Họ Cá đối

Họ Cá đối (Danh pháp khoa học: Mugilidae) là một họ cá trong Bộ Cá đối (Mugiliformes). Họ Cá đối là một họ cá sinh sống chủ yếu trong môi trường nước mặn hay nước lợ duyên hải nhiệt đới và cận nhiệt đới rộng khắp thế giới, nhưng có vài loài sinh sống trong vùng nước ngọt và cửa sông. Họ này có nhiều loài có giá trị kinh tế và khoảng 13 loài được coi là đối tượng trong nuôi trồng thủy sản.

Cá đối được phân biệt bởi sự hiện diện của 2 hàng vây lưng tách biệt, miệng nhỏ hình tam giác và không có cơ quan đường bên. Chúng ăn các loại mẩu vụn, và phần lớn các loài có dạ dầy nhiều cơ bắp bất thường cùng họng phức tạp để giúp tiêu hóa.

Phân loại
Họ Cá đối có 78 loài đã biết, phân bố trong 26 chi như sau:
 Phân họ Myxinae
 Myxus Günther, 1861: 1 loài (Myxus elongatus).
 Neomyxus Steindachner, 1878: 1 loài (Neomyxus leuciscus).
 Phân họ Mugilinae
 Agonostomus Bennett, 1832: 2 loài.
 Chaenomugil Gill, 1863: 1 loài (Chaenomugil proboscideus).
 Cestraeus Valenciennes, 1836: 3 loài.
 Dajaus Valenciennes, 1836: 1 loài (Dajaus monticola).
 Joturus Poey, 1860: 1 loài (Joturus pichardi).
 Mugil Linnaeus, 1758: 17 loài.
 Phân họ Rhinomugilinae
 Tông Trachystomaini
 Aldrichetta Whitley, 1945: 1 loài (Aldrichetta forsteri).
 Gracilimugil Whitley, 1941: 1 loài (Gracilimugil argenteus). 
 Trachystoma Ogilby, 1888: 1 loài (Trachystoma petardi).
 Tông Rhinomugilini
 Minimugil Senou, 1988: 1 loài (Minimugil cascasia).
 Rhinomugil Gill, 1863: 1 loài (Rhinomugil corsula).
 Sicamugil Fowler, 1939: 1 loài (Sicamugil hamiltonii).
 Tông Squalomugilini
 Ellochelon Whitley, 1930: 1 loài (Ellochelon vaigiensis).
 Plicomugil Schultz, 1953: 1 loài (Plicomugil labiosus).
 Squalomugil Ogilby, 1908: 1 loài (Squalomugil nasutus). 
 Tông Crenimugilini
 Crenimugil Schultz, 1946 (gồm cả Paracrenimugil Senou, 1988?): 5 loài.
 Osteomugil Lüther, 1982: 6 loài.
 Phân họ Cheloninae
 Chelon Artedi, 1793 (đồng nghĩa: Liza, gộp cả Heteromugil Schultz, 1946, Strializa Smith, 1948): 10 loài.
 Neochelon Durand, Chen, Shen, Fu & Borsa, 2012: 1 loài (Neochelon falcipinnis).
 Oedalechilus Fowler, 1903: 1 loài (Oedalechilus labeo).
 Parachelon Durand, Chen, Shen, Fu & Borsa, 2012: 1 loài (Parachelon grandisquamis).
 Paramugil Ghasemzadeh, 1998: 2 loài.
 Planiliza Whitley, 1945: 15 loài.
 Pseudomyxus Durand, Chen, Shen, Fu & Borsa, 2012: 1 loài (Pseudomyxus capensis).

Phát sinh chủng loài
Biểu đồ phát sinh chủng loài vẽ theo Xia et al. (2016)

Đặc điểm
Cá đối là loài rộng muối, chúng có thể sống và sinh trưởng tốt trong môi trường nước lợ, lợ mặn và nước mặn. Ở các vùng cận nhiệt đới, cá giống nhỏ và cá giống thường tập trung quanh năm trong môi trường nước ngọt hoặc lợ nhạt. Đối với cá trưởng thành, môi trường sống của chúng thay đổi tuỳ theo mùa và nó liên quan tới quá trình di cư sinh sản, khi chúng bắt đầu sinh sản thì thường có khuynh hướng tránh các dòng nước ngọt.

