Oud-Turkse skrif

Die Oud-Turkse skrif (ook bekend as die Göktürk-skrif of Orchon-skrif) is die alfabet wat die Göktürke en ander vroeë Turkse khanate in die 8ste tot 10de eeu gebruik het vir Oud-Turks.Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff Dit is hoofsaaklik deur die Arabiese skrif vervang ná die aanvaarding van Islam in Sentraal-Asië.

Die naam "Orchon" kom van die Orchon-vallei in Mongolië, waar vroeë 8ste-eeuse inskripsies in 1889 ontdek is. Dié inskripsies is in 1893 deur die Deense filoloog Vilhelm Thomsen ontsyfer.

Die skrif is later deur die Oeigoerse Ryk gebruik. ’n Yenisei-variant is bekend uit 9de-eeuse Kirgisiese inskripsies.

Nog Turkse Nestoriaanse manuskripte wat dieselfde rune-agtige voorkomsGeorg Stadtmüller, Saeculum , Band 1, K. Alber Publishing, 1950, p.302 as die Oud-Turkse skrif het, is gevind veral in Turpan en Miran in China.Ural-Altaic Yearbooks, Volumes 42-43, O. Harrassowitz Publishing, 1970, p.180Volker Adam, Jens Peter Loud, Andrew White, Bibliography old Turkish Studies, Otto Harrassowitz Publishing, 2000, p.40University of Bonn. Department of Linguistics and Cultural Studies of Central Asia, Issue 37, VGH Wissenschaftsverlag GmbH Publishing, 2008, p.107

Thomsen het die skrif as "Tukse runes" beskryf en dit word steeds soms runes genoem na aanleiding van die Germaanse runes, wat omstreeks dieselfde tyd gebruik is.

 Oorsprong 
Daar word algemeen geglo dat die Orchon-skrif afgelei is van variante van die Aramese alfabet, veral via die Pahlewi-skrif en Sogdiese alfabet, of moontlik via Kharosthi.

Nog ’n moontlikheid wat genoem word is tamgas (seëls of stempels) van die Chinese skrif. Turkse inskripsies ouer as die Orchon-inskripsies gebruik sowat 150 simbole, wat kan beteken dat tamgas uit die Chinese skrif ontwikkel het en later ’n alfabet geword het.

 Inskripsies 
Inskripsies in Orchon is gevind op twee monumente in die Orchon-vallei wat tussen 732 en 735 opgerig is, asook op tablette wat wyer versprei was in die gebied. Volgens die webtuiste van die taalkomitee van die departement van kultuur van Kazachstan was daar 54 inskripsies in die Orchon-gebied, 106 in die Yenisei-gebied, 15 in die Talas-gebied en 78 in die Altai-gebied. Die Orchon-monumente is die oudste bekende voorbeeld van ’n Turkse skrif; hulle dateer uit 722, 732 en 735.

Ander inskripsies in dieselfde skrif is ook in Mongolië, Siberië en Xinjiang gevind. Hulle vertel die verhaal van die legendariese oorsprong van die Turke, die goue era van hul geskiedenis, hul onderwerping deur die Chinese en hul bevryding.

 Letters 
Die Oud-Turkse taal gebruik klinkerharmonie (wat beteken klinkers in ’n woord moet dieselfde eienskappe hê), en sommige konsonante word in twee "harmoniestelle" verdeel, een vir voorklinkers en een vir agterklinkers. Klinkers kan dus beskou word as inherent aan die konsonant en daarom het die Oud-Turkse alfabet eienskappe van ’n abugida (waar elke konsonant ’n ingeboude klinker het).
In sulke gevalle is dit gebruiklik om die boskrif-syfers ¹  en ²  te gebruik om konsonante aan te dui wat saam met agter- en voorklinkers onderskeidelik gebruik word.

 Klinkers 
 Orchon   Transliterasie  20px   a, ä 20px   y, i   (e)20px   o, u  20px   ö, ü

 Konsonante 
 Harmoniestelle

 Agterklinker  Voorklinker  Orchon  Transliterasie  Orchon  Transliterasie    20px  b¹  20px  b²    20px  d¹  20px  d²    20px  γ (g¹)  20px  g (g²)    20px  q (k¹)  20px  k (k²)    20px  oq, uq, qo, qu  20px   ök, ük, kö, kü,    20px  t¹  20px  t²    20px  ł (l¹)  20px   l (l²)    20px  n¹  20px  n²    20px  r¹  20px  r²    20px  s¹  20px   s²    20px  j¹  20px  j²

 Ander konsonante
 Orchon  Transliterasie  20px  yq, qy  20px   č 20px  ič, či 20px   p  20px   m  20px   ṅ (ng, ŋ) 20px  š 20px   z    20px   nč 20px   ń of nj 20px   nd 20px   ld  ot, ut  baš?

Woorde word soms met ’n dubbelpunt (20px) geskei. ’n Voorbeeld van ’n naam, dié van die Turkse luggod Tengri, is (gelees van regs na links):
80px|

Die getranslitereerde vorm is t²ṅr²i (IFA: /teŋri/).

 Unicode 
Die Oud-Turkse alfabet is by die Unicode-standaard gevoeg in Oktober 2009, met die uitreiking van weergawe 5.2. Die Unicode-blok daarvoor is U+10C00–U+10C4F. Dit dui aparte "Orchon"- en "Yenisei"-variante van individele karakters aan.

 Sien ook 
 Geskiedenis van die alfabet

 Verwysings 

 Eksterne skakels 
 Orchon-inskripsies in Unicode 
 Orchon-alfabet by Omniglot

 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia

Kategorie:Geskiedenis van Mongolië
Kategorie:Siberië
Kategorie:Alfabette
Kategorie:Xinjiang