Chi Chua me đất

Chi Chua me đất (danh pháp khoa học: Oxalis) là một chi chứa khoảng 500-700 loài cây thân thảo thuộc họ Oxalidaceae. Các loài này có ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ở cả hai bán cầu, nhưng một số loài cũng sinh sống tại vùng ôn đới.

Mô tả

Các loại cây thân thảo, sống một năm hoặc lâu năm, thường có củ, thân hành hoặc thân rễ. Thân cây mọc thẳng, leo, hoặc thiếu vắng (nơ lá sát gốc). Các lá kèm thường không có hoặc rất nhỏ, khi có thì hợp sinh với cuống lá. Lá mọc tỏa tia hay mọc so le, 3-4 lá chét. Một số loài thể hiện sự thay đổi nhanh về góc lá để phản ứng với cường độ chiếu sáng cao nhất thời để làm giảm ức chế quang hợp. Cụm hoa đơn độc hoặc xim hoa hay tán gồm 1 đến nhiều hoa mẫu 5; cuống hoa dài, với 2 lá bắc nhỏ ở đỉnh, các lá bắc xuất hiện ở giữa cuống ở các loài có hoa đơn độc. Lá đài khác biệt, xếp lợp có hoặc không có thể chai ở đỉnh. Cánh hoa nhẵn nhụi, màu vàng, đỏ, hồng hay trắng, các anthocyanin và xanthophyll có thể có hoặc không nhưng nói chung chúng ít khi đồng thời có mặt cùng nhau với số lượng lớn đáng kể, điều này có nghĩa là chỉ ít loài có hoa màu da cam tươi, vặn xoắn, đôi khi hợp sinh nhẹ tại gốc, dính liền phía trên vuốt. Mười nhị đều là hữu sinh (nhị sinh sản); chỉ nhị hợp sinh tại gốc hay khác biệt. Mỗi ngăn bầu nhụy có 1-10 lá noãn, xếp thành 2 hàng mỗi ngăn. Quả nang nứt kiểu chẻ vách ngăn theo khe nứt dọc. Hạt 1-10 mỗi ngăn, nhưng thường là ít, với một lớp vỏ dày cùi thịt, nổ tung kiểu đàn hồi.

Các loài
Plants of the World Online liệt kê 553 loài. Danh sách một số loài dưới đây lấy theo USDA, Nesom, với sự tham khảo, hiệu đính lấy theo Plants of the World Online.
 Oxalis acetosella – Chua me núi, me đất chua, chua me đất thường.
 Oxalis adenophylla – Chua me đất Chile, cỏ ba lá bạc.
 Oxalis albicans – Chua me đất lông, chua me đất trắng, chua me đất rễ cải củ, chua me đất vàng rễ cải củ, chua me đất vàng California.
 Oxalis alpina – Chua me đất núi cao.
 Oxalis ambigua
 Oxalis amblyosepala
 Oxalis arenaria
 Oxalis articulata – Chua me đất hồng, chua me đất trắng, chua me đất đỏ.
 Oxalis ausensis
 Oxalis barrelieri – Chua me đất oải hương.
 Oxalis bowiei – Chua me đất Bowie, cỏ ba lá Cape.
 Oxalis brasiliensis
 Oxalis bulbocastanum
 Oxalis caerulea – Chua me đất lam.
 Oxalis caprina
 Oxalis callosa
 Oxalis chnoodes
 Oxalis commutata
 Oxalis compressa
 Oxalis comptonii
 Oxalis convexula
 Oxalis corniculata – Chua me đất hoa vàng, chua me ba chìa, chua me, rau chua me, me đất, chua me đất bò, chua me đất hoa vàng trườn, người đẹp ngủ, chichoda bhaji (tên gọi tại Ấn Độ).
 Oxalis debilis – Chua me đất hoa đỏ, me đất hường, rau bo chua me.
 Oxalis decaphylla – Chua me đất hồng mười lá, chua me đất mười lá.
 Oxalis dehradunensis
 Oxalis depressa
 Oxalis dichondrifolia – Chua me đất lá mẫu đơn.
 Oxalis dillenii – Chua me đất vàng phương nam, chua me đất Dillen, chua me vàng Sussex.
 Oxalis drummondii – Chua me đất Drummond, chua me chevron.
 Oxalis ecuadorensis
 Oxalis engleriana
 Oxalis enneaphylla – Chua me đất cỏ scorbut.
 Oxalis exilis – Chua me vàng nhỏ.
 Oxalis flava
 Oxalis florida
 Oxalis fourcadei
 Oxalis frutescens – Chua me bụi.
 Oxalis giftbergensis
 Oxalis glabra – Lá ngón tay.
 Oxalis glauca 
 Oxalis goniorhiza
 Oxalis grandis – Chua me vàng lớn, chua me đất vàng lớn.
 Oxalis griffithii 
 Oxalis hedysaroides – Dương xỉ lửa.
 Oxalis hirta – Chua me lông.
 Oxalis hygrophila
 Oxalis illinoensis – Chua me đất Illinois.
 Oxalis inaequalis
 Oxalis incarnata – Chua me hồng nhạt.
 Oxalis laciniata
 Oxalis lasiandra – Cỏ ba lá Mexico.
 Oxalis latifolia – Chua me hồng vườn, chua me đất Egger.
 Oxalis laxa – Chua me đất lùn.
 Oxalis livida
 Oxalis luederitzii
 Oxalis luteola
 Oxalis macrantha – Chua me vàng chùm.
 Oxalis macrocarpa
 Oxalis magellanica
 Oxalis magnifica – Chua me đất giọt tuyết.
 Oxalis magnifolia
 Oxalis massoniana
 Oxalis megalorrhiza – Chua me vàng béo.
 Oxalis meisneri
 Oxalis melanosticta
 Oxalis metcalfei
 Oxalis montana – Chua me đất núi, chua me trắng.
 Oxalis monticola 
 Oxalis namaquana
 Oxalis natans
 Oxalis nelsonii – Chua me Nelson.
 Oxalis nigrescens
 Oxalis obliquifolia
 Oxalis obtusa
 Oxalis oculifera
 Oxalis oligophylla
 Oxalis oregana – Chua me gỗ đỏ, chua me Oregon.
 Oxalis ortgiesii – Chua me đuôi cá.
 Oxalis palmifrons
 Oxalis pardalis
 Oxalis pennelliana
 Oxalis perennans
 Oxalis peridicaria
 Oxalis pes-caprae – Mao lương Bermuda, chua me đất châu Phi, chua me Bermuda, chua me mao lương, chua me Cape, cỏ Anh, cỏ chua, cỏ chân dê.
 Oxalis pilosa
 Oxalis polyphylla
 Oxalis puberula
 Oxalis purpurea – Chua me đất tía.
 Oxalis rosea – Chua me hồng một năm.
 Oxalis rugeliana – Coamo
 Oxalis schaeferi
 Oxalis spiralis – Chua me xoắn, chua me núi lửa, chua me nhung.
 Oxalis squamata
 Oxalis stricta – Chua me đất vàng thường, chua me vàng thường, chua me vàng mọc thẳng, cỏ ba lá chanh, chua me đất vàng, cỏ chua, cây chua.
 Oxalis suksdorfii –Chua me đất vàng miền tây.
 Oxalis tenuifolia
 Oxalis texana
 Oxalis tetraphylla – Me đất đỏ, me đất hồng bốn lá, chua me bốn lá, chua me thập tự sắt, cỏ ba lá may mắn. Không là loài bản địa nhưng đã du nhập vào Việt Nam.
 Oxalis thompsoniae
 Oxalis tomentosa
 Oxalis triangularis – Cỏ ba lá tía, cỏ ba lá giả, cây tình yêu.
 Oxalis trilliifolia – Chua me đất lớn, chua me đất ba lá.
 Oxalis tuberosa – Oca, oka, khoai mỡ New Zealand.
 Oxalis valdiviensis – Chua me vàng Chile.
 Oxalis versicolor – Chua me đất kẹo ba toong. 
 Oxalis virgosa
 Oxalis violacea – Chua me đất tím.
 Oxalis zeekoevleyensis

