Trăm trứng nở trăm con

Trăm trứng nở trăm con là truyền thuyết về nguồn gốc của dân tộc Việt Nam. Dựa vào truyền thuyết này, người Việt tự coi mình là Con rồng cháu tiên.

Tóm tắt
Đế Minh cháu ba đời họ Viêm Đế Thần Nông, sau nhân đi tuần về phía Nam đến núi Ngũ Lĩnh lấy được con gái bà Vụ Tiên, sinh ra Lộc Tục. Tục được vua cha cho làm vua phương Nam, xưng là Kinh Dương Vương, quốc hiệu là Xích Quỷ. Kinh Dương Vương lấy con gái Động Đình Quân là Long Nữ đẻ ra Sùng Lãm, nối ngôi làm vua xưng là Lạc Long Quân.

Lạc Long Quân lấy con gái vua Đế Lai tên là Âu Cơ, đẻ một lần trăm cái trứng nở ra được 100 người con . Lạc Long Quân là dòng dõi rồng sống dưới nước còn Âu Cơ là dòng dõi tiên sống trên cạn. Do ăn ở với nhau lâu mà không hợp nên chia 50 con theo cha xuống bể Nam Hải, 50 con theo mẹ lên núi.

Người con trưởng sang làm vua nước Văn Lang, xưng là Hùng Vương.

Ghi chép sử liệu
 Trong truyện Liễu Nghi (柳毅傳), một tác phẩm văn học do Lý Triều Uy đời nhà Đường (618-907) (Trung Quốc) có đề cập đến một phần liên quan.
 Truyền thuyết lần đầu được ghi lại với khung cốt truyện đầy đủ trong bộ Lĩnh Nam Chích Quái, bộ sách sưu tập những truyền thuyết, cổ tích dân gian Việt Nam được biên soạn vào khoảng cuối đời nhà Trần (khoảng cuối thế kỷ 14).
 Được chép vào chính sử lần đầu trong Đại Việt sử ký toàn thư (1697) do Ngô Sĩ Liên chủ soạn.
 Các bộ sử sau đó đều có chép vào nhưng đều thể hiện sự nghi ngờ về truyền thuyết này, như Việt Sử Tiêu Án (1775), Đại Việt sử ký tiền biên (1800) do Ngô Thì Sĩ chủ soạn; Khâm định Việt sử Thông giám cương mục (1856-1884) do Quốc Sử Quán triều Nguyễn soạn thảo, hay Việt Nam Sử Lược (1919) do Trần Trọng Kim soạn thảo.

Ngô Thì Sĩ đã nhận định trong Đại Việt sử ký tiền biên (1800):
...Nay xét phần Ngoại kỉ chép: Năm Nhâm Tuất thì bắt đầu Giáp Tí là năm nào? Ghi chép tên húy Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân sao riêng lược bỏ Hùng Vương? Thời Ngũ Đế trở về trước thì chưa từng gọi là vương. Xích Quỷ là tên nào, mà lại để làm tên nước. Một loạt hoang đường càn rỡ đều là đáng bỏ đi. Cái lỗi ấy là tại kẻ hiếu sự thấy trong Liễu Nghị truyền thư. Trong truyện nói con gái vua Động Đình gả cho con thứ của Kinh Xuyên Vương, tưởng càn Kinh Xuyên là Kinh Dương. Đã có vợ chồng thì có cha con, vua tôi, nhân đó mà thêu dệt thành văn, cốt cho đủ số đời vua, nhà làm sử theo đó mà chọn dùng, và cho đó là sự thực. Phàm những chuyện lấy từ Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh, cũng như Bắc sử lấy ở Kinh Nam Hoa và thiên Hồng Liệt đấy...

Lời phê trong Khâm định Việt sử Thông giám cương mục (1856-1884):
Kinh Thi có câu: "Tắc bách tư nam" (hàng trăm con trai). Đó là chúc tụng cho nhiều con trai đấy thôi, xét đến sự thực cũng chưa đến số ấy, huống chi lại nói là đẻ ra trăm trứng! Nếu quả vậy, thì khác gì chim muông, sao gọi là loài người được?
Dẫu đến như chuyện nuốt trứng chim huyền điểu1, giẫm vào dấu chân người lớn cũng chưa quái lạ quá lắm như thế. Vậy thì chuyện này dường cũng hoang đường, lờ mờ, không kê cứu như chuyện "mình rắn đầu người, mình người đầu trâu đó chăng?.

 Trong Lục Độ Tập Kinh truyện thứ 23 có nhắc đến truyền thuyết trăm trứng. Mà Lục Độ Tập Kinh là tập kinh thuộc Đại Tạng Kinh của Phật giáo. Phiên bản chữ Hán đã có từ thế kỷ thứ 2, truyền bản ngày nay gồm 8 quyển, 91 truyện.
Đây là phát hiện của GSTS. Lê Mạnh Thát khi kiếm tra, đối chiếu dị bản tiếng Phạn.

Chú thích

Xem thêm 
 Lạc Long Quân
 Âu Cơ

Truyền thuyết Việt Nam