Họ Cá hoàng đế

Họ Cá hoàng đế hay họ Cá rô phi (danh pháp khoa học: Cichlidae) là một họ cá, theo truyền thống xếp trong bộ Perciformes. Theo phân loại truyền thống thì họ này thuộc một nhóm được gọi là Labroidei cùng với loài cá biển thuộc các họ Labridae, Pomacentridae, Odacidae, Scaridae và Embiotocidae. Tuy nhiên, gần đây người ta chuyển họ này sang một bộ riêng biệt với danh pháp Cichliformes thuộc nhóm Ovalentariae, trong khi 2 họ Embiotocidae và Pomacentridae ở vị trí incertae sedis trong phân loạt Ovalentariae của loạt Carangimorpharia, còn 3 họ Labridae (không đơn ngành), Odacidae và Scaridae được xếp trong bộ Labriformes sensu stricto của loạt Percomorpharia.

Họ này lớn và đa dạng. Có ít nhất 1.712 loài được mô tả khoa học, khiến cho nó trở thành một trong họ động vật có xương sống lớn nhất. Các loài mới được phát hiện hàng năm và nhiều loài vẫn chưa được phân loại. Số lượng loài do đó chưa được biết rõ, với số lượng trong khoảng từ 1.300 đến 3.000 loài.

Phân bố
Cichlidae là họ cá nước ngọt không thuộc nhóm Ostariophysi giàu loài nhất trên khắp thế giới. Họ này đa dạng nhất tại châu Phi và Nam Mỹ. Người ta ước tính rằng chỉ riêng châu Phi đã có ít nhất 1.600 loài. Trung Mỹ và México có khoảng 120 loài, phổ biến xa về phía bắc tới Rio Grande ở miền nam Texas. Madagascar có các loài bản địa rất khác biệt của hòn đảo này, như Katria, Oxylapia, Paratilapia, Paretroplus, Ptychochromis và Ptychochromoides), chỉ có quan hệ họ hàng xa với các loài thuộc châu Phi đại lục. Các loài Cichlidae bản địa hầu như không có ở châu Á, ngoại trừ 9 loài ở Israel, Liban và Syria (Astatotilapia flaviijosephi, Oreochromis aureus, O. niloticus, Sarotherodon galilaeus, Tilapia zillii và Tristramella spp.), 1 loài tại Iran (Iranocichla hormuzensis), và 3 loài tại Ấn Độ và Sri Lanka (Etroplus spp.). Nếu bỏ qua Trinidad và Tobago (nơi một vài loài Cichlidae bản địa là thành viên của các chi phổ biến rộng tại Nam Mỹ đại lục) thì 3 loài thuộc chi Nandopsis là các loài Cichlidae duy nhất có trong khu vực Antilles thuộc Caribe, cụ thể là Cuba và Hispaniola. Châu Âu, Australia, châu Nam Cực và Bắc Mỹ từ phía bắc lưu vực Rio Grande không có bất kỳ loài Cichlidae bản địa nào, mặc dù tại Florida, Mexico, Nhật Bản và miền bắc Australia có các quần thể Cichlidae do con người nuôi nhưng đã thoát ra ngoài tự nhiên sống hoang dã.

Mặc dù đa phần các loài Cichlidae chỉ tìm thấy ở những vùng nước tương đối nông, nhưng một vài loài sinh sống trong vùng nước sâu. Chúng bao gồm các loài như Alticorpus macrocleithrum và Pallidochromis tokolosh được tìm thấy ở độ sâu tới  trong hồ Malawi, và loài cá màu trắng và mù Lamprologus lethops, được người ta cho rằng sinh sống tới độ sâu  trong lòng sông Congo.

Họ Cichlidae ít được tìm thấy trong môi trường nước lợ và nước mặn, mặc dù nhiều loài chịu được nước lợ trong một thời gian dài; chẳng hạn loài Cichlasoma urophthalmus sống bình thường tại các vùng đầm lầy nước ngọt và ven các rừng đước ngập mặn cũng như sinh đẻ trong các môi trường nước mặn như các dải rừng đước xung quanh các đảo chắn. Một vài loài Tilapia, Sarotherodon và Oreochromis là các loài cá chịu mặn thật sự và có thể phát tán dọc theo vùng duyên hải nước lợ để di chuyển giữa các con sông. Tuy nhiên, chỉ một vài loài Cichlidae là sinh sống chủ yếu trong môi trường nước lợ hay nước mặn, đáng chú ý có Etroplus maculatus, Etroplus suratensis và Sarotherodon melanotheron. Có lẽ môi trường khắc nghiệt nhất đối với họ Cichlidae là các hồ siêu mặn nóng ấm, nơi các loài thuộc chi Alcolapia và Danakilia được tìm thấy. Hồ Abaeded ở Eritrea bao hàm toàn bộ sự phân bố của loài D. dinicolai, và nhiệt độ của nó dao động trong khoảng .

Ngoại trừ các loài có tại Cuba và Hispaniola, họ Cichlidae không vươn tới bất kỳ hòn đảo ngoài đại dương nào, và chủ yếu có sự phân bố Gondwana, chỉ ra các mối quan hệ chị-em chính xác được dự báo bởi sự hình thành của các rào cản tự nhiên: châu Phi-Nam Mỹ và Ấn Độ-Madagascar. Ngược lại, giả thuyết phát tán đòi hỏi họ Cichlidae phải vượt qua được hàng nghìn km biển khơi giữa Ấn Độ và Madagascar mà không xâm chiếm bất kỳ hòn đảo nào khác, hoặc tương tự như vậy, vượt qua eo biển Mozambique tới châu Phi. Mặc dù phần lớn các loài Cichlidae Malagasy chỉ là cá nước ngọt, nhưng Ptychochromis grandidieri và Paretroplus polyactis lại được tìm thấy phổ biến tại vùng nước lợ duyên hải và dường như chúng chịu được nước mặn cũng giống như Etroplus maculatus và Etroplus suratensis ở Ấn Độ và Sri Lanka.

Một số loài bị coi là loài xâm hại. Các loài cá rô phi đen (Oreochromis mossambicus) và cá rô phi vằn (Oreochromis niloticus) vì lý do kinh tế (nuôi trồng thủy sản) được du nhập vào nhiều nước nhiệt đới. Sự tự nhiên hóa của chúng ở một số nước có tác động tiêu cực tới hệ sinh thái bản địa, do chúng thay thế và chiếm chỗ của các loài bản địa. Các loài Cichlidae khác, như Australoheros facetus, là loài bản địa của khu vực từ miền nam Brasil tới miền bắc Argentina, cũng có mặt ở châu Âu do du nhập, chủ yếu trong khu vực phía nam Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha nhưng hiện nay đã có mặt trong một số hồ ở Đức (Baden-Württemberg và North Rhine-Westphalia).

Các chi 
Đến năm 2013, họ này có 221 chi được công nhận bởi FishBase:

 Abactochromis Oliver & Arnegard 2010
 Acarichthys Eigenmann 1912
 Acaronia Myers 1940
 Aequidens Eigenmann & Bray 1894
 Allochromis Greenwood 1980
 Alticorpus Stauffer & McKaye 1988
 Altolamprologus Poll 1986 
 Amatitlania Schmitter-Soto, 2007
 Amphilophus Agassiz, 1859
 Andinoacara Musilova, Z., Rican, O. & Novak, J., 2009
 Anomalochromis Greenwood 1985
 Apistogramma Regan 1913
 Apistogrammoides Meinken 1965 
 Archocentrus Gill 1877
 Aristochromis Trewavas, 1935
 Astatoreochromis Pellegrin 1904
 Astatotilapia Pellegrin 1904
 Astronotus Swainson 1839
 Aulonocara Regan 1922
 Aulonocranus Regan 1920
 Australoheros Rican & Kullander 2006 
 Baileychromis Poll 1986
 Bathybates Boulenger 1898
 Benitochromis Lamboj 2001
 Benthochromis Poll 1986
 Biotodoma Eigenmann & Kennedy 1903
 Biotoecus Eigenmann & Kennedy 1903
 Boulengerochromis Pellegrin 1904
 Buccochromis Eccles & Trewavas 1989
 Bujurquina Kullander 1986
 Callochromis Regan 1920
 Caprichromis Eccles & Trewavas 1989
 Caquetaia Fowler 1945
 Cardiopharynx Poll 1942
 Chaetobranchopsis Steindachner, 1875
 Chaetobranchus Heckel, 1840
 Chalinochromis Poll 1974
 Champsochromis Boulenger 1915
 Cheilochromis Eccles & Trewavas 1989
 Chetia Trewavas 1961
 Chilochromis Boulenger 1902
 Chilotilapia Boulenger 1908
 Chromidotilapia Boulenger 1898
 Cichla Bloch & Schneider 1801
 Cichlasoma Swainson 1839
 Cleithracara Kullander & Nijssen 1989
 Congochromis Stiassny & Schliewen 2007
 Copadichromis Eccles & Trewavas 1989
 Corematodus Boulenger 1897
 Crenicara Steindachner 1875 
 Crenicichla Heckel 1840
 Cryptoheros Allgayer 2001
 Ctenochromis Pfeffer 1893
 Ctenopharynx Eccles & Trewavas 1989
 Cunningtonia Boulenger 1906
 Cyathochromis Trewavas 1935
 Cyathopharynx Regan 1920
 Cyclopharynx Poll 1948
 Cynotilapia Regan 1922
 Cyphotilapia Regan 1920
 Cyprichromis Scheuermann 1977
 Cyrtocara Boulenger 1902
 Danakilia Thys van den Audenaerde 1969
 Dicrossus Steindachner 1875 
 Dimidiochromis Eccles & Trewavas 1989
 Diplotaxodon Trewavas 1935
 Divandu Lamboj & Snoeks 2000
 Docimodus Boulenger 1897
 Eclectochromis Eccles & Trewavas 1989
 Ectodus Boulenger 1898
 Eretmodus Boulenger 1898
 Etia Schliewen & Stiassny 2003
 Etroplus Cuvier 1830
 Exochochromis Eccles & Trewavas 1989
 Fossorochromis Eccles & Trewavas 1989
 Gaurochromis Greenwood 1980
 Genyochromis Trewavas 1935
 Geophagus Heckel 1840 
 Gephyrochromis Boulenger 1901 
 Gnathochromis Poll 1981
 Gobiocichla Kanazawa 1951
 Grammatotria Boulenger 1899
 Greenwoodochromis Poll 1983
 Guianacara Kullander & Nijssen 1989
 Gymnogeophagus Miranda Ribeiro 1918 
 Haplochromis Hilgendorf 1888
 Haplotaxodon Boulenger 1906
 Hemibates Regan 1920
 Hemichromis Peters 1857
 Hemitaeniochromis Eccles & Trewavas 1989
 Hemitilapia Boulenger 1902
 Herichthys Baird & Girard 1854
 Heroina Kullander, 1996
 Heros Heckel, 1840
 Heterochromis Regan 1922
 Hoplarchus Kaup,1860
 Hoplotilapia Hilgendorf 1888
 Hypselecara Kullander 1986
 Hypsophrys Agassiz 1859
 Interochromis Yamaoka, Hori & Kuwamura 1988
 Iodotropheus Oliver & Loiselle 1972 
 Iranocichla Coad 1982
 IvanacaraRomer & Hahn 2006
 Julidochromis Boulenger 1898
 Katria Stiassny & Sparks 2006
 Konia Trewavas 1972
 Krobia Kullander & Nijssen 1989
 Labeotropheus Ahl 1926 
 Labidochromis Trewavas 1935
 Labrochromis Greenwood 1980
 Laetacara Kullander 1986
 Lamprologus Schilthuis 1891 
 Lepidiolamprologus Pellegrin 1904
 Lestradea Poll 1943