Sử dụng

Thực phẩm

Các củ nhiều bột, mọng nước và ăn được của oca (O. tuberosa) đã được gieo trồng và thu hoạch lâu đời tại Colombia và một số nơi khác ở miền bắc dãy núi Andes ở Nam Mỹ để làm lương thực. Nó cũng được trồng và bán ở New Zealand như là "khoai mỡ New Zealand" (mặc dù nó không phải là củ khoai mỡ thật sự), và các chủng có sẵn hiện nay có củ màu vàng, cam, vàng mơ, hồng, cũng như màu đỏ-cam truyền thống.

Lá của Oxalis enneaphylla cũng từng được các thủy thủ ăn khi họ đi thuyền vòng quanh Patagonia để làm nguồn vitamin C chống bệnh thiếu vitamin C.

Tại Ấn Độ, lá của Oxalis corniculata cũng được ăn theo mùa, bắt đầu từ tháng 12 hay tháng 1 hàng năm. Người Bodo ở đông bắc Ấn Độ đôi khi nấu món cà ri cá với lá của loài chua me đất này. Lá khô của O. acetosella đôi khi cũng được dùng để pha trà để có hương vị chanh.

Nguồn axit oxalic

Một đặc trưng của các thành viên thuộc chi này là chúng chứa axit oxalic (tên gọi của nó được đặt cho chi này), làm cho lá và hoa có vị chua, làm cho chúng có tác dụng làm tỉnh táo khi nhai. Với lượng rất lớn, axit oxalic có thể bị coi là hơi có độc, can thiệp vào các chức năng tiêu hóa và thận. Tuy nhiên, axit oxalic cũng có mặt trong các loại thức ăn phổ biến hơn, như rau nhà chùa (Spinacia spp.), bông cải xanh, cải Brussels, bưởi chùm, hành tăm và đại hoàng v.v... Đồng thuận khoa học nói chung cho rằng rủi ro về độc tính tuyệt đối, ngộ độc thực tế với axit oxalic ở người với chức năng thận bình thường là "rất khó xảy ra".

Trong khi bất kỳ loài thực vật nào chứa axit oxalic, như Oxalis, là có độc đối với con người ở một liều lượng nhất định, thì Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) lưu ý rằng axit oxalic có trong nhiều loại thực phẩm trong siêu thị và độc tính của nó nói chung có ít hoặc không gây hậu quả gì cho người ăn các loại thực phẩm đó.

Trong quá khứ, người ta từng chiết các tinh thể calci oxalat để sử dụng trong điều trị một số bệnh, cũng như trong vai trò của một muối gọi là sal acetosella hay "muối chua me" (còn được biết đến như là "muối chanh"). Các đầu rễ củ oca đang phát triển được che phủ bằng chất quét phủ huỳnh quang giàu harmalin và harmin dường như tiêu diệt các loài sâu bọ phá hại. Các loài chua me dường như có khả năng sống tốt trong đất tích tụ nhiều đồng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 
 

Thực vật Nam châu Phi
Chi Chua me đất