Zhuz

Zhuz (, ٴجۇز,) cũng dịch là " Hãn quốc " hay " trăm ") là một cách phân chia vùng miền nằm trong khuôn khổ liên minh Cuman-Kipchak theo các bộ tộc chính trong từng vùng cụ thể. Khu vực này bao gồm nhiều phần thuộc lãnh thổ Kazakhstan ngày nay. Sự phân chia các zhuz là điển hình cho sự phân chia không gian sinh sống và ảnh hưởng của các tộc người Kazakh.

 Các zhuz Thượng () hoặc zhuz Uly bao gồm các vùng lãnh thổ phía nam và đông nam Kazakhstan, tây bắc Trung Quốc (Tân Cương) và một phần của Uzbekistan. 
 Các zhuz Trung () hoặc zhuz Orta bao gồm sáu bộ tộc, bao gồm khu vực miền trung và miền đông Kazakhstan
 Các zhuz Hạ () hoặc zhuz Kishi bao gồm ba bộ tộc, bao gồm phía tây Kazakhstan và tây nước Nga (Orenburg Oblast).

Lịch sử 
Các ghi chép sớm nhất về các zhuz của người Kazakh đã xuất hiện từ thế kỷ 17. Nhà đông phương học người Nga Velyaminov-Zernov (1919) tin rằng sự phân chia này nảy sinh do sự chiếm cứ của các bộ tộc vào các thành phố quan trọng gồm Tashkent, Yasi và Sayram vào năm 1598.

Một số nhà nghiên cứu lập luận rằng zhuz có ý nghĩa tương đương với bộ lạc hoặc liên minh quân sự giữa những bộ tộc du mục thảo nguyên xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ 16 sau khi hãn quốc Kazakh tan rã. Yuri Zuev lập luận rằng, sự phân chia lãnh thổ căn cứ theo ba khu vực sinh thái hoặc địa hình khác nhau, zhuz Thượng tại vùng thảo nguyên phía nam và đông nam được tách ra khỏi hai khu vực khác bởi hồ Balkhash.

Theo một số nhà nghiên cứu, người Kazakh đã bị tách ra trong cuộc nội chiến đầu tiên vào thời đại hãn quốc Kazakh. Các bộ tộc công nhận Buidash Khan làm thủ lĩnh đã thành lập zhuz Thượng. Các bộ tộc công nhận Togim Khan thành lập zhuz Trung. Các bộ tộc công nhận Akhmed Khan thiết lập zhuz Hạ.

Theo truyền thuyết của người Kazakhstan , ba zhuz là sự kế thừa lãnh thổ của ba người con trai của người cha đẻ đã sáng lập chủ quyền và cương vực của người Kazakh. Trong tiếng Kazakhstan, júz có nghĩa là "liên minh" hoặc "một trăm".

Zhuz Thượng 

Trong lịch sử, zhuz Thượng (; ) gồm các bộ tộc sinh sống ở khu vực phía bắc của hãn quốc Sát Hợp Đài cũ của đế quốc Mông Cổ, tại lưu vực các sông Ili và sông Chu, ở Đông Nam Kazakhstan ngày nay và Quận tự trị Ili Kazakhstan của Trung Quốc (phía bắc Tân Cương) còn có tên gọi khác là  jüz Üysin.

Ghi chép đầu tiên về zhuz Thượng xuất hiện năm 1748, do một sứ giả người Tatar của Tsaritsa đã được gửi đến  để đàm phán về việc thần phục của Abul Khair Khan vào năm 1732. Theo Nikolai Aristov, dân số ước tính của zhuz Thượng là khoảng 550.000 người trong nửa sau của thế kỷ 19. Vùng lãnh thổ này đã bị chinh phục bởi hãn quốc Kokand vào những năm 1820 và bởi Đế quốc Nga trong những năm 1850 đến 1860.

Giới cầm quyền của Kazakhstan, bao gồm cựu tổng thống Nurseult Nazarbayev, cựu Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Kazakhstan Dinmukhamed Konayev, cũng như nhà thơ Jambyl Jabayev là đại diện của những người xuất thân từ khu vực zhuz Thượng.

Đã có một số nỗ lực để xác định tên chính xác và bản chất của các bộ tộc cấp cao nhất trong suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác nhau đã chỉ ra rất nhiều tên và số lượng dân cư khác nhau cho các bộ tộc thảo nguyên. Tên gọi của các bộ tộc sinh sống ở khu vực zhuz Thượng bao gồm: 

 Dulat () 
 Janys () 
 Siyqym (  ) 
 Botbay () 
 Shymyr () 
 Jalayir () 
 Qangly () 
 Alban (  ) 
 Suwan (  ) 
 Sary-Uysin (Kazakh        
 Shaccorashty () 
 Sirgeli (  ) 
 Oshaqty () 
 Ysty () 
 Shanyshqyly ()

Zhuz Trung 

Zhuz Trung (; ), còn được gọi là Arǵyn júz, bao gồm các vùng đất phía đông của Kim Trướng Hãn quốc trước đây ở miền trung, miền bắc và miền đông Kazakhstan.

Một số nhà thơ và trí thức nổi tiếng của Kazakhstan được sinh ra ở vùng zhuz Trung, bao gồm Abay Qunanbayuli, Akhmet Baytursinuli, Shokan Walikhanuli và Alikhan Bokeikhanov.

Khu vực zhuz Trung bao gồm các bộ tộc:

 Argyn (  ) 
 Kerei (Kazakh  Kazakh     
 Naiman (  ) 
 Khongirad () 
 Qypchak () 
 Taraqty   ) 
 Uwaq | Waq ()

Zhuz Hạ 
Zhuz Hạ (;   ), còn được gọi là júz Alshyn, chiếm lĩnh các vùng đất của hãn quốc Nogai cũ ở Tây Kazakhstan.

Các bộ tộc bản địa ở zhuz này có nguồn gốc từ người Nogai thuộc hãn quốc Nogai, Tây Kazakhstan, nhưng vào thế kỷ 16, họ đã bị người Kazakh đánh bại, người Nga và Nogai đã rút lui về phía Tây của hãn quốc, đến thảo nguyên sông Kuban. Vào thế kỷ 18, các bộ tộc đã gây nguy hiểm cho các thành phố bên trong lòng đế quốc Nga, vì vậy người Nga đã liên minh với người Mông Cổ Kalmyks để thay thế và hỗ trợ người Alshyn trở lại khu vực Urals. Ở đó, họ đã thành lập các zhuz Thượng. Trong các cuộc bành trướng của người Kazakh-Kalymk, hãn quốc Khiva đã sáp nhập bán đảo Mangyshlak và chiếm lĩnh khu vực này trong hai thế kỷ trước khi bị người Nga xâm chiếm. Vào đầu thế kỷ 19, một bộ phận người Kazakh đã di chuyển sang phía tây, đến khu vực tỉnh Astrakhan ngày nay, thành lập nên Hãn quốc Bukey. Khi nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan được thành lập, Bukey là khu vực nằm ở điểm gần cực Tây của đất nước, vị trí này thuộc phạm vi châu Âu.

Các vị lãnh đạo trong lịch sử của cuộc kháng chiến của người Kazakh chống lại Đế quốc Nga gắn liền với khu vực zhuz Hạ bao gồm Isatay Taymanuly (, 1791-1838) và Makhambet Otemisuly (, 1803/4-1846).

Zhuz Hạ bao gồm ba nhóm bộ tộc lớn:

 Baiuly () 
 Adai (  ) 
 Alasha (  ) 
 Baibaqty () 
 Berish () 
 Zhappas () 
 Masqar () 
 Taz (  ) 
 Tana (  ) 
 Esentemir () 
 Ysyq () 
 Qyzylqurt () 
 Sherkesh () 
 Alimuly () 
 Qarakesek () 
 Qarasaqal () 
 Tortqara () 
 Kete (  ) 
 Shomekei () 
 Shekti (  ) 
 Jetyru () 
 Tabyn (  ) 
 Tama (  ) 
 Kerderi () 
 Kereit (  ) 
 Zhagalbaily () 
 Telew (  ) 
 Ramadan ()

Xem thêm 

 Các bộ tộc Kazakhstan
 Khan Khan 
 Zhetysu 
 Nhân khẩu học dân tộc Kazakhstan 
 Danh sách các bộ lạc và gia tộc Mông Cổ thời trung cổ 
 Orda (cấu trúc)

Nguồn trích dẫn

Tham khảo 

 Svat Soucek, "Lịch sử khu vực nội địa châu Á". Nhà xuất bản Đại học Cambridge (2000). . 
 WW Bartold, Bốn nghiên cứu về lịch sử Trung Á, Leiden: EJ Brill, 1962. 
 Ilkhamov Alisher và cộng sự, "Bản đồ dân tộc của Uzbekistan", Uzbekistan, "Quỹ xã hội mở", 2002, tr.   176,      
 Isin A., "Kazakhstan khanate và Nogai Horde trong nửa sau của thế kỷ 15 - 16", Semipalatinsk, Tengri, 2002, tr.   22,      
 S. Qudayberdiuli. "Cây gia đình của người Thổ, Kirgizes, người Kazakh và các vương triều của họ", Alma-Ata, Dastan, 1990  
 S. Kudayberdy-Uly, Cây gia đình của Türks, Tiếng Slovak, Tiếng Kazakh và các vương triều của họ, Alma-Ata, Dastan, 1990  
 M. Tynyshbaev, 'The Uysyn', trong Tài liệu về lịch sử của người Kazakh, Tashkent 1925  
 Yu.A. Zuev, "Lịch sử dân tộc của người Usun", Công trình của Viện hàn lâm khoa học SSR của Kazakhstan, Viện Lịch sử, Khảo cổ học và Dân tộc học, Alma-Ata, Vol. 8, 1960.

Liên kết ngoài 

 Gia phả của người Kazakhstan 

Lịch sử Kazakhstan
Nhóm sắc tộc ở Kazakhstan