Chu (họ)

Châu/Chu (chữ Hán: 周), và Chu (朱), là hai họ của người Trung Quốc, Việt Nam và Triều Tiên.

Phân biệt họ Châu 周 và Chu 朱 
Theo nghĩa đen của mặt chữ, 周 có nghĩa là "quay vòng, tuần hoàn" (như trong từ chu vi, chu trình, chu kỳ); 朱 có nghĩa là "màu đỏ son" (như trong từ vết chu sa)

Theo Hán Việt tự điển của Thiều Chửu, cả 周 và 朱 đều chỉ có một cách đọc là Chu. Âm đọc Hán Việt Châu được giải thích bắt nguồn từ việc kị húy chúa Nguyễn Phúc Chu nên Chu được đổi thành Châu.

Theo phiên thiết trong các vận thư soạn thời Đường, Tống của Trung Quốc (thời điểm được cho là hình thành nên âm Hán Việt tiêu chuẩn) và âm đọc trong tiếng Trung Quốc đương thời thì chữ "周" đọc là "châu" , chữ "朱" đọc là "chu" . Trong tiếng Việt có hiện tượng vần "âu" và "u" hỗ hoán, một số chữ Hán có âm Hán Việt mang vần "âu" có âm đọc theo phiên thiết mang vần "u" và ngược lại. Tỉ dụ như "chu" 週 có âm đọc theo phiên thiết là "châu", "châu" 珠 có âm đọc theo phiên thiết là "chu", "thu" 秋 có âm đọc theo phiên thiết là "thâu", "thâu" 輸 có âm đọc theo phiên thiết là "thu".

Trong tiếng Trung Quốc hai họ Châu/Chu 周 và Chu/Châu 朱 có âm đọc khác nhau. Dưới đây âm đọc của họ Châu/Chu 周 và Chu/Châu 朱 trong tiếng phổ thông Trung Quốc và một số phương ngôn của tiếng Hán:
Họ Châu 周:
Tiếng phổ thông Trung Quốc: zhōu
Tiếng Quảng Đông: zau1
Tiếng Triều Châu: ziu1
Tiếng Khách Gia: ziu1
Tiếng Mân Nam: ziu1
Họ Chu 朱:
Tiếng phổ thông Trung Quốc: zhū
Tiếng Quảng Đông: zyu1
Tiếng Triều Châu: zu1
Tiếng Khách Gia: zu1
Tiếng Mân Nam: zu1

Theo bảng xếp hạng "Bách gia tính" ("百家姓"排行榜) năm 2013 của Trung tâm Nghiên cứu Nguồn gốc Tính thị Hoa Hạ Hội Nghiên cứu Văn hoá Phục Hi Trung Hoa (中華伏羲文化研究會華夏姓氏源流研究中心) họ Châu/Chu 周 đứng thứ 10, họ Chu 朱 đứng thứ 14 về số lượng người mang họ .

Trong tiếng Triều Tiên hai họ 周 và 朱 là đồng âm, đọc theo âm chữ Hán Triều Tiên đều là "주" (chuyển tả Latin: Ju). Tổng số người theo hai họ này ở Hàn Quốc là 215.010 theo thống kê năm 2000, xếp thứ 32 theo độ phổ biến ở Hàn Quốc .

Nguồn gốc 
1. Theo Hà đồ vận lục pháp, thời hoàng đế Hiên Viên có vị đại tướng là Chu Xương, đời Nhà Thương lại có viên Thái sử tên Chu Nhậm. Con cháu 2 người trên đều lấy Chu (周) làm họ.

2. Thời Tam Đại có nhà Chu (周). Sau khi nhà Chu bị Tần diệt, con cháu lấy Chu làm họ để tưởng nhớ nước cũ.

3. Theo Nguỵ thư, thiên Quan thị chí, thời Nam Bắc triều, Bắc Nguỵ Hiến Văn Đế (thế kỉ V) chia Thác Bạt thị làm 7 phần cho mỗi huynh đệ 1 phần. Người anh trai thứ nhận họ Hán là Phổ (普), sau được Hiến Đế đổi lại thành Chu (周).

4. Năm Thượng Nguyên nhà Đường, có dân tộc thiểu số mang họ Kị Tá Thì (暨佐时) đã đổi sang họ Chu (周).

5. Thành Du – tiết độ sứ Kinh Nam cuối thời Đường – được Lương Thái Tổ Chu Ôn ban họ Chu (周) sau khi ông mất.

6. Cũng theo Nguyên Hoà tính toản, chút của Chuyên Húc là Lục Chung có người con trai thứ 5 tên Yến An được vua Đại Vũ ban họ Tào (曹). Chu Vũ Vương phong cho cháu chắt Yến An là Tào Hiệp đất Chu (邾) để cai trị. Con cháu đã lấy tên nước làm tên họ. Thời Chiến quốc, Chu bị nước Sở diệt. Người họ Chu (邾) đã lấy họ, bỏ ngữ căn Ấp (阝) để thành chữ Chu (朱) làm tên họ.

7. Con cháu Đan Chu (con cả Đế Nghiêu) đã nhận chữ Chu (朱) làm tên họ.

8. Theo Nguyên Hoà tính toản, con cháu Chu Hổ (một phụ tá của Bá Ích thời Ngu Thuấn) đã nhận chữ Chu (朱) làm tên họ.

9. Con của Đế Ất là Tử Khải được Chu Thành Vương ban đất Tống để cai trị. Năm 286 TCN, Tống bị nước Tề diệt. Hậu duệ Tử Khải là công tử Chu sống ở Đãng Sơn (Giang Tô). Con cháu nhân đó lấy Chu (朱) làm họ.

10. Theo Nguỵ thư, thiên Quan thị chí và Nguyên Hoà tính toản, thị tộc Khát Chúc Hồn và Khắc Chu Hồn người Tiên Ti ở Lạc Dương đã hợp nhất thành thị tộc Chu, tức họ Chu (朱).

11. Thời Nhà Minh, nhiều người được hoàng đế Chu Nguyên Chương ban cho họ vua (họ 朱).

12. Theo Tính thị khảo lược, họ Chu (舟) bắt nguồn từ tên địa danh Chu Đạo ở nước Sở và Tề cũng như từ tên chức quan Án chu (một chức quan chủ quản về thuyền).

13. Theo Danh mãi thị tộc ngôn hành loại cảo, họ Chu (舟) có nguồn gốc là hậu duệ của Tấn đại phu Chu Chi Kiều.

14. Theo tác giả Hoàng Lê (trong Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử, 1996), sau khi chúa Trịnh diệt nhà Mạc, con cháu họ Mạc đã phải thay tên đổi họ. Trong đó, chi họ Mạc ở Phú Sơn, Ba Vì, Hà Nội đã đổi sang họ bố nuôi là 朱 rồi thêm bộ 艹 của họ Mạc (莫) làm dấu hiệu nhận biết thành ra họ 茱. Như vậy, có thể xem họ Chu (茱) cũng tồn tại ở Việt Nam.

Các triều đại họ Chu

Trung Quốc
 Hậu Lương (907 – 923) – 朱
 Nhà Minh (1368 – 1644) – 朱
 Nam Minh (1644 – 1664) – 朱

Số lượng và phân bố

Phân bố
 周: Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, Việt Nam, Singapore, Malaysia, Thái Lan, Mĩ, Canada, Anh…
 朱: Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, Việt Nam, Singapore, Malaysia, Myanmar, Mĩ, Canada…
 茱: Trung Quốc, Việt Nam
 舟, 邾: Trung Quốc

Số lượng
Những người mang họ Chu sinh sống chủ yếu ở Trung Quốc, trong đó 周 (thứ 10) và 朱 (thứ 14) là 2 họ phổ biến. Ở Hàn Quốc, Chu đứng thứ 43 (họ 朱) và 71 (họ 周) về độ phổ biến theo số liệu của Văn phòng thống kê quốc gia Đại Hàn Dân Quốc năm 2000. Ở Đài Loan, họ 周 đứng thứ 21 và 朱 đứng thứ 33 theo thống kê của bộ Nội chính Trung Hoa Dân Quốc năm 2012. Ở Việt Nam, Chu/Châu cũng là họ tương đối phổ biến.

Tổng cộng, họ 周 có dân số khoảng hơn 29 triệu và họ 朱 là khoảng hơn 20 triệu người. Các họ 舟, 邾 và 茱 có số lượng không đáng kể.

Người Trung Quốc

Cổ đại 
Chu Á Phu (周亞夫)
Chu Du (周瑜)
Chu Thái (周泰)
Châu Thái (州泰), mang họ hiếm 州.
Chu Đồng (朱仝), cung thủ và thầy của tướng nhà Tống Nhạc Phi

Hoàng tộc nhà Hậu Lương 
Chu Ôn (朱溫), hoàng đế khai quốc nhà Hậu Lương

Hoàng tộc nhà Minh 
Chu Nguyên Chương (朱元璋), hoàng đế khai quốc nhà Minh
 Chu Doãn Văn Hoàng Đế Nhà Minh. 
 Chu Đệ Hoàng Đế Nhà Minh. 
 Chu Cao Xí Hoàng Đế Nhà Minh. 
 Chu Chiêm Cơ Hoàng Đế Nhà Minh. 
 Chu Kì Trấn Hoàng Đế Nhà Minh.

Nhà Thanh 

 Châu Doanh, nữ thương nhân cuối thời nhà Thanh

Hiện đại 
Chu Thụ Nhân (周樹人), tức Lỗ Tấn
Chu Tự Tề (周自齊), Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc đầu thế kỷ XX
Chu Đức (朱德), Nguyên soái Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc
Chu Ân Lai (周恩來), thủ tướng Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Chu Dung Cơ (朱鎔基), thủ tướng Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Châu Tinh Trì (周星馳), diễn viên kiêm đạo diễn Hongkong
Châu Huệ Mẫn (周慧敏), ca sĩ kiêm diễn viên Hongkong
Châu Hoa Kiện (周華健), ca sĩ Hongkong
Châu Kiệt Luân (周杰倫), ca sĩ Đài Loan
Châu Du Dân (周育民), ca sĩ, diễn viên Đài Loan, thành viên nhóm nhạc F4
Chu Hiếu Thiên (朱孝天), ca sĩ, diễn viên Đài Loan, thành viên nhóm nhạc F4
Chu Tiểu Xuyên (周小川), nhà kinh tế
Châu Nhuận Phát (周潤發), diễn viên Hongkong
 Châu Hải My (周海媚), diễn viên Hongkong
Châu Lệ Kỳ (周丽淇), diễn viên Hongkong
Châu Tấn (周迅), diễn viên
Chu Á Văn (朱亚文), diễn viên
Chu Lâm (朱琳), diễn viên
Châu Kiệt (周杰), diễn viên
Chu Nhất Long (朱一龙), diễn viên
Chu Vi Đồng (周韦彤), người mẫu, diễn viên
Châu Bút Sướng (周笔畅), ca sĩ
Chu Mịch (周觅), hay còn gọi là Zhou Mi. thành viên Super Junior- M
Châu Nghệ Hiên (周艺轩), ca sĩ, thành viên nhóm nhạc Uniq (ban nhạc)
Tzuyu tên thật là Chu Tử Du (周子瑜), ca sĩ người Đài Loan, thành viên nhóm nhạc Twice.
Kyul Kyung, tên thật là Chu Khiết Quỳnh (周洁琼), ca sĩ, cựu thành viên I.O.I, thành viên nhóm nhạc Pristin
Châu Chấn Nam (周震南), ca sĩ, thành viên nhóm nhạc R1SE
 Châu Tú Na, diễn viên Hongkong
Châu Vũ Đồng, nữ diễn viên Trung Quốc
 Chu Chính Đình, ca sĩ Trung Quốc, thành nhóm nhạc Nine Percent, NEX7
 Chu Thánh Y nữ diễn viên Trung Quốc
Châu Dã, nữ diễn viên Trung Quốc
Châu Thâm (周深), ca sĩ

Người Việt Nam nổi tiếng

Chính trị
 Chu Đạt (朱達): thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa ở Cửu Chân chống lại nhà Đông Hán
 Chu Công Mẫn: là vị tướng thời loạn 12 sứ quân, có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp Lã Đường 
 Chu Minh, Chu Tuấn: hai anh em người Hoàng Hóa, Thanh Hóa có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp loạn 12 sứ quân.
 Chu Văn An (朱文安): nhà nho, nhà giáo
 Chu Thiêm Uy, bảng nhãn thời Lê sơ
 Chu Mạnh Trinh (朱孟楨): tiến sĩ, quan nhà Nguyễn
 Chu Thị Viên (朱氏媛): phu nhân của chúa Nguyễn Phúc Tần
 Châu Thị Tế: chánh thất của Thoại Ngọc Hầu
 Chu Bá Phượng: cựu bộ trưởng bộ Cứu Tế, Bộ Kinh Tế nước Việt nam
 Chu Huy Mân: Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam
 Châu Văn Liêm: một trong sáu người tham gia hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
 Châu Văn Tiếp : danh tướng nhà Tây Sơn
Chu Văn Tấn: thượng tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, Bộ trưởng bộ quốc phòng lâm thời.
 Chu Tam Thức: Bộ trưởng Bộ tài chính Việt Nam 1982-1986
 Chu Tuấn Nhạ: Bộ trưởng Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường Việt Nam (1997 - 2002)
 Chu Văn Tập: tức Học Phi, nhà viết kịch
 Chu Lai: nhà văn, con trai Học Phi
 Chu Thúy Quỳnh: Nghệ sỹ nhân dân; Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam
 Chu Tự Di, Trung tướng, nguyên Chánh Văn phòng Tổng cục Chính trị
 Chu Ngọc Anh: nguyên Bộ trưởng bộ khoa học và công nghệ 2016 - 2020; ủy viên ban chấp hành trung ương đảng cộng sản việt nam các khóa XI (dự khuyết),  XII,XIII, nguyên Chủ tịch UBND Hà Nội 2020 - 2022
 Chu Sơn Hà: Đại biểu quốc hội khóa XII; XIII; phó trưởng đoàn chuyên trách đoàn đại biểu quốc hội Hà Nội
 Chu Hảo: Giáo sư. Thứ trưởng Bộ Khoa học công nghệ từ 1996 đến 2005. giám đốc Nhà xuất bản Tri Thức; giám đốc khu công nghệ cao Láng Hòa Lạc; chủ tịch hội hữu nghị Việt Pháp; được trao tặng huân chương quốc công của Pháp
 Chu Phạm Ngọc Sơn: Giáo sư, tiến sĩ khoa học; đại biểu Quốc hội Việt Nam nhiệm kỳ 8, 9, 10; Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc TP HCM; Ủy viên Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.
 Chu Duy Kính: trung tướng; Tư lệnh quân khu thủ đô, đại biểu quốc hội khóa 8.
 Chu Minh Hồng: Thiếu tướng PGS TS.
 Chu Công Phu: Thiếu tướng;
 Chu Hồng Uy: Phó Chánh thanh tra Bộ Xây dựng.
 Chu Thị Điệp bà nội của bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến cháu Nguyễn Xí và Tổng bí thư Hà Huy Tập.

Thể thao

Chu Đình Nghiêm: Cầu thủ bóng đá các đội Nam Định, LG.ACB, Hòa phát; Huấn luyện viên trưởng CLB bóng đá Hà Nội T&T.
 Chu Ngọc Anh, cầu thủ bóng đá Việt Nam
 Châu Phong Hòa, cầu thủ bóng đá Việt Nam
 Châu Đoàn Phát Cầu thủ fusal của CLB Thái Sơn Nam Đương kim quả bóng bạc futsal 2021
 Chu Văn Tiến cầu thủ futsal

Nghệ thuật
 Chu Thị Ánh, Á hậu 2 Hoa hậu Thể thao Việt Nam 2022

Người Triều Tiên 
Ju Se Hyeok (tiếng Triều Tiên: 주세혁; chữ Hán: 朱世赫; Hán Việt: Chu Thế Hách), vận động viên bóng bàn Hàn Quốc

Nhân vật hư cấu 
 Chu Bá Thông (周伯通), nhân vật trong tiểu thuyết Anh hùng xạ điêu và Thần điêu hiệp lữ của Kim Dung.
 Chu Tử Liễu nhân vật trong tiểu thuyết Thần Điêu Đại Hiệp 
 Chu Vũ (朱武), nhân vật trong Thủy hử.
 Chu Đồng, nhân vật trong Thủy hử.
 Chu Thông (周通), nhân vật trong Thủy hử.
 Chu Chỉ Nhược (周芷若), nhân vật trong tiểu thuyết Ỷ Thiên Đồ Long Ký của nhà văn Kim Dung.
 Chu Tảo nhân vật trong ''Thiết Huyết Đại Kỳ
 Chu Nghi Tu: Hoàng hậu trong tiểu thuyết Hậu cung Chân Hoàn truyện của Lưu Liễm Tử.

Liên kết ngoài 
Lịch sử họ Châu Trung Quốc

Chú thích 

Họ người Trung Quốc
Họ người Việt Nam
Họ người  (Vietnamese surname)
gan:朱姓
ja:朱 (姓)
zh:朱姓