Chiến tranh Nguyên – Tống

Mông Cổ chinh phục nhà Tống (11 tháng 2 năm 1235 – 19 tháng 3 năm 1279), còn gọi là Nhà Nguyên chinh phục Nam Tống hay Chiến tranh Nguyên – Tống, là các chiến dịch quân sự của Đế quốc Mông Cổ nhắm vào nhà Nam Tống, triều đại cai trị miền nam Trung Hoa lúc bấy giờ. Công cuộc chinh phạt được tiến hành dưới thời Đại Hãn Oa Khoát Đài (1229–1241) và hoàn thành vào thời Hốt Tất Liệt (1260–1294). Cuộc xâm lược là bước đi cuối cùng của người Mông Cổ trong quá trình chiếm lĩnh toàn bộ vùng Đông Á và thành lập nên nhà Nguyên (một Hãn quốc của Đế chế). Đây được xem là thành tựu chinh phục vĩ đại cuối cùng của Mông Cổ.

Bối cảnh lịch sử 

Trước khi chiến tranh Mông-Kim leo thang, một sứ thần nhà Tống đã đến Mông Cổ, có lẽ để đàm phán về cuộc tấn công phối hợp vào nước Kim, một quốc gia thù địch mà nhà Tống đã chiến đấu với họ trong cuộc chiến Kim-Tống. Thành Cát Tư Hãn từ chối lời đề nghị, nhưng trước khi qua đời vào năm 1227, ông đã dặn dò lại kế hoạch tấn công nhà Kim bằng cách mượn đường qua lãnh thổ nhà Tống. Sau đó, một đại sứ Mông Cổ đã bị nguyên soái nhà Tống giết chết trong một hoàn cảnh không rõ ràng. Trước khi nhận được bất kỳ lời giải thích nào từ nước Tống, quân Mông Cổ đã hành quân qua lãnh thổ quốc gia này để tiến đánh quân Kim đồn trú ở Hà Nam.

Xung đột vào năm 1227 
Vào đầu mùa xuân năm 1227, Thành Cát Tư Hãn ra lệnh cho một đội quân nhỏ tiến vào Lợi Châu của Tống, dưới danh nghĩa đánh Kim và Tây Hạ. Năm phủ của Tống là Giai Châu, Phụng Châu, Thành Châu, Hòa Châu và Thiên Thủy bị tàn phá. Sau đó quân Mông Cổ tiến về phía nam và bao vây cả Vân Châu. Đến tháng bảy, quân Mông Cổ rút lên phía bắc. Thành Cát Tư Hãn đã nhận ra rằng để tiêu diệt triều Kim, quân đội Mông Cổ phải mượn thêm đường đi qua nhà Tống. Vào năm 1227, xung đột vũ trang lần đầu tiên giữa Mông Cổ và Nam Tống đã diễn ra, nhưng đó là sự cố ngẫu nhiên và người Mông Cổ bỏ qua nó để tiếp tục xâm lược nhà Kim.

Trận chiến Thư Khâu 
Từ mùa đông năm 1230 đến mùa thu năm 1231, quân Mông Cổ vượt qua lãnh thổ Tống bằng cách cưỡng chế. Tại khu vực ba đoạn đèo thuộc Thư Khâu, họ đã tham gia vào loạt trận chiến với quân Tống. Đây là cuộc xung đột vũ trang thứ hai giữa hai nước trước khi cuộc chinh phục nhà Tống của người Mông Cổ chính thức bắt đầu.

Hậu kỳ Mông Cổ phạt Kim 
Năm 1233, nhà Tống cuối cùng trở thành đồng minh của người Mông Cổ. Mông Cổ đồng ý chia sẻ lãnh thổ phía nam sông Hoàng Hà của Kim với nhà Tống. Tướng Tống là Mạnh Củng đã đánh bại tướng Vũ Tiên của nhà Kim và chỉ huy quân bao vây thành phố Thái Châu, nơi hoàng đế cuối cùng của người Nữ Chân trú ngụ. Với sự giúp đỡ của quân Mông Cổ, quân Tống cuối cùng đã có thể tiêu diệt hoàn toàn triều đại kình địch là triều Kim đã chiếm đóng miền bắc Trung Quốc trong hơn một thế kỷ. Một năm sau, các tướng nhà Tống tung quân đánh chiếm kinh đô cũ của nhà Bắc Tống. Họ tiến xa tới Khai Phong nhưng bị đẩy lùi bởi các đơn vị đồn trú của Mông Cổ dưới sự chỉ huy của Tachir, hậu duệ của Boorchu, một tướng lĩnh đồng hành nổi tiếng của Thành Cát Tư Hãn.

