Rot

Rotte (Rattus) verwys na verskeie medium-grootte knaagdiere. Egte rotte is lede van die genus Rattus. Uit 'n menslike oogpunt is die belangrikste lede van hierdie genus die swartrot, Rattus rattus, en die bruinrot, Rattus norvegicus. Baie lede van ander knaagdiergenusse en families word ook rotte genoem en deel baie karaktereienskappe met egte rotte. 'n Rot het 'n gemiddelde leeftyd van drie jaar.Rats as pets  van About.com se Exotic pets. Laaste besoek op 13 Desember 2007.

 Spesies en beskrywing 
duimnael|links|Vier dae oue rotte
duimnael|links|'n Polinesiese rot (Rattus exulans)
Die bekendste rotspesies is die swartrot, Rattus rattus, en die bruinrot, Rattus norvegicus. Die Rattus-groep is algemeen bekend as Ou Wêreld-rotte of egte rotte en het hul oorsprong in Asië. Rotte is groter as die meeste van die Ou Wêreld-muise waaraan hulle verwante is, maar hulle weeg in die natuur selde meer as 500 g.

Die term "rot" word ook gebruik om na ander klein soogdiere te verwys wat nie werklik rotte is nie. Een voorbeeld hiervan is die buidelrot (of Opossum), wat, as 'n lid van die klas Marsupialia 'n buideldier is en dus familie van die kangaroe, eerder as die rot is. Die wydverspreide en problematiese, kommensale rotspesies vorm 'n minderheid in die diverse Rattus-genus. Baie rotspesies is endemies en sommige het bedreigd geword as gevolg van verlies van hul habitat of kompetisie met die bruinrot, die swartrot of die Polinesiese rot.

In Westerse lande hou baie mense getemde rotte as troeteldiere aan. Hierdie rotte is meesal van die spesis R. norvegicus wat van die grasvelde van China afkomstig is en na Europa versprei het en, uiteindelik, in 1775 na die Nuwe Wêreld. Troeteldierrotte is oor die algemeen bruinrotte wat afstammelinge is van bruinrotte wat vir navorsing geteel is, maar hulle is dieselfde spesies as die algemene straatrotte wat in stede aangetref word. Getemde rotte is geneig om meer gedwee as hulle wilde voorvaders te wees, asook meer vatbaar vir siektes, moontlik as gevolg van inteling.

Die algemene spesies is opportunistiese bittereinders en woon gewoonlik saam of naby mense. Daar word aanvaar dat die Swart Dood veroorsaak was deur die mikro-organisme, Yersinia pestis, wat deur die rotvlooi, Xenopsylla cheopis gedra was. Dié vlooie se prooi was die spesie R. rattus, wat in die Europese stede van die tyd gewoon het; die rotte was self ook slagoffers van die plaag.

Rotte word dikwels blameer vir die beskadiging van voedsel en ander goedere. Alhoewel moderne wilde rotte Leptosirose (Weilsiekte) kan dra, asook ander siektes wat tussen spesies (insluitende mense) oorgedra kan word, is sulke gevalle seldsaam. Wilde rotte wat in goeie omgewings woon is gewoonlik gesonde, stewige diere. Wilde rotte wat in stede woonagtig is kan ly onder slegte diëte en interne parasiete en miete, maar dra oor die algemeen nie siektes na mense oor nie.

Die algemene lewensduur van 'n rot strek van twee tot vyf jaar, met drie jaar as 'n gemiddelde leeftyd.

 As troeteldiere 
duimnael|'n Getemde rot, wat geleer is om op sy eienaar se skouer te bly.
Spesiaal geteelde rotte word sedert die laat-19de eeu as troeteldiere aangehou. Rotte is sosiale, intelligente diere en kan geleer word om 'n sandbak as toilet te gebruik, om te kom wanneer geroep word en 'n verskeidenheid toertjies uit te voer. Troeteldierrotte is gewoonlik variante van die spesie R. Norvegicus, of bruinrot (dié spesie het ook 'n gewilde albino-variant), maar ander rotte, soos die swartrot word ook soms as troeteldier aangehou. Die verskil in die gedrag tussen 'n troeteldierrot en 'n wilde rot hang af van die hoeveelheid getemde voorouers wat 'n spesifieke rot gehad het. Wanneer 'n troeteldierrot van 'n betroubare bron verkry is, hou dit geen meer gesondheidsrisiko's as ander, algemener troeteldiere in nie.

 As onderwerpe in wetenskaplike ondersoek 
duimnael|links|'n Getemde rot wat ly aan diabetes mellitus: 'n metaboliese aandoening wat ook 'n algemene siekte onder mense is.
In 1895 het Clark Universiteit in Worcester, Massachusetts 'n bevolking van getemde wit bruinrotte geskep vir die bestudering van die effekte van dieet en ander fisiologiese studies. Deur die jare is rotte in baie eksperimentele studies gebruik, wat bygedra het tot ons kennis oor genetika, siektes, die effekte van dwelms en ander onderwerpe wat positiewe bydraes tot die gesondheid en welsyn van die mens gelewer het. Laboratoriumrotte was ook kosbaar in psigologiese studies en ander die bestudering van verskeie verstandelike prosesse.The Story of Rats: Their Impact on Us, and Our Impact on Them. S. Anthony Barnett, Allen & Unwin, Crows Nest, NSW, Australia, 2002. . 'n Studie in 2007 het gevind dat rotte metakognisie besit, 'n verstandelike bevoegdheid wat vroeër slegs in mense en sommige primate waargeneem is.Foote, Allison L. en Crystal Jonathon D. Metacognition in the Rat  in Current Biology. Volume 17: 6. Bl. 551–555. 20 Maart 2007.Rats Capable Of Reflecting On Mental Processes by www.sciencedaily.com.

Getemde rotte verskil op baie maniere van wilder rotte, wat hulle bruikbaarheid as onderwerpe vir wetenskaplike studie affekteer. Hulle is meer kalm en minder geneig om te byt; hulle kan groot samedrommings duld; hulle teel vroeër en produseer meer babarotte en hulle breine, lewers, niere, byniere en harte is kleiner (Barnett 2002).

Bruinrotte word dikwels gebruik as modelorganisme vir wetenskaplike navorsing: daar word verwag dat ontdekkings uit eksperimente op rotte ook insig in die werking van ander organismes sal gee. Muise word meer dikwels as rotte gebruik vir genetiese navorsing, maar rotte is 'n gewilde keuse vir toetse wat verwant is aan intelligensie, die leerproses en dwelmmisbruik, siende dat hulle hoogs intelligent is, asook vindingryk, aggressief en aanpasbaar by hul omstandighede. Hulle psigologie blyk op baie maniere eners as dié van mense te wees. Heeltemal nuwe rassoorte van die bruinrot is al geteel vir gebruik in laboratoriums, soos die Wistarrot, 'n spesiale albinovorm van Rattus norvegicus wat by die Wistar Instituut in Philadelphia geteel is. Meeste van die genome van Rattus norvegicus is reeds ontsyfer.

 Rottelag 
Daar is ontdek dat rotte 'n kort, hoë-frekwensie, ultra-soniese, sosiaal-uitgelokte vokalisering uiter tydens spelery en wanneer hulle gekielie word. Die geluid word as 'n helder "tjirp" beskryf. Mense kan hierdie getjirp nie sonder spesiale toerusting hoor nie. Daar is ook ontdek dat rotte, net soos mense, areas van hul liggame het wat kielierig is en meer laggeluide uitlok as ander areas. Die gelag word met positiewe emosies geassosieer; daar vorm ook 'n sosiale band tussen die rot en die persoon wat hom kielie en rotte blyk naderhand 'n verlange te hê om deur die persoon gekielie te word. Ander reaksies op die kieliery het die volgende ingesluit: die rotte wat die meeste gelag het, het ook die meeste gespeel en het ook verkies om meer tyd met ander laggende rotte te spandeer. Dit dui op 'n sosiale voorkeur aan rotte wat soortgelyke gedrag vertoon. Soos rotte ouer word, blyk daar egter 'n afname te wees in hoeveel hulle lag en hulle reaksies wanneer hulle gekielie word.‘‘Laughing’’ rats and the evolutionary antecedents of human joy?. Physiology & Behavior.  79 (2003). 533– 547. Rotte se getjirp word ook gerapporteer in bykomende studies, waaruit dit geblyk het dat rotte lag wanneer hulle stoei en voor hulle paar of morfien ontvang. Dít word geïnterpreteer dat die klank dus ook dui op 'n verwagting van iets belonends.Don't look now, but is that dog laughing? in Science News, deur Susan Milius. Week van 28 Julie, 2001; Vol. 160, Nr. 4 , bl. 55.

 As voedsel 
duimnael|Knaagdier-vleisgereg in Yangshuo, Guangxi, China
Soos alle ander soogdiere is rotte eetbaar en word hulle soms in noodgevalle gevang en geëet. Rotvleis word nie algemeen geëet nie vanweë 'n streng verbod daarop in Islamitiese en Joodse wette, die verbod op alle vleis in baie volgelinge van Hindoeïsme en die rot se swak reputasie in baie ander kulture.

As voedsel is rotte egter baie keer 'n makliker verkrygbare bron van proteïne as enige ander fauna. Die inboorlinge langs die kus in Suid-Queensland, Australië, het dikwels rotte in hulle dieet ingesluit.Hobson, Keith A.; Stephen Collier. (April 1984) Marine and Terrestrial Protein in Australian Aboriginal Diets. Current Anthropology, Vol. 25, Nr. 2. bl. 238–240 In die Misjmi-kultuur van Indië is rotte 'n belangrike onderdeel van die tradisionele dieet; Misjmi-vroue mag geen vleis behalwe vis, varkvleis, wilde voëls en rotte eet nie.Mills, J. P. (Januarie 1952) The Mishmis of the Lohit Valley, Assam. The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, Vol. 82, Nr. 1. bl. 1–12

In sommige kulture is (of was) rotte beperk aanvaarbaar as 'n vorm van voedsel vir 'n spesifieke sosiale of ekonomiese klas. In die tradisionele kulture van die Hawaiïërs en die Polinesiërs was die rot 'n algemene voedselsoort. Tydens feeste kon die Polinesiese mense van Paaseiland rotte eet, maar die koning self was nie toegelaat om dit te doen nie, siende dat die eilanders geglo het dat hy in 'n "toestand van heiligheid" verkeer het, genaamd tapu.Leach, Helen. (Februarie 2003). Did East Polynesians Have a Concept of Luxury Foods? World Archaeology, Vol. 34, Nr. 3, Luxury Foods. bl. 442–457. Tydens die bestudering van antieke argeologiese vondsplekke in Hawaii, het argeoloë ontdek dat die konsentrasie rotoorblyfsels wat met algemene huishoudings geassosieer was, drie keer groter was as dié wat met die huishoudings van die hoëlui geassosieer was. Die rotbeentjies wat gevind was, was almal gebrand en met 'n koolstofmetaal gedek, wat daarop dui dat die rotte as voedsel voorberei was. Die feit dat rotte se oorblyfselfs grootliks met die algemener huishoudings geassosieer word, mag daarop dui dat die opperklasse nie rotte geëet het nie, moontlik vanweë die smaak of as gevolg van hul status.Kirch, Patrick V.; Sharyn Jones O'Day. (Februarie 2003) New Archaeological Insights into Food and Status: A Case Study from Pre-Contact Hawaii. World Archaeology, Vol. 34, Nr. 3. bl. 484–497

Die taboe rakende rotte as voedsel is nie uniek tot die wêreld se grootste godsdienste of Westerse kulture nie. Beide die Shipibo-mense van Peru en die Sirionó's van Bolivië beskou die eet van rotte as 'n taboe.Behrens, Clifford A. (September 1986) Shipibo Food Categorization and Preference: Relationships between Indigenous and Western Dietary Concepts. American Anthropologist, New Series, Vol. 88, Nr. 3. bl. 647–658.Priest, Perry N. (Oktober 1966) Provision for the Aged among the Sirionó Indians of Bolivia. American Anthropologist, New Series, Vol. 68, Nr. 5. bl. 1245–1247

Suid-Afrika
Volgens argeologiese verslae het die huisrot, Rattus rattus, reeds voor 800 n.C. hier voorgekom. Die rot het waarskynlik versteek in die ware van Arabiese handelaars van die Ooste af saamgekom. Hoewel dit nie gedokumenteer is nie, kan aanvaar word dat nog meer huisrotte in die 15de eeu saam met Europese skepe hier aangekom het. Die bruinrot, R. norvegicus, is eers heelwat later die land ingebring, na 1700, toe daar baie rotte op die seilskepe voorgekom het. Teen 1830 was die bruinrot beslis reeds in Kaapstad bekend en sedertdien kom hulle algemeen in en om die hawens voor. Hierdie rotte het nie slegs ‘n groot invloed op die ekologie nie, maar ook op die ekonomie. Daar is in 1945 beraam dat die bruinrot in daardie jaar graan ter waarde van R1 miljoen vernietig het.

 Spesies 

 Rattus adustus
 Rattus annandalei
 Rattus argentiventer
 Rattus baluensis
 Rattus bontanus
 Rattus boulos
 Rattus burrus
 Rattus colletti
 Rattus elaphinus
 Rattus enganus
 Rattus everetti
 Rattus exulans
 Rattus feliceus
 Rattus foramineus
 Rattus fuscipes
 Rattus giluwensis
 Rattus hainaldi
 Rattus hoffmani
 Rattus hoogerwerfi
 Rattus jobiensis
 Rattus koopmani
 Rattus korinchi
 Rattus leucopus
 Rattus losea
 Rattus lugens
 Rattus lutreolus
 Rattus macleari
 Rattus marmosurus
 Rattus mindorensis
 Rattus mollicomulus
 Rattus montanus
 Rattus mordax
 Rattus morotaiensis
 Rattus nativitatis
 Rattus nitidus
 Rattus norvegicus
 Rattus novaeguineae
 Rattus osgoodi
 Rattus palmarum
 Rattus pelurus
 Rattus praetor
 Rattus ranjiniae
 Rattus rattus
 Rattus sanila
 Rattus sikkimensis
 Rattus simalurensis
 Rattus sordidus
 Rattus steini
 Rattus stoicus
 Rattus tanezumi
 Rattus tawitawiensis
 Rattus timorensis
 Rattus tiomanicus
 Rattus tunneyi
 Rattus turkestanicus
 Rattus villosissimus
 Rattus xanthurus

 Sien ook 
 Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens alfabet
 Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name
 Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes

 Verwysings 
Hierdie artikel gebruik teksgedeeltes uit die Engelse Wikipedia-artikel, "Rat".

 Eksterne skakels 

Kategorie:Knaagdiere