Nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin

Nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin (còn được gọi là ngữ quần Mizo, ngữ quần Kukish hoặc ngữ quần Tạng-Miến Trung-Nam) là một nhánh của 50 ngôn ngữ Hán-Tạng được nói ở đông bắc Ấn Độ, miền tây Miến Điện và miền đông Bangladesh. Hầu hết những người nói các ngôn ngữ này được gọi là người Mizo ở Mizoram và Manipur; cũng như Kuki trong tiếng Assam và người Chin ở Miến Điện; một số cũng được xác định là Zomi (Lushai). Tiếng Mizo là ngôn ngữ Kuki-Chin được sử dụng rộng rãi nhất.

Nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin đôi khi được đặt trong nhóm Kuki-Chin-Naga, một nhóm mang tính địa lý hơn là ngôn ngữ.

Hầu hết các ngôn ngữ Kuki-Chin được sử dụng ở khu vực bang Chin, Miến Điện, với một số ngôn ngữ được sử dụng ở vùng Sagaing, vùng Magway và Bang Rakhine. Ở Đông Bắc Ấn Độ, nhiều ngôn ngữ Kuki-Chin Bắc cũng được sử dụng ở bang Mizoram và Manipur, Ấn Độ, đặc biệt là ở huyện Churachandpur, huyện Pherzawl, huyện Kangpokpi và huyện Senapati. Nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin Tây Bắc được sử dụng chủ yếu ở huyện Chandel, Manipur.

Nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin còn được gọi là nhóm ngôn ngữ Tạng-Himalaya Trung tâm-Nam (hay Tạng-Miến Nam Trung Bộ) bởi Konnerth (2018), vì ý nghĩa tiêu cực của thuật ngữ "Kuki-Chin" đối với nhiều người nói các ngôn ngữ trong nhóm này.

Phân loại nội bộ 
Nhóm ngôn ngữ Karbi có thể có mối quan hệ chặt chẽ với nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin, nhưng Thurgood (2003) và van Driem (2011) coi Karbi thuộc nhóm không phân loại trong ngữ hệ Hán-Tạng.

Các nhánh Kuki-Chin được liệt kê dưới đây theo VanBik (2009), với nhánh Tây Bắc được thêm từ Scott DeLancey và những người khác (2015), và nhánh Khum (đã được tách ra từ nhánh Nam) theo Peterson (2017).

 Kuki-Chin

 Trung tâm: Mizo (Lushai), Bawm (Sunthla và Panghawi), Tawr, Hmar, Hakha (Lai Pawi, Mi-E, Zokhua), Darlong, Pangkhua 
 Mara: Mara (Tlosai {Siaha và Saikao}, Hawthai {Lyvaw, Sizo và Lochei}, Hlaipao {Zyhno, Heima và Lialai}), Zyphe, Senthang, Zotung, Lautu 
 Bắc: Falam (Hallam, incl. Laizo / Tlaisun, Khualsim, Zanniat, Zahau, Hauhulh, Simpi, Hualngo, Chorei), Suantak-Vaiphei, Hrangkhol, Zo (Zou), Biate (Bete), Paite, Tedim (Tiddim), Thado (Kuki), Gangte, Simte, Vaiphei, Siyin (Sizaang), Ralte, Ngawn 
 Nam: Shö (Asho / Khyang, Bualkhaw, Chinbon), Thaiphum, Daai (Nitu), Mün, Yindu, Matu, Welaung (Rawngtu), Kaang, Laitu, Rungtu, Songlai, Sumtu 
 Khom: Khumi (Khumi đích thực và Khumi Awa), Mro, Rengmitca, v.v.
 Tây Bắc: Monsang (Naga), moyon (Naga), Lamkang (Naga), Aimol, Anal (Naga), Tarao (Naga), Koireng (Kolhreng), Chiru, Kom, Chothe, Sorbung, Purum, Kharam (Naga),, Saihriem, Ranglong, v.v.

Tiếng Sorbung được phát hiện gần đây có thể là ngôn ngữ hỗn hợp có thể phân loại thuộc nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin hoặc Tangkhul (Mortenson & Keogh 2011).

Người nói tiếng Anu-Hkongso tự nhận mình là người dân tộc Chin, mặc dù ngôn ngữ của họ có liên quan mật thiết với tiếng Mru hơn là ngôn ngữ Kuki-Chin. Nhóm ngôn ngữ Mru là một nhánh riêng của ngữ tộc Tạng-Miến và không phải là một phần của nhóm ngôn ngữ Kuki-Chin.

VanBik (2009) 
Kenneth VanBik's (2009: 23) đã phân loại các ngôn ngữ Kuki-Chin dựa trên những thay đổi âm thanh được chia sẻ (đổi mới về âm vị học) từ ngôn ngữ Kuki-Chin nguyên thủy như sau:

Kuki-Chin

 Trung tâm: * k (ʰ) r-, * p (ʰ) r-> * t (ʰ) r-; * k (ʰ) l-, * p (ʰ) l-> * t (ʰ) l-; * y-> * z- 
 Pangkhua ?
 Laamtuk Thet: Laamtuk, Ruavaan 
 Tiếng Lai 
 Hakha: Hakha, Thantlang, Zokhua 
 Falam: Bawm, Bualkhua, Laizo, Lente, Khualsim, Khuangli, Sim, Tlaisun, Za-ngiat 
 Tiếng Mizo 
 Mizo: Fan-ai, Hualngo, Lushai, Khiangte, Ralte 
 Hmar: Khosak, Thiek, Lawitlang, Khawbung, Darngawn, Lungtau, Leiri 
 Mara: * kr-> * ts-; * -ʔ, * -r, * -l> -Ø; * -p, * -t, * -k> * -ʔ 
 Tiếng Mara 
 Tlosai 
 Saikao 
 Siaha 
 Hlaipao 
 Heima 
 Lialai 
 Vahapi/Zyhno 
 HawThai 
 Sizo 
 Ngaphepi 
 Sabyu 
 Chapi 
 Lyvaw 
 Lochei 
 Tisih 
 Phybyu 
 Lautu 
 Hnaro 
 Chawngthia 
 Zophei 
 Vytu 
 SaTe / Awhsa 
 Senthang 
 Khuapi 
 Sirkhua 
 Zotung 
 Shal Thawng 
 Ở Mai 
 Ngoại vi: * r-> * g- 
 Bắc: *-> * ts-; * kl-> * tl-; * -r> * -k 
 Thado / Kuki, Tedim, Khuangsai, Paite, Vuite, Chiru
 Sizang / Siyin, Guite / Nguite, Vaiphei, Zo 
 Nam (đồng bằng Nam): * -r> * -y 
 Khumi: Khomi, Wakung
 Cho-Asho 
 Asho 
 Cho: Matu; Chinpon; Daai, Nghmoye, Ngmuun, Mkaang

Peterson (2017) 
David A. Peterson's (2017: 206)  phân loại nội bộ các ngôn ngữ Kuki-Chin như sau.

 Kuki-Chin

 Tây Bắc: Purum (Naga), Koireng, Monsang (Naga), v.v. 
 Trung tâm 
 Trung tâm lõi 
 Mara 
 Ngoại vi 
 Đông Bắc 
 Khom: Khami / Khumi, Mro -Khimi, Lemi, Rengmitca, v.v. 
 Nam 
 Cho 
 Daai  
 Hyow/Asho

Nhánh đông bắc của Peterson tương ứng với nhánh Bắc của VanBik, trong khi nhánh tây bắc của Peterson tương ứng với nhánh Kuki cổ của các phân loại trước đây.

Xem thêm 

 Tiếng Lai 
 Chữ Pau Cin Hau 
 Danh sách Kuki-Chin Swadesh (Wiktionary)

Tham khảo

Tài liệu 

 George van Driem (2001) Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region. Brill, .
 VanBik, Kenneth. 2009. Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages. STEDT Monograph 8. .

Đọc thêm 

 Button, Christopher. 2011. Proto Northern Chin. STEDT Monograph 10. . http://stedt.berkeley.edu/pubs_and_prods/STEDT_Monograph10_Proto-Northern-Chin.pdf
 
 Lam Thang, Khoi (2001). A Phonological Reconstruction of Proto Chin (PDF) (MA thesis). Chiang Mai: Payap University.
 Mann, Noel, and Wendy Smith. 2008. Chin bibliography . Chiang Mai: Payap University.
 S. Dal Sian Pau. 2014. The comparative study of Proto-Zomi (Kuki-Chin) languages. Lamka, Manipur, India: Zomi Language & Literature Society (ZOLLS). [Comparative word list of Paite, Simte, Thangkhal, Zou, Kom, Tedim, and Vaiphei]
 Smith, Wendy and Noel Mann. 2009. Chin bibliography with selected annotations . Chiang Mai: Payap University.

Liên kết ngoài 

 Tlângsam: Tin tức mới nhất bằng ngôn ngữ Hmar - Mizoram, Manipur, Assam, NE Ấn Độ
 Recent Advances in Kuki-Chin Linguistics

Ngôn ngữ tại Bangladesh
Ngôn ngữ tại Ấn Độ
Ngôn ngữ Kuki-Chin–Naga