Tỉnh (Việt Nam Cộng hòa)

Tỉnh của Việt Nam Cộng hòa là đơn vị hành chính lớn nhất dưới cấp Quốc gia. Dưới cấp tỉnh là quận, không phân biệt đô thị hay nông thôn.

Vào thời Đệ Nhất Cộng hòa, Chính phủ còn dùng đơn vị Trung phần và Nam phần về mặt pháp lý và lập bốn Tòa Đại biểu Chính phủ đặt tại các thành phố và thị xã trung tâm của bốn khu vực: 
Cao nguyên Trung phần (Đà Lạt)
Duyên hải Trung phần (Huế)
Miền Đông Nam phần (Sài Gòn)
Miền Tây Nam phần (Cần Thơ).

Sau năm 1963 thì hai danh từ Trung phần và Nam phần chỉ ấn định địa lý.

Lịch sử
Khi tiếp thu quyền lực từ người Pháp năm 1954 thì khu vực phía Nam Vĩ tuyến 17, kể cả năm tỉnh thuộc Hoàng triều Cương thổ, tổng cộng có 32 tỉnh. Tỉnh nhỏ nhất dưới 500 km², lớn nhất hơn 20.000 km². Dân số các tỉnh cũng chênh lệch nhau khá nhiều: có tỉnh dưới 30.000 dân, tỉnh đông nhất hơn một triệu dân.

Thời Đệ Nhứt Cộng hòa
Không lâu sau khi lên chấp chính, bắt đầu từ năm 1955, Chính quyền Đệ Nhất Cộng hòa xúc tiến cải tổ cho nền hành chính thêm đồng đều và dễ kiểm soát hơn, phân chia lại địa giới, biến đổi diện tích và dân số của nhiều tỉnh.

Đầu năm 1956, Chính phủ thành lập thêm các tỉnh Tam Cần (19 tháng 1 năm 1955), Mộc Hóa (27 tháng 1 năm 1955), Phong Thạnh (27 tháng 1 năm 1955), Cà Mau (18 tháng 2 năm 1955). Bốn tỉnh này tồn tại không được bao lâu thì đổi tên như Mộc Hóa đổi thành Kiến Tường, Phong Thạnh đổi thành Kiến Phong, Cà Mau đổi thành An Xuyên; hay bị sáp nhập vào các tỉnh khác như Tam Cần nhập vào Vĩnh Bình.

Theo sắc lệnh 153-NV ngày 22 tháng 9 năm 1955 của Chính quyền Việt Nam Cộng hòa thì Nam phần chia lại thành 22 tỉnh và Đô thành Sài Gòn.

Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa lúc này có 35 tỉnh:

Danh sách các tỉnh năm 1956 

Đô thành Sài Gòn (nay là Thành phố Hồ Chí Minh) là Thủ đô.

Đây là cuộc cải tổ hành chính lớn nhất của Chính phủ này:
 
Ngày 19 tháng 5 năm 1958, lập 2 tỉnh Lâm Đồng và Tuyên Đức từ tỉnh Đồng Nai Thượng.

Ngày 23 tháng 1 năm 1959, lập 2 tỉnh Quảng Đức (từ Darlac) và Phước Thành.

Ngày 21 tháng 1 năm 1961, lập tỉnh Chương Thiện.

Năm 1962, lập 2 tỉnh: 
Ngày 31 tháng 7, năm 1962: tỉnh Quảng Tín
Ngày 1 tháng 9, năm 1962: tỉnh Phú Bổn.

Năm 1963, lập 2 tỉnh:
Ngày 15 tháng 10 năm 1963: tỉnh Hậu Nghĩa
Ngày 20 tháng 12 năm 1963: tỉnh Gò Công.

Sau năm 1963 sang Đệ Nhị Cộng hòa
Sau khi nền Đệ Nhất Cộng hòa bị lật đổ thì việc thay đổi phân chia hành chánh giảm bớt tuy vẫn còn thêm bớt một số tỉnh. Đơn vị Trung phần và Nam phần về mặt pháp lý và bốn Tòa Đại biểu Chính phủ cho bốn khu vực: 

Ngày 8 tháng 9 năm 1964, lập lại hai tỉnh Châu Đốc và Bạc Liêu.

Danh sách các tỉnh, thị xã năm 1964 

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, bỏ tỉnh Côn Sơn.

Ngày 6 tháng 7 năm 1965 bỏ tỉnh Phước Thành.

Tính đến đầu năm 1966 thì tổng cộng có 43 tỉnh, 4 thị xã, 242 quận và 2.481 xã.

Ngày 24 tháng 9 năm 1966, lập lại tỉnh Sa Đéc.

Từ đó cho đến năm 1975, khi Đệ Nhị Cộng hòa kết thúc. Số tỉnh của Việt Nam Cộng hòa như sau:

Danh sách các tỉnh năm 1974 
{|class="wikitable"
|-
!width="1%"|Stt
!width="17%"|Tên tỉnh
!width="8%"|Năm thành lập
!width="33%"|Đơn vị hành chính(Thị xã và Quận)
!width="16%"|Tên Tỉnh lỵ
!Chú thích
|-
|
|<center> Đô thành Sài GònDs: 1.825.297
|<center> 1865
|1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 và 11
|<center> Thủ đôSài Gòn
|
|-
|<center> 1
|<center> Quảng Trị
|<center> 1900
|Cam Lộ, Đông Hà, Gio Linh, Hải Lăng, Hướng Hóa, Mai Lĩnh và Triệu Phong
|<center> Quảng Trị
|<center> Khu vực Trung nguyênTrung phần
|-
|<center> 2
|<center> Thừa Thiên
|<center> 1822 (phủ Thừa Thiên)
|Tx Huế, quận Hương Điền, Hương Thủy, Hương Trà, Nam Hòa, Phong Điền, Phú Lộc, Phú Thứ, Phú Vang, Quảng Điền
|<center> Huế
|<center> nt
|-
|<center> 3
|<center> Quảng Nam
|<center> 1831
|Tx Đà Nẵng, quận Duy Xuyên, Đại Lộc, Điện Bàn, Đức Dục, Hiếu Đức, Hiếu Nhơn, Hòa Vang và Thường Đức
|<center> Hội An
|<center> nt
|-
|<center> 4
|<center> Quảng Tín
|<center> 1956
|Hậu Đức, Lý Tín, Tam Kỳ, Thăng Bình và Tiên Phước
|<center> Tam Kỳ
|<center> nt
|-
|<center> 5
|<center> Quảng Ngãi
|<center> 1832
|Ba Tơ, Bình Sơn, Đức Phổ, Minh Long, Mộ Đức, Nghĩa Hành, Sơn Hà, Sơn Tịnh, Trà Bồng và Tư Nghĩa
|<center> Quảng Ngãi
|<center> nt
|- 
|<center> 6
|<center> Bình Định
|<center> 1921
|Tx Quy Nhơn, quận An Nhơn, An Túc, Bình Khê, Hoài Ân, Hoài Nhơn, Phù Cát, Phù Mỹ, Tam Quan và Tuy Phước
|<center> Quy Nhơn
|<center> nt
|-
|<center> 7
|<center> Phú Yên
|<center> 1921
|Đồng Xuân, Hiếu Xương, Sông Cầu, Sơn Hòa, Tuy An và Tuy Hòa
|<center> Tuy Hòa
|<center> nt
|-
|<center> 8
|<center> Khánh Hòa
|<center> 1931
|Tx Cam Ranh, Tx Nha Trang, quận Cam Lâm, Diên Khánh, Khánh Dương, Ninh Hòa, Vạn Ninh và Vĩnh Xương
|<center> Nha Trang
|<center> nt
|-
|<center> 9
|<center> Ninh Thuận
|<center> 1901
|An phước, Bửu Sơn, Du Long, Sông Pha và Thanh Hải
|<center> Phan Rang
|<center> nt
|-
|<center> 10
|<center> Bình Thuận
|<center> 1827
|Hải Long, Hải Ninh, Hàm Thuận, Hòa Đa, Phan Lý Chàm, Thiện Giáo và Tuy Phong
|<center> Phan Thiết
|<center> nt
|-
|<center> 11
|<center> Kontum
|<center> 1913
