Chi Ngũ gia bì

Chi Ngũ gia (danh pháp khoa học: Eleutherococcus, đồng nghĩa: Acanthopanax) là chi thực vật có hoa trong họ Araliaceae, chứa 38 loài cây bụi và cây gỗ có gai. Chúng là bản địa khu vực Đông Á, từ đông nam Siberia và Nhật Bản tới Philippines và Việt Nam. Trong số này 18 loài đến từ Trung Quốc, từ khu vực miền trung đến miền tây quốc gia này.

Từ nguyên và sử dụng danh pháp
Từ "Eleutherococcus" từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa là "quả mọng tự do". Từ "Acanthopanax" có nghĩa là "sâm gai".

Danh pháp khoa học trong thực vật học có lịch sử ngoằn nghèo. Acanthopanax từng được sử dụng tại Trung Quốc như là tên gọi khoa học chính xác cho chi này cho tới gần đây, trong khi tại phương Tây người ta sử dụng danh pháp Eleutherococcus như là tên gọi chính thức.

Tên gọi
Tên gọi ngũ gia bì () theo Trung dược học có thể gán cho một loạt các loài trong chi này, nhưng hiện nay tại Trung Quốc chúng được gọi chung là ngũ gia (五加, wujia), đặc biệt là E. gracilistylus, và theo một nguồn thì ngũ gia sinh dược thật sự là thu hái từ loài này, còn E. sessiliflorus chỉ là nguồn thay thế.

Tên gọi trong tiếng Nhật  vay mượn trực tiếp từ tên gọi tiếng Trung, và được áp dụng cho nhiều loài trong chi này. Sách thảo mộc học thế kỷ 10 là Bản thảo hòa danh () giới thiệu ngũ gia Trung Quốc như là một loại cây được gọi là mukogi (, mâu cổ kỳ), đặc biệt là nói tới E. sieboldianus (tên Nhật: hime-ukogi).

Các loài
Eleutherococcus baoxinensis
Eleutherococcus brachypus - Ngũ gia cuống ngắn.
Eleutherococcus cissifolius
Eleutherococcus cissifolius var. glaber
Eleutherococcus cuspidatus
Eleutherococcus divaricatus, tiếng Nhật:, oni-ukogi. Tìm thấy ở miền trung và nam Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên, Trung Hoa đại lục, với nhiều hoa sắp xếp thành chùm hoa hình nón
Eleutherococcus divaricatus var. chiisanensis
Eleutherococcus eleutheristylus
Eleutherococcus eleutheristylus var. simplex
Eleutherococcus giraldii
Eleutherococcus giraldii var. villosus
Eleutherococcus gracilistylus - Ngũ gia.
Eleutherococcus henryi
Eleutherococcus henryi var. faberi
Eleutherococcus higoensis, tiếng Nhật:
Eleutherococcus huangshanensis
Eleutherococcus hypoleucus, tiếng Nhật:, mọc trên đất đá vôi ở Honshu, Shikoku, Kyushu
Eleutherococcus japonicus
Eleutherococcus lasiogyne - Ngũ gia bì.
Eleutherococcus lasiogyne var. ferrugineus
Eleutherococcus leucorrhizus
Eleutherococcus leucorrhizus var. fulvescens
Eleutherococcus leucorrhizus var. scaberulus
Eleutherococcus nanpingensis
Eleutherococcus nikaianus
Eleutherococcus nodiflorus - Ngũ gia bì hương, ngũ gia, ngũ gia bì, ngũ gia nhỏ.
Eleutherococcus pilosulus
Eleutherococcus pseudosetulosus
Eleutherococcus pubescens
Eleutherococcus rehderianus
Eleutherococcus rehderianus var. longipedunculatus
Eleutherococcus rufinervis
Eleutherococcus scandens
 Eleutherococcus senticosus (Rupr. & Maxim.) Maxim.,: - Ngũ gia gai, sâm Siberia, ezo-ukogi (エゾウコギ), tìm thấy tại Hokkaido, với nhiều hoa trắng mọc thành cụm hình cầu;
 Eleutherococcus seoulensis
 Eleutherococcus sessiliflorus
Eleutherococcus sessiliflorus var. parviceps
 Eleutherococcus setchuensis
Eleutherococcus setchuenensis var. latifoliatus
 Eleutherococcus setulosus
 Eleutherococcus sieboldianus (Makino) Koidz., tiếng Nhật:, bản địa Trung Hoa đại lục.
 Eleutherococcus simonii
Eleutherococcus simonii var. longipedicellatus
 Eleutherococcus spinosus (L. f.) S.Y. Hu, tiếng Nhật:, mọc nhiều tại Honshu và Shikoku, với hoa trắng mọc thành cụm hình cầu
E. spinosus f. espinosus, tiếng Nhật:
 E. spinosus var. japonicus, tiếng Nhật:, tsukushi-ukogi, maruba-ukogi. Mọc tại khu vực đồi núi thuộc vùng Kanto, Tokai, bán đảo Kii.
E. spinosus var. japonicus f. ionanthus, tiếng Nhật:
E. spinosus var. nikaianus, tiếng Nhật:, tìm thấy tại Honshu, Shikoku, Kyushu với hoa màu lục vàng và quả màu tía đen.
Eleutherococcus stenophyllus
Eleutherococcus trichodon, tiếng Nhật:, tìm thấy ở Honshu và Shikoku
Eleutherococcus trifoliatus - Ngũ gia bì gai, ngũ gia ba lá, ngũ gia bì hương, xuyên gia bì, thích gia bì.
Eleutherococcus trifoliatus var. setosus
Eleutherococcus verticillatus
Eleutherococcus wardii
Eleutherococcus wilsonii
Eleutherococcus xizangensis

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo