Lâm Thao (xã)

Lâm Thao là một xã nằm ở phía nam huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh.
Xã Lâm Thao được thành lập năm 1948 trên cơ sở các làng của tổng Lâm Thao, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc.
Địa giới hành chính của xã: nằm ở phía Nam của huyện Lương Tài và của tỉnh (điểm cực Nam của tỉnh Bắc Ninh thuộc về thôn Ngọc Quan); cách trung tâm huyện  Lương Tài 6 km, cách trung tâm tỉnh Bắc Ninh 30 km. Xã Lâm Thao phía Bắc giáp với xã Bình Định (cùng huyện), phía Nam giáp với xã Thạch Lỗi, Ngọc Liên (huyện Cẩm Giàng – Hải Dương), Phía Đông giáp xã Phú Lương (cùng huyện), phía Tây giáp với xã Cẩm Hưng (Cẩm Giàng – Hải Dương). Theo quy hoạch,  xã Lâm Thao sẽ trở thành đô thị loại V, là đô thị công nghiệp, dịch vụ, thương mại, cửa ngõ phía Tây Nam của huyện Lương Tài.

Xã Lâm Thao có diện tích tự nhiên là 628,22 ha, trong đó có 344,01 ha đất canh tác; còn lại là đất thổ cư, sông ngòi và các công trình phúc lợi khác. Dân số hiện nay 6.885 người.

Đây vốn là vùng đất trũng có nhiều đầm lầy, ao hồ, rừng rậm. Do vậy mà xa xưa vùng đất này được gọi là "Lâm Thao" (rừng và nước). Cũng chính ở vùng sông nước ấy từ lâu đã thu hút dân cư các vùng về sinh cơ lập nghiệp bằng nhiều nghề như: trồng lúa, chăn nuôi, đánh bắt thủy sản, buôn bán, làm thợ… tạo nên các làng xóm trong vùng Lâm Thao trù phú với nền văn hiến lâu đời. Vào thời vua Gia Long, vùng đất Lâm Thao được chọn là lỵ sở của huyện Lang Tài và đã được sách Đại Nam nhất thống chí ghi: "Lỵ sở huyện Lang Tài ở xã Kim Thao (thuộc tổng Lâm Thao), luỹ tre, chu vi 92 trượng".

Đến thời Hậu Lê (thế kỷ XVII – XVIII), tổng Lâm Thao đã nổi tiếng là một vùng trù phú và văn hiến với các địa danh cổ như: Xuân Lan (tên nôm là Sen, tên hiện nay là thôn Ngọc Quan), Bảo Tháp (tên nôm là Tháp, tên hiện nay là Kim Thao), Bảo Thao (tên hiện nay là Lâm Thao), Bảo Khám (tên nôm làng Khám, tên hiện nay là Ngọc Khám), Thái Trì (tên nôm làng Đìa). Ở huyện Lang Tài, các xã đều có phường hát, duy có phường hát ở xã Xuân Lan, các vở hát Chèo được Lan Trì Ngư giả Vũ Trinh biên soạn nên có những lời lẽ và điệu hát đẹp, nhã, có tính chất khuyên răn không có những lời lẽ quê mùa, đáng được truyền tụng (Công chúa Lạc Xương, Lưu Bình-Dương Lễ, Chu Mãi Thần, Hán-Sở…)”.

Sách Đồng Khánh dư địa chí cho biết tổng Lâm Thao là tiêu biểu về học hành ở huyện Lương Tài. Nhiều tư liệu cho biết Ngọc Quan là đất văn học khoa bảng nổi tiếng.

Hiện nay xã Lâm Thao  gồm 6 thôn: Kim Thao, Ngọc Khám, Lâm Thao, Nhiêu Đậu, Thái Trì, Ngọc Quan.

Danh nhân
 Vũ Miên: đỗ Hội nguyên Tiến sĩ lúc 31 tuổi, làm quan đến chức Nhập thị hành Tham tụng (quyền Tể tướng), kiêm Quốc sử quán Tổng tài, kiêm Quốc tử giám Tế tửu.
 Vũ Trinh: đỗ Giải nguyên lúc 17 tuổi, làm quan đến chức Tham tri Chính sự (Phó Tể tướng) thời Chiêu Thống Đế; thời Gia Long: 2 lần làm Chánh sứ sang Yên Kinh (Yenching, tức Bắc Kinh) và Giám thí (Phó chủ khảo) các khoa thi Hương, Hình bộ hữu Tham tri, tham gia biên soạn Hoàng triều luật lệ cho triều Nguyễn. Có đóng góp quan trọng trong nghệ thuật Chèo.
 Vũ Chu (Giác): đỗ Phó bảng lúc 24 tuổi, làm quan đến chức Bố chánh Thái Nguyên (quan đầu tỉnh Thái Nguyên), có nhiều đóng góp cho Khởi nghĩa Bãi Sậy.

Truyền thống họ Vũ ở Xuân Lan

nghĩa là: Nghìn năm sự đậu đạt vẫn còn mãi; Một dải sông ở Xuân Lan sóng dạt dào

Từ thế hệ của ông nội danh nhân Vũ Miên là Vũ Xuân (được ban Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu, Ngự sử đài Thiêm đô ngự sử, tước Triệu Phái bá) cho đến nay thế hệ nào cũng có những người thành danh. Thời khoa cử Nho học, con cháu họ Vũ từ đời ông Vũ Xuân đều có người đỗ đạt làm quan, số người đậu khoa bảng của tổng Lâm Thao chủ yếu thuộc về hậu duệ ông Vũ Xuân ở làng Xuân Lan; trong đó có nhiều người giữ những cương vị quan trọng trong Triều đình phong kiến. Sách Bắc Ninh dư địa chí gọi dòng họ ông Vũ Xuân là Vọng tộc đất Lương Tài.

Các cháu nội ông Triệu Phái bá Vũ Xuân ở làng Ngọc Quan xét tới nay có đầy đủ các vị thủ khoa từ Nho học đến hiện đại: làng Ngọc Quan thực sự xứng đáng là một trong những điểm sáng của cả nước, và nếu như làng Mộ Trạch được gọi là "làng Tiến sĩ xứ Đông" thì hoàn toàn đúng đắn khi gọi làng Ngọc Quan là "làng Khôi nguyên xứ Bắc". Bắt nguồn từ truyền thống của làng Mộ Trạch - xứ Hải Đông, dòng họ Vũ này đã và đang đóng góp những người ưu tú làm rạng danh xứ Kinh Bắc.

Di tích
 Đình Ngọc Quan: được xây dựng vào thế kỉ 18, thời Lê-Trịnh, được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Đình làng thờ thành hoàng là Huệ thông linh ứng dực vận khai bình đại vương (thiên thần). Từ thời Lê Trịnh, phối thờ Lại bộ tả Thị lang Vũ Miên và Tri phủ Thiên Trường Vũ Tể là người làng. Đình được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa theo Quyết định số 15/2003/QĐ-BVHTT ngày 14 tháng 4 năm 2003 của Bộ Văn hóa - Thông tin
 Đình làng Kim Thao: được xây dựng từ thời nhà Lê (khoảng thế kỉ 17), được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. {Làng Kim Thao (tên Nôm là làng Tháp): từ năm 1886 trở về trước có tên là Bảo Thao; từ năm 1886 đến nay có tên là Kim Thao}
 Khu Văn Chỉ của làng Sen và Nhà thờ họ Vũ ở làng Sen, nơi ghi danh những vị khoa bảng dòng họ Vũ, từng nổi danh về làng khoa cử Nho học.
 Sùng Quang Tự, ở làng Ngọc Quan, là chùa cổ do sa môn Như Lý xây dựng, để đón Chân Nguyên thiền sư (chức Tăng thống đời Lê Dụ Tông, là người khôi phục lại thiền phái Trúc Lâm đời Trần ở Đàng Ngoài) về, đã từng là danh thắng đất Bắc

Lễ hội
 Lễ hội làng Ngọc Quan: tôn vinh 2 vị hậu thần là danh nhân Vũ Miên (đỗ đầu xứ, Hương giải, Hội nguyên) và Tri phủ Vũ Tể (đỗ đầu xứ, Hương giải, Tam trường thi Hội) là những người có công xây dựng đối với quê hương.
 Lễ hội Đình làng Kim Thao: tôn vinh ba vị Thành hoàng Vĩnh Dụ, Phù Linh, Thiên Minh là con trai bảng nhãn - nhà sử học Lê Văn Hưu, đã có công đánh giặc giữ cho vận nước yên bình. Đình có quy mô bề thế nằm ngay đúng vị trí ngày nay. Hiện tại di tích còn bảo tồn khá nguyên vẹn các công trình kiến trúc với kết cấu gỗ, những mảng trạm khắc trang trí của kiến trúc Lê - Nguyễn, trên hệ thống các bức cốn, dây triện, đòn bẩy…Đình làng Kim Thao được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia không chỉ tôn vinh giá trị lịch sử, kiến trúc nghệ thuật của ngôi đình mà còn thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của người Việt.

Chú thích

Tham khảo

 Đại Việt lịch triều đăng khoa lục
 Lê triều-Vũ Liên Khê Công-Bắc sứ tự thuật kí
 Đại Việt sử ký tục biên
 Khâm định Việt sử Thông giám cương mục
 Hoàng Lê nhất thống chí
 Đại Nam liệt truyện
 Đại Nam thực lục
 Quốc sử di biên
 Hoàng Việt long hưng chí
 Bắc Ninh địa dư chí, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin 1997
 Từ điển tác gia văn hóa Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin 1999
 Lược truyện các tác gia Việt Nam, Nhà xuất bản Văn học 2000
 Làng xã tỉnh Bắc Ninh, Tập 1, Nhà xuất bản Thanh niên 2011 
 Sứ thần Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin 1996

 Trang thông tin của Nghệ sĩ thị giác-Thủ khoa hiện đại Vũ Tú vutuhdu11.wordpress.com