Họ Rồng rộc

Họ Rồng rộc (danh pháp khoa học: Ploceidae) là họ chứa các loài chim nhỏ trong bộ Sẻ có họ hàng gần với các loài sẻ đồng (họ Fringillidae).

Chúng là các loài chim ăn hạt với mỏ hình nón thuôn tròn, phần lớn sinh sống ở khu vực phía nam sa mạc Sahara của châu Phi, một vài loài ở vùng nhiệt đới châu Á cũng như tại Australia. Nhóm chim dạng rồng rộc này được chia thành rồng rộc trâu, rồng rộc sẻ, rồng rộc điển hình và rồng rộc góa phụ. Chim trống của nhiều loài có màu tươi, thường là đỏ hay vàng và đen, một vài loài có màu sắc thay đổi trong mùa sinh sản.

Các loài rồng rộc hay rồng rộc sẻ là những loài chim có kiểu cách làm tổ cầu kỳ phức tạp (có lẽ là phức tạp nhất trong các loại tổ chim), mặc dù một vài loài đáng chú ý vì thói quen sinh đẻ ký sinh có chọn lọc. Tổ của chúng phụ thuộc theo loài và khác nhau về hình dáng, kích thước, vật liệu, cách thức làm tổ. Vật liệu làm tổ có thể là các sợi lá nhỏ, cỏ, cành cây nhỏ. Nhiều loài kết (dệt) các tổ rất đẹp bằng cách dùng các sợi tơ mỏng từ gân lá, mặc dù một số, như rồng rộc trâu, làm ra các tổ to và xộc xệch bằng que củi nhỏ trong bầy của chúng, với trong đó có một vài tổ hình cầu được dệt lại. Rồng rộc sẻ ở châu Phi xây các tổ dạng phòng-nhà, trong đó từ 100 tới 300 cặp có các gian riêng rẽ hình thót cổ và chúng chui vào theo các đường ống ở đáy. Phần lớn các loài làm tổ có lối vào hẹp và hơi quay đầu xuống phía dưới.

Ròng rộc là chim thích sống thành bầy. Chúng làm tổ cạnh nhau, thường là vài tổ trên một cành cây. Thông thường chim trống làm tổ và dùng chúng như là một dạng thể hiện để quyến rũ chim mái. Các quần thể rồng rộc có thể tìm thấy gần với các nguồn cung cấp nước. Đôi khi chúng gây ra tổn thất cho mùa màng, đáng chú ý nhất là Quelea mỏ đỏ, được coi là loài chim có số lượng đông nhất trên thế giới.

Phân loại 

Họ này chứa khoảng 117 loài trong 15 chi. Phân loại dưới đây đưa ra theo trật tự phát sinh.
 Chi Bubalornis
 Bubalornis albirostris: Rồng rộc trâu mỏ trắng
 Bubalornis niger: Rồng rộc trâu mỏ đỏ
 Chi Dinemellia
 Dinemellia dinemelli: Rồng rộc trâu đầu trắng
 Chi Sporopipes
 Sporopipes frontalis: Rồng rộc ngực đốm
 Sporopipes squamifrons: Rồng rộc vảy
 Chi Plocepasser
 Plocepasser donaldsoni: Rồng rộc sẻ Donaldson-Smith
 Plocepasser mahali: Rồng rộc sẻ trán trắng
 Plocepasser rufoscapulatus: Rồng rộc sẻ lưng hung
 Plocepasser superciliosus: Rồng rọc sẻ mào hung
 Chi Histurgops
 Histurgops ruficauda: Rồng rộc đuôi hung
 Chi Pseudonigrita
 Pseudonigrita arnaudi: Rồng rộc đàn đầu xám
 Pseudonigrita cabanisi: Rồng rộc đàn mũ đen
 Chi Philetairus
 Philetairus socius: Rồng rộc đàn
 Chi Ploceus (khoảng 60 loài)
 Chi Pachyphantes
 Pachyphantes superciliosus: Rồng rộc Compact
 Chi Malimbus
 Malimbus ballmanni: Malimbe Ballmann
 Malimbus cassini: Malimbe họng đen
 Malimbus coronatus: Malimbe mào đỏ
 Malimbus erythrogaster: Malimbe bụng đỏ
 Malimbus flavipes: Malimbe chân vàng
 Malimbus ibadanensis: Malimbe Ibadan
 Malimbus malimbicus: Malimbe mào
 Malimbus nitens: Malimbe Gray
 Malimbus racheliae: Malimbe Rachel
 Malimbus rubricollis: Malimbe đầu đỏ
 Malimbus scutatus: Malimbe huyệt đỏ
 Chi Anaplectes
 Anaplectes rubriceps: Rồng rộc đầu đỏ
 Chi Brachycope
 Brachycope anomala: Rồng rộc đuôi cộc
 Chi Quelea
 Quelea cardinalis: Quelea giáo chủ
 Quelea erythrops: Quelea đầu đỏ
 Quelea quelea: Quelea mỏ đỏ
 Chi Foudia
 Foudia eminentissima: Fody đầu đỏ
 Foudia flavicans: Fody Rodrigues
 Foudia madagascariensis: Fody đỏ
 Foudia omissa: Fody rừng
 Foudia rubra: Fody Mauritius
 Foudia sechellarum: Fody Seychelles
 Chi Euplectes
 Euplectes afer: Giáo sĩ mào vàng
 Euplectes albonotatus: Góa phụ cánh trắng
 Euplectes ardens: Góa phụ vòng cổ đỏ
 Euplectes aureus: Giáo sĩ lưng vàng
 Euplectes axillaris: Góa phụ đuôi quạt
 Euplectes capensis: Giáo sĩ vàng
 Euplectes diadematus: Giáo sĩ ngực lửa
 Euplectes franciscanus: Giáo sĩ đỏ miền bắc hay giáo sĩ cam
 Euplectes gierowii: Giáo sĩ đen
 Euplectes hartlaubi: Góa phụ đầm lầy
 Euplectes hordeaceus: Giáo sĩ đỏ cánh đen
 Euplectes jacksoni: Góa phụ Jackson
 Euplectes macrourus: Góa phụ vai vàng
 Euplectes nigroventris: Giáo sĩ Zanzibar
 Euplectes orix: Giáo sĩ đỏ miền nam hay giáo sĩ đỏ
 Euplectes progne: Góa phụ đuôi dài
 Euplectes psammocromius: Góa phụ vai nâu vàng
 Chi Amblyospiza
 Amblyospiza albifrons: Rồng rộc mỏ to