Quân Mông Cổ, do các con trai của Oa Khoát Đài Hãn (người kế vị Thành Cát Tư Hãn) dẫn đầu, bắt đầu một cuộc xâm lược chậm chạp nhưng chắc chắn về phía nam. Quân Tống chống cự quyết liệt, dẫn đến một loạt chiến dịch kéo dài; tuy nhiên, những trở ngại chính của Mông Cổ là địa hình xa lạ, ngựa chiến của họ không thích ứng được, những căn bệnh mới và nhu cầu tiến hành các trận hải chiến, một hình thức chiến tranh hoàn toàn xa lạ với các chiến binh của thảo nguyên. Sự kết hợp này dẫn đến một trong những cuộc chiến tranh khó khăn và kéo dài nhất trong các cuộc chinh phục của người Mông Cổ. Người Nam Tống đã kháng cự quyết liệt, và người Mông Cổ buộc phải sử dụng "mọi kỹ xảo quân sự được biết đến vào thời điểm đó" để giành chiến thắng.

Nước Cao Ly và nước Tống chống lại các cuộc xâm lược của quân Mông Cổ với sự kháng cự ngoan cường hơn những nước châu Âu, những vương quốc đã bị quân Mông Cổ đè bẹp với tốc độ chớp nhoáng.

Lực lượng Mông Cổ xâm chiếm miền nam Trung Quốc đông hơn nhiều so với lực lượng họ cử đi xâm lược Trung Đông năm 1256.

Giai đoạn thứ nhất (1235–1248) 
Từ năm 1235, tướng Mông Cổ Kuoduan Hequ bắt đầu tấn công vùng Tứ Xuyên qua đồng bằng Thành Đô. Việc chiếm đóng khu vực này là một bước quan trọng trong cuộc chinh phục miền nam. Trọng điểm lớn nhất là thành Tương Dương, cánh cổng dẫn đến đồng bằng sông Dương Tử, nơi được phòng thủ bởi tướng Tống là Tào Hữu Văn, đã đầu hàng năm 1236. Trong khi đó ở phía đông, các tướng nhà Tống như Mạnh Củng và Đỗ Quốc đã chống chọi lại được áp lực của quân Mông Cổ dưới sự chỉ huy của Kouwen Buhua vì lực lượng chính của Mông Cổ lúc đó đang tiến về châu Âu. Tại Tị Thủy, thái thú Vũ Tiếp đã áp dụng kế hoạch của hai anh em Nhân Tiến và Nhân Phổ để củng cố các địa điểm quan trọng ở vùng núi như Điếu Ngư Thành. Từ thời điểm này, Vũ Tiếp đã có thể giữ Tứ Xuyên thêm mười năm nữa. Năm 1239, tướng Mạnh Củng đánh bại quân Mông Cổ và chiếm lại Tương Dương, tranh giành Tứ Xuyên với Mông Cổ trong nhiều năm. Lợi ích lâu dài duy nhất cho người Mông Cổ là chiếm được Thành Đô vào năm 1241. Tại khu vực sông Hoài, các chỉ huy của Đế quốc Mông Cổ vẫn ở thế phòng thủ, chiếm một số thành phố lớn của nhà Tống, mặc dù Bột Lạt Cáp Chân và con trai bà là Quý Do Hãn (người kế vị Oa Khoát Đài Hãn) đã ra lệnh cho các tướng của họ tấn công nhà Tống..

Rất nhiều người Hán gia nhập quân Mông Cổ để đánh Kim. Có bốn vị tướng lĩnh người Hán dưới trướng Oa Khoát Đài là Trương Nhược, Nghiêm Trí, Sử Thiên Trạch và Lưu Hắc Mạc, mỗi người trong số họ thống lĩnh hơn 10.000 binh sĩ.

Xung đột giữa quân Mông Cổ và quân Tống diễn ra ở khu vực Thành Đô. Khi Bột Lạt Cáp Chân cử sứ giả đến đàm phán hòa bình, nhà Tống đã bỏ tù họ. Người Mông Cổ xâm lược Tứ Xuyên vào năm 1242. Các chỉ huy của họ ra lệnh cho tướng quân người Hán là Trương Nhược và tướng người Mông Cổ là Chagaan tấn công nhà Tống. Khi họ cướp phá lãnh thổ Tống, triều đình đã cử một phái đoàn đến đàm phán ngưng chiến. Chagaan và Trương Nhược quay trở lại phía bắc sau khi người Mông Cổ chấp nhận các điều khoản.

Người Mông Cổ sử dụng nhiều binh lính dân tộc thiểu số bản địa ở miền nam Trung Quốc hơn là người Mông Cổ. Quân đội bản địa của Vương quốc Đại Lý do hoàng gia họ Đoàn lãnh đạo chiếm phần lớn trong đội quân đó. Họ được cử đi tấn công nhà Tống trong các tiền đồn dọc sông Dương Tử. Trong một cuộc tấn công của người Mông Cổ, có 3.000 kỵ binh là người Mông Cổ dưới quyền chỉ huy của Ngột Lương Hợp Thai, còn phần lớn là người bản địa.

Giai đoạn thứ hai (1251–1260) 
Các cuộc tấn công của người Mông Cổ vào Nam Tống ngày càng gia tăng sau khi Mông Kha lên làm Đại Hãn vào năm 1251. Vượt qua đồng bằng Thành Đô ở Tứ Xuyên, quân Mông Cổ chinh phục Vương quốc Đại Lý vào năm 1253. Người Mông Cổ đã bao vây Hồ Châu và dỡ bỏ vòng vây vào năm 1254. Em trai của Mông Kha là Hốt Tất Liệt sau khi đánh chiếm Vân Nam và Tây Tạng, đã cử tướng Ngột Lương Hợp Thai đi xâm lược Đại Việt (Việt Nam) đang do nhà Trần cai trị.

Ngột Lương Hợp Thai đã lãnh đạo các chiến dịch thành công ở phía tây nam Trung Quốc và bình định các bộ lạc ở Tây Tạng trước khi quay về hướng nam đến Đại Việt vào năm 1257. Ngột Lương Hợp Thai tiến đánh Đại Việt vào tháng 12 năm 1257 với các tướng Triệt Triệt Đô và A Truật ở hậu phương. nhưng nhanh chóng rút khỏi Việt Nam sau chín ngày do không quen thủy thổ, và bị Đại Việt đánh bại đầu năm 1258.

Ngột Lương Hợp Thai quay về đánh vào lãnh thổ nhà Tống tại Quảng Tây ngày nay như một phần của cuộc tấn công phối hợp với đội quân của Mông Kha từ hướng Tứ Xuyên và các đội quân Mông Cổ khác ở hướng Sơn Đông và Hà Nam. Khoảng 17 tháng 11 năm 1259, Hốt Tất Liệt nhận được một sứ giả khi đang bao vây Ngạc Châu ở Hồ Bắc, người này mô tả quân của Ngột Lương Hợp Thai đang tiến từ Thăng Long đến Đàm Châu ở Hồ Nam qua Vĩnh Châu và Quế Lâm ở Quảng Tây. Quân đội của Ngột Lương Hợp Thai sau đó đã tiến về phía bắc để tái gia nhập quân đội của Hốt Tất Liệt ở phía bắc sông Dương Tử trên đường trở về miền bắc Trung Quốc. Trong khi tiến hành cuộc chiến tại pháo đài Điếu Ngư ở Trùng Khánh ngày nay, Mông Kha đã qua đời vào 11 tháng 8 năm 1259.

Trong khi đó, chính quyền trung ương của Nam Tống không thể đương đầu với thách thức của quân Mông Cổ và các cuộc nổi dậy của nông dân mới ở vùng Phúc Kiến do Nghiêm Minh Biểu và Hồ Nam lãnh đạo. Triều đình của Hoàng đế Lý Tông do các gia tộc ngoại thích Nghiêm và Giả, cùng các hoạn quan lũng loạn. Năm 1260, Giả Tự Đạo trở thành tể tướng, người nắm quyền kiểm soát hoàng đế mới Triệu Kỳ (tức Tống Độ Tông) và trục xuất những đối thủ của mình như Văn Thiên Tường và Lý Phúc. Vì quốc khố nước Nam Tống quá thấp nên Giả Tự Đạo đã cố gắng cải cách các quy định về buôn bán đất đai bằng luật ruộng đất của mình.

Các loại vũ khí dùng thuốc súng như súng Thổ Hỏa được người Trung Quốc triển khai để chống lại lực lượng Mông Cổ, có thể bắn đạn từ ống tre.

Các thủ lĩnh người Thổ Tư, các thủ lĩnh bộ lạc địa phương và các vương quốc ở Vân Nam, Quý Châu và Tứ Xuyên quy phục sự cai trị của nhà Nguyên và được phép giữ tước hiệu của mình. Họ Dương người Hán cai trị vương quốc Bạc Châu được nhà Tống và nhà Đường công nhận cũng được người Mông Cổ thời nhà Nguyên và sau đó là nhà Minh công nhận.

Sự đầu hàng của chính phủ Lâm An (1260–1276) 

Sau khi Hốt Tất Liệt được bầu làm Đại Hãn của người Mông Cổ vào năm 1260, cuối cùng ông đã chinh phục được nhà Tống ở phía nam, nhưng phải trả giá đắt. Từ năm 1260 đến năm 1264, ông phải đối mặt với cuộc nổi dậy dân sự bên trong phe Mông Cổ do em trai ông, A Lý Bất Ca lãnh đạo, người được giao quyền chỉ huy miền bắc và đóng quân tại thủ đô Mông Cổ, Karakorum. Điều này dẫn đến Nội chiến và sau đó là cuộc đối đầu lớn tại Pháo đài Điếu Ngư ở Tứ Xuyên vào năm 1265. Người Mông Cổ cuối cùng đã đánh bại lục quân và hải quân nhà Tống và chiếm giữ được hơn 100 tàu chiến.

Nhà Nguyên đã tạo ra một "Hán Quân" gồm quân Kim đào tẩu và một đội quân Tống đào tẩu được gọi là "Tân Phụ Quân". Lính Nam Tống đào tẩu và đầu hàng quân Mông Cổ đã được người Mông Cổ ban cho phụ nữ Cao Ly làm vợ, những người mà trước đó quân Mông Cổ đã bắt giữ làm chiến lợi phẩm khi xâm lược quốc gia này. Nhiều quân nhà Tống đào thoát sang quân Mông Cổ đã được Hốt Tất Liệt cấp gia súc, quần áo và đất đai. Như phần thưởng cho những chiến thắng trên chiến trường, những vùng đất bị chia cắt được nhà Nguyên trao lại cho các sĩ quan Nam Tống đào tẩu sang phía Mông Cổ, một loại đất nông nghiệp quân sự.

Năm 1268, cuộc tiến công của quân Mông Cổ bị dừng lại ở thành Tương Dương, nằm trên sông Hán Thủy, nơi tiếp cận sông Dương Tử, cửa ngõ vào trung tâm Hàng Châu. Các bức tường của Tương Dương dày khoảng 6 đến 7 mét (20 đến 23 ft) và bao trùm một khu vực rộng 5 km (3,1 mi). Các lối vào chính trong bức tường dẫn ra một con đường thủy như một đầm lầy với hàng loạt ao hồ và bãi bùn. Tương Dương được kết nối với tòa thành lền kề là Phàn Thành, ở bờ sông đối diện, bằng một cây cầu phao bắc qua sông, nơi những người Tống cố thủ cố gắng phá vỡ vòng vây. Tuy nhiên, quân Mông Cổ dưới sự chỉ huy của A Truật đã ngăn cản mọi nỗ lực và đè bẹp quân tiếp viện từ nhà Tống, mỗi đội lên tới hàng ngàn người. Theo giáo sư Trương Lượng Cảo của Đại học Khoa học và Công nghệ Hoa Trung, năm 1269, quân Mông Cổ xâm chiếm thung lũng sông Dương Tử nhưng bị đẩy lui.

Sau thất bại này, A Truật đã yêu cầu Hốt Tất Liệt cung cấp những cỗ máy bao vây mạnh mẽ. A Bất Ca Hãn của Y Nhi hãn quốc đã gửi các chuyên gia Ba Tư Ismail và Al al-Din từ Mosul, Iraq, đến Nam Trung Quốc theo chiếu chỉ của Đại Hãn Hốt Tất Liệt vào năm 1272 để chế tạo một loại máy bắn đá mới có tầm bắn lên tới 500 m, và có thể phóng các quả đạn nặng tới 300 kg. Các kỹ sư của Mosul đã chế tạo máy bắn đá bao vây mới và các máy bắn đá nhỏ hơn. Thiết kế của những chiếc máy bắn đá mới được lấy từ những chiếc được Hulagu sử dụng để đập phá các bức tường của Baghdad vào năm 1258. Những chiếc máy bắn đá trọng lực mà Hulegu sử dụng gần như chắc chắn được mượn từ các chư hầu của ông, đã được quân thập tự chinh Pháp gửi đến Levant, chậm nhất là 1242. Theo nhà sử học Ilkhanate Rashid Al-Din, việc giới thiệu những loại vũ khí này vào năm 1268 có ý nghĩa quyết định và cho phép người Mông Cổ nhanh chóng đánh hạ các thành phố kiên cố mà trước đây họ không thể chiếm được.

Trong cuộc vây hãm, cả quân Mông Cổ và quân Tống đều sử dụng bom sấm sét, một loại vũ khí gây cháy bằng thuốc súng bằng gang, chứa đầy thuốc súng. Mỗi chiếc đều được giao qua trebuchet hoặc bằng các phương tiện khác. Tác dụng của những quả đạn này đối với con người và vật liệu tự nhiên là vô cùng tàn khốc, tiếng ồn có sức tàn phá và vang dội xa nhiều dặm trong khi áo giáp sắt có thể bị vỏ bom xuyên thủng khi nổ. Người Mông Cổ cũng sử dụng nỏ vây hãm, và nhà Tống cũng sử dụng mũi tên lửa và thương lửa.

Đấu đá chính trị nội bộ nhà Tống cũng góp phần dẫn đến sự sụp đổ của Tương Dương và Phàn Thành do quyền lực của nhà họ Lã. Nhiều người đặt câu hỏi về lòng trung thành của họ với nhà Tống khi tinh thần đang suy sụp, và Hoàng đế đã cho Giả Tự Đạo ra lệnh. Lý Đình Tri, kẻ thù của gia tộc họ Lã, được bổ nhiệm làm chỉ huy. Giả Tự Đạo cho phép quân họ Lã phớt lờ mệnh lệnh của Lý Đình Tri, dẫn đến những quyết định khó khăn. Sau đó, Lý Đình Tri không thể giải vây cho Tương Dương và Phàn Thành, chỉ tiếp tế tạm thời trong một số lần phá vây.

Bá Nhan, chỉ huy Mông Cổ, sau đó đã gửi một nửa lực lượng của mình ngược sông sang bờ nam, xây cầu bắc qua để chiếm pháo đài của Tống; ba nghìn thuyền nhà Tống tiến lên sông Hán Thủy và bị đẩy lui, năm mươi thuyền bị phá hủy và 2.000 lính bị tiêu diệt. Trong các cuộc giao tranh trên biển, quân Tống sử dụng tàu có mái chèo, và ít nhất trên một số tàu, thương lửa, nỏ vây hãm và thiết bị gây cháy đã được triển khai để chống lại lực lượng Mông Cổ.

Năm 1270, Hốt Tất Liệt ra lệnh đóng năm nghìn chiến thuyền. Ba năm sau, thêm hai nghìn chiếc được đóng xong; những tàu chiến này sẽ chở theo khoảng 50.000 lính thủy đánh bộ để tấn công nhà Tống.

Năm 1273, bức tường Phàn Thành bị đánh sập bởi máy bắn đá trọng lực của quân Nguyên. Sau khi nhập thành, quân Nguyên giết toàn bộ dân chúng Phàn Thành để khủng bố cư dân Tương Dương. Tướng thủ thành Tương Dương là Lã Văn Hoán sau đó đầu hàng nhà Nguyên và dẫn đường cho người Mông Cổ đi xuôi dòng Dương Tử, khiến các pháo đài phòng thủ đều phải đầu hàng theo, nhiều căn cứ đồn trú của Nam Tống ở hạ lưu sông cũng rơi vào tay quân Nguyên. Sau khi thành Tương Dương thất thủ, hàng nghìn tàu chiến đã được triển khai. Hạm đội nhà Tống, mặc dù được thiết kế như một hạm đội phòng thủ bờ biển hơn là một lực lượng hải quân chiến đấu, nhưng vẫn không phải là đối thủ của quân Nguyên. Dưới sự chỉ huy của danh tướng vĩ đại Bá Nhan, Hốt Tất Liệt đã tiến hành một cuộc tấn công ven sông vào các tiền đồn trên sông Hán Thủy. Cuối cùng, quân Mông Cổ đã chiếm ưu thế, nhưng phải mất 6 năm chiến đấu.

Hốt Tất Liệt đã thành lập triều đại nhà Nguyên vào năm 1271 và đến năm 1273, quân Mông Cổ đã giành chiến thắng trên sông Hán Thủy. Tuyến đường sông Dương Tử được mở ra cho một hạm đội lớn có thể chinh phục đế chế Nam Tống. Một năm sau, hoàng tử trẻ Triệu Hiển lên ngôi hoàng đế. Cuộc kháng chiến tiếp tục diễn ra, dẫn đến việc thảm sát của Bá Nhan đối với cư dân Thường Châu vào năm 1275 và vụ tự sát hàng loạt của quân phòng thủ tại Trường Sa vào tháng 1 năm 1276. Khi lục quân và hạm đội của quân Nguyên Mông tiến đến và hết quận này đến quận khác quy phục nhà Nguyên, Giả Tự Đạo đã đề nghị một hiệp ước đình chiến, nhưng tể tướng nhà Nguyên là Bá Nhan từ chối.

Đạo quân phòng thủ cuối cùng của nhà Tống gồm 13 vạn người bị thất bại nặng nề, thành Kiến Khang thất thủ, Giả Tự Đạo bị giết. Kinh đô của nhà Tống, thành Lâm An, lúc đó đang được Văn Thiên Tường và Trương Thế Kiệt bảo vệ. Khi Bá Nhan và Đổng Văn Bình đến đóng trại bên ngoài Lâm An vào tháng 2 năm 1276, chính quyền Tống Cung Tông tại Lâm An đã chính thức đầu hàng với việc giao nộp con dấu của hoàng gia.

Nỗ lực cuối cùng của nhà Tống (1276–1279) 

 
Tạ Thái hậu đã bí mật gửi hai anh em của hoàng đế đến Phúc Châu. Các thành trì trung thành với nhà Tống lần lượt thất thủ: Dương Châu năm 1276, Trùng Khánh năm 1277 và Hà Châu năm 1279. Những lực lượng khác cũng đầu hàng quân Mông Cổ ở vùng núi biên giới Phúc Kiến-Quảng Đông-Giang Tây. Vào tháng 2 năm 1279, Văn Thiên Tường, một trong những trung thần nhà Tống, bị bắt và hành quyết tại kinh đô Khanbaliq của nhà Nguyên.

Chiến tranh Nguyên-Tống kết thúc vào ngày 19 tháng 3 năm 1279, khi 1000 tàu chiến Nam Tống đối đầu với một hạm đội từ 300 đến 700 tàu chiến Nguyên Mông tại Nhai Môn. Hạm đội nhà Nguyên do Trương Hoằng Phạm, một tướng người Hán và Lý Hằng, một tướng người Đảng Hạng chỉ huy. Máy bắn đá là loại vũ khí bị triều đình Hốt Tất Liệt loại bỏ vì sợ hạm đội nhà Tống sẽ tách ra nếu dùng những vũ khí như vậy. Thay vào đó, họ phát triển một kế hoạch phong tỏa trên biển, nhằm khiến nhà Tống phải khuất phục.

Nhưng ngay từ đầu, có một khiếm khuyết trong chiến thuật của nhà Tống mà sau này quân Nguyên đã khai thác được. Nhà Tống muốn có một vị trí phòng thủ vững chắc hơn, và hạm đội của họ "liên kết với nhau thành một khối vững chắc" nhằm tạo một tuyến bảo vệ. Kết quả là nhà Tống đã gặp khó khăn trong việc tấn công cũng như không thể điều động các tàu chiến. Việc bỏ chạy cũng là không thể vì nhà Tống không có căn cứ hải quân nào gần đó. Vào ngày 12 tháng 3, một số lính Nam Tống đã đào thoát sang phía nhà Nguyên. Vào ngày 13 tháng 3, một đội quân Tống đã tấn công một số tàu tuần tra phía bắc của quân Nguyên. Hành động này được coi như một nỗ lực đột phá nhưng đã thất bại. Đến ngày 17 tháng 3, Lý Hằng và Trương Hoằng Phạm chuẩn bị cho một trận chiến quyết định. Bốn hạm đội Nguyên tiến đánh nhà Tống: Lý Hằng tấn công từ phía bắc và tây bắc; Trương Hoằng Phạm sẽ tiến đánh từ phía tây nam; hai hạm đội cuối cùng tấn công từ phía nam và phía tây. Thời tiết ủng hộ quân Nguyên vào sáng hôm đó. Sương mù dày đặc và mưa đã che khuất cuộc tấn công lúc bình minh của Lý Hằng. Sự chuyển động của thủy triều về hướng tây nam cũng mang lại lợi ích tương tự cho hạm đội Nguyên Mông, khi di chuyển ở phía bắc quân Tống. Cuộc tấn công bất ngờ ở chỗ hạm đội Nguyên giao chiến với hậu quân Tống trước.

