Weekdiere

Weekdiere of Molluske (Mollusca) is 'n belangrike filum van ongewerwelde diere. Hierdie diere het 'n sagte liggaam en het meestal 'n uitwendige skelet (soos 'n skulp). Die meeste van hulle kom in die see voor, veral in vlak waters langs die kus. Dit is die grootste mariene filum, met sowat 93 000 erkende spesies, of 23% van alle beskrewe mariene organismes. Hulle kom ook in varswater en op land voor.

Weekdiere is baie uiteenlopend en word in 'n groot verskeidenheid van vorme in bykans alle wêrelddele aangetref. Spesies is al op berghange asook in die diepsee gevind. Hulle kom egter meestal in nat en tropiese dele voor. Hulle grootte kan wissel van so klein as 1 mm tot to groot as 10 meter.

Meeste weekdiere het skulpe van kalk, maar sommige spesies soos die seekatte en naakslakke, moet daarsonder klaarkom. Hierdie skulpe kan maklik gefossiliseer word. Fossiele van sulke skulpe is in die Kambriumgesteentes gevind, wat daarop dui dat hulle tydens die Prekambrium in die see ontstaan het.

Weekdiere word algemeen as 'n voedselbron benut: onder andere mossels, oesters, inkvisse (tjokka vir kalamarie) en landslakke. Oesters word ook verbou vir hulle pêrels, waarmee halssnoere en ander juweliersware gemaak word. Skulpe van weekdiere word ook algemeen opgetel, versamel en vir 'n verskeidenheid ornamente (soos asbakkies) gebruik.

 Bou 
Die liggaamsgrootte van die verskillende weekdierspesies kan tussen 1 mm en 10 m wissel. Sommige verteenwoordigers van die phylum is die grootste ongewerwelde diere (invertebrate). Die liggaamsbou van die verskillende weekdierklasse verskil baie, hoewel daar tog 'n basiese liggaamsplan waargeneem kan word. Die sagte liggaam kan 'n kop hê, of dit kan afwesig wees, terwyl die liggaam in baie gevalle deur ŉ stewige skulp beskerm word. 

Die skulp is hoofsaaklik van kalk vervaardig en dit word deur die mantel gevorm, wat 'n huidplooi om die liggaam is en ook 'n mantelholte omsluit. By tweekleppiges (klas Bivalvia) bestaan die skulp uit 2 dele (die kleppe). Inkvisse (klas Cephalopoda) het 'n gereduseerde skulp wat binne die liggaam aangetref word (inwendige skulp). In sommige weekdiere, soos die naakslakke, is die skulp of baie gereduseer, of heeltemal afwesig. In die gevalle waar skulpe wel aanwesig is, word die liggaam met behulp van sluitspiere aan die skulp geheg. 

Die diere dra dieselfde skulp lewenslank en dit groei saam met die dier se liggaam. Die meeste weekdiere het ŉ raspertong (radula) wat uit 'n aantal dwars chitienrye bestaan. Dit word gebruik om voedsel van oppervlakke af te skraap of dit fyn te rasper. Die voet word slegs by inkvisse en seekatte as gryporgane gebruik, want die voet is in 'n aantal arms verdeel. Die ander weekdiere gebruik die voet om mee te kruip of te grawe. Die bloedvatstelsel bestaan uit 'n enkele hart met 1 kamer en 2 sinusse. 

Bloedvate ontbreek en die diere het dus 'n oop bloedvatstelsel. Slegs inkvisse en seekatte het ŉ bloedvatstelsel wat grotendeels geslote is. Suurstof word gewoonlik deur bladvormige kieue, of in die geval van landslakke deur die mantelholte, uit die omringende omgewing opgeneem en deur die pigment hemosianien in die bloed vervoer. Slegs 'n paar spesies gebruik hemoglobien vir die doel, terwyl ander spesies geen pigmente het nie maar die gasse opgelos in hul bloedplasma vervoer. 

Die senuweestelsel bestaan uit 'n aantal gepaarde senuweeknope (ganglia) wat deur gepaarde senuweekoorde met mekaar in verbinding is. Die senuweekoorde word deur 'n aantal dwarssenuwees met mekaar verbind.

 Voortplanting 
Weekdiere plant altyd geslagtelik voort. Die diere kan een- of tweeslagtig wees. Selfbevrugting vind nie in die tweeslagtige spesies plaas nie, maar verskillende individue ruil geslagselle uit. Twee soorte larwes kan uit die bevrugte eier broei: 'n trogofoor-larwe, wat 'n eenvoudige krans van trilhare het, of 'n veligerlarwe, wat ŉ uitstaande huidplooi met trilhare daarop het. Die veligerlarwe kom die algemeenste by weekdiere voor. 

Sodra die larwe 'n skulp ontwikkel, sak dit na die bodem, waar die res van hul lewens deurgebring word. Feitlik al die weekdiere is bodembewoners, terwyl sommige sessiel (sittend) leef. Slegs die inkvisse en 2 groepe slakke, die pteropoda (ordes Thecosomata en Gymnosomata) en die heteropoda is uitsluitend seelewend. 

Tweekleppiges en slakke kan ook in varswater leef en die landslakke het hulle volkome by 'n landbestaan aangepas. By die diere vind al die embrionale ontwikkeling in die eiers plaas, sodat volledig ontwikkelde slakkies uitbroei.

 Diversiteit 
duimnael|Diversiteit en wisselvalligheid van skulpe van weekdiere wat vertoon word.
duimnael| regs | Omtrent 80% van allebekende weekdiere is buikpotiges (slakke en naakslakke), insluitend hierdie kauri ('n seeslak).

Beramings van aanvaarde beskrewe lewende spesies weekdiere wissel van 50000 tot maksimum 120000 spesies. Die totale aantal beskrewe spesies is moeilik om te skat vanweë onopgeloste  sinonimie.

 Klassifikasie 
Die menings verskil oor die aantal klasse weekdiere; die onderstaande tabel toon byvoorbeeld sewe lewendige klasse aan, en twee uitgestorwenes. Alhoewel dit waarskynlik nie 'n klade is nie, kombineer sommige ouer werke die Caudofoveata en Solenogasters in een klas, die Aplacophora. Twee van die mees erkende "klasse" is slegs bekend uit fossiele.
 Klas Belangrike organismes Beskrewe lewende spesies Distribution Gastropoda   alle slakke en naakslakke  70,000  mariene, varswater, land Bivalvia   klamme, oesters, kammossels, Panopea generosa, mossels, Hippuritida†  20,000  mariene, varswater Polyplacophora   Kewerslakke  1,000  rotsagtige getysone en seebodem Cephalopoda   Pylinkvisse, Seekatte, Sepiida, Nautilus, Ramshoringskulp, Belemnitida†, Ammonoidea†  900  mariene Scaphopoda   slagtanddoppe  500  mariene † Cricoconarida uitgestorwe  Aplacophora   wurmagtige weekdiere  320  seebodem  Monoplacophora   antieke geslag van weekdiere met doppie-agtige skulpe  31  seebodem ; one species  Rostroconchia†  fossiele; waarskynlike voorouers van tweekleppiges  uitgestorwe  mariene Solenogastresklein, wurmagtige, doplose weekdiere Helcionelloida†  fossiele; slakagtige weekdiere soos Latouchella  uitgestorwe  marine

Klassifikasie in hoër taksa vir hierdie groepe was en bly problematies. 'n Filogenetiese studie dui daarop dat die Polyplacophora 'n klade vorm met 'n monofiletiese Aplacophora. Daarbenewens dui dit daarop dat 'n suster-takson-verhouding bestaan tussen die Bivalvia en die Gastropoda. Tentaculita kan ook in Mollusca wees.

 Weekdiere en die mens 
'n Aantal weekdiere is van groot ekonomiese belang. Oesters, mossels, slakke en seekatte word geëet en skulpdiere se skulpe word vir 'n verskeidenheid doeleindes aangewend. Pêrels is 'n gewilde produk van tweekleppiges en so ook perlemoen, die binneste laag van die skulpe. Naakslakke kan groot skade in tuine en landerye aanrig. Verskillende varswaterslakke is betrokke by die verspreiding van parasitiese siektes, soos lewerbotsiekte en bilharzia.

 Taksonomie 
Teenswoordig word die phylum Mollusca in 7 klasse ingedeel. Die eerste klas is Monoplacophora, 'n groep uitgestorwe diere wat van die Onder-Kambrium tot die Devoon geleef het. Een lewende verteenwoordiger van die klas, Neopilina, word nog aangetref. Die klas Polyplacophora of Amphineura bevat die chitons, wat verlengde, afgeplatte diere is. Kenmerkend vir die klas is die 8 dorsale skulpplate wat met mekaar kan artikuleer. 

'n Aantal naak, wurmagtige weekdiere wat op die seebodem voorkom, behoort tot die klas Aplacophora. Al die slakke word in die klas Gastropoda aangetref, terwyl die klas Scaphopoda die tandskulpe bevat. Die tweekleppiges behoort tot die klas Bivalvia, terwyl al die seekatte en inkvisse lede van die klas Cephalopoda is. Die uitgestorwe Ammonoidea, asook die lewende fossiel, Nautilus, kom in die klas voor.

Weekdiere word in die volgende klasse verdeel:

Stam: Weekdiere (Mollusca)
 Klas: Caudofoveata (Skildvoetiges) - ongeveer 150 spesies
 Klas: Solenogastres (Wurmmolluske)
 Klas: Polyplacophora (Kewerslakke) - 800 tot 1000 spesies
 Klas: Monoplacophora (Musdraers) - ongeveer 20 spesies
 Klas: Bivalvia (Tweekleppiges) - ongeveer 15 000 spesies
 Klas: Scaphopoda (Tandskulpe) - ongeveer 350 spesies
 Klas: Gastropoda (Slakke of buikpotiges) - ongeveer 90 000 spesies
 Klas: Cephalopoda (Inkvisse of koppotiges) - ongeveer 750 spesies

 Fotogalery 

 Verwysings 

 Bronnelys 
 Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409702, volume 29, bl. 96, 97

 Eksterne skakels