Ngữ chi Palaung

Ngữ chi Palaung hay ngữ chi Palaung-Wa là một phân nhánh của ngữ hệ Nam Á, gồm khoảng 30 ngôn ngữ.

Phát triển âm vị học 
Hầu hết ngôn ngữ Palaung mất sự phân biệt phụ âm vô thanh-hữu thanh ở ngôn ngữ Nam Á tiền thân; thay vào đó, sự phân biệt này tái hiện trên nguyên âm. Trong nhánh Wa, sự phân biệt phụ âm vô thanh-hữu thanh trở thành sự phân biệt nguyên âm thường-hà hơi; trong nhóm Palaung-Riang, nó trở thành một hệ thống hai thanh điệu âm vực. Các ngôn ngữ Angku có hệ thanh điệu khác - ví dụ như tiếng U có bốn thanh điệu, cao, thấp, lên (thăng), xuống (giáng) - nhưng chúng được phát triển từ chiều dài nguyên âm và đặc điểm phụ âm cuối, chứ không phải từ sự phân biệt vô thanh-hữu thanh.

Nguồn gốc 
Paul Sidwell (2015) gợi ý rằng quê hương của ngữ chi Palaung nằm ở khu vực biên giới của Lào và Tây Song Bản Nạp ở Vân Nam, Trung Quốc. Quê hương của ngữ chi Khơ Mú tiếp giáp với quê hương của ngữ chi Palaung dẫn đến nhiều từ vựng vay mượn giữa hai nhánh do sự tiếp xúc mạnh mẽ. Sidwell (2014) gợi ý rằng từ "nước" (*oːm trong ngôn ngữ Palaung nguyên thủy) mà Gérard Diffloth cho là một trong những từ vựng then chốt để chứng minh cho sự tồn tại nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer Bắc, có thể là do ngữ chi Khơ Mú đã mượn từ ngữ chi Palaung.

Phân loại

Diffloth & Zide (1992) 
Ngữ chi Palaung bao gồm ít nhất ba nhánh, nhưng vị trí của một số ngôn ngữ chưa rõ ràng. Ví dụ như tiếng Lamet đôi khi được phân loại là một nhánh riêng biệt. Sau đây là phân loại của Diffloth & Zide (1992), được trích dẫn trong Sidwell (2009: 131).
 Palaung Tây (Palaung-Riang) 
 Palaung 
 Shwe (Palaung Vàng, Đức Ngang (德昂, De'ang).) 
 Đức Ngang (De'ang) 
 Palé (Palaung Bạc, Ruching) 
 Nhữ Mãi (汝买, Rǔmǎi) 
 Riang 
 Riang thực sự (Riang Lang), Yinchia (Riang Lai)
 ? Danau (có lẽ thuộc Palaung-Riang)
 Palaung Đông 
 Angku 
 Angku 
 Hộ (Hu) 
 Kiorr 
 Kon Keu 
 Mạn Mễ (曼咪, Man Met) 
 Mok
 Samtao (Samtau) 
 Tai Loi (Mong Lue)
 U (濮满, Púmǎn) 
 Nhóm ngôn ngữ Lamet 
 Lamet (Khamet, Xmet) 
 Con (Kha Kior, Kiorr)
 Nhóm ngôn ngữ Wa (Va, Ngõa, 佤)
 Bố Lãng (布朗, Bùlǎng)
 Nhóm Lawa 
 La 
 Lawa 
 Wa 
 Parauk (Wa chuẩn, tại Trung Quốc gọi là Ba Nhiêu Khắc (巴饒克, Bāráokè).) 
 Khalo (Ca Lạp, 卡拉, Kǎlā)
 Awa (A Va, A Ngõa)

Một số nhà nghiên cứu còn gộp cả các ngôn ngữ Mảng, thay vì gộp nhóm chúng với các ngôn ngữ Pakan.

Sidwell (2010) 
Phân loại sau đây theo phân nhánh được đưa ra bởi Sidwell (2010, ms).
 Danau (Khano) 
 Palaung thực sự
 Tây (Riang-Palaung) 
 Palaung (De'ang: Shwe / Palaung Vàng, Palé / Ruching / Palaung Bạc, Rumai) 
 Riang (Riang, Yinchia) 
 Angku 
 Hu 
 U (P'uman) 
 Kiorr (Kha Kior, Con) 
 Kon Keu (Angku) 
 Mok (Man Met) 
 Mong Lue (Tai Loi) 
 Muak Sa-aak 
 Lamet (Xmet) 
 Wa 
 Blang (Samtao) 
 Lawa 
 Umpai Lawa 
 Bo Luang Lawa 
 Wa 
 Paraok (Wa chuẩn) 
 Khalo 
 Awa 
 Meung Yum 
 Savaiq

Sidwell (2014) đề xuất một nhánh bổ sung, bao gồm:
 Bit-Kháng 
Bit
 Kháng 
 Bố Mang (布芒, Bùmáng) 
 Quảng Lâm

Sidwell (2015) 
Sidwell (2015: 12) đề xuất một phân loại sửa đổi cho ngữ chi Palaung. Bit-Kháng rõ ràng thuộc ngữ chi Palaung nhưng chứa nhiều từ vay mượn từ ngữ chi Khơ Mú. Sidwell (2015: 12) tin rằng có khả năng nhóm nó trong Palaung Đông. Mặt khác, Sidwell (2015) coi Danaw là ngôn ngữ Palaung khác biệt nhất.

