Тумэнбий II

Тумэнбий II (; къыздэхъугъэр ~1476–1478 – дунаим ехыжьыгъэр Мэлылъфэгъу 1517) – Мысырым ис Мамлук СултӀанатым иаужырэ СултӀанэу щытыгъ. Ар къэралыгъом зэман кIэкIэ (1516–1517) тетыгъ.

Ар Бурджи династием щыщыгъ ыкIи Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ. Ащ ыпэкIэ тетыгъэ пащэу, Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурир Осман Пачъыхьыгъом Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом зэрэхагъэщыгъэм къыхэкIэу, Тумэнбий СултӀан хъугъэ. Тумэнбий итетыгъо зэман Осман СултӀанэу Сэлым I-м пэуцужьыным ыкIи заом тегъэпсыхьагъэу щытыгъ. Аужыпкъэм ар хагъэщыгъ, мары ащ Мамлук СултӀанатым икIэух къыгъэлъэгъуагъ ыкIи Мысырым Осман тетыгъор къыдигъэжьагъ. Ащ ыдунай ехыжьыгъэ уж, «Мысырым и СултӀан» зыфиIорэ цIэр илъэс 397-рэ кIоцIым агъэфедагъэп, 1914-рэ илъэсым Хьусейн Камил а цIэр зэриштагъэм нэс.

 Биографие 
Тумэнбий Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ, апэрэм ищыIэныгъэ мысыр пачъыхьэ унэIутэу ригъэжьагъ. Ыужым ар дэкIоети, къэралыгъо тхьаматэ IэнатIэм нэсыгъагъ. Тумэнбий 1478-рэ илъэс фэдизым къэхъугъ. Ар Мамлук СултӀанэу Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурим (1501–1516) ишыкъоу щытыгъ. Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм къызэралъытэрэмкIэ, Тумэнбийрэ иятэшырэ КIэмгуй пщы лъэпкъэу Болэтыкъохэм ащыщыгъэхэн фае.Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. 

СултӀан Гъурир къалэм дэкIым, Къаир ипащэу Тумэнбий къыгъэнэжьыгъагъ. Шамым заохэр зэрэщыIагъэм ыкIи дзэм зэхэмызэныгъэхэр къызэрэхъугъагъэм къыхэкIэу, мыр лъэхъэнэ къиныгъ. 1516-рэ илъэсым Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом Османхэм Мамлукхэр хагъэщыгъ, ащ СултӀан Гъурир хэкIодагъ. Чъэпыогъум и 11-м, 1516-рэ илъэсым Мамлук тхьаматэхэм Тумэнбий СултӀанэу хадзыгъ. Ащ илъэс 38-рэ ыныбжьыгъ. Ар заолI лIыхъужъэу ыкIи шыу Iазэу цIэрыIоу щытыгъ. Апэрэм Тумэнбий СултӀан хъуным емызэгъэу щытыгъ, сыда пIомэ ащ ышIэщтыгъ Османхэм текIоныгъэр къадэзыхынхэ зэрамылъэкIыщтыр. Аужыпкъэм а IэнатIэр ыштагъ, сыда пIомэ Осман СултӀанэу Сэлым I-м зытыригъэIэныр емыкIушхоу ылъытэщтыгъ.The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain

Османхэм ядзэ Мысырым къызэрехъуалIэу, Тумэнбий фэягъ Салахьие мэзэгум ахэм апэгъокIынэу. А чIыпIэм хьаулей дзэр гъогум къыгъэпшъыгъэщтыгъэти, ахэм апэуцунхэр нахь IэшIэхыщтыгъ. Ау, идзэпащэ шъхьэмашэхэм ар дамыубытэу, Къаир игъунэгъу Риданией деж быдапIэхэр ашIынэу тирэхьагъэх.

Мамлукхэм заомкIэ ячIыпIэ къин дэдэгъ, сыда пIомэ ахэм сэшхохэмрэ шыухэмрэ закъоу агъэфедэзэ, Османхэм а лъэхъанымкIэ топхэр ыкIи шхончхэр яIагъ. ИцIыфхэр къыухъумэн пае, Тумэнбий апэрэм мамырныгъэ зэзэгъыныгъэ ышIыным ыкIи Османхэм ятепщэныгъэ ыдэным фэхьазырыгъ. Ау, иэмир зэжагъэхэм Осман лIыкIохэр аукIхи, мамырныгъэ гъогур зэхакъутагъ.

1517-рэ илъэсым Щылэ мазэм и 22-м Риданией деж заор щыкIуагъ. Османхэм топхэр IэзэгъукIэ агъэфедагъ, Мукъэттэм IуашъхьэмкIэ къэбгъурыкIуи Мамлукхэм къатеуагъэх. Мамлукхэм топхэр гъэфедэныр гущыкIыгъоу ыкIи лIыгъэнчъагъэу алъытэщтыгъ, арышъ ахэр агъэфедагъэп. Тумэнбий лIыхъужъныгъэ ин хэлъэу зэуагъ, СултӀан Сэлым ичэтыр нэсыным пае зэо пытэр къызэпырыкIыгъ, ау аужыпкъэм Мамлук дзэр хагъэщыгъ.  Османхэр Къаир ихьагъэх ыкIи зэпэхизынхэр рагъэжьагъ. Хьалифэу Ал-МутIэуэккил III-м СултӀан Сэлым къэралым мамырныгъэ къытыригъэхьажьынэу зыфигъэзэгъэ ужым, зэпэхизынхэр зэпагъэугъ.

Тумэнбий зытыригъэIэным емызэгъэу Гизэ кIоцIырыкIыжьыгъ, Мысырым ипшъэ лъэныкъо къикIырэ ерыскъыхэр ыгъэуцугъэх, ыкIи зымыгъэгуIэ заокIэ Къаир зыгорэм иубытыжьыгъагъ. Мы заом илъэхъан Тумэнбий джыри зэ мамырныгъэ зэгурыIоныгъэ ышIыным фэхьазырыгъ, ау ипащэ шъхьэмашэхэм зэгурыIон лIыкIохэр аукIыгъэх. Ащ пэуцужьэу, Сэлым Мамлук пащэу 57-рэ хьапсым чIэсхэр ыгъэкIодыгъэх. Аужырэ заор ышIын пае, Сэлым Нил тырыкIынэу къухьэ лъэмыдж ышIыгъ. Гъэтхэпэ кIэухым Гизэ и Пирамидэхэм адэжь Мамлукхэр хэщыгъэ хъугъэх.

Заом хагъэщыгъэ уж, Тумэнбий зы Бэдэуин тхьаматэ горэм деж зыухъумэн чIыпIэ лъыхъоу кIуагъэ. А тхьаматэм ыпэкIэ Тумэнбий ыпсэ къыгъэнэжьыгъагъ. Ау, бэдэуиным хьэкIэ хабзэр зэхикъути, Османхэм аIэ ригъэубытагъ.

Сэлым Тумэнбий илIыгъэ шъхьэкIэфэныгъэ фыриIагъ. СултӀан Сэлым ыпашъхьэ къызыращэм, Тумэнбий зыухъумэжьыгъэ шIыкIэм лIыхъужъныгъэ ин хэлъыгъэти, Сэлым ащ ыпсэ пимылъынэу егупшысэщтыгъ. Ау, Мамлукхэм ащыщэу Османхэм адэжь зыIэпызыгъэзэгъэ Хъайыр-бий (Азгъэ лъэпкъым щыщ Мамлук; Къэбэртэе орэдхэм «Хъербэч гъэпцӏакӏо»-кIэ ашIэщтыгъ) ыкIи Джанбэрди Ал-Гъазали (Славян лъэпкъым щыщ Мамлук), Тумэнбий псэууэ къэнэмэ Осман тетыгъом сыдигъуи щынагъо къызэрэфэхъущтыр Сэлым гуригъэIуагъ.

Ащ къыхэкIэу, 1517-рэ илъэсым Мэлылъфэгъум и 15-м Баб Зувейлэ дэпкъым деж Тумэнбий кIалъэсагъ.

СултIаныр джыри шъхьафитэу щыIэу зэхехыгъэ къэбархэр гъэкIодынхэм пае, Сэлым Апэрэм унашъо ышIыгъ Тумэнбий убытыгъэу цIыфхэм алъэгъунэу Къаирэ иурамхэм къырыкIухьанхэу. Осман шхончызехьэ 400-мэ къаухъумэзэ, Тумэнбий Булакъ къыщегъэжьагъэу базархэм азфагукIэ Баб Зувейлэ къэлэчэпсым нэс къащэгъ, гъогум цIыфхэу тетхэм шIуфэс къырахыщтыгъ. Къызнэсыхэм, иIэпхъ-лъапхъэхэр тырахыжьыгъ, зэраукIыщтыр къызгурыIуагъ нахь мыхъуми, ащ зыкъиIэтыжьыгъ.

Баб Зувейлэ къэлэчэпсым Iутызэ, Тумэнбий цIыф зэфэугъэ купым ахэплъагъ. Ащ ариIуагъ: «Щэ гъогогъу Ал-Фатихэр къысфытежъугъадж».

Ежьыр къеджагъ, цIыфхэри ащ дагъузэу къеджагъэх. ЕтIанэ палачым зыфигъэзэхи риIуагъ: «УиIоф гъэцакIэ». Ащ ыуж ар аукIыгъ.

Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм зэратхыжьырэмкIэ, Тумэнбий зызаукIым цIыфхэр бэнэ-къацэх хъугъэх ыкIи ягукъао ин хъугъэ. Сыда пIомэ, ахэм СултӀаным шIушIэныгъэ хэлъэу, шэшIагъо иIэу ыкIи лIыгъэ ин зэрэхэлъымкIэ ашIэщтыгъ. А лъэхъаным итарыхъхэм Тумэнбий нэгушIу, илъэс 44-рэ фэдиз ыныбжьэу, дахэу къаIуатэ. Ар мазэ зырыщрэ мафэ 14-рэ закъо тетыгъэми, лIыхъужъныгъэ хэлъэу зэуагъ. КъызэратхыжьырэмкIэ, ащ Осман дзэмэ зэрар ин арихыгъ ыкIи таурыхъым емылъытыгъэу, гъогуищэ ахэм атекIогъагъ. Мафищэ Баб Зувейлэ дэпкъым кIэрылъэсагъэ уж, ихьэд къаIэтыжьыгъ, агъэпскIыгъ ыкIи хабзэм тетэу иятэшэу СултӀан Гъури имэдрэсэ ищагу щычIалъхьажьыгъ.

Тумэнбий иукIын Мамлук СултӀанатым икIэух дэдэ къыгъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж, ишъхьэгъусэ гъэпщылIыгъэ къин ылъэгъугъ, ыкIи идэжIугъэ къулыкъушIэхэр СултӀан Сэлым ебэнынхэу фежьагъэх ау къадэхъугъэп. Мысыр Осман Провинцие хъугъэ, ыкIи Хьалифатыр Осман династием IэкIэхьагъ.

 Зэпыщэхэр 

 Tekindağ, Şehabeddin. Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)
 David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
 Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. 
 The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain
 Abdel-Malek, Anouar. Egypt: Military Society (1968), p. 309.
 Ibn Abi Surur. Laila Sibagh (editor). Al-Minah Al-Rahmaniyyah Fi Ad-Dawlah Al-Uthmaniyyah (1995), pp. 86-90