Тыгъаджэ Кавказ

Тыгъаджэ Кавказ (Урысыбзэкӏэ: Северный Кавказ, Инджылызыбзэкӏэ: North Caucasus) — Европэмрэ Азиемрэ язэпылъыпӏэ, Кавказ шъолъырым итемыр (ишъхьагъ) лъэныкъо зыубытырэ хэкумэтх ыкӏи тарихъ чӏыпӏ. Политикэмкӏэ мы чӏыпӏэм инахьыбэр Урысые Федерацием и гъунапкъэхэм ачӏэт. Шъолъырыр Хы Шӏуцӏэмрэ Азов Хымрэ, Каспий Хымрэ азыфагу ит. Кавказ Къушъхьэтхышхом итемыр бгъуитӏхэм къыщегъэжьагъэу Кумо-Маныч къуладжэм нэс елъыӏы.

Чӏышӏэныгъ (географие) лъэныкъомкӏэ Европэм и Къыблэ кӏэухэу алъытэ. Урысые административ системэмкӏэ мы шъолъырыр Тыгъаджэ Кавказ Федерал Шъолъырымрэ Тыгъашӏо Федерал Шъолъырымрэ агощыгъ. Дунаем тет чӏыпӏэхэм ялъытыгъэмэ, мы чӏыпӏэр лъэпкъкӏи, бзэкӏи, културэкӏи зэмылӏэужыгъэ бэ дэдэ зыдэщыӏэ шъолъыр.Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5

 Географие 
Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), физическэ географиемкӏэ "Кавказ Ыпъэ" (Предкавказье) раӏо.

Гъунапкъэхэр:

 Тыгъаджэ: Кумо-Маныч къуладжэ (Европэмрэ Азиемрэ я геологие гъунапкъэ).
 Тыгъашӏо: Кавказ Къушъхьэтхышхо (Грузиемрэ Азербайuжанымрэ я гъунапкъ).
 Къохьапӏэ: Керч хыдэкӏыпӏэмрэ Азов Хымрэ.
 Къокӏыпӏэ: Каспий Хы.

Чӏы шъуашэхэр: Шъолъырыр чӏышӏэныгъ куупӏищэу зэтыреуты:

 Тыгъаджэ Кавказ Губгъо: Псыжъ (Кубань) ыкӏи Тэрч псыхъохэм агъэкъэбэзэрэ губгъо шъуашэхэр (Степь).
 Бгылъэхэр: Губгъохэм къыщегъэжьагъэу къушъхьэхэм анэс зыдэкӏоехэрэ чӏыпӏэхэр.
 Кавказ Къушъхьэхэр: Шъолъырым и къыблэ лъэныкъо зыубытырэ къушъхьэтх лъагэхэр. Европэм и нэхь лъагэ ӏошъхьэу ӏошъхьэмафэ (5642 м) мыщ, Къэбэртэ-Бэлъкъэр Республикэмрэ Къэрэщэе-Шэрджэс Республикэмрэ я гъунапкъэ тет. Нэмыкӏ ӏошъхьэ цӏэрыӏохэр: Дыхъ-Тау (5205 м) ыкӏи Къазбэч (5033 м).

Псыхэр: Шъолъырым и псыхъо шъхьаӏэхэр:

 Псыжъ (Кубань): Тыгъаджэмкӏэ ечъы, Азов Хым холъадэ.
 Тэрч: Тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ ечъы, Каспий Хым холъадэ.
 Кума: Темыр-тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ ечъы.
 Сулак: Дагъыстан зэпечъы, Каспий Хым холъадэ.

 Административ гощыгъэр 
Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), Урысые Федерацием ис "Республикэ" (лъэпкъ автономие) ыкӏи "Край" (Административ шъолъыр) пчъагъэу зэтеутыгъ.

Республикэхэр (Тыгъаджэм къыщегъэжьагъэу Тыгъэкъокӏыпӏэм нэс):

 Адыгэ Республик (Адыгея): Краснодар Крайым кӏуачӏэ хэт. Къалэ шъхьаӏэр — Мыекъуапэ.
 Къэрэщэе-Шэрджэс Республик: Къалэ шъхьаӏэр — Черкесск.
 Къэбэртэ-Бэлъкъэр Республик: Къалэ шъхьаӏэр — Налщык.
 Тыгъаджэ Осетие-Алание: Къалэ шъхьаӏэр — Владикавказ.
 Ингушетие: Къалэ шъхьаӏэр — Магас.
 Чечен Республик (Чечня): Къалэ шъхьаӏэр — Грозный.
 Дагъыстан: Нэхь тыгъэкъокӏыпӏэ, нэхь ин ыкӏи нэхь цӏыф бэ зыдэс республик. Къалэ шъхьаӏэр — Махачкала.

Крайхэр (Хэкухэр):

 Краснодар край: Шъолъырым и тыгъаджэ лъэныкъо, Хы Шӏуцӏэ ӏушъо (тарихъ Шэрджэсым и чӏыпӏэ нэхьыбэр аубыты). Къалэ шъхьаӏэр — Краснодар.
 Ставрополь край: Шъолъырым и темры-гу лъэныкъо. Къалэ шъхьаӏэр — Ставрополь.

 Тарихъ 
Апэрэ лъэхъанхэмрэ Гурыт Лъэхъанхэмрэ Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ) тарихъым къыщегъэжьагъэу Европэмрэ Азиемрэ я зэпылъыпӏэ гъогугъ. Скифхэр, Сарматхэр ыкӏи Аланхэр мыщ идэсэу апэрэ лъэпкъышхох. Нахьыбэу Алан Пачъыхьыгъор Гурыт Лъэхъанхэм Темыр Кавказым и гузэгу кӏуачӏэ зычӏэлъ Къэралыгъоу щытыгъ. Каспий Хы ӏушъомкӏэ Хазар Къагъанатыр ыкӏи Дагъыстан шъолъырым дэт Дербент (Къэлапчъэ) къалэр, темыр-къыблэ сатыумкӏэ чӏыпӏэ мэхьанэшхо иӏагъ.

Исламым икъихьан VII лӏэшӏэгъум къыщегъэжьагъэу Арабхэм язекӏохэмкӏэ Дагъыстан шъолъырым Исламыр къихьанэу ежьагъ, ау шъолъырым икӏоцӏ чӏыпӏэхэм нэс кӏонкӏэ лӏэшӏэгъу пчъагъэ тефагъ. Мы шъолъырыр; Алтын Орда (Джэшэ Щыгъэ), Осман Пачъыхьыгъор ыкӏи Персиер (Иран) зэпеуэхэрэ чӏыпӏэ хъугъэ.

Урыс Пачъыхьыгъор ыкӏи Кавказ Заохэр (1817-1864) Урысыем и къыблэ политикэ къыхэкӏэу 18-рэ лӏэшӏэгъум мы чӏыпӏэм Казак къуаджэхэр (станицэхэр) щагъэуцунхэу рагъэжьагъ. Чӏыгум ису лъэпкъхэм (Адыгэхэм, Чеченхэм, Дагъыстанхэм, нэмыкӏхэми) Урыс оккупацием пэуцужьхэзэ зэрыпэщэягъэхэр, тарихъым и нэхь кӏыхьэ заохэм ащыщэу Кавказ Заохэр рагъэжьагъ.

 Имам Щамил: Дагъыстанымрэ Чечнэмрэ "Кавказ Имаматыр" щигъэуцуи илъэс 25-рэ урысхэм язэпэуцужьыгъ.
 Адыгэ хэкуижъ (1864): Заом ыуж Урысыем, Тыгъаджэ Кавказ (Темыр-Къохьапӏэ) лъэныкъом ис Адыгэ (Шэрджэс) лъэпкъым и нэхьыбэр Осман чӏыгухэм рагъэкӏожьыгъ (сюргун ашӏыгъ). Мы ӏофыгъом шъолъырым и демографие зэблихъугъ.Ünal, Muhittin. Kurtuluş Savaşında Çerkeslerin Rolü, 1996, Cem Yayınevi, isbn=9789754065824

Совет лъэхъаныр Совет Союзыр зэхэуцо зэхъум "Бгырыс Автоном Совет Социалист Республик" фэдэ системэхэр яӏэ хъугъагъэ, ау ыужым непэрэ республикэ цӏыкӏухэм агощыжьыгъэх.

 1944 Гъэкӏожьыр (Сюргуныр): Ятӏонэрэ Дунае Заом ылъэхъан Сталин и унашъокӏэ; Чеченхэр, Ингушхэр, Къэрэщэйхэр ыкӏи Бэлъкъэрхэр "пыим деӏагъэх" аӏуи Гурыт Азием (Средняя Азия) рагъэкӏогъагъэх. Мы лъэпкъхэр 1957-рэ илъэсым (Сталин лӏагъэ уж) анэмыцӏэу къэгъэзэжьынхэ алъэкӏыгъэп.

Совет зэбгырыкӏыгъэ уж СССР-р 1991-рэ илъэсым зэбгырыкӏыгъэ уж шъолъырым зэпэуцужьхэр къыхъугъ:

 Чечен заохэр: Апэрэ Чечен Заомрэ (1994-1996) Ятӏонэрэ Чечен Заомрэ (1999-2009) шъолъырым зэхэкӏыныгъэшхо фихьыгъ.
 Осетин-Ингуш зэпэуцужь: 1992-рэ илъэсым Пригороднэ районым пае къэхъугъагъэ.

Непэ шъолъырыр, Москва и кӏуачӏэ кӏэтэу мамырныгъэ иӏэ нахь мыхъумэ, зэзэ-мызэ зэпэуцужь цӏыкӏухэр къохъух.

 Демографие ыкӏи Лъэпкъхэр 
Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), "Лъэпкъхэм я Къушъхьэ" (Бзэхэм я Къушъхьэ) аӏоу цӏэрыӏу. Шъолъырым 40-м нахьыбэ чӏыгу лъэпкъ дэс.

Бзэ унагъохэр:

 Адыгэ-Абхъаз бзэхэр (Тыгъаджэ-Къохьапӏэ): Адыгэхэр (Шэрджэсхэр), Къэбэртэехэр, Абазахэр.
 Нах-Дагъыстан бзэхэр (Темыр-Тыгъэкъокӏыпӏэ): Чеченхэр, Ингушхэр, Авархэр, Даргинхэр, Лэзгихэр, Лакхэр, Табасаранхэр.
 Турк бзэхэр: Къэрэщэйхэр, Бэлъкъэрхэр, Къумукъхэр, Ногъайхэр.
 Индо-Европей бзэхэр: Осетинхэр (Иран бзэ унагъо), Урысхэр (Славян).

Урысхэр, нахьыбэу Краснодар, Ставрополь крайхэм ыкӏи Адыгэ Республикэм бэу дэсых. Бгырыс республикэхэм (Чечня, Дагъыстан, Ингушетие) чӏыгу лъэпкъхэр %90-м нахьыб мэхъух.

 Дин 

 Ислъам: Шъолъырым нэхь цӏэрыӏоу щытэу дин. Кавказ лъэпкъхэм я нэхьыбэр (Чеченхэр, Ингушхэр, Дагъыстанхэр, Адыгэхэр, Къэрэщэйхэр, Бэлъкъэрхэр, Къумукъхэр, Ногъайхэр) Муслъымэн Суннитх (нахьыбэмкӏэ Шэфиӏи ыкӏи Хьэнэфи). Тарикъат (Нэкщбэндия ыкӏи Къадирия) шъолъырым и културэ кӏуачӏэу хэт.
 Кристэн дин: Темыр Осетием ис цӏыфхэм я нэхьыбэмрэ шъолъырым ис Урысхэмрэ (Казакхэр хэхьэжу) Православ Кристэнх.
 Джурт дин (Иудаизм): Дагъыстаным тарихъым "Бгырыс Джуртхэр" (Татхэр) щыпсэугъэх, ау непэ япчъагъэ макӏэ хъугъэ.

 Экономикэмрэ Туризмымрэ 
Шъолъырым и экономикэ; мэкъумэщым, энергием ыкӏи туризмым лъэпсэшхо щаӏ.

 Чӏыгу Байныгъэхэр: Чечнием (Грозный) ыкӏи Дагъыстаным чӏыдагъ (нефт) ыкӏи газ чӏыгум къычӏахы. Ащ нэмыкӏэу шъолъырыр псы-къэбзэ (Минеральные Воды) чӏыпӏэхэмкӏэ бай.
 Мэкъумэщ: Тыгъаджэ лъэныкъо губгъохэм (Псыжъ шъолъыр) коц, тыгъэгъэз, натрыф ыкӏи прундж щагъэкӏы.
 Туризм:
 Домбай ыкӏи ӏошъхьэмафэ: Къушъхьэ лыжъэ ыкӏи альпинизм туризмым и гупчэх.
 Сочи (Шъачэ): Краснодар крайым хэт къалэ, Урысыем и нэхь ин гъэпсэфыпӏэ, 2014-рэ илъэсым Кӏымафэ Олимпиадэм хэгъэгугъэу щытыгъ.
 Дербент: ЮНЕСКО-м хахьэрэ тарихъ къэлапчъэ зиӏэ къалэ, Дагъыстаным и туризм гупч.

 Културэ 
Кавказ културэр; хьакӏэ пэгъокӏын, нэжъ-ӏужъхэм шъхьэкӏэфэ афэшӏын ыкӏи намыс (хабзэ) ӏофыгъохэм атет.

 Щыгъын: Хъулъфыгъэ щыгъынэу "Цые" (Черкесска), бгъэгум хэлъ хьазырхэмкӏи и къамэкӏи цӏэрыӏу. Пэӏо лъагэр, шъхьэ тырылъхьэу, лъэпкъым и намыс ищыс.
 Къашъо: "Кавказ Къашъор" (Лезгинка), бжъэшъым фэдэу, хъулъфыгъэхэр псынкӏэу, бзылъфыгъэхэр шъабэу зыщыкъашъохэрэ, дунаем щыцӏэрыӏо фольклор.
 Шхыныгъохэр: Шышлык (Кавказ лъэбжъ), Хьэлыжъо (Хингал), Осетин хьалыгъухэр ыкӏи Чэтщыпс цӏэрыӏох.

 Зэпыщыт линкхэр 

 Кавказ
 Урыс-Кавказ заохэр
 Тыгъаджэ Кавказ Республикэ (1917-1920)

 Гъэфедагъэ тхылъхэр 

 Гъэфедагъэ тхылъхэр