İçindekiler
İçindekiler i
1. GİRİŞ 1
2. Genel Esaslar 2
3. Etiket Değerlerinin Belirlenmesi Kuralları 3
3.1. Gün Öncesinde Verilen Talimatların Etiket Değerlerinin Belirlenmesi Süreci 3
3.1.1. Yan Hizmet Sağlanmasına İlişkin Kapasite Oluşturulması 3
3.1.2. Sistem Kısıtlarının Giderilmesi 4
3.1.3. Enerji Açığı veya Fazlasının Giderilmesi 4
3.2. Gerçek Zamanda Verilen Talimatların Etiket Değerlerinin Belirlenmesi Süreci 4
4. Örnek Senaryolar 6
4.1. Senaryo 1 6
4.2. Senaryo 2 7
4.3. Senaryo 3 9
4.4. Senaryo 4 10
5. Dengeleme Güç Piyasasında Sistem Marjinal Fiyatının Belirlenmesi 13
5.1. Dengeleme Güç Piyasası kapsamında Sistem Marjinal Fiyatı (SMF) 13
5.2. Net Talimat Hacmi 13
GİRİŞ
Bu doküman, Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliğinin (DUY) 68 inci maddesi uyarınca çıkarılmış olup Dengeleme Güç Piyasası kapsamında verilecek olan yük alma, yük atma talimatlarının etiket değerlerinin belirlenmesi ve sistem marjinal fiyatının hesaplanmasına ilişkin kuralları ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır.
Talimat etiket değerlerinin belirlenmesine ilişkin uygulamanın açık ve şeffaf kurallar vasıtasıyla gerçekleştirilmesi ile;
MYTM’de talimat verme ve talimatların etiket değerlerini belirleme sorumluluğuna sahip operatörlerin uygulamalarında tutarlılık sağlanması,
ilgili tarafların konu hakkında bilgilendirilmesi
hedeflenmektedir.
Genel Esaslar
Dengeleme Güç Piyasası kapsamında verilen talimatların talimat etiket değerlerinin belirlenmesine ilişkin esaslar DUY’un 74 üncü maddesinde ele alınmaktadır. Sözü geçen madde gereği;
“0” Etiket Değeri: sistemin tamamında arz ve talebin gerçek zamanlı olarak dengelenmesi amacıyla verilen talimatlara,
“1” Etiket Değeri: sistem kısıtlarının giderilmesi amaçlı talimatlara,
“2” Etiket Değeri: yan hizmetler kapsamındaki yük alma, yük atma talimatlarına
verilmektedir.
Talimat etiket değerlerinin belirlenmesinde aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir;
Her bir talimatın “0”, “1” ya da “2” değerine sahip sadece bir etiket değeri olabilir.
Bir talimatın, birden fazla amaçla da ilişkili olması durumunda, talimata, Sistem İşletmecisi tarafından en çok ilişkili olduğu sebeple ilgili talimat etiket değeri verilir.
Talimatların etiket değerleri, talimatı veren yük tevzi operatörleri tarafından belirlenir.
Talimat etiket değerlerinin talimatın verilmesi sırasında yük tevzi operatörleri tarafından girilmesi gerekmektedir.
Etiket Değerlerinin Belirlenmesi Kuralları
Gün Öncesinde Verilen Talimatların Etiket Değerlerinin Belirlenmesi Süreci
Dengeleme Güç Piyasası kapsamında her bir teklif bölgesi bazında sunulan yük alma, yük atma teklifleri her bir saat için fiyat sırasına göre dizilir. Fiyat sırasına dizilen yük alma, yük atma teklifleri;
iletim sistemi kısıtları,
dengeleme güç piyasası kapsamındaki dengeleme birimlerine ilişkin teknik kısıtlar,
arz güvenilirliği ve arz kalitesine ilişkin kriterler,
dikkate alınarak, işletme güvenliği ve sistem bütünlüğü sağlanacak ve dengeleme maliyetleri en aza indirilecek şekilde değerlendirilir. Belirtilen kısıtlar ve kriterler nedeniyle fiyat sırasına dizilen yük alma, yük atma tekliflerinin bazıları değerlendirme dışı bırakılabilir. Sistem İşletmecisi tarafından yapılan değerlendirme neticesinde sırasıyla;
yan hizmet sağlanmasına ilişkin kapasite oluşturulması,
sistem kısıtlarının giderilmesi,
ilgili güne ilişkin sistemde meydana geleceği öngörülebilen enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi
amacıyla uygun bulunan tekliflere ilişkin talimatlar ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir. Verilen yük alma, yük atma talimatları, talimatı veren yük tevzi operatörleri tarafından “0”, “1” ya da “2” koduyla etiketlenir. Belirtilen kısıtlar ve kriterler nedeniyle değerlendirme dışı bırakılan yük alma, yük atma tekliflerine herhangi bir talimat ve etiket değeri verilmez.
Yan Hizmet Sağlanmasına İlişkin Kapasite Oluşturulması
Yan hizmet sağlanabilecek kapasitenin yetersiz kalması durumunda Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliğinde (YHY) yer alan süreç dahilinde ilgili kapasite yük alma, yük atma talimatlarıyla oluşturulur. Dengeleme güç piyasası kapsamında ilgili yan hizmeti sağlayan dengeleme birimlerinin her bir saat için fiyat sırasına dizilen yük alma ve yük atma teklifleri arasından sistem kısıtları dikkate alınarak mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçim yapılarak ilgili yan hizmet sağlanabilecek kapasite yük alma, yük atma talimatlarıyla oluşturulur.
Yan hizmet sağlanabilmesi için kapasite oluşturmak amacıyla verilen yük alma ve yük atma talimatları “2” kodu ile etiketlenir.
Sistem Kısıtlarının Giderilmesi
İlgili saate ilişkin sistem kısıtlarının giderilmesi amacıyla DUY’da yer alan süreç dahilinde Sistem İşletmecisi tarafından Dengeleme Güç Piyasası kapsamında sunulan yük alma, yük atma teklifleri değerlendirilerek, mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçilen tekliflere ilişkin yük alma ve yük atma talimatları ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir. Sistem kısıtlarının giderilmesi amacıyla verilen talimatlar iletim sistemi kısıtları ve arz güvenilirliği ve arz kalitesine ilişkin kriterler nedeniyle verilen talimatlardan oluşur.
Elektrik Piyasası Şebeke Yönetmeliğinin 131/A Maddesine göre iletim sistemi kısıtı, iletim kapasitesine duyulan toplam talebin, bütün güvenlik kriterleri ve iletim sisteminde oluşabilecek belirsizlikler de dikkate alınarak kullanıma sunulan iletim kapasitesinin üzerinde olması durumlarını kapsar.
Sistem kısıtlarının giderilmesi için verilen tüm yük alma, yük atma talimatları “1” kodu ile etiketlenir.
Enerji Açığı veya Fazlasının Giderilmesi
İlgili saate ilişkin sistemde meydana geleceği öngörülebilen enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi amacıyla dengeleme güç piyasası kapsamında fiyat sırasına dizilen yük alma, yük atma teklifleri Sistem İşletmecisi tarafından değerlendirilerek, mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçilen tekliflere ilişkin yük alma ve yük atma talimatları ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir.
Enerji açığı ya da fazlasının giderilerek sistemin tamamında arz ve talebin gerçek zamanda dengede olması amacıyla verilen tüm yük alma, yük atma talimatları “0” kodu ile etiketlenir.
Gerçek Zamanda Verilen Talimatların Etiket Değerlerinin Belirlenmesi Süreci
Fiyat sırasına dizilen yük alma, yük atma teklifleri;
İletim sistemi kısıtları,
Dengeleme güç piyasası kapsamındaki dengeleme birimlerine ilişkin teknik kısıtlar,
Arz güvenilirliği ve arz kalitesine ilişkin kriterler,
Üretim faaliyeti gösteren tüzel kişinin geçmişte yük alma ve yük atma teklifini yerine getirmekte başarısız kaldığı durumlar,
Tahmini ve mevcut talepler arasındaki farklar,
Deneme, kabul ve işletmeye alma testleri esnasında ünitelerin durumunu
dikkate alınarak, işletme güvenliği ve sistem bütünlüğü sağlanacak ve dengeleme maliyetleri en aza indirilecek şekilde gerçek zamanda değerlendirilir. Belirtilen kısıtlar ve kriterler nedeniyle fiyat sırasına dizilen yük alma, yük atma tekliflerinin bazıları gerçek zamanda değerlendirme dışı bırakılabilir.
Gerçek zamanda;
yan hizmet sağlanmasına ilişkin kapasite oluşturulması,
sistem kısıtlarının giderilmesi,
ilgili güne ilişkin sistemde meydana gelen enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi
amacıyla yük alma ihtiyacının ortaya çıkması durumunda güvenlik kriterleri korunmak şartıyla, “0”, “1” veya “2” kodlu yük atma talimatlarının sonlandırılması, yük atma ihtiyacının ortaya çıkması durumunda da güvenlik kriterleri korunmak şartıyla, öncelikle daha önceden verilen ”0”, “1” veya “2” kodlu yük alma talimatlarının sonlandırılması yoluyla bu ihtiyaç giderilmeye çalışılır. Daha önceden verilen talimatların sonlandırılmasına ilişkin bildirimler ilgili piyasa katılımcılarına yapılır. Yukarıda belirtilen kısıtlar ve kriterler göz önünde bulundurularak yük alma, yük atma talimatlarının sonlandırılmasının yetersiz kalması veya sonlandırılacak yük alma, yük atma talimatının bulunmaması durumunda, Sistem İşletmecisi tarafından yapılan değerlendirme neticesinde uygun bulunan tekliflere ilişkin talimatlar ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir. Verilen yük alma, yük atma talimatları, talimatı veren yük tevzi operatörleri tarafından “0”, “1” ya da “2” koduyla etiketlenir.
Yan hizmet sağlayan bir üretim tesisinin devre harici olması durumunda başka bir üretim tesisinin yan hizmet sağlaması için kapasite oluşturmak amacıyla verilen yük alma ve yük atma talimatları “2” kodu ile etiketlenir. Bu işlem sırasında ortaya çıkabilecek enerji dengesizliğini önlemek amacıyla verilen yük alma ve yük atma talimatları “0” kodu ile etiketlenir.
Gerçek zamanda ortaya çıkan sistem kısıtlarının giderilmesi amacıyla verilen yük alma ve yük atma talimatları “1” kodu ile etiketlenir. İlgili saati takip eden 4 üncü saat sonunda “1” kodu ile etiketlenmiş olan tüm yük alma, yük atma talimat miktarları, Sistem İşletmecisi tarafından yayımlanır.
Örnek Senaryolar
Etiket değerlerinin belirlenmesi kurallarının nasıl uygulanacağının açıklanması amacıyla çeşitli örnek senaryolar oluşturulmuştur. Örnek senaryolar sıklıkla karşılaşılabilecek farklı durumları kapsamaktadır. Gün öncesinde ve gerçek zamanda yan hizmet sağlanmasına ilişkin kapasite oluşturulması, sistem kısıtlarının giderilmesi ve enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi için verilen yük alma, yük atma talimatlarının etiket değerlerinin nasıl belirleneceği örnek senaryolar kapsamında açıklanmaktadır.
Saat 17:00 itibariyle, Dengeleme Güç Piyasası kapsamında her bir teklif bölgesi bazında sunulan ve belli bir saat için fiyat sırasına dizilen yük alma, yük atma teklifleri aşağıda görülmektedir. Tüm senaryolar bu yük alma, yük atma teklifleri üzerinden açıklanacaktır.
Senaryo 1
Gerçek zamanda sürekli bir arz-talep dengesizliği yaratacak şekilde bir üretim veya tüketim tesisinin devre harici olması veya sekonder frekans kontrol yedeğinin aynı yönde uzun süreli olarak kullanıldığının gözlemlenmesi durumunda, enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi amacıyla “0” etiket değerine sahip yük alma ve yük atma talimatları verilir. Bu senaryo kapsamında aynı saat içinde arz-talep dengesinde yaşanan değişimler nedeniyle hem yük alma hem yük atma talimatları verilmiştir.
Yük alma, yük atma teklifleri arasından mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçim yapılmasına karşın Bölüm 3.2’deki kısıtlar ve kriterler nedeniyle beşinci sıradaki teklif değerlendirme dışı bırakılmış ve atlanmıştır. Değerlendirme dışı bırakılan bu teklife herhangi bir etiket değeri verilmemiş ve enerji açığının giderilmesi için verilen daha yüksek fiyatlı yük alma talimatına “0” etiket değeri verilmeye devam edilmiştir.
Senaryo 2
Bu senaryo kapsamında, ilgili güne ilişkin iletim sistemi kısıtlarının giderilmesi amacıyla, Dengeleme Güç Piyasası kapsamında, gün öncesinde “1” etiket değerine sahip yük alma ve ve bu talimatın neden olacağı dengesizliği gidermek için ve fiyat sırasında teknik gerekler nedeni ile atlama yapılarak “1” kodlu yük atma talimatları verilmiştir. Bu senaryodan bağımsız olarak, söz konusu bu ikinci talimatın teknik kısıtların yokluğunda ve dolayısıyla fiyat sıralaması çerçevesinde üretilmesi halinde “0” kodu ile etiketlenmesi esastır.
İletim sistemi kısıtının yaşandığı bölgede verilen yük alma talimatı, yük alma teklif fiyatı en düşük olmamasına rağmen zorunluluktan dolayı o bölgede yer alan belli bir üretim tesisine verilmiştir. Ancak iletim sistemi kısıtının diğer tarafında, yine zorunluluktan ötürü düşük fiyatlı yük atma teklifi seçilmiştir. İletim sistemi kısıtı nedeniyle fiyat sıralamasında atlama yapılarak verilen yük alma ve yük atma talimatlarının her ikisine de “1” etiket değeri verilmiştir.
Gerçek zamanda talebin beklenmedik şekilde artması nedeniyle oluşan enerji açığının giderilmesi için yük alma gereksinimi doğmuştur. Yük alma ihtiyacının karşılanması için öncelikle “1” kodlu yük atma talimatı iptal edilmek sureti ile ihtiyaç karşılanmaya çalışılmış, bununla karşılanamayan yük alma ihtiyacı için de ihtiyaç olan yük alma miktarı kadar fiyat sırasına dizilmiş olan yük alma teklifleri değerlendirilmiş ve seçilen üretim tesislerine “0” kodlu talimat verilerek gerçek zamandaki ihtiyaç karşılanmıştır.
Yük alma teklifleri arasından mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçim yapılmasına karşın Bölüm 3.2’deki kısıtlar ve kriterler nedeniyle birinci ve dördüncü sıradaki teklifler değerlendirme dışı bırakılmış ve atlanmıştır. Değerlendirme dışı bırakılan bu tekliflere herhangi bir etiket değeri verilmemiş ve enerji açığının giderilmesi için verilen daha yüksek fiyatlı yük alma talimatlarına “0” etiket değeri verilmeye devam edilmiştir.
Senaryo 3
Bu senaryo kapsamında, yan hizmet sağlanabilecek kapasitenin oluşturulması için gün öncesinde “2” etiket değerine sahip yük alma ve “0” etiket değerine sahip yük atma talimatları verilmiştir. İlgili yan hizmeti sağlayabilecek özellikte olmasına rağmen üretim düzeyinin yeterli olmaması nedeniyle (MKÜD’ünde çalışması veya devre harici olması) ilgili yan hizmeti sağlayamayan üretim tesislerine “2” kodlu yük alma talimatı verilmiştir. Bu yük alma talimatlarının mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde verilmesine rağmen en düşük yük alma teklif fiyatına sahip iki üretim tesisinin ilgili yan hizmeti sağlayacak özellikte olmaması nedeniyle yük alma talimatları teklif fiyatları daha yüksek olan üretim tesislerine verilmek zorunda kalınmıştır. Verilen “2” kodlu yük alma talimatlarının sistemde herhangi bir dengesizliğe yol açmaması için aynı miktarda “0” kodlu yük atma talimatı verilmiştir. Bu “0” kodlu yük atma talimatları mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde yük atma teklif fiyatı en yüksek olan üretim tesislerine verilmiştir.
Gün öncesinde bir üretim tesisinin arızalanması nedeniyle sistemde meydana geleceği öngörülebilen enerji açığının giderilmesi için yük alma gereksinimi doğmuştur. Arz-talep dengesinin sağlanması için verilmiş olan “0” kodlu yük atma talimatları gün öncesinde iptal edilmiştir. Gerçek zamanda bir başka üretim tesisinin arızalanması veya tüketimin beklenmedik şekilde aniden artması nedeniyle daha fazla yük alma gereksinimi doğmuştur. Bu nedenle gün öncesinde fiyat sırasına dizilmiş olan yük alma teklifleri Bölüm 3.2’de ele alındığı şekilde değerlendirilmiş ve seçilen üretim tesislerine “0” kodlu yük alma talimatı verilmiştir.
Senaryo 4
Yan hizmet sağlanabilecek kapasitenin oluşturulması için, ilgili yan hizmeti sağlayabilecek özellikte olmasına rağmen emre amade kapasitesine eşit düzeyde üretim yapması nedeniyle ilgili yan hizmeti sağlayamayan üretim tesisine gün öncesinde “2” etiket değerine sahip yük atma talimatı verilmiştir. En yüksek yük atma teklif fiyatına sahip iki üretim tesisinin ilgili yan hizmeti sağlayacak özellikte olmaması nedeniyle yük atma talimatı teklif fiyatı daha düşük olan üretim tesislerine verilmek zorunda kalınmıştır.
Verilen “2” kodlu yük atma talimatının sistemde herhangi bir dengesizliğe yol açmaması için aynı miktarda “0” kodlu yük alma talimatı verilmiştir. Bu “0” kodlu yük alma talimatları mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde yük alma teklif fiyatı en düşük olan üretim tesislerine verilmiştir.
Ayrıca, ilgili güne ilişkin iletim sistemi kısıtlarının giderilmesi amacıyla gün öncesinde “1” etiket değerine sahip yük alma ve “0” etiket değerine sahip yük atma talimatları verilmiştir. İletim sistemi kısıtının yaşandığı bölgede verilen yük alma talimatları, yük alma teklif fiyatı en düşük olmamasına rağmen zorunluluktan dolayı o bölgede yer alan belli üretim tesislerine verilmiştir. Ancak iletim sistemi kısıtının diğer tarafında daha fazla seçenek bulunması nedeniyle mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde en yüksek fiyatlı yük atma teklifleri seçilmiştir. İletim sistemi kısıtı nedeniyle fiyat sıralamasında atlama yapılarak verilen yük alma talimatlarına “1”, fiyat sıralaması çerçevesinde verilen yük atma talimatlarına da “0” etiket değeri verilmiştir.
Gerçek zamanda bir üretim tesisinin arızalanması nedeniyle oluşan enerji açığının giderilmesi için yük alma gereksinimi doğmuştur. Gün öncesinde verilen “2” kodlu yük atma talimatı da ilgili üretim tesisinin oluşturulan kapasite ile yan hizmet sağlaması nedeniyle sonlandırılmamıştır. Gerçek zamanda oluşan enerji açığını gidermek amacıyla öncelikle “0” kodlu yük atma talimatları iptal edilmiş sonrasında ise fiyat sırasına dizilmiş olan yük alma teklifleri değerlendirilmiş ve seçilen üretim tesisine “0” kodlu yük alma talimatı verilmiştir.
Dengeleme Güç Piyasasında Sistem Marjinal Fiyatının Belirlenmesi
Dengeleme Güç Piyasası kapsamında Sistem Marjinal Fiyatı (SMF)
Dengeleme Güç Piyasası kapsamında Sistem Marjinal Fiyatı (SMF), DUY’un 109 uncu maddesi uyarınca aşağıdaki şekilde belirlenir:
Her bir teklif bölgesi için uzlaştırma dönemi bazında belirlenen Sistem Marjinal Fiyatı (SMFt,u), teklif bölgesinin uzlaştırma dönemi bazında enerji denge durumuna bağlı olarak:
(a) Söz konusu saatte “t” teklif bölgesinde enerji açığı oluştuğunda, Sistem Marjinal Fiyatı, yük alma teklif fiyatlarının en düşüğünden başlanılmak üzere, Net Talimat Hacmine tekabül eden en yüksek teklif fiyatına eşittir.
(b) Söz konusu saatte “t” teklif bölgesinde enerji fazlası oluştuğunda, Sistem Marjinal Fiyatı, yük atma teklif fiyatlarının en yükseğinden başlanılmak üzere, Net Talimat Hacmine tekabül eden düşük teklif fiyatına eşittir.
(c) Söz konusu saatte sistem dengede olduğunda, Sistem Marjinal Fiyatı, “t” teklif bölgesi ve “u” uzlaştırma dönemi için Gün Öncesi Fiyatına eşittir.
Bir teklif fiyatının Sistem Marjinal Fiyatının belirlenmesinde dikkate alınması için talimat almış olması şartı aranmaz.
Net Talimat Hacmi
Net Talimat Hacmi Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği 101 inci maddesi uyarınca aşağıdaki gibi belirlenir:
İlgili uzlaştırma dönemi için
ise, ilgili uzlaştırma dönemi için ilgili fiyat bölgesinde enerji açığı oluşmuştur.
İlgili uzlaştırma dönemi için
ise, ilgili uzlaştırma dönemi için ilgili fiyat bölgesinde enerji fazlası oluşmuştur.
İlgili uzlaştırma dönemi için
ise, ilgili uzlaştırma dönemi için ilgili fiyat bölgesinde sistem dengededir.
Bu formüllerde geçen;
YALMd,u,r Dengeleme güç piyasası kapsamındaki “d” dengeleme biriminin, “u” uzlaştırma dönemi için geçerli “r” teklifinin, ilgili fiyat bölgesinde 0, 1 veya 2 etiket değerlerine sahip, kabul Edilen Yük Alma Teklifi Miktarını (MWh),
YATMd,u,r Dengeleme güç piyasası kapsamındaki “d” dengeleme biriminin “u” uzlaştırma dönemi için geçerli “r” teklifinin, ilgili fiyat bölgesinde 0, 1 veya 2 etiket değerlerine sahip, kabul Edilen Yük Atma Teklifi Miktarını (MWh),
NTH ilgili fiyat bölgesi için Net Talimat Hacmini (MWh),
k “u” uzlaştırma dönemi için, ilgili fiyat bölgesinde 0, 1 veya 2 etiket değerine sahip teklifi kabul edilmiş olan dengeleme birimi sayısını,
m “u” uzlaştırma dönemi için, “d” dengeleme biriminin, ilgili fiyat bölgesinde 0, 1 veya 2 etiket değerine sahip kabul edilmiş yük alma teklif sayısını,
n “u” uzlaştırma dönemi için, “d” dengeleme biriminin, ilgili fiyat bölgesinde 0, 1 veya 2 etiket değerine sahip kabul edilmiş yük atma teklif sayısını,
ifade eder.