Chi Gừng

Chi Gừng (danh pháp khoa học: Zingiber, cách viết lỗi thời: Zinziber) là một chi thực vật có hoa trong họ Zingiberaceae, bản địa khu vực nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới ấm châu Á, từ Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản tới Đông Nam Á cho tới New Guinea, với trung tâm đa dạng nằm ở Đông Nam Á. Nó chứa các loài gừng thật sự, được gieo trồng rộng khắp thế giới vì các giá trị y học và ẩm thực. Các loài được biết đến nhiều nhất là Z. officinale và Z. mioga, hai loài gừng trồng trong vườn.

Từ nguyên
Danh pháp khoa học Zingiber bắt nguồn từ tiếng Latinh zingiberi - từ tiếng Hy Lạp zingiberis, tới lượt nó lại có nguồn gốc từ tiếng Ấn Độ cổ (tiếng Prakrit) singabera từ tiếng Phạn srngaveram, bao gồm srngam nghĩa là sừng và vera- nghĩa là thể, hình thể; được gọi như vậy là từ hình dạng  của rễ gừng. Nhưng điều này có thể chỉ là từ nguyên dân gian tiếng Phạn, và từ này cũng có thể bắt nguồn từ một từ trong tiếng Dravida cổ đại đã tạo ra tên gọi trong tiếng Malayalam để chỉ gia vị, inchi-ver, từ inchi nghĩa là rễ.

Ghi chép về chữ nhánh gừng (ánh gờng) trong Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như sau: "ánh gờng: dente de gingibre: ſpica zinziberis".

Trong Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị (南越洋合字彙, Dictionarium Anamitico-Latinum) của Jean-Louis Taberd xuất bản năm 1838 thì từ gừng được viết bằng Hán-Nôm là 薑. Cụ thể, tại trang 183 tác giả viết như sau: "薑 Gừng, zinziberis. 蜜薑 mứt gừng, zinziberi saccharo conditum. 薑逾 gừng gió, species zinziberis", Từ này theo âm Hán-Việt là khương và phát âm theo tiếng Quảng Đông tại Quảng Châu thì tương tự như goeng.

Mô tả
Thân rễ phân nhánh, dạng củ, có mùi thơm. Các thân giả mọc thẳng đứng, có lá. Lá xếp thành 2 dãy, nằm trong mặt phẳng song song với thân rễ; cuống lá phồng lên, giống như đệm – gọi là thể gối; phiến lá thuôn dài, hình mác hoặc thẳng. Cụm hoa hình nón, mọc từ thân rễ trên cuống cụm hoa được nhiều bẹ giống vảy bao bọc, hiếm khi xuyên qua các bẹ lá mà không có cuống cụm hoa; các lá bắc xếp lợp chặt, màu xanh lục hoặc màu khác, 1 hoa, bền; lá bắc con không hình ống. Đài hoa hình ống, chẻ 1 bên, đỉnh 3 răng. Ống tràng hoa thanh mảnh; thùy trung tâm màu trắng hoặc màu kem, thường rộng hơn các thùy bên. Các nhị lép bên hợp sinh với cánh môi, tạo thành một cánh môi 3 thùy; thùy trung tâm tù hoặc có khe chẻ ở đỉnh. Chỉ nhị ngắn; mô kết nối với phần phụ thuôn dài hình sừng [mào bao phấn] bao quanh vòi nhụy. Bầu nhụy 3 ngăn; noãn nhiều mỗi ngăn; đính trụ. Vòi nhụy thanh mảnh, kéo dài ra ngoài các ngăn bao phấn; đầu nhụy không nở rộng. Quả nang nứt theo ngăn hoặc bất quy tắc. Hạt màu đen, được áo hạt che phủ; áo hạt màu trắng, mép xé rách không đều.

Phân loại
Phân chia nội chi Zingiber hiện tại công nhận là thành 4 tổ, dựa theo bản chất và vị trí của cụm hoa. Nó bao gồm:
 Tổ Zingiber (= Lampugium / Lampuzium / Lampujium nom. inval.): Cành hoa bông thóc trên cuống cụm hoa mọc thẳng đứng và thường là dài.
 Tổ Cryptanthium: Các cụm hoa mọc từ thân rễ, bao gồm cành hoa bông thóc xuất hiện từ mặt đất với thông thường là cuống cụm hoa phủ phục và ngắn.
 Tổ Pleuranthesis: Các cành hoa bông thóc ở bên, mọc xuyên qua các bẹ lá.
 Tổ Dymczewiczia: Với cụm hoa đầu cành (trên ngọn).

Nghiên cứu phân tử gần đây dựa theo số vật liệu hạn chế (23 loài) và chỉ một chỉ dấu (ITS hạt nhân) cho thấy hai tổ Pleuranthesis và Dymczewiczia không tách biệt hẳn khỏi tổ Zingiber.

