Шапсыгъабзэ

Шапсыгъэбзэр () — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

 Шапсыгъэбзэхэр 
 Шапсыгъабзэ
 Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ыпшӏэ)
 Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
 Кӏэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӏыгужърэ Кӏэмгуемэ ячӏыгужърэ языфагу)
 Шапсыгъэ-цӏыкӏу (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ычӏэгъ, Хы ШIуцIэм идэжь)
 ХьакӀуцубзэ

 Шапсыгъ тхэпкъылъэ 
Илъэс 1924-1945 азфагум Шапсыгъэ Националнэ Районым ыкIи Кфар Камэм тхыбзэкIэ зыгъэфедагъэ тхэпкъылъэр ары:

 А а  Б б  В в  Г г  Гу гу  Гъ гъ  Гъу гъу  Гь гь  Д д  Дж дж Дз дз  Е е  Ж ж  Жъ жъ  Жъу жъу  Жь жь  Жьу жьу  З з  И и  Й й К к  Ку ку  Къ къ  Къу къу  Кь кь  КӀ кӀ  КӀу кӀу  КIь кIь  Л л  Лъ лъ ЛӀ лӀ  М м  Н н  О о  П п  ПӀ пӀ  ПӀу пӀу  Р р  С с  СӀ сӀ Т т  ТӀ тӀ  ТӀу тӀу  У у  Ф ф  Х х  Хъ хъ  Хъу хъу  Хь хь  Ц ц ЦӀ цӀ  Ч ч  Чу чу  КӀ кӀ  Ш ш  Шъ шъ  Щу щу  ШӀ шӀ  ШӀу шӀу  Щ щ Ы ы  Э э  Ӏ Ӏ  Ъ ъ  Ь ь  Ӏу Ӏу  Я я  Ю ю  Ё ё

 Хьарыфмэ ямакъэхэр 

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф "сӏ" [sʼ]Спирантизация аффрикат ыкӏи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф "цӏ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : цӏыфы, цӏапӏэ ыкӏи цӏашъутэ.

 Шапсыгъэ сӏ [sʼ] ↔ цӏ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA name сӏэ sʼa цӏэ t͡sʼa цӏэ t͡sʼa lie псӏы psʼə пцӏы pt͡sʼə пцӏы pt͡sʼə black шӏусӏэ ʃʷʼəsʼa шӏуцӏэ ʃʷʼət͡sʼa фӏыцӏэ fʼət͡sʼa to yell сӏэсӏэн sʼasʼan цӏэцӏэн t͡sʼat͡sʼan цӏэцӏэн t͡sʼat͡sʼan naked псӏанэ psʼaːna пцӏанэ pt͡sʼaːna пцӏанэ pt͡sʼaːna wet сӏынэ sʼəna цӏынэ t͡sʼəna цӏынэ t͡sʼəna sharp папсӏэ paːpsʼa папцӏэ paːpt͡sʼa папцӏэ paːpt͡sʼa to lay eggs кӏьэсӏын kʲʼəsʼən кӏэцӏын t͡ʃʼət͡sʼən кӏэцӏын t͡ʃʼət͡sʼən

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӏи "кӏь" [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӏи "кӏ" [t͡ʃʼ].Палатализация (смягчение) и аффрикатизация согласныхПереднеязычные мягкие шипящие аффрикаты дж, ч, к1 Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӏи "кӏ" мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : чэмы, джэмышх ыкӏи кӏалэ.

 Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA shirt гьанэ ɡʲaːna джанэ dʒaːna джанэ dʒaːna now гьы ɡʲə джы dʒə джы dʒə fur coat гьэдыгу ɡʲadəɡʷ джэдыгу dʒadəɡʷ джэдыгу dʒadəɡʷ to study, to read егьэн jaɡʲan еджэн jadʒan еджэн jadʒan game гьэгу ɡʲagʷ джэгу d͡ʒagʷ джэгу d͡ʒagʷ bitter дыгьы dəɡʲə дыджы dəd͡ʒə дыдж dəd͡ʒ sick сымагьэ səmaːɡʲa сымаджэ səmaːd͡ʒa сымаджэ səmaːd͡ʒa bold шъхьэгьашъо ʂħaɡʲaːʃʷa шъхьэджашъо ʂħad͡ʒaːʃʷa evil бзагьэ bzaːɡʲa бзаджэ bzaːd͡ʒa бзаджэ bzaːd͡ʒa valley къолагьэ qʷalaːɡʲa къоладжэ qʷalaːd͡ʒa къуэладжэ qʷalaːd͡ʒa that's it гьары ɡʲaːrə джары d͡ʒaːrə джары d͡ʒaːrə noon щэгьагъо ɕaɡʲaːʁʷa щэджагъо ɕad͡ʒaːʁʷa шэджагъуэ ʃad͡ʒaːʁʷa infidel гьаур ɡʲaːwər джаур d͡ʒaːwər джаур d͡ʒaːwər to stand up тэгьын taɡʲən тэджын tad͡ʒən тэджын tad͡ʒən dance угь wəɡʲ удж wəd͡ʒ удж wəd͡ʒ

 Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA sword кьатэ kʲaːta чатэ t͡ʃaːta throat кьый kʲəj чый t͡ʃəj чий t͡ʃəj chicken кьэт kʲat чэты t͡ʃatə джэд d͡ʒad chick кьэтжъые kʲatʐəja чэтыжъые t͡ʃatəʐəja джэджьей d͡ʒadʑej cat кьэтыу kʲatəw чэтыу t͡ʃatəw джэдыу d͡ʒadəw glass апкь ʔaːpkʲ апч ʔaːpt͡ʃ абдж ʔaːbd͡ʒ brushwood кьы kʲə чы t͡ʃə чы t͡ʃə shop тукьан təkʲaːn тучан tət͡ʃaːn тучан tət͡ʃaːn goatling кьэцӏы kʲat͡sʼə чэцӏы t͡ʃat͡sʼə gate кьэупчъ kʲawəpt͡ɕ чэупчъ t͡ʃawəpt͡ʂ чоубжэ t͡ʃawbdʒa cheerful кьэфы kʲafə чэфы t͡ʃafə джэху d͡ʒaxʷ hovel кьыл kʲəl чыл t͡ʃəɮ чыл t͡ʃəɮ humming top кьынэ kʲəna чынэ t͡ʃəna чын t͡ʃən spleen кьэ kʲa чэ t͡ʃa чэ t͡ʃa to spin гъэкьэрэзын ʁakʲarazən гъэчэрэзын ʁat͡ʃrazən гъэджэрэзын ʁad͡ʒarazən

 Шапсыгъ кӏь [kʲʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA tail кӏьэ kʲʼa кӏэ t͡ʃʼa кӏэ t͡ʃʼa egg кӏьакӏьэ kʲʼaːkʲʼa кӏэнкӏэ t͡ʃʼant͡ʃʼa кӏэнкӏэ t͡ʃʼant͡ʃʼa skirt кӏьэпхын kʲʼapxən кӏэпхын t͡ʃʼapxən кӏэпхын t͡ʃʼapxən Temirgoy кӏьэмгуе kʲʼamɡʷəja кӏэмгуе t͡ʃʼamɡʷəja кӏэмгуе t͡ʃʼamɡʷəja smithy кӏьыщ kʲʼəɕ кӏыщ t͡ʃʼəɕ кӏыщ t͡ʃʼəɕ rope кӏьапсэ kʲʼaːpsa кӏапсэ t͡ʃʼaːpsa кӏапсэ t͡ʃʼaːpsa gun кӏьэрахъо kʲʼaraːχʷa кӏэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӏэрахъуэ t͡ʃʼaraːχʷa long кӏьэхьы kʲʼaħə кӏыхьэ t͡ʃʼəħa кӏыхь t͡ʃʼəħ short кӏьако kʲʼaːkʷa кӏако t͡ʃʼaːkʷa to kill укӏьын wkʲʼən укӏын wt͡ʃʼən укӏын wt͡ʃʼən to move away ӏукӏьын ʔʷəkʲʼən ӏукӏын ʔʷət͡ʃʼən ӏукӏын ʔʷət͡ʃʼən key ӏукӏьыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӏункӏыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӏункӏыбз ʔʷənt͡ʃʼəbz day after tomorrow нэущымыщкӏь nawɕəməʃkʲʼ неущымыкӏ najwɕəmət͡ʃʼ to wink енэкӏьэон janakʲʼawan енэкӏэон janat͡ʃʼawan енэкӏэуэн janat͡ʃʼawan beard жакӏьэ ʒaːkʲʼa жакӏэ ʒaːt͡ʃʼa жьакӏэ ʑaːt͡ʃʼa poor тхьэмыщкӏь tħaməɕkʲʼ тхьамыкӏ tħaːmət͡ʃʼ тхьэмыщкӏэ tħaməɕt͡ʃʼa to be ashamed укӏьытэн wəkʲʼətan укӏытэн wət͡ʃʼətan укӏытэн wət͡ʃʼətan

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.Переднеязычные твердые шипящие аффрикаты дж, чъ, ч1 

 Кӏэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Шапсыгъэбзэмкӏэ :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA tree чыг t͡ʃəɣ чъыгы ʈʂəɣə жыг ʒəɣ to sleep чыен t͡ʃəjan чъыен ʈʂəjan жыен ʒəjan cold чыӏэ t͡ʃəʔa чъыӏэ ʈʂəʔa щӏыӏэ ɕʼəʔa to run чэн t͡ʃan чъэн ʈʂan жэн ʒan to run down ечэхын jat͡ʃaxən ечъэхын jaʈʂaxən ежэхын jaʒaxən goat ачэ aːt͡ʃa ачъэ aːʈʂa ажэ aːʒa number пчагъэ pt͡ʃaːʁa пчъагъэ pʈʂaːʁa бжагъэ bʒaːʁa door пчэ pt͡ʃa пчъэ pʈʂa бжэ bʒa door handle пчэпсы pt͡ʃapsə пчъэпсы pʈʂapsə бжэпсы bʒapsə

 Кӏэмыгуй чӏ [ʈʂʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Шапсыгъэмбзэмкӏэ :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA stands under кӏэт t͡ʃʼat чӏэт ʈʂʼat щӏэт ɕʼat sits under кӏэс t͡ʃʼas чӏэс ʈʂʼas щӏэс ɕʼas lies under кӏэлъ t͡ʃʼaɬ чӏэлъ ʈʂʼaɬ щӏэлъ ɕʼaɬ area кӏыпӏэ t͡ʃʼəpʼa чӏыпӏэ ʈʂʼəpʼa щӏыпӏэ ɕʼəpʼa debt кӏыфэ t͡ʃʼəfa чӏыфэ ʈʂʼəfa щӏыхуэ ɕʼəxʷa earth кӏыгу t͡ʃʼəɡʷ чӏыгу ʈʂʼəɡʷ щӏыгу ɕʼəɡʷ bottom кӏэ t͡ʃʼa чӏэ ʈʂʼa щӏэ ɕʼa strong, force кӏуакӏэ kʷʼaːt͡ʃʼa кӏуачӏэ kʷʼaːʈʂʼa кӏуащӏэ kʷʼaːɕʼa iron гъукӏы ʁʷət͡ʃʼə гъучӏы ʁʷəʈʂʼə гъущӏы ʁʷəɕʼə daw къуанкӏэ qʷaːnt͡ʃʼa къуанчӏэ qʷaːnʈʂʼa къуанщӏэ qʷaːnɕʼa bumblebee кӏыбжь t͡ʃʼəbʑ чӏыбжь ʈʂʼəbʑ щӏыбжь ɕʼəbʑ badger кӏыкъу t͡ʃʼəqʷ чӏыкъу ʈʂʼəqʷ щӏыкъу ɕʼəqʷ dark кӏапцӏэ t͡ʃʼaːpt͡sʼa чӏапцӏэ ʈʂʼaːpt͡sʼa щӏапцӏэ ɕʼaːpt͡sʼa to ask упкӏэн wəpt͡ʃʼan упчӏэн wəpʈʂʼan упщӏэн wəpɕʼan gem, jewel мыкӏы mət͡ʃʼə мычӏы məʈʂʼə мыщӏы məɕʼə clew хъукӏанэ χʷət͡ʃʼaːna хъучӏанэ χʷəʈʂʼaːna хъущӏанэ χʷəɕʼaːna to bury кӏэтӏэн t͡ʃʼatʼan чӏэтӏэн ʈʂʼatʼan щӏэтӏэн ɕʼatʼan

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.Наращение сонорных согласных

 Хьарыф м [m] мэкӏоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӏ [pʼ] :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA calm сабыр saːbər самбыр saːmbər самбыр saːmbər Saturday шэбэт ʃabat шэмбэт ʃambat щэбэт ɕabat finger ӏэпхъабэ ʔapχaːba ӏэхъуамбэ ʔaχʷaːmba ӏэпхъуамбэ ʔapχʷaːmba toe лъэпхъабэ ɬapχaːba лъэхъуамбэ ɬaχʷaːmba лъэпхъуамбэ ɬapχʷaːmba wide шъуабгъо ʃʷaːbʁʷa шъуамбгъо ʃʷaːmbʁʷa фабгъуэ faːbʁʷa peel шъуапӏэ ʃʷaːpʼa шъуампӏэ ʃʷaːmpʼa фампӏэ faːmpʼa board пхъэбгъу pχabʁʷ пхъэмбгъу pχambʁʷ пхъэбгъу pχabʁʷ worm хьэблыу ħabləw хьамлыу ħaːmɮəw хьэмбылыу ħambəɮəw

 Хьарыф н [n] мэкӏоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӏ [t͡ʃʼ] ыкӏи д [d], т [t], тӏ [tʼ] :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA egg кӏьакӏьэ kʲʼaːkʲʼa кӏэнкӏэ t͡ʃant͡ʃa кӏэнкӏэ t͡ʃant͡ʃa sweat пкӏатӏэ pt͡ʃʼaːtʼa пкӏантӏэ pt͡ʃʼaːntʼa пщӏантӏэ pɕʼaːntʼa flue pipe оджэкъ wad͡ʒaq онджэкъ wand͡ʒaq rice пыдж pəd͡ʒ пынжь pənd͡ʒ pillow шъхьатэ ʂħaːta шъхьантэ ʂħaːnta щхьэнтэ ɕħanta thin пӏакӏэ pʼaːt͡ʃʼa пӏуанкӏэ pʷʼaːnt͡ʃʼa пӏащӏэ pʼaːɕʼa pants гъошэгь ʁʷaʃaɡʲ гъончэдж ʁʷant͡ʃad͡ʒ гъуэншэдж ʁʷanʃad͡ʒ fast псыкӏэ psət͡ʃʼa псынкӏэ psənt͡ʃʼa псынщӏэ psənɕʼa shovel хьацэ ħaːt͡sa хьанцэ ħaːnt͡sa хьэнцэ ħant͡sa blue шхъуатӏэ ʃχʷaːtʼa шхъуантӏэ ʃχʷaːntʼa шхъуантӏэ ʃχʷaːntʼa key ӏукӏьыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӏункӏыбзэ ʔʷənt͡ʃəbza ӏункӏыбзэ ʔʷənt͡ʃəbza vein лъытфэ ɬətfa лъынтфэ ɬəntfa лъынтхуэ ɬəntxʷa heavy отэгъу wataʁʷ онтэгъу wantaʁʷ уэндэгъу wandaʁʷ knee лъэгуаджэ ɬaɡʷaːd͡ʒa лъэгуанджэ ɬaɡʷaːnd͡ʒa лъэгуажьэ ɬaɡʷaːʑa butterfly хьэтӏрэпӏый ħatˈrapˈəj хьэнтӏэрэпӏый ħantˈarapˈəj хьэндырабгъуэ ħandəraːbʁʷa noise жъот ʒʷat жъонт ʒʷant peanuts чӏыдэ t͡ʃʼəda чӏындэ t͡ʃʼənda щӏыдэ ɕʼəda chair пхъэтӏэкӏу pχatʼakʷʼ пхъэнтӏэкӏу pχantʼakʷʼ

 Хьарыф р [r] мэкӏоды ипэу итымэ т [t] :

 Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ КъэбэрдеибзэКириллицаIPAКириллицаIPAКириллицаIPA corn натыф naːtəf натрыф naːtrəf нартыху naːrtəxʷ Nart нат naːt нарт naːrt naːt нарт

 Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр 
Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

 Шапсыгъ : Кӏалэр Адыгэбзэгьэ мэгущаӏэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Кӏалэр Адыгэбзэкӏэ мэгущаӏэ
 Шапсыгъ : Къэлэмымгьэ сэтхэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Къэлэмымкӏэ сэтхэ

 Текст 
Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр:
Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…

— ЫсIэ къышъуиIуагъэба? — ыIуи Сэтэнае натымэ къяупкIыгъ…
— Емынэжъ иунэ тэ щыI? — аIуи натхэр кIэупкIагъэх.

 Гулъытыгъуэ 

Category:Адыгэбзэр