Bantoestan

Bantoestan verwys na enige van die gebiede wat aangewys is as stamtuislande vir swart Suid-Afrikaners gedurende die apartheidsera. Die term "bantoestan" is eerste in die laat 1940's gebruik, en bestaan uit "bantoe" (wat "mense" in die Bantoetale beteken) en "stan" (wat "land van" beteken), en is afkomstig van Hindoestan.

Die woord "bantoestan" het negatiewe konnotasies wanneer gebruik word om 'n land of gebied te beskryf wat enige ware bestaansreg of mag ontbreek, en word gesien as 'n vorm van nasionale of internasionale afbakeningsknoeiery. Dit is later as 'n neerhalende term gebruik deur teenstanders van die apartheidsregering se "tuislande". Aan die ander kant het dit 'n positiewe konnotasie vir groepe gehad wat onafhanklik van Suid-Afrika wou funksioneer of 'n separatistiese bestaan wou voer.

 Aanvanklike doel 
Hierdie tuislande is deur die blanke apartheidsregering van die Republiek van Suid-Afrika aan swartes toegeken, en was bestem om onafhanklike state onder 'n plan genaamd "afsonderlike ontwikkeling" te word. Hierdie plan sou onafhanklikheid gee aan swartes in hierdie nuut geskepte stamstate, terwyl hulle Suid-Afrikaanse burgerskap ontneem is, wat dan blankes as die meerderheid in Suid-Afrika sou laat. Oorspronklik is beplan om tien bantoestantuislande te stig. Hierdie klein, sogenaamd selfregerende gebiede is onder die Wet op Bantoe-owerhede van 1951 daargestel en het van 1976 af begin om "onafhanklikheid" te verwerf.

Die skeppers en argitekte van apartheid was vasbeslote om die idee van tuislande te laat realiseer, maar dit het nooit die aanvaarding van die internasionale gemeenskap verkry nie en is verafsku deur Suid-Afrikaanse swartes. Die redes hiervoor was:
 Die grense van die bantoestans is getrek om goeie, ekonomies waardevolle, grond uit te sluit.
 Die groot hoeveelheid verskuifde burgers, tesame met die klein oppervlaktes toegewys vir bantoestans, het beteken dat die bevolkingsdigtheid veel hoër as dié van Suid-Afrika was.
 Deur burgers van die nuwe tuislande te word het beteken dat Suid-Afrikaanse burgerskap, waar die meeste van die kandidate gewoon en gewerk het, opgesê moes word. Dit sou beteken dat hulle die laaste van die min regte en voorregte wat hulle as Suid-Afrikaanse burgers geniet het, ook sou verloor.

 Totstandkoming 
Die blanke regering het 13% van sy gebied opsygesit vir swart bewoning, en het dit verander in gebiede van swart tuisregering. Daar is gepoog om onafhanklikheid aan hierdie tuislande te gee, terwyl aangevoer is dat die oorblywende 87% dan blanke gebied sou wees. Swart Suid-Afrikaners is (gereeld verkeerdelik) ingedeel volgens etniese groepe wat aan elke tuisland toegewys is. In die meerderheid van hierdie verplasings was die individue wat aan tuislande toegeken is nie in hierdie klein gebiede woonagtig of hiervan afkomstig nie.

Die eerste bantoestan wat gestig is was die Transkei vir die Xhosas, onder leierskap van opperhoof Kaiser Matanzima, in die Kaapprovinsie.

Die volgende bantoestan was Bophuthatswana vir die Tswanas, onder leiding van opperhoof Lucas Mangope. Hierdie land moet nie met Botswana, die voormalige Betsjoeanaland, wat deur die Verenigde Koninkryk geskep is, verwar word nie.

'n Groot bantoestan was KwaZulu vir die Zoeloes in die Natalprovinsie, wat deur 'n lid van die Zoeloes se koningsfamilie, opperhoof Mangosuthu ("Gatsha") Buthelezi, in die naam van die Zoeloekoning gelei is. Hierdie bantoestan het slegs tot selfregering gevorder omdat sy leiers, veral Buthelezi, geglo het hul mense is beter af as deel van Suid-Afrika, eerder as om onafhanklikheid te aanvaar en Suid-Afrikaanse burgerskap te verloor.

 Lys van bantoestans of tuislande 
 Bantoestans in Suid-Afrika 
 Onafhanklike tuislande in Suid-Afrika 
duimnael|Kaart van voormalige tuislande in Suid-Afrika
duimnael|Etniese verdeling en bantoestans in Suid-Afrika 1979
Van die tien tuislande in Suid-Afrika het slegs vier selfregerend geword.

Die bantoestans was:

BantoestanHoofstadStamAmpstaalJare23px TranskeiMthathaXhosasXhosa1976–199423px BophuthatswanaMmabathoTswanasTswana1977–199423px VendaThohoyandouVendasVenda1979–199423px CiskeiBhishoXhosasXhosa1981–1994

 Selfregerende tuislande in Suid-Afrika 
BantoestanHoofstadStamAmpstaalJare23px GazankuluGiyaniTsongasTsonga1971–199423px LebowaLebowakgomoNoord-Sotho'sNoord-Sotho1972–199423px QwaqwaPhuthaditjhabaBasothoSuid-Sotho1974–199423px KaNgwaneSchoemansdal (de facto)LouievilleSwazi'sSwazi1981–199423px KwaNdebeleKwaMhlangaNdebeleSuid-Ndebele1981–199423px|raam KwaZuluNongoma (tot 1980)Ulundi (1980–1994)ZoeloesZoeloe1981–1994

 Bantoestans in Suidwes-Afrika 
duimnael|Kaart van voormalige tuislande in Suidwes-Afrika in 1978
duimnael|Die Odendaal-plan vir bantoestans in Suidwes-Afrika in 1964
Van die tien tuislande in Suidwes-Afrika het slegs vier selfregerend geword.

Die bantoestans was:

 Onafhanklike tuislande in Suidwes-Afrika 
BantoestanHoofstadStamAmpstaalJare23px Oos-CapriviKatima MuliloLozisLozi1972–198923px HererolandOkakararaHereroHerero1970–198923px OvambolandOndanguaOvambo'sOshiwambo1973–198923px KavangolandRunduKawango'sKawango1973–1989

 Selfregerende tuislande in Suidwes-Afrika 
BantoestanHoofstadStamAmpstaalJare23px BoesmanlandTsumkweSanKhoisan198923px DamaralandWelwitschiaDamaraNama1980–198923px NamalandKeetmanshoopNamasNama1980–198923px KaokolandOhopohoHimbasHimba1970–198923px RehobothRehobothRehoboth-bastersAfrikaans1979–198923px TswanalandAminuisTswanasTswana1979–1989

Die wyse waarop die grense van hierdie gebiede getrek is, is ook van belang: Hulle is verdeel in verskeie landgebiede met kronkelende grense. Trouens, die Suid-Afrikaanse ambassade in Bophuthatswana moes geskuif word omdat dit geblyk het dat dit per ongeluk in Suid-Afrika gebou is.

Lesotho en Eswatini, omring deur Suid-Afrika, was nie bantoestans nie, maar is internasionaal erkende onafhanklike lande en voormalige Britse besittings.

Gedurende die 1980's het hierdie skynnasies, veral Transkei en Bophuthatswana, sentrums geword vir casinodobbelary, wat in daardie tyd onwettig in Suid-Afrika was. Die Wildekus-casino en Sun City-oord is resultate hiervan.

 Herintegrasie 
Na 27 April 1994, met die einde van eksklusiewe blanke regering in Suid-Afrika en die algemene verkiesing van 1994, is al die bantoestans tot niet verklaar en die grond en sy burgers grondwetlik ingelyf by die nege nuwe provinsiale regerings om die "nuwe" Suid-Afrika te vorm.

 Eksterne skakels 
 de Kock, Miempie: Ses ampswapens uit boekenhout. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis, Kuns en Kultuur. April 1979, jaargang 28, nr. 2