29 Haziran 2006 tarihli ve 26213 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.
ELEKTRİK PİYASASI ŞEBEKE YÖNETMELİĞİNDE DEĞİŞİKLİK
YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİK
MADDE 1 – 22/1/2003 tarihli ve 25001 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Elektrik Piyasası Şebeke Yönetmeliğinin 4 üncü maddesinin birinci fıkrasında yer alan (110 ve 128) numaralı tanımlar aşağıdaki şekilde değiştirilmiş ve (157) numaralı tanım yürürlükten kaldırılmıştır.
“110. Sekonder frekans kontrolü : Bu kontrole katılan üretim tesislerinin aktif güç çıkışının, UYDM’den otomatik olarak gönderilen sinyaller ile artırılarak veya düşürülerek sistem frekansının nominal değerine ve komşu şebekeleriyle olan toplam enerjisi alış verişinin programlanan değerine getirilmesini,
128.Tasarlanmış asgari çıkış seviyesi: Sistem frekansının 50.2 Hz üzerinde olması ve ünite veya bloğun, frekans kontrolü kapasitesinin kalmaması durumunda aktif çıkış gücünü,”
MADDE 2 – Aynı Yönetmeliğin 21 inci maddesinin altıncı fıkrasının (d) bendi aşağıdaki şekilde değiştirilmiş, ikinci fıkrasının ikinci cümlesi yürürlükten kaldırılmıştır.
“d) Bir blok içindeki buhar ünitesi hariç, tüm üniteler için hız regülatörünün ölü bandı ± 0.020 Hz olmalıdır. Buhar ünitesi için ise, hız regülatörünün ölü bandı, (b) bendinde yer alan frekans aralığı ve dengeleme kurallarında yer alan frekans kontrolü şartlarına uygun olarak belirlenir.”
MADDE 3 – Aynı Yönetmeliğin 57 inci maddesinin ikinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
" a) Primer kontrol yedeği; İşletme Yedeğinin, türbin hız regülatörlerinin otomatik olarak kullanılarak sistem frekansını normal regülasyon aralığında tutmak için kullanılan, ve bu işlem için yeterli olacak şekilde seçilen kısmıdır. Primer kontrol işlemi, Ek-4’de yer aldığı şekilde, frekans sapmasını takiben bir kaç saniye içinde başlar ve 30 saniyeyi geçmeden maksimum değerine ulaşır. Ulaşılan bu değer en az 15 dakika boyunca sürdürülebilmelidir.
b) Sekonder kontrol yedeği; İşletme yedeğinin, frekans kontrolü amacı ile kullanılan primer kontrol yedeğinin serbest kalması, frekansın nominal değerine geri dönebilmesi ve komşu şebekeleriyle olan toplam enerjisi alışverişinin programlanan düzeyde tutulabilmesinin sağlanması için, sekonder kontrol sistemi vasıtasıyla kullanılan ve bu işlem için yeterli olacak şekilde seçilen kısmıdır. Ünitenin çıkışındaki değişimin başlaması için maksimum tepki süresi 30 saniye olmalı ve frekans sapması maksimum 15 dakika içinde dengelenmelidir.
c) Tersiyer kontrol yedeği (15 dakika yedeği); İşletme Yedeğinin; sekonder kontrol yedeği devreye alındıktan sonra, ihtiyaç duyulduğunda manuel olarak servise alınan ve başka bir frekans sapması tehlikesine karşı sekonder yedeğinin serbest hale getirilmesini sağlamaya yeterli olacak şekilde seçilen kısmıdır. Tersiyer kontrol yedeği herhangi bir anda talimat ile devreye alınabilmelidir."
