Âm vị học tiếng Việt

Âm vị học tiếng Việt là môn học nghiên cứu về cách phát âm tiếng Việt. Bài viết này tập trung vào các chi tiết kỹ thuật trong việc phát âm tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ.

Ký hiệu ngữ âm dùng để ký âm tiếng Việt 
Các tài liệu ngôn ngữ học ở Việt Nam sử dụng nhiều kiểu ký hiệu ngữ âm khác nhau để ký âm tiếng Việt. Để biểu thị cùng một âm nào đó trong khi tác giả này thì ghi âm đó bằng ký hiệu này thì tác giả khác lại ghi bằng ký hiệu khác. Cùng một ký hiệu lại có thể biểu thị những âm khác nhau tuỳ từng tác giả. Người nghiên cứu ngôn ngữ có thể trộn lẫn các kiểu ký hiệu ngữ âm khác nhau, trộn lẫn cả một số chữ lấy từ văn tự La-tinh tiếng Viêt, tạo thành một hệ thống ký hiệu ngữ âm hỗn hợp dùng để ký âm tiếng Việt. Khi người viết không ký âm tiếng Việt bằng ký hiệu ngữ âm quốc tế mà lại không nêu rõ ý nghĩa của ký hiệu mình sử dụng thì người đọc không thể tránh khỏi việc có những lúc không biết chắc được ký hiệu mình gặp phải được dùng để biểu thị thuộc tính ngữ âm gì. Trong bài này, hệ thống ký hiệu ngữ âm được dùng để ký âm tiếng Việt là ký hiệu ngữ âm quốc tế của Hội Ngữ âm học Quốc tế.

Do không hiểu rõ ý nghĩa và cách sử dụng ký hiệu ngữ âm quốc tế mà một số người nghiên cứu ngôn ngữ ở Việt Nam khi ký âm tiếng Việt bằng ký hiệu ngữ âm quốc tế đã dùng sai ký hiệu. Âm xát ngạc mềm vô thanh lẽ ra phải được ký âm bằng ký hiệu ngữ âm quốc tế là /x/ (tự mẫu La-tinh "ích-xì" viết thường) thì lại bị nhiều người ký âm nhầm là /χ/ (tự mẫu tiếng Hy Lạp "khi" viết thường). Trong bảng ký hiệu ngữ âm quốc tế, /χ/ được dùng làm ký hiệu biểu thị âm xát thuỳ ngạc vô thanh chứ không phải là âm xát ngạc mềm vô thanh. Nhiều người nghiên cứu ngôn ngữ ở Việt Nam không phân biệt âm tắc đôi môi hữu thanh /b/ với âm nổ trong đôi môi hữu thanh /ɓ/, âm tắc lợi hữu thanh /d/ với âm nổ trong lợi hữu thanh /ɗ/. Ở Việt Nam, hai âm nổ trong /ɓ/ và /ɗ/ trong tiếng Việt hay bị ký âm là /b/ và /d/.

Phụ âm đầu 
Với phụ âm, có hai giọng chính, giọng Hà Nội và Sài Gòn. Những phụ âm chỉ tồn tại trong giọng Hà Nội có màu đỏ, và những phụ âm chỉ tồn tại trong giọng Sài Gòn có màu xanh.

Tại nhiều vùng ở miền Bắc Bộ Việt Nam, cặp âm mũi - phi mũi /n/ và /l/ đã hợp nhất làm một, chúng không còn là hai âm vị đối lập nhau nữa. Một số người bản ngữ tiếng Việt thiếu hiểu biết về ngôn ngữ học cho rằng việc phát âm phụ âm đầu của từ có hình thức chính tả bắt đầu bằng tự mẫu l thành /n/, n thành /l/ là "nói ngọng". Hiện tượng không còn phân biệt /n/ với /l/ trong các từ có hình thức chính tả bắt đầu bằng tự mẫu n hoặc l có ba kiểu biểu hiện:
 Phụ âm đầu của mọi từ có hình thức chính tả bắt đầu bằng n hoặc l đều là /n/.
 Phụ âm đầu của từ đều là /l/.
 Ở một số từ phụ âm đầu đối ứng với tự mẫu n đứng đầu hình thức chính tả của từ là /n/, với l là /l/, ở một số từ khác âm đối với n là /l/, với l là /n/.

Trong phương ngữ Bắc Bộ, một số từ có phụ âm đầu là âm mũi ngạc cứng hữu thanh /ɲ/, chẳng hạn như nhuộm, nhức, nhỏ (nhỏ trong nhỏ giọt, không phải nhỏ trong nhỏ bé), nhổ, nhốt, còn có biến thể ngữ âm có phụ âm đầu là /z/. Âm /z/ này được ghi lại bằng tự mẫu d hoặc gi hoặc r tuỳ từng từ (ít nhất là một trong ba tự mẫu đó, có khi là hai, thậm chí là cả ba).

Một số từ có phụ âm đầu là âm mũi ngạc mềm hữu thanh /ŋ/ còn có biến thể ngữ âm có phụ âm đầu là âm xát ngạc mềm hữu thanh /ɣ/, được sử dụng tại một số nơi ở Bắc Bộ. Thí dụ: từ ngáy (ngáy trong ngáy ngủ), ngẫm (ngẫm trong suy ngẫm) còn có biến thể ngữ âm là gáy, gẫm.

Trong phương ngữ Bắc Bộ, âm tắc đôi một vô thanh /p/ chỉ là phụ âm đầu trong một số ít từ ngữ được vay mượn từ các ngôn ngữ khác, chủ yếu là từ tiếng Pháp. Trên văn tự, âm /p/ được ghi lại bằng tự mẫu p. Không phải từ nào trong ngôn ngữ khác có phụ âm đầu /p/ thì từ tiếng Việt bắt nguồn từ từ đó cũng sẽ có phụ âm đầu là /p/. Ở một số từ âm /p/ được thay thế bằng âm /ɓ/. Thí dụ: cả hai âm tiết của từ búp bê (bắt nguồn từ từ tiếng Pháp poupée /pu.pe/) đều có phụ âm đầu là /ɓ/ chứ không phải là /p/. Trong phương ngữ Nam Bộ, phụ âm đầu của các từ có hình thức chính tả bắt đầu bằng tự mẫu p là /ɓ/.

Âm tắc thanh hầu  được phát âm với thanh môn luôn đóng trước khi đóng miệng. Việc thanh môn thường không được mở trước khi mở miệng tạo nên âm hút vào. Tuy nhiên, thỉnh thoảng thanh môn được mở trước khi mở miệng, tạo nên âm . Do đó, tính chất chủ đạo của âm này là tiền âm thanh hầu hơn là âm nổ.

 là âm răng-chân răng (), còn  là âm đầu lưỡi-chân răng.

 là âm phiến lưỡi-âm vòm lợi (bản lưỡi chạm vào vòm lợi).

 thường được phát âm hơi tắc xát thành , nhưng không bật hơi.

Một âm tắc thanh hầu vô thanh  được chèn vào từ bắt đầu bằng một nguyên âm hay bán nguyên âm  trong giọng Hà Nội.

{| cellpadding="5" style="line-height: 1.0em;"
| ăn
| 
| →
| 
|-
| uỷ
| 
| →
| 
|}

Hà Nội 
 /ɹ/, , và /w/ chỉ có trong các từ mượn.
  là âm răng-phiến lưỡi-chân răng: .
  là âm đầu lưỡi-chân răng.
 Không có các phụ âm quặt lưỡi /ʈʂ/, /ʂ/, /ʐ/ thay vào đó là âm đầu lưỡi: /tʃ/, /ʃ/, /ʒ/ trong trường phổ thông.

Sài Gòn 
 là âm đầu lưỡi-chân răng.
 là âm phiến lưỡi-vòm lợi: .
Một số người không phát âm tách biệt  và . Hai âm này đang mất dần sự phân biệt.
 Một số người không phát âm tách biệt  và . Hai âm này đang mất dần sự phân biệt
Mẫu tự v thường được đọc là  trong văn nói thường ngày, nhưng người đọc thường đọc là  khi đọc văn bản. Nó được phát âm là  hoặc là  hoặc là  trong từ mượn (va li đọc như wa li, ti vi đọc như ti wi, van đọc như wan, vân vân). Có một số người phát âm như phụ âm chùm với "âm đệm" /j/ , môi khép lúc đầu môi mở và chuyển ngay qua âm /j/, cách đọc này còn được bảo lưu trong các loại hình diễn xướng truyền thống như Hát bội (Tuồng), Đờn ca Tài tử, Cải Lương. Đây chính là hệ quả của việc hợp nhất và biến đổi âm  trong phương ngữ miền Nam, (nhưng  luôn có ở các phương ngữ miền Bắc và miền Trung).
 Một số người phát âm d như là , và gi như là  trong các tình huống cần phân biệt, đa phần phát âm cả hai thành .
 Trong phương ngữ miền Nam, mẫu tự r có nhiều cách đọc khác nhau tùy thuộc vào người nói. Một người còn có thể có nhiều cách phát âm. Nó có nhiều dạng như âm đầu lưỡi vòm cứng xát , âm chân răng tiếp cận , âm chân răng vỗ , âm chân răng rung , hoặc âm xát vỗ/rung . Ở khu vực giáp ranh giữa Thành phố Hồ Chí Minh và Long An (các huyện Bình Chánh, Cần Giuộc, Cần Đước) mẫu tự r phát âm là [j]. Tại nhiều khu vực ở đồng bằng sông Cửu Long mẫu tự r phát âm là [ɣ].

Lược giảm phụ âm chùm 
Trong tiếng Sài Gòn, tất cả phụ âm đầu + cụm  đều bị lược giảm:

Sau phụ âm vòm mềm /k, ŋ, ɣ/ và phụ âm thanh hầu /h, ʔ/, phụ âm đi trước được lược bỏ, phụ âm xát vòm mềm vô thanh /x/ mẫu tự kh biến đổi thành phụ âm môi-môi, môi-răng vô thanh tương ứng /ɸ/, /f/ và âm đệm /w/ được lược bỏ, ví dụ: cá khoai đọc như cá phai, khóa máy đọc như phá máy, khỏe không? đọc như phẻ không?.

{| cellpadding="5" style="line-height: 1.0em;"
|u-/o-
|/ʔw/
|→
|u/o
|
|-
| hu-/ho-
| 
| →
| u/o
| 
|-
| qu-
| 
| →
| u/o
| 
|-
|go-
|
|→
|o
|/w/
|-
|ngu-/ngo-
|
| →
|u/o
|
|}
Sau phụ âm môi-môi, môi răng /m, ɓ, f, v/ với âm đệm tròn môi /w/ theo sau chỉ có một số ít từ và hầu hết là từ mượn tiếng Pháp, ví dụ: tiền boa (pourboire), đậu pơ-ti-poa (petit pois), xe buýt (bus), vải voan (voile). Phụ âm giữa nguyên và âm đệm được lược bỏ và đọc như: tiền bo, đậu bo, xe bít, vải von. 
Các phụ âm chùm thuộc các cơ quan cấu âm còn lại (chân răng, chân răng sau, vòm cứng) với âm đệm /w/, phụ âm giữ nguyên và âm đệm bị lược bỏ như trên, ví dụ: vô duyên đọc như vô diên, cái loa (hát) đọc như cái lo.

