Chi Nghệ

Chi Nghệ (danh pháp khoa học: Curcuma) là một chi trong họ thực vật Zingiberaceae (họ Gừng) chứa các loài như nghệ, nga truật hay uất kim hương Thái Lan.

Từ nguyên
Tên gọi khoa học xuất phát từ tiếng Phạn kuṅkuma, dùng để chỉ loài nghệ phổ biến rộng và được biết đến nhiều nhất là Curcuma longa.

Ghi chép về chữ nghệ trong Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như sau: "nghệ: açafrão: crocus, i. dụôm nghệ: tingir com açafrão: croco inficere.",. Như thế, Rhodes có lẽ cho rằng nó ít nhất là tương tự như nghệ tây (Crocus sativus) trong vai trò nhuộm màu vàng cho thực phẩm, do Crocus sativus là loại cây trồng tại khu vực Địa Trung Hải để lấy nhụy hoa sấy khô làm gia vị và nhuộm màu thực phẩm. Từ điển này không có chữ ngải.

Trong Flora Cochinchinensis, João de Loureiro mô tả 3 loài Curcuma mà ông biết có tại miền nam Việt Nam với các tên gọi tiếng Việt tương ứng là:
 Curcuma longa: ngệ, kuong hùynh, kiām hoâm.
 Curcuma rotunda (danh pháp chính thức hiện nay là Boesenbergia rotunda): ngải miọ, pum ngô méu.
 Curcuma pallida (danh pháp chính thức hiện nay là Curcuma zedoaria): ngệ hoang, san kiām hoâm.

Như thế, ở đây tên gọi ngải đã được dùng để chỉ các loài Curcuma. Trong Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị (南越洋合字彙, Dictionarium Anamitico-Latinum) của Jean-Louis Taberd xuất bản năm 1838 thì các từ nghệ và ngải đều viết bằng Hán-Nôm là 艾. Cụ thể, tại trang 333 tác giả viết như sau: "艾 Ngải, herba quaedam medicinalis seu species absynthii quâ adustiones fiunt. 艾灸 Ngải cứu, id; artemisia vulgaris... 艾鐄 Ngải vàng, curcumae species. 艾葉 Ngải diệp: absynthii species... ", như thế ngải nói chung là cây thuốc thuộc chi Artemisia (như A. vulgaris hay A. absinthium), nhưng ngải vàng thì là loài thuộc chi Curcuma.  Tại trang 338, tác giả viết về chữ nghệ như sau: "艾 Nghệ, croci species seu curcuma longa.", và ở đây thì nghệ là tên thông thường của Crocus (không có ở Việt Nam) hoặc Curcuma longa. Điều này giải thích tại sao trong tên gọi của một số loài của chi Curcuma lại có chữ ngải, như ngải tím (C. aeruginosa, C. zedoaria), ngải trắng (C. aromatica).

Các tên gọi uất kim, khương hoàng hay nga truật có lẽ có nguồn gốc từ tiếng Trung, tương ứng với 郁金 = uất kim, 姜黄 = khương hoàng và 莪术 = nga thuật, các tên gọi được Flora of China dùng trong tên gọi tiếng Trung của các loài thuộc chi Curcuma.

Về mặt phân loại học thì Crocus (họ Iridaceae, bộ Asparagales - thực vật một lá mầm), Artemisia (họ Asteraceae, bộ Asterales - thực vật hai lá mầm thực sự) và Curcuma (họ Zingiberaceae, bộ Zingiberales - thực vật một lá mầm) không có quan hệ họ hàng gì.

Phân bố
Các loài nghệ là bản địa khu vực Đông Nam Á, miền nam Trung Quốc, tiểu lục địa Ấn Độ, New Guinea và miền bắc Australia. Một số loài được cho là đã du nhập và tự nhiên hóa ở các vùng ấm áp khác trên thế giới như châu Phi nhiệt đới, Trung Mỹ, Florida, và một loạt các đảo khác nhau trên Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương. Nói chung, hầu hết các loài nghệ phát triển tốt trong đất cát tơi xốp ở những nơi có bóng râm.

Sử dụng
Nghệ đã được sử dụng ở Ấn Độ từ thời cổ đại như là một chất thay thế cho nghệ tây (Crocus spp.) và các chất màu vàng khác. Nghệ thường được sử dụng để tạo hương vị hoặc tạo màu cho bột cà ri, mù tạt, bơ và pho mát.

Mô tả
Thân rễ phân nhánh, mọng thịt, thơm, thường với các rễ mang củ. Lá ở gốc; phiến lá hình mũi mác rộng hoặc thuôn dài, hiếm khi thẳng hẹp. Cụm hoa là cành hoa dạng bông thóc ở đầu cành trên thân giả hoặc trên các chồi riêng biệt sinh ra từ thân rễ, đôi khi xuất hiện trước lá; cuống thẳng; các lá bắc hợp sinh trong khoảng 1/2 chiều dài của chúng và tạo thành các túi, tỏa rộng ở các đầu tự do, mỗi lá bắc đối diện một xim hoa bọ cạp xoắn ốc gồm 2-7 hoa, các lá bắc ở đỉnh thường có màu khác biệt, lớn, vô sinh, tạo thành một mào; lá bắc con rời đến gốc. Đài hoa thường hình ống ngắn, chẻ 1 bên, đỉnh 2-3 thùy hoặc có răng. Tràng hoa hình phễu; các thùy hình trứng hoặc thuôn dài, gần bằng nhau hoặc thùy trung tâm dài hơn, đỉnh có mấu nhọn. Các nhị lép bên hình tựa cánh hoa, hợp sinh tại gốc với chỉ nhị và cánh môi. Cánh môi với phần trung tâm sẫm lại và mỏng hơn, các thùy bên chồng lên với các nhị lép bên. Chỉ nhị ngắn, rộng; bao phấn lắc lư, gốc thường có cựa; không có phần phụ liên kết. Bầu nhụy 3 ngăn. Quả nang hình elipxoit, 3 mảnh vỏ, nứt.

Hệ thống học và phát sinh chủng loài
Nghiên cứu phát sinh chủng loài phân tử của Záveská et al. (2012) chia Curcuma làm 3 phân chi. Cụ thể như sau:
 Curcuma subgen. Curcuma: Đối với các đại diện điển hình của phân chi này thì các đặc trưng phái sinh chia sẻ chung về hình thái bao gồm sự hiện diện của các tuyến trên bầu; cụm hoa thường với mào; hoa kiểu viên đạn sắp xếp chật chội; và sự hiện diện của hai cựa hướng về phía trước. Nhiều thành viên của phân chi này có phân bố rộng khắp và được trồng ở Nam Á, Đông Nam Á và nhiều nơi khác trong vùng nhiệt đới, nhưng trung tâm đa dạng của các loài sinh sản hữu tính (tạo hạt) là Ấn Độ, Bangladesh và Myanmar, và trung tâm đa dạng của các loài sinh sản sinh dưỡng có lẽ là Ấn Độ. Mối quan hệ của các loài trong phân chi này rất phức tạp vì đa bội hóa và lai ghép hóa là quan trọng trong hình thành loài. Cấu trúc phân cấp trong phạm vi phân chi này dường như có liên quan đến sự thay đổi kích thước bộ gen, phần lớn phù hợp với dữ liệu AFLP. Đa phân cơ sở trong phân chi Curcuma (nhóm Curcuma-II trong các cây phát sinh chủng loài ITS và cpDNA) tương ứng với các loài có kích thước bộ gen đơn bội lớn hơn (‘Genome Group II và III’ sensu Leong-Škorničková et al., 2007), trong khi nhánh tận cùng nhất của cây (nhóm ‘Curcuma-I’ trong các cây phát sinh chủng loài ITS và cpDNA) bao gồm các loài có các giá trị 1Cx (‘Genome Group I’ sensu Leong-Škorničková et al., 2007) nhỏ hơn.
 Curcuma subgen. Ecomata: Gộp 2 nhóm ‘Ecomata’ và ‘Pierreana’: Các loài Curcuma có tuyến trên bầu, cựa bao phấn, hầu hết có các lá bắc sinh sản nhọn hợp sinh ở gốc và thiếu mào dễ thấy của các lá bắc vô sinh, các lá với lưỡi bẹ phát triển tốt. 2n chủ yếu là 42. Vùng thực vật Đông Dương, từ Đông Myanmar và miền nam Trung Quốc đến Campuchia và miền nam Việt Nam. 
 Curcuma subgen. Hitcheniopsis: Không tuyến trên bầu và cựa bao phấn. Phân bố địa lý của phân chi Hitcheniopsis là tương tự như phân chi Ecomata, với một số loài vươn xa hơn về phía tây đến Myanmar (như C. parviflora), đông bắc Ấn Độ và cả miền nam Trung Quốc (Stahlianthus spp.).