|Chương Nghĩa, Dak Sut, Dak To và Kontum
|<center> Kontum
|<center> Khu vực Cao nguyênTrung phần
|-
|<center> 12
|<center> Pleiku
|<center> 1932
|Lệ Trung, Phú Nhơn, Thanh An và Thuận Đức
|<center> Pleiku
|<center> nt
|-
|<center> 13
|<center> Phú Bổn
|<center> 1962
|Phú Thiện, Phú Túc và Thuần Mẫn
|<center> Hậu Bổn(Cheo Reo)
|<center> nt
|- 
|<center> 14
|<center> Darlac
|<center> 1923
|Ban Mê Thuột, Buôn Hồ, Lạc Thiện và Phước An
|<center> Ban Mê Thuột
|<center> nt
|-
|<center> 15
|<center> Quảng Đức
|<center> 1959
|Đức Lập, Khiêm Đức và Kiến Đức
|<center> Gia Nghĩa
|<center> nt
|-
|<center> 16
|<center> Tuyên Đức
|<center> 1958
|Tx Đà Lạt, quận Đơn Dương, Đức Trọng và Lạc Dương
|<center> Đà LạtTùng Nghĩa 
|<center> nt
|-
|<center> 17
|<center> Lâm Đồng
|<center> 1958
|Bảo Lộc, Di Linh
|<center> Bảo Lộc
|<center> nt
|-
|<center> 18 
|<center> Bình Tuy
|<center> 1956
|Hàm Tân, Hoài Đức và Tánh Linh
|<center> Hàm Tân
|<center> Khu vực Nam phầnHiện nay:Đông Nam Bộ
|-
|<center> 19
|<center> Phước Tuy
|<center> 1957
|Tx Vũng Tàu, quận Đất Đỏ, Đức Thạnh, Long Điền, Long Lễ và Xuyên Mộc
|<center> Phước Lễ
|<center> nt
|-
|<center> 20
|<center> Long Khánh
|<center> 1956
|Định Quán, Kiệm Tân và Xuân Lộc
|<center> Xuân Lộc
|<center> nt
|-
|<center> 21
|<center> Biên Hòa
|<center> 1900
|Công Thanh, Dĩ An, Đức Tu, Long Thành, Nhơn Trạch và Tân Uyên
|<center> Biên Hòa 
|<center> nt
|-
|<center> 22
|<center> Gia Định
|<center> 1899
|Bình Chánh, Cần Giờ, Gò Vấp, Hóc Môn, Nhà Bè, Quảng Xuyên, Tân Bình và Thủ Đức
|<center> Gia Định
|<center> nt
|-
|<center> 23 
|<center> Bình Dương
|<center> 1956
|Bến Cát, Châu Thành, Lái Thiêu, Phú Hòa, Phú Giáo và Trị Tâm
|<center> Phú Cường
|<center> nt
|-
|<center> 24
|<center> Tây Ninh
|<center> 1900
|Hiếu Thiện, Khiêm Hạnh, Phú Khương và Phú Ninh
|<center> Tây Ninh
|<center> nt
|-
|<center> 25
|<center> Bình Long
|<center> 1956
|An Lộc, Chơn Thành và Lộc Ninh
|<center> An Lộc
|<center> nt
|-
|<center> 26
|<center> Phước Long
|<center> 1956
|Bố Đức, Phước Bình, Đôn Luân và Đức Phong
|<center> Phước Bình
|<center> nt
|-
|<center> 27
|<center> Hậu Nghĩa
|<center> 1963
|Củ chi, Đức Hòa, Đức Huệ và Trảng Bàng 
|<center> Khiêm Cương
|<center> nt
|-
|<center> 28
|<center> Long An
|<center> 1956
|Bến Lức, Cần Đước, Cần Giuộc, Bình Phước, Thủ Thừa, Rạch Kiến, Tân Trụ và Thủ Thừa
|<center> Tân An
|<center> ntHiện nay: Tây Nam Bộ
|-
|<center> 29
|<center> Kiến Tường
|<center> 1956
|Châu Thành, Kiến Bình, Tuyên Bình và Tuyên Nhơn
|<center> Mộc Hóa 
|<center> nt
|-
|<center> 30
|<center> Gò Công
|<center> 1900
|Hòa Bình, Hòa Đồng, Hòa Lạc và Hòa Tân
|<center> Gò Công
|<center> nt
|-
|<center> 31
|<center> Định Tường
|<center> 1956
|Tx Mỹ Tho, quận Bến Tranh, Cai Lậy, Cái Bè, Châu thành, Chợ Gạo, Giáo Đức, Hậu Mỹ và Sầm Giang
|<center> Mỹ Tho
|<center> nt
|-
|<center> 32
|<center> Kiến Phong
|<center> 1956
|Cao Lãnh, Đồng Tiến, Hồng Ngự, Kiến Văn, Mỹ An và Thanh Bình
|<center> Cao Lãnh
|<center> nt
|-
|<center> 33
|<center> Châu Đốc
|<center> 1900
|An Phú, Châu Phú, Tân Châu, Tịnh Biên và Tri Tôn
|<center> Châu Phú
|<center> nt
|-
|<center> 34
|<center> Kiến Hòa
|<center> 1956
|Ba Tri, Bình Đại, Đôn Nhơn, Giồng Trôm, Hàm Long, Hương Mỹ, Mỏ cày, Thạnh Phú và Trúc Giang
|<center> Trúc Giang
|<center> nt
|-
|<center> 35
|<center> Vĩnh Long
|<center> 1900
|Bình Minh, Châu Thành, Chợ Lách, Minh Đức, Tam Bình, Trà Ôn và Vũng Liêm
|<center> Vĩnh Long
|<center> nt
|-
|<center> 36
|<center> Sa Đéc
|<center> 1900 
|Đức Thạnh, Đức Thịnh, Đức Tôn và Lấp Vò
|<center> Sa Đéc
|<center> nt
|-
|<center> 37
|<center> An Giang
|<center> 1900
|Châu Thành, Chợ Mới, Huệ Đức và Thốt Nốt
|<center> Long Xuyên
|<center> nt
|-
|<center> 38
|<center> Kiên Giang
|<center> 1920
|Tx Rạch Giá, quận Hà Tiên, Hiếu Lễ, Kiên An, Kiên Bình, Kiên Lương, Kiên Tân và Kiên Thành
|<center> Rạch Giá 
|<center> nt
|-
|<center> 39
|<center> Vĩnh Bình
|<center> 1956
|Càng Long, Cầu Kè, Cầu Ngang, Châu Thành, Long Toàn, Tiểu Cần và Trà Cú
|<center> Phú Vinh
|<center> nt
|-
|<center> 40
|<center> Phong Dinh
|<center> 1900
|Tx Cần Thơ, quận Châu Thành, Phong Điền, Phong Phú, Phong Thuận, Phụng Hiệp, Thuận Nhơn và Thuận Trung
|<center> Cần Thơ
|<center> nt
|-
|<center> 41
|<center> Ba Xuyên
|<center> 1956
|Hòa Trị, Kế Sách, Lịch Hội, Long Phú, Mỹ Xuyên, Ngã Năm, Thạnh Trị và Thuận Hòa
|<center> Khánh Hưng
|<center> nt
|-
|<center> 42
|<center> Chương Thiện
|<center> 1961
|Đức Long, Hưng Long, Kiên Hưng, Kiên Long, Kiên Thiện và Long Mỹ
|<center> Vị Thanh
|<center> nt
|-
|<center> 43
|<center> Bạc Liêu
|<center> 1900
|Giá Rai, Phước Long, Vĩnh Châu và Vĩnh Lợi
|<center> Bạc Liêu
|<center> nt
|-
|<center> 44
|<center> An Xuyên
|<center> 1956
|Đầm Dơi, Hải Yến, Năm Căn, Quản Long, Sông Ông Đốc và Thới Bình
|<center> Quản Long
|<center> nt
|-
|
|
|
|Tổng cộng: 10 thị xã và 257 quận(kể cả 11 quận đô thành SG)
|
|
|-
|}
Khu vực đông dân cư nhất là Đô thành Sài Gòn, ít dân cư nhất là tỉnh Quảng Đức.

 Thị xã tự trị và Đặc khu năm 1974 

{|class="wikitable"
|-
!width="1%"|Stt
!width="11%"|Tên thị xãĐặc khu
!width="9%"|Dân số(ngàn người)
!width="20%"|Quận trực thuộc
!width="22%"|Tên tỉnh lỵ
!Chú thích
|-
|<center> 1
|<center> Cam Ranh
|<center> 118.111
|2 quận Bắc và Nam
|<center> Cam Ranh
|<center> Trực thuộc trung ương
|-
|<center> 2
|<center> Cần Thơ
|<center> 182.424
|2 quận: 1 và 2
|<center> Cần ThơKiêm tỉnh lỵ Phong Dinh
|<center> Trực thuộc tỉnh
|-
|<center> 3
|<center> Đà Nẵng
|<center> 472.194
|3 quận: 1, 2 và 3
|<center> Đà Nẵng
|<center> Trực thuộc trung ương
|-
|<center> 4
|<center> Đà Lạt
|<center> 105.072
|1 quận
|<center> Đà LạtKiêm tỉnh lỵ Tuyên Đức(đến tháng 9/1967)
|<center> Trực thuộc tỉnh
|-
|<center> 5
|<center> Huế
|<center> 209.043
|3 quận: Quận Nhất (Thành Nội), Quận Nhì (Tả Ngạn) và Quận Ba (Hữu Ngạn) 
|<center> HuếKiêm tỉnh lỵ Thừa Thiên
|<center> nt
|-
|<center> 6
|<center> Nha Trang
|<center> 216.227
|2 quận: 1 và 2
|<center> Nha TrangKiêm tỉnh lỵ Khánh Hòa
|<center> nt
|-
|<center> 7
|<center> Mỹ Tho
|<center> 119.892
|1 quận
|<center> Mỹ ThoKiêm tỉnh lỵ Định Tường
|<center> nt
|-
|<center> 8
|<center> Quy Nhơn
|<center> 213.727
|2 quận: Nhơn Bình, Nhơn Định
|<center> Quy NhơnKiêm tỉnh lỵ Bình Định
|<center> nt
|-
|<center> 9
|<center> Rạch Giá
|<center> 99.923
|1 quận
|<center> Rạch GiáKiêm tỉnh lỵ Kiên Giang
|<center> nt
|-
|<center> 10
|<center> Vũng Tàu
|<center> 108.436
|1 quận
|<center> Vũng Tàu
|<center> Trực thuộc trung ương
|-
|
|<center> Côn SơnĐặc khu
|
|
|<center> Côn Sơn
|<center> Trực thuộc Bộ tư lệnh Hải quân
|-
|
|<center> Phú QuốcĐặc khu
|<center> 108.136
|2 quận: An Thới và Dương Đông
|<center> Phú Quốc
|<center> nt
|-
|}

Tổng kết lịch trình

Tổ chức

Đệ Nhất Cộng hòa
Tỉnh trưởng là do tổng thống bổ nhiệm, có thể là quân nhân hoặc công chức. Cấp tỉnh không có mô hình cơ quan nghị luận. Tỉnh trưởng có toàn quyền hành pháp, thi hành mệnh lệnh trung ương; riêng ở vùng có dân thiểu số sắc tộc thì có thể gia giảm để thích hợp với tình hình địa phương.

Tỉnh trưởng cũng có quyền bổ nhiệm hội đồng xã và đề cử quận trưởng để tổng thống phái bổ. Nói chung thì tỉnh trưởng trực thuộc phủ tổng thống hoặc thông qua Bộ Nội vụ hay Tòa Đại biểu Chính phủ ở miền đó.

Đệ Nhị Cộng hòa
Đứng đầu tỉnh là Tỉnh trưởng (quân nhân, thường là cấp Trung tá trở lên, hầu hết là cấp Đại tá) và Phó tỉnh trưởng (dân sự). Cả hai do Tổng thống bổ nhiệm và thông qua Thủ tướng và Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Tỉnh trưởng có trách nhiệm trật tự an ninh, soạn ngân sách, và điều hành lực lượng Nhân dân Tự vệ còn Phó tỉnh trưởng có trọng trách hành chánh. Chiếu theo Hiến pháp thời Đệ Nhị Cộng hòa Việt Nam thì người dân có quyền bỏ phiếu chọn Tỉnh trưởng nhưng trong tình trạng chiến tranh không thể tổ chức bầu cử địa phương ở mọi tỉnh được, Điều 65 cho phép Tổng thống nắm quyền bổ nhiệm Tỉnh trưởng.

Trong khi ở cấp trung ương có các Bộ điều hành thì ở cấp tỉnh có các Ty:
Ty Hành chánh: điều hợp các chương trình, tổ chức bầu cử, phát thẻ cử tri, báo cáo với Trung ương;
Ty Cảnh sát Quốc gia: kiểm tra lý lịch, cấp thẻ căn cước;
Ty Thông tin: quảng bá tin tức và chính sách Chính phủ;
Ty Canh nông: trông coi nông nghiệp;
Ty Điền địa: đo đạc đất đai, cấp phát đất cho người định cư;
Ty Tài chánh: kiểm soát chi thu;
Ty Kiến thiết: vẽ mẫu thực hiện các công trình;
Ty Công chánh: thực hiện công trình đào giếng, ống nước máy, cống nước, đắp đường, bắc cầu;
Ty Xã hội: phụ cấp nhu yếu phẩm cho người nghèo, kiểm soát các cơ sở như Cô nhi viện;
Ty Thanh niên: tổ chức các đoàn thể, các chương trình thể dục, thể thao, văn nghệ;
Ty Tiểu học: tổ chức trường sở, giáo viên;
Ty Y tế: trông coi trạm xá phát thuốc, chích ngừa, vệ sinh công cộng;
Ty Tỵ nạn cộng sản: ở những tỉnh thiếu an ninh, giúp cứu trợ và định cư.

Sang thập niên 1970 việc phân phối các ty có thay đổi như sau:
Ty Tài chánh đổi thành Ty Ngân sách và Kế toán;
Thêm các Ty Nội an, Ty Kinh tế, Ty Công vụ, Ty Nhân dân tự vệ và Ty Phát triển Sắc tộc ở các tỉnh Cao nguyên Trung phần.

Ty ở cấp tỉnh chấp hành lệnh của Tỉnh trưởng cùng những chỉ thị của Trung ương, tức các Bộ trưởng. Dưới các ty là phòng hoặc sở.

Tương đương với tỉnh nhưng dưới quy mô nhỏ hơn là các thị xã, đứng đầu là Thị trưởng. Riêng Sài Gòn có Đô trưởng cho Đô thành Sài Gòn.

Ngoài các ty, mỗi tỉnh còn có Hội đồng tỉnh, số lượng nghị viên tùy thuộc vào dân số mỗi tỉnh nhưng tối đa là 30 nghị viên. Hội đồng tỉnh có quyền quyết nghị, kiểm soát và tư vấn.

Bản đồ một số tỉnh thời VNCH

Chú thích

Tham khảo
Nguyễn Quang Ân. Việt Nam, những thay đổi địa danh và địa giới hành chính (1945-2002) (Do nhà xuất bản Thông Tấn in ấn và phát hành ngày 4/1/2002) 
Anh Thái Phượng. Trăm Núi Ngàn Sông. Gretna, LA: Nhà xuất bản Đường Việt, 2003.
Duncanson, Dennis. Government and Revolution in Vietnam. New York: Oxford University Press, 1968.
Ministry of Foreign Affairs. Vietnamese Realities. Saigon: Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Vietnam, 1967.
Nguyen Ngoc Bich, et al. An Annotated Atlas of the Republic of Viet-Nam. Washington, DC: Embassy of Viet-Nam, 1972.

 Phân cấp hành chính Việt Nam
 Hành chính Việt Nam Cộng hòa
 Tỉnh cũ Việt Nam