Chi Long đởm

Chi Long đởm (danh pháp khoa học: Gentiana) là một chi thực vật có hoa thuộc họ Long đởm (Gentianaceae) với khoảng 335-400 loài. Chúng được chú ý vì các hoa to, dạng kèn trumpet, thường có màu xanh lam.

Từ nguyên
Tên chi là danh từ giống cái, được đặt theo tên Gentius, vị vua trị vì xứ Illyria (miền tây bán đảo Balkan) vào khoảng 181–168 TCN, người có lẽ đã khám phá ra các tính chất bổ dưỡng của long đởm.

Tên gọi long đởm trong tiếng Việt có lẽ bắt nguồn từ 龍膽/龙胆 (long đảm, nghĩa là mật rồng) - tên gọi của các loài thuộc chi này trong tiếng Trung.

Mô tả
Các loài trong chi này là cây thân thảo một năm, hai năm hoặc lâu năm. Thân rễ có rễ chính dạng chùm và các rễ con, với rễ cọc mập thịt hoặc hóa gỗ, hoặc có vài rễ hình trụ thẳng từ đai cổ rễ. Thân từ mọc thẳng tới thẳng đứng, có nếp nhăn hoặc góc cạnh, ở các loài lâu năm đôi khi có cả thân ra hoa và thân sinh dưỡng. Lá mọc đối, hiếm khi mọc vòng, đôi khi tạo thành hình nơ hoa ở gốc. Cụm hoa ở nách lá hoặc đầu cành, các xim hoa có từ 1 đến ít hoa, đôi khi mọc thành các cụm ở đầu cành và/hoặc các vòng ở nách lá. Hoa mẫu (4 hoặc) 5- (hoặc 6-8). Các thùy của đài hoa hình chỉ đến hình trứng, với gân giữa nổi rõ. Tràng hoa hình ống, hình mâm, hình phễu, hình nón ngược hoặc hình vạc, rất hiếm khi hình bánh xe; ống thường dài hơn nhiều so với các thùy; các nếp gấp giữa các thùy. Nhị đính vào ống tràng hoa; các chỉ nhị có cánh ở đáy; bao phấn rời hoặc hiếm khi nối liền. Tuyến 5-10 ở đáy bầu nhụy. Nhụy hoa không cuống hoặc trên một cuống dài. Vòi nhụy thường ngắn, thẳng, ít khi thấy dài và hình chỉ; các thùy đầu nhụy rời hoặc hợp sinh, uốn ngược lại, thường thuôn dài đến thẳng, hiếm khi mở rộng và thuôn tròn. Quả nang hình trụ đến hình elipxoit và không cánh hoặc hình trứng ngược hẹp đến hình trứng ngược (hình elipxoit hẹp ở G. winchuanensis) và có cánh, nhiều hạt. Hạt không cánh hoặc có cánh; áo hạt có mắt lưới nhỏ, nhăn nheo, quầng đơn hoặc với sự phân quầng lỗ rỗ phức tạp.

Phân bố

Khu vực bản địa của chi này là vùng ôn đới đại lục Á-Âu, miền núi nhiệt đới châu Á tới đông nam Australia, Maroc, Bắc Mỹ, Trung Mỹ, tây và nam Nam Mỹ tới tây bắc Venezuela, quần đảo Falkland.

Sử dụng
Nhiều loại đồ uống được làm từ rễ long đởm. Gentiana lutea được dùng để sản xuất gentian, một loại đồ uống chưng cất được sản xuất trong khu vực Alps và ở Auvergne. Một số loài được thu hoạch để sản xuất các loại rượu khai vị (apéritif), rượu chưng cất và thuốc bổ thảo mộc.

Rễ long đởm là hương liệu đồ uống phổ biến để tạo vị đắng. Loại nước ngọt có ga Moxie chứa rễ long đởm. Loại rượu khai vị của Pháp Suze cũng được làm từ long đởm. Rượu vang thơm Americano chứa rễ long đởm để tạo vị đắng. Nó cũng là một thành phần trong rượu khai vị của Italia Aperol. Nó cũng được sử dụng làm hương liệu chính trong loại rượu tiêu cơm (digestif) của Đức gọi là Underberg và là thành phần chính trong các loại rượu đắng Angostura và Peychaud's.