MADDE 4 – Aynı Yönetmeliğin 110 uncu maddesinin altıncı fıkrasının (a) bendi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
" a) Sistemdeki frekans değişimine primer kontrol müdahalesi ve sekonder kontrol müdahalesi izlenirken, MW/Hz bazında ölçülen müdahalenin, ünite veya bloğa ilişkin yan hizmet anlaşmalarında belirtilen seviyenin ± % 5 lik değişim aralığı içinde olması,"
MADDE 5 – Aynı Yönetmeliğin 125 inci maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
" Madde 125- Üretim faaliyeti gösteren tüzel kişilerin sağlamakla yükümlü olduğu yan hizmetler olarak aşağıdaki faaliyetleri kapsar;
a) Ünitelerin jeneratör veya senkron kompansatör olarak çalışması sırasında sisteme verdiği veya çektiği reaktif güç,
b) Ek-4’de yer aldığı şekliyle primer frekans kontrolü,
Zorunlu Yan Hizmetlere katılmakla yükümlü üretim faaliyeti gösteren tüzel kişiler, üretim tesislerinde, zorunlu yan hizmetlerin sağlanması için gerekli sistem ve teçhizatı kurmak, test ederek servise almak ve istendiği taktirde anlaşma yapmak üzere TEİAŞ'a maliyet esaslı teklif vermek zorundadır. Zorunlu yan hizmetler için TEİAŞ tarafından hazırlanan standart anlaşmalar kullanılır. Yan hizmetlerin üretim faaliyeti gösteren tüzel kişilerden ne şekilde alınacağı ve hizmet bedelinin nasıl belirleneceği TEİAŞ tarafından hazırlanarak Kurul tarafından onaylanan usul ve esaslar dahilinde yapılır. Tekliflerde, maliyeti oluşturan unsurlara ilişkin detaylar ve formüller açıkça belirtilir. "
MADDE 6 – Aynı Yönetmeliğin 126 ıncı maddesinin birinci fıkrasındaki “aşağıdakileri kapsar.” ifadesi, “aşağıdaki faaliyetleri kapsar.” şeklinde değiştirilmiştir.
MADDE 7 – Aynı Yönetmeliğin 137 inci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
“e) Sistem frekansının düşmesi durumunda, üniteler frekanstaki düşmeye karşılık, çıkış güçlerini Ek-4’de belirtildiği şekilde arttırarak frekansın tekrar normal düzeyine getirilmesini sağlar. Sistem frekansının yükselmesi durumunda ise, frekans kontrolüne katılan üniteler yüklerini düşürerek sistem frekansını normal düzeyine indirirler.”
MADDE 8 – Aynı Yönetmeliğe Geçici 7 inci madde olarak aşağıdaki madde eklenmiştir.
“Geçici Madde 7- 1/6/2006 tarihinde işletmede oldukları süre 20 yılı geçen tesislerden EK-4 hükümlerine uygun olarak gerekli donanımı tesis edemeyenlere söz konusu donanımı tesis etmeleri için 1/3/2007’ye kadar süre tanınır.”
MADDE 9 – Aynı Yönetmeliğin 4 numaralı eki aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
EK 4
PRİMER FREKANS KONTROLÜ
E.4.1. Amaç
Üretici, primer frekans kontrolü yükümlülüğü kapsamında, Elektrik Enerjisi üretim ve tüketimin birbirine eşit olmaması durumunda sapmaya uğrayan sistem frekansını, sabit bir değerde dengelemek için sözleşmede belirtilmiş rezerv kapasitesini, türbin hız regülatörlerinin ayarlanan hız eğim değeri (speed-droop) oranında, frekans sapması süresince merkezi müdahale olmaksızın, otomatik olarak sağlamak suretiyle katkıda bulunacaktır.
E.4.2. Primer Frekans Kontrolü Hizmeti
Üretici, primer frekans kontrolü hizmeti kapsamında, primer frekans kontrol rezerv miktarını, sistem frekansında meydana gelen sapmalar doğrultusunda, primer frekans kontrol tepkisi olarak sürekli sağlayacaktır.
Termik üniteler için asgari çıkış gücü, ünite kurulu gücünün % 65’inden yüksek olmamalıdır. Bu yönetmeliğin yayınlandığı tarihte mevcut termik ve hidroelektrik santrallar için mevcut çalışma aralıkları dikkate alınır.
Primer frekans kontrolüne katılan üniteler, sistem frekansının ünite için ayarlanan ölübant limitlerinin dışına çıkması ile hemen tepki vermeye başlayacak ve çıkış gücünü, frekans değişimine göre arttıracak ya da azaltacaktır. Primer frekans kontrolüne katılan her bir ünite için, sistem frekansında ±200 mHz’lik frekans sapması oluşması durumunda etkinleştirmesi gereken rezerv miktarının tamamı, Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi (Q) olarak sözleşmede belirtilmelidir.
Ünitelerin primer frekans kontrol performansı, sistem frekansında ±200 mHz’lik sapma olması durumunda Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesini (Q) hız eğim değeri (speed-droop) oranında, en fazla 30 saniye içinde lineer olarak tamamen etkinleştirebilecek ve eriştiği bu çıkış gücünü en az 15 dakika sürdürebilecek yeterlilikte olmalıdır.
E.4.3. Primer Frekans Kontrol İşletme Esasları
Üreticiler, UYDM tarafından belirlenen Türkiye toplam primer frekans kontrol rezervini karşılamak için, ünite çıkış güçlerini, frekans sapmalarına göre hız eğim değerine karşılık gelen miktar kadar arttıracak veya azaltacaktır.
Santral ünitesinin hız eğimi, sözleşme ile belirlenen Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesine göre aşağıdaki formülle hesaplanır:
Ünitelerin hız eğim ve ölü bant değerleri, sistemin ihtiyacına göre TEİAŞ tarafından belirlenir. Ünitelerin hız eğim değeri ve ölü bant değeri ayarlanabilir yapıda olmalıdır. Ünitenin hız eğimi, Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi (Q) miktarına karşılık gelen değere ayarlanmalıdır. Ancak, TEİAŞ tarafından hız eğiminin farklı bir değerde olması istenmesi halinde, yük alma ve yük atma yönünde sınırlayıcı veya benzeri bir fonksiyonla üretici bunu sağlamalıdır.
Ünitelerin primer frekans kontrol sisteminin duyarsızlık aralığı mümkün olduğu kadar küçük olmalı ve ±10 mHz’i aşmamalıdır.
Primer Frekans Kontrol Rezervi, hiç bir kesintiye maruz kalmadan her zaman, emre amade olmalıdır.
Primer Frekans kontrolüne katılan ünitelerin sistemdeki frekans sapmalarına göre aktif çıkış gücü aşağıda Şekil.E.4.1’deki grafikte modellendiği gibi olmalıdır.
Şekil E.4.1. Ünite Aktif Çıkış Gücünün Hız Eğimine göre Değişmesi
Pset : Ünite çıkış gücünün ayarlanmış değeri
f0 : Ünite kontrol sisteminin frekans sapmalarına tepki vermediği frekans aralığı (Ölü bant, Hz)
Q : Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi
fG : Ünitenin ölü banttan sonra algıladığı frekans sapma miktarı
f : Sistem frekansındaki sapma miktarı
İşletme koşullarında üniteye ölü bant konulmuşsa, Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi Q’ya göre ayarlanması gereken hız eğim değeri hesaplanırken, hız eğim formülündeki f yerine fG (fG = 0,2-f0) kullanılır.
Primer frekans kontrolü kapsamında ünitenin çıkış gücünde meydana gelmesi beklenen değişimler gerçekleşirken sağlanması gereken şartlar, sistem frekansının nominal değerinin altına düşmesi durumunda aşağıda Şekil.E.4.2’de, sistem frekansının nominal değerinin üstüne çıkması durumunda ise, Şekil.E.4.3’te gösterilmiştir.
Şekil E.4.2. Sistem Frekansının Düşmesi Durumunda Ünitenin Primer Frekans Kontrol Tepkisi
Şekil E.4.3. Sistem Frekansının Yükselmesi Durumunda Ünitenin Primer Frekans Kontrol Tepkisi
Ünite, sistem frekansında sapmanın olduğu t0 anından itibaren çıkış gücünü, frekans sapmasına göre, th süresi içinde, Primer Frekans Kontrol Rezerv Miktarının (PG) % 50’si kadar, t1 süresi içinde ise tamamı kadar arttırarak veya azaltarak sistem frekansındaki sapmayı sürekli takip etmeli ve beklenen tepkiyi otomatik olarak vermelidir.
Ünite, Primer Frekans Kontrol Rezerv Miktarının yarısını en fazla 15 saniye içinde, tamamını ise en fazla 30 saniyelik süre içinde lineer olarak etkinleştirmelidir.
E.4.4. Ünitenin Çalışma Aralığı
Ünitenin Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi (Q), sistem işletmesinde arz güvenliği ve kalitesi gözönünde bulundurularak, ünite kurulu gücü üzerinden TEİAŞ ile Üretici arasında yapılan sözleşmeler ile belirlenir.
Ünitenin çalışma aralığı, UYDM tarafından aksi istenmedikçe, Primer Frekans Kontrol Kapasitesinin (Q) sürekli ve sabit olarak sağlanabilmesi amacıyla, ayarlanmış çıkış gücü değerinin (Pset), nominal gücü etkileyen işletme şartlarına göre sürekli olarak değiştirilmesi yoluyla ayarlanır. Buna göre, Şekil E.4.1’de de görüldüğü üzere, sistem frekansında 200 mHz’lik bir düşme olması durumunda ünite çıkış gücünü Q miktarı kadar arttırabilecek bir Pset değerinde çalıştırılmalı, sistem frekansında 200 mHz’lik bir yükselme olması durumunda ise ünite çıkış gücünü Q miktarı kadar azaltabilecek bir Pset değerinde çalıştırılmalıdır.
E.4.5. Primer Frekans Kontrol Performans Testleri
Primer Frekans Kontrol Performans Testleri, ünitelerin UCTE kriterlerine uygunluğunun tespit edilmesi amacıyla üç aşamadan oluşmaktadır. Bu aşamalar, aşağıda E.4.5.1, E.4.5.2 ve E.4.5.3 maddelerinde açıklandığı şekilde uygulanır.
Primer Frekans Kontrolüne katılacak santrallerin tümünde bu testler gerçekleştirilir. Testler sırasında talep edilen dokümanların yanında, primer frekans kontrol fonksiyonlarının gösterimi amacıyla ünite kontrol sistemlerinin, özellikle de türbin hız regülatörü ile kazan kontrol sistemi arasındaki işleyişin, basitleştirilmiş blok şemaları santral personeli tarafından test ekibine sağlanmalıdır.
Primer Frekans Kontrol Performans Testleri sırasında ünite tipine göre aşağıdaki değerlerin ölçümü yapılarak kayıtları alınır;
Aktif Çıkış Gücü (MW)
Frekans
Vana Pozisyonları
Buhar Basıncı
Buhar Sıcaklığı
Primer Frekans Kontrol Performans Testleri sırasında ölçümü yapılan her bir değer için örnekleme oranı saniyede en az 10 veri olmalıdır (100 milisaniye’de veya daha kısa sürede bir veri). Test düzeneği, kaydı alınan grafik ve kaynak verilerinin (ASCII/Text formatında) bilgisayar ortamına aktarılmasını sağlayacak yapıda olmalıdır.
E.4.5.1. Primer Frekans Kontrol Rezerv Testi
Primer Frekans Kontrol Rezerv Testi gerçekleştirilirken ünite üzerinde aşağıdaki işlemler yapılır;
Ünite, Primer Frekans Kontrol işlevini sağlayacak konuma alınır.
Ölü bant (dead band) 0 (sıfır) mHz olarak ayarlanır.
Hız eğimi (speed-droop), “200 mHz’lik frekans sapması durumunda primer frekans kontrol rezervinin tamamı etkinleştirilmelidir” gerekliliğine göre, aşağıdaki tabloda gösterildiği şekilde ayarlanmalıdır:
Maksimum seviyedeki test için ünitenin hız eğimi (speed-droop), Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi (Q) miktarına karşılık gelen değere ayarlanır ve çıkış gücü, ünitenin nominal çıkış gücünün Q miktarı kadar aşağısında bir Pset değerine ayarlanır.
Minimum seviyedeki test için ünitenin hız eğimi (speed-droop), Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi (Q) miktarına karşılık gelen değere ayarlanır ve çıkış gücü, ünitenin kararlı ve güvenli çalışabileceği minimum çıkış gücünün Q miktarı kadar yukarısında bir Pset değerine ayarlanır.
Türbin hız regülatörü girişine, şebekeden hız bilgisi almayacak veya sistem frekansı üzerine eklenecek şekilde f=-200 mHz’lik frekans sapması olarak f=49,8 Hz’lik simule frekans değeri aşağıda Şekil.E.4.4’te görüldüğü gibi basamak (step) değişiklik halinde uygulanır ve bu değerde en az 15 dakika muhafaza edilir. Bu süre sonunda nominal frekans değeri 50 Hz’e dönülür ve ünitenin de aynı Pset değerinde kararlı hale gelmesi beklenerek bu sefer de f=+200 mHz’lik frekans sapması olarak f=50,2 Hz’lik simule frekans değeri için aynı işlem tekrarlanır.
Şekil.E.4.4. Primer Frekans Kontrol Rezerv Testi Simule Frekans Uygulanışı
Primer Frekans Kontrol Rezerv Testleri, minimum ve maksimum çıkış gücü seviyelerinde iki aşamalı olarak gerçekleştirilir.
Primer Frekans Kontrol Rezerv Testinin değerlendirilmesi aşağıdaki kriterlere göre yapılır;
Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesinin %50’si en fazla 15 saniye içinde, tamamı ise 30 saniyelik süre içinde lineer olarak etkinleştirilebilmeli,
Primer Frekans Kontrol Rezerv Kapasitesi en az 15 dakika boyunca sağlanabilmelidir.
Primer Frekans Kontrol Rezerv Testlerinde üniteden beklenen tepki aşağıda Şekil.E.4.5 ve Şekil.E.4.6’da gösterilen grafiklerdeki gibi olmalıdır.
Şekil E.4.5. f=49,8 Hz’lik Simule Frekans Uygulamasında Üniteden Beklenen Tepki
Şekil E.4.6. f=50,2 Hz’lik Simule Frekans Uygulamasında Üniteden Beklenen Tepki
E.4.5.2. Primer Frekans Kontrol Hassasiyet Testi
Primer Frekans Kontrol Rezerv testleri sırasında ünite üzerinde yapılan ayarlamalar değiştirilmeden ünitenin kararlı hale gelmesi beklenir ve hassasiyet testine başlanarak aşağıdaki işlemler yapılır;
Ünite hassasiyetinin tespit edilmesi için, türbin hız regülatörü girişine, şebekeden hız bilgisi almayacak veya sistem frekansı üzerine eklenecek şekilde f=-5 mHz’den başlayarak ünite tepkisi gözleninceye kadar frekans sapma miktarı artı ve eksi yönde 5 mHz’lik kademeler halinde arttırılarak uygulanır. Ünite tepkisi için vana hareketi kriter olarak kabul edilir. f=-5 mHz’lik frekans sapması olarak f=49,995 Hz’lik simule frekans değeri aşağıda Şekil.E.4.7’de görüldüğü gibi basamak (step) değişiklik halinde uygulanır ve bu değerde en az bir dakika muhafaza edilir. Bu süre sonunda nominal frekans değeri 50 Hz’e dönülür ve ünitenin de aynı Pset değerinde kararlı hale gelmesi beklenerek bu sefer de f=+5 mHz’lik frekans sapması olarak f=50,005 Hz’lik simule frekans değeri aynı şekilde uygulanır. Eğer ünite ±5 mHz’lik frekans sapmalarına tepki vermez ise, aynı işlemler ±10 mHz’lik frekans sapmaları için tekrar edilir.
Şekil.E.4.7. Primer Frekans Kontrol Hassasiyet Testi Simule Frekans Uygulanışı
Primer Frekans Kontrol Hassasiyet Testleri, minimum ve maksimum çıkış gücü seviyelerinde iki aşamalı olarak gerçekleştirilir.
Primer Frekans Kontrol Hassasiyet Testinin değerlendirilmesi aşağıdaki kriterlere göre yapılır;
Primer Frekans Kontrol Hassasiyet Testlerinde frekans sapmasının uygulandığı anda vana pozisyonunda değişiklik gözlenmeli,
Ünite duyarsızlığı ±10 mHz’i geçmemelidir.
E.4.5.3. 24 Saatlik Doğrulama Testi
Primer Frekans Kontrol Rezerv ve Hassasiyet testlerinin başarılı olarak tamamlanmasından sonra türbin hız regülatörünün hız bilgisini şebekeden alacağı şekilde bağlantıları yapılarak 24 saat boyunca gerçek frekans ile normal çalışmasının kesintisiz olarak kaydı yapılır. Bu testin sonucu, ünitenin Primer Frekans Kontrol fonksiyonunun şebeke şartları altında sürekli çalışabileceğini doğrular nitelikte olmalıdır.
MADDE 10 – Aynı Yönetmeliğin Veri Kayıt Bölümü, Çizelge 1 sayfa 6/10, sayfa 9/10 ve Sayfa 10/10 unda ter alan tablolar aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
MADDE 11 – Aynı Yönetmeliğin 148 inci maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
“MADDE 148 – Bu Yönetmelik hükümlerini Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu Başkanı yürütür.”
MADDE 12 – Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
MADDE 13 – Bu Yönetmelik hükümlerini Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu Başkanı yürütür.