Các loài 
Tại thời điểm tháng 2 năm 2021 POWO công nhận 128 loài, cộng 5 loài mô tả lần đầu tiên năm 2020, và 5 loài mô tả lần đầu tiên năm 2021.
 Curcuma aeruginosa Roxb., 1810: Nghệ xanh, nghệ đen, ngải tím, nghệ ten đồng.
 Curcuma albiflora Thwaites, 1861
 Curcuma alismatifolia Gagnep., 1903: Nghệ lá từ cô hay uất kim hương Thái Lan.
 Curcuma amada Roxb., 1810
 Curcuma amarissima Roscoe, 1826
 Curcuma andersonii (Baker) Škorničk., 2015
 Curcuma angustifolia Roxb., 1810 không Dalzell & A.Gibson, 1861: Nghệ lá hẹp.
 Curcuma antinaia Chaveer. & Tanee, 2007
 Curcuma arida Škorničk. & N.S.Lý, 2015: Nghệ khô hạn.
 Curcuma aromatica Salisb., 1808: Nghệ rừng, nghệ trắng, ngải trắng, uất kim.
 Curcuma arracanensis W.J.Kress & V.Gowda, 2012
 Curcuma attenuata Wall. ex Baker, 1890
 Curcuma aurantiaca Zijp, 1915
 Curcuma australasica Hook.f., 1867
 Curcuma bakeriana Hemsl., 1892
 Curcuma bella Maknoi, K.Larsen & Sirirugsa, 2011
 Curcuma bhatii (R.M.Smith) Škorničk. & M.Sabu, 2005
 Curcuma bicolor Mood & K.Larsen, 2001
 Curcuma caesia Roxb., 1810
 Curcuma campanulata (Kuntze) Škorničk., 2015: Tà liền chuông.
 Curcuma candida (Wall.) Techapr. & Škorničk., 2012: Thiền liền trắng.
 Curcuma cannanorensis R.Ansari, V.J.Nair & N.C.Nair, 1982
 Curcuma caulina J.Graham, 1839
 Curcuma ceratotheca K.Schum., 1899
 Curcuma cinnabarina Škorničk. & Soonthornk., 2020
 Curcuma clovisii Škorničk., 2015
 Curcuma cochinchinensis Gagnep., 1907: Nghệ Nam Bộ
 Curcuma codonantha Škorničk., 2003
 Curcuma coerulea K.Schum., 1904
 Curcuma colorata Valeton, 1918
 Curcuma comosa Roxb., 1810
 Curcuma coriacea Mangaly & M.Sabu, 1989
 Curcuma corniculata Škorničk., 2014
 Curcuma cotuana Luu, Škorničk. & H.Đ.Trần, 2017: Ngải Cơ Tu.
 Curcuma decipiens Dalzell, 1850
 Curcuma eburnea Škorničk., Suksathan & Soonthornk., 2020
 Curcuma ecomata Craib, 1912
 Curcuma elata Roxb., 1820: Mì tinh rừng.
 Curcuma euchroma Valeton, 1918
 Curcuma exigua N.Liu, 1987
 Curcuma ferruginea Roxb., 1810
 Curcuma fimbriata Škorničk. & Soonthornk., 2021
 Curcuma flammea Škorničk., 2014
 Curcuma flaviflora S.Q.Tong, 1986
 Curcuma glans K.Larsen & Mood, 2001
 Curcuma glauca (Wall.) Škorničk., 2015
 Curcuma globulifera Škorničk. & Soonthornk., 2021
 Curcuma gracillima Gagnep., 1903: Nghệ mảnh.
 Curcuma graminifolia (K.Larsen & Jenjitt.) Škorničk., 2015
 Curcuma grandiflora Wall. ex Baker, 1890
 Curcuma gulinqingensis N.H.Xia & Juan Chen, 2013
 Curcuma haritha Mangaly & M.Sabu, 1993
 Curcuma harmandii Gagnep., 1907: Nghệ Harmand, nghệ hác-man.
 Curcuma heyneana Valeton & Zijp, 1917
 Curcuma inodora Blatt., 1931
 Curcuma involucrata (King ex Baker) Škorničk., 2015
 Curcuma karnatakensis Amalraj, Velay. & Mural., 1991
 Curcuma kayahensis Nob.Tanaka & M.M.Aung, 2019
 Curcuma kudagensis Velayudhan, V.S.Pillai & Amalraj, 1990
 Curcuma kwangsiensis S.G.Lee & C.L.Liang, 1977: Nghệ Quảng Tây
 Curcuma larsenii C.Maknoi & T.Jenjittikul, 2006
 Curcuma latiflora Valeton, 1913
 Curcuma latifolia Roscoe, 1825
 Curcuma leonidii Škorničk. & Luu, 2013: Nghệ Leonid, nghệ lê-ô-nít.
 Curcuma leucorrhiza Roxb., 1810
 Curcuma loerzingii Valeton, 1918
 Curcuma longa L., 1753: Nghệ, nghệ nhà, nghệ trồng, uất kim, khương hoàng, co hem, co khản min (tiếng Thái).
 Curcuma longispica Valeton, 1918
 Curcuma macrochlamys (Baker) Škorničk., 2015
 Curcuma mangga Valeton & Zijp, 1917
 Curcuma meraukensis Valeton, 1913
 Curcuma micrantha Škorničk. & Soonthornk., 2021
 Curcuma montana Roxb., 1800
 Curcuma mukhraniae R.Kr.Singh & Arti Garg, 2014
 Curcuma mutabilis Škorničk., M.Sabu & Prasanthkumar, 2004
 Curcuma myanmarensis (W.J.Kress) Škorničk., 2015
 Curcuma nankunshanensis N.Liu, X.B.Ye & Juan Chen, 2008
 Curcuma neilgherrensis Wight, 1853
 Curcuma newmanii Škorničk., 2013
 Curcuma oligantha Trimen, 1885
 Curcuma ornata Wall. ex Baker, 1890
 Curcuma pambrosima Škorničk. & N.S.Lý, 2010: Củ giờ.
 Curcuma papilionacea Soonthornk., Ongsakul & Škorničk., 2020
 Curcuma parviflora Wall., 1830: Nghệ hoa nhỏ.
 Curcuma parvula Gage, 1904
 Curcuma pedicellata (Chaveer. & Mokkamul) Škorničk., 2015
 Curcuma peramoena Souvann. & Maknoi, 2014
 Curcuma petiolata Roxb., 1820 - nghệ sen
 Curcuma phaeocaulis Valeton, 1918
 Curcuma picta Roxb. ex Škorničk., 2008
 Curcuma pierreana Gagnep., 1907: Nghệ Pierre, bình tinh chét.
 Curcuma plicata Wall. ex Baker, 1890
 Curcuma porphyrotaenia Zipp. ex Span., 1842
 Curcuma prakasha S.Tripathi, 2002
 Curcuma prasina Škorničk., 2017
 Curcuma pseudomontana J.Graham, 1839
 Curcuma purpurascens Blume, 1827
 Curcuma putii Maknoi & Jenjitt., 2019
 Curcuma pygmaea Škorničk. & Šída f., 2013: Nghệ lùn.
 Curcuma reclinata Roxb., 1810
 Curcuma rhabdota Sirirugsa & M.F.Newman, 2000
 Curcuma rhomba Mood & K.Larsen, 2001
 Curcuma roscoeana Wall., 1829
 Curcuma roxburghii M.A.Rahman & Yusuf, 2012
 Curcuma rubescens Roxb., 1810
 Curcuma rubrobracteata Škorničk., M.Sabu & Prasanthkumar, 2003
 Curcuma ruiliensis N.H.Xia & Juan Chen, 2021: Nga truật Thụy Lệ (瑞丽莪术).
 Curcuma sahuynhensis Škorničk. & N.S.Lý, 2015: Nghệ Sa Huỳnh, rau nghệ.
 Curcuma saraburiensis Boonma & Saensouk, 2019
 Curcuma sattayasaiorum Chaveer. & Sudmoon, 2008
 Curcuma scaposa (Nimmo) Škorničk. & M.Sabu, 2007
 Curcuma sessilis Gage, 1904
 Curcuma sichuanensis X.X.Chen, 1984: Nghệ Tứ Xuyên
 Curcuma singularis Gagnep., 1907: Cây khỏe, sâm đá.
 Curcuma sparganiifolia Gagnep., 1903: Nghệ lá hắc tim lang.
 Curcuma spathulata Škorničk. & Soonthornk., 2021
 Curcuma stenochila Gagnep., 1905: Nghệ hoa vàng.
 Curcuma stolonifera Nob.Tanaka, K.Armstr. & M.M.Aung, 2020
 Curcuma strobilifera Wall. ex Baker, 1890
 Curcuma sumatrana Miq., 1861: Nghệ Sumatra
 Curcuma supraneeana (W.J.Kress & K.Larsen) Škorničk., 2015
 Curcuma sylvatica Valeton, 1918
 Curcuma thailandica Boonma & Saensouk, 2020
 Curcuma thorelii Gagnep., 1907: Nghệ Thorel.
 Curcuma tongii Y.H.Tan & Li X.Zhang, 2019
 Curcuma trichosantha Gagnep., 1907
 Curcuma vamana M.Sabu & Mangaly, 1988
 Curcuma viridiflora Roxb., 1810
 Curcuma vitellina Škorničk. & H.Đ.Trần, 2010
 Curcuma wallichii M.A.Rahman & Yusuf, 2012
 Curcuma wilcockii M.A.Rahman & Yusuf, 2012
 Curcuma woodii N.H.Xia & Juan Chen, 2015
 Curcuma xanthella Škorničk., 2013
 Curcuma yingdeensis N.H.Xia & Juan Chen, 2019
 Curcuma yunnanensis N.Liu & C.J.Chen, 1987: Nghệ Vân Nam
 Curcuma zanthorrhiza Roxb., 1820 - Nghệ rễ vàng
 Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe, 1810: Nga truật, còn gọi là nghệ đen, ngải tím, bồng nga truật, tam nại.
 Curcuma zedoaroides Chaveer. & Tanee, 2008

Việt Nam 
Ở Việt Nam hiện tại xác định có 22-32 loài nghệ, trong đó 22 loài là: C. aeruginosa, C. angustifolia, C. aromatica, C. cochinchinensis, C. elata, C. gracillima, C. longa (du nhập), C. rhomba, C. singularis, C. thorelii, C. zanthorrhiza (du nhập). Các loài mới mô tả giai đoạn 2010-2017 bao gồm C. arida, C. cotuana, C. leonidii, C. newmanii, C. pambrosima, C. pygmaea, C. sahuynhensis, C. vitellina, C. xanthella và 2 loài chuyển từ chi Stahlianthus/Kaempferia sang là C. campanulata và C. candida.

Một số tài liệu còn liệt kê tới 10 loài khác, gồm: C. alismatifolia, C. harmandii, C. parviflora, C. petiolata, C. pierreanna, C. rubescens?, C. sparganifolia, C. stenochila, C. trichosantha, C. zedoaria; nhưng POWO cho rằng chúng không có ở Việt Nam.

Sách Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ còn liệt kê một loài nghệ được gọi là ngải tía với danh pháp C. rubens và mô tả như sau: "Địa thực vật cao 1,5 m; củ to đến 8 cm, thơm, đắng, nạc ngà giữa hơi sậm; rễ to 3-4 mm. Lá tía; phiến thon, to đến 60 × 17 cm; cuống dài. Phát hoa ở đất cao 15 cm, lá hoa tía, mang 3-4 hoa; đài hường, cánh hoa đỏ hay tía; môi vàng. Ở trũng ẩm: Thất Sơn (Châu Đốc)". Tuy nhiên, không có nguồn nào liệt kê danh pháp C. rubens mà danh pháp gần tương tự nhất là C. rubescens Roxb., 1810, nhưng loài này chỉ có trong khu vực đông bắc Ấn Độ, Bangladesh và Myanmar.

Hình ảnh

Chú thích

 Chi Nghệ trên trang botanyvn.com