Phát sinh chủng loài
Các chi Plocepasser và Philetairus đôi khi được coi là thuộc họ Passeridae, nhưng Groth (1998) đặt chúng vững chắc trong họ Ploceidae. Phân tích gần đây của De Silva et al. (2017) cũng bao gồm cả Pseudonigrita. Chi thứ tư đôi khi được gộp trong Passeridae là Histurgops, chưa từng được đưa vào trong bất kỳ phân tích di truyền nào.

Tổ chức tổng thể ở đây dựa theo phân tích di truyền 7 gen bao quát rộng của De Silva et al. (2017) với tham khảo các kết quả trước đó của Päckert et al. (2016), Warren et al. (2012), Prager et al. (2008) và Groth (1998).

Từng có nghi vấn về việc Amblyospiza có thuộc về họ Rồng rộc hay không, nhưng bắt đầu từ phân tích ND2 của Päckert et al. (2016) thì điều rõ ràng là nó thuộc về họ này. Rồng rộc Compact (Ploceus superciliosus) ở đây được đặt riêng trong chi của chính nó (Pachyphantes). Cách thức làm tổ của nó là tương tự như của Amblyospiza, và người ta từng gợi ý rằng chúng có thể có quan hệ họ hàng gần. Tuy nhiên, dữ liệu barcode hạn chế của Sonet et al. (2011) gợi ý rằng nó gần với Quela hơn.

Một phát hiện thú vị của Päckert et al. (2016) và De Silva et al. (2017) là Ploceus không đơn ngành. Việc sắp xếp lại chi này chính xác như thế nào thì hiện tại vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng. De Silva et al. có lượng mẫu tương đối lớn của Ploceus, nhưng nó là một chi lớn và nhiều loài vẫn chưa được đưa vào phân tích.

Sonet et al. (2011) lập barcode cho nhiều loài, nhưng không đưa ra cây phát sinh chủng loài. Laurent Raty đưa ra cây phát sinh (trong BirdForum), nhưng dữ liệu barcode là rất hạn chế và kết quả thu được không có hỗ trợ thống kê thực tế. Khi so sánh với kết quả của De Silva et al. (2017) thì cây của Raty có một số điểm kỳ dị. Tuy nhiên, các mối quan hệ gần giữa một số loài có một số ý nghĩa nhất định. Khi kết hợp với phân loại học truyền thống thì điều này cho phép tái gộp nhóm Ploceus. Theo đó, tên gọi Ploceus được giữ lại cho các loài châu Á. Hai loài rồng rộc Madagasca (P. sakalava và P. nelicourvi) do sự rẽ nhánh sâu nên tốt nhất cần tách ra thành chi Nelicurvius, với các loài Ploceus châu Phi hoặc là chuyển sang chi Malimbus hoặc tách ra như là chi Textor (cũng nghĩa là rồng rộc/thợ dệt). Mặc dù dữ liệu của Sonet et al. chỉ ra rằng rồng rộc cọ vàng (Ploceus bojeri) gần với Nelicurvius, nhưng do có nghi vấn đáng kể về điều này nên có lẽ tốt nhất nên gộp nó trong chi Textor.

Sử dụng Textor Temminck, 1825 (loài điển hình cucullatus) thay vì Hyphantornis xem trong Oberholser (1921a,b). Oberholser (1921c) cho rằng Textor Lichtenstein, 1823 là nomen nudum (tên gọi trần trụi) và không chiếm chỗ trước Textor Temminck, 1825. Textor đôi khi được gán cho Temminck 1827, và có thể đó là ngày tháng đã hiệu chỉnh cho Temminck 1828. Theo Oberholser (1921a) thì Temminck đã sử dụng Textor từ năm 1825.

Trong đoạn này người ta hợp nhất Pseudonigrita vào Philetairus do chúng có quan hệ họ hàng gần, như chỉ ra bởi hiệu chuẩn thời gian trong De Silva et al. (2017, Hình 2). Brachycope cũng hợp nhất vào Euplectes dựa trên các dữ liệu barcode, và Anaplectes hợp nhất vào Malimbus theo dữ liệu của De Silva et al. (2017).

Cuối cùng, cây phát sinh chủng loài của De Silva et al. (2017) cũng cho thấy việc tách của fody Aldabra (Foudia aldabrana) ra khỏi fody Comoros (Foudia eminentissima) là phù hợp.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo