Чэчэнай

Чэчэнай е Чэчэн Республик (урысыбзэкӏэ: Чеченская Республика, чэчэныбзэкӏэ: Нохчийн Республика / Noxçiyn Respublika), нахьыбэмкӏэ Чэчэнай (урысыбзэкӏэ: Чечня) — Урысые Федерацием хахьэрэ республик, Тыгъаджэ Кавказым ит.
Тыгъаджэ Кавказым тыгъэкъокӏыпӏэ лъэныкъом ит. Гъунэгъухэр: тыгъэкъохьапӏэмкӏэ Ингушетие, Тыгъаджэ Осетие; темырымкӏэ Ставропол Край; тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ Дагъыстан; кӏыбымкӏэ Грузие. Къалэ шъхьаӏэр — Грозный.

Республикэм чӏыгу квадратнэ километри 17.500-рэ (квадратнэ миль 6.800-рэ) ыубыты, 2021-рэ илъэсымкӏэ нэбгырэ миллиони 1,5-м ехъу щэпсэу. Ащ щыпсэухэрэр нахьыбэу зыщыщхэр ежь чэчэн лъэпкъыр ары, ахэр нах лъэпкъхэм ащыщых ыкӀи нахьыбэу зышӏошъ хъурэр ислъам диныр ары. Грознэ къэлэ шъхьаӏэр ыкӏи анахь иныр ары.

 Цӏэр 

 Джырэ цӏэр (Экзоним): "Чэчэн" гущыӏэр апэрэу урыс тхыгъэхэм 17-рэ лӏэшӏэгъум къыхэфэ. Ар Аргун псым ӏут къуаджэу "Чэчэн-Аул" аӏоу щытыгъэм къытекӏыгъ. Урысхэм а чӏыпӏэм ис цӏыфхэм къуаджэм ыцӏэкӏэ яджэу рагъэжьагъ, ыужым лъэпкъым зэкӏэм ацӏэ хъугъэ.
 Ежь цӏэр (Эндоним): Чэчэнхэм ежь-ежьырэу Нохчи (зы нэбгырэм) е Нохчий (бэм), я хэгъэгу Нохчийчо (Нохчийхэм я чӏыгу) раӏо. Мы цӏэм къежьапӏэу Нухь Пейгъамбарым (Нохь) епхыгъэу ӏорыӏуатэхэр щыӏэх, ащ нэмыкӏэу "Нах" (цӏыф) гущыӏэм къытекӏыгъэуи ӏофыгъ.

 Географиер ыкӏи Климатыр 
Чэчэнайым и фэдиз 17,300 км² мэхъу. Тыгъаджэм къыщегъэжьагъэу кӏыбым нэс чӏыопсыр зэтефэрэп.

 Чӏыопс:
 Тыгъаджэ: Тэрч ыкӏи Сунжа псыхэм азыфагу губгъохэр ыкӏи шыгухэр (Ногъай губгъом ишъолъыр) ит.
 Гузэгу: Чэчэн губгъор ыкӏи псыхъохэр ит. Цӏыфхэм анахьыбэр мыщ щэпсэу.
 Кӏыбы: Тыгъаджэ Кавказ Ӏуашъхьэхэр ит. Ӏуашъхьэ лъагэхэр, къушъхьэ гъогухэр ыкӏи мылхэр щыӏэх. Анахь лъагэ чӏыпӏэр — Тебулосмта ӏуашъхь (4,493 м).

 Псыхэр: Къэралыгъом и псы шъхьаӏэхэр Тэрч, Сунжа, Аргун. Мыхэр ӏуашъхьэхэм къащежьэхи, темырымкӏэ ечъэх, Каспий Хым холъадэх.
 Охабз: Континентал климат иӏ. Тыгъаджэ губгъохэм гъэмэфэ ошӏу ыкӏи гъушъэ, кӏымафэр чъыӏэ. Кӏыбымкӏэ ӏуашъхьэ чӏыпӏэхэм удэкӏое къэс ощхыр нахьыбэ мэхъу, чъыӏэри нахь лъэш. Ӏуашъхьэ шыгухэм илъэс реным ос ателъын ылъэкӏыщт.

 Тарихъ 

 Пасэ Тарихъ 
Чэчэнхэмрэ я лъэпкъэгъухэу Ингушхэмрэ (Вайнаххэр) лӏэшӏэгъу пчъагъэ хъугъэу Тыгъаджэ Кавказым исхэр. Алан Пачъыхьыгъом хэтыгъэх е гъунэгъухэу псэугъэх. Монголхэмрэ Тимуррэ къызэкӏухэм (13-14 лӏэшӏэгъухэм), вайнаххэр ӏуашъхьэхэм дэкӏоехи, къэсэуат мэшӏыпӏэхэр (башня) ашӏыгъэх (непи ахэр къэнагъэх). 16-рэ лӏэшӏэгъум Ислъам диныр Дагъыстанымкӏэ къикӏи къахэхьагъ.

 Кавказ Заохэр ыкӏи Пачъыхь Зэман 
18-рэ лӏэшӏэгъум Урыс Пачъыхьыгъор кӏыбымкӏэ къэкӏон зыублэм, чэчэнхэмрэ урысхэмрэ я заохэр къежьагъэх.

 Шейх Мансур: 1785-рэ илъэсым урысхэм апэу пэуцужьыгъэ дин пащ.
 Кавказ Имамат (1829-1859): Имам Щамыл и пащэныгъэкӏэ Дагъыстанымрэ Чэчэнайымрэ зэкъоуцохи илъэс 25-рэ урысхэм апеуцужьыгъэх.Ünal, Muhittin. Kurtuluş Savaşında Çerkeslerin Rolü, 1996, Cem Yayınevi, isbn=9789754065824 1859-рэ илъэсым Щамыл зытызигъэт ӏэрым, Чэчэнай Урыс Пачъыхьыгъом хахьагъ.

 Совет Зэман ыкӏи 1944 Гъэрыгъор 
Совет Союзыр зэхэуцо уж, 1936-м "Чэчэн-Ингуш АССР" ашӏыгъ.

 1944 Гъэрыгъор (Аардах): Етӏуанэ Дунэе Заом, Сталиным чэчэнхэмрэ ингушхэмрэ "тутыным диӏыгъыгъ" аӏуи, Курыт Азием (Къазахъстан, Къыргъызстан) иригъэфыгъэх. Цӏыфхэм щыщэу ӏаджэ (мэлакӏэм, узхэм ыкӏи чъыӏэм къыхэкӏыкӏэ) лӏагъэ.Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5
 Къэгъэзэжьын: 1957-м Хрущевым изаман чэчэнхэр я чӏыгу къигъэзэжьыгъэх ыкӏи республикэр зэтыригъэуцожьыгъ.

 Чэчэн Заохэр 
ССРЗ-р (SSCB) 1991-м зэхэзы уж, Генерал Джохар Дудаевым шъхьафитыныгъэ пиугъотыгъ (Ичкерие).

 Апэрэ Чэчэн Зао (1994-1996): Урыс дзехэр ихьагъэх, ау хэщӏыныгъэ инхэр яӏэу къыдэкӏыжьыгъэх. Чэчэнайым шъхьафитыныгъэ (де-факто) иӏэ хъугъэ.
 Ятӏонэрэ Чэчэн Зао (1999-2009): Шамил Басаевыр Дагъыстаным зыдэкӏуаем ыкӏи Урысыем унэхэр зычӏагъэуаем, Владимир Путиным дзер ыгъэкӏуагъ. Грозный зэхэкъутагъэ хъугъэ.
 Къадыровым и зэман: Урысыем Муфти Ахмат Къадыров пэщэ ылъыгъ. 2004-м ар аукӏыгъ, етӏанэ ыкъоу Рамзан Къадыров тет хъугъэ. Джы Грозный дахэу ашӏыжьыгъ.

 Хабзэ ыкӏи Административ гощын 
Чэчэнай — Президент системэ зиӏэ республик. И Тхьаматэр — Рамзан Къадыров. Парламентымрэ Хабзэмрэ унашъохэр ашӏых, ау Урысые Федерацием и Конституцие епхыгъэх.

Административ зэхэтыкӏэр: Республикэр район 15-эу ыкӏи къалэ округыу зэтеутыгъ.

 Къалэ шъхьаӏэхэр: Грозный, Аргун, Гудермес, Шали.

 Демографие 
Чэчэнай — Урысые Федерацием цӏыфхэм я бэгъонымкӏэ анахь псынкӏэу хэхъорэ шъолъыр.

 Цӏыфхэр: Миллион 1.5 фэдиз (2020-рэ илъэсхэм).
 Лъэпкъхэр: %95-р Чэчэнх. Совет зэманым урысхэр бэу щыпсэущтыгъэх, ау заохэм япкъ искӏэ икӏыжьыгъэх. Къумкъухэмрэ Ингушхэмрэ макӏэу щыӏэх.
 Бзэхэр: Къэралыгъо бзэхэр — Чэчэныбзэ ыкӏи Урысыбзэ. Чэчэныбзэр Нах-Дагъыстан бзэ унагъом щыщ.

 Экономикэ 
Экономикэр Урысыем и ӏэпыӏэгъу (дотацие) елъытыгъ.

 Нефт: Шъолъырым экономикэм и лъапс. "Грознефтегаз" компанием нефтрэ газрэ къыхехы.
 Унэшӏын: Заом зэхикъутыгъэ къалэхэр зэрагъэцэкӏэжьыгъэм пае унэшӏыныр лъэшэу зыкъиӏэтыгъ. "Грозный Сити" зыфиӏорэ унэ лъагэхэр ащ и нэшанэ.
 Мэкъумэщ: Пхъэшъхьэ-мышъхьэ, былымхъун (нахьыбэмкӏэ мэлхэр ӏуашъхьэхэм щагъэхъух).

 Културэ 
Чэчэнхэм я хабзэ пытэу зэрахьэ.

 Тайп системэ: Чэчэнхэр лъэпкъ-лъэпкъэу (тайп) зэтеутыгъэх (гущыӏэм пае: Беной, Чентий). Тайпхэм я цӏыфхэр зэдеӏэжьых.
 Дин: Нахьыбэр Ислъам (Сунни) диным, Шъафиӏэ мэзхьэбым тетых. Суфизм (Къадирие ыкӏи Нэкщбэндие тэррикъатхэр) лъэшэу пытэ.
 Нохчалла: Чэчэн хабзэ (шъхьэкӏэфэныгъэ, лӏыгъэ, хьакӏэм шъхьэкӏэфэныгъэ ешӏыгъэн).
 Къашъо: Кавказ лъэпкъ къашъо (Лезгинка) дунаемкӏэ цӏэрыӏо.
 Шхыныгъохэр: "Жижиг-Галнаш" (Лы ыкӏи хьалыгъу), "Чӏэпылъг".

 Еплъ 

 Тыгъаджэ Кавказ
 Имам Щамыл
 Грозный

 Гъэфедагъэхэр