 Lethrinops Regan 1922
 Lichnochromis Trewavas 1935
 Limbochromis Greenwood 1987 
 Limnochromis Regan 1920
 Limnotilapia Regan 1920
 Lipochromis Greenwood 1980
 Lithochromis Lippitsch & Seehausen 1998
 Lobochilotes Boulenger 1915
 Macropleurodus Regan 1922
 Maylandia Meyer & Foerster 1984
 (xem thêm Metriaclima)
 Mazarunia Kullander 1990
 Mbipia Lippitsch & Seehausen 1998 
 Mchenga Stauffer & Konings, 2006
 Melanochromis Trewavas, 1935
 Mesonauta Günther, 1862
 Microchromis Johnson 1975 
 Mikrogeophagus Meulengracht-Madson 1968
 Myaka Trewavas 1972
 Mylacochromis Greenwood 1980
 Mylochromis Regan 1920 
 Naevochromis Eccles & Trewavas 1989
 Nandopsis Gill, 1862
 Nannacara Regan 1905
 Nanochromis Pellegrin 1904
 Neochromis Regan 1920
 Neolamprologus Colombe & Allgayer 1985
 Nimbochromis Eccles & Trewavas 1989 
 Nyassachromis Eccles & Trewavas 1989
 Ophthalmotilapia Pellegrin 1904
 Oreochromis Günther 1889
 Orthochromis Greenwood 1954
 Otopharynx Regan 1920
 Oxylapia Kiener & Maugé 1966 
 Pallidochromis Turner 1994
 Parachromis Agassiz 1859
 Paracyprichromis Poll 1986
 Paralabidochromis Greenwood 1956
 Parananochromis Greenwood 1987
 Paraneetroplus Regan 1905
 Paratilapia Bleeker, 1868
 Paretroplus Bleeker, 1868
 Pelmatochromis Steindachner 1894
 Pelvicachromis Thys van den Audenaerde 1968
 Perissodus Boulenger 1898
 Petenia Günther, 1862
 Petrochromis Boulenger 1898
 Petrotilapia Trewavas 1935
 Pharyngochromis Greenwood 1979
 Placidochromis Eccles & Trewavas 1989
 Platytaeniodus Boulenger 1906
 Plecodus Boulenger 1898
 Protomelas Eccles & Trewavas 1989
 Pseudocrenilabrus Fowler 1934
 Pseudosimochromis Nelissen 1977 
 Pseudotropheus Regan 1922
 Pterochromis Trewavas 1973
 Pterophyllum Heckel 1840
 Ptychochromis Steindachner 1880
 Ptychochromoides Kiener & Mauge 1966 
 Pundamilia Seehausen & Lippitsch 1998
 Pungu Trewavas 1972 
 Pyxichromis Greenwood 1980
 Reganochromis Whitley 1929
 Retroculus Eigenmann & Bray 1894
 Rhamphochromis Regan 1922
 Rocio Schmitter-Soto, 2007
 Sargochromis Regan 1920 
 Sarotherodon Rppell 1852
 Satanoperca Günther, 1862 
 Schubotzia Boulenger 1914 
 Schwetzochromis Poll 1948
 Sciaenochromis Eccles & Trewavas 1989
 Serranochromis Regan 1920
 Simochromis Boulenger 1898
 Spathodus Boulenger 1900
 Steatocranus Boulenger 1899
 Stigmatochromis Eccles & Trewavas 1989
 Stomatepia Trewavas 1962
 Symphysodon Heckel 1840
 Taeniacara Myers 1935
 Taeniochromis Eccles & Trewavas 1989
 Taeniolethrinops Eccles & Trewavas 1989
 Tahuantinsuyoa Kullander 1991 
 Tangachromis Poll 1981
 Tanganicodus Poll 1950
 Teleocichla Kullander 1988
 Teleogramma Boulenger 1899
 Telmatochromis Boulenger 1898
 Theraps Günther, 1862 
 Thoracochromis Greenwood 1979 
 Thorichthys Meek 1904
 Thysochromis Daget 1988
 Tilapia Smith, 1840 Coi thêm: Tilapiine cichlids
 Tomocichla Regan 1908 
 Tramitichromis Eccles & Trewavas 1989
 Trematocara Boulenger 1899 
 Trematocranus Trewavas 1935
 Triglachromis Poll & Thys van den Audenaerde 1974
 Tristramella Trewavas 1942
 Tropheus Boulenger 1898 
 Tylochromis Regan 1920 
 Tyrannochromis Eccles & Trewavas 1989
 Uaru Heckel 1840
 Variabilichromis Colombe & Allgayer 1985
 Vieja Fernandez-Yepez 1969
 Xenochromis Boulenger 1899
 Xenotilapia Boulenger 1899
 Yssichromis Greenwood 1980

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 
 The Cichlid Fishes of Lake Malawi by Dr. Michael Oliver.

C
Cá cảnh