İçindekiler
İçindekiler i
1. GİRİŞ 1
2. Genel Esaslar 2
3. YAL/YAT Tekliflerinin Değerlendirilmesi ve Etiket Değerlerinin Belirlenmesine İlişkin Esaslar 3
3.1. DGP Kapsamında Verilen YAL/YAT Tekliflerinin Değerlendirilmesine İlişkin Esaslar 3
3.2. DGP Kapsamında Verilen YAL/YAT Talimatlarının Etiket Değerlerinin Belirlenmesine İlişkin Esaslar 4
3.2.1. Enerji Açığı veya Fazlasının Giderilmesi Kapsamında Verilen Talimat Gerekçeleri ve Etiket Değerlerine İlişkin Esaslar 4
3.2.2. Sistem Kısıtlarının Giderilmesi Kapsamında Verilen Talimat Gerekçeleri ve Etiket Değerlerine İlişkin Esaslar 4
3.2.3. Acil Durum ve Mücbir Sebep Hallerinde Teklif Kabulü ve Talimatlara İlişkin Hususlar 5
3.2.4. Teklif Oluşturmaya İlişkin Hususlar 5
4. Örnek Senaryolar 7
4.1. "0" Etiketli Talimat Senaryoları 7
4.1.1. Senaryo-1 (Arz/Talep Dengesini Sağlamak) 8
4.1.2. Senaryo-2 (Arz/Talep Dengesini Sağlamak) 8
4.1.3. Senaryo-3 (UEVÇB Program Senkronizasyonu) 9
4.1.3.1. UEVÇB’nin Devreye Girme Zamanının Öne Alınması 9
4.1.3.2. UEVÇB’nin Devreyeden Çıkma Zamanının Öne Alınması 9
4.1.3.3. UEVÇB’nin Devreye Girme Zamanının Ötelenmesi 10
4.1.3.4. UEVÇB’nin Devreden Çıkma Zamanının Ötelenmesi 10
4.1.4. Senaryo-4 (Ulusal Elektrik Arz Güvenliği Kaynak Yönetimi) 11
4.2. "1" Etiketli Talimat Senaryoları 11
4.2.1. Senaryo-1 (İletim Tesisi Arızası) 12
4.2.2. Senaryo-2 (İletim Tesisi Yüklenmesi) 12
4.2.3. Senaryo-3 (İletim Tesisi Bakım Programı 13
4.2.4. Senaryo-4 (Açısal Kararlılık) 13
4.2.5. Senaryo-5 (Gerilim Kararlılığı) 14
4.2.6. Senaryo-6 (İlave Reaktif Güç Desteği) 14
4.2.7. Senaryo-7 (Enterkonneksiyon Hatları Bağlantı Güvenliği) 15
4.2.8. Senaryo-8 (ÖKS/ÖKR) 15
4.2.9. Senaryo-9 (Bölgesel Arz Güvenliği Kaynak Yönetimi) 16
4.3. Teklif Oluşturma Modülü Talimat Senaryoları 16
4.3.1. Senaryo-1 (Teklif oluşturma) 17
4.3.2. Senaryo-2 (Teklif Oluşturma) 17
5. Dengeleme Güç Piyasasında Sistem Marjinal Fiyatının Belirlenmesi 18
5.1. Dengeleme Güç Piyasası Kapsamında Sistem Marjinal Fiyatı (SMF) 18
5.2. Net Talimat Hacmi 18
Giriş
Bu doküman, Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliğinin (DUY) 68 inci maddesi uyarınca çıkarılmış olup Dengeleme Güç Piyasası (DGP) kapsamında verilecek olan yük alma (YAL) ve yük atma (YAT) talimatlarının oluşturulma esasları ve etiket değerlerinin belirlenmesi ile sistem marjinal fiyatının hesaplanmasına ilişkin kuralları ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır.
Talimat etiket değerlerinin belirlenmesine ilişkin uygulamanın açık ve şeffaf kurallar vasıtasıyla gerçekleştirilmesi ile;
Sistem İşletmecisi tarafından talimat verme ve talimatların etiket değerlerini belirleme sorumluluğuna sahip operatörlerin uygulamalarında tutarlılık sağlanması,
İlgili tarafların konu hakkında bilgilendirilmesi,
hedeflenmektedir.
Genel Esaslar
Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği kapsamında,
“0” etiket değeri: Sistemin tamamında arz ve talebin gerçek zamanlı olarak dengelenmesi amacıyla verilen talimatlara,
“1” etiket değeri: Sistem kısıtlarının giderilmesi amacıyla verilen talimatlara verilir.
Talimat etiket değerlerinin belirlenmesinde aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir;
Her bir talimatın “0” ya da “1” değerine sahip sadece bir etiket değeri olabilir.
Bir talimatın, birden fazla amaçla da ilişkili olması durumunda talimata, Sistem İşletmecisi tarafından en çok ilişkili olduğu sebeple ilgili talimat etiket değeri verilir.
Talimatların etiket değerleri, işbu doküman kapsamında talimatı veren yük tevzi operatörleri tarafından belirlenir.
YAL/YAT Tekliflerinin Değerlendirilmesi ve Etiket Değerlerinin Belirlenmesine İlişkin Esaslar
DGP Kapsamında Verilen YAL/YAT Tekliflerinin Değerlendirilmesine İlişkin Esaslar
Dengeleme Güç Piyasası kapsamında her bir teklif bölgesi bazında sunulan yük alma, yük atma teklifleri her bir saat için fiyat sırasına göre dizilir. Fiyat sırasına dizilen YAL/YAT teklifleri;
İletim sistemi kısıtları,
DGP kapsamındaki dengeleme birimlerine ilişkin teknik kısıtlar,
Arz güvenilirliği ve arz kalitesine ilişkin kriterler,
Üretim faaliyeti gösteren tüzel kişinin geçmişte YAL/YAT talimatını yerine getirmekte başarısız kaldığı durumlar,
İlgili güne ilişkin sistemde meydana geleceği öngörülebilen enerji açığı ya da fazlasının giderilmesinin gerektiği durumlar,
Gün İçi Piyasası (GİP) kapsamında işlem yapmış olan dengeleme birimlerinin güncellenmiş tekliflerine göre değişen durumlar,
Test, deneme ve kabul işlemleri esnasında ünitelerin durumu
dikkate alınarak, işletme güvenliği ve sistem bütünlüğü sağlanacak ve dengeleme maliyetleri en aza indirilecek şekilde değerlendirilir. Fiyat sırasına dizilen YAL/YAT tekliflerinin bazıları, belirtilen kısıtlar ve kriterler nedeniyle değerlendirme dışı bırakılabilir. Belirtilen kısıtlar ve kriterler nedeniyle değerlendirme dışı bırakılan YAL/YAT tekliflerine herhangi bir talimat etiket değeri verilmez.
Gerçek zamanda yük alma ihtiyacının ortaya çıkması durumunda güvenlik kriterleri korunmak şartıyla, öncelikle daha önceden verilen “0” veya “1” etiketli yük atma talimatlarının sonlandırılması; yük atma ihtiyacının ortaya çıkması durumunda da güvenlik kriterleri korunmak şartıyla, öncelikle daha önceden verilen ”0” veya “1” etiketli yük alma talimatlarının sonlandırılması yoluyla bu ihtiyaç giderilmeye çalışılır. Daha önceden verilen talimatların sonlandırılmasına ilişkin bildirimler ilgili piyasa katılımcılarına yapılır. Yukarıda belirtilen kısıtlar ve kriterler göz önünde bulundurularak yük alma, yük atma talimatlarının sonlandırılmasının yetersiz kalması veya sonlandırılacak yük alma, yük atma talimatının bulunmaması durumunda, Sistem İşletmecisi tarafından yapılan değerlendirme neticesinde uygun bulunan tekliflere ilişkin talimatlar ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir. Verilen yük alma, yük atma talimatları, “0” veya “1” değeri ile etiketlenir.
DGP Kapsamında Verilen YAL/YAT Talimatlarının Etiket Değerlerinin Belirlenmesine İlişkin Esaslar
Enerji Açığı veya Fazlasının Giderilmesi Kapsamında Verilen Talimat Gerekçeleri ve Etiket Değerlerine İlişkin Esaslar
DGP kapsamında fiyat sırasına dizilen YAL/YAT teklifleri
Sistemde meydana geleceği öngörülebilen enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi,
Gerçek zamanda sürekli bir arz-talep dengesizliği yaratacak şekilde bir üretim veya tüketim tesisinin devre harici olması,
Sekonder frekans kontrol yedeğinin aynı yönde uzun süreli olarak kullanıldığının gözlemlenmesi,
durumlarında, Sistem İşletmecisi tarafından değerlendirilerek, mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçilen tekliflere ilişkin YAL/YAT talimatları ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir. Sistem İşletmecisi tarafından verilen bu talimatlarda 3.1.’de belirtilen esaslar dikkate alınır.
Yukarıda belirtilen hususlar doğrultusunda yürütülen faaliyetlerden;
Arz talep dengesini sağlamak,
Uzlaştırmaya esas veriş çekiş birimi (UEVÇB) program senkronizasyonu,
Ulusal elektrik arz güvenliği kaynak yönetimi
gerekçeleriyle verilen tüm YAL/YAT talimatlarına “0” etiket değeri verilir.
Bir talimatın, birden fazla gerekçe ile ilişkili olması durumunda, en çok ilişkili olduğu sebep seçilir.
Sistem Kısıtlarının Giderilmesi Kapsamında Verilen Talimat Gerekçeleri ve Etiket Değerlerine İlişkin Esaslar
Sistem kısıtlarının giderilmesi amacıyla, Sistem İşletmecisi tarafından DGP kapsamında sunulan YAL/YAT teklifleri değerlendirilerek, mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde seçilen tekliflere ilişkin YAL/YAT talimatları ilgili piyasa katılımcılarına bildirilir. Sistem kısıtlarının giderilmesi ile arz güvenilirliği ve kalitesine ilişkin kriterlerin sağlanması amacıyla yürütülen faaliyetlerden;
İletim Tesisi Arızası,
İletim Tesisi Yüklenmesi,
İletim Tesisi Bakım Programı,
Açısal Kararlılık,
Gerilim Kararlılığı,
İlave Reaktif Güç Desteği,
Enterkonneksiyon Hatları Bağlantı Güvenliği,
Özel Koruma Sistemleri (ÖKS) / Özel Koruma Röleleri (ÖKR),
Bölgesel Elektrik Arz Güvenliği Kaynak Yönetimi
gerekçeleriyle verilen tüm YAL/YAT talimatlarına “1” etiket değeri verilir. Bir talimatın, birden fazla gerekçe ile ilişkili olması durumunda, en çok ilişkili olduğu sebep seçilir.
Gerçek zamanda ortaya çıkan sistem kısıtlarının giderilmesi amacıyla verilen ve “1” değeri ile etiketlenen tüm yük alma ve yük atma talimat miktarları, ilgili saati takip eden 4 üncü saat sonunda Sistem İşletmecisi tarafından PYS aracılığıyla yayımlanır.
Acil Durum Hallerinde Teklif Kabulü ve Talimatlara İlişkin Esaslar
Sistem İşletmecisi, acil durumlarda iletim sisteminin işletme güvenliğini korumak için tüm piyasa katılımcılarına ilgili üretim tesislerinin sağlayabilecekleri azami kapasiteleri çerçevesinde acil durum talimatı verebilir. Acil durum talimatları, ilgili dengeleme birimi için bir teklif kabulü olarak değerlendirilir. Acil durum talimatlarında, talimatın ilgili dengeleme birimine ilişkin dengeleme güç piyasası kapsamında sunulmuş olan teklifler ile uyumlu olması şartı aranmaz. Acil durum talimatları, DGP kapsamındaki YAL/YAT talimatları ile aynı yapıdadır. Piyasa katılımcılarının acil durum talimatını yerine getirmeleri zorunludur. Piyasa katılımcıları, acil durum talimatını yerine getiremeyeceklerinin ortaya çıkması durumunda Sistem İşletmecisini, sebepleri ile birlikte derhal haberdar eder.
Teklif Oluşturmaya İlişkin Hususlar
Acil durum halleri ile 3.2.1. ve 3.2.2.’de belirtilen gerekçeler kapsamında talimat verilmesi gereksinimi olduğu ancak DGP’de değerlendirilecek herhangi bir teklif olmaması durumlarında, Sistem İşletmecisi “Teklif Oluşturma” modülü ile talimat verir. Bu kapsamda verilen talimatlara “0” veya “1" etiket değeri verilir.
Teklif oluşturma modülü ile verilen talimatlara gerekçesine göre “0” etiketli veya “1” etiketli “Acil Durum Talimatı” verilir.
Acil durum halleri hariç teklif oluşturma modülünün ancak DGP’de herhangi bir teklif olmaması veya ilgili kısıtı giderecek yeterli teklif bulunmaması durumunda kullanılması esastır.
