Jupiter se natuurlike satelliete

duimnael|regs|250 px|Die relatiewe massa van Jupiter se mane. Dié wat kleiner as Europa is, is op hierdie skaal onsigbaar, en saam sou hulle net-net sigbaar gewees het teen ’n vergroting van 100x.

Jupiter het 95 mane met bevestigde wentelbane, soos in 2023. Dit sluit nie 'n paar maantjies van omtrent 'n meter breed in wat vermoedelik deur die binnemane afgewerp word nie, en ook nie honderde onreëlmatige buitemane van omtrent 'n kilometer breed wat net vir kort rukke deur teleskope waargeneem is nie.

Die grootstes van sy natuurlike satelliete, die vier mane van Galilei, is in 1610 deur Galileo Galilei ontdek en was die eerste voorwerpe wat gevind is wat om ’n liggaam wentel wat nie óf die Aarde óf die Son is nie. Sedert die einde van die 19de eeu is tientalle kleiner Jupiter-mane ontdek wat die name gekry het van minnaresse of dogters van die Romeinse god Jupiter of van sy Griekse eweknie, Zeus. Die mane van Galilei is verreweg die grootste voorwerpe wat om Jupiter wentel, met die oorblywende 91 mane en die ringe wat saam net 0,003 persent van die hele Jupiter-stelsel uitmaak.

Agt van Jupiter se mane is reëlmatige satelliete. Hulle wentel dus in dieselfde rigting as wat die planeet draai en het redelik sirkelvormige wentelbane. Die vier mane van Galilei is ellipsvormig omdat hulle planetêre massa het en sou dus as dwergplanete geklassifiseer gewees het as hulle direk om die son gedraai het. Die vier ander reëlmatige satelliete is baie kleiner en nader aan Jupiter; hulle is die bron van die ruimtestof wat Jupiter se ringe uitmaak.

Die res van Jupiter se mane is onreëlmatig. Hul wentelbane is verder van die planeet af en het groot hellingshoeke en wentelbaanafwykings. Hierdie mane is waarskynlik van ’n ander wentelbaan om die son aangetrek en in ’n baan om Jupiter gevange gehou. Daar is 16 onlangs ontdekte onreëlmatige satelliete wat nog nie name gekry het nie.

 Eienskappe 
Die mane se fisiese en wentelbaan-eienskappe wissel in ’n groot mate. Die vier mane van Galilei het almal ’n deursnee van meer as 3 100 km. Die grootste een, Ganimedes, is die negende grootste voorwerp in ons sonnestelsel, naas die Son en sewe van die planete (Ganimedes is groter as Mercurius). Al die ander mane is kleiner as 250 km in deursnee – sommige is skaars 5 km. Die vorms van hul wentelbane wissel van feitlik volmaak rond tot hoogs afwykend en skuins, en baie wentel in die teenoorgestelde rigting as wat Jupiter draai. Omwentelings wissel van sewe uur (korter as die tyd wat Jupiter om sy eie as draai) tot feitlik drie aardjare.

 Oorsprong en evolusie 
Jupiter se reëlmatige satelliete het waarskynlik ontstaan uit ’n ring gas en soliede ruimteafval wat aanvanklik om die planeet bestaan het. Dit kon die oorblyfsels gewees het van groot satelliete wat vroeg in Jupiter se geskiedenis bestaan het.

Die buitenste, onreëlmatige mane was vermoedelik asteroïdes wat verby Jupiter beweeg en deur hierdie ring in ’n wentelbaan vasgevang is. Baie het opgebreek weens die spanning wat dit veroorsaak het of deur botsings met ander, kleiner liggame tot hulle hul huidige vorms aangeneem het.

 Ontdekking 
duimnael|400px|Die mane van Galilei. Van links, in die volgorde wat hulle van Jupiter af lê, is Io, Europa, Ganimedes en Kallisto.
Die eerste sterrekundige wat gemeld het hy het een van Jupiter se mane gesien, was die Chinees Gan De, omstreeks 364 v.C. Die eerste bevestigde waarneming van Jupiter-mane was egter dié van Galileo Galilei in 1609. Teen Maart 1610 het hy die vier grootste mane gesien met sy teleskoop met ’n 30x-vergroting: Io, Europa, Ganimedes en Kallisto. Geen verdere mane is ontdek nie totdat Edward Emerson Barnard die maan Amaltea in 1892 ontdek het. Met behulp van teleskopiese fotografie is verskeie ander ontdekkings in die loop van die 20ste eeu gedoen. Himalia is in 1904 ontdek, Elara in 1905, Pasifaë in 1908, Sinope in 1914, Lisitea en Karme in 1938, Ananke in 1951, en Leda in 1974.

Teen die tyd dat die Voyager-ruimtetuie Jupiter in die laat 1970's bereik het, was 13 mane reeds ontdek; Temisto is in 1975 waargeneem, maar weens te min aanvanklike waarnemingsdata is dit nie weer waargeneem nie tot in 2000. Die Voyager-sendings het nog drie binneste mane in 1979 ontdek: Metis, Adrastea en Tebe.

Vir die volgende twee dekades is geen nuwe mane om Jupiter ontdek nie. Tussen Oktober 1999 en Februarie 2003 het waarnemers met sensitiewe opspoorders op die Aarde egter nog 32 mane gevind – die meeste deur ’n span onder Scott S. Sheppard en David C. Jewitt. Dié mane is klein en het lang, afwykende wentelbane, meestal in die teenoorgestelde rigting as wat Jupiter om sy eie as draai. Hulle is gemiddeld 3 km in deursnee; die grootste een is 9 km. Al die mane is vermoedelik asteroïde- of komeetagtige voorwerpe wat moontlik in kleiner stukke opgebreek het, maar min is eintlik van hulle bekend. Sedertdien is nog verskeie mane ontdek, maar hulle het voorlopige name en hul wentelbane is nog nie bevestig nie.

 Name 
Die mane van Galilei – Io, Europa, Ganimedes en Kallisto – is deur Simon Marius name gegee kort ná hul ontdekking in 1610. Die name het daarna egter ongewild geraak tot in die 20ste eeu: daar is na hulle verwys as "Jupiter I" tot "Jupiter IV", of "die eerste satelliet van Jupiter", ens. Die oorspronklike name is weer in die 20ste eeu begin gebruik, terwyl die ander mane naamloos gebly het en gewoonlik in Romeinse syfers genommer is. Jupiter V, wat in 1892 ontdek is, is "Amaltea" genoem, hoewel die naam nieamptelik was.

In 1975 het ’n taakgroep van die Internasionale Astronomiese Unie (IAU) name aan satelliet V tot XIII gegee, en ’n amptelike benamingsproses daargestel vir toekomstige mane wat ontdek word. Die praktyk was om nuut ontdekte mane te noem na minnaars van die god Jupiter/Zeus, en sedert 2004 ook na hul kinders. Al die mane van XXXIV (Euporië) af is genoem na dogters van Jupiter/Zeus.

Party asteroïdes het dieselfde name as mane van Jupiter: 9 Metis, 38 Leda, 52 Europa, 85 Io, 113 Amaltea, 239 Adrastea, 1036 Ganimedes en 204 Kallisto

 Groepe 
duimnael|300px|regs|Jupiter se buitenste mane en hul skuins wentelbane. Die rooi lyn is Jupiter se wentelbaan om die Son.
 Reëlmatige satelliete 
Hulle word in twee groepe verdeel:
 Binneste satelliete of Amaltea-groep: Metis, Adrastea, Amaltea en Tebe. Hulle wentel baie naby aan Jupiter; die binneste twee in minder as ’n Jupiter-dag. Die ander twee is die planeet se vyfde en sewende grootste maan. Daar word vermoed minstens Amaltea het nie in sy huidige wentelbaan ontstaan nie, maar verder weg, of dat dit ’n liggaam in die sonnestelsel was wat deur Jupiter in ’n wentelbaan vasgevang is. Hierdie mane, saam met ander binneste mane wat nog nie waargeneem is nie, voed Jupiter se dowwe ringstelsel. Metis en Adrastea voed Jupiter se hoofring, terwyl Amaltea en Tebe elk hul eie dowwe ringe het.

 Hoofgroep of mane van Galilei: Io, Europa, Ganimedes en Kallisto. Met groter radiusse as enige van die dwergplanete is hulle van die grootste voorwerpe in die sonnestelsel. (Ganimedes is groter as Mercurius.) Hulle beslaan 99,999% van die totale massa van die voorwerpe wat om Jupiter wentel. Daar word vermoed hulle het ontstaan deur mettertyd materie aan te trek in die laedigtheid-newel om Jupiter – ’n skyf van gas en stof wat om Jupiter bestaan het ná sy vorming. Dit kon tot 10 miljoen jaar  geduur het in die geval van Kallisto.

 Onreëlmatige satelliete 
Hulle is die aansienlik kleiner voorwerpe wat heelwat verder van Jupiter af lê en afwykende wentelbane het. Hulle vorm families waarvan die wentelbane en samestelling ooreenstem. Daar word geglo hulle het ontstaan in botsings tussen groter (maar steeds klein) voorwerpe en asteroïdes wat deur Jupiter se swaartekragveld aangetrek is. Dié families het die name van die grootste voorwerp binne die familie. Die indeling van die families in tentatief, maar die volgende indeling is tipies:
 Satelliete wat in dieselfde rigting as Jupiter draai:
 Temisto is die naaste onreëlmatige maan aan Jupiter en behoort nie tot ’n bekende familie nie.

 Die Himalia-groep is oor skaars 1,4 gigameter (Gm) versprei en het dalk ontstaan uit ’n asteroïde uit die Asteroïdegordel wat uitmekaargespat het.

 Karpo is die verste maan wat in dieselfde rigting as Jupiter draai en is nie lid van ’n bekende familie nie.

 Satelliete wat in ’n teenoorgestelde rigting as Jupiter draai:
 S/2003 J 12 is die naaste van dié mane en nie lid van ’n bekende familie nie.

 Die Karme-groep is oor net 1,2 Gm versprei. Die mane se kleur stem ooreen (ligrooi) en het waarskynlik uit ’n trojaan-asteroïde ontstaan.

 Die Ananke-groep is wyer versprei as die vorige groepe, oor 2,4 Gm. Die meeste is grys en het waarskynlik uit ’n asteroïde ontstaan wat uitmekaargespat het.

 Die Pasifaë-groep is taamlik versprei, oor 1,3 Gm. Die kleure verskil aansienlik, van rooi tot grys, en hulle het dus waarskynlik uit verskeie botsings ontstaan. Sinope verskil genoeg van die ander dat dit dalk apart deur Jupiter aangetrek is.

 S/2003 J 2 is die heel buitenste maan en nie lid van ’n bekende familie nie.

 Jupiter se 66 mane 
Die mane van Jupiter word gelys volgens wentelperiodes. Die binneste vier mane word op ’n wit agtergrond en die mane van Galilei in vet met ’n blou agtergrond hieronder aangedui. Die onreëlmatige satelliete wat in dieselfde rigting wentel as wat Jupiter draai, het ’n liggrys agtergrond en dié wat in ’n teenoorgestelde rigting wentel, ’n donkergrys agtergrond. Spellings is, indien beskikbaar, verkry uit die  ‘‘Sterrekundewoordeboek’’  van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, soos beskikbaar by VivA, of die ‘‘Lys Klassieke Eiename’’ van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, Pharos Dictionaries, 1984. . Andersins is dié woordeboeke gebruik om spellings af te lei.