Trước trận chiến, người Mông Cổ đã xây dựng bệ bắn cung cho thủy quân lục chiến của họ. Vị trí này cho phép các cung thủ hướng tầm bắn cao hơn, tập trung hơn vào kẻ thù. Đội lính thủy gồm bảy hoặc tám cung thủ điều khiển các bệ này, và họ đã chứng tỏ được hiệu quả tàn khốc khi chiến đấu ở khoảng cách gần.

Cuộc tấn công đầu tiên của Lý Hằng đã cắt đứt đầu mối liên kết các hạm đội Nam Tống với nhau. Giao tranh nổ ra trong khoảng cách gần. Giữa trưa, Nam Tống mất ba chiếc thuyền vào tay quân Nguyên. Đến buổi sáng, tàu của Lý Hằng chọc thủng phòng tuyến ngoài cùng của quân Tống, hai đội quân Nguyên khác đã tiêu diệt đội hình của quân Tống ở góc tây bắc. Vào khoảng thời gian này, thủy triều đã thay đổi. Thuyền của Lý Hằng trôi ngược lại, về phía bắc.

Nhà Tống tin rằng quân Nguyên đang tạm dừng cuộc tấn công và mất cảnh giác. Hạm đội của Trương Hoằng Phạm đi theo dòng chảy phía bắc, sau đó tấn công tàu Nam Tống. Trương Hoằng Phạm quyết tâm bắt được đô đốc nhà Tống là Trương Thế Kiệt. Kỳ hạm quân Nguyên được bảo vệ bằng lá chắn để ngăn chặn hỏa lực tên lửa của quân Nam Tống. Sau đó, khi Trương Hoằng Phạm chiếm giữ được một kỳ hạm của Tống, thuyền của ông đã bị bắn đầy tên. Hạm đội của Lý Hằng cũng quay trở lại trận chiến. Đến chiều muộn, trận chiến kết thúc và người lính cuối cùng của hải quân nhà Tống đầu hàng.

Hoàng tộc nhà Tống không muốn đầu hàng nhà Nguyên và đã chọn cái chết bằng cách nhảy xuống biển tự sát. Một quan văn nhà Tống là Lục Tú Phu, người được giao nhiệm vụ trông coi vị hoàng đế trẻ của nhà Tống trong trận chiến, cũng được chọn tự tử theo hoàng thân nhà Tống. Lục Tú Phu đã cõng theo Tống Thiếu Đế Triệu Bính và nhảy xuống biển. Hàng vạn quan lại, binh lính và cung nữ nhà Tống đã lao mình xuống biển chết đuối. Với cái chết của vua Tống, tàn dư cuối cùng của lực lượng kháng chiến nhà Tống đã bị tiêu diệt. Chiến thắng của trận hải chiến Nhai Môn đánh dấu sự hoàn thành cuộc chinh phục Trung Quốc của Hốt Tất Liệt và sự thống nhất lãnh thổ của triều đại nhà Nguyên. Các quốc gia vùng Đông Á là Kim, Tây Hạ, Đại Lý, Nam Tống, Cao Ly và Đông Hạ đến đây đều bị người Mông Cổ tiêu diệt và bắt phải thần phục.

Thành viên tàn dư của hoàng tộc nhà Tống tiếp tục sống ở thời nhà Nguyên như Triệu Mạnh Phủ và Triệu Ung. Đại Việt Sử ký ghi lại rằng một phần tàn dư của hoàng tộc nhà Tống đã đến kinh đô Thăng Long của Đại Việt vào mùa đông năm 1276 trên ba mươi chiếc thuyền và cuối cùng định cư ở huyện Nhai và mở chợ bán thuốc và lụa gấm.

Chính sách cai trị 
Nhà sử học Patricia Buckley Ebrey lưu ý rằng Đế quốc Mông Cổ đã đối xử rất khắc nghiệt với hoàng tộc Hoàn Nhan của người Nữ Chân và tàn sát hoàng tộc họ Lý của người Đảng Hạng khi họ bị đánh bại trước đó. Tuy nhiên, Patricia cũng lưu ý rằng người Mông Cổ hoàn toàn khoan dung với hoàng gia họ Triệu của người Hán, rõ ràng không giống như những gì người Nữ Chân đã làm trong sự kiện Tĩnh Khang, nhà Nguyên tha bổng cho cả hoàng gia Nam Tống ở thủ đô Hàng Châu, trong đó có Tống Cung Đế và mẹ của ông ta. Họ cũng tha cho dân thường bên trong thành phố và không cướp phá nó, cho phép họ tiếp tục công việc kinh doanh bình thường của mình, tuyển dụng lại các quan chức Nam Tống. Người Mông Cổ không cưỡng bức các cung nữ nhà Tống mà thay vào đó, cho phép các nghệ nhân người Hán ở Thượng Đô được kết hôn với họ.

James Waterson cho rằng sự sụt giảm dân số ở miền bắc Trung Quốc không phải là do sự tàn sát của người Mông Cổ, mà là vì phần lớn dân số có thể đã di chuyển đến miền nam Trung Quốc dưới thời Nam Tống hoặc chết vì bệnh tật và nạn đói khi cơ sở hạ tầng nông nghiệp và thành thị bị phá hủy. Người Mông Cổ tránh cho các thành phố khỏi bị thảm sát và cướp phá nếu họ đầu hàng, chẳng hạn như Khai Phong, nơi đã đầu hàng Tốc Bất Đài; Dương Châu, nơi phó tướng của của Lý Đình Tri đã đầu hàng Bá Nhan sau khi Lý Đình Tri bị nhà Nam Tống hành quyết, và Hàng Châu, nơi được tha không bị cướp phá sau khi đầu hàng Hốt Tất Liệt. Binh lính người Hán và người Khiết Đan đã đào tẩu hàng loạt sang đoàn quân của Thành Cát Tư Hãn để chống lại triều đại Kim của người Nữ Chân. Các thị trấn đầu hàng đều không bị Hốt Tất Liệt cướp phá và thảm sát. Người Khiết Đan đã phải miễn cưỡng rời khỏi quê hương của họ khi nhà Kim chuyển thủ đô từ Trung Đô về phía nam đến Khai Phong, và họ đã đào thoát sang quân Mông Cổ.

Người Hoa lưu vong giúp Đại Việt kháng Nguyên 
Một bộ phận các tướng lĩnh quân đội và thần dân Nam Tống đã chạy trốn ra nước ngoài, cụ thể là Đại Việt và Chiêm Thành. Ở Đại Việt, họ kết hôn với giới thượng lưu cầm quyền Việt Nam, và ở Chiêm Thành, họ phục vụ chính quyền ở đó theo ghi chép của Trịnh Tứ Tiêu. Lính Nam Tống đã phục vụ trong quân đội Đại Việt do hoàng đế Trần Thánh Tông lãnh đạo, chống lại cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên vào năm 1285.

Giáo sư Liam Kelley lưu ý rằng những người từ nhà Tống như Triệu Trung và Từ Trọng Đạo đã trốn sang Đại Việt (khi đó thuộc triều đại nhà Trần) sau cuộc xâm lược của người Mông Cổ vào Trung Quốc và giúp đỡ nhà Trần chiến đấu chống lại cuộc xâm lược của nhà Nguyên. Giáo sĩ Đạo giáo Trung Quốc Từ Trọng Đạo, người đã ghi lại cuộc xâm lược của người Mông Cổ, gọi họ là "Những tên cường đạo phương Bắc". Ông trích dẫn trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư nói rằng "Khi nhà Tống sụp đổ, cư dân nước ấy đã đến với nước ta. Trần Nhật Duật đã đón họ vào. Có Triệu Trung làm cận vệ riêng cho ông. Vì vậy, trong số những người đã đánh bại được nhà Nguyên, thành tích Trần Nhật Duật là rất lớn."

Tham khảo

Nguồn tài liệu 
 
 

Trung Cổ
Châu Á
Đông Á