Subatomiese deeltjie

’n Subatomiese deeltjie is ’n partikel wat kleiner as ’n atoom is. Dit kan elementêr wees wanneer dit nie in kleiner dele opgedeel kan word nie, of saamgestel.

In deeltjie- en kernfisika word dié deeltjies bestudeer, asook die wisselwerkings tussen hulle en die materie wat hulle vorm. Die meeste van die deeltjies wat al ontdek is en deel uitmaak van die Standaardmodel, kom egter nie onder normale omstandighede in die natuur voor nie; hulle word vervaardig in kosmiese strale en in botsings in deeltjieversnellers.

 Soorte 
Voorbeelde van sulke deeltjies is elektrone (’n elementêre deeltjie), protone en neutrone (saamgestelde deeltjies wat uit kwarke opgebou is), sowel as fotone en neutrino's, waarvan groot hoeveelhede in die son vervaardig word.

 Elementêre deeltjies 
Die elementêre deeltjies van die Standaardmodel is:
 6 soorte kwarke: op, af, sjarme, vreemd, bo en onder.
 6 soorte leptone: elektron, elektron-neutrino, muon, muon-neutrino, tau en tau-neutrino.
 4 soorte ykbosone (kragdraers): die foton van elektromagnetisme, die W- en Z-bosone van die swak wisselwerking en die gluone van die sterk wisselwerking.
 Die Higgsboson (wat materie massa gee).

In verskillende uitbreidings van die Standaardmodel word die bestaan van ’n elementêre graviton en talle ander elementêre deeltjies voorspel.

 Saamgestelde deeltjies 
Saamgestelde deeltjies sluit in:
 Hadrone
 Barione (saamgestelde fermione)
 Mesone (saamgestelde bosone)
 Atoomkerns (protone en neutrone)

Verdeling van ’n atoom
Die elektron met sy negatiewe elektriese lading het ’n massa van  van dié van ’n waterstofatoom. Die res van ’n waterstofatoom se massa kom van die positief gelaaide proton. ’n Element se atoomgetal is die getal protone in sy kern. Neutrone is neutrale deeltjies wat ’n effens groter massa as protone het. Verskillende isotope van dieselfde element bevat dieselfde getal protone, maar verskillende getalle neutrone. Die massagetal van ’n isotoop is die totale getal nukleone (neutrone plus protone).

Chemie gaan oor hoe elektrondeling atome in strukture soos kristalle en molekules bind. Kernfisika handel oor hoe protone en neutrone hulle in kerns rangskik. Die studie van subatomiese deeltjies, atome en molekules, en hulle struktuur en wisselwerkings, vereis kwantummeganika. Die ontleding van prosesse wat die getalle en soorte deeltjies verander, vereis kwantumveldteorie. Die studie van subatomiese deeltjies per se word deeltjiefisika genoem. Die term "hoëenergiefisika" is feitlik dieselfde as "deeltjiefisika" omdat die skepping van deeltjies hoë energie vereis: Dit gebeur net as gevolg van kosmiese straling of in deeltjieversnellers. Deeltjiefenomenologie sistematiseer die kennis oor subatomiese deeltjies wat uit hierdie eksperimente opgedoen word.Taiebyzadeh, Payam (2017). String Theory; A unified theory and inner dimension of elementary particles (BazDahm). Riverside, Iran: Shamloo Publications Center. .

Geskiedenis
Die term "subatomiese deeltjie" kom uit die 1960's en is gebruik om te onderskei tussen ’n groot aantal barione en mesone (wat hadrone insluit) en deeltjies wat nou as waarlik elementêr beskou word. Voorheen is hadrone gewoonlik as "elementêr" geklassifiseer omdat hulle samestelling onbekend was.

Van die deeltjies en hipotetiese deeltjies sluit in: 
 Deeltjie
 Samestelling
 Voorspel
 Ontdek
 Opmerkings
  Elektron 
 elementêr (lepton)
 G. Johnstone Stoney (1874)
 J.J. Thomson (1897)
 Minimum eenheid van elektriese lading.
  alfadeeltjie
 saamgestel (atoomkern)
 nooit
 Ernest Rutherford (1899)
 In 1907 deur Rutherford en Thomas Royds bewys as ’n heliumkern.
  Foton 
 elementêr (kwantum)
 Max Planck (1900)  (1905)
 Ernest Rutherford (1899) as γ-strale
   Proton 
 saamgestel (barion)
 lank gelede 
 Ernest Rutherford (1919)
 Die kern van 1H.
  Neutron 
 saamgestel (barion)
 Ernest Rutherford (omstreeks 1918)
 James Chadwick (1932)
 Die tweede nukleon.
  Antideeltjies

 Paul Dirac (1928)
 Carl D. Anderson (, 1932)
   Pione 
 saamgestel (mesone)
 Hideki Yukawa (1935)
 César Lattes, Giuseppe Occhialini (1947) en Cecil Powell
 Verduidelik die kernkrag tussen nukleone. Die eerste meson (volgens die moderne definisie) wat ontdek is.
  Muon 
 elementêr (lepton)
 nooit
 Carl D. Anderson (1936)
 Eers ’n "meson" genoem.
  Kaone 
 saamgestel (mesone)
 nooit
 1947
 Ontdek in kosmiese straling. Die eerste vreemde deeltjie (met vreemde kwarke).
  Lambdabarione 
 saamgestel (barione)
 nooit
 Universiteit van Melbourne (, 1950)Sommige bronne soos  sê 1947.
 Die eerste hiperon wat ontdek is.
  Neutrino 
 elementêr (lepton)
 Wolfgang Pauli (1930)
 Clyde Cowan, Frederick Reines (, 1956)
 Het die probleem van energiespektrum van betaverval opgelos.
  Kwarke(, , )
 elementêr
 Murray Gell-Mann, George Zweig (1964)
 Geen spesifieke bevestigingsvoorval vir die kwarkmodel.
  sjarmekwark 
 elementêr (kwark)
 1970
 1974
   onderkwark 
 elementêr (kwark)
 1973
 1977
   Swak ykbosone
 elementêr (kwantum)
 Glashow, Weinberg, Salam (1968)
 CERN (1983)
 Eienskappe deur die 1990's bevestig.
  bokwark 
 elementêr (kwark)
 1973
 1995
 Hadroniseer nie, maar is nodig om die Standaardmodel te voltooi.
  Higgsboson
 elementêr (kwantum)
 Peter Higgs et al. (1964)
 CERN (2012)
 Vermoedelik in 2013 bevestig. Nog bewyse in 2014 gevind.
  Tetrakwark
 saamgestel
  ?
  ’n Nuwe klas hadrone.
  Pentakwark
 saamgestel
  ?
 Nog ’n klas hadrone. Verskeie bestaan vermoedelik.
  Graviton
 elementêr (kwantum)
 Albert Einstein (1916)
    Magnetiese monopool
 elementêr (ongeklassifiseer)
 Paul Dirac (1931)
 onontdek


 Sien ook 
 Standaardmodel
 Lys van deeltjies

 Verwysings 

 Eksterne skakels