Fortran

Fortran (hay FORTRAN) là một  ngôn ngữ lập trình biên dịch, tĩnh, kiểu mệnh lệnh được phát triển từ thập niên 1950 và vẫn được dùng nhiều trong tính toán khoa học hay phương pháp số cho đến hơn nửa thế kỷ sau đó. Tên gọi này ghép lại từ tiếng Anh Formula Translator/Translation nghĩa là dịch công thức. Các phiên bản đầu có tên chính thức là FORTRAN, nhưng chữ hoa được chuyển sang chữ thường từ phiên bản Fortran 90. Tiêu chuẩn quốc tế cho tên gọi này ngày nay là "Fortran".

Fortran được phát triển ban đầu như là một ngôn ngữ thủ tục. Tuy nhiên các phiên bản mới của Fortran (từ Fortran 90) đã có các tính năng hỗ trợ lập trình hướng đối tượng.

Lịch sử 
Một số phiên bản Fortran tiêu biểu:
 Fortran IV
 Fortran 77
 Fortran 90
 Fortran 95
 Fortran 2003

Cú pháp 
Các phiên bản cũ hơn cho đến Fortran 77 có sử dụng định dạng theo cột (fixed column) theo quy định:
 Cột thứ 7 đến 72 dành cho các câu lệnh
 Cột thứ 1 đến 5 dành cho nhãn lệnh. Nhãn lệnh là những số nguyên đứng đầu dòng lệnh, và trong Fortran không nhất thiết phải theo thứ tự tăng dần.
 Cột thứ 6 dành cho ký tự nối dòng (nếu cần thiết).

Các phiên bản mới hơn (từ Fortran 90 trở đi) cho phép dùng định dạng tự do (free-form), không có ràng buộc về vị trí các cột trong chương trình. Dưới đây sẽ trình bày một số ví dụ cú pháp theo định dạng tự do này.

Lệnh gán 
Dạng của lệnh gán tương tự như ngôn ngữ lập trình BASIC:
! Tên_biến = Giá_trị
A = 5
LoiChao = "Hello"

Lệnh gọi chương trình con 
Các chương trình con được gọi bằng lệnh CALL:
! CALL tenCTC tham_so1, tham_so2,...

Các cấu trúc 
Rẽ nhánh
IF T > 1.0 THEN
   W = 23.7 * T
ELSE
   W = 23.7 * (T ** 0.75)
END IF

Lặp
DO I = 1, N
   B(I) = 2.8 * (I - 0.3)
END DO

Ví dụ

Chương trình "Hello world" 
Chương trình "Hello world" có thể chạy được sau khi dịch bằng bất cứ trình dịch nào kể từ Fortran 90 trở đi.

program helloworld
print*,"Hello world"
end program helloworld

Chương trình tìm diện tích hình trụ 
Chương trình này, tính diện tích của hình trụ, chạy khi được dịch bởi bất cứ trình dịch nào kể từ Fortran 90 trở đi. Các chữ đứng sau dấu ! trên cùng dòng sẽ không được dịch, và coi như chú thích của người viết chương trình, để giúp người đọc dễ hiểu hơn.

program HinhTru
! Tinh dien tich Hinh tru.
!
! Khai bao bien.
implicit none ! Yeu cau moi bien can duoc khai bao -- danh cho Fortran 90.
integer:: Loi
real:: BanKinh,ChieuCao,DienTich
real, parameter:: Pi = 3.14159
do
   ! Nhac nguoi dung nhap Ban kinh va Chieu cao.
   write (*,*) "Nhap Ban kinh va Chieu cao, nhan 't' de thoat."
   read (*,*,iostat=Loi) BanKinh,ChieuCao
   ! 
   ! Neu khong nhap duoc, thoat.
   if (Loi /= 0) stop "thoat"
   !
   ! Tinh dien tich. Ky hieu ** nghia la "luy thua".
   DienTich = 2*Pi*(BanKinh**2 + BanKinh*ChieuCao)
   !
   ! Viet (BanKinh, ChieuCao) va (DienTich) ra man hinh.
   write (*,"(1x,'BanKinh=',f6.2,5x,'ChieuCao=',f6.2,5x,'DienTich=',f6.2)") BanKinh,ChieuCao,DienTich
end do
end program HinhTru

Chú ý: câu lệnh
  write (*,"(1x,'BanKinh=',f6.2,5x,'ChieuCao=',f6.2,5x,'DienTich=',f6.2)") BanKinh,ChieuCao,DienTich
có sử dụng khai báo định dạng trong Fortran. Có thể giải thích sơ lược như sau:
 1x nghĩa là một ký tự trống. Số ký tự trống cần in ra đi trước chữx.
 f6.2 tương ứng với số thực có 6 chữ số, trong đó 2 chữ số trong phần thập phân.
Kiểu định dạng chuỗi này của riêng Fortran, nó rất khác so với chuẩn định dạng printf của ngôn ngữ lập trình C vốn được sử dụng rộng rãi.

Tham khảo 

 Adams, Jeanne; Brainerd, Walter; Martin, Jeanne; Smith, Brian; Wagener, Jerrold (1997). Fortran 95 Handbook: Complete ISO/ANSI Reference. MIT Press.
 Metcalf, Michael; Reid, John; Cohen, Malcolm (2004). Fortran 95/2003 Explained. Oxford University Press.
 Nyhoff, Larry; Leestma, Sanford (1995). FORTRAN 77 for Engineers and Scientists with an Introduction to FORTRAN 90. 4th Edition. Prentice Hall. ISBN 0-13-363003-X.
 ANSI X3.198-1992 (R1997), Programming Language "Fortran" Extended. Xuất bản bởi ANSI.

Liên kết ngoài

Chung chung 
 The Fortran Company
 Fortran Open Directory category
 Fortran 90, 95, 2003 Information and Resources
 How Not to Write FORTRAN in Any Language  Có ví dụ về cách viết chương trình tốt, cho mọi ngôn ngữ lập trình.

Các chương trình Fortran ví dụ 
(bằng tiếng Anh)
 Numerical Recipes for Fortran 77 (Các chương trình tính số cho Fortran 77)
 Numerical Recipes for Fortran 90 (Các chương trình tính số cho Fortran 90)
 Fortran 90 Software Repository 
 National HPCC software repository
 Netlib Repository

Trình dịch Fortran có bản quyền thương mại 
 Absoft 
 Cray
 Fujitsu 
 HP 
 IBM
 Intel
 Lahey
 NA Software 
 NAG
 PathScale 
 Portland Group
 Salford 
 Sun

Trình dịch Fortran tự do 
 g95 -- Fortran 95 
 Gfortran -- Fortran 95 (đang phát triển)
 Open Watcom -- Fortran 77 và C/C++ 
 g77 -- Fortran 77

Ngôn ngữ lập trình
Ngôn ngữ lập trình thủ tục
Tiêu chuẩn máy tính
Phát minh của Hoa Kỳ
Fortran
Ngôn ngữ lập trình bậc cao