NG gemeente Cradock

Die NG gemeente Cradock is die elfde oudste gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika en die derde oudste in die Sinode van Oos-Kaapland. Dit is die moedergemeente op die dorp Cradock, waar daar ook 'n gemeente Cradock-Noord (1966) en -Oos (1951) is.

 Agtergrond 
duimnael|regs|160px|Ds. John Taylor, van 1824 tot 1860 die tweede leraar.

duimnael|links|260px|Die kerkgebou van die kant gesien.

duimnael|links|270px|Die gemeente se vorige kerkgebou.

Ná die Eerste Grensoorlog van 1812 het die soldaat-goewerneur, sir John Cradock, besluit om die grens te versterk deur twee sub-drosdye van Uitenhage en Graaff-Reinet te skep wat as militêre voorposte kon dien in geval van verdere aanvalle deur die Xhosas. Die een word later Cradock en die ander Grahamstad. Op 20 Junie 1812 word Andries Stockenström, later luitenant-goewerneur van die Oostelike Provinsie, aangestel as adjunk-landdros by Van Stadensdam in die vallei van die Groot-Visrivier. Kort voor lank verander hy sy standplaas na die plaas Buffelskloof, waarvan die eienaar Pieter van Heerden was en wat besonder aangenaam en strategies geleë was na aan 'n waterbron.

Sir John Cradock besoek die plek en keur dit as ligging vir 'n dorp goed. Die regering koop die plaas vir 3 500 riksdaalder, omskep die opstal in 'n gevangenis en rig ook regeringsgeboue op. Dit was op voorstel van Stockenström dat die nuwe dorp die naam Cradock gekry het en so is dit op 14 Januarie 1814 goedgekeur.

 Stigting 
duimnael|regs|300px|Die kanselruimte en orrel in die kerkgebou.

Slegs sowat vir jaar ná die stigting van die dorp, volg die stigting van 'n plaaslike gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk in 1818. Min is egter bekend oor die vroegste geskiedenis omdat die eerste notuleboek van die gemeente op onverklaarbare wyse weggeraak het. Dit is wel bekend dat ds. John Evans die eerste leraar was. Hy is in 1818 bevestig en na 'n dienstydperk van vyf jaar in 1823 in die amp oorlede. Ds. John Taylor (oorlede 21 Mei 1860) van die NG gemeente Beaufort-Wes het hom in 1824 opgevolg. Albei was Skotse predikante wat goewerneur lord Charles Somerset na die Kaap laat kom het om die Afrikaans-Hollandse bevolking te help verengels. Dié beleid het egter misluk omdat die meeste mettertyd verafrikaans het en hulle met die lot van die Hollandse nedersetters vereenselwig het.

Onder die Skotse leraars was latere leiers in die NG Kerk, byvoorbeeld ds. Andrew Murray sr. (georden 1822, na wie onder andere die Karoo-dorp Murraysburg genoem is). Sy seun dr. Andrew Murray (georden 1848) het een van die groot kerkleiers en godsdienstige skrywers van Suid-Afrika geword. Vier van ds. Murray se ander seuns was ook evangeliedienaars, waaronder prof. John Murray (georden 1848), een van die eerste twee hoogleraars van die Stellenbosse Kweekskool. Ander bekende Skotse predikante of hulle nasate was dr. William Robertson (georden 1831) na wie die dorp Robertson genoem is), ds. John Pears (georden 1829, na wie die NG gemeente Pearston genoem is), ds. Alexander Smith (georden 1822, na wie die NG gemeente Alexandria en die dorp Alexandria genoem is), ds. Andrew McGregor (georden 1862, na wie McGregor genoem is), sy seun ds. Andrew Murray McGregor (georden 1900), ds. Colin Fraser (georden 1824, na wie Fraserburg deels genoem is) en ds. Henry Sutherland (georden 1824, na wie Sutherland genoem is).

 Uitbreiding 
Cradock se besondere kerkgebou is in 1868 opgerig en 'n redelike getroue weergawe van St. Martins-in-the-Field in Londen. Die gemeente het vinnig gegroei sodat 'n medeleraar reeds in 1906 beroep is en 24 jaar later 'n derde medeleraar. In 1932 spog die gemeente met 2 164 lidmate, 3 797 siele, vyf Sondagskole, 34 onderwysers en 624 leerders. In daardie jaar is gemiddeld weekliks twee kinders gedoop (112) en 105 katkisante aangeneem.

Die Oos-gemeente is in 1951 afgestig en die Noord-gemeente in 1966. Die drie gemeentes het in 1985 saam 2 464 belydende (volwasse) lidmate gehad. In 2010 was dit 1 879, sowat 767 minder, hoewel dit van 2005 tot 2012 met net 52 afgeneem het.

 Ds. Nel se bediening 
duimnael|regs|180px|Ds. C.V. Nel, leraar van 1906 tot 1914.
 Ontvangs 
Die kerkraad het reeds in 1899 gevoel dat die gemeente met meer as 3 700 siele en 1 700 lidmate te groot was vir een predikant, maar weens die ontwrigting van die Tweede Vryheidsoorlog is die saak voorlopig daar gelaat. In 1905 roer die kerkraad die saak weer aan en op 13 Julie 1905 kom prop. C.V. Nel en sy vrou per trein op Scalen aan. Daarvandaan het sowat 60 rytuie hulle na die pastorie in Breestraat vergesel waar hulle met ’n lied deur die Sondagskoolkinders en die gebruiklike adresse verwelkom is. Die namiddag was dit warm sodat ’n groot skare na die park kon gaan, waar die susters vir ’n gesellige ontvangs gesorg het.

By die ordeningsdiens Vrydagoggend het ds. G.F. Marais – mev. Nel se vader – van die Sendinginstituut op Wellington in 'n rede oor Jer. 19 'n mooi uiteensetting gegee van Jeremia se roeping tot profeet. Die bevestigingsformulier is deur ds. J.H. Hofmeyr (Somerset-Oos, saam met wie se seun John Hofmeyr prop. Nel in Maties se eerste rugbyspan gespeel het) gelees en die handoplegging het in 'n plegtige stilte geskied deur ds. Hofmeyr, prof. J.I. Marais en di. Martin, Marais, J.C. Reyneke, J.H. van Wyk en J.P. Kriel. Aandagtig en dankbaar het die gemeente die namiddag na ds. Nel se intreewoord geluister, waar hy dit met Joh. 1 vs. 7 as teks oor die Lig as die onderwerp van die leraar se getuienis en die geloof as die doel daarvan gehad het. Ná die drie Nagmaaldienste is die verrigtinge Sondagaand met 'n konferensie afgesluit.

 Kerksaal 
duimnael|links|260px|Die gemeente se kerksaal, ontwerp deur Wynand Louw. Ds. John du Plessis het die hoeksteen op 16 Desember 1911 gelê en dis ingewy op 2 Augustus 1912.
Ds. Reyneke het verskeie kere die "Christelyke Zaal" vir die kerkraad te koop aangebied, maar later word dit 'n sakegebou en 'n bioskoopsaal. Die eerste stoot aan die bou van 'n eie kerksaal was 'n bemaking van £500 deur die weduwee van ds. J.H. du Plessis aan die gemeente om 'n vergaderplek vir die Sondagskool op te rig. (Vir die Paarl het sy dieselfde gedoen.) Hierdie bedrag is voordelig belê en toe 'n gemeentevergadering in Junie 1911 'n boukommissie benoem, staan die Du Plessis- of Sondagskoolfonds op £1 025. Teen dié tyd het die gemeente groot behoefte aan 'n gebou gehad wat nie net die Sondagskool nie, maar ook alle ander kerklike verenigings en organisasies kon huisves en terselfdertyd 'n saamkomplek vir die jong mense, met 'n leeskamer en 'n kafee, kon bied. Die koste moes nie £6 000 te bowe gaan nie. Die pastorieperseel se naaste hoek aan die kerk was vir die saal uitgehou. Onder die leiding van die heer P.W. Michau (Orange Grove) – lid van die Hoërhuis van die Kaapse Parlement van 1904 tot 1910 – het die twee leraars en die broers M. J. du Plessis, H. J. van Heerden, H.P. van Heerden, P.J. Erasmus, A.J. de Kock en G.H. Lategan (sekretaris) aan die werk gespring. Wynand Louw van die Paarl was die argitek. Die laagste tender, dié van Boesen, is met £400 tot op £6 200 verminder en op 16 Desember 1911 is die hoeksteen deur ds. (later prof.) John du Plessis gelê.

Met die hartlike samewerking tussen die kommissie, die argitek en die bouheer, was die bouwerk ná sewe maande klaar. Op die totale koste van £7 450 het die gemeente net £2 920 verskuldig gebly. Twee basaars het £400 en £639 gelewer, terwyl vyf persone £100, veertien £50, drie £30 en nege £25 elk gegee het. 'n Kollekte deur die Sondagskoolkinders het £49 en intekeninge £622 ingebring. Toe die distriksraad geen lening mag toestaan nie, leen die kerkraad £1 500 uit die boedel van James Ayliff. Buiten 'n geweldige hoeveelheid klip, is 365 000 stene gebruik, op die vervoer waarvan daar £100 bespaar is deur-dat die gemeente kosteloos daarmee gehelp het. Groot dank het H.J. van Heerden en M.J. du Plessis toegekom vir hul persoonlike toesig en hulp. Die gasligte sou gebruik word totdat Cradock hopelik binnekort elektriese ligte kry.

By die opening op Vrydagaand 2 Augustus 1912 was die groot saal, kort nadat ds. D.J. Pienaar, leraar van Uitenhage en moderator van die vorige sinode, die hoofdeur oopgesluit het, stampvol. Op die verhoog het die leraars van die verskillende kerke op Cradock en die vernaamste inwoners van die dorp en distrik hul plekke ingeneem. Die verslag van die Boukommissie is deur die voorsitter gelewer en ds. Pienaar – prof. J.I. Marais kon nie kom nie – het 'n rede oor "Vooruitgang, die Eis van die Lewe" gehou. Hy het op die vordering in die opvoedkundige, maatskaplike en kerklike lewe van Suid-Afrika gewys. Hiervan was ook die nuwe saal 'n sprekende bewys. Dit moes dien tot die ontwikkeling van die verstand, tot opbouing van die karakter, tot be-vordering van die maatskaplike verkeer en tot vestiging van die Godsryk op aarde. Ds. Nel het 'n samevatting van die rede in Engels gegee en onder die sang van die kerkkoor is daar £100 gekollekteer. Al die verenigings "die als zonen en dochters der gemeente beschouwd kunnen worden", sou die vrye gebruik van sekere vertrekke hê, mits die kerkraad op hulle kon reken as dit by skulddelging en die in-standhouding van die gebou kom.

 Afskeid 
duimnael|regs|300px|Die binnekant van die kerkgebou.

Die dae van 24 tot 27 Julie 1914 was vir die gemeente droewig weens die afskeid van ’n geliefde leraars paar wat toe reeds agt jaar en twee weke in die gemeente gestaan het. Van alle kante het mense gekom en in gevalle waar mans nie kon kom nie weens die lammeroes, het die vrou gekom. Nadat die verenigings in die loop van die week reeds van ds. en mev. Nel afskeid geneem het, was daar die Vrydagmiddag in die kerksaal ’n gesellige gemeentelike byeenkoms. Die Sondag was dit Nagmaal en die aand was die kerk stampvol vir ds. Nel se diep ernstige en boeie afskeidspreek na aanleiding van Hand. 20:32: " En nu, broeders, ik bevele u Gode, en den woorde Zijner genade, Die machtig is u op te bouwen, en u een erfdeel te geven onder al de geheiligden." Die Statevertaling. URL besoek op 24 September 2015. By die verlening van demissie die Maandagoggend in die kerkraadsvergadering het daar baie trane gevloei. Hierna moes ds. Nel se medeleraar, ds. J.C. Reyneke, weer ’n aantal jare alleen staan, hoewel hy soms hulppredikers gehad het sodat hy meer tyd aan die buitewyke kon afstaan.

 Lidmaattal 
Cradock het in 1933 die naasmeeste belydende NG lidmate van die groot dorpe op die Oos-Kaapse platteland gehad en sedert 1952 deurgaans die meeste. Die onderstaande tabel toon die afname in die lidmaattal van NG gemeentes op agt dorpe. In gevalle waar 'n gemeente later by 'n ander ingelyf is of twee gemeentes saamgesmelt het, word hulle syfers uit die staanspoor saam aangedui. Dit geld Middelburg en Middelburg-Uitsig, Grahamstad, Grahamstad-Grenspos en Albanie, Somerset-Oos en Visriviervallei (Kookhuis) asook Queenstown, Queenstown-Oos en Queenstown-Noord (laasgenoemde twee 'n ruk lank as Queenstown-Tuine). Die enigste twee dorpe wat teen 2010 steeds meer as een gemeente gehad het, was Cradock (moedergemeente, Noord en Oos) en Graaff-Reinet (moedergemeente en Nuwekerk). Nadat Nuwekerk ingelyf is by Graaff-Reinet se moederkerk, het net Cradock meer as een gemeente gehad. Elke dorp of gemeente se hoogste lidmaattal word in vet skrif aangedui. Hieruit blyk dat al die dorpe hul hoogtepunt ná die middel van die 20ste eeu bereik het, behalwe Burgersdorp wat sedert 1933 'n afname in sy ledetal ervaar. Die gemeentes van Aliwal-Noord, Cradock, Grahamstad en Queenstown was al met meer belydende lidmate in 2015 as sowat 'n eeu vantevore.

 Gemeente/Dorp  1916  1933  1952  1960  1973  1979  1985  1990  1995  2000  2005  2010  2012  2014  2015  2016  2021 Aliwal-Noord  750   950  1145  1150  1250  1338  1242  1300  1595  1593  1378  1117  1114  1131  1043  1043  1043 Burgersdorp  1100  1461  1274  1260  1008  937  945  941  850  710  677  605  573  539  517  507  462 Cradock  1878  2164  2858  2914  2399  2421  2464  2288  2024  1934  1931  1697  1662  1892  1894  1575  1382 Graaff-Reinet  2125  2211  2536  2573  2115  2055  1917  1758  1699  1657  1242  1347  1077  1088  1075  1130  701 Grahamstad/Albanie  576  860  1640  1341  1479  1289  1115  1105  1122  1090  836  794  751  727 620 620  523 Middelburg  1100  1307  1430  Onbekend  1372  1391  1158  992  1147  970  953  829  829  702  648 592  470 Queenstown  566  1195  2060  2153  2115  1966  1866  1779  1572  1337  1190  1045  876  876  876  663  578 Somerset-Oos  1652 1400  1800  1864  1657  1511  1246  1210  1201  1281  1122  917  959  967  967  958  828 Totaal  9747  11548  14743  14655  13395  12908  11953  11373  11210  10572  9329  8351  7841  7922  7640  7088  5987

Die gesamentlike lidmaattal van dié dorpe het reeds in 1952 'n hoogtepunt van 14 743 bereik, waarna dit teen 1995 teruggesak het tot 11 373, minder as die totaal in 1933 van 11 548. Tussen 1990 en 2000 het die totaal met net 1 381 afgeneem tot 10 572, maar in die daaropvolgende 12 jaar het die afname versnel toe die gemeentes 2 731 lidmate verloor het en te staan gekom het op 'n totaal van slegs 7 841. Dis 'n verlies van meer as 'n kwart van die lidmate. In 2014 het dit ietwat toegeneem tot 7 922 danksy 'n toename (vergeleke met 2012) in die gemeentes Aliwal-Noord, Cradock, Graaff-Reinet en Somerset-Oos, maar 2015 se syfers was weer 'n laagtepunt, en so ook 2016 s'n, veral omdat Cradock se drie gemeentes se nuwe syfers dui op 'n verlies van 319 belydende lidmate binne 'n jaar. Omdat gemeentes nie getrou elke jaar nuwe syfers instuur nie, is dit waarskynlik enkele jare se afname; nie net een nie.

 Enkele leraars 
 John Evans, 1818–1823
 John Taylor, 1824 – 21 Mei 1860 (oorlede in die amp)
 Jan Hendrik Jacobus du Plessis, 1861–1882
 Jacobus Cornelius Reyneke, 1884–1922 (emeriteer; oorlede op 20 November 1943)
 Cornelis Vermaak Nel, 1906–1914
 Andries Francois Malan, 1923 – 5 Mei 1927 (ook hulpleraar in 1888; oorlede in die amp)
 Wilhelm Alexander Roux, 1923–1925
 Dr. Hendrik Petrus van der Merwe, 11 April 1925 – 24 Desember 1926 (beswyk aan kwaal veroorsaak deur kiem tydens reis in Europa opgedoen)
 Joël Hendrik Malherbe, 1926–1952
 Johannes Gerhardus Olivier, 1928–1933
 Willem Johannes Lubbe, 1934–1944
 David Petrus Mathys Beukes, 1945–1952
 Dr. Pieter Adriaan Verhoef, 1950
 Izak Bartholomeüs Fourie, 1951–1955
 Jozua Johannes Georg Loots, 1953–1956
 Petrus Jacobus Johannes Stephanus Els, 1955–1958
 Jacobus Francois Myburgh, 1957–1959
 Hendrik Olivier Viviers, 1958–1963
 Pieter Louis Rossouw, 1 Januarie 1961–1964
 William Fullard, 1963–1967
 Johannes Lodewyk Nel, 13 Februarie 1964 – omstreeks 1970
 Jacobus Francois van Wyk, 10 Februarie 1968–1973
 Francois Maritz, 1973–1976 (waarna Que Que en van 1 April 1982 saakgelastigde van die Sinode van Midde-Afrika)
 Abraham Jacobus Britz, 1976–1980
 Cornelius Bester, 1977–1980
 Gabriël Gideon le Roux, 1980–1990 (oorgegaan na die AP Kerk)
 Org Swanepoel, 1981 - 1985
 Jacques Durand, 1985–1990
 Adriaan Albertus (Riaan) Terblanche, 2008 – hede (tentmaker)

 Sien ook 
 Lys van eerste honderd NG gemeentes in Suid-Afrika

 Galery 
 Kerkgeboue 

 Leraars 

 Bronne 
  Bulpin, T.V., 2001. Discovering Southern Africa. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc.
  Dreyer, eerw. A. 1932. Jaarboek van die Nederduits-Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1933, Kaapstad: Jaarboek-Kommissie van die Raad van die Kerke.
  Dreyer, eerw. A. 1924. Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824–1924. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging.
  Hofmeyr, George (hoofred.). 2002. NG Kerk 350. Wellington: Lux Verbi.BM.
  Hopkins, ds. H.C. 1968. Die Ned. Geref. Kerk Cradock 1818–1968. Cradock: NG Kerkraad.
 Maree, W.L., 1984. Jaarboek 1985 van die Nederduitse Gereformeerde Kerke. Pretoria: Tydskriftemaatskappy van die Nederduitse Gereformeerde Kerk.
  Olivier, ds. P.L. (samesteller), 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.
  Raper, P.E., 1987. A Dictionary of South African Place Names. Johannesburg: Lowry Publishers.
  Rosenthal, Eric. 1978. Encyclopaedia of Southern Africa. Cape Town and Johannesburg: Juta and Company Limited.
  Small, Mario (samesteller), 2009. Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 2010. Wellington: Tydskriftemaatskappy.

 Verwysings 

Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika
Kategorie:Oos-Kaap