Verkleinwoord

'n Verkleinwoord (of diminutief) is 'n vorm van 'n woord wat dui op 'n kleiner vorm van 'n voorwerp. Dit word gevolglik hoofsaaklik met selfstandige naamwoorde gebruik, maar ander woorde kan ook verklein word. Verkleiningsvorme het soms 'n figuurlike, simpatieke, sarkastiese of eufemistiese betekenis, en word ook soms vir troetelname gebruik.

 Verkleinwoorde in Afrikaans 
In die meeste tale word 'n verkleiningsvorm gevorm deur 'n agtervoegsel en/of 'n ekstra verbuiging van die oorspronklike woord. In Afrikaans word die agtervoegsels -tjie, -jie, -pie, -kie en -ie saam met 'n paar verboë vorms gebruik. Hierdie vorme asook die gebruik van verkleiningsvorme stem grootliks ooreen met die gebruik in Nederlands.

Die gebruik van verkleinwoorde is so algemeen in Afrikaans dat die verkleiningsvorme in enkele gevalle meer algemeen geword het as die aanvanklike vorm, of selfs die enigste algemeen gebruikte vorm geword het. Byvoorbeeld: bietjie, netjies, baadjie, mandjie, boontjie, vlokkie, seeperdjie.

In sekere gevalle word slegs 'n verkleinde vorm van 'n woord gebruik, al is die aanvanklike vorm steeds in gebruik. In sekere gesegdes word 'n sekere verkleiningsvorm altyd gebruik, byvoorbeeld Hy het sy bloutjie teëgekom, Boontjie kry sy loontjie. In party gevalle is die verskil in betekenis tussen die aanvanklike en die verkleinde vorm so groot dat hulle nie werklik uitruilbaar is nie. So byvoorbeeld is 'n nuweling 'n groentjie, maar nooit 'n groen of 'n groene nie. By babadiere word verkleinwoorde baie gebruik, byvoorbeeld leeutjie vir 'n welpie, eerder as leeu.

Soms kan verkleining ook dui op 'n verandering in betekenis of gevoel. So is figuurlike gebruik, simpatie, sarkasme of eufemisme moontlik teenwoordig in die gebruik van 'n verkleinwoord. Byvoorbeeld, Is jou hartjie seer? (simpatie), Die omie het 'n boepie, of Die mannetjie sal sy moses teëkom (sarkasme), Ons het 'n probleempie (eufemisme). Verkleinde vorms kan ook gebruik word vir troetelname: Bokkie kan gebruik word vir 'n geliefde, maar daardie betekenis is minder algemeen in bok.

Alhoewel verkleining hoofsaaklik by selfstandige naamwoorde gebruik word, kom dit ook voor by ander woordsoorte. Bywoorde kan verklein word, byvoorbeeld saggies, stilletjies. Verkleining van 'n byvoeglike naamwoord kan gebruik word om die woord te verander in 'n selfstandige naamwoord. Byvoorbeeld slim -> slimmie, lank -> langetjie. Werkwoorde word ook soms verklein, veral as met klein kinders gepraat word, byvoorbeeld slapies, werkies. Verkleinwoorde kan ook verder verklein word; dit is veral algemeen by woorde wat normaalweg slegs in hulle verkleinde vorme gebruik word, byvoorbeeld baadjietjie, boompietjie.

Die uitspraak van die -tjie en -djie as -kie, asook die verandering in uitspraak by sekere verkleiningsvorme (byvoorbeeld bootjie, bladjie, glasie, handjie) is waarskynlik die deel van Afrikaanse uitspraak wat die verste verwyderd is van die spelling. Dit is egter nie moeilik vir mense wat Afrikaans grootgemaak is nie, aangesien verkleinwoorde gewoonlik baie gebruik word wanneer met klein kinders gepraat word. Soms gaan so 'n gepraat met kinders gepaard met oorronding, veral om simpatie aan te dui: Ôg, het mômmô se bôbôtjie seurgekrui?

Aangesien al drie klanke -tjie en -djie en -kie as -kie uitgespreek word, ontstaan 'n paar gevalle waar verskillende verkleinwoorde dieselfde of baie soortgelyk uitgespreek word. Vergelyk byvoorbeeld boortjie (klein boor) en boordjie (klein boord, of 'n boordjie). In die meeste gevalle sorg verbuigings van die voorafgaande klanke van die onverboë woord dat gevalle onderskei kan word. So word bakkie en badjie nie identies uitgespreek nie, aangesien die vokaal in die tweede geval verbuig word na 'n ai-klank. Enkele gevalle is egter selfs op skrif identies en slegs konteks kan aandui watter woord verklein is. Vergelyk byvoorbeeld houtjie (klein hout) en houtjie (klein hou).

 Voorbeelde 
 album - albumpie
 bal - balletjie
 blad - blaaitjie
 donkie - donkietjie
 ertjie - ertjietjie
 foto - foto'tjie
 gat - gatjie
 gesin - gesinnetjie
 glas - glasie
 graf - graffie
 graaf - grafie
 huis - huisie
 man - mannetjie
 mandjie - mandjietjie
 meisie - meisietjie
 Le Roux - Le Rouxtjie
 pad - paadjie
 rabbi - rabbi'tjie
 riem - riempie
 skilpad - skilpadjie
 son - sonnetjie
 taak - takie
 tafel - tafeltjie
 tak - takkie
 Terblanche - Terblanche'ie
 vygie - vygietjie
 dogter - dogtertjie 
 sambreel - sambreeltjie

 Syfers en letters 
Syfers
 1'etjie of 1'tjie = enetjie of eentjie
 2'tjie = tweetjie ( tweetje)
 3'tjie = drietjie ( drietje)
 4'tjie = viertjie ( viertje)
 5'ie = vyfie ( vijfje)
 6'ie = sessie ( zesje)
 7'tjie = sewetjie ( zeventje)
 8'ie  =  aggie (vergelyk Nederlands achtje)
 9'tjie = negetjie ( negentje)
 10'tjie = tientjie ( tientje)
 11'ie = elfie ( elfje)
 12'ie = twaalfie ( twaalfje)
 13'tjie = dertientjie ( dertientje)
 14'tjie, 15'tjie, 16'tjie, 17'tjie, 18'tjie, 19'tjie (alles eindig met -tientjie;  -tientje)
 20'ie, 30'ie, 40'ie, 50'ie, 60'ie, 70'ie, 80'ie, 90'ie (alles eindig met -tiggie;  -tigje)
 23'ie, 36'ie, 49'ie, 51'ie, 68'ie, 74'ie, 87'ie, 99'ie (alles eindig met -tiggie;  -tigje)
 100'jie = honderdjie ( honderdje)
 1 000'jie = duisendjie ( duizendje)
 1 000 000'tjie = miljoentjie ( miljoentje)
 1 000 000 000'jie = miljardjie ( miljardje)
 1 000 000 000 000'tjie = biljoentjie ( biljoentje)
 1 000 000 000 000 000'jie = biljardjie ( biljardje)
 1 000 000 000 000 000 000'tjie = triljoentjie ( triljoentje)
 1 000 000 000 000 000 000 000'jie = triljardjie ( triljardje)
 1 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = kwadriljoentjie ( quadriljoentje)
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = kwadriljardjie ( quadriljardje)
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = kwintiljoentjie ( quintiljoentje)
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = kwintiljardjie ( quintiljardje)
 1 688 177 614 814 127 456 565 466 813 849 199'ie (eindig met -tiggie; -tigje)

Uitgeskryf: eenkwintiljard seshonderd agt-en-tagtigkwintiljoen eenhonderd sewe-en-sewentigkwadriljard seshonderd-en-veertienkwadriljoen agthonderd-en-veertientriljard eenhonderd sewe-en-twintigtriljoen-vierhonderd ses-en-vyftigbiljard vyfhonderd vyf-en-sestigbiljoen vierhonderd ses-en-sestigmiljard agthonderd-en-dertienmiljoen agthonderd nege-en-veertigduisend eenhonderd nege-en-negentiggie.

 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = seksiljoentjie / heksiljoentjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = seksiljardjie / heksiljardjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = septiljoentjie 
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = septiljardjie 
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = oktiljoentjie 
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = oktiljardjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = noniljoentjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = noniljardjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = desiljoentjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = desiljardjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'tjie = undesiljoentjie
 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000'jie = undesiljardjie

Letters:
 a'tjie
 b'tjie
 c'tjie
 d'tjie
 e'tjie
 f'ie
 g'tjie
 h'tjie
 i'tjie
 j'tjie
 k'tjie
 l'etjie
 m'etjie
 n'etjie
 o'tjie
 p'tjie
 q'tjie
 r'etjie
 s'ie
 t'tjie
 u'tjie
 v'tjie
 w'tjie
 x'ie
 y'tjie
 z'tjie

 Eenlettergrepige woorde wat op -ng eindig 
H.J.J.M. van der Merwe skryf in 1970 in Die korrekte woord

(b) alle eenlettergrepige woorde op -ng ... kry net 'n -etjie toegevoeg

Die Nuwe taalgids (1992) deur A. Coetser sê:

By eenlettergrepige woorde wat op g eindig, is die verkleiningsuitgang gewoonlik -etjie

Die AWS stel:

 * Reël 15.8: Woorde wat op -ng in 'n beklemtoonde lettergreep eindig, kry 'n verkleiningsvorm met -etjie..

Voorbeelde:

 ding - dingetjie
 gang - gangetjie
 ghong - ghongetjie
 jong(e) - jongetjie
 kring - kringetjie
 lange - langetjie
 long - longetjie
 rang - rangetjie
 ring - ringetjie
 slang - slangetjie
 sprong - sprongetjie
 stang - stangetjie
 string - stringetjie
 tang - tangetjie
 tong - tongetjie
 wang - wangetjie

Samestellings met sulke eenlettergrepige woorde behou die verkleiningsuitgang:

 bêredingetjie - bêre + dingetjie
 bierblikringetjie - (bierblik) + ringetjie
 blikringetjies - blik + ringetjies
 bloutongetjie - blou + tongetjie
 doringtangetjie - doring + tangetjie
 draadringetjie - draad + ringetjie
 drinkdingetjie - drink + dingetjie
 erdslangetjie - erd + slangetjie
 eetdingetjie - eet + dingetjie
 grondslangetjie - grond + slangetjie
 gustangetjie - gus + tangetjie
 haartangetjie - haar + tangetjie
 ingangetjie - in + gangetjie
 kleintongetjie - klein + tongetjie
 knypgangetjie - knyp + gangetjie
 koeëltangetjie - koeël + tangetjie
 koeldrankblikringetjie - (koeldrankblik) + ringetjie
 kousbandslangetjie - (kousband) + slangetjie
 kruipgangetjie - kruip + gangetjie
 kunslongetjie - kuns + longetjie
 leertongetjie - leer + tongetjie
 luislangetjies - lui + slangetjies
 metaalringetjie - metaal + ringetjie
 metaaltongetjie - metaal + tongetjie
 naelstringetjie - nael + stringetjie
 pasgangetjie - pas + gangetjie
 peuseldingetjie - peusel + dingetjie
 riettongetjie - riet + tongetjie
 rydingetjie - ry + dingetjie
 skaaptongetjie - skaap + tongetjie
 skerppunttangetjie - (skerppunt) + tangetjie
 skoentongetjie - skoen + tongetjie
 skubringetjies - skub + ringetjies
 snydingetjie - sny + dingetjie
 soetdingetjie - soet + dingetjie
 soldeertangetjie - soldeer + tangetjie
 speeldingetjie - speel + dingetjie
 splintertangetjie - splinter + tangetjie
 suikertangetjie - suiker + tangetjie
 swart-en-geel-grondslangetjie - (swart-en-geel-grond) + slangetjie
 sygangetjie - sy + gangetjie
 veertangetjie - veer + tangetjie
 veterringetjie - veter + ringetjie
 weesjongetjie - wees + jongetjie
 ystangetjie - ys + tangetjie

Beklemtoonde eind-ng lettergreep (AWS):
 gesang - gesangetjie (meerlettergrepige woord)

 Meerlettergrepige -ling/-eling/-ing/: -etjie of -nkie? 
Wat Afrikaanse verkleinwoorde betref, kan Nederlandse taalreëls hier eenvoudig nie altyd toegepas word nie. Byvoorbeeld:

 Dieselfde grondwoord:

 hapering - haperinkie (volgens die HAT)
 hapering - haperingetje

 Afleiding:
 doring - dorinkie
 doorn - doorntje

 Agtergrond 
In 1970 skryf H.J.J.M. van der Merwe in sy Die korrekte woord:

Om hierdie rede verskyn verskillende verkleinwoorde in ou grammatikaboeke:

 Huurling word *huurlinkie (meerlettergrepige woord wat op -ling eindig, want "huur" is die stam)
 Leerling word *leerlinkie (meerlettergrepige woord wat op -ling eindig, want "leer" is die stam)
 Sendeling word sendelingetjie (meerlettergrepige woord wat op -eling eindig, want "send" (stuur) is die stam)
 Vreemdeling word vreemdelingetjie (meerlettergrepige woord wat op -eling eindig, want "vreemd" is die stam)
 Banneling word bannelingetjie (meerlettergrepige woord wat op -eling eindig, want "ban" is die stam)
 Wandeling word wandelinkie (meerlettergrepige woord wat op -ing eindig, want "wandel" is die stam).

Maar hier ontstaan die probleem:
 Eersteling word eerstelingetjie/*eerstelinkie (meerlettergrepige woord wat op -eling / -ling eindig = is die stam nou "eerst" of "eerste"?)

 Veranderde spelreëls 
Nuwe taalgids (1992)Coetser, A. 1992. Nuwe taalgids. Kaapstad: Maskew Miller Longman, p.128 skryf:

1. By die verkleining van meerlettergrepige woorde wat op g eindig, is die verkleiningsuitgang -kie en die -g val weg:

 koning - koninkie
 piesang - piesankie
 verbetering - verbeterinkie
 aansluiting - aansluitinkie

2. By eenlettergrepige woorde wat op g eindig, is die verkleiningsuitgang gewoonlik -etjie.

 ring - ringetjie
 tong - tongetjie
 gang - gangetjie
 long - longetjie

Maar by hierdie spelreëls is die verskeie woorde met -ling, -eling en -ing nie behandel nie.

In 'n Studiegids (2010)Peacock, M., Scheepers, R., Gouws, R.H., McLachlan, T. 2010. X-kit: Afrikaans - Essensiële gids Kaapstad: Pearson. p. 5 word die AWS se spelreëls geïgnoreer. Daar staan:

-kie Net woorde met meer as een lettergreep wat op =ing eindig [behalwe =ling;...] en waarvan die slotlettergreep nie beklemtoon word nie, vorm die verkleining met =k, terwyl die g wegval

Hierdie voorstel ignoreer verkleinwoorde soos bestelling - bestellinkie. Bestellingetjie is onafrikaans.

Volgens die gesaghebbende AWS is die spelreëls:

* Reël 15.8: Woorde wat op ng in 'n beklemtoonde lettergreep eindig, kry 'n verkleiningsvorm met -etjie.Met kommentaar (b): 'n woord wat eindig op die agtervoegsel -ling, kry ook 'n verkleiningsvorm met -etjie, byvoorbeeld:eersteling - eerstelingetjie; leerling - leerlingetjie; tweeling - tweelingetjie.

Maar net in die volgende reël staan daar:

 * Reël 15.9: 'n Woord wat op ng in 'n niebeklemtoonde lettergreep eindig, kry 'n verkleiningsvorm met -kie, terwyl g wegval.Met die voorbeeld wandeling > wandelinkie.

- Van nader beskou moet mens egter let op die woordbou self.

Om verwarring uit te skakel kan dus gestel word:

1. Indien die meerlettergrepige woord waarskynlik op 'n -ling of -eling eindig, wat (dikwels) regstreeks 'n persoonsnaam vorm en/of na 'n mens of mense kan verwys (wat ook vermensliking insluit), word dit "-lingetjie":

 banneling - bannelingetjie ((ver)ban + -ling)
 dopeling - dopelingetjie (doop + -ling)
 drenkeling - drenkelingetjie  ((ver)drink + -ling)
 eersteling - eerstelingetjie (eerste + -ling)
 huurling - huurlingetjie (huur + -ling)
 leerling - leerlingetjie (leer + -ling)
 liefling - lieflingetjie (lief + -ling; vergelyk ook  lieveling) (lieflinkie is wel reeds deur die ou taalreëls (1970) ingeburger)
 nuweling - nuwelingetjie (nuut + -ling)
 sendeling - sendelingetjie (send + ling)
 swakkeling - swakkelingetjie (swak + ling)
 vreemdeling - vreemdelingetjie (vreemd + ling)

2. Die res van die meerlettergrepige woorde wat op -ing eindig kry almal -nkie (wandeling > wandelinkie, bevalling (sien onder) > bevallinkie, e.a.)

 Let veral op die stam: bepaal of die woorde konsonantverdubbeling het of 'n klinker weggelaat het.

Voorbeelde:

 aanbeveling (aan+ '(beveel)' + -ing; lang stamklinker  = weglaat van een klinker, e) - aanbevelinkie
 aanduiding - aanduidinkie
 aanhaling (aan + 'haal' + -ing; lang stamklinker  = weglaat van een klinker, a) - aanhalinkie
 aankapkussing - aankapkussinkie
 aanmerking - aanmerkinkie
 aantekening - aantekeninkie
 affêring - affêrinkie (maar ook affêre : affêretjie)
 afskorting - afskortinkie
 bedding - beddinkie
 beloning - beloninkie
 beroering - beroerinkie
 besittings - besittinkies
 bestelling (be + 'stel' + -ing; kort stamklinker = konsonantverdubbeling; dubbel-l) - bestellinkie
 bestelling (be + 'steel' + -ing; lang stamklinker = weglaat van een klinker, e) - bestelinkie
 bevalling (beval +
 bevolkingsontploffing - bevolkingsontploffinkie
 beweging - beweginkie
 blombedding - blombeddinkie
 bokhoring - bokhorinkie
 botsing - botsinkie
 buiging - buiginkie
 deegkussings - deegkussinkies
 doring - dorinkie
 eekhoring - eekhorinkie
 fraiing - fraiinkie
 gaping - gapinkie
 garing - garinkie
 golwing - golwinkie
 halsketting - halskettinkie
 handeling ('handel' + -ing) - handelinkie
 handreiking - handreikinkie
 hapering - haperinkie
 haring - harinkie
 harsings - harsinkies
 hartversterking - hartversterkinkie
 heffing - heffinkie
 heining - heininkie
 helling ('hel' + -ing; kort stamklinker = konsonantverdubbeling, dubbel-l) -  hellinkie
 herinnering - herinnerinkie
 herhaling (her + 'haal' + -ing; lang stamklinker = weglaat van een klinker, a)- herhalinkie
 hervulling (her + 'vul' + -ing; kort stamklinker = konsonantverdubbeling; dubbel-l) - hervullinkie
 horing - horinkie
 houding - houdinkie
 huishouding - huishoudinkie
 inkkussing - inkkussinkie
 inleiding - inleidinkie
 karring - karrinkie
 ketting - kettinkie
 kierangs - kierankies
 kloktoring - kloktorinkie
 koning - koninkie
 kussing - kussinkie
 kwell-ing ('kwel' + -ing; kort stamklinker = konsonantverdubbeling, dubbel-l) - kwellinkie
 laning - laninkie
 lening - leninkie
 lesing - lesinkie
 merking - merkinkie
 nedersetting - nedersettinkie
 noktoring - noktorinkie
 oefening - oefeninkie
 omgewing - omgewinkie
 ondermening - onderneminkie
 oortreding - oortredinkie
 opening - openinkie
 opflikkering - opflikkerinkie
 opmerking - opmerkinkie
 opoffering - opofferinkie
 opskudding - opskuddinkie
 paling (vaste stam) - palinkie 
 piering - pierinkie
 piesang - piesankie
 poeding - poedinkie
 poetskussing - poetskussinkie
 poging - poginkie
 ramshoring - ramshorinkie
 reëling ('reël' + -ing) - reëlinkie 
 regering - regerinkie 
 rekening - rekeninkie
 roomhoring - roomhorinkie
 roomyshoring - roomyshorinkie
 roosbedding - roosbeddinkie
 rottang - rottankie
 saadbedding - saadbeddinkie
 satynkussing - satynkussinkie
 sening - seninkie
 siertoring - siertorinkie
 sjieling (vaste stam, herkoms onsekeretymologiebank.nl) - sjielinkie
 skelling(vaste stam, herkoms onseker) - skellinkie
 slaaibedding - slaaibeddinkie
 sluitketting - sluitkettinkie
 speldekussing - speldekussinkie
 spiering - spierinkie
 spierkussing - spierkussinkie
 suring - surinkie
 tekening - tekeninkie
 toiing - toiinkie
 toring - torinkie
 veiligheidsketting - veiligheidskettinkie
 verandering - veranderinkie
 verbetering - verbeterinkie
 verdieping - verdiepinkie
 verfrissing - verfrissinkie
 vergadering - vergaderinkie
 vergunning - vergunninkie
 verhouding - verhoudinkie
 vermaning - vermaninkie
 verrassing - verrassinkie
 versiering(s) - versierinkie(s)
 verskoning - verskoninkie
 verskuiwing - verskuiwinkie
 versnelling(s) (ver + 'snel' + -ing; kort stamklinker = konsonantverdubbeling, dubbel-l) - versnellinkie(s)
 verstelling (ver + 'stel' + -ing; kort stamklinker = konsonantverdubbeling, dubbel-l ) - verstellinkie
 versterking - versterkinkie
 vertoning - vertoninkie
 verversing - verversinkie
 vleisversnapering - vleisversnaperinkie
 voelhoring - voelhorinkie
 waarskuwing - waarskuwinkie
 wagtoring - wagtorinkie
 wandeling ('wandel' + -ing) - wandelinkie
 werwelkussing - werwelkussinkie
 woning - woninkie

Uitsondering van eenlettergrepige woorde wat tot die meerlettergrepige kategorie hoort:
 klong - klonkie (maar wel kleinjongetjie)

 Verwysing 

 Eksterne skakels 


Kategorie:Morfologie (taalkunde)
Kategorie:Taalkunde