 Volgorde Romeinse nommer Naam IFA- uitspraak Foto Deursnee Massa(x1016 kg) Half-as (km) Wentelperiode(dae)Periodes met ’n negatiewe waarde beweeg in ’n teenoorgestelde rigting. Inklinasie(°) Afwyking Ontdek in Ontdekker Groep1 XVI Metis    50px|senter 60×40×34  ~3.6  127 690  +7h 4 m 29s  0,06°  0,000 02  1979  Stephen P. Synnott(Voyager 1)  Binne2XV Adrastea    50px|senter  20×16×14  ~0,2  128 690  +7h 9 m 30s  0,03°  0,0015  1979  David C. Jewitt(Voyager 2)Binne3V Amaltea   50px|senter  167 ± 4,0 km250×146×128  208  181 366  +11h 57 m 23s  0,374°  0,0032  1892  Edward Emerson Barnard  Binne4XIV Tebe   50px|senter  116×98×84  ~43  221 889  +16h 11 m 17s  1,076°  0,0175  1979 Synnott(Voyager 1) Binne5I Io   50px|senter 3 660×3 637,4×3 630,6  8 931 900  421 700  +1,769 1  0,050°  0,0041  1610  Galileo Galilei  Galilei6II Europa  50px|senter  3 121,6  4 800 000  671 034 +3.551 2  0,471°  0,0094  1610  Galilei Galilei7III Ganimedes   50px|senter  5 262,4  14 819 000  1 070 412  7.154 6  0,204°  0,0011  1610  Galilei Galilei8IV Kallisto   50px|senter  4 820,6  10 759 000  1 882 709  +16,689  0,205°  0,0074  1610  Galilei Galilei9XVIII Temisto     8  0,069  7 393 216  +129.87  45,762°  0,2115  1975/2000  Charles T. Kowal & Elizabeth Roemer/Scott S. Sheppard et al.  Temisto10XIII Leda     16  0,6  11 187 781  +241,75  27,562°  0,1673  1974  Kowal  Himalia11VI Himalia   50px|senter 170  670  11 451 971  +250,37  30,486°  0,1513  1904  Charles Dillon Perrine Himalia12X Lisitea     36  6,3  11 740 560  +259,89  27,006°  0,1322  1938  Seth Barnes Nicholson Himalia13VII Elara    50px|senter  86  87  11 778 034  +261,14  29,691°  0,1948  1905  Perrine Himalia14XLVI Karpo     3  0,004 5   17 144 873   +458,62  56,001°  0,2735  2003  Sheppard et al.  Karpo15 —  S/2003 J 12   1  0,000 15  17 739 539  −482,69  142,680°  0,4449  2003  Sheppard et al.  ?16XXXIV Euporië     2  0,001 5  19 088 434  −538,78  144,694°  0,0960  2002  Sheppard et al.  Ananke17 —  S/2003 J 3    2  0,001 5  19 621 780  −561,52  146,363°  0,2507  2003  Sheppard et al.  Ananke18 —  S/2003 J 18   2  0,001 5  19 812 577  −569,73  147,401°  0,1569  2003  Gladman et al.  Ananke19 —  S/2011 J 1    1  –  20 155 290  −582,22  162,8°  0,2963  2011  Sheppard et al.  ?20 —  S/2010 J 2    1   20 307 150  −588,1  150,4°  0,307  2010  Veillet  Ananke ?21XLII Telksinoë    2  0,001 5  20 453 753  −597,61  151,292°  0,2684  2003  Sheppard et al.  Ananke22XXXIII Euante    3  0,004 5  20 464 854  −598,09  143,409°  0,2000  2002  Sheppard et al.  Ananke23XLV Helike    4  0,009 0  20 540 266  −601,40  154,586°  0,1374  2003  Sheppard et al.  Ananke24XXXV Ortosie    2  0,001 5  20 567 971  −602,62  142,366°  0,2433  2002  Sheppard et al.  Ananke25XXIV Iokaste     5  0,019  20 722 566  −609,43  147,248°  0,2874  2001  Sheppard et al.  Ananke26 —  S/2003 J 16    2 0,001 5  20 743 779  −610,36  150,769°  0,3184  2003  Gladman et al.  Ananke27XXVII Praksidike     7  0,043  20 823 948  −613,90  144,205°  0,1840  2001  Sheppard et al.  Ananke28XXII Harpalike     4  0,012  21 063 814  −624,54  147,223°  0,2440  2001  Sheppard et al.  Ananke29XL Mneme     2  0,001 5  21 129 786  −627,48  149,732°  0,3169  2003  Brett J. Gladman et al.  Ananke30XXX Hermippe     4  0,009 0  21 182 086  −629,81  151,242°  0,2290  2002  Sheppard et al.  Ananke ?31XXIX Tione    4  0,009 0  21 405 570  −639,80  147,276°  0,2525  2002  Sheppard et al.  Ananke32XII Ananke    28  3,0  21 454 952  −642,02  151,564°  0,3445  1951  Nicholson  Ananke33 L Herse    2 0,001 5  22 134 306  −672,75  162,490°  0,2379  2003  Gladman et al.  Karme34XXXI Aitne     3  0,004 5  22 285 161  −679,64  165,562°  0,3927  2002  Sheppard et al.  