Псэушъхьэ

Псэушъхьэхэр (Латиныбзэ: Animalia) — биологие дунаем (царствэм) икуп шъхьаӏэхэм ащыщ. Мыхэр псэ зыпыт организмхэу (эукариотхэу), япкъ клеткэ пчъагъэмэ ахэшӏыкӏыгъэу, шхыныр нэмыкӏ организмхэм къахахэу (гетеротрофхэу) щытых.

Шӏэныгъэлэжьхэм зэралъытэрэмкӏэ, дунаем псэушъхьэ лъэпкъ (вид) миллиони 1.5-м нахьыбэ тет. Ахэм ащыщэу анахьыбэр хьэ-бэхэр (насекомые) ары. Псэушъхьэхэм яшӏэныгъэ зоологиекӏэ еджэх.

 Характеристикэ шъхьаӏэхэр 
Псэушъхьэхэр нэмыкӏ псэу организмхэм (къэкӏыхэрэм, жъогъохэм, бактериехэм) зэратекӏыхэрэр:

 Шхынкӏэ: Псэушъхьэхэр гетеротрофх — къэкӏыхэрэм афэмыдэу, ежь-ежьырэу шхын (энергие) зэхагъэуцожьышъухэрэп. Ахэм нэмыкӏ организмхэр (къэкӏыхэр е псэушъхьэхэр) ашхын фай.
 Клеткэ зэхэтыкӏэ: Яклектэхэм япкъыгъо (стенка) пытэ яӏэп, арышъ ахэм япкъхэр нахь нэшъабэх ыкӏи зырагъэзэн алъэкӏы.
 Зыгъэзэныр: Псэушъхьэхэм янахьыбэм (кораллхэмрэ губкэхэмрэ хэмытэу) ячӏыпӏэ зэблахъун алъэкӏы. Ащ пае мыхъохэр (мышцы) ыкӏи нерв системэр яӏ.

 Классификациер 
Псэушъхьэхэр куп инитӏоу гощыгъэх: Тхыкуцӏ зимыӏэхэр (беспозвоночные) ыкӏи Тхыкуцӏ зиӏэхэр (позвоночные).

 1. Тхыкуцӏ зимыӏэхэр (Беспозвоночные) 
Мыр куп ин дэдэу щыт, псэушъхьэ пстэум щыщэу 95-97% къызэлъеубыты. Мыхэм тхыцӏэ къупшъхьэ (тхыкуцӏ) яӏэп.

 Губкэхэр (Губки): Хым чӏэлъ псэушъхьэ жъы дэдэхэр. Орган шъхьафхэр яӏэп.
 Хьамлыухэр (Черви): Мыхэр лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ мэхъух: чӏыхьамлыухэр, хьамлыу шъытхэр ыкӏи нэмыкӏхэр.
 Моллюскэхэр (Цӏывцӏэгъэчъэсхэр): Пкъы нэшъабэ зиӏэхэр, ау бэмэ мыжъо унэгъо (раковина) яӏ.
 Хьантӏаркъо (Улитка)
 Спрут (Осьминог) ыкӏи Кальмар.
 Лъэкъуэ-зэпэбзыгъэхэр (Членистоногие): Дунаем анахь бэу тетхэр мыхэр ары. Япкъ экзоскелеткӏэ (хъупкъэ кӏоцӏ) ухъумагъэ.
 Хьэ-бэхэр (Насекомые): Бжъэ, Хьэмбыӏу, Цӏыв, Бадзэ.
 Бжьэмэхъухэр (Паукообразные): Бжьэмэхъу (Паук), Пцӏэ.
 Крабхэр (Ракообразные): Краб, Креветкэ, Рак.

 2. Тхыкуцӏ зиӏэхэр (Позвоночные) 
Мыхэм тхыцӏэ къупшъхьэ (позвоночник) ыкӏи скелет пытэ яӏ. Мыхэр нахь лъэшэу зэтегъэпсыхьагъэх, мэй (шъхьэкуцӏ) ин яӏ.

 Пцэжъыйхэр (Pisces): Псым чӏэсхэр, тхьэмбылхэмкӏэ жьы къащэ.
 Лъэпкъхэр: Сагъэ, Аргъой, Акулэ.
 Псыри-чӏыри зыщыпсэухэр (Земноводные): Ахэм ящыӏэныгъэ псым щырагъажьэ (головастикхэу), ау нэужым чӏыгум къытехьэх.
 Гущыӏэм пае: Хьантӏаркъохэр (лягушки), Тритонхэр.
 Зэрыпщыхэрэр (Пресмыкающиеся): Чӏыгум щыпсэух, япкъ амцэкӏэ (чешуя) гъэбылъыгъэ, кӏэнкӏэ къаты.
 Гущыӏэм пае: Блэ (Змея), Шъу (Ящерица), Крокодил, Хьэку-цыку (Черепаха).
 Бзыухэр (Птицы): Дамэ зиӏэхэр, цы ятетхэр, кӏэнкӏэ къатызэ зыгъэбагъохэрэр.
 Гущыӏэм пае: Бгъэ, Чэт, Тхьарыкъо, Страус.
 Шъырытхэр е Хэкӏоцӏысэхэр (Млекопитающие): Мыхэр анахь акъылышӏо псэушъхьэх. Яцы ятет (китхэм анэмыкӏ), шырхэр быдз (шэ) агъашхэ.
 Гущыӏэм пае: Цӏыф, Аслан, Чэ, Кит, Тыгъужъ.

 Щыӏэкӏэ-псэукӏэр 
Псэушъхьэхэр дунаем ичӏыпӏэ пстэуми ащыпсэух: хышхохэм, псыхъохэм, мэзхэм, къумхэм (пустыня) ыкӏи къушъхьэхэм.

 Шхыныр 
Псэушъхьэхэр зэрашхэрэмкӏэ мыщ фэдэу гощыгъэх:

 Уц шхыхэрэр (Травоядные): Къэкӏыхэрэр (уц, чъыг, жылэ) зышхыхэрэр. Гущыӏэм пае: Чэм, Мэл, Тхьачэт.
 Лы шхыхэрэр (Хищные): Нэмыкӏ псэушъхьэхэр къаубытышъ ашхы. Гущыӏэм пае: Тыгъужъ, Бгъэжъ, Акулэ.
 Зэкӏэ зышхыхэрэр (Всеядные): Уцри лыри зышхыхэрэр. Гущыӏэм пае: Тыгъужъыбгъэ, Къо, Цӏыфыр.
 Паразитхэр: Нэмыкӏ псэушъхьэм ипкъ есэу е икӏоцӏ чӏэсэу шхыныр къыхахы. Гущыӏэм пае: Хьэмбыӏу, Пцӏэ.

 Псэушъхьэмрэ Цӏыфымрэ 
Цӏыфхэм пасэ лъэхъаным щегъэжьагъэу псэушъхьэхэр агъэфедэх ыкӏи ахэм яшӏуагъэ къахэхьэ.

 Мэкъу-мэщ: Былымхъуным (животноводство) мэхьанэшхо иӏ. Лыр, шэр, цыр, лъэр цӏыфхэм къахахы.
 Транспорт: Шыхэр, инэшъухэр (буйвол), дэмэхэр (верблюд) IофшIэным пае агъэфедэх.
 Унэ псэушъхьэхэр: Хьэхэр, чэтыухэр, бзыу цӏыкӏухэр цӏыфхэм яунэ ащаIыгъых.
 Медицинэ: Уцхэр зэрагъэшIэным пае псэушъхьэхэм опытхэр атырашIыхьэ.

Зэрар къэзыхьхэрэр: Зыгорэхэм (гущыӏэм пае, цӏывхэм, дзыо­хэм) узыр зэрахьэ е мэкъу-мэщым зэрар рахы. Лы шхырэ псэушъхьэ инхэр цӏыфым ищыIэныгъэ пае щынагъох.

 Ухъумыгъэныр 
Цӏыфым иIофшIагъэ къыхэкIэу псэушъхьэ лъэпкъ бэ кӏодыжьыгъэ е кӏодыжьыным ишынагъо ит. Мэзхэр раупкIы, псыр аушъо, щакIохэм хабзэм димыштэу псэушъхьэхэр аукIых. Кӏодыжьырэ псэушъхьэхэр «Къытхыгъэ Плъыжьым» (Красная книга) дагъэтхэ.

 Техьэпӏэхэр 

Category:Псэушъхьэхэр