Chi Cá bướm

Chi Cá bướm, tên khoa học là Chaetodon, là chi cá biển có số lượng thành viên đông nhất trong họ Cá bướm. Các loài trong chi này được phân bố trải rộng trên khắp các vùng biển thuộc Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương và Đại Tây Dương.

Từ nguyên 
Từ chaetodon được ghép bởi hai âm tiết trong tiếng Hy Lạp cổ đại: khaítē (χαίτη; "tóc") và odoús (ὀδούς; "răng"), hàm ý đề cập đến bộ răng có dạng sợi cứng như bàn chải của loài điển hình C. capistratus.

Phân loại học 
Ước tính, hai chi Chaetodon và Prognathodes tách nhau từ tổ tiên chung gần nhất vào khoảng 24 triệu năm trước. Chaetodon sau đó lại tách thành 4 nhánh lớn, kéo dài từ khoảng 20 đến 14 triệu năm.

Chaetodon là chi có tình trạng phân loại học phức tạp nhất trong họ Cá bướm. Tính đến hiện tại, có tất cả 87 loài được công nhận trong chi này, được chia vào thành nhiều phân chi. Những phân chi này có khả năng sẽ được công nhận là những chi hợp lệ trong tương lai.

Phân chi và các loài 
Theo nghiên cứu của Fessler & Westneat (2007), Chaetodon được chia thành những phân chi sau với 4 nhánh chính:

Nhánh 1 
Nhánh này chỉ có duy nhất một phân chi là Chaetodon, bao gồm các loài sau đây:
 Chaetodon capistratus 
 Chaetodon ocellatus 
 Chaetodon hoefleri 
 Chaetodon robustus 

Những loài dưới đây được một số nhà ngư học xếp vào phân chi Chaetodon, nhưng số khác lại xem chúng thuộc nhóm incertae sedis:

 Chaetodon assarius 
 Chaetodon dialeucos 
 Chaetodon humeralis 
 Chaetodon marleyi 
 Chaetodon sanctaehelenae 
 Chaetodon striatus

Nhánh 2 
Nhánh này bao gồm 4 phân chi:

Lepidochaetodon 

 Chaetodon daedalma 
 Chaetodon interruptus 
 Chaetodon kleinii 
 Chaetodon litus 
 Chaetodon nippon 
 Chaetodon smithi 
 Chaetodon trichrous 
 Chaetodon unimaculatus

Roaops 

 Chaetodon burgessi 
 Chaetodon declivis 
 Chaetodon flavocoronatus 
 Chaetodon mitratus 
 Chaetodon tinkeri

Exornator 

 Chaetodon citrinellus 
 Chaetodon dolosus 
 Chaetodon guentheri 
 Chaetodon guttatissimus 
 Chaetodon miliaris 
 Chaetodon multicinctus 
 Chaetodon pelewensis 
 Chaetodon punctatofasciatus 
 Chaetodon quadrimaculatus 
 Chaetodon sedentarius

Rhombochaetodon 

 Chaetodon argentatus 
 Chaetodon blackburnii 
 Chaetodon fremblii 
 Chaetodon madagaskariensis 
 Chaetodon mertensii 
 Chaetodon paucifasciatus 
 Chaetodon xanthurus

Nhánh 3 
Nhánh này bao gồm 6 phân chi:

Corallochaetodon 

 Chaetodon austriacus 
 Chaetodon lunulatus 
 Chaetodon melapterus 
 Chaetodon trifasciatus

Citharoedus 

 Chaetodon meyeri 
 Chaetodon ornatissimus 
 Chaetodon reticulatus

Gonochaetodon 

 Chaetodon baronessa 
 Chaetodon larvatus 
 Chaetodon triangulum

Tetrachaetodon 

 Chaetodon andamanensis 
 Chaetodon bennetti 
 Chaetodon plebeius 
 Chaetodon speculum 
 Chaetodon zanzibarensis

Megaprotodon 

 Chaetodon trifascialis

Discochaetodon 
 Chaetodon aureofasciatus 
 Chaetodon octofasciatus 
 Chaetodon rainfordi 
 Chaetodon tricinctus

Nhánh 4 
Nhánh này chỉ bao gồm duy nhất Rabdophorus, là phân chi có số lượng thành viên đông nhất:

 Chaetodon adiergastos 
 Chaetodon auriga 
 Chaetodon auripes 
 Chaetodon collare 
 Chaetodon decussatus 
 Chaetodon ephippium 
 Chaetodon falcula 
 Chaetodon fasciatus 
 Chaetodon flavirostris 
 Chaetodon gardineri 
 Chaetodon leucopleura 
 Chaetodon lineolatus 
 Chaetodon lunula 
 Chaetodon melannotus 
 Chaetodon mesoleucos 
 Chaetodon nigropunctatus 
 Chaetodon ocellicaudus 
 Chaetodon oxycephalus 
 Chaetodon pictus 
 Chaetodon rafflesii 
 Chaetodon selene 
 Chaetodon semeion 
 Chaetodon semilarvatus 
 Chaetodon ulietensis 
 Chaetodon vagabundus 
 Chaetodon wiebeli 
 Chaetodon xanthocephalus

Hóa thạch 

Bằng chứng hóa thạch sớm nhất của Chaetodon có niên đại vào khoảng 7 triệu năm trước (thế Miocen), được đặt danh pháp là Chaetodon ficheuri. Sáu mẫu hóa thạch của C. ficheuri được thu thập tại lưu vực Chelif, gần thành phố Oran (tây bắc Algérie).

Sinh thái học 
Chaetodon bao gồm những loài ăn tạp (thức ăn của nhóm này chủ yếu bao gồm các loài thủy sinh không xương sống như động vật phù du) và ăn san hô chuyên biệt. Các loài ăn tạp cũng có thể ăn san hô nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thức ăn này.

Ở các loài ăn san hô (không kể ăn tạp hay chuyên biệt), san hô mà chúng ăn chủ yếu là san hô cứng từ các chi Acropora (chiếm ưu thế nhất), Pocillopora, Montipora và Porites; không những vậy, một số ít loài còn ăn cả san hô mềm (như C. unimaculatus hay C. interruptus). Tuy cũng là loài ăn san hô chuyên biệt, C. ornatissimus chỉ ăn chất nhầy tiết ra từ san hô, khác biệt hoàn toàn so với những loài cá bướm còn lại ăn chủ yếu là polyp san hô.

Trong hơn 5000 loài cá rạn san hô ngày nay, chỉ có khoảng 128 loài ăn san hô, và trong số này chỉ có 41 loài ăn san hô cứng. Hơn nữa, 25 trong số 41 loài này thuộc họ Cá bướm. Ghi nhận ước tính sớm nhất về sự ăn san hô ở họ Cá bướm là khoảng 15,7 triệu năm trước, tiến hóa từ nhánh 3 của Chaetodon.

Các loài Chaetodon thường kết đôi với nhau và cùng bảo vệ một lãnh thổ chung. Điển hình như C. lunulatus, một loài có sự chung thủy lâu dài với bạn đời, khi có thể kết đôi cùng nhau đến 7 năm. Những cá thể cùng giới ở vài loài cũng có thể bắt cặp với nhau nhằm mục đích canh chừng các loài săn mồi, như đã thấy ở C. melannotus. Một vài loài có xu hướng sống đơn độc và chỉ kết đôi với nhau vào thời điểm sinh sản, như C. rainfordi, C. plebeius hay C. trifascialis.

Lai tạp 
Có ít nhất 40 trường hợp tạp giao được ghi nhận ở Chaetodon, bao gồm cả những trường hợp kết đôi khác loài. Trong số này, C. auriga có thể tạp giao đến 8 loài khác, nhiều nhất trong chi Chaetodon.

Tham khảo 

C
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên
Chi Cá bướm