Tiếng Phrygia

Tiếng Phrygia là ngôn ngữ Ấn-Âu của người Phrygia, được nói ở Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ hiện nay), trong thời đại cổ điển (kh. thế kỉ 8 TCN đến thế kỉ 5 CN).

Tính đồng nhất dân tộc-ngôn ngữ Phrygia gây tranh cãi. Các tác giả Hy Lạp cổ đại sử dụng "Phrygia" như một thượng vị để mô tả một quần thể văn hóa dân tộc rộng lớn tập trung chủ yếu ở các khu vực trung tâm của Anatolia còn hơn là một tên của một "bộ tộc" hoặc "người dân" đơn lẻ. Plato đã nhận ra rằng một số từ tiếng Phrygia giống như các từ của tiếng Hy Lạp.

Bởi vì bằng chứng rời rạc của tiếng Phrygia, vị trí chính xác của nó ở trong ngữ hệ Ấn-Âu là không chắc chắn. Tiếng Phrygia chia sẻ những đặc điểm quan trọng với tiếng Hy Lạp và tiếng Armenia. Bằng chứng của một sự chia cắt nhóm ngôn ngữ Thracia-Armenia từ tiếng Phrygia và các ngôn ngữ Balkan cổ khác tại một giai đoạn đầu, phân loại của tiếng Phrygia là một ngôn ngữ centum, và tần số cao của đường đồng ngữ ngữ âm, hình thái, và từ vựng chia sẻ với tiếng Hy Lạp, đã dẫn đến một sự đồng thuận hiện tại mà có mối quan hệ dến tiếng Hy Lạp là họ hàng gần nhất của tiếng Phrygia.

Phát hiện và giải mã
Các tác giả cổ đại như Herodotus và Hesychius đã cung cấp cho chúng ta với vài chục từ cho rằng là tiếng Phrygia, cái gọi là chú thích. Trong thời hiện đại tượng đài đầu tiên với một văn bản tiếng Phrygia, được tìm thấy ở Ortaköy (Orcistus cổ điển), đã được mô tả vào năm 1752. Vào năm 1800 ở Yazılıkaya (Nakoleia cổ điển) hai bản khắc nữa đã được phát hiện. Trên một trong số chúng có từ ΜΙΔΑΙ, 'tới Midas', có thể được đọc, thúc đẩy ý tưởng rằng họ là một phần của kiến trúc, có thể là mộ, của vua Phrygia huyền thoại Midas. Sau đó, khi các nhà khảo cổ học, nhà lịch sử học và các học giả phương Tây khác bắt đầu đi xa qua Anatolia để trở nên hiều biết với bối cảnh địa lý của thế giới của Homer và Tân Ước, nhiều di tích đã được phát hiện. Đến năm 1862 mười sáu bản khắc tiếng Phrygia đã được biết đến, trong số đó có một số dòng chữ song ngữ tiếng Hy Lạp-Phrygia. Điều này cho phép học giả người Đức Andreas David Mordtmann thực hiện nỗ lực nghiêm túc đầu tiên để giải mã chữ viết, dù ông nhấn mạnh quá mức sự tương đồng của tiếng Phrygia đến tiếng Armenia, dẫn đến một số kết luận sai. Sau năm 1880, học giả Kinh thánh người Scotland William Mitchell Ramsay đã phát hiện thêm nhiều bản khắc nữa. Vào thế kỉ thứ 20, sử hiểu biết của tiếng Phrygia đã tăng lên, do một dòng trôi chảy ổn định của các văn bản mới, phiên âm đáng tin cậy hơn, và kiến thứ tốt hơn của quy luật thay đổi giọng Ấn-Âu. Bảng chữ cái bây giờ là nổi tiếng, dù các sửa đổi nhỏ của các ký hiệu hiếm hơn của bảng chữ cái vẫn có thể, một ký tự ( = /j/, phiên âm là y) chỉ được xác định an toàn vào năm 1969.

Phân loại
Tiếng Phrygia là một thành viên của ngữ hệ Ấn-Âu, nhưng vì bằng chứng rời rạc, vị trí chính xác của nó ở trong ngữ hệ đó là không chắc chắn. Tiếng Phrygia chia những đặc điểm quan trọng với tiếng Hy Lạp và tiếng Armenia. Giữa thế kỉ 19 và nửa đầu thế kỉ 20, tiếng Phrygia chủ yếu được coi là một ngôn ngữ satem, và do đó gần với tiếng Armenia và tiếng Thracia hơn, trong khi hôm nay nó thường được coi là một ngôn ngữ centum và do đó gần với tiếng Hy Lạp hơn. Lý do là trong quá khứ tiếng Phrygia đã có chiêu bài của một ngôn ngữ âm xuýt là do hai quá trình thứ cấp ảnh hưởng nó. Cụ thể là, tiếng Phrygia đã hợp nhất âm môi cũ với âm vòm mềm đơn giản, và cái thứ hai, khi tiếp xúc với các nguyên âm vòm /e/ và /i/, đặc biệt là trong vị trí đầu, một số nguyên âm trở nên vòm hóa. Hơn nữa, Kortlandt (1988) đã trình bày các thay đổi giọng chung của tiếng Thracia và tiếng Armenia và sự chia cắt của chúng từ tiếng Phrygia và phần còn lại của nhóm ngôn ngữ Balkan cổ ngay từ giai đoạn đầu.

Đồng thuận hiện đại coi tiếng Hy Lạp là họ hàng gần nhất của tiếng Phrygia. Hơn nữa, trong số 36 đường đồng ngữ được Obrador Cursach thu thập, tiếng Phrygia 
chia sẻ 34 đường với tiếng Hy Lạp, với 22 đường là độc quyền giữa chúng. 50 năm qua của học bổng tiếng Phrygia đã phát triển một giả thuyết đề xuất một giai đoạn tiếng Hy Lạp-Phrygia nguyên thủy trong đó có nguồn gốc tiếng Hy Lạp và tiếng Phrygia, và nếu tiếng Phrygia đã được chứng thực đầy đủ hơn, giai đoạn đó có lẽ có thể được phục dựng.

Một lý thuyết khác, được đề ra bới Eric P. Hamp, là tiếng Phrygia có liên quan chặt chẽ nhất với nhóm ngôn ngữ Ý-Celt.

Các bản khắc
Tài liệu văn khắc tiếng Phrygia được chia ra thành hai ngữ liệu phụ riêng biệt, tiếng Phrygia cổ và tiếng Phrygia mới. Những chứng thực các giai đoạn khác nhau của tiếng Phrygia, được viết với bảng chữ cái khác nhau và trên các vật liệu khác nhau, và có phân bố địa lý khác nhau.

Tiếng Phrygia cổ được chứng thực trong 395 bản khắc ở Anatolia và hơn thế nữa. Chúng đã được viết bằng chữ Phrygia giữa năm 800 và 330 TCN. Corpus des inscriptions paléo-phrygiennes (CIPPh) và các bổ sung của nó chứa hầu ha=ết bản khắc tiếng Phrygia cổ được biết đến, dù một vài bản khắc trên tường không được bao gồm. Những bản khắc cổ nhất—tuwf giữa thể kỉ thứ 8 TCN—đã được tìm thấy trên các vật thể bằng bạc, đồng, và thạch cao tuyết hoa ở các nấm mả (gò mộ)  ở Gordion (Yassıhüyük, cái gọi là "gò Midas") và Bayındır (Đông Lycia).

Tiếng Phrygia mới được chứng thực trong 117 bản khắc tang lễ, chủ yếu là những lời nguyền chống lại những kẻ mạo phạm được thêm vào sau văn bia tiếng Hy Lạp. Tiếng Phrygia mới được viết bằng chữ Hy Lạp giữa thế kỉ 1 và 3 CN và bị giới hạn ở phía tây của Phrygia cổ đại, ở miền trung Anatolia. Hầu hết các bản khắc tiếng Phrygia mới đã bị mất tích, vì vậy chúng chỉ được biết đến qua lời khai của những người biên soạn đầu tiên. Các bản khắc tiếng Phrygia mới đã được chia ra từng loại bởi William M. Ramsay (kh. 1900) và Obrador-Cursach (2018).

Một số học giả xác định một bộ phận thứ ba, tiếng Phrygia trung đại, được đại diện bởi một bản khắc đơn lẻ từ Dokimeion. Nó là một văn bia tiếng Phrygia bao gồm sáu câu thơ lục bát tám dòng, và có niên đại vào cuối thế kỉ 4 TCN, sau cuộc chinh phạt Macedonia. Nó được coi là một văn bản tiếng Phrygia được khắc lên bằng chữ Hy Lạp. Cụm từ của nó có một số tiếng vang của một văn bia tiếng Phrygia cổ từ Bithynia, nhưng nó đoán trước các đặc điểm ngữ âm và đánh vần được tìm thấy trong tiếng Phrygia cổ. Ba bản khắc tường từ Gordion từ thế kỉ 4 đến thế kỉ 2 TCN, không rõ ràng về bảng chữ cái được sử dụng cũng như giai đoạn ngôn ngữ của chúng, và cũng có thể được coi là tiếng Phrygia trung đại.

Những đề cập cuối cùng về ngôn ngữ này có từ thế kỉ 5 CN và nó có khả năng bị tuyệt chủng vào thế kỉ 7 CN.

Bảng chữ cái

Từ kh. 800 cho đến 300 TCN, người Phrygia đã sử dụng chữ Phrygia cổ của mười chín chữ cái bắt nguồn từ chữ Phoenicia. Chữ viết này thường viết từ trái sang phải. Các ký tự của chữ viết này là:

Khoảng 15 phần trăm của các bản khắc được viết từ phải sang trái, như tiếng Phoenicia; trong những trường hợp đó, các ký tự được viết ngược lại:...  v.v. thay vì BΓ.... Vài chục bản khắc được viết theo hướng xen kẽ (chữ viết theo lối đường cày).

Từ kh. 300 TCN, chữ viết này được thay bằng chữ Hy Lạp. Một bản khắc duy nhất có từ kh. 300 TCN (đôi khi được gọi là "Phrygia trung đại"), tất cả văn bản khác đều muộn hơn nhiều, từ các thế kỉ 1 cho đến 3 CN (Phrygia mới). Những chữ cái Hy Lạp Θ, Ξ, Φ, Χ, và Ψ hiếm khi được sử dụng—chủ yếu cho tên Hy Lạp và từ mượn (Κλευμαχοι, tới Kleomakhos; θαλαμει, buồng tang lễ).

Các dòng đồng ngữ
So sánh với tiếng Hy Lạp, tiếng Armenia, tiếng Albania và các ngôn ngữ Ấn-Iran:

Xem thêm
 Tiếng Macedonia cổ
 Tiếng Dacia#Anatolia

Chú thích

Ngôn ngữ không còn ở châu Á
Ngôn ngữ Balkan cổ đại