Cá đối ở giai đoạn ấu trùng tới cá giống là loài ăn động vật phù du, khi trưởng thành chúng chuyển phổ thức ăn sang thực vật phiêu sinh, mùn bã hữa cơ lơ lửng và các thảm thực vật đáy. Trong điều kiện nuôi ngoài việc bón phân kích thích sự phát triển của tảo làm thức ăn tự nhiên cho cá đối, chúng còn có thể được cho ăn bổ sung với cám gạo, bánh dầu đậu phộng, đậu nành hoặc bột đậu phộng.

Cá đối có tập tính sống quần đàn, và tập tính này thể hiện mạnh nhất vào mùa sinh sản, cá thường tập trung thành từng bầy lớn di cư ra các vùng nước sâu ngoài biển để sinh sản. Cá đối là loài sinh sản theo mùa và mùa sinh sản của cá kéo dài từ tháng 10 tới tháng 4 năm sau, tuy nhiên ở các thủy vực nước vùng cận nhiệt đới mùa sinh sản có thể ngắn hơn (tới tháng 1-tháng 2 năm sau).

Sinh trưởng
Cá đối đạt tới thành thục sinh sản vào 3 năm tuổi với chiều dài thân trung bình khoảng 33 cm ở cá đực và 35 cm ở cá cái. Sức sinh sản của cá thông thường tỷ lệ thuận với trọng lượng và chiều dài thân cá, cá càng lớn sức sinh sản càng cao. Con cái có trọng lượng khoảng 1.5 kg có sức sinh sản từ 1-1.5 triệu trứng. Trứng cá đối có kích thước đường kính từ 0.9-1mm.

Trứng đã thụ tinh nở ra ấu trùng trong khoảng 16-30h ở nhiệt độ 20-24oC. Ấu trùng cá đối rất nhỏ (2.5-3.5mm) và thường có khuynh hướng tránh ánh sáng mạnh. Trứng cá và ấu trùng mới nở thường trôi dạt ngoài khơi vào một thời gian nào đó trong năm (các tháng thuộc mùa sinh sản) và cá bột xuất hiện theo mùa ở vùng cửa sông nơi được coi như các bãi ương cho cá giống.

Tại Việt Nam
Ở Việt Nam có khoảng 16-17 loài cá đối đã biết, trong đó ở Nam bộ có ít nhất 5 loài: cá đối mục (Mugil cephalus), cá đối đất (Chelon subviridis, đồng nghĩa: Mugil dussumieri), cá đối cháng (Chelon macrolepis), cá đối đuôi bằng (Ellochelon vaigiensis) và cá đối lá (Moolgarda cunnesius), vùng cửa sông thường gặp từ 5-7 loài có giá trị.

Danh sách các loài đã biết như sau:

 Planiliza macrolepis (đồng nghĩa: Chelon macrolepis) - cá đối cháng, cá đối vảy to.
 Planiliza melinoptera (đồng nghĩa: Chelon melinopterus) - cá đối bạc.
 Planiliza planiceps (đồng nghĩa: Chelon planiceps) - cá đối gành.
 Planiliza subviridis (đồng nghĩa: Chelon subviridis) - cá đối đất.
 Crenimugil crenilabis - cá đối môi ria, cá đối môi dày.
 Crenimugil heterocheilos - cá đối ria ngắn.
 Ellochelon vaigiensis - cá đối đuôi bằng, cá đối đuôi phẳng.
 Planiliza affinis (đồng nghĩa: Liza affinis) - cá đối vây trước.
 Planiliza carinata (đồng nghĩa: Liza carinata) - cá đối lưng gờ.
 Planiliza haematocheilus (đồng nghĩa: Liza haematocheila, Liza haematochila, Liza haematocheilus) - cá đối nhồng, cá đối mắt đỏ.
 Osteomugil cunnesius (đồng nghĩa: Moolgarda cunnesius) - cá đối lá, cá đối đầu nhọn.
 Osteomugil engeli (đồng nghĩa: Moolgarda engeli) - cá đối anh.
 Crenimugil seheli (đồng nghĩa: Moolgarda seheli) - cá đối cồi, cá đối cỏ.
 Mugil cephalus - cá đối mục.
 Paramugil parmatus - cá đối vảy thưa.
 Crenimugil buchanani (đồng nghĩa: Valamugil buchanani) - cá đối xanh, cá đối mình xanh.
 Osteomugil speigleri (đồng nghĩa: Valamugil speigleri) - cá đối xám.

Liên kết ngoài
 J.S. Nelson, Fishes of the World. ISBN 978-0-471-25031-9.
 
 Species by family/subfamily in the catalog of fishes

Tham khảo