Hợp chất tạo vị đắng chính của rễ long đởm là gentiopicrin (gentiopicroside), một glycoside. Bài báo năm 2007 của một nhóm các nhà khoa học Nhật Bản xác định 23 hợp chất trong rễ long đởm. Gentiopicrin lại không có trong rễ long đởm tươi, vì thế có lẽ nó đã được hình thành trong quá trình phơi khô và lưu giữ rễ long đởm.

Long đởm ít được sử dụng trong công nghiệp nước hoa, các ví dụ đáng chú ý nhất là một số xà phòng glycerin (Crabtree & Evelyn) và nước hoa (Corday's Possession, 1937).

Dược phẩm
Long đởm vàng (Gentiana lutea) được sử dụng trong y học thảo dược để điều trị các vấn đề tiêu hóa, sốt, cao huyết áp, co thắt cơ, giun sán, các vết thương, ung thư, viêm xoang và sốt rét, mặc dù các nghiên cứu đã cho thấy nó chỉ có hiệu quả tối thiểu so với giả dược khi dùng trong điều trị lo âu và rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ em. Nó đã được nghiên cứu và chứng minh là có hiệu quả trong việc kiểm soát chứng khó tiêu.

Lá và rễ Gentiana punctata đã được sử dụng trong y học cổ truyền Áo cả trong lẫn ngoài, dưới dạng rượu mùi hoặc trà để điều trị các rối loạn đường tiêu hóa, da, hệ vận động, gan, mật và các vấn đề nhi khoa, sốt, cúm, thấp khớp và bệnh gút.

Gentiana purpurea, Gentiana punctata và Gentiana pannonica được sử dụng để sản xuất rượu schnaps đắng, theo truyền thống được sử dụng như một loại rượu hỗ trợ tiêu hóa. Trong y học Ayurveda, loài long đởm Ấn Độ Gentiana kurroo (hiện nay là loài cực kỳ nguy cấp) đã từng được sử dụng như một loại thảo mộc chữa bệnh, nhưng đã được thay thế bằng các loài trong họ Plantaginaceae như Picrorhiza kurroa ở miền tây Himalaya, hoặc Picrorhiza scrophulariiflora (胡黃蓮, hồ hoàng liên) ở miền đông Himalaya hay trong y học cổ truyền Trung Hoa.

Biểu tượng

Ba bông hoa long đởm Gentiana scabra var. buergeri trên những chiếc lá xích trúc (Sasa) (tiếng Nhật: ササリンドウ / 笹竜胆 = sasa-rindo / thế long đảm, trong đó "thế" là tên gọi khác của xích trúc) được sử dụng làm biểu tượng của gia tộc Minamoto (源氏, Nguyên thị), một trong bốn gia tộc lớn thống trị chính trị Nhật Bản trong thời kỳ Heian và tiếp tục thành lập Mạc phủ đầu tiên sau chiến tranh Genpei.

Hoa long đởm Gentiana pneumonanthe là hoa chính thức của cộng đồng nói tiếng Đức tại Bỉ.

Các loài
Danh sách loài lấy theo POWO:
 Gentiana acaulis L., 1753
 Gentiana affinis Griseb., 1837
 Gentiana alba Muhl. ex J.McNab, 1835
 Gentiana albicalyx Burkill, 1906
 Gentiana albomarginata C.Marquand, 1937
 Gentiana algida Pall., 1789
 Gentiana alii (Omer & Qaiser) T.N.Ho, 2001
 Gentiana alpina Vill., 1779
 Gentiana alsinoides Franch., 1885
 Gentiana altigena Harry Sm., 1926
 Gentiana altorum Harry Sm. ex C.Marquand, 1937
 Gentiana amplicrater Burkill, 1906
 Gentiana andrewsii Griseb., 1837
 Gentiana angustifolia Vill., 1787
 Gentiana anisostemon C.Marquand, 1931
 Gentiana aperta Maxim., 1881
 Gentiana apiata N.E.Br., 1914
 Gentiana aquatica L., 1753
 Gentiana arenicola Kerr, 1940
 Gentiana arethusae Burkill, 1906
 Gentiana argentea (Royle ex D.Don) Royle ex D.Don, 1837
 Gentiana arisanensis Hayata, 1917
 Gentiana aristata Maxim., 1880
 Gentiana arunii D.Maity, S.K.Dey, J.Ghosh & Midday, 2017
 Gentiana asclepiadea L., 1753
 Gentiana asterocalyx Diels, 1912
 Gentiana atlantica Litard. & Maire, 1924
 Gentiana atuntsiensis W.W.Sm., 1913
 Gentiana austromontana J.S.Pringle & Sharp, 1964
 Gentiana autumnalis L., 1776
 Gentiana baeuerlenii L.G.Adams, 1988
 Gentiana bambuseti T.Y.Hsieh, T.C.Hsu, S.M.Ku & C.I Peng, 2007
 Gentiana bavarica L., 1753
 Gentiana beamanii J.S.Pringle, 1979
 Gentiana bella Franch., 1890
 Gentiana bicuspidata (G.Don) Briq., 1931
 Gentiana boissieri Schott & Kotschy ex Boiss., 1875
 Gentiana bokorensis Hul, 1999
 Gentiana bolavenensis Nagah., Tagane & Soulad., 2019
 Gentiana borneensis Hook.f., 1883
 Gentiana boryi Boiss., 1838
 Gentiana brachyphylla Vill., 1779
 Gentiana bredboensis L.G.Adams, 1988
 Gentiana brentae Prosser & Bertolli, 2008
 Gentiana bryoides Burkill, 1906
 Gentiana burseri Lapeyr., 1813
 Gentiana cachemirica Decne., 1843
 Gentiana caelestis (C.Marquand) Harry Sm., 1936
 Gentiana caeruleogrisea T.N.Ho, 1984
 Gentiana caliculata Lex., 1824
 Gentiana calycosa Griseb.,1837
 Gentiana capitata Buch.-Ham. ex D.Don, 1825
 Gentiana carinata (D.Don ex G.Don) Griseb., 1838
 Gentiana carinicostata Wernham, 1916
 Gentiana catesbaei Walter, 1788
 Gentiana cephalantha Franch., 1890 - long đởm đỉnh hoa.
 Gentiana cephalodes Edgew., 1845
 Gentiana chinensis Kusnezow, 1894
 Gentiana choanantha C.Marquand, 1931
 Gentiana chungtienensis C.Marquand, 1928
 Gentiana clarkei Kusnezow, 1894
 Gentiana clausa Raf., 1828
 Gentiana clusii Perr. & Songeon, 1853 in 1854?
 Gentiana confertifolia C.Marquand, 1928
 Gentiana coronata Royle, 1834
 Gentiana crassa Kurz, 1874
 G. crassa subsp. rigescens - long đởm cứng. 
 Gentiana crassicaulis Duthie ex Burkill, 1906
 Gentiana crassula Harry Sm., 1926
 Gentiana crassuloides Bureau & Franch., 1891
 Gentiana cristata Harry Sm., 1965
 Gentiana cruciata L., 1753
 Gentiana cruttwellii Harry Sm., 1957
 Gentiana cuneibarba Harry Sm., 1926
 Gentiana dahurica Fisch., 1812
 Gentiana davidii Franch., 1884
 Gentiana decemfida Buch.-Ham. ex D.Don, 1825
 Gentiana decora Pollard, 1900
 Gentiana decumbens L.f., 1782
 Gentiana delavayi Franch., 1885
 Gentiana deltoidea Harry Sm., 1936
 Gentiana dendrologi C.Marquand, 1931
 Gentiana densiflora T.N.Ho, 1994
 Gentiana depressa D.Don, 1825
 Gentiana divaricata T.N.Ho, 1984
 Gentiana diversifolia Merr., 1906
 Gentiana douglasiana Bong., 1832
 Gentiana dschungarica Regel, 1879
 Gentiana dshimilensis K.Koch, 1850
 Gentiana duclouxii Franch., 1900
 Gentiana durangensis Villarreal, 1996
 Gentiana ecaudata C.Marquand, 1928
 Gentiana elmeriana Halda, 1995
 Gentiana elwesii C.B.Clarke, 1883
 Gentiana emodi C.Marquand ex Sealy, 1954
 Gentiana ettingshausenii F.Muell., 1889
 Gentiana exigua Harry Sm., 1936
 Gentiana faucipilosa Harry Sm., 1926
 Gentiana fieldiana J.S.Pringle, 1979
 Gentiana filistyla Balf.f. & Forrest, 1928
 Gentiana flavomaculata Hayata, 1917
 Gentiana flexicaulis Harry Sm., 1937
 Gentiana formosa Harry Sm., 1926
 Gentiana forrestii C.Marquand, 1928
 Gentiana franchetiana Kusnezow, 1894
 Gentiana fremontii Torr., 1845
 Gentiana frigida Haenke, 1789
 Gentiana froelichii Jan ex Rchb., 1832
 Gentiana futtereri Diels & Gilg, 1903
 Gentiana gayi Griseb., 1845
 Gentiana gelida M.Bieb., 1808
 Gentiana georgei Diels, 1912
 Gentiana gilvostriata C.Marquand, 1931
 Gentiana glauca Pall., 1788
 Gentiana grandiflora Laxm., 1774
 Gentiana grata Harry Sm., 1926
 Gentiana grumii Kusnezow, 1893
 Gentiana gyirongensis T.N.Ho, 1894
 Gentiana handeliana Harry Sm., 1926
 Gentiana haraldi-smithii Halda, 1995
 Gentiana harrowiana Diels, 1912
 Gentiana haynaldii Kanitz, 1891
 Gentiana heleonastes Harry Sm., 1937
 Gentiana helophila Balf.f. & Forrest, 1928
 Gentiana hesseliana Hosseus, 1911 - long đởm Hessel.
 Gentiana hexaphylla Maxim. ex Kusnezow, 1894
 Gentiana himalayensis T.N.Ho, 1993
 Gentiana hirsuta Ma & E.W.Ma ex T.N.Ho, 1984
 Gentiana hohoxiliensis S.K.Wu & R.F.Huang, 1996
 Gentiana hooperi J.S.Pringle, 1977
 Gentiana hsinganica J.H.Yu, 2012
 Gentiana hugelii Griseb., 1845
 Gentiana huxleyi Kusnezow, 1893
 Gentiana intricata C.Marquand, 1937
 Gentiana jamesii Hemsl., 1890
 Gentiana jarmilae Halda, 1995
 Gentiana jingdongensis T.N.Ho, 1985
 Gentiana jouyana Hul, 2002
 Gentiana kaohsiungensis Chih H.Chen & J.C.Wang, 1999
 Gentiana kauffmanniana Regel & Schmalh., 1879
 Gentiana khammouanensis Hul, 2007
 Gentiana kirilowii Turcz., 1861
 Gentiana kurroo Royle, 1835
 Gentiana kurumbae Anilkumar & Udayan, 2015
 Gentiana lacerulata Harry Sm., 1961
 Gentiana laciniata Kit. ex Kanitz, 1862
 Gentiana laevigata M.Martens & Galeotti, 1844
 Gentiana lagodechiana (Kusn.) Grossh., 1931
 Gentiana langbianensis A.Chev. ex S.Hul, 1999 - long đởm Lang Biang.
 Gentiana laotica Soulad., Tagane & Yahara, 2018
 Gentiana lateriflora Hemsl., 1896
 Gentiana latidens (House) J.S.Pringle & Weakley, 2009
 Gentiana lawrencei Burkill, 1905
 Gentiana laxiflora T.N.Ho, 1993
 Gentiana leroyana Hul, 1999
 Gentiana leucomelaena Maxim., 1891
 Gentiana lhassica Burkill, 1906
 Gentiana liangshanensis Z.Y.Zhu, 1991
 Gentiana licentii Harry Sm., 1936
 Gentiana ligustica R.Vilm. & Chopinet, 1954
 Gentiana linearis Froel., 1796
 Gentiana lineolata Franch., 1885
 Gentiana linoides Franch., 1890
 Gentiana loerzingii Ridl., 1939
 Gentiana longicollis G.L.Nesom, 1990
 Gentiana loureiroi (G.Don) Griseb., 1845 - long đởm.
 Gentiana lowryi Hul, 2002
 Gentiana lutea L., 1753
 Gentiana lycopodioides Stapf, 1894
 Gentiana macgregoryi Hemsl., 1901
 Gentiana macrophylla Pall., 1789
 Gentiana maeulchanensis Franch., 1897
 Gentiana mairei H.Lév., 1915
 Gentiana makinoi Kusnezow, 1893
 Gentiana manshurica Kitag., 1934
 Gentiana meiantha (C.B.Clarke) Harry Sm., 1965
 Gentiana melandrifolia Franch., 1890
 Gentiana membranulifera T.N.Ho, 2000
 Gentiana micans C.B.Clarke, 1883
 Gentiana micantiformis Burkill, 1906
 Gentiana micrantha Aitch. ex Hemsl., 1882
 Gentiana microdonta Franch., 1890
 Gentiana microphyta Franch., 1890
 Gentiana mirandae Paray, 1957
 Gentiana moniliformis C.Marquand, 1931
 Gentiana muscicola C.Marquand, 1937
 Gentiana myrioclada Franch., 1897
 Gentiana namlaensis C.Marquand, 1929
 Gentiana nanobella C.Marquand, 1928
 Gentiana nerterifolia P.Royen, 1964
 Gentiana newberryi A.Gray, 1876
 Gentiana nipponica Maxim., 1888
 Gentiana nivalis L., 1753
 Gentiana nubigena Edgew., 1846
 Gentiana nudicaulis Kurz, 1874
 Gentiana nyalamensis T.N.Ho, 1985
 Gentiana obconica T.N.Ho, 1985
 Gentiana occidentalis Jakow., 1899
 Gentiana officinalis Harry Sm., 1936
 Gentiana olgae Regel & Schmalh., 1882
 Gentiana oligophylla Harry Sm., 1937
 Gentiana olivieri Griseb., 1838
 Gentiana oreocharis Halda & Jurášek, 2012
 Gentiana oreodoxa Harry Sm., 1926
 Gentiana ornata (G.Don) Wall. ex Griseb., 1838
 Gentiana ovatiloba Kusnezow, 1893
 Gentiana pachyphylla Merr., 1940
 Gentiana pannonica Scop., 1771
 Gentiana panthaica Prain & Burkill, 1906
 Gentiana papillosa Franch., 1885
 Gentiana paradoxa Albov, 1895
 Gentiana parryae C.Marquand, 1931
 Gentiana parryi Engelm., 1863
 Gentiana parvula Harry Sm., 1936
 Gentiana pedata Harry Sm., 1936
 Gentiana pedicellata (D.Don) Griseb., 1838
 Gentiana perpusilla Brandegee, 1904
 Gentiana phyllocalyx C.B.Clarke, 1883
 Gentiana piasezkii Maxim., 1880
 Gentiana picta Franch., 1890
 Gentiana platypetala Griseb., 1837
 Gentiana plurisetosa C.T.Mason, 1991
 Gentiana pneumonanthe L., 1753
 Gentiana praeclara C.Marquand, 1928
 Gentiana praticola Franch., 1897
 G. praticola subsp. greenwayae - long đởm Greenway.
 Gentiana prattii Kusnezow, 1893
 Gentiana pringlei M.Shabir, P.Agnihotri, J.K.Tiwari & T.Husain, 2018
 Gentiana producta T.N.Ho, 1984
 Gentiana prolata Balf.f., 1918
 Gentiana prostrata Haenke, 1788
 Gentiana pseudosquarrosa Harry Sm., 1936
 Gentiana puberulenta J.S.Pringle, 1966
 Gentiana pubigera C.Marquand, 1928
 Gentiana pulvinarum W.W.Sm., 1911
 Gentiana pumila Jacq., 1762
 Gentiana pumilio Standl. & Steyerm., 1944
 Gentiana punctata L., 1753
 Gentiana purpurea L., 1753
 Gentiana pyrenaica L., 1767
 Gentiana qiujiangensis T.N.Ho, 1984
 Gentiana quadrifaria Blume, 1826
 Gentiana querceticola Halda & Jurášek, 2012
 Gentiana radiata C.Marquand, 1931
 Gentiana radicans Harry Sm., 1965
 Gentiana recurvata C.B.Clarke, 1883
 Gentiana riparia Kar. & Kir., 1841
 Gentiana robusta King ex Hook.f., 1883
 Gentiana rostanii Reut. ex Verlot, 1877
 Gentiana rubicunda Franch., 1885
 Gentiana rubricaulis Schwein., 1824
 Gentiana sagarmathae Miyam. & H.Ohba, 1996
 Gentiana saginifolia Wernham, 1916
 Gentiana saginoides Burkill, 1906
 Gentiana saltuum C.Marquand, 1928
 Gentiana saponaria L., 1753
 Gentiana sasidharanii K.M.P.Kumar & Sunil, 2020
 Gentiana satsunanensis T.Yamaz., 2002
 Gentiana scabra Bunge, 1835
 Gentiana scabrida Hayata, 1908
 Gentiana sceptrum Griseb., 1837
 Gentiana sedifolia Kunth, 1819
 Gentiana septemfida Pall., 1789
 Gentiana setigera A.Gray, 1876
 Gentiana shaanxiensis T.N.Ho, 1993
 Gentiana sierrae Briq., 1931
 Gentiana sikkimensis C.B.Clarke, 1883
 Gentiana sikokiana Maxim., 1888
 Gentiana simulatrix C.Marquand, 1937
 Gentiana sino-ornata Balf.f., 1918
 Gentiana siphonantha Maxim. ex Kusnezow, 1892
 Gentiana sirensis J.S.Pringle, 2013
 Gentiana spathacea Kunth, 1819
 Gentiana spathulifolia Kusnezow, 1894
 Gentiana spathulisepala T.N.Ho & S.W.Liu, 2010
 Gentiana springateana D.Maity, 2014
 Gentiana squarrosa Ledeb., 1815
 Gentiana stellata Turrill, 1922
 Gentiana stellulata Harry Sm., 1936
 Gentiana stipitata Edgew., 1846
 Gentiana stragulata Balf.f. & Forrest, 1928
 Gentiana straminea Maxim., 1881
 Gentiana suborbisepala C.Marquand, 1928
 Gentiana subpolytrichoides Grubov, 1994
 Gentiana subuliformis S.W.Liu, 1993
 Gentiana sumatrana Ridl., 1917
 Gentiana susamyrensis Pachom., 1986
 Gentiana sutchuenensis Franch., 1890
 Gentiana szechenyii Kanitz, 1891
 Gentiana taiwanica T.N.Ho, 1993
 Gentiana takushii T.Yamaz., 2000
 Gentiana taliensis Balf.f. & Forrest, 1907
 Gentiana tarokoensis Chih H.Chen & J.C.Wang, 1999
 Gentiana tatsienensis Franch., 1897
 Gentiana terglouensis Hacq., 1782
 Gentiana ternifolia Franch., 1885
 Gentiana tetraphylla Maxim. ex Kusnezow, 1894
 Gentiana tetrasepala Biswas, 1938
 Gentiana tetrasticha C.Marquand, 1937
 Gentiana thunbergii (G.Don) Griseb., 1845
 Gentiana tibetica King ex Hook.f., 1883
 Gentiana timida Kerr, 1940
 Gentiana tongolensis Franch., 1897
 Gentiana tonkinensis Hul, 1999 - long đởm Bắc Bộ.
 Gentiana tornezyana Litard. & Maire, 1924
 Gentiana trichotoma Kusnezow, 1893
 Gentiana tricolor Diels & Gilg, 1903
 Gentiana triflora Pall., 1789
 Gentiana tubiflora (G.Don) Griseb., 1838
 Gentiana ulmeri Merr., 1940
 Gentiana uniflora Georgi, 1775
 Gentiana urnula Harry Sm., 1961
 Gentiana utriculosa L., 1753
 Gentiana vandellioides Hemsl., 1890
 Gentiana vandewateri Wernham, 1916
 Gentiana veitchiorum Hemsl., 1909
 Gentiana venusta (G.Don) Wall. ex Griseb., 1838
 Gentiana verna L., 1753
 Gentiana vernayi C.Marquand, 1937
 Gentiana viatrix Harry Sm. ex C.Marquand, 1937
 Gentiana villosa L., 1753
 Gentiana waltonii Burkill, 1906
 Gentiana walujewii Regel & Schmalh., 1879
 Gentiana wangchukii E.Aitken & D.G.Long, 1996
 Gentiana wardii W.W.Sm., 1913
 Gentiana wasenensis C.Marquand, 1931
 Gentiana wilsonii C.Marquand, 1928
 Gentiana winchuanensis T.N.Ho, 1993
 Gentiana wingecarribiensis L.G.Adams, 1988
 Gentiana woodii J.S.Pringle, 2016
 Gentiana xanthonannos Harry Sm., 1965
 Gentiana yakushimensis Makino, 1909
 Gentiana yokusai Burkill, 1906
 Gentiana yunnanensis Franch., 1885
 Gentiana zekuensis T.N.Ho & S.W.Liu, 1993
 Gentiana zhenxiongensis L.H.Wu & Z.T.Wang, 2012
 Gentiana zollingeri Fawc., 1883

Lai ghép
 Gentiana × ambigua Hayek, 1908 = G. brachyphylla × G. verna.
 Gentiana × billingtonii Farw., 1921 in 1923 = G. andrewsii × G. puberula
 Gentiana × charpentieri E.Thomas ex Hegetschw., 1839 = G. lutea × G. punctata
 Gentiana × curtisii J.S.Pringle, 1964 = G. alba × G. puberula
 Gentiana × digenea Jakow., 1899 = G. acaulis × G. clusii
 Gentiana × gaudiniana E.Thomas ex W.D.J.Koch, 1844 = G. punctata × G. purpurea
 Gentiana × grandilacustris J.S.Pringle, 1964 = G. andrewsii × G. rubricaulis
 Gentiana × grisebachiana Rouy, 1908 = G. burseri subsp. villarsii × G. punctata
 Gentiana × hybrida Schleich. ex DC., 1805 = G. lutea × G. purpurea
 Gentiana × laengstii  Hausm., 1858 = G. lutea × G. pannonica
 Gentiana × marcailhouana Rouy, 1890 = G. burseri × G. lutea
 Gentiana × marceli-jouseaui Halda, 2000 = G. kaufmanniana × G. olgae
 Gentiana × media Arv.-Touv., 1872 = G. burseri subsp. villarsii × G. ?
 Gentiana × pallidocyanea J.S.Pringle,  = G. alba × G. andrewsii

Chưa rõ
 Gentiana × bergeri Krist, 1933
 Gentiana × palezieuxi Beauverd, 1931-1932 in 1933

Chú thích

Liên kết ngoài
 
 

Thực vật châu Âu
Thực vật châu Á
Thực vật Bắc Mỹ

Cây thuốc
Thực vật được sử dụng trong Đông y