Tổng giáo phận Huế

Tổng giáo phận Huế (tiếng Latin: Archidioecesis Hueensis) là một tổng giáo phận của Giáo hội Công giáo Rôma ở miền trung Việt Nam.

Tính đến năm 2019, Tổng Giáo phận Huế có diện tích 9.773 km² (tương ứng các tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế), với 63.070 giáo dân (3.29% dân số), 182 linh mục và 85 giáo xứ.

Cai quản Tổng giáo phận hiện nay là Tổng giám mục đô thành Giuse Nguyễn Chí Linh (từ năm 2016) và Tổng giám mục phó Giuse Đặng Đức Ngân (từ năm 2023).

Lược sử hình thành

Huế thuộc Hạt Đại diện Tông tòa Đàng Trong (1659-1844)
Giáo hoàng Alexanđê VII (1655-1667) ban Sắc chỉ Apostolatus Officium, ký ngày 29 tháng 7 năm 1658 bổ nhiệm linh mục François Pallu làm Giám mục hiệu tòa Heliopolis và linh mục Pierre Lambert de la Motte làm Giám mục hiệu tòa Berythe, đều là Giám mục "trong phần đất dân ngoại" ở Việt Nam - Đại Việt.

Hơn một năm sau, ngày 9 tháng 9 năm 1659, Giáo hoàng Alexandre VII lại công bố Sắc chỉ Super Cathedram phân chia "phần đất dân ngoại" ở Việt Nam - Đại Việt rõ ràng: Giám mục Pallu coi sóc giáo phận Đàng Ngoài và Giám mục Lambert coi sóc giáo phận Đàng Trong.

Huế thuộc Hạt Đại diện Tông tòa Đông Đàng Trong (Quy Nhơn) (1844-1850)
Giám mục Taberd, vị Giám mục chính thứ 10 Giáo phận Đàng Trong qua đời năm 1840 và Giám mục Etienne-Théodore Cuénot kế nhiệm triệu tập Hội nghị Gò Thị tháng 10 năm 1841 chuẩn bị cho việc xin Tòa Thánh chia tách và thành lập 2 giáo phận mới.

Đến tháng 9 năm 1844, Tòa Thánh đã quyết định thành lập hai Hạt Đại diện Tông Tòa mới: Hạt Đại diện Tông Tòa Tây Đàng Trong và Hạt Đại diện Tông Tòa Đông Đàng Trong.

Hạt Đại diện Tông tòa Bắc Đàng Trong (1850)
Năm 1850, Tòa Thánh lại chia Đàng Trong thành bốn Hạt Đại diện Tông tòa: Đông Đàng Trong (Quy Nhơn) vẫn do Giám mục Cuénot Thể coi sóc; Tây Đàng Trong (Sài Gòn) do Giám mục Lefèbvre đảm trách; Nam Đàng Trong (Nam Vang) do Giám mục Michel điều hành; Bắc Đàng Trong (Huế) do Giám mục Pellerin cai quản.

Ngày 28 tháng 8 năm 1850, Giáo hoàng Piô IX ban hành Sắc chỉ Postulat Apostolici, Hồng y A. Picchiani thừa lệnh ký tên, đóng dấu ấn Ngư phủ, chấp thuận thành lập giáo phận mới có danh xưng là Bắc Đàng Trong (Giáo phận Huế) với diện tích khoảng 12.227 km2. Ranh giới phía Đông là biển Đông. Phía Tây là biên giới Việt-Lào. Phía Bắc là dòng sông Gianh - Nguồn Son, có huyện địa đầu Bố Trạch. Phía Nam từ Thiên hạ đệ nhất hùng quan của đèo Hải Vân trở ra, thuộc huyện Phú Lộc, phủ Thừa Thiên. Nhân sự gồm có 2 thừa sai Pháp Jean Paul Galy và Joseph Sohier, 12 linh mục người Việt, 2 chủng viện Di Loan và Kẻ Sen, 6 tu viện Mến Thánh Giá Nhu Lý, Di Loan, Dương Sơn, Phủ Cam, Kẻ Bàng, Mỹ Hương, 24.000 giáo dân. Tháng 12 năm 1856, Giám mục François-Marie Pellerin rời Huế vào Đà Nẵng và lên tàu La Capricieuse của Hải quân Pháp đi Hương Cảng rồi đi Pháp. Tháng 11 năm 1860, giám mục này đi Penang và bàn giao công việc điều hành Hạt đại diện Tông Tòa trong tay Giám mục phó Joseph-Hyacinthe Sohier (tấn phong giám mục ngày 17 tháng 8 năm 1851 tại Di Loan).

Hạt Đại diện Tông tòa Huế (1924)
Năm 1924, Hạt Đại diện Tông tòa Huế có 44 thừa sai, 83 linh mục, 35 sư huynh, 500 nữ tu, 68.000 giáo dân.

Năm 1925, Giáo hoàng Piô XI lập Tòa Khâm Sứ Đông Dương. Vị khâm sứ đầu tiên là Giám mục Constantino Ajuti, người Ý, được bổ nhiệm ngày 25 tháng 5 năm 1925. Quan Thượng thư Nguyễn Hữu Bài đã đề nghị và giúp đỡ xây cất Tòa Khâm Sứ tại Huế, cạnh nhà thờ chính tòa Phủ Cam và khánh thành năm 1925. Năm 1951, Tòa Khâm Sứ được dời ra Hà Nội. Hiện nay, tòa nhà ở Huế là trụ sở của cộng đoàn Mến Thánh Giá Huế.

Năm 1941, Công đồng Đông Dương đã họp tại Toà khâm mạng Phủ Cam, Giáo phận Huế lớn mạnh với số giáo dân 74.904 người, 25 thừa sai Paris, 102 linh mục người Việt Nam.

Năm 1950, Hạt Đại diện Tông Tòa Huế kỷ niệm 100 năm thành lập Địa phận, số giáo dân là 78.500.

Tổng giáo phận Huế (1960)
Ngày 24 tháng 11 năm 1960, Giáo hoàng Gioan XXIII ra Tông Thư "Venerabilium Nostrorum" thiết lập Hàng Giáo phẩm Công giáo Việt Nam với 3 Giáo tỉnh: Hà Nội, Huế và Sài Gòn. Ngày 8 tháng 12 năm 1960, tông thư này chính thức công bố tại Việt Nam. Cùng với việc nâng cấp Hạt Đại diện Tông Tòa Huế thành Tổng giáo phận, Giáo hoàng còn ra quyết định bổ nhiệm Giám mục Hạt Đại diện Tông tòa Vĩnh Long Phêrô Martinô Ngô Đình Thục làm Tổng Giám mục đô thành Tiên khởi, Trưởng giáo tỉnh Huế. Tính đến năm 1962, Tổng Giáo phận Huế có 162 linh mục (112 linh mục triều, 50 linh mục dòng) và 100.225 tín hữu. Số giáo xứ có linh mục là 85 và giáo họ không có linh mục là 264. 

Sau khi Tổng giám mục Ngô Đình Thục không thể trở về Việt Nam, Tòa Thánh bổ nhiệm Giám mục Giáo phận Cần Thơ Philípphê Nguyễn Kim Điền với hàm Tổng giám mục, Giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Huế, từ năm 1964. Năm 1968, Tòa Thánh chính thức bổ nhiệm Tổng giám mục Điền làm Tổng giám mục Tổng giáo phận Huế. Năm 1975, Tổng giám mục Điền tấn phong chức giám mục Stêphanô Nguyễn Như Thể làm Tổng giám mục phó. Tổng giám mục phó đảm nhận chức vụ đến năm 1983 thì xin từ nhiệm. Năm 1984, có thông tin cho rằng Tổng giám mục Nguyễn Kim Điền tấn phong giám mục phụ tá Giacôbê Lê Văn Mẫn, nhưng việc tấn phong này chưa được thông báo lên Tòa Thánh.

Với sự qua đời của Tổng giám mục Nguyễn Kim Điền năm 1988, Tòa Thánh bổ nhiệm Hồng y Giuse Maria Trịnh Văn Căn, Tổng giám mục Hà Nội làm Giám quản Tông Tòa. Hồng y Căn qua đời năm 1990, do đó, từ năm 1990 đến năm 1994, Tổng giáo phận Huế được đặt dưới sự quản lý của Giám quản Giáo phận Lê Văn Mẫn. Năm 1994, nguyên Tổng giám mục phó Nguyễn Như Thể được Tòa Thánh cử làm Giám quản Tông Tòa và chính thức được đặt làm Tổng giám mục Tổng giáo phận vào năm 1998. Dưới thời Tổng giám mục Stêphanô Nguyễn Như Thể, Tổng giáo phận Huế còn có giám mục phụ tá Phanxicô Xaviê Lê Văn Hồng, từ năm 2005. 

Tháng 5 năm 2006, khu vực Nam Quảng Bình phần hữu ngạn sông Gianh – sông Son được chuyển giao cho Giáo phận Vinh quản lý, hiện nay khu vực này thuộc Giáo phận Hà Tĩnh từ năm 2018. Địa giới của Tổng giáo phận Huế chỉ còn trong hai tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế cho đến ngày nay.

Năm 2012, Tòa Thánh đồng thuận cho Tổng giám mục Nguyễn Như Thể hồi hưu, và chọn giám mục phụ tá Lê Văn Hồng làm Tổng giám mục Huế. Ông đảm nhận chức vụ này cho đến năm 2016, khi Tòa Thánh chấp thuận đơn từ nhiệm của Tổng giám mục Hồng và bổ nhiệm giám mục giáo phận Thanh Hóa Giuse Nguyễn Chí Linh làm Tổng giám mục kế nhiệm. Tháng 9 năm 2023, Tòa Thánh bổ nhiệm Giám mục Đà Nẵng Giuse Đặng Đức Ngân làm Tổng giám mục phó Tổng giáo phận Huế.

Các danh địa trong tổng giáo phận

Nhà thờ chính tòa và Tòa Tổng giám mục

Nhà thờ chính tòa Phủ Cam, tên chính thức là Nhà thờ Trái tim Cực sạch Đức Mẹ là nhà thờ chính tòa của Tổng Giáo phận.

Thánh địa hành hương
 Vương cung thánh đường Đức Mẹ La Vang

Các nhà thờ và tu viện lớn
 Nhà thờ Dòng Chúa Cứu Thế, Huế
 Dòng Thánh Tâm Chúa Giêsu TGP Huế
 Đan Viện Thiên An Huế
 Cộng đoàn sư huynh Lasan
 Dòng con Đức Mẹ đi viếng
 Dòng thánh Phaolô
 Dòng con Đức Mẹ Vô Nhiễm
 Dòng nữ Cát Minh
 Dòng Mến Thánh Giá Huế

Các giáo hạt và giáo xứ 
Địa giới giáo phận: phía bắc giáp giáo phận Hà Tĩnh, phía nam giáp giáo phận Đà Nẵng, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp Hạt Đại diện Tông tòa Savannakhet (Lào), phía tây nam giáp Hạt Đại diện Tông tòa Pakse (Lào).

Tổng giáo phận Huế có 5 giáo hạt, 99 giáo xứ.

Thừa Thiên – Huế 
 Giáo hạt Thành phố Huế (TP. Huế, một phần nhỏ TX. Hương Thủy, TX. Hương Trà)
 Giáo xứ An Vân - Phường Hương An, thành phố Huế
 Giáo xứ Bến Ngự - 67 Phan Đình Phùng, phường Vĩnh Ninh, thành phố Huế
 Giáo xứ Bình Điền - Xã Bình Tiến, thị xã Hương Trà
 Giáo xứ Buồng Tằm - Xã Dương Hòa, thị xã Hương Thủy
 Giáo xứ Đá Hàn - Xã Hương Thọ, thành phố Huế
 Giáo xứ Đốc Sơ - Phường Hương Sơ, thành phố Huế
 Giáo xứ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp (Dòng Chúa Cứu Thế) - 142 Nguyễn Huệ, phường Phú Nhuận, thành phố Huế
 Giáo xứ Gia Hội - 10 Tô Hiến Thành, phường Gia Hội, thành phố Huế
 Giáo xứ Kim Long - Phường Kim Long, thành phố Huế
 Giáo xứ Nguyệt Biều - Phường Thủy Biều, thành phố Huế
 Giáo xứ Phanxicô - 41 Nguyễn Tri Phương, phường Phú Nhuận, thành phố Huế
 Giáo xứ Phủ Cam - 1 Đoàn Hữu Trung, phường Phước Vĩnh, thành phố Huế
 Giáo xứ Phú Hậu - Đường Hoàng Văn Lịch, phường Phú Hậu, thành phố Huế
 Giáo xứ Phường Đúc - 321 Bùi Thị Xuân, phường Phường Đúc, thành phố Huế
 Giáo xứ Sơn Thủy - Xã Sơn Thủy, huyện A Lưới
 Giáo xứ Tân Thủy - Phường Vĩ Dạ, thành phố Huế
 Giáo xứ Tây Linh - 139 Thái Phiên, phường Thuận Lộc, thành phố Huế
 Giáo xứ Tây Lộc - 146 Nguyễn Trãi, phường Tây Lộc, thành phố Huế
 Giáo xứ Thiên An - Phường Thủy Xuân, thành phố Huế
 Hạt Hương Phú (TX. Hương Thủy, Phú Vang và một phần nhỏ TP. Huế)
 Giáo xứ An Truyền - Xã Phú An, huyện Phú Vang
 Giáo xứ Cự Lại - Xã Phú Hải, huyện Phú Vang
 Giáo xứ Diêm Tụ - Xã Phú Gia, huyện Phú Vang
 Giáo xứ Dương Mong - Xã Phú Gia, huyện Phú Vang
 Giáo xứ Hòa An - Xã Phú Thanh, thành phố Huế
 Giáo xứ Lại Ân - Xã Phú Mậu, thành phố Huế
 Giáo xứ Lương Văn - Phường Thủy Lương, thị xã Hương Thủy
 Giáo xứ Mậu Tài - Xã Phú Mậu, thành phố Huế
 Giáo xứ Phù Lương - Phường Phú Bài, thị xã Hương Thủy
 Giáo xứ Quy Lai - Xã Phú Thanh, thành phố Huế
 Giáo xứ Tân Mỹ - Phường Thuận An, thành phố Huế
 Giáo xứ Thần Phù - Xã Thủy Châu, thị xã Hương Thủy
 Giáo xứ Tiên Nộn - Xã Phú Mậu, thành phố Huế
 Giáo xứ Vĩnh Lại - Xã Phú Thanh, thành phố Huế
 Hạt Hương Quảng Phong (các huyện Phong Điền, Quảng Điền, TX. Hương Trà và một phần nhỏ TP. Huế)
 Giáo xứ Đại Lược - Xã Điền Lộc, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Đại Phú - Xã Điền Lộc, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Đông Lâm - Xã Quảng Vinh, huyện Quảng Điền
 Giáo xứ Dương Sơn - Xã Hương Toàn, thị xã Hương Trà
 Giáo xứ Hải Nhuận - Xã Phong Hải, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Hương Lâm - Xã Điền Hương, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Kim Đôi - Xã Quảng Thành, huyện Quảng Điền
 Giáo xứ Linh Thủy - Xã Quảng Ngạn, huyện Quảng Điền
 Giáo xứ Lương Mai - Xã Phong Chương, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Nhất Đông - Xã Điền Hương, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Nhất Tây - Xã Điền Hương, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Phú Xuân - Xã Phong Hòa, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Sơn Công - Phường Hương Vân, thị xã Hương Trà
 Giáo xứ Sơn Quả - Xã Phong Sơn, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Thạch Bình - Thị trấn Sịa, huyện Quảng Điền
 Giáo xứ Thành Công - Xã Quảng Công, huyện Quảng Điền
 Giáo xứ Thanh Tân - Xã Phong Sơn, huyện Phong Điền
 Giáo xứ Triều Sơn Nam - Phường Hương Vinh, thành phố Huế
 Hạt Hải Vân (A Lưới, Nam Đông, Phú Lộc và một phần nhỏ huyện Phú Vang)
 Giáo xứ An Bằng - Xã Vinh An, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Cầu Hai - Xã Lộc Hải, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Chánh