Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca

Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca (Hán tự: 嗣德聖製字學解義歌) là một cuốn sách tiếng Việt dạy chữ Hán thông qua chữ Nôm. Nó được biên soạn bởi Hoàng đế triều Nguyễn, Tự Đức (1848 — 1883), vào khoảng thế kỷ thứ 19. Cuốn sách bao gồm 13 tập, được chia thành 7 thư mục chính. Nội dung sách được viết theo thể thơ lục bát. Đây được xem là một quyển tự điển quan trọng cho các nhà nghiên cứu chữ Nôm bởi đây là bộ tự điển Hán-Nôm khá hoàn chỉnh mà không có ký tự mơ hồ nào.

Bối cảnh 
Bộ sách 13 quyển bao gồm 4.572 dòng thơ được viết theo thể lục bát 六八. Trong tất cả các dòng thơ này có chứa 32.004 ký tự với 9.028 trong số chúng là Hán tự. Đây được cho là một quyển tự điển song ngữ Hán-Nôm. Cuốn sách trình bày các ký tự Hán tự kèm theo ghi chú bằng ký tự chữ Nôm in kích thước nhỏ hơn. Các dẫn chứng có thể là chỉ một ký tự mà thôi cho tới cả cụm ký tự, ví dụ như ở dòng thứ năm, 月 và 日 được ghi chú bằng 𩈘𦝄 và 𩈘𡗶 một cách tương ứng.

 Kham dư loại 堪輿類: (Quyển 1–2; 上-下) chứa các ký tự về thiên văn và địa lý.
 Nhân sự loại 人事類: (Quyển 3–5; 上-中-下) chứa các ký tự về mối quan hệ con người và xã hội.
 Chính hóa loại 政化類: (Quyển 6–7; 上-下) chứa các ký tự về giáo dục.
 Khí dụng loại 器用類: (Quyển 8–9; 上-下) chứa các ký tự về đồ dùng hằng ngày.
 Thảo mộc loại 草木類: (Quyển 10–11; 上-下) chứa các ký tự về thực vật và cây cỏ.
 Cầm thú loại 禽獸類: (Quyển 12) chứa các ký tự về động vật hoang dã.
 Trùng ngư loại 虫魚類: (Quyển 13) chứa các ký tự về côn trùng, tôm cá.

Theo thống kê bởi Nguyễn Thị Lan, Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca giữ một lượng sưu tầm lớn nhất các Hán tự được chú giải bằng chữ Nôm. Hà Đăng Việt ghi nhận rằng, chữ Nôm trong cuốn sách chủ yếu sử dụng ba phương pháp để tạo ra ký tự, giả tá 假借 (mượn âm), hình thanh 形聲 (từ ghép ngữ âm), và hội ý 會意 (từ ghép tượng hình). Nhưng hầu hết các ký tự đều rơi vào trường hợp hình thanh 形聲 như được cho thấy là phương pháp đúng đắn để viết chữ Nôm.

Cuốn sách đã được phiên dịch sang chữ Quốc ngữ La-tinh bởi Trần Kinh Hoà và được xuất bản lại bởi Đại học Trung văn Hồng Kông (香港中文大學) năm 1971.

Văn bản 

 Những chữ in đậm là những chữ có vần. Sách được viết bằng thể thơ lục bát 六八 như có thể thấy với những dòng này (lục bát xen kẽ lục bát). Các từ được gieo vần mỗi âm tiết thứ sáu và thứ tám.

Xem thêm 

 Tam thiên tự
 Chữ Nôm
 Chữ Hán

Ghi chú

Đọc thêm 
 嗣德聖製字學解義歌 - Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca (q.01-03)
 嗣德聖製字學解義歌 - Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca (q.04-06)
 Tự-Đức Thánh-chế tự-học giải-nghĩa-ca
 陳荆和 - 嗣德聖製字學解義歌譯註-香港中文大學 (1971)

Tham khảo 

Văn học Việt Nam
Văn học thế kỷ 19
Tác phẩm Việt Nam
Tác phẩm về Việt Nam