Cà gai leo

Cà gai leo (tên khoa học: Solanum procumbens hoặc Solanum hainanense), hay còn được gọi với nhiều tên gọi khác như: cà gai dây, cà vạnh, cà quýnh, cà lù, cà bò, cà Hải Nam, cà quạnh, quánh, gai cườm, là loài thực vật thuộc họ Solanaceae. Cây phân bố ở các tỉnh miền Bắc cho đến Huế tại Việt Nam, Lào, Campuchia, Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam)

Đặc điểm
Cà gai leo thuộc loại cây nhỡ leo, có thân dài từ 60 – 100 cm, phân thành nhiều cành, cành tỏa rộng, có rất nhiều gai cong màu vàng. 

Lá cây hình trứng hay thuôn dài, lá mọc so le, phiến lá nông, không đều, mặt trên lá màu sẫm và mặt dưới màu nhạt, phủ đầy lông tơ màu trắng, hai mặt lá đều phủ đầy lông tơ màu trắng và có gai ở gân chính, cuống lá cũng có gai, phần dưới gốc lá hình rìu hoặc hơi tròn. 

Hoa có màu trắng mọc thành xim, cây ra hoa tháng 4-9, tạo quả tháng 9-12. Quả là dạng quả mọng bóng, màu đỏ, hình cầu đường kính 7–9 mm. Hạt màu vàng nhạt, dạng thận hình đĩa, kích thước khoảng 3 x 2 mm.

Sử dụng
Cây được dùng trị phong thấp, sâu răng, đau nhức các đầu gân xương, cảm cúm, ho, ho gà, dị ứng. Còn dùng trị rắn độc cắn, giải độc rượu, bia, chống say tàu xe. Hiện nay cà gai leo đã được nghiên cứu và chứng minh có tác dụng điều trị viêm gan do virút, xơ gan và hỗ trợ trị ung thư gan. 

Rễ cây có chứa tinh bột và nhiều chất hóa học khác như ancaloit, glycoancaloit... có khả năng bảo vệ tế bào gan rất tốt, hỗ trợ điều trị viêm gan, ngăn chặn quá trình xơ gan. Trong đề tài "Nghiên cứu thuốc từ Cà gai leo làm thuốc chống viêm và ức chế sự phát triển của xơ gan" của Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Khai đã chỉ ra được tác dụng chống viêm gan, ngăn chặn sự phát triển xơ gan và chống oxy hóa của dạng chiết toàn phần và dạng hoạt chất chính Glycoalcaloid ở mô hình thực nghiệm sinh vật. Thuốc được áp dụng cho nhóm bệnh nhân tình nguyện, không mang tác dụng phụ, được hội đồng khoa học chấp thuận thực nghiệm lâm sàng.

Trong Đông y, người ta thường đào rễ cây, rửa sạch, thái mỏng và phơi sấy khô để làm thuốc. Rễ cây dùng làm thuốc chữa phong thấp, đau nhức răng, chảy máu chân răng, chữa say rượu. Người bị say rượu lấy rễ cây cà gai leo sát vào răng hoặc nhấm rễ để tránh say rượu. Ngoài ra, khoảng 16 - 20g rễ cây cà gai leo còn được dùng để sắc uống chữa bệnh lậu.

Các công trình nghiên cứu 
Ngay từ những năm 80 của Thế kỷ 20, các nhà khoa học đã bắt đầu khám phá ra những công dụng vô cùng to lớn của cà gai leo đối với bệnh nhân mắc viêm gan virus, xơ gan:

 Năm 1987, GS. TS Nguyễn Văn Mùi nghiên cứu cùng với viện Dược liệu Trung ương có nghiên cứu đầu tiên về tác dụng của cây Cà gai leo trong hỗ trợ điều trị viêm gan.
 Năm 1998, nghiên cứu của Nguyễn Phúc Thái cho kết quả Cà gai leo giúp giảm bớt việc tăng men gan và hạn chế việc tăng trọng lượng gan.
 Năm 1999, nghiên cứu của BS. Nguyễn Thị Xuân Hòa, kết quả của nhóm điều trị bằng thuốc cà gai leo giúp giảm nhanh mệt mỏi, mất ngủ, đau tức hạ sườn phải, da niêm mạc vàng, trị số AST, ALT trở về bình thường.
 Năm 2002, PGS-TS Nguyễn Thị Bích Thu đã tiến hành Nghiên cứu cây cà gai leo làm thuốc chống viêm gan và ức chế xơ gan. TS đã thử tác dụng của dạng chiết toàn phần và glycoalcaloid cà gai leo trên mô hình chống viêm mạn, trên colagenase, mô hình xơ gan thực nghiệm, tác dụng chống oxy hóa. Kết quả cho thấy: 
 Dạng chiết toàn phần và glycoalcaloid cà gai leo làm giảm trọng lượng u trên mô hình u hạt thực nghiệm theo thứ tự 42,2% và 35,2%.  
 Cả hai chế phẩm trên đều có tác dụng trên men colagenase. Dạng chiết toàn phần làm giảm hàm lượng colagen gan trên mô hình gây xơ gan là 27,0% còn dạng glycoalcaloid là 27,6%.  
 Hoạt chất chống oxy hóa (HTCO) in vivo là 47,5% .

Có thể thấy, Cà gai leo được nghiên cứu bài bản và kĩ lưỡng. Hàng trăm đề tài cấp nhà nước, luận án tiến sĩ về loại cây này đều khẳng định: Cà gai leo là dược liệu có khả năng ngăn ngừa nguy cơ xơ gan, phục hồi tổn thương tế bào gan.

Xem thêm 
 Jaltomata procumbens

Chú thích

Tham khảo
 
 Cà gai leo chữa được bệnh ung thư gan? 
 Cây cà gai leo chữa bệnh gì?

H
Thực vật Trung Quốc
Thực vật Việt Nam
Thực vật Lào
Thực vật Campuchia
Loài được mô tả năm 1790