Các loài
Tại thời điểm tháng 4 năm 2021, POWO công nhận 194 loài, cộng 5 loài công bố mô tả khoa học lần đầu tiên năm 2020 và 4 loài công bố mô tả khoa học lần đầu tiên năm 2021.
 Zingiber acuminatum Valeton, 1904 - Gừng nhọn.
 Zingiber albiflorum R.M.Sm., 1982
 Zingiber album Nurainas, 2017
 Zingiber anamalayanum Sujanapal & Sasidh., 2010
 Zingiber angustifolium C.K.Lim & Meekiong, 2014
 Zingiber apoense Elmer, 1915
 Zingiber argenteum Mood & Theilade, 1997
 Zingiber arunachalensis A.Joe, T.Jayakr., Hareesh & M.Sabu, 2017
 Zingiber atroporphyreum Škorničk. & Q.B.Nguyen, 2015
 Zingiber atrorubens Gagnep., 1903
 Zingiber aurantiacum (Holttum) Theilade, 1998
 Zingiber banahaoense Mood & Theilade, 2001
 Zingiber barbatum Wall., 1830
 Zingiber belumense C.K.Lim & Meekiong, 2014
 Zingiber bipinianum D.K.Roy, D.Verma, Talukdar & Dutta Choud., 2015
 Zingiber bisectum D.Fang, 1996
 Zingiber brachystachys Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber bradleyanum Craib, 1912
 Zingiber brevifolium N.E.Br., 1886 không K.Schum., 1899
 Zingiber bulusanense Elmer, 1919
 Zingiber callianthus Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber campanulatum T.Jayakr., A.Joe, Hareesh & M.Sabu, 2021
 Zingiber capitatum Roxb., 1810
 Zingiber cardiocheilum Škorničk. & Q.B.Nguyen, 2015
 Zingiber castaneum Škorničk. & Q.B.Nguyen, 2015
 Zingiber caudatum Biseshwori & Bipin, 2018
 Zingiber cernuum Dalzell, 1852
 Zingiber chantaranothaii Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber chengii Y.H.Tseng, C.M.Wang & Y.C.Lin, 2020 
 Zingiber chlorobracteatum Mood & Theilade, 1999
 Zingiber chrysanthum Roscoe, 1825
 Zingiber chrysostachys Ridl., 1899
 Zingiber citriodorum Theilade & Mood, 2002
 Zingiber clarkei King ex Baker, 1892
 Zingiber cochleariforme D.Fang, 1980
 Zingiber collinsii Mood & Theilade, 2000 - Gừng Colins.
 Zingiber coloratum N.E.Br., 1879
 Zingiber corallinum Hance, 1880
 Zingiber cornigerum T.Jayakr.,  A.Joe,  Hareesh,  & M.Sabu, 2021
 Zingiber cornubracteatum Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber curtisii Holttum, 1950
 Zingiber cylindricum Thwaites, 1824
 Zingiber densissimum S.Q.Tong & Y.M.Xia, 1987
 Zingiber dimapurense N.Odyuo, D.K.Roy & A.A.Mao, 2019
 Zingiber discolor Škorničk., H.Ð.Trần & Rybková, 2015 - Gừng tía.
 Zingiber diwakarianum R.Kr.Singh, 2011
 Zingiber eberhardtii Gagnep., 1907
 Zingiber eborinum Mood & Theilade, 1997
 Zingiber elatius (Ridl.) Theilade, 1998
 Zingiber elatum Roxb., 1820
 Zingiber ellipticum (S.Q.Tong & Y.M.Xia) Q.G.Wu & T.L.Wu, 1996
 Zingiber engganoense Ardiyani, 2015
 Zingiber fallax (Loes.) L.Bai, Juan Chen & N.H.Xia, 2019 (đồng nghĩa: Z. liangshanense Z.Y.Zhu, 1987)
 Zingiber flagelliforme Mood & Theilade, 1999
 Zingiber flammeum Theilade & Mood, 1997
 Zingiber flaviflorum C.K.Lim & Meekiong, 2014
 Zingiber flavofusiforme M.M.Aung & Nob.Tanaka, 2017
 Zingiber flavomaculosum S.Q.Tong, 1987
 Zingiber flavovirens Theilade, 1999
 Zingiber fragile S.Q.Tong, 1987
 Zingiber fraseri Theilade, 1998
 Zingiber georgeae Mood & Theilade, 1999 (công bố như là Z. georgei)
 Zingiber gracile Jack, 1820
 Zingiber gramineum Noronha ex Blume, 1827 - Gừng lúa, ngải trặc.
 Zingiber griffithii Baker, 1892
 Zingiber guangxiense D.Fang, 1980
 Zingiber gulinense Y.M.Xia, 1996
 Zingiber hainanense Y.S.Ye, L.Bai & N.H.Xia, 2015
 Zingiber idae Triboun & K.Larsen, 2002
 Zingiber incomptum B.L.Burtt & R.M.Sm., 1969
 Zingiber inflexum Blume, 1827
 Zingiber integrilabrum Hance, 1882
 Zingiber integrum S.Q.Tong, 1987
 Zingiber intermedium Baker, 1892
 Zingiber isanense Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber jiewhoei Škorničk., 2014
 Zingiber junceum Gagnep., 1906
 Zingiber kangleipakense Kishor & Škorničk., 2013
 Zingiber kawagoii Hayata, 1921
 Zingiber kelabitianum Theilade & H. Christensen, 1998
 Zingiber kerrii Craib, 1912
 Zingiber kunstleri King ex Ridl., 1899
 Zingiber lambii Mood & Theilade, 1997
 Zingiber laoticum Gagnep., 1907 - Gừng Lào.
 Zingiber larsenii Theilade, 1999
 Zingiber latifolium Theilade & Mood, 1997
 Zingiber lecongkietii Škorničk. & H.Ð.Trần, 2015 - Gừng Lê Công Kiệt
 Zingiber leptorrhizum D.Fang, 1982
 Zingiber leptostachyum Valeton, 1908
 Zingiber leucochilum L.Bai, Škorničk. & N.H.Xia, 2018
 Zingiber ligulatum Roxb., 1810
 Zingiber limianum Meekiong, 2014
 Zingiber lingyunense D.Fang, 1980
 Zingiber loerzingii Valeton, 1918
 Zingiber longibracteatum Theilade, 1999
 Zingiber longiglande D.Fang & D.H.Qin, 1996
 Zingiber longiligulatum S.Q.Tong, 1987
 Zingiber longipedunculatum Ridl., 1908
 Zingiber longyanjiang Z.Y.Zhu, 1992
 Zingiber macradenium K.Schum., 1899
 Zingiber macrocephalum (Zoll.) K.Schum., 1899
 Zingiber macroglossum Valeton, 1918
 Zingiber macrorrhynchus K.Schum., 1904
 Zingiber magang N.S.Lý & Škorničk., 2021
 Zingiber malaysianum C.K.Lim, 2002
 Zingiber marginatum Roxb., 1810
 Zingiber martinii R.M.Sm., 1989
 Zingiber matangense Noor Ain, Tawan & Meekiong, 2015
 Zingiber matupiense M.M.Aung & Nob.Tanaka, 2017
 Zingiber matutumense Mood & Theilade, 2001
 Zingiber mawangense Noor Ain & Meekiong, 2015
 Zingiber meghalayense Sushil K.Singh, Ram.Kumar & Mood, 2013
 Zingiber mekongense Gagnep., 1907
 Zingiber mellis Škorničk., H.Ð.Trần & Sída f., 2015
 Zingiber microcheilum Škorničk., H.Ð.Trần & Sída f., 2015
 Zingiber mioga (Thunb.) Roscoe, 1807
 Zingiber mizoramense Ram.Kumar, Sushil K.Singh & S.Sharma, 2015
 Zingiber molle Ridl., 1909
 Zingiber monglaense S.J.Chen & Z.Y.Chen, 1988
 Zingiber monophyllum Gagnep., 1903 - Gừng một lá.
 Zingiber montanum (J.Koenig) Link ex A.Dietr., 1831
 Zingiber multibracteatum Holttum, 1950
 Zingiber murlenica Ram.Kumar, Sushil K.Singh & S.Sharma, 2015
 Zingiber nanlingense Lin Chen, A.Q.Dong & F.W.Xing, 2011
 Zingiber natmataungense S.S.Zhou & Ren Li, 2020  
 Zingiber nazrinii C.K.Lim & Meekiong, 2014
 Zingiber neesanum (J.Graham) Ramamoorthy, 1976
 Zingiber neglectum Valeton, 1904
 Zingiber negrosense Elmer, 1915
 Zingiber neotruncatum T.L.Wu, K.Larsen & Turland, 2000
 Zingiber nigrimaculatum S.Q.Tong, 1989
 Zingiber nimmonii (J.Graham) Dalzell, 1852
 Zingiber nitens M.F.Newman, 2015
 Zingiber niveum Mood & Theilade, 2002
 Zingiber odoriferum Blume, 1827
 Zingiber officinale Roscoe, 1807 – loài điển hình. Gừng, gừng thuốc, sinh khương.
 Zingiber oligophyllum K.Schum., 1904
 Zingiber olivaceum Mood & Theilade, 2002
 Zingiber orbiculatum S.Q.Tong, 1987