Ví dụ so sánh 
Trong giọng Hà Nội, d, gi và r đều được phát âm là , còn x và s đều được phát âm là . Bảng bên dưới cho thấy sự khác nhau:

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|-
! colspan="5" | Phụ âm
|-
! rowspan="2" | Hà Nội
! rowspan="2" | Sài Gòn
! colspan="3" | Ví dụ
|-
! Từ
! Hà Nội
! Sài Gòn
|-
| 
| rowspan="3" | 
| style="text-align: left;" | vợ
| 
|  hoặc 
|-
| rowspan=3 | 
| style="text-align: left;" | da
| rowspan=3 | 
| rowspan="2" | 
|-
| style="text-align: left;" | gia 
|-
| 
| style="text-align: left;" | ra 
| 
|-
| rowspan=2 | 
| 
| style="text-align: left;" | chẻ
| rowspan=2 | 
| 
|-
| /ʈ/
| style="text-align: left;" | trẻ 
| 
|-
| rowspan=2 | 
| 
| style="text-align: left;" | xinh 
| rowspan=2 | 
| 
|-
| 
| style="text-align: left;" | sinh
| 
|}

Nguyên âm

Nguyên âm hạt nhân 
{| class="wikitable" align="right"
!  
! Trước
! Giữa
! Sau
|-align=center style="height: 65px"
! Đôi, giữa
|   
|  
|  
|-align=center style="height: 65px"
! Đóng
|   
|  
|  
|-align=center style="height: 65px;"
! Nửa mở
|  
|  
 
|  
|-align=center style="height: 65px;"
! Mở
|  
|  
 
|  
|}

Bảng IPA của nguyên âm ở trên dựa theo giọng Hà Nội; các vùng khác có thể có sự khác biệt. Nguyên âm hạt nhân bao gồm nguyên âm đơn (nguyên âm đơn giản) và ba nguyên âm đôi giữa.

 Tất cả các nguyên âm đều là nguyên âm không tròn môi chỉ trừ ba nguyên âm sau: .
  và  được phát âm ngắn — ngắn hơn những nguyên âm khác.
 Dù  và  có một số điểm khác nhau, nhưng nó vẫn được coi gần như là giống nhau.
 : Nhiều nguồn, ví dụ như Thompson, , , coi nguyên âm này là nguyên âm đóng sau không tròn môi: . Tuy nhiên, Han cho rằng nguyên âm này giống nguyên âm nửa mở hơn là sau. ,  và  cũng miêu tả nguyên âm này là nguyên âm nửa mở.
 Theo ,  là nguyên âm nửa mở , trong khi  là nguyên âm sau [].
 Nguyên âm  trở thành  khi đứng trước : lịch  → , chúc  → , thức  →  vv.
  chỉ ra trong tiếng Hà Nội, nguyên âm đôi iê , ươ , uô , có thể bị phát âm thành , nhưng khi đứng trước  và trong âm tiết mở, chúng luôn được đọc là .
 Trong phương ngữ miền Nam, các nguyên âm đóng và nửa mở  là nguyên âm đôi trong các âm tiết mở: :

Nguyên âm đóng 
Trong tiếng Việt, các nguyên âm hạt nhân có thể kết hợp với âm lướt  hoặc  để tạo thành nguyên âm đôi và nguyên âm ba. Sau đây là bảng liệt kê các nguyên âm đóng dựa trên phương ngữ miền Bắc.

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|-
! rowspan="2"| 
! colspan="2"| Âm lướt 
! colspan="2"| Âm lướt  
|-
! Trước
! colspan="2"| Giữa
! Sau
|-
! Đôi, nửa mở
|   
|  
|  
|  
|-
! Đóng
|  
|  
|  
|  
|-
! Nửa mở
|  
| –
 
|  
 
|  
|-
! Mở
|  
|  
 
|  
 
|  
|}

 nói rằng ở Hà Nội, những từ có âm ưu và ươu được đọc là , trong khi những vùng khác ở Bắc Bộ vẫn phát âm là  và . Những người Hà Nội phát âm là  và  chỉ đang dùng cách phát âm đánh vần.

Phụ âm cuối 
 Khi âm tắc  nằm ở cuối từ, chúng sẽ không nổ :

{| cellpadding="5" style="line-height: 1.0em;"
|+
| đáp
| 
| →
| 
|-
| mát
| 
| →
| 
|-
| khác
| 
| →
| 
|}

 Khi âm vòm mềm  nằm tiếp sau , chúng được phát âm với hai môi khép  hoặc bị âm môi hóa .

{| cellpadding="5" style="line-height: 1.0em;"
| đọc
| 
| →
| , 
|-
| độc
| 
| →
| , 
|-
| đục
| 
| →
| , 
|-
| phòng
| 
| →
| , 
|-
| ông
| 
| →
| , 
|-
| ung
| 
| →
| , 
|}

Thanh điệu 
Giữa các phương ngữ của tiếng Việt có nhiều khác biệt về thanh điệu. Về mặt chính tả, các thanh điệu được xếp thành sáu loại: ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng. Các thanh khác nhau về

 Độ cao
 Độ dài
 Biến thiên giai điệu
 Cường độ
 Cách phát âm

Không như các ngôn ngữ Mỹ bản địa, Phi hay Trung Quốc, thanh điệu của tiếng Việt không hoàn toàn dựa vào sự biến điệu của thanh, thay vào đó dựa vào nhiều yếu tố phức tạp khác nhau (bao gồm cách phát âm, cao độ, độ dài, nguyên âm, vv). Cho nên nói chính xác thì tiếng Việt là ngôn ngữ giàu ngữ vực chứ không phải là ngôn ngữ "thuần" thanh điệu.

Trong chính tả, dấu thanh được viết trên hoặc dưới nguyên âm.

Phương ngữ miền Bắc 
Sáu thanh điệu trong tiếng Hà Nội và một số vùng lân cận:
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
! Thanh điệu
! ID thanh
! Miêu tả
! Biến thiên thanh điệu Chao
! Dấu
! Ví dụ
|-
| ngang 
| A1
| ngang
|  (33)
| align="center" | (không dấu)
| ba 
|-
| huyền 
| A2
| thấp dần
|  (21) hoặc (31)
| align="center" | `
| bà
|-
| sắc
| B1
| cao dần, mạnh
|  (35)
| align="center" | ´
| bá 
|-
| nặng 
| B2
| thấp dần, tắc, ngắn
|  (3ˀ2ʔ) hoặc  (3ˀ1ʔ)
| align="center" |  ̣
| bạ
|-
| hỏi
| C1
| thấp dần rồi cao dần, thô
|  (313) hoặc (323) or (31)
| align="center" |  ̉
| bả 
|-
| ngã
| C2
| cao dần, tắc
|  (3ˀ5) hoặc (4ˀ5)
| align="center" | ˜
| bã
|}

Âm tiết và sắp xếp âm 

 Những vần không phổ biến có thể sẽ không xuất hiện trong bản.
 Thanh nặng được thêm vào tất cả các vần chỉ mang tính chất minh họa. Cần phân biệt vần nào mang dấu nào. Xem thêm Quy tắc đặt dấu thanh trong chữ quốc ngữ. Không phải vần nào cũng xuất hiện và không phải vần nào cũng mang dấu nặng.
 Phiên âm IPA được dựa trên quy ước của Wikipedia. Các phương ngữ khác nhau có thể có các cách phát âm khác nhau

Tham khảo
 Đoàn Thiện Thuật. (1980). Ngữ âm tiếng Việt. Hà Nội: Đại học và Trung học Chuyên nghiệp, 1980.
 Đoàn Thiện Thuật; Nguyễn Khánh Hà, Phạm Như Quỳnh. (2003). A Concise Vietnamese Grammar (For Non-Native Speakers). Hà Nội: Thế giới Publishers, 2001.
 Nguyễn, Đình Hoà. (1997). Vietnamese: Tiếng Việt không son phấn. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. ISBN 1-55619-733-0.

Liên kết ngoài
Âm vị và các hệ thống âm vị tiếng Việt
Sự thể hiện bằng chữ quốc ngữ của các âm vị chiết đoạn tiếng Việt
Ngữ âm học

Tham khảo 

Tiếng Việt
Việt