Örnek Senaryolar
YAL/YAT Tekliflerinin değerlendirilmesi ile etiket değerlerinin belirlenmesi kurallarının nasıl uygulanacağının açıklanması amacıyla çeşitli örnek senaryolar oluşturulmuştur. Örnek senaryolar sıklıkla karşılaşılabilecek farklı durumları kapsamaktadır. Bu senaryolarda ilgili güne ilişkin DGP süreci dâhilinde sistem kısıtları ve enerji açığı ya da fazlasının giderilmesi ile acil durum ve teklif oluşturma modülü kapsamında verilen YAL/YAT tekliflerinin değerlendirilmesi ile etiket değerlerinin nasıl belirleneceği açıklanmaktadır.
Bahse konu senaryolarda YAL/YAT teklifleri arasından mümkün olan en düşük maliyet sağlanacak şekilde değerlendirme yapılırken Bölüm 3.1’de belirtilen esaslar kapsamında fiyat sırasına dizilen YAL/YAT teklif sıralamasında bazı UEVÇB’lerin teklifleri değerlendirme dışı bırakılmış ve atlanmıştır. Değerlendirme dışı bırakılan bu tekliflere herhangi bir etiket değeri verilmemiştir.
4.1. “0” Etiketli Talimat Senaryoları
Enerji açığı veya fazlasının giderilmesi kapsamında 3.2.1’de belirtilen nedenlerden kaynaklı talimat verme gereksinimi olduğu durumlarda Sistem İşletmecisi “0” etiket değeri ile arz/talep dengesini mümkün olan en düşük maliyetle sağlamaya çalışır.
İlgili güne ilişkin, enerji açığı veya fazlasının giderilmesi maksadıyla DGP sürecinde gerek gün öncesinde gerekse de gün içinde verilen YAL/YAT talimatlarına “0” etiket değeri verilir.
Aşağıda farklı senaryolarda “0” etiketli talimat verilmesi ve talimat neden seçimine ilişkin örnek senaryolar yer almaktadır.
4.1.1. Senaryo-1 (Arz/Talep Dengesini Sağlamak)
4.1.2. Senaryo-2 (Arz/Talep Dengesini Sağlamak)
4.1.3. Senaryo-3 (UEVÇB Program Senkronizasyonu)
Sistem İşletmecisi, piyasa katılımcılarının DGP’ye bildirdikleri saatlik KGÜP’leri kapsamında belirtilen devreye girme ve çıkma zamanlarında; sistem şartları ve güvenliği ile arz/talep dengesini dikkate alacak şekilde geriye alma ve/veya öteleme yapabilir.
4.1.3.1. UEVÇB’nin Devreye Girme Zamanının Öne Alınması
4.1.3.2. UEVÇB’nin Devreden Çıkma Zamanının Öne Alınması
4.1.3.3. UEVÇB’nin Devreye Girme Zamanının Ötelenmesi
4.1.3.4. UEVÇB’nin Devreden Çıkma Zamanının Ötelenmesi
4.1.4. Senaryo-4 (Ulusal Elektrik Arz Güvenliği Kaynak Yönetimi)
4.2. “1” Etiketli Talimat Senaryoları
İletim şebekesinde 3.2.2’de belirtilen nedenlerden kaynaklı talimat verme gereksinimi olduğu durumlarda, Sistem İşletmecisi “1” etiketli talimat ile sistem kısıtını mümkün olan en düşük maliyet ile gidermeye çalışır.
Verilen “1” etiketli talimatlar ile arz/talep dengesi bozulur ise öncelikle oluşan dengesizliğe karşılık gelen miktarda “0” etiketli YAL/ YAT talimatı sonlandırılır. Sonlandırılan YAL/YAT talimatlarının yetersiz kalması veya sonlandırılacak YAL/YAT talimatının bulunmaması durumunda, Sistem İşletmecisi tarafından 3.1.’de belirtilen esaslar ve fiyat sıralaması göz önünde bulundurularak uygun bulunan teklifler talimatlandırılır.
Aşağıda farklı senaryolarda “1” etiketli talimat verilmesi ve talimat neden seçimine ilişkin örnekler yer almaktadır. İlgili senaryolarda verilen “1” etiketli talimatların arz/talep dengesini bozmadığı varsayılmıştır.
4.2.1. Senaryo-1 (İletim Tesisi Arızası)
4.2.2. Senaryo-2 (İletim Tesisi Yüklenmesi)
4.2.3. Senaryo-3 (İletim Tesisi Bakım Programı)
4.2.4. Senaryo-4 (Açısal Kararlılık)
4.2.5. Senaryo-5 (Gerilim Kararlılığı)
4.2.6. Senaryo-6 (İlave Reaktif Güç Desteği)
4.2.7. Senaryo-7 (Enterkonneksiyon Hatları Bağlantı Güvenliği)
4.2.8. Senaryo-8 (ÖKS/ÖKR)
4.2.9. Senaryo-9 (Bölgesel Arz Güvenliği Kaynak Yönetimi)
4.3. Teklif Oluşturma Modülü Talimat Senaryoları
İletim şebekesinde 3.2.1 veya 3.2.2’de belirtilen nedenlerden kaynaklı talimat verme gereksinimi olduğu ancak DGP’de yeterli veya hiç teklif olmaması durumunda, Sistem İşletmecisi “Teklif Oluşturma Modulünü” kullanarak acil durum YAL/YAT talimatı verebilir.
Teklif oluşturma modülü ile verilen talimatlara gerekçesine göre “0” veya “1” etiketli “Acil Durum Talimatı” etiketi verilir.
4.3.1. Senaryo-1 (Teklif Oluşturma)
4.3.2. Senaryo-2 (Teklif Oluşturma)
Dengeleme Güç Piyasasında Sistem Marjinal Fiyatının Belirlenmesi
Dengeleme Güç Piyasası Kapsamında Sistem Marjinal Fiyatı (SMF)
Dengeleme Güç Piyasası kapsamında Sistem Marjinal Fiyatı (SMF), DUY’un 109 uncu maddesi uyarınca aşağıdaki şekilde belirlenir:
Her bir teklif bölgesi için uzlaştırma dönemi bazında belirlenen Sistem Marjinal Fiyatı (SMFt,u), teklif bölgesinin uzlaştırma dönemi bazında enerji denge durumuna bağlı olarak:
(a) Söz konusu saatte “t” teklif bölgesinde enerji açığı oluştuğunda, Sistem Marjinal Fiyatı, YAL teklif fiyatlarının en düşüğünden başlanılmak üzere, Net Talimat Hacmine tekabül eden en yüksek teklif fiyatına eşittir.
(b) Söz konusu saatte “t” teklif bölgesinde enerji fazlası oluştuğunda, Sistem Marjinal Fiyatı, yük atma teklif fiyatlarının en yükseğinden başlanılmak üzere, Net Talimat Hacmine tekabül eden düşük teklif fiyatına eşittir.
(c) Söz konusu saatte sistem dengede olduğunda, Sistem Marjinal Fiyatı, “t” teklif bölgesi ve “u” uzlaştırma dönemi için Gün Öncesi Fiyatına eşittir.
Bir teklif fiyatının Sistem Marjinal Fiyatının belirlenmesinde dikkate alınması için talimat almış olması şartı aranmaz.
Net Talimat Hacmi
Net Talimat Hacmi Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği 101 inci maddesi uyarınca aşağıdaki gibi belirlenir:
İlgili uzlaştırma dönemi için
ise, ilgili uzlaştırma dönemi için ilgili fiyat bölgesinde enerji açığı oluşmuştur.
İlgili uzlaştırma dönemi için
ise, ilgili uzlaştırma dönemi için ilgili fiyat bölgesinde enerji fazlası oluşmuştur.
İlgili uzlaştırma dönemi için
ise, ilgili uzlaştırma dönemi için ilgili fiyat bölgesinde sistem dengededir.
Bu formüllerde geçen;
YALMd,u,r Dengeleme güç piyasası kapsamındaki “d” dengeleme biriminin, “u” uzlaştırma dönemi için geçerli “r” teklifinin, ilgili fiyat bölgesinde 0 veya1 etiket değerlerine sahip, kabul Edilen YAL Teklifi Miktarını (MWh),
YATMd,u,r Dengeleme güç piyasası kapsamındaki “d” dengeleme biriminin “u” uzlaştırma dönemi için geçerli “r” teklifinin, ilgili fiyat bölgesinde 0 veya 1 etiket değerlerine sahip, kabul Edilen Yük Atma Teklifi Miktarını (MWh),
NTH ilgili fiyat bölgesi için Net Talimat Hacmini (MWh),
k “u” uzlaştırma dönemi için, ilgili fiyat bölgesinde 0 veya 1 etiket değerine sahip teklifi kabul edilmiş olan dengeleme birimi sayısını,
m “u” uzlaştırma dönemi için, “d” dengeleme biriminin, ilgili fiyat bölgesinde 0 veya 1 etiket değerine sahip kabul edilmiş YAL teklif sayısını,
n “u” uzlaştırma dönemi için, “d” dengeleme biriminin, ilgili fiyat bölgesinde 0 veya 1 etiket değerine sahip kabul edilmiş YAT teklif sayısını,
ifade eder.