Đan Phượng

Đan Phượng là một huyện ngoại thành thuộc thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Đan Phượng (丹鳳) theo nghĩa gốc Hán có nghĩa là chim phượng đỏ.

Địa lý
Đan Phượng nằm ở phía tây bắc trung tâm thành phố Hà Nội, tại khoảng giữa của trục đường quốc lộ 32 từ trung tâm Hà Nội đi Sơn Tây, cách trung tâm thành phố khoảng 20km.

Phía đông giáp huyện Đông Anh (với ranh giới là sông Hồng) và quận Bắc Từ Liêm
Phía nam giáp huyện Hoài Đức
Phía tây giáp huyện Phúc Thọ với ranh giới là sông Đáy
Phía bắc giáp huyện Mê Linh với ranh giới là sông Hồng.

Huyện Đan Phượng có Quốc lộ 32 chạy qua khoảng 4 Km, nếu đi từ phía Hà Nội lên Sơn Tây đến Km 16+500 là ngã Tư Trôi (thuộc huyện Hoài Đức) rẽ phải khoảng 300m là đến huyện Đan Phượng theo tỉnh lộ 422. So với các quận, huyện của thủ đô Hà Nội, Đan Phượng có ít đơn vị hành chính và diện tích tự nhiên thuộc loại nhỏ, nhưng xét về mảng văn hóa giáo dục lại rất phong phú. Tất cả các trường Tiểu học trong huyện đã đạt chuẩn Quốc gia, có những xã đông dân cư khoảng 19.000 người như ở Tân Hội, 25.000 người như ở Tân Lập, hơn 10.000 người như ở thị trấn Phùng, Hồng Hà, Phương Đình,...)

Địa hình
Huyện Đan Phượng là huyện có hệ thống sông Hồng, sông Đáy chảy qua. Xưa kia là ngã ba sông (sông Hồng, sông Nhuệ, sông Đáy) nên địa hình của huyện tương đối bằng phẳng, chủ yếu là đất phù sa. Chiều cao trung bình từ 6-8m.

Dân số năm 2019 là 174.501 người. 5% dân số theo đạo Thiên Chúa.

Lịch sử
Huyện được đặt từ thời Trần, thuộc xứ Đoài, đến thời Minh chiếm đóng thì huyện tên là Đan Sơn thuộc châu Từ Liêm, phủ Giao Châu. Sang thời Hậu Lê huyện lệ về phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây. Năm 1831, vua Minh Mạng điều chỉnh địa giới hành chính và thành lập các tỉnh mới. Huyện đựợc tách ra thành huyện riêng vào năm 1832 vẫn thuộc phủ Quốc Oai. Năm 1904, Đan Phựợng được nhập về phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông.

Sau cách mạng tháng Tám (1945), cấp phủ bị bãi bỏ, nên từ tháng 8 năm 1945 đến tháng 3 năm 1947 sáp nhập xã Cối Sơn (Tân Lập, Tân Hội) và Hạ Trì (Liên Hà, Liên Trung) thuộc huyện Từ Liêm thành huyện Đan Phượng thuộc tỉnh Hà Đông.

Từ tháng 3 năm 1947, 4 huyện Đan Phượng, Hoài Đức, Thanh Trì, Thanh Oai và thị xã Hà Đông được cắt chuyển về thành phố Hà Nội theo quyết định của Khu II (Khi sự kiện 19 tháng 12 năm 1946 nổ ra, Mặt trận Hà Nội được sáp nhập vào Khu II. Từ ngày 1 tháng 11 năm 1948, Khu 2 đặt quyền trực thuộc của Liên khu 3, nhưng đến tháng 5 năm 1949 thì khu Hà Nội lại được tách ra để thành lập Mặt trận Hà Nội độc lập, trực thuộc Bộ Tổng tư lệnh. Tình trạng này được duy trì cho đến sau năm 1954, khi đấy gọi là Khu Hà Nội).

Từ ngày 12 tháng 3 năm 1947 đến tháng 5 năm 1948, huyện Đan Phượng được gộp vào liên quận huyện IV - Hoài Đức và Đan Phượng (theo công văn số: 038/KCT, ngày 13 tháng 3 năm 1947), UBK- Khu XI của Bộ chỉ huy Chiến khu XI). Tháng 5 năm 1947, Trung ương quyết định tách ba tỉnh Hà Nội, Hà Đông, Sơn Tây ra khỏi Khu II, thành lập Khu XI.

Tháng 5 năm 1948 đến tháng 10 năm 1948, Khu XI được Trung ương quyết định giải thể Khu XI và thành lập tỉnh Lưỡng Hà (Hà Đông - Hà Nội) thuộc Liên khu III. Lúc này, liên quận huyện IV - Hoài Đức và Đan Phượng được tách ra thành huyện Liên Bắc. Đan Phượng thuộc huyện Liên Bắc - tỉnh Lưỡng Hà.

Từ tháng 10 năm 1948 đến tháng 3 năm 1954:
Khu uỷ III tách Lưỡng Hà thành 2 tỉnh: Hà Đông, Hà Nội, và do vậy, lúc này, Đan Phượng thuộc huyện Liên Bắc tỉnh Hà Đông.
Tháng 12 năm 1952, phần lớn địa bàn Đan Phượng thuộc bắc Liên Bắc do Ban cán sự bắc Liên Bắc nắm, ranh giới là đường quốc lộ 11A (32) để việc chỉ đạo phong trào kháng chiến được sâu sát, kịp thời hơn.

Tháng 4 năm 1954, huyện Đan Phượng được tái lập và thuộc tỉnh Sơn Tây quản lý theo quyết định của Liên khu uỷ III.

Tháng 8 năm 1954, huyện Đan Phượng được Liên khu uỷ III cắt chuyển trả lại cho tỉnh Hà Đông.

Ngày 20 tháng 4 năm 1961, 5 xã thuộc huyện Đan Phượng là Tân Dân (Thượng Cát), Tân Tiến (Liên Mạc), Trần Phú (Phú Diễn), Trung Kiên (Tây Tựu) và Minh Khai được cắt chuyển về huyện Từ Liêm (Hà Nội) theo quyết định của Quốc hội tại kì họp thứ 2 (Khóa II) (nay là địa bàn các phường Thượng Cát, Liên Mạc, Phú Diễn, Phúc Diễn, Tây Tựu, Minh Khai thuộc quận Bắc Từ Liêm).

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, huyện Đan Phượng thuộc quyền quản lý của tỉnh mới Hà Tây.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, huyện Đan Phượng là một trong 24 đơn vị hành chính của tỉnh Hà Sơn Bình, gồm thị trấn Phùng và 15 xã: Đan Phượng, Đồng Tháp, Hạ Mỗ, Hồng Hà, Liên Hà, Liên Hồng, Liên Trung, Phương Đình, Song Phượng, Tân Hội, Tân Lập, Thọ An, Thọ Xuân, Thượng Mỗ, Trung Châu.

Từ ngày 29 tháng 12 năm 1978 đến ngày 12 tháng 8 năm 1991, huyện Đan Phượng được cắt chuyển về thành phố Hà Nội theo quyết định của Quốc hội tại kì họp thứ 4 (khoá VI) vào cuối tháng 12 năm 1978.

Từ ngày 12 tháng 8 năm 1991 đến ngày 29 tháng 5 năm 2008, huyện Đan Phượng là một trong 14 đơn vị hành chính của tỉnh Hà Tây theo quyết định của Quốc hội tại kì họp thứ 9 (khoá VIII) vào ngày 12 tháng 8 năm 1991.

Ngày 8 tháng 4 năm 2002, mở rộng thị trấn Phùng trên cơ sở điều chỉnh một phần diện tích, dân số của hai xã Đan Phượng và Song Phượng.

Ngày 1 tháng 8 năm 2008, giải thể tỉnh Hà Tây cũ, huyện Đan Phượng thuộc thành phố Hà Nội theo Nghị quyết 15-NQ/QH ngày 29 tháng 5 năm 2008.

Hành chính
Huyện Đan Phượng có 16 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Phùng (huyện lỵ) và 15 xã: Đan Phượng, Đồng Tháp, Hạ Mỗ, Hồng Hà, Liên Hà, Liên Hồng, Liên Trung, Phương Đình, Song Phượng, Tân Hội, Tân Lập, Thọ An, Thọ Xuân, Thượng Mỗ, Trung Châu.

Các đơn vị hành chính cơ sở cấp xã, thôn, cụm dân cư

1. Thị trấn Phùng 6 phố, thôn: Phan Đình Phùng, Phùng Hưng, Phượng Trì, Nguyễn Thái Học, Tây Sơn, Thụy Ứng

2. Đan Phượng (Phùng) 3 thôn: Đại Phùng, Đoài Khê, Đông Khê

3. Đồng Tháp (Liên Hợp) 5 thôn: Bãi Tháp, Bãi Thuỵ, Đại Thần, Đồng Lạc, Thọ Vực

4. Hạ Mỗ (Hồng Thái) 2 thôn: Hạ Mỗ,Trúng Đích

5. Hồng Hà 4 thôn: Bá Dương Nội, Bá Dương Thị (Bá), Bồng Lai, Tiên Tân (Bến Tiên)

6. Liên Hà 3 thôn: Đoài, Quý, Thượng

7. Liên Hồng 4 thôn: Đông Lai, Hữu Cước, Thượng Trì, Tổ

8. Liên Trung 2 thôn: Hạ Trì, Trung

9. Phương Đình (Liên Minh) 8 thôn: Cổ Ngoã, Địch Trong, Địch Trung, Địch Đình, Địch Thượng, Ích Vịnh, La Thạch, Phương Mạc

10. Song Phượng 4 thôn, xóm: Tháp Thượng, Thu Quế, Thuận Thượng, Thống Nhất

11. Tân Hội 4 thôn: Thượng Hội, Thuý Hội, Phan Long (Sơn), Vĩnh Kỳ

12. Tân Lập 4 thôn: Đan Hội, Hạ Hội, Hạnh Đàn, Ngọc Kiệu (Tên chung: Kẻ Gối hay Tổng Gối) và 4 tổ dân phố Tân Tây Đô.

13. Thọ An 3 thôn: An Thanh (Tây Sơn), Thanh Điềm (Bắc Hà), Thọ Lão (Đông Hải)

14. Thọ Xuân 4 thôn: Tiến Bộ, Thống Nhất, Chiến Thắng, Hoà Bình

15. Thượng Mỗ  (Hồng Phong) 3 thôn: Thượng Mỗ, Thượng Bãi, Phùng Hưng

16. Trung Châu 8 thôn: Chu Phan, Hưu Trưng, Nại Yên (Nại Xá, Yên Châu), Phương Lang (Phương Nội), Phương Ngoại, Trung Hà làng, Vạn Vĩ, Văn Môn.

Văn hóa

Nghệ thuật 
Huyện là cái nôi của các loại hình nghệ thuật dân gian trong đó có Hát ca trù ở xã Thượng Mỗ, Vật truyền thống ở xã Hồng Hà, Thổi cơm thi ở hội Dầy, hát Chèo tàu ở hội Gối (Tân Hội), hát chèo bè trên sông của dân chài Vạn Vĩ, hội thả diều ở Bá Giang, bơi trải ở Đồng Tháp, rước cây bông ở Trung Hà…

Danh nhân 
Huyện có 15 tiến sĩ có tên trong văn bia tại Văn miếu Quốc tử giám và nhiều danh nhân tiêu biểu như: 

 Thi Sách chồng bà Trưng Trắc
 Tô Hiến Thành đại thần hai triều vua Lý, được phong Vương dù không phải tôn thất
 Văn Dĩ Thành thủ lĩnh khởi nghĩa chống quân Minh, xuất hiện trong Truyền kỳ mạn lục
 Nguyễn Danh Dự danh thần triều Lê Trung Hưng
 Quang Dũng nổi tiếng với tác phẩm "Tây Tiến", người làng Phượng Trì (nay thuộc thị trấn Phùng)
 Đỗ Bá Tỵ, Đại tướng QĐNDVN, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội nước Việt Nam
 Nghệ sĩ nhân dân Thương Huyền

Di tích lịch sử 

 Đình Đại Phùng ở xã Đan Phượng là di tích quốc gia đặc biệt. Đình thờ tướng Vũ Hùng có công giúp vua đánh giặc phương Bắc, được dân làng phong thánh

 Đình Bá Dương (Hồng Hà, Đan Phượng ) thờ tướng Nguyễn Cả, tham gia dẹp 12 sứ quân với lễ hội thả diều nổi tiếng
 Miếu Đinh Nguyên (xã Thọ An)
 Đình Ích Vịnh (xã Phương Đình)
 Đền Nhã Lang (xã Hạ Mỗ)
 Chùa Báo Ân (Làng Trúng Đích-Hạ Mỗ)
 Chùa Liên Trung (xã Liên Trung
 Đình chùa Phương Mạc (xã Phương Đình)
 Miếu Voi Phục (xã Tân Hội)
 Lăng Văn Sơn (xã Tân Hội)
 Đền Bà Sa Lãng (xã Liên Hà)
 Đền Văn Hiến - Thờ Thái úy Phụ chính Tô Hiến Thành (xã Hạ Mỗ)
 Đình Vạn Xuân (xã Hạ Mỗ)
 Chùa Hải Giác (xã Hạ Mỗ)
 Đền Chi Trỉ (xã Hạ Mỗ)
 Chùa Già Lê (xã Hồng Hà)
 Miếu Xương Rồng (xã Liên Hồng)
 Đền thờ Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải - DTLS cấp tỉnh, thành phố (xã Thọ An)
 Đình Thọ Lão (xã Thọ Xuân) thờ tứ vị đại vương thời Trần, đã được cấp bằng xếp hạng di tích lịch sử văn hóa.
 Chùa Đình Giá (cụm di tích Chùa Đôi Hồi - Đền Tam Phủ) - DTLS văn hóa & cách mạng cấp Quốc Gia (xã Song Phượng)

Đặc sản 

Đậu Phụ làng Trúng Đích-Hạ Mỗ
 Nem Phùng
 [[Rượu Nếp Bá giang],đậu phụ nhự Bá giang]
 [Ca dao:"Giò Chèm,rượu Bá, nem Phùng.Ai chưa thưởng thức xin đừng khoe sang"]
 [Ca dao:"Rượu Nếp,đậu  nhự Bá giang.Ai chưa thưởng thức, khoe sang xin đừng!"

Các danh hiệu 

 Huyện anh hùng lực lượng vũ trang.
 Huyện Anh hùng Lao động.
 Huyện Nông thôn mới đầu tiên của Thủ đô Hà Nội.

Các cá nhân được truy tặng, phong tặng danh hiệu anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân:

1. Anh hùng, liệt sĩ thời kỳ chống Pháp: Phan Xích (tức Nguyễn Thạc Rương): nguyên chỉ huy trưởng huyện đội Liên Bắc, giặc Pháp tôn là hùm xám Liên Bắc.

2. Anh hùng, liệt sĩ thời kỳ chống Pháp: Lê Thao (Xã Hạ Mỗ).

3. Anh hùng, liệt sĩ thời kỳ chống Pháp: Hoàng Thị Lê (Thôn Thượng Trì, Xã Liên Hồng).

4. Anh hùng Hoàng Hữu Chuyên (chống Trung Quốc năm 1979)

Hạ tầng giao thông
Hiện nay, trên địa bàn huyện đã hình thành khu đô thị Tân Tây Đô (thuộc xã Tân Lập), khu nhà ở Tân Lập cũng như khu đô thị Vinhome Wonder Park (đang xây dựng ở xã Tân Hội và Liên Trung). Ngoài ra còn có khu đô thị sinh thái The Phoenix (thuộc xã Đan Phượng) và các siêu thị.

Các dự án hạ tầng giao thông đã được quyết định đầu tư như: đường Vành đai 4, đường Tây Thăng Long

Các dự án đường sắt đô thị đi qua địa bàn huyện (dự kiến) là các tuyến số 3 (Trôi - Nhổn - Yên Sở), tuyến số 4 (Liên Hà - Bắc Thăng Long).

Tuyến tàu điện một ray (monorail) Liên Hà - Tân Lập - An Khánh (huyện Đan Phượng và Hoài Đức)

Hệ thống xe buýt

Điểm đầu cuối và trung chuyển
Tân Lập (29)
Thọ An (162)
Phùng (66, 67)

Các tuyến xe buýt hoạt động:

Các tuyến đường phố 

 Hồng Thái
 Lý Phục Man
 Ô Diên
 Phùng
 Phượng Trì
 Song Phượng
 Tân Hội
 Tân Lập
 Thụy Ứng
 Văn Sơn

 Vạn Xuân (một đoạn quốc lộ 32 đi qua ngã tư Tân Lập)
 Nguyễn Thái Học 
 Tây Sơn

Làng nghề 
Là một huyện gần trung tâm Hà Nội dân cư đông đúc rất thuận lợi cho việc tiêu thụ các sản phẩm từ nông nghiệp cũng như hình thành các làng nghề, nhóm nghề như mộc nội thất, chế biến thực phẩm, tiêu thụ nông sản, trồng hoa... Khu vực đồng bằng sông Hồng là nơi tập trung nhiều làng nghề. Các làng nghề truyền thống thường tập trung ở các tỉnh thành như Hà Nội, Nam Định, Hà Tây cũ, Thái Bình. Còn các làng nghề và làng có nghề lại thường tập trung ở Hà Nội, Hà Tây cũ, bắc Hưng Yên, nam Vĩnh Phúc, Nam Định. Nghề phụ thường thì tập trung ở khu vực ven đô thị lớn, nơi mật độ dân cư cao hay các đầu mối giao thông thuận lợi. Đan Phượng là huyện nhỏ nhưng hội tụ đầy đủ các yếu tố trên nên cũng có khá nhiều làng nghề truyền thống, làng nghề, làng có nghề và nghề phụ như:
 Làng nghề chế biến lâm sản thôn Thượng (Liên Trung)
 Làng nghề kẹo lạc Tháp Thượng (Song Phượng)
 Làng nghề mộc thôn Đoài (Liên Hà)
 Nghề làm giò chả Thượng Hội (Tân Hội)
 Làng nghề đậu phụ Trúng Đích (Hạ Mỗ)
 Chăn nuôi bò sữa La Thạch (Phương Đình)
 Làng có nghề mộc thôn Quý (Liên Hà)
 Làng nghề chế biến lâm sản thôn Hạ (Liên Trung)
 Làm giá đỗ, bán rau, lá chuối ở Trung Châu)
 Làng nghề rèn Thúy Hội (Tân Hội)
 Trồng hoa ở Hạ Mỗ và lân cận
 Làng nghề nấu rượu, đậu phụ Bá Nội (Hồng Hà)
 Làng xuất ngoại, có nghề mộc ở Tân Hội
 Làng nghề mộc và đồ mộc Thượng Thôn (Liên Hà).

Chú thích

Liên kết ngoài