 Zingiber ottensii Valeton, 1918
 Zingiber pachysiphon B.L.Burtt & R.M.Sm., 1969
 Zingiber panduratum Roxb., 1820
 Zingiber papuanum Valeton, 1918
 Zingiber pardocheilum Wall. ex Baker, 1892
 Zingiber parishii Hook.f., 1873
 Zingiber pauciflorum L.Bai, Škorničk., D.Z.Li & N.H.Xia, 2017
 Zingiber pellitum Gagnep., 1906 - Gừng bọc da.
 Zingiber pendulum Mood & Theilade, 1997
 Zingiber perenense N. Odyuo, D.K. Roy, C. Lyngwa & A.A. Mao, 2019
 Zingiber petiolatum (Holttum) Theilade, 1998
 Zingiber pherimaense Biseshwori & Bipin, 2014
 Zingiber phillippsiae Mood & Theilade, 1999 (công bố là Z. phillippsii)
 Zingiber phumiangense Chaveer. & Mokkamul, 2007
 Zingiber pleiostachyum K.Schum., 1904
 Zingiber plicatum Škorničk. & Q.B.Nguyen, 2015
 Zingiber popaense Nob.Tanaka, 2012
 Zingiber porphyrochilum Y.H.Tan & H.B.Ding, 2020
 Zingiber porphyrosphaerum K.Schum., 1904 (công bố như là Z. porphyrosphaera)
 Zingiber pseudopungens R.M.Sm., 1989
 Zingiber pseudosquarrosum L.J.Singh & P.Singh, 2016
 Zingiber puberulum Ridl., 1899
 Zingiber purpureoalbum Nob.Tanaka & M.M.Aung, 2020
 Zingiber purpureum Roscoe, 1807 - Gừng tía, gừng đỏ, gừng dại.
 Zingiber pyroglossum Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber raja C.K.Lim & Kharuk., 2003
 Zingiber recurvatum S.Q.Tong & Y.M.Xia, 1987
 Zingiber reflexum Nob.Tanaka & M.M.Aung, 2020
 Zingiber roseum (Roxb.) Roscoe, 1800
 Zingiber rubens Roxb., 1810 - Gừng đỏ.
 Zingiber rufopilosum Gagnep., 1903 - Gừng lông hung.
 Zingiber sabuanum K.M.P.Kumar & A.Joe, 2016
 Zingiber sabun C.K.Lim, 2014
 Zingiber sadakornii Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber salarkhanii M.A.Rahman & Yusuf, 2013
 Zingiber shuanglongense C.L.Yeh & S.W.Chung, 2012
 Zingiber simaoense Y.Y.Qian, 1998
 Zingiber singapurense Škorničk., 2014
 Zingiber skornickovae N.S.Lý, 2016
 Zingiber smilesianum Craib, 1912
 Zingiber spectabile Griff., 1851
 Zingiber squarrosum Roxb., 1810
 Zingiber stenostachys K.Schum., 1904
 Zingiber striolatum Diels, 1900
 Zingiber sulphureum Burkill ex Theilade, 1995
 Zingiber tamii N.S.Lý & Škorničk., 2021
 Zingiber tenuifolium L.Bai, Škorničk. & N.H.Xia, 2015
 Zingiber tenuiscapus Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber thorelii Gagnep., 1907
 Zingiber tuanjuum Z.Y.Zhu, 1984
 Zingiber ultralimitale Ardiyani & A.D.Poulsen, 2017
 Zingiber vanlithianum Koord., 1919
 Zingiber velutinum Mood & Theilade, 1999
 Zingiber ventricosum L.Bai, Škorničk., N.H.Xia & Y.S.Ye, 2016
 Zingiber vinosum Mood & Theilade, 1997
 Zingiber viridiflavum Mood & Theilade, 1999
 Zingiber vittacheilum Triboun & K.Larsen, 2014
 Zingiber vuquangense N.S.Lý, T.H.Lê, T.H.Trinh, V.H.Nguyen & N.D.Do, 2019
 Zingiber wandingense S.Q.Tong, 1987
 Zingiber wightianum Thwaites, 1861
 Zingiber wrayi Prain ex Ridl., 1904
 Zingiber yersinii Škorničk., H.Ð.Trần & Rybková, 2015 - Gừng déch-xanh, gừng Yersin.
 Zingiber yingjiangense S.Q.Tong, 1987
 Zingiber yunnanense S.Q.Tong & X.Z.Liu, 1991
 Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm., 1806 - Gừng gió, gừng dại, ngải xanh, ngải mặt trời.
 Zingiber zhuxiense G.X.Hu & S.Huang, 2015

Chú thích

 Chi Gừng trên trang botanyvn.com

 
Zingiberoideae