 Danaw 
 Palaung Tây 
 Palaung (Dara'ang, Da'ang, Palay, v.v.) 
 Rumai
 Nhóm Riang (Riang-Lang, Riang-Sak, v.v.) 
 Palaung Đông 
 Nhóm Wa 
Wa (Praok, Awa, Vo, v.v.)
 Lawa (Lawa Bo Luang, Lavua/Luwa, v.v.)
 Bulang (Bulang, Plang/Samtao, Kawa, Kontoi, v.v.)
 Nhóm Angku: U, Hu, Man Met/Kemie, Muak/Mok, Tai Loi, v.v. 
 Nhóm Lameet: Lameet (Lamet), Con, Lua/Khamet 
 ? Nhóm Bit-Kháng: (Kha) Bit, Buxing, Quảng Lâm, Kháng/Khao, Bumang

Sự tương đồng từ vựng với ngữ chi Khơ Mú 
Sidwell (2015) lưu ý rằng ngữ chi Palaung và ngữ chi Khơ Mú dùng chung nhiều từ vựng, nhưng coi hiện tượng này là kết quả của sự khuếch tán từ vựng do sự tiếp xúc ngôn ngữ mạnh mẽ.

Sidwell (2015:112-113) liệt kê các từ vựng Palaung nguyên thủy sau đã khuếch tán từ Palaung sang Khơ Mú.
Các dạng từ vựng từ Palaung sang Khơ Mú
 *ʔɔːt ‘lau, chùi, xóa sạch’
 *ʔiɛk ‘nách’
 *ɓɤs ‘đội trên đầu/đeo trên lưng’
 *bliɛs ‘xiên, giáo, mác’
 *cəˀŋam ‘làm sạch’
 *criːl ‘vàng’
 *gɔːʔ ‘bạn bè, họ hàng’
 *kərɗi(ː)ŋ ‘rốn’
 *kɤːŋ ‘đào, bới, xới, cuốc’
 *kʋɤj ‘trên, phần trên’
 *laj ‘mua bán’
 *mɔk ‘đánh/đốn ngã’
 *(ʰ)ɲɤk ‘dính, nhớp nháp’
 *tjaːk ‘con nai’

Sidwell (2015:113) liệt kê các từ vựng Palaung nguyên thủy sau đã khuếch tán từ Khơ Mú sang Palaung.
Các dạng từ vựng từ Khơ Mú sang Palaung
 *ɟɤːl ‘nhẹ cân’
 *kla(ː)w ‘tinh hoàn, hòn dái’

Sidwell (2015:114) liệt kê các từ vựng Palaung nguyên thủy sau chia sẻ cùng Khơ Mú nhưng không chia sẻ với các nhánh Nam Á khác và không chắc chắn là chúng đã khuếch tán từ Palaung sang Khơ Mú hay ngược lại.
 *-daːk ‘gan/lòng bàn tay/chân’
 *-jaːŋ ‘nữ, phụ nữ, gái’
 *kəlɔːŋ ‘hạt’
 *krlaːŋ ‘hành tinh’
 *-nuːs ‘miệng’
 *tɤːʔ ‘khói’
 *sŋɔːʔ ‘thóc, gạo’

Xem thêm 
 Danh sách từ vựng Palaung nguyên thủy đã phục dựng (Wiktionary)

Tham khảo

Đọc thêm 
 Darren Gordon. (2013) A selective Palaungic linguistic bibliography  (Thư mục ngôn ngữ học Palaung chọn lọc). Mon-Khmer Studies tập. 42 Đại học Mahidol và SIL International. 
 Cheeseman Nathaniel; Elizabeth Hall và Darren Gordon. (2015) Palaungic Linguistic Bibliography with Selected Annotations (Thư mục ngôn ngữ học Palaung với chú giải chọn lọc). 'Mon-Khmer Studies'' tập. 44 trang i-liv. 
 Paul Sidwell. Proto Palaungic phonology: reconstructing vowel lengths and qualities in a partially restructured system (Âm vị học Palaung nguyên thủy: Phục dựng trường độ và các đặc tính nguyên âm trong hệ thống tái cấu trúc một phần).

Liên kết ngoài 
 RWAAI (Kho lưu trữ và không gian làm việc cho Di sản phi vật thể ngôn ngữ Nam Á) 
 Ngôn ngữ Palaung trong Lưu trữ kỹ thuật số RWAAI.

Ngữ hệ Nam Á