Họ Cá chép

Họ Cá chép (danh pháp khoa học: Cyprinidae, được đặt tên theo từ Kypris trong tiếng Hy Lạp, tên gọi khác của thần Aphrodite), bao gồm cá chép và một số loài có quan hệ họ hàng gần như cá giếc, cá trôi, cá anh vũ, cá mè vinh v.v....

Đặc trưng 
Các loài cá trong họ này có lẽ có nguồn gốc từ Bắc Mỹ, châu Phi và đại lục Á-Âu. Loài có kích thước lớn nhất đã biết trong họ này là cá hô (Catlocarpio siamensis), có thể dài tới 3 m (10 ft). Loài lớn nhất tại Bắc Mỹ là Ptychocheilus lucius dài tới 1,83 m (6 ft). Ngược lại, nhiều loài nhỏ hơn 5 cm (2 inch); và loài cá nước ngọt nhỏ nhất là Danionella translucida ở Myanma cũng thuộc họ Cá chép nghĩa rộng, chỉ dài tối đa 12 mm. Tất cả các loài trong họ này đều là cá đẻ trứng và hành vi sinh sản của phần lớn các loài là không bảo vệ trứng, tuy nhiên, có một số ít loài làm tổ và/hoặc bảo vệ trứng.

Tầm quan trọng 
Họ Cá chép là họ cá thực phẩm có tầm quan trọng cao, chúng được đánh bắt và nuôi thả tại nhiều quốc gia ở châu Âu và châu Á. Tại các quốc gia không có biển, cá dạng cá chép thường là các loài cá thực phẩm chủ yếu, mặc dù sự thịnh hành các dạng cá đông lạnh không quá đắt tiền đã làm giảm tầm quan trọng của cá dạng cá chép so với trước đây. Tuy nhiên, trong một số khu vực thì chúng vẫn là phổ biến trong việc cung cấp thực phẩm cũng như để câu cá giải trí, và vì thế chúng đã được nuôi thả trong các ao hồ một cách có chủ định trong nhiều thế kỷ vì các lý do này.

Một vài loài cá dạng cá chép đã được đưa vào các vùng nước bên ngoài khu vực phân bố tự nhiên của chúng nhằm mục tiêu cung cấp thực phẩm, thể thao, hay kiểm soát sinh học đối với một số loài dịch hại. Chẳng hạn, cá chép và cá trắm cỏ là quan trọng nhất trong số này tại khu vực Florida. Trong một số trường hợp, chúng lại trở thành loài xâm hại và cạnh tranh với các loài cá bản địa hay hủy hoại môi trường, ví dụ cá chép có thể sục sạo tại các bờ ao hồ, làm giảm độ trong của nước và gây khó khăn cho sự phát triển của các loài thực vật thủy sinh

Một loạt các loài cá dạng cá chép là các loài cá cảnh quan trọng trong các bể cảnh, trong đó đáng chú ý có cá vàng, được nhập khẩu lần đầu tiên vào châu Âu khoảng năm 1728 nhưng đã được người Trung Quốc nuôi trước đó rất lâu. Các loại cá cảnh phổ biến khác còn có cá đòng đong (Puntius spp.), cá ngựa vằn (Danio spp.) và cá lòng tong (Rasbora spp.).

Cá ngựa vằn (Danio rerio) là động vật nghiên cứu tiêu chuẩn trong các hoạt động nghiên cứu di truyền học phát triển.

Phân loại 
Họ Cá chép nghĩa rộng là họ cá nước ngọt lớn nhất, với khoảng 3.155 loài cá dạng cá chép. Kể cả khi chia nhỏ thì họ Cá chép nghĩa hẹp vẫn chứa khoảng 1675 loài. Phân chia dưới đây là của họ Cyprindae nghĩa hẹp.

Các chi 
 Phân họ Probarbinae Yang, 2015 – Đông Nam Á.
 Catlocarpio – cá hô.
 Probarbus
 Phân họ Labeoninae Bleeker, 1859 – Châu Phi và nhiệt đới châu Á.
 Labeo – cá trôi Ấn Độ.
 Gibelion – cá chép Ấn Độ (một số tác giả coi loài này thuộc chi Catla hay Labeo)
 Diplocheilichthys
 Neorohita
 Parapsilorhynchus
 Longanalus
 Protolabeo
 Sinilabeo
 Altigena
 Bangana – cá hỏa
 Cirrhinus – cá trôi, cá linh
 Gymnostomus
 Incisilabeo
 Speolabeo
 Schismatorhynchos
 Vinalabeo
 Garra
 Paracrossocheilus
 Tariqilabeo
 Nhánh Osteochilus
 Barbichthys
 Crossocheilus
 Epalzeorhynchos – cá chuôn hai màu.
 Henicorhynchus
 Labiobarbus
 Lobocheilos
 Osteochilus – cá mè lúi.
 Thynnichthys
 Nhánh Semilabeo
 Ageneiogarra
 Cophecheilus
 Discogobio
 Hongshuia
 Linichthys
 Mekongina
 Paraqianlabeo 
 Parasinilabeo
 Placocheilus
 Prolixicheilus
 Pseudocrossocheilus
 Pseudogyrinocheilus
 Ptychidio
 Qianlabeo
 Rectoris
 Semilabeo – cá anh vũ.
 Sinigarra 
 Sinocrossocheilus
 Stenorynchoacrum 
 Vinagarra
 Phân họ Torinae Karaman, 1971 – Châu Phi và nhiệt đới châu Á.
 Nhánh Labeobarbus
 Arabibarbus 
 Carasobarbus
 Labeobarbus
 Mesopotamichthys
 Pterocapoeta
 Barbopsis
 Nhánh Hypselobarbus
 Hypselobarbus
 Lepidopygopsis
 Osteochilichthys
 Naziritor
 Neolissochilus
 Tor
 Acapoeta
 Sanagia
 Pterocapoeta
 Phân họ Smiliogastrinae Bleeker, 1863 – Châu Phi và nhiệt đới châu Á.
 Amatolacypris
 Barbodes – cá he.
 Barboides
 Caecobarbus 
 Chagunius
 Cheilobarbus
 Clypeobarbus
 Coptostomabarbus
 Dawkinsia 
 Desmopuntius 
 Eechathalakenda
 Enteromius
 Haludaria 
 Hampala
 Namaquacypris
 Oliotius 
 Oreichthys
 Osteobrama
 Pethia 
 Prolabeo
 Prolabeops
 Pseudobarbus
 Puntigrus 
 Puntius – cá đòng đong
 Rohtee
 Sahyadria
 Sedercypris
 Striuntius 
 Systomus
 Xenobarbus
 Phân họ Cyprininae  Rafinesque, 1815: Đại lục Á Âu.
 ‘Puntius’ semifasciolatus
 ‘Puntius’ snyderi
 Neobarynotus
 Aaptosyax
 Carassioides
 Carassius – cá diếc, cá vàng
 Cyprinus – cá chép
 Luciocyprinus
 Paraspinibarbus
 Parator
 Procypris
 Pseudosinocyclocheilus
 Sinibarbus
 Sinocyclocheilus
 Typhlobarbus
 Albulichthys
 Amblyrhynchichthys
 Anematichthys
 Balantiocheilos
 Barbonymus – cá mè vinh.
 ‘Barbonymus’ gonionotus
 Cosmochilus
 Cyclocheilichthys
 Cyclocheilos
 Discherodontus
 Eirmotus
 Hypsibarbus
 Kalimantania
 Laocypris
 Mystacoleucus
 Parasikukia
 Poropuntius
 Puntioplites
 Rohteichthys
 Sawbwa
 Scaphognathops
 Sikukia
 Troglocyclocheilus
 Phân họ Acrossocheilinae Yang, 2015 – Đông Nam Á và Trung Quốc.
 Acrossocheilus
 Folifer
 Onychostoma
 Phân họ Spinibarbinae Yang, 2015 – Lào, bắc Việt Nam và nam Trung Quốc.
 Spinibarbus
 Spinibarbichthys
 Phân họ Schizothoracinae McClelland, 1842 – Trung Á.
 Aspiorhynchus
 Percocypris
 Schizopyge
 Schizothorax
 Phân họ Schizopygopsinae Mirza, 1991 – Trung Á.
 Chuanchia
 Diptychus
 Gymnocypris
 Gymnodiptychus
 Herzensteinia
 Oreinus
 Oxygymnocypris
 Platypharodon
 Ptychobarbus
 Schizopygopsis
 Phân họ Barbinae Bleeker, 1859 – Đại lục Á Âu, tây bắc châu Phi. 
 Aulopyge
 Barbus
 Hsianwenia
 Caecocypris
 Capoeta
 Cyprinion
 Kantaka
 Luciobarbus
 Scaphiodonichthys
 Schizocypris
 Semiplotus

Phát sinh chủng loài
Năm 2016, Stout đã phân chia và sắp xếp lại họ Cyprinidae nghĩa rộng (sensu lato) thành họ Cyprinidae nghĩa hẹp (sensu stricto) và một loạt các họ khác; bao gồm Danionidae, Paedocyprididae, Sundadanionidae, Xenocyprididae, Acheilognathidae, Gobionidae, Tanichthyidae và Leuciscidae.

Cây phát sinh chủng loài dưới đây vẽ cho họ Cyprinidae nghĩa hẹp (sensu stricto).

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 
 
 

 
Cá chép, họ
Cá Bắc Mỹ
Cá châu Âu
Cá châu Á
Cá châu Phi