Адыгэ Нып

Адыгэ Нып (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым хасэхэм, лъэпкъыгъохэм, ыкIи Адыгеим я ныпэу щыт.

2011 гъэм щегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.

 ЗэшӀотыкӀэр 

Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

 Тетым и мыхьанэр 

ПэмыкӀ гурыӀогъохэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьао къоӀохур; удзыфэр — мыслымэн дин.

 Тарихъ 
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр Тыркуем и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀао къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ заом нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британием (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

 Ныпхэр 
НыпырИлъэсэу агъэфедэрэрХэгъэгурКъэбархэрlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardia_Banner.png|frameless|150x150px1642–1810Къэбэртай ПщыгъоКъэбэртае къыгъэфедэрэ ятамыгъэ. Мазэныкъо фыжьыр, Ислъамым пай. Жъогъуищыр егъашӀэм, лъэпкъыпӀэм, гухэлъхэм ятамыгъэх. Щэбзхэр зэо кӀуачӀэмрэ зыухъумэжьынымрэ ятамыгъэх.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardian_Flag.svg|border|150x150px1732–1805Къэбэртай ПщыгъоНып уцышъом япэрэ шъуашэ Къэбэртай Хэгъэгум инып зыкӀыгъугъ. Ащ исурэт хэкум итамыгъэ къытекӀыгъ. Ныпым ит жъогъуищыр Къэбэртэим итарихъ шъолъырищыр ары: Къэбэртай ЦӀыкӀур, Бахъсэн ыкӀи Къашхьэтау.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Kabardia.svg|border|150x150px1805–1822Къэбэртай ПщыгъоГъожьырэ фыжьырэ хэмытэу. Мы ныпыр пщышхо Жанхъот Кущыку зий.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%B4%D1%8B%D0%B3%D1%8D_%D0%BD%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80.svg|border|150x150px1830–1864Адыгэ Хэку
(Шъхьафитныгъэ Хасэ)Занэкъо Сэфэрбий ыухэсыгъэу, мы ныпыр 1830-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Адыгэ хэгъэгум ыцӀэкӀэ агъэфедэщтыгъэ, 1860-рэ илъэсым Адыгэ Хасэм (Шъхьафитныгъэ Хасэ) официальнэу ыштагъ. ШхъонтӀагъом чӀыопсымрэ ислъамымрэ къагъэлъагъо. Дышъэ жъогъо пшӀыкӀутӀур Адыгэ хэгъэгум чӏыпӏэу ары, шъоу хъурэеу хэтыгъэхэр — ахэр къыхэнагъэх — мамырныгъэм зэрэпылъхэм, къяуалӀэхэмэ зызэраухъумэжьыщтым итамыгъэх. Ӏаткъуадж заом ыуж 1864-рэ илъэсым Адыгэ хэгъэгур зэхэзыкъутагъэхэм ныпыр агъэуцугъ.border|150x150px1836Адыгэ ХэкуДэвид Уркуартыр Шапсыгъхэм, НатIхъуаджхэм ыкӀи Абдзаххэм 1836-рэ илъэсым мэкъуогъум ыгъэхьыгъэ ыпыр.border|150x150px1837Адыгэ ХэкуАдыгэ ныпым изы теплъ. Ныпым зызиушъомбгъурэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэм къахашӀыкӀыщтыгъэ, ащ къыхэкӀэу ышъо.border|150x150px1837Адыгэ Хэку1837-рэ илъэсым мэзаем и 3-м Атӏэкӏум зэхахьэ щызэхащагъ, ащ Джон Лонгворт, Джеймс Белл, лъэпкъ пстэуми ялӀыкӀоу нэбгырэ 1000 хэлэжьагъ. Зэхахьэм ипащэр Хьаудыкъо Мансур щытыгъ. Мы ныпыр зэхахьэм щагъэфедагъ.border|150x150px?–1840Адыгэ ХэкуАдыгэ хэгъэгу зэкъуагъэу зэхэуцожьыгъэм иапэрэ ныпэу ашӀагъэу ашӀэрэр ары, Адыгэ дзэпщ заулэмэ аштагъ. Зэкъуагъэм къыдызыгъэуцогъэ шъолъыр ижъугъуищымэ афэдэу жъугъуий тет. Ащ фэдэ зы шӀыкӀэ 1840-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Абын пытапӀэм адыгэхэр зыщытебанэхэм гарнизоным къыӀахыгъагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag of Adygea (1992–2007).png|border|150x150pxМэлылъфэгъум и 24-м 1992 – Мэкъуогъум и 7-м 2007АдыгэйАдыгэим иапэрэ ныпыр. Дышъэ шъуашэр коц гъэжъагъэм итамыгъэу агъэфедэжьыгъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Adygea.svg|border|150x150pxМэкъуогъум и 7-м 2007–ДжыАдыгэйАдыгэ Республикэм иджы ныпыр. Тарихъ ныпым нахь пэблагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag.svg|border|150x150px1864–ДжыЩыIэпАдыгэ диаспорэм инып.

 Адрэ Адыгэ ныпхэр 
НыпырИлъэсэу агъэфедэрэрХэгъэгурКъэбархэрborder|150x150px1382–Щылэ мазэм и 22-м 1517-рэ илъэсБурдж МэмлукхэрМысыр Адыгэ мамлукхэм янып.border|150x150px?-я 16-рэ лӀэшӀэгъурАдзыгъуейАдзыгъуей ныпыр, João Freire икартэм тетэу.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%98%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2.svg|border|150x150px1641Къэбэртай ЦӀыкӀум икоалицие1641-рэ илъэсым бэдзэогъум и 12-м Балъкъыпс заом щызэгохьэгъэ Инал пщыгъохэм коалиционнэу агъэфедэщтыгъэ ныпыр.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B6%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурХьатӏэхъущыкъо Пщыгъо (ХьатIэхъущыкъуей)Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМышъэост Пщыгъо (Мышъэостей)Мышъэост Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурКъетыкъо Пщыгъо(Къетыкъуей)Къетыкъо Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурБэчмырзэ Пщыгъо (Бэчмырзей)Бэчмырзэ Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурКъундет ПщыгъоКъундет Пщыгъом и нып. 1797-рэ илъэсым Константиногорск пытапӀэм пэблагъ заогорэм генерал Фабрициан идзэ къыщыхьыгъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурКъэбэртай ЦӀыкӀуКъэбэртай ЦӀыкӀум и нып. Мудар ыкӀи Алхъо унагъохэм ятамыгъэхэр тет.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМудар Пщыгъо (Мударей)Мудар Пщыгъом и нып. 1816-рэ илъэсым зэуагъэм урыс дзэм къыщыубытыгъlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурАлхъо Пщыгъо (Алхъуей)Алхъо Пщыгъом и нып. Ныпыр, Урыс дзэм хэтыгъэу Къэбэртае ЦIыкIу купыр иягъ; 1812-рэ илъэсым Можайскэм НаполеонкIэ мэзаохэу яIагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурТалъостан Пщыгъо (Талъостэней)Талъостан Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурТамбийТамбийхэм я нып. (лӏэкъолъэш)link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2.svg|border|150x150pxя 19-рэ лӀэшӀэгъурАнзорейАнзор Мухьэмэд-Мырзэ и нып.border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурБезрокъуейБезрокъохэм я нып. (Лӏэкъолъэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурИслъамейИслъамхэм я нып. (Лӏэкъолъэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурИндарейИндархэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурБотэщейБотэщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурАстэмырейАстэмырхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурАзэпщейАзэпщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурИнарэкъуейИнарэкъохэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМахъсидхэрМахъсидхэм я нып. (Беслъэн-оркъ)link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМэртазейМэртазэхэм я нып. (Дыжьыныгъо оркъ)border|150x150px1848–1859Наиб Мыхьэмэд АминНаиб Мыхьэмэд Амин и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shapsug_Banner.png|border|150x150px1864ШапсыгъэхэрШапсыгъэ нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|border|150x150px1860НатIхъуаджхэрНатIхъуадж нып.border|150x150px19-рэ лӀэшӀэгъурНатIхъуаджхэрНатIхъуадж ныпгорэ.border|150x150px19-рэ лӀэшӀэгъурШапсыгъэхэрШапсыгъэ ныпгорэ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|border|150x150pxГъэтхапэм и 6-м 1917 – Шэкӏогъумаз и 30-ым 1922Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсТемыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсым и нып.

 Сурэтхэр 

 ТехьэпӀэхэр 
 ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр
 Адыгэныпым и сайтыр
 Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ

Category:Википедия:Избранные статьи