Manilkara

Manilkara là một chi thực vật, bao gồm các loài cây gỗ trong họ Sapotaceae. Chúng phổ biến rộng trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, ở châu Phi, Madagascar, châu Á, Australia, và châu Mỹ Latinh, cũng như trên nhiều hòn đảo trên Thái Bình Dương và Caribe. Chi có quan hệ họ hàng gần là Pouteria.

Các loài trong chi này có quả ăn được, cũng như gỗ và nhựa mủ (latex) hữu dụng. Các loài được biết đến nhiều nhất là M. bidentata (balatá), M. chicle (chicle) và M. zapota (hồng xiêm). M. hexandra là hoa tượng trưng của tỉnh Prachuap Khiri Khan, Thái Lan, nơi người ta gọi nó là rayan. M. obovata ở vùng nhiệt đới châu Phi chia sẻ tên gọi lê châu Phi với loài hoàn toàn khác biệt hẳn là Dacryodes edulis, và chúng cũng không nên nhầm lẫn với Baillonella toxisperma, được biết với tên gọi thông thường gần giống là lê gỗ châu Phi.

Tên chi Manilkara có nguồn gốc từ manil-kara, tên gọi thông thường của M. kauki trong tiếng Malayalam.

Các cây gỗ của chi Manilkara thường là đáng kể, hoặc thậm chí là chi phối trong các hệ sinh thái bản địa của chúng, như trong rừng thường xanh khô Đông Deccan, rừng ẩm nhiệt đới trước núi Trung Mỹ, hoặc cùng với Cynometra như ở Vườn quốc gia Arabuko Sokoke ở Kenya.

Quả của Manilkara là một nguồn thức ăn quan trọng cho nhiều loài động vật ăn quả, bao gồm các loài chim. Loài dơi ăn quả đỏ (Stenoderma rufum) là loài phát tán hạt chủ yếu và có lẽ là duy nhất của M. bidentata tại nhiều nơi trong khu vực Caribe.  Tuckerella xiamenensis, một loài ve bét cũng đã được mô tả từ một cây hồng xiêm.

Một vài loài trong chi này ở tình trạng nguy cấp do khai thác quá mức và hủy diệt môi trường sống. M. gonavensis ở Haiti và M. spectabilis ở Costa Rica gần như đã tuyệt chủng.

Các loài được ghi nhận ở Việt Nam bao gồm: găng néo (Manilkara hexandra), viết (Manilkara kauki) và hồng xiêm (Manilkara zapota).

Các loài

Các loài sau đây được liệt kê trong chi Manilkara:
 Manilkara adolfi-friederici (Engl. & K.Krause) H.J.Lam, 1941
 Manilkara bequaertii (De Wild.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara bidentata (A.DC.) A.Chev., 1932 – balatá, ausubo, bulletwood, massaranduba, cow-tree, purple-heart.
 Manilkara boivinii Aubrév., 1971
 Manilkara bolivarensis T.D.Penn., 1990
 Manilkara butugi Chiov., 1940
 Manilkara capuronii Aubrév., 1971
 Manilkara casteelsii (De Wild.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara cavalcantei Pires & Rodrigues ex T.D.Penn., 1990
 Manilkara celebica H.J.Lam, 1941
 Manilkara chicle (Pittier) Gilly, 1943 – chicle.
 Manilkara concolor (Harv. ex C.H.Wr.) Gerstn., 1948
 Manilkara dardanoi Ducke, 1952
 Manilkara dawei (Stapf) Chiov., 1940
 Manilkara decrescens T.D.Penn, 1990
 Manilkara discolor (Sond.) J.H.Hemsl., 1967
 Manilkara dissecta Dubard, 1915
 Manilkara doeringii (Engl. & K.Krause) H.J.Lam, 1941
 Manilkara dukensis (Engl. & K.Krause) H.J.Lam, 1941
 Manilkara elata (Allemão ex Miq.) Monach., 1952
 Manilkara excelsa (Ducke) Standl., 1933
 Manilkara excisa (Urb.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara fasciculata (Warb.) H.J.Lam & Maas Geester., 1941
 Manilkara fischeri (Engl.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara fouilloyana Aubrév. & Pellegr., 1957
 Manilkara frondosa (Hiern) H.J.Lam, 1941
 Manilkara gonavensis (Urb. & Ekman) Gilly ex Cronquist, 1945
 Manilkara hexandra (Roxb.) Dubard, 1915 – găng néo, palai, palu, rayan.
 Manilkara hoshinoi (Kaneh.) P.Royen, 1953
 Manilkara huberi (Ducke) A.Chev., 1933
 Manilkara ilendensis (Engl.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara inundata (Ducke) Ducke ex Monach., 1952
 Manilkara jaimiqui (C.Wright) Dubard, 1915 – dilly dại.
 Manilkara kanosiensis H.J.Lam & B.Meeuse, 1941 – torem, sawai.
 Manilkara kauki (L.) Dubard, 1915 – viết, caqui, wongi.
 Manilkara koechlinii Aubrév. & Pellegr., 1961
 Manilkara kribensis (Engl.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara kurziana H.J.Lam & B.Meeuse, 1941
 Manilkara le-testui Aubrév. & Pellegr., 1961
 Manilkara letouzeyi Aubrév., 1963
 Manilkara littoralis Dubard, 1915
 Manilkara longifolia (A.DC.) Dubard, 1915
 Manilkara longistyla (De Wild.) C.M.Evrard, 1967
 Manilkara lososiana Kenfack & Ewango, 2005
 Manilkara mabokeensis Aubrév., 1964
 Manilkara maxima T.D.Penn, 1990
 Manilkara mayarensis (Ekman ex Urb.) Cronquist, 1945
 Manilkara microphylla Aubrév. & Pellegr., 1961
 Manilkara mochisia (Bak.) Dubard, 1948
 Manilkara multifida T.D.Penn, 1990
 Manilkara nicholsonii A.E.van Wyk, 1982
 Manilkara obovata (Sabine & G.Don) J.H.Hemsl., 1963 – lê châu Phi.
 Manilkara paraensis (Huber) Standl., 1933
 Manilkara pellegriniana Tisserant & Sillans, 1953
 Manilkara perrieri Aubrév., 1971
 Manilkara pleeana  (Pierre ex Baill.) Cronquist, 1945
 Manilkara pobeguinii Pierre ex Dubard, 1914
 Manilkara pubicarpa Monach., 1952
 Manilkara roxburghiana (Wight) Dubard, 1915
 Manilkara rufula  (Miq.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara sahafarensis Aubrév., 1971
 Manilkara salzmannii  (A.DC.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara samoensis H.J.Lam & B.Meeuse, 1941
 Manilkara sansibarensis (Engl.) Dubard, 1915
 Manilkara seretii  (De Wild.) H.J.Lam, 1941
 Manilkara sideroxylon (Hook.) Dubard, 1915
 Manilkara smithiana H.J.Lam & Maas Geester., 1941
 Manilkara spectabilis (Pittier) Standl., 1932
 Manilkara staminodella Gilly, 1943
 Manilkara suarezensis Aubrév., 1971
 Manilkara subsericea (Mart.) Dubard, 1915
 Manilkara sulcata Dubard, 1915
 Manilkara sylvestris Aubrév. & Pellegr., 1957
 Manilkara triflora (Allemão) Monach., 1952
 Manilkara udoido Kaneh., 1933
 Manilkara valenzuelana (A.Rich.) T.D.Penn., 1990
 Manilkara vitiensis (H.J.Lam & v.Olden) B.Meeuse, 1941
 Manilkara zapota (L.) P.Royen, 1953 – hồng xiêm, sapodilla, sapota, sapoti hay dilly (Bahamas), naseberry (Caribe), chico, chiku, ciku, quả rắn, níspero, nipero, mespel.
 Manilkara zenkeri Lecomte ex Aubrév. & Pellegr., 1961

Tham khảo