Bệnh trypanosoma

Bệnh trypanosoma hay bệnh ngủ là bệnh do ký sinh trùng gây ra ở người và các động vật khác. Bệnh do ký sinh trùng loài Trypanosoma brucei gây ra. Hai loại gây bệnh ở người là Trypanosoma brucei gambiense (T.b.g) và Trypanosoma brucei rhodesiense (T.b.r.). T.b.g gây ra 98% các ca được ghi nhận. Cả hai đều lây truyền qua ruồi Tsetse và phổ biến nhất ở vùng nông thôn. 

Khởi đầu, trong giai đoạn 1 của bệnh có sốt, nhức đầu, ngứa, và đau khớp. Giai đoạn này bắt đầu sau khi bị ruồi cắn 1- 3 tuần. Sau nhiều tuần đến nhiều tháng, bệnh chuyển sang giai đoạn 2 với các triệu chứng lẫn, phối hợp động tác kém, tê và rối loạn giấc ngủ. Chẩn đoán bệnh dựa trên xét nghiệm máu hoặc dịch của hạch lympho để tìm ký sinh trùng. Chọc ống sống thắt lưng thường cần để xác định bệnh đang ở giai đoạn 1 hay giai đoạn 2.

Phòng ngừa bệnh nguy hiểm này bằng cách xét nghiệm máu để tìm T.b.g ở những người có nguy cơ mắc bệnh. Việc điều trị dễ dàng hơn khi bệnh được phát hiện sớm và trước khi có triệu chứng thần kinh. Ở giai đoạn 1 của bệnh, điều trị bằng thuốc pentamidine hoặc suramin. Ở giai đoạn 2, điều trị bằng thuốc  eflornithine hoặc kết hợp nifurtimox và eflornithine để diệt T.b.g. Trong khi melarsoprol đều hiệu quả ở cả hai giai đoạn, melarsoprol thường chỉ được dùng để diệt T.b.r. do thuốc có tác dụng phụ nguy hiểm.

Bệnh thường xảy ra ở một số vùng châu Phi cận Sahara, nơi có số người có nguy cơ mắc bệnh khoảng 70 triệu ở 36 nước. Tính đến năm 2010, bệnh gây khoảng 9,000 ca tử vong, giảm từ con số 34,000 ca tử vong vào năm 1990. Ước tính có 30,000 người hiện đang mắc bệnh và 7000 ca nhiễm mới vào năm 2012. Hơn 80% trong số các ca này xảy ra ở nước Cộng hòa Dân chủ Công gô. Có ba dịch lớn từng xảy ra trong lịch sử gần đây: một dịch xảy ra từ năm 1896 đến 1906, chủ yếu ở  Uganda và Lưu vực Công gô và 2 dịch vào năm 1920 và năm 1970 ở một số nước châu Phi. Các động vật khác, chẳng hạn như bò, có thể mang truyền bệnh và bị mắc bệnh.

Nguyên nhân

Trypanosoma brucei gambiense chiếm phần lớn các trường hợp nhiễm bệnh ở châu Phi, trong đó con người là ổ chứa chính cần thiết để lây truyền, trong khi Trypanosoma brucei rhodesiense chủ yếu là lây từ động vật sang người, thỉnh thoảng lây nhiễm sang người. Bệnh ngủ châu Phi phụ thuộc vào sự tương tác của ký sinh trùng (trypanosome) với ruồi tsetse (vector truyền bệnh), cũng như vật chủ (con người đối với Trypanosoma brucei gambiense và động vật đối với Trypanosoma brucei rhodesiense). Nguy cơ lây nhiễm trypanosomiasis ở châu Phi phụ thuộc vào việc tiếp xúc với một con ruồi tsetse bị nhiễm bệnh.

Kí sinh trùng Trypanosoma brucei

Có hai phân loài của ký sinh trùng chịu trách nhiệm khởi phát bệnh ở người. Trypanosoma brucei gambiense gây bệnh ở tây và trung Phi, trong khi Trypanosoma brucei rhodesiense có phạm vi địa lý hạn chế và là nguyên nhân gây ra bệnh ở đông và nam châu Phi. Ngoài ra, một phân loài thứ ba của ký sinh trùng được gọi là Trypanosoma brucei brucei gây ảnh hưởng đến động vật chứ không phải con người.

Con người là ổ chứa chính cho T. b. gambiense nhưng loài này cũng có thể được tìm thấy ở lợn và các động vật khác. Động vật hoang dã và gia súc là ổ chứa chính của T. b. rhodesiense. Những ký sinh trùng này chủ yếu lây nhiễm cho các cá thể ở châu Phi cận Sahara vì đó là nơi có vectơ (ruồi xê xê). Hai dạng bệnh ở người cũng khác nhau rất nhiều về cường độ. T. b. gambiense gây ra một tình trạng mãn tính có thể duy trì ở giai đoạn thụ động trong nhiều tháng hoặc nhiều năm trước khi các triệu chứng xuất hiện và bệnh có thể kéo dài khoảng ba năm trước khi tử vong xảy ra.

T. b. rhodesiense là dạng cấp tính của bệnh, và tử vong có thể xảy ra trong vài tuần kể từ khi các triệu chứng xuất hiện, và nó có độc lực mạnh hơn và phát triển nhanh hơn T. b. gambiense. Hơn nữa, trypanosomes được bao quanh bởi một lớp "áo" bao gồm các glycoprotein bề mặt biến thể (VSG). Những protein này hoạt động để bảo vệ ký sinh trùng khỏi bất kỳ yếu tố dung dịch nào có trong huyết tương người. Hệ thống miễn dịch của vật chủ nhận biết các glycoprotein có trên lớp lông của ký sinh trùng dẫn đến sản xuất các kháng thể khác nhau (IgM và IgG).

Các kháng thể này sau đó sẽ hoạt động để tiêu diệt các ký sinh trùng lưu hành xung quanh máu. Tuy nhiên, từ một số ký sinh trùng có trong huyết tương, một số ít ký sinh trùng trong số chúng sẽ thay đổi lớp phủ bề mặt dẫn đến hình thành các VSG mới. Do đó, các kháng thể được tạo ra bởi hệ thống miễn dịch sẽ không còn nhận ra ký sinh trùng dẫn đến ký sinh trùng tăng sinh cho đến khi các kháng thể mới được tạo ra để chống lại các VSG mới. Cuối cùng, hệ thống miễn dịch sẽ không còn khả năng chống lại ký sinh trùng do VSG liên tục thay đổi và bệnh sẽ phát sinh.

Vector truyền bệnh

Ruồi Tsetse (chi Glossina) là một loài ruồi lớn, màu nâu, vừa là vật chủ vừa là vật trung gian truyền bệnh cho ký sinh trùng trypanosome. Trong khi hút máu từ vật chủ là động vật có vú, một con ruồi xê xê bị nhiễm ký sinh trùng sẽ tiêm trypomastigotes vào hệ tuần hoàn. Từ vết cắn, ký sinh trùng đầu tiên xâm nhập vào hệ thống bạch huyết và sau đó đi vào máu. Bên trong vật chủ là động vật có vú, chúng biến đổi thành trypomastigotes trong dòng máu, và được mang đến các vị trí khác khắp cơ thể, tiếp cận các chất lỏng khác của cơ thể (ví dụ, bạch huyết, dịch tủy sống), và tiếp tục tái tạo bằng cách nhân bản vô tính.

Toàn bộ vòng đời của trypanosomes châu Phi được biểu thị bằng các giai đoạn ngoại bào. Một con ruồi tsetse bị nhiễm trypomastigotes trong máu khi hút máu của vật chủ là động vật có vú bị nhiễm bệnh. Trong giai đoạn giữa của ruồi, ký sinh trùng biến đổi thành trypomastigotes vòng, nhân lên bằng cách nhân bản vô tính, rời khỏi giai đoạn giữa và biến đổi thành epimastigotes. Các epimastigotes tiếp cận các tuyến nước bọt của ruồi và tiếp tục nhân lên bằng cách nhân bản vô tính. [ cần dẫn nguồn ]

Toàn bộ vòng đời của ruồi mất khoảng ba tuần. Ngoài vết cắn của ruồi, bệnh có thể lây truyền qua:
 Lây nhiễm từ mẹ sang con: trypanosome đôi khi có thể đi qua nhau thai và lây nhiễm sang thai nhi.
 Phòng thí nghiệm: nhiễm trùng ngẫu nhiên, ví dụ, thông qua việc xử lý máu của một người bị nhiễm bệnh và cấy ghép nội tạng, mặc dù điều này là không phổ biến.
 Truyền máu
 Quan hệ tình dục (có thể)
Ruồi ngựa (Tabanidae) và ruồi Muscidae có thể đóng một vai trò trong việc lây truyền nagana (dạng bệnh ngủ ở động vật) và dạng bệnh ở người.

Sinh lý bệnh 
Tryptophol là một hợp chất hóa học được tạo ra bởi ký sinh trùng trypanosomal gây bệnh ngủ, nó gây ra sự buồn ngủ ở người.

Các dấu hiệu và triệu chứng
Các triệu chứng nhiễm trùng trypanosomiasis ở châu Phi xảy ra trong hai giai đoạn: giai đoạn tán huyết (ký sinh trùng xâm nhập vào hệ tuần hoàn) và giai đoạn thần kinh (giai đoạn sau được đặc trưng bởi sự xâm nhập của ký sinh vào hệ thần kinh trung ương). Tuy nhiên, các triệu chứng thần kinh có thể xảy ra ngay từ giai đoạn đầu, và hai giai đoạn này có thể khó phân biệt nếu chỉ dựa vào các đặc điểm lâm sàng.

Căn bệnh này đã được báo cáo với các triệu chứng không điển hình ở những người bị nhiễm bệnh đến từ các khu vực không lưu hành bệnh (ví dụ: khách du lịch). Lý do cho điều này là không rõ ràng và có thể là do di truyền. Số lượng thấp các trường hợp như vậy cũng có thể tạo ra kết quả sai lệch. Ở những người như vậy, nhiễm trùng được cho là biểu hiện chủ yếu dưới dạng sốt với các triệu chứng tiêu hóa (ví dụ như tiêu chảy và vàng da) với triệu chứng nổi hạch hiếm khi phát triển.

Săng Trypanosomal

Một triệu chứng đôi khi được gọi là do săng trypanosom phát triển tại vị trí bị ruồi truyền nhiễm cắn trong vòng 2 ngày kể từ khi nhiễm bệnh. Săng thường được quan sát thấy ở người nhiễm  T. b. rhodesiense, và hiếm gặp ở người nhiễm T. b. gambiense (tuy nhiên, ở người nhiễm T. b. gambiense, săng thường xảy ra hơn ở những người đến từ các khu vực không lưu hành).

Giai đoạn tán huyết 
Thời gian ủ bệnh từ 1–3 tuần đối với T. b. rhodesiense, và dài hơn (nhưng ít đặc điểm chính xác hơn) ở người nhiễm T. b. gambiense. Giai đoạn đầu, được gọi là giai đoạn tán huyết, được đặc trưng bởi các triệu chứng tổng quát, không đặc hiệu như: sốt (từng cơn), nhức đầu (nghiêm trọng), đau khớp, ngứa, suy nhược, khó chịu, mệt mỏi, sụt cân, nổi hạch và lá lách to.

Chẩn đoán có thể bị trì hoãn do sự mơ hồ của các triệu chứng ban đầu. Căn bệnh này cũng có thể bị nhầm với bệnh sốt rét (trên thực tế có thể xảy ra như một bệnh đồng nhiễm trùng)

Sốt không liên tục

Sốt không liên tục, các cơn kéo dài từ một ngày đến một tuần, cách nhau vài ngày đến một tháng hoặc lâu hơn. Các đợt sốt trở nên ít thường xuyên hơn trong suốt quá trình của bệnh.

Nổi hạch

Sự xâm lấn của ký sinh trùng vào hệ tuần hoàn và hệ bạch huyết có liên quan đến việc sưng hạch bạch huyết nghiêm trọng, thường có kích thước lớn. Các hạch bạch huyết sau cổ tử cung thường bị ảnh hưởng nhất, tuy nhiên, các hạch bạch huyết ở nách, bẹn và biểu mô cũng có thể xảy ra. Dấu hiệu Winterbottom, các hạch bạch huyết sưng lên có thể kể đến dọc sau cổ, có thể xuất hiện. Dấu hiệu Winterbottom thường gặp ở người nhiễm T. b. gambiense.

Các triệu chứng khác

Những người bị ảnh hưởng có thể biểu hiện thêm: phát ban da, thiếu máu do tan máu, gan to và chức năng gan bất thường, lách to, rối loạn nội tiết, liên quan đến tim (ví dụ: viêm màng ngoài tim và suy tim sung huyết), và liên quan đến nhãn khoa

Giai đoạn thần kinh 
Giai đoạn thứ hai của bệnh, giai đoạn thần kinh (còn gọi là giai đoạn màng não), bắt đầu khi ký sinh trùng xâm nhập hệ thần kinh trung ương bằng cách đi qua hàng rào máu - não. Tiến triển đến giai đoạn thần kinh xảy ra sau khoảng 21-60 ngày trong trường hợp nhiễm T. b. rhodesiense, và 300–500 ngày trong trường hợp  nhiễm T. b.gambiense.

Trên thực tế, hai giai đoạn này chồng chéo lên nhau và khó phân biệt nếu chỉ dựa vào các đặc điểm lâm sàng; xác định giai đoạn thực sự của bệnh được thực hiện bằng cách kiểm tra dịch não tủy để tìm sự hiện diện của ký sinh trùng.

Rối loạn giấc ngủ

Rối loạn ngủ - thức là một đặc điểm hàng đầu của giai đoạn thần kinh và được dùng để đặt tên chung cho căn bệnh này là bệnh ngủ châu Phi. Những người bị nhiễm bệnh trải qua một chu kỳ ngủ-thức vô tổ chức và rời rạc. Những người bị ảnh hưởng này trải qua hiện tượng đảo ngược giấc ngủ, dẫn đến ngủ ban ngày và buồn ngủ, và các khoảng thời gian tỉnh táo vào ban đêm và mất ngủ. Ngoài ra, những người bị ảnh hưởng cũng trải qua các đợt buồn ngủ đột ngột.

Các triệu chứng thần kinh/nhận thức thần kinh

Các triệu chứng thần kinh bao gồm: run, yếu cơ nói chung, liệt nửa người, liệt một chi, trương lực cơ bất thường, rối loạn dáng đi, mất điều hòa, rối loạn ngôn ngữ, loạn cảm, loạn cảm, gây mê, rối loạn thị giác, phản xạ bất thường, co giật và hôn mê. Các cử động giống như bệnh Parkinson có thể phát sinh do rối loạn vận động không đặc hiệu và rối loạn ngôn ngữ.

Các triệu chứng tâm thần/hành vi

Các cá nhân có thể biểu hiện các triệu chứng tâm thần mà đôi khi có thể chiếm ưu thế trong chẩn đoán lâm sàng và có thể bao gồm hung hăng, thờ ơ, cáu kỉnh, phản ứng loạn thần và ảo giác, lo lắng, dễ xúc động, lú lẫn, hưng cảm, thiếu tập trung và mê sảng.

Giai đoạn bệnh tiến triển muộn và hậu quả 
Nếu không được điều trị, căn bệnh này luôn gây tử vong, với sự suy giảm thần kinh tiến triển dẫn đến hôn mê, suy các cơ quan toàn thân và tử vong. Nhiễm trùng T. b. rhodesiense sẽ gây tử vong trong vòng vài tháng trong khi nhiễm T. b. gambiense sẽ gây tử vong sau vài năm. Tổn thương não gây ra trong giai đoạn thần kinh là không thể phục hồi kể cả khi đã khỏi bệnh.

Dịch tễ học

Năm 2010, bệnh làm khoảng 9.000 người chết, đã giảm nhiều so với 34.000 người vào năm 1990. Tính đến năm 2000, số năm sống được điều chỉnh theo bệnh tật (9 đến 10 năm) bị mất do bệnh ngủ là 2 triệu. Từ năm 2010 đến năm 2014, ước tính có khoảng 55 triệu người có nguy cơ mắc bệnh  và hơn 6 triệu người có nguy cơ mắc bệnh này. Năm 2014, Tổ chức Y tế Thế giới đã báo cáo 3.797 trường hợp nhiễm Trypanosomiasis ở người, trong khi con số dự đoán là 5.000 trường hợp. Tổng số trường hợp được báo cáo trong năm 2014 đã giảm 86% so với tổng số trường hợp được báo cáo trong năm 2000.

Căn bệnh này đã được ghi nhận xảy ra ở 37 quốc gia, tất cả đều ở vùng cận Sahara của châu Phi. Nó xảy ra thường xuyên ở đông nam Uganda và tây Kenya, và giết chết hơn 48.000 người châu Phi vào năm 2008. Cộng hòa Dân chủ Congo là quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất trên thế giới, chiếm 75% các trường hợp nhiễm Trypanosoma brucei gambiense. Dân số có nguy cơ vào khoảng 69 triệu người với 1/3 trong số này có nguy cơ từ 'rất cao' đến 'trung bình' và hai phần ba còn lại có nguy cơ từ 'thấp' đến 'rất thấp' Số người bị ảnh hưởng bởi căn bệnh này đã giảm. Với tốc độ này, khả năng loại bỏ bệnh ngủ là hoàn toàn có thể. Tổ chức Y tế Thế giới có kế hoạch xóa sổ bệnh ngủ vào năm 2030.

Lịch sử

Căn bệnh này đã xuất hiện ở Châu Phi hàng nghìn năm trước. Do không có sự di cư lớn giữa những người bản địa, bệnh ngủ ở người chỉ giới hạn trong các khu vực biệt lập. Điều này đã thay đổi sau khi những người buôn bán nô lệ Ả Rập đi vào trung tâm châu Phi từ phía đông, theo sông Congo, mang theo ký sinh trùng. Bệnh ngủ của người Gambia đã đi lên sông Congo, và sau đó xa hơn về phía đông.

Một nhà văn Ả Rập vào thế kỷ 14 đã để lại mô tả sau đây về trường hợp của một vị vua của Vương quốc Mali: "Kết cục của ông ấy là qua đời bởi chứng bệnh ngủ (illat an-nawm), một căn bệnh thường xuyên xảy ra với cư dân ở đây, đặc biệt là các thủ lĩnh của họ. Giấc ngủ bao trùm một trong số họ theo cách mà khó có thể đánh thức người đó."

Bác sĩ phẫu thuật hải quân người Anh John Atkins đã mô tả căn bệnh này khi ông trở về từ Tây Phi năm 1734:

Bác sĩ phẫu thuật hải quân người Pháp Marie-Théophile Griffon du Bellay đã điều trị và mô tả các trường hợp khi đóng quân trên tàu bệnh viện Caravane ở Gabon vào cuối những năm 1860.

Năm 1901, một trận dịch tàn khốc bùng phát ở Uganda, giết chết hơn 250.000 người, trong đó có khoảng 2/3 dân số ở các khu vực bờ hồ bị ảnh hưởng. Theo Lịch sử Cambridge của Châu Phi, "Người ta ước tính rằng có tới một nửa số người chết vì bệnh ngủ và bệnh đậu mùa ở các vùng đất ở hai bên bờ của hạ lưu sông Congo."

Tác nhân gây bệnh và véctơ truyền bệnh được David Bruce xác định vào năm 1903, và các phân loài của loài động vật nguyên sinh gây bệnh được phân biệt vào năm 1910. Trước đó Bruce đã chỉ ra rằng T. brucei là nguyên nhân gây ra một căn bệnh tương tự ở ngựa và gia súc do ruồi tsetse truyền. (Glossina morsitans).

Phương pháp điều trị hiệu quả đầu tiên, atoxyl, một loại thuốc dựa trên thạch tín do Paul Ehrlich và Kiyoshi Shiga phát triển, được giới thiệu vào năm 1910, nhưng gây mù lòa là một tác dụng phụ nghiêm trọng.

Suramin lần đầu tiên được Oskar Dressel và Richard Kothe tổng hợp vào năm 1916. Nó được giới thiệu vào năm 1920 để điều trị giai đoạn đầu của bệnh. Đến năm 1922, Suramin thường được kết hợp với tryparsamide (một loại thuốc asen hữu cơ ngũ bội khác), loại thuốc đầu tiên xâm nhập vào hệ thần kinh và hữu ích trong điều trị giai đoạn hai của dạng gambiense. Tryparsamide đã được công bố trên Tạp chí Y học Thực nghiệm vào năm 1919 và được thử nghiệm tại Congo thuộc Bỉ bởi Louise Pearce thuộc Viện Rockefeller vào năm 1920. Nó được sử dụng trong trận đại dịch ở Tây và Trung Phi trên hàng triệu người và là phương pháp điều trị chính cho đến khi những năm 1960. Nhà truyền giáo y khoa người Mỹ Arthur Lewis Piper đã tích cực sử dụng tryparsamide để điều trị bệnh ngủ ở Congo thuộc Bỉ vào năm 1925.

Pentamidine, một loại thuốc có hiệu quả cao đối với giai đoạn đầu của bệnh, đã được sử dụng từ năm 1937. Trong những năm 1950, nó đã được sử dụng rộng rãi như một tác nhân dự phòng ở miền tây châu Phi, dẫn đến tỷ lệ nhiễm trùng giảm mạnh. Vào thời điểm đó, việc diệt trừ căn bệnh này được cho là đã nằm trong tầm tay.

Arsobal được phát triển vào những năm 1940 có hiệu quả đối với những người bị bệnh ngủ giai đoạn hai. Tuy nhiên, 3–10% những người được tiêm đã bị phản ứng não (co giật, hôn mê tiến triển hoặc phản ứng loạn thần), và 10–70% các trường hợp này dẫn đến tử vong; nó có thể gây tổn thương não ở những người sống sót sau căn bệnh. Tuy nhiên, do hiệu quả của nó, melarsoprol vẫn được sử dụng cho đến ngày nay. Tình trạng kháng melarsoprol đang gia tăng và liệu pháp kết hợp với nifurtimox hiện đang được nghiên cứu.

Eflornithine (difluoromethylornithine hoặc DFMO), phương pháp điều trị hiện đại nhất, được phát triển vào những năm 1970 bởi Albert Sjoerdsma và đã trải qua các thử nghiệm lâm sàng vào những năm 1980. Thuốc đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ phê duyệt vào năm 1990. Aventis, công ty chịu trách nhiệm sản xuất, đã ngừng sản xuất vào năm 1999. Năm 2001, Aventis, kết hợp với Médecins Sans Frontières và Tổ chức Y tế Thế giới, đã ký một thỏa thuận dài hạn để sản xuất và tài trợ thuốc.

Tham khảo

Bệnh do ký sinh trùng
Bệnh nhiệt đới
Rối loạn giấc ngủ
RTT