Karme35XXXVII Kale     2  0,001 5  22 409 207  −685,32  165,378°  0,2011  2002 Sheppard et al.  Karme36XX Taigete     5  0,016  22 438 648  −686,67  164,890°  0,3678  2001 Sheppard et al.  Karme37 —  S/2003 J 19   2 0,001 5  22 709 061  −699,12  164,727°  0,1961  2003 Gladman et al.  Karme38XXI Chaldene    4  0,007 5  22 713 444  −699,33  167,070°  0,2916  2001 Sheppard et al.  Karme39 —  S/2003 J 15    2  0,001 5  22 720 999  −699,68  141,812°  0,0932  2003  Sheppard et al.  Ananke ?40 —  S/2003 J 10   2  0,001 5  22 730 813  −700,13  163,813°  0,3438  2003 Sheppard et al.  Karme ?41 —  S/2003 J 23    2  0,001 5  22 739 654  −700,54  148,849°  0,3930  2004  Sheppard et al.  Pasifaë42XXV Erinome    3  0,004 5  22 986 266  −711,96  163,737°  0,2552  2001 Sheppard et al.  Karme43XLI Aoede     4  0,009 0  23 044 175  −714,66  160,482°  0,6011  2003  Sheppard et al.  Pasifaë44XLIV Kallichore     2  0,001 5  23 111 823  −717,81  164,605°  0,2041  2003 Sheppard et al.  Karme ?45XXIII Kalike     5  0,019  23 180 773  −721,02  165,505°  0,2139  2001 Sheppard et al.  Karme46XI Karme     46  13  23 197 992  −721,82  165,047°  0,2342  1938 Nicholson  Karme47XVII Kallirroë    50px|senter  9  0,087  23 214 986  −722,62  139,849°  0,2582  2000 Spahr, Scotti  Pasifaë48XXXII Euridome    3  0,004 5  23 230 858  −723,36  149,324°  0,3769  2002 Sheppard et al.  Pasifaë ?49 —  S/2011 J 2    1  –  23 329 710  −725,06  151,8°  0,3867  2011  Sheppard et al.  Pasifaë ?50XXXVIII Pasiteë     2  0,001 5  23 307 318  −726,93  165,759°  0,3288  2002 Sheppard et al.  Karme51 —  S/2010 J 1    2   23 314 335  −723,2  163,2°  0,320  2010  Jacobson et al.  Pasifaë ?52 XLIX  Kore     2  0,001 5  23 345 093  −776,02  137,371°  0,1951  2003 Sheppard et al.  Pasifaë53XLVIII Killene     2  0,001 5  23 396 269  −731,10  140,148°  0,4115  2003 Sheppard et al.  Pasifaë54XLVII Eukelade     4  0,009 0  23 483 694  −735,20  163,996°  0,2828  2003 Sheppard et al.  Karme55 —  S/2003 J 4    2  0,001 5  23 570 790  −739,29  147,175°  0,3003  2003 Sheppard et al.  Pasifaë56VIII Pasifaë     60  30  23 609 042  −741,09  141,803°  0,3743  1908 Philibert Jacques Melotte  Pasifaë57XXXIX Hegemone     3  0,004 5  23 702 511  −745,50  152,506°  0,4077  2003 Sheppard et al.  Pasifaë58XLIII Arche     3  0,004 5  23 717 051  −746,19  164,587°  0,1492  2002 Sheppard et al.  Karme59XXVI Isonoë     4  0,007 5  23 800 647  −750,13  165,127°  0,1775  2001 Sheppard et al.  Karme60 —  S/2003 J 9   1 0,000 15  23 857 808  −752,84  164,980°  0,2761  2003 Sheppard et al.  Karme61 —  S/2003 J 5    4 0,009 0  23 973 926  −758,34  165,549°  0,3070  2003 Sheppard et al.  Karme62IX Sinope     38  7,5  24 057 865  −762,33  153,778°  0,2750  1914 Nicholson  Pasifaë63XXXVI Sponde    2  0,001 5  24 252 627  −771,60  154,372°  0,4431  2002 Sheppard et al.  Pasifaë64XXVIIIAutonoë     4  0,009 0  24 264 445  −772,17  151,058°  0,3690  2002 Sheppard et al.  Pasifaë65XIX Megaklite     5  0,021  24 687 239  −792,44  150,398°  0,3077  2001 Sheppard et al.  Pasifaë66 —  S/2003 J 2    2 0,001 5  30 290 846  −981,55  153,521°  0,1882  2003 Sheppard et al.  ?

 Notas 

 Verwysings 

 Eksterne skakels 
 Jupiter Satellite Data
 Jupiter, and The Giant Planet Satellite and Moon Page
 Simulasie van Jupiter se mane 
 Animated tour of Jupiter's Moons , University of Glamorgan
 Jupiter's Moons  deur NASA's Solar System Exploration
 "43 more moons orbiting Jupiter" eerste verskyning in 2003 in die San Francisco Chronicle
 Articles on the Jupiter System in Planetary Science Research Discoveries

 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia