Boom

regs|duimnael|265px|Dwarssnit van 'n Ginkgo-stingel (4 mm in deursnee) — floëem- (of binnebas), xileem- en ander selle is sigbaar. Die komplekse vaatstelsel fasiliteer die vervoer van water en nutriënte van die wortels na die blare, en suikers van die blare regdeur die plant.
In plantkunde is 'n boom 'n meerjarige vaatplant met 'n langwerpige stam wat gewoonlik takke en blare ondersteun. Volgens sommige enger definisies is 'n boom slegs houtplante met sekondêre groei, plante wat bruikbaar is vir hul hout of plante bo 'n bepaalde hoogte. In wyer definisies word langer palms, boomvarings, piesangs en bamboes ook as bome geag. Bome is nie 'n taksonomiese groep nie, maar sluit 'n verskeidenheid plantspesies in wat onafhanklik van mekaar 'n stam en takke ontwikkel het as 'n manier om bo ander plante uit te troon om vir sonlig te kompeteer. Die meerderheid boomspesies is angiospermae of hardehoutsoorte; baie van die res is gimnospermae of sagtehoutsoorte. Bome bestaan al vir 370 miljoen jaar en daar is na raming sowat drie biljoen volwasse bome in die wêreld.

'n Boom het tipies baie sekondêre takke wat vry van die grond deur die stam ondersteun word. Hierdie stam bevat tipies houtagtige weefsel vir sterkte, en komplekse vaatweefsel om materiaal van een deel van die boom na 'n ander te vervoer. Die meeste bome word omring deur 'n laag bas wat as 'n beskermende versperring dien. Ondergronds vertak die wortels en sprei wyd uit; hulle dien om die boom te anker en vog en voedingstowwe uit die grond te onttrek. Bogronds verdeel die takke in kleiner takke en lote. Die lote dra gewoonlik blare, wat ligenergie opvang en dit deur fotosintese in suikers omskakel, wat die voedsel vir die boom se groei en ontwikkeling verskaf.

Bome plant gewoonlik voort met behulp van sade. Blomme en vrugte kan teenwoordig wees, maar sommige bome, soos konifere, het eerder stuifmeel- en saadkeëls. Palms, piesangs en bamboes produseer ook sade, maar boomvarings produseer eerder spore.

Bome speel 'n beduidende rol om erosie te verminder en die klimaat te modereer. Hulle verwyder koolstofdioksied uit die atmosfeer en stoor groot hoeveelhede koolstof in hul weefsels. Bome en woude bied 'n habitat vir baie dier- en plantspesies. Tropiese reënwoude is een van die mees biodiverse habitatte ter wêreld. Bome bied skadu en skuiling, hout vir konstruksie, brandstof vir kook en verhitting, en vrugte vir kos sowel as baie ander gebruike. In sommige wêrelddele krimp woude omdat bome afgekap word om grond vir landboudoeleindes beskikbaar te stel. Weens hul lang lewe en bruikbaarheid, is bome nog altyd eerbiedig, met heilige bome in verskeie kulture, en hulle speel 'n rol in baie van die wêreld se mitologieë.

Bome is geneig om langlewend te wees, sommige word etlike duisende jaar oud. Dit is byvoorbeeld bekend dat die moerassipres (Taxodium distichum) van die oostelike Verenigde State meer as 2 000 jaar oud kan word. Boomsade kan ook lank kiemkragtig bly. Verskeie sade van die Judese dadelpalm, 'n uitgestorwe variëteit van Phoenix dactylifera, is vanaf 1963 te Masada in Israel gevind. Die sade het volgens koolstofdatering uit die eerste, tweede en vierde eeue voor Christus dateer, asook die eerste eeu n.C.. Etlike hiervan is tog tussen 2005 en 2014 ontkiem en het lewenskragtige dadelpalms van albei geslagte opgelewer.

Beskermde spesies en eksemplare
310px|regs|duimnael|Keëls, vrugte en sade van bome. Konifeersade kan dekades lank in hul keëls oorleef, voordat dit deur byvoorbeeld 'n bosbrand vrygestel word.
310px|regs|duimnael|Peule is die vrugte van peulplante, d.i. veldkruide, struike en bome in die familie Fabaceae. Dié bekende familie word soms verder in die ertjie-, flambojant- en doringboom-families onderverdeel, waarvan die blomme opmerklik van mekaar verskil.
310px|regs|duimnael|Vyf kokervrugte van 'n vlamboom (Brachychiton) wat uit 'n enkele blom ontstaan het. Die sade word ontbloot wanneer die vrugte uitdroog en langs 'n naat oopspring.
In Suid-Afrika geniet etlike boomspesies amptelike beskerming. Teen November 2021 het die Departement van Omgewing, Bosbou en Visserye reeds 52 inheemse boomspesies op die beskermde lys geplaas. Eksemplare van hierdie spesies mag ingevolge die Nasionale Bosbouwet (Wet nr. 84 van 1998) nie vernietig, teruggesnoei, verwyder, geskenk, verhandel, vervoer of uitgevoer word sonder die nodige vergunning of lisensie van die departement nie.

Die mees onlangse spesies om tot die beskermde lys gevoeg te word is die rooi-ivoor, jakkalsbessie, manketti en umtiza in 2021. Ander boomspesies wat wetlik beskerm word is die:

 kameeldoring 
 vaalkameeldoring 
 kremetart 
 peulmahonie 
 groendoring 
 poeierkwasboom
 witgat
 msasa
 mingerhout
 swartwortelboom
  swazi-uiehout
 boesmanstee
 Indiese wortelboom
 bastertambotie
 Pondotreurdoring
 hardekool
 assegaai
 bosveldsaffraan
 bosveldrooiklapperbos
 ebbehoutghwarrie
 moerasvy
 silwerboom
 Tongawortelboom
 Pondoboesmanstee
 Sekhukhuniboesmanstee
 kusrooimelkhout
 Lebombowattel
 stinkhout
 Gariep-harpuisboom
 appelblaar
 kasuur
 breëriviergeelhout
 Outeniekwageelhout
 Henkel-se-geelhout
 opregte geelhout
 Barbertonse bergsuikerbos
  Serpentynsuikerbos
 rooistinkhout
 kiaat
 rooiwortelboom
 maroela
 krinkhout
 witmelkhout
 pondogifertjie
 peperbasboom
 Clanwilliamseder
 Baviaanskloofseder.

Die wet maak ook voorsiening vir die beskerming van besonderse individuele bome deur hulle as kampioenbome te verklaar. Sogenaamde "grootbome" benewens sekere lanings en aanplantings van historiese belang, hetsy inheems of uitheems, kan hierdeur beskerming verkry. Teen 2015 is amptelike beskerming reeds aan 82 Suid-Afrikaanse kampioenbome toegeken, waaronder die Kanferlaning (Cinnamomum camphora) te Vergelegen, die Poskantoorboom (Sideroxylon inerme) in Mosselbaai, die Ou slaweboom (Quercus robur) in George en die Wonderboom (Ficus salicifolia) in Pretoria. Buite Suid-Afrika word registers van amptelike kampioenbome ook in Kanada, die Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Nieu-Seeland gehou.

 Hoofboomgroepe 
Net in Suider-Afrika is daar ongeveer 2 100 inheemse plantspesies wat as bome gereken word, waarvan sommige ook onderskeibare subspesies en variëteite het. Etlike inheemse bome word binne die streek, maar buite hul natuurlike verspreidingsgebied verbou, en kan dus lokaal as uitheems beskou word. Byna oral groei bome wat van buite die streek ingevoer is, soos tewens op die hoëveld waar baie plaaslike boomsoorte nie aard nie. Die getal ingevoerde boomspesies in Suider-Afrika is al op 'n bykomende 2 000 spesies geraam, waarvan sowat 100 in die streek genaturaliseer is, en sommige indringerstatus verwerf het. 

Een manier om boomspesies te eien is deur die gebruik van sogenaamde sleutels, maar dié is vir plantkundiges eerder as leke geskik, omdat deeglike kennis van vakterme en plantanatomie benodig word. Vertroudheid met die belangrikste plantfamilies van 'n streek fasiliteer egter identifikasie deur vergelyking van 'n beperkte getal spesies aan die hand van 'n vereenvoudigde stel kenmerke. Byna twee derdes van Suider-Afrikaanse boomspesies behoort naamlik tot een van 20 families, wat met die nodige opleiding op sig onderskeibaar is. In dalende volgorde van spesie-diversiteit is hulle die katjiepiering-, ertjie-, doringboom-, pendoring-, naboom-, mango-, protea-, boswilg-, flambojant-, ebbehout-, madeliefie-, aartappelbos-, selonsroos-, vy-, kapper-, mirre-, salie-, rosyntjiebos-, sitrus- en lietsjiefamilies.

 Blomdraende plante (Magnoliophyta; angiosperme) 
 Dikotiele (Magnoliopsida) A – F 
 Altingiaceae (Altingia-familie)
 Amberboom, Liquidambar-spesie
 Anacardiaceae (Kasjoe-familie)
 Kasjoe, Anacardium occidentale
 Veselperske (mango), Mangifera indica
 Pistasio, Pistacia vera
 Soemak, Rhus-spesie, insluitend Karees
 Lakboom, Toxicodendron verniciflua
 Annonaceae (Suikerappel-familie)
 Cherimoja Annona cherimola
 Suikerappel Annona reticulata
 Papaja Asimina triloba
 Suursop Annona muricata
 Apocynaceae (Dogbane-familie)
 Pachypodium Pachypodium-spesie
 Aquifoliaceae (Huls-familie)
 Huls, Ilex-spesie
 Araliaceae (Ivy-familie)
 Kalopanax, Kalopanax pictus
duimnael|Berkeboom (voorgrond) en esdoringboom (agtergrond) in herfstyd
 Betulaceae (Berkefamilie)
 Els, Alnus-spesie
 Berk, Betula-spesie
 Haagbeuk, Carpinus-spesie
 Haselaar, Corylus-spesie
 Bignoniaceae (Jakaranda-familie)
 Catalpa, Catalpa-spesie
 Cactaceae (Kaktus-familie)
 Saguaro, Carnegiea gigantea
 Cannabaceae (Dagga-familie)
 Dagga, Cabanis-genus
 Witstinkhout, Celtis-spesie
 Combretaceae (Combretum-familie)
 Boswilge, Combretum-spesie
 Cornaceae (Kornoelie-familie)
 Kornoelie, Cornus-spesie
duimnael|regs|Vrugdraende takkie van 'n jakkalsbessie
 Curtisiaceae
 Assegaai, Curtisia dentata
 Dipterocarpaceae (Papierkelk-familie)
 Garjan, Dipterocarpus-spesie
 Sal, Shorea-spesie
 Ebenaceae (Ebbehout-familie)
 Jakkalsbessie, Diospyros mespiliformis
 Bloughwarrie, Euclea crispa
 Ericaceae (Heide-familie)
 Arbutus, Arbutus-spesie
 Eucommiaceae (Eucommia-familie)
 Eucommia, Eucommia ulmoides 
 Fabaceae (Ertjie-familie)
duimnael|regs|Saailing van 'n koorsboom (Acacia xanthophloea), met die twee saadlobbe (bo en onder) van 'n dikotiele plant
 Acacia, Acacia-spesie
 Gleditsia, Gleditsia triacanthos
 Robinia, Robinia pseudoacacia
 Purperwinde, Laburnum-spesie
 Pau Brasil, Brasilhout, Caesalpinia echinata
 Fagaceae (Beuk-familie)
 Kastaiing, Castanea-spesie
 Beuk, Fagus-spesie
 Suiderbeuk, Nothofagus-spesie
 Looieik, Lithocarpus densiflorus
 Eike, Quercus-spesie
 Fouquieriaceae (Boojum-familie)
 Boojum, Fouquieria columnaris

 H – P 
 Hamamelidaceae (Towerhaselaar-familie)
 Persiese ysterhout, Parrotia persica
 Juglandaceae (Walneut-familie)
 Okkerneut, Juglans-spesie
 Hickory, Carya-spesie
 Vlerkneut, Pterocarya-spesie
 Lauraceae (Lourier-familie)
 Kaneel Cinnamomum zeylanicum
 Lourierboom Laurus nobilis
 Avokado Persea americana
 Lecythidaceae (Paradysneut-familie)
 Brasiliëneut Bertholletia excelsa
 Lythraceae (Liguster-familie)
 Crape-myrtle, Lagerstroemia-spesie
 Magnoliaceae (Magnolia-familie)
 Tulpeboom, Liriodendron-spesie
 Magnolia, Magnolia-spesie
regs|duimnael|Kremetartboom in Tanzanië
 Malvaceae (Katoen-familie)Etlike voormalige families soos die Linde- (Tiliaceae), Kapokboom- (Bombacaceae), Kiesieblaar- (Malvaceae s.s.) en Kakaofamilie (Sterculiaceae) word nou by 'n omvattende en monofiletiese Malvaceae ingesluit. Kyk: 
 Kremetart, Adansonia-spesie (ook Baobab of Boab genoem)
 Katoenbome, Bombax-spesie
 Vlambome, Brachychiton-spesie
 Kapok, Ceiba pentandra
 Blompere, Dombeya
 Durian, Durio zibethinus
 Reuserosyntjie, Grewia hexamita
 Kuskatoenboom, Hibiscus tiliaceus
 Balsa, Ochroma lagopus
 Sterkastaiing, Sterculia rogersii
 Kakao (Kakao), Theobroma cacao
 Linde, Tilia-spesie
 Meliaceae (Mahonie-familie)
 Neem, Azadirachta indica
 Maksering, Melia azedarach
 Mahonie, Swietenia mahagoni
 Moraceae (Moerbei-familie)
 Vy, Ficus-spesie
 Moerbei, Morus-spesie
 Myristicaceae (Neutmuskaat-familie)
 Neutmuskaat, Mysristica fragrans
 Myrtaceae (Mirte-familie)
 Bloekom, Eucalyptus-spesie
 Mirt, Myrtus-spesie
 Koejawel, Psidium guajava
regs|duimnael|250px|Nyssaceae: 'n Duifboom in blom
 Nyssaceae (Tupelo-familie; ook soms ingesluit in Cornaceae)
 Tupelo, Nyssa-spesie
 Duifboom, Davidia involucrata
 Oleaceae (Olyf-familie)
 Ysterhout, Olea capensis
 Olyf, Olea europaea
 Olienhout, Olea europaea subsp. cuspidata
 Es, Fraxinus-spesie
 Paulowniaceae (Paulownia-familie)
 Foxglove boom, Paulownia-spesie
 Platanaceae (Plataan-familie)
 Plataan, Platanus-spesie

 R – Z 
 Rhizophoraceae (Mangliet-familie)
 Rooiwortelboom, Rhizophora mucronata
 Rosaceae (Roos-familie)
 Rowans, Whitebeams, Sorbus
 Hawthorn, Crataegus-spesie
 Peer, Pyrus-spesie
 Appel, Malus-spesie
 Amandel, Prunus dulcis
 Perske, Prunus persica
 Pruim, Prunus domestica
 Kersie, Prunus-spesie
 Rubiaceae (Katjiepiering-familie)
 Koffie, Coffea-spesie
 Rutaceae (Lemoen-familie)
 Sitrus, Citrus-spesie
 Kurkboom, Phellodendron-spesie
 Euodia, Tetradium-spesie
 Salicaceae (Wilger-familie)
 Esp, Populus-spesie
 Populier, Populus-spesie
 Wilger, Salix-spesie
duimnael|'n Esdoring in herfsgewaad
 Sapindaceae (Aceraceae en Hippocastanaceae hierby ingesluit) (Seepbessie-familie)
 Esdoring, Acer-spesie
 Perdekastaiing, Aesculus-spesie
 Meksikaanse bokoog, Ungnadia speciosa
 Lietsjie, Litchi sinensis
 Gouereënboom, Koelreuteria paniculata
 Sapotaceae (Melkhout-familie)
 Argaanboom, Argania spinosa
 Gutta-percha, Palaquium-spesie
 Tambalacoque, of "Dodoboom", Sideroxylon grandiflorum, voorheen Calvaria major
 Simaroubaceae (Hemelboom-familie)
 Hemelboom, Ailanthus-spesie
 Theaceae (Camellia-familie)
 Gordonia, Gordonia-spesie
 Stuartia, Stuartia-spesie
 Thymelaeaceae (Thymelaea-familie)
 Ramin, Gonystylus-spesie
 Ulmaceae (Olm-familie)
 Olm, Ulmus-spesie
 Zelkova, Zelkova-spesie
 Verbenaceae Lantana-familie
 Kiaat, Tectona-spesie

 Monokotiele (Liliopsida) 
duimnael|'n Judese dadelpalm, Metusalag genoem, te Ketura, Israel. Hierdie manlike plant het uit 2000 jaar oue saad ontkiem.
 Agavaceae (Agave-familie)
 Cabbage tree, Cordyline australis
 Drakeboom, Dracaena draco
 Joshuaboom, Yucca brevifolia
 Arecaceae (Palmae) (Palm-familie)
 Areca Neut, Areca catechu
 Kokospalm Cocos nucifera
 Dadelpalm, Phoenix dactylifera
 Chusan Palm, Trachycarpus fortunei
 Poaceae (Gras-familie)
 Bamboes Bambusoideae-subfamilie
 Piesang'bome' – nie werklik bome nie

 Konifere (Pinophyta; Sagtehoutbome) 
duimnael|Hervestiging van Rooispar (Picea rubens) in die suidelike Appalache-bergreeks van Noord-Carolina, VSA
duimnael|Bonsai van 'n Kruipende jenewerboom (Juniperus  procumbens) by die VSA se Nasionale Arboretum
 Araucariaceae (Araucaria-familie)
 Araucaria, Araucaria-genus
 Kauri, Agathis-spesie
 Wollemia, Wollemia nobilis
 Cupressaceae (Sipres-familie)
 Sipres, Cupressus-genus
 Skynsipres, insluitend Oregonseder, Chamaecyparis-spesie
 Juniper, Juniperus-genus
 Alerce of Patagoniese sipres, Fitzroya cupressoides
 Sugi, Cryptomeria japonica
 Rooihoutboom, Sequoia sempervirens
 Reuserooihout, Sequoiadendron giganteum
 Skemerrooihout, Metasequoia glyptostroboides
 Kaalsipres, Taxodium distichum
 Pinaceae (Den-familie)
 Den, Pinus-genus
 Witden, Pinus-spesie
 Pinyonden, Pinus-spesie
 Spar, Picea-genus
 Lork, Larix-genus
 Douglasspar, Pseudotsuga spesie
 Silwerspar, Abies-genus
 Seder, Cedrus-genus
 Podocarpaceae (Geelhout-familie)
 Outeniekwageelhout, Afrocarpus falcatus
 Totara, Podocarpus totara
 Miro, Prumnopitys ferruginea
 Sciadopityaceae
 Kusamaki, Sciadopitys-spesie
 Taxaceae (Taksus-familie)
 Taksus, Taxus-genus

 Ginkgos (Ginkgophyta) 
 Ginkgoaceae (Ginkgo-familie)
 Ginkgo, Ginkgo biloba

 Sikadeë (Cycadophyta) 
 Cycadaceae (Vals sagopalm-familie)
 Ngathu-sagopalm, Cycas angulata
 Zamiaceae (Broodpalm-familie)
 Wunu-broodpalm, Lepidozamia hopei
 Encephalartos (Broodboom-genus)
 Oos-Kaapse reusebroodboom, Encephalartos altensteinii

 Varings (Pterophyta) 
 Cyatheaceae- en Dicksoniaceae-families
 Boomvarings, Cyathea, Alsophila, Dicksonia (nie 'n monofiletiese groep nie)

 Sien ook 
 Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome
 Lys van indringerplante in Suid-Afrika
 Woud, land wat dig met bome begroei is.

 Verwysings 

 Eksterne skakels 

 Virtual Tree Herbarium (TreeMAP)


Kategorie:Soorte plante