Các giai đoạn tăng trưởng của Rostow



Các giai đoạn phát triển kinh tế của Rostow 
Mô hình các giai đoạn của tăng trưởng kinh tế của Rostow là một trong những lý thuyết lịch sử nổi tiếng nhất về phát triển  kinh tế. Nó được xuất bản bởi nhà kinh tế học người Mỹ Walt Whitman Rostow vào năm 1960. Mô hình giả định rằng quá trình phát triển kinh tế trải qua năm giai đoạn cơ bản, với độ dài khác nhau:

 Xã hội truyền thống
 Giai đoạn chuẩn bị cất cánh
 Giai đoạn cất cánh
 Giai đoạn trường thành
 Giai đoạn tiêu dùng cao

Rostow cho rằng sự cất cánh của nền kinh tế ban đầu phải được dẫn dắt bởi một ngành kinh tế riêng lẻ. Niềm tin này đồng tình với luận điểm về lợi thế so sánh của David Ricardo và phê phán việc thúc đẩy nền kinh tế tự cung tự cấp của các nhà cách mạng Marxist ở chỗ nó thúc đẩy sự phát triển "ban đầu" của chỉ một hoặc hai ngành so với sự phát triển bình đẳng của tất cả các ngành. Đây đã trở thành một trong những khái niệm quan trọng trong lý thuyết về hiện đại hóa trong chủ nghĩa tiến hóa xã hội.

Xã hội truyền thống 
Nền kinh tế trong giai đoạn này có chức năng sản xuất hạn chế hầu như không đạt được mức sản lượng tiềm năng tối thiểu. Tuy vậy điều này không có nghĩa xã hội truyền thống cũng hoàn toàn là tĩnh tại, mức sản lượng có thể vẫn tăng liên tục do diện tích canh tác được mở rộng, hoặc do áp dụng những cải tiến kỹ thuật trong sản xuất như xây dựng hệ thống thuỷ lợi hay áp dụng giống cây trồng mới. Song nhìn chung nền kinh tế vẫn không có sự biến đổi mạnh. Giai đoạn này được định nghĩa là giai đoạn dựa trên khoa học và công nghệ tiền Newton, sản xuất chủ yếu bằng công cụ thủ công, dựa vào lao động chân tay và tự cung tự cấp để tồn tại. Thương mại chủ yếu mang tính khu vực và địa phương, phần lớn được thực hiện thông qua hàng đổi hàng, hệ thống tiền tệ chưa phát triển. Tỷ trọng đầu tư không bao giờ vượt quá 5% tổng sản lượng kinh tế. Các quốc gia trong giai đoạn này có thể bao gồm Ghana và Togo.

Các cuộc chiến tranh, nạn đói và dịch bệnh như bệnh dịch hạch khiến cho việc mở rộng dân số ban đầu bị ngưng trệ thậm chí là thu hẹp lại, làm hạn chế yếu tố sản xuất duy nhất:người lao động chân tay. Ngành công nghiệp chế tạo và các ngành công nghiệp khác có xu hướng phát triển nhưng bị hạn chế bởi kiến ​​thức khoa học không đầy đủ và tư duy “lạc hậu” hoặc mang tính truyền thống cao, khiến năng suất lao động thấp.

Giai đoạn chuẩn bị cất cánh 
Trong giai đoạn thứ hai của phát triển kinh tế, nền kinh tế trải qua một quá trình thay đổi để chuẩn bị những điều kiện tiên quyết để cất cánh. Có ba khía cạnh quan trọng đối với quá trình chuyển đổi này: thứ nhất, sự chuyển đổi từ một xã hội nông nghiệp sang một xã hội công nghiệp, dù chậm. Thứ hai, các hoạt động thương mại của quốc gia mở rộng phạm vi ra thị trường quốc tế. Cuối cùng, thặng dư đạt được không lãng phí vào việc tiêu dùng phô trương của chủ đất đai hay nhà nước, mà nên được chi cho phát triển các ngành công nghiệp, cơ sở hạ tầng, qua đó chuẩn bị cho sự tăng trưởng bền vững của nền kinh tế sau này. Hơn nữa, nông nghiệp được thương mại hóa và cơ giới hóa thông qua tiến bộ công nghệ; ngày càng chuyển dịch sang cây trồng hướng tới buôn bán hoặc xuất khẩu, và có sự gia tăng của doanh nghiệp nông nghiệp.

Yếu tố chiến lược là mức đầu tư phải trên 5% thu nhập quốc dân. Theo Rostow, nông nghiệp đóng một vai trò rất quan trọng trong quá trình chuyển đổi này vì lượng sản phẩm thặng dư sẽ trở thành một ngành xuất khẩu chính, thu ngoại tệ để tiếp tục phát triển và hình thành vốn. Năng suất nông nghiệp tăng cũng dẫn đến việc mở rộng thị trường nội địa cho công nghiệp chế biến chế tạo, điều này làm tăng đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp. Nhu cầu đầu tư tăng lên đã thúc đẩy sự hoạt động của ngân hàng và sự ra đời của các tổ chức huy động vốn. Tiếp đó giao lưu hàng hoá trong và ngoài nước phát triển đã thúc đẩy sự hoạt động trong ngành giao thông vận tải, thông tin liên lạc; hoạt động xuất nhập khẩu được mở rộng đặc biệt là nhập khẩu vốn trên cơ sở xuất khẩu một số sản phẩm do khai thác tài nguyên thiên nhiên. Tuy vậy, tất cả các hoạt động này chưa vượt qua được phạm vi giới hạn của một nền kinh tế với những đặc trưng truyền thống, năng suất thấp. Phương thức sản xuất truyền thống, năng suất thấp tồn tại song song với phương thức sản xuất hiện đại đang được hình thành.

Giai đoạn cất cánh 
Đây là giai đoạn trung tâm của sự phân tích các giai đoạn phát triển của Rostow. Thuật ngữ này hàm ý một đất nước bước vào giai đoạn phát triển hiện đại và ổn định. Cất cánh là giai đoạn mà lực cản của xã hội truyền thống và các thế lực chống đối sự phát triển bị đẩy lùi, các lực lượng tạo ra sự tiến bộ về kinh tế đang lớn mạnh và trở thành lực lượng thống trị xã hội. Những yếu tố cơ bản đảm bảo cho sự cất cánh là: huy động được nguồn vốn đầu tư cần thiết, tỷ lệ tiết kiệm tăng lên ít nhất chiếm 10% trong thu nhập quốc dân thuần tuý. Ngoài vốn đầu tư trong nước nguồn vốn đầu tư nước ngoài đóng vai trò quan trọng, khoa học, kỹ thuật tác động mạnh vào nông nghiệp và công nghiệp, công nghiệp giữ vài trò đầu tầu, có tốc độ tăng trưởng nhanh, đem lại lợi nhuận lớn, lợi nhuận lại được tái đầu tư phát triển sản xuất, thông qua nhu cầu thu hút công nhân, kích thích phát triển khu vực đô thị và các lĩnh vực dịch vụ. Công nghiệp chế tạo được coi là ngành giữ vai trò chủ đạo cho cất cánh, ngành sản xuất hàng tiêu dùng - một cực tăng trưởng cũng được tập trung chú trọng. Như ở Anh, sự phát triển của ngành công nghiệp dệt bông đã kéo ngành công nghiệp cơ khí sản xuất máy kéo sợi, se sợi phát triển, khi nhu cầu bông tăng đã gián tiếp tăng nhu cầu thép. Khu vực nông nghiệp được áp dụng kỹ thuật mới và được thương mại hoá tạo ra sự thay đổi trong nhận thức và lối sống của người nông dân. Cơ cấu ngành kinh tế của giai đoạn này là công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ. Theo Rostow, giai đoạn này kéo dài khoảng 20- 30 năm. Đây là xã hội đặc trưng của thời kỳ hoàng kim của xã hội chủ nghĩa. Rostow dự tính cho giai đoạn cất cánh như sau:

Giai đoạn trưởng thành 
Sau khi cất cánh, có một khoảng thời gian dài của sự tăng trưởng bền vững, có tăng trưởng cao nhất, được gọi là giai đoạn trưởng thành. Đặc trưng cơ bản của giai đoạn này là tỷ lệ đầu tư tăng liên tục, cao tới 20% thu nhập quốc dân thuần tuý; Khoa học - kỹ thuật mới được ứng dụng trên toàn bộ các mặt hoạt động kinh tế; Nhiều ngành công nghiệp mới, hiện đại xuất hiện như công nghiệp luyện kim, công nghiệp điện tử, công nghiệp hoá chất; Nông nghiệp được cơ giới hoá, đạt được năng suất lao động cao; Nhu cầu xuất nhập khẩu tăng mạnh, sự phát triển kinh tế trong nước hoà đồng vào thị trường quốc tế. Theo Rostow, nó "là thời kỳ mà một xã hội đã áp dụng hiệu quả hàng loạt công nghệ hiện đại vào phần lớn các nguồn lực của mình."Khi so sánh giữa ngày cất cánh và thời điểm trưởng thành, các quốc gia này đã đạt đến giai đoạn trưởng thành trong khoảng 60 năm. Cơ cấu ngành kinh tế trong giai đoạn này là công nghiệp - dịch vụ - nông nghiệp.

Giai đoạn tiêu dùng cao 
Trong giai đoạn này có hai xu hướng cơ bản về kinh tế: Thứ nhất, thu nhập bình quân đầu người tăng nhanh, dân cư giàu có dẫn đến sự gia tăng nhu cầu tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ tinh vi, cao cấp; thứ hai, cơ cấu lao động thay đổi theo hướng tăng tỷ lệ dân cư đô thị và lao động có tay nghề, có trình độ chuyên môn cao. Về mặt xã hội các chính sách kinh tế hướng vào phúc lợi xã hội nhằm tạo ra nhu cầu cao về hàng tiêu dùng lâu bền và các dịch vụ xã hội của các nhóm dân cư. Theo Rostow, đây là giai đoạn dài nhất, và ông cho rằng người Mỹ cần khoảng 100 năm để chuyển từ giai đoạn trưởng thành tới mức cuối cùng này và cơ cấu ngành trong giai đoạn này có dạng dịch vụ - công nghiệp. Trong lịch sử, Hoa Kỳ được cho là đã đạt đến giai đoạn này đầu tiên, tiếp theo là các các quốc gia Tây Âu khác, và sau đó là Nhật Bản vào những năm 1950.

Hạn chế của mô hình 

 Khó phân biệt từng giai đoạn.
 Mới chỉ dừng lại ở việc mô tả, không giải thích gì về cơ chế tác động tăng trưởng và phát triển, không giải thích nguyên nhân. 
 Mới chỉ nhìn ở góc độ riêng biệt từng nước mà chưa giải thích được tính năng động của một nước phụ thuộc vào tính liên kết cuả các nước với nhau.

Tham khảo

Tăng trưởng kinh tế
Mô hình kinh tế
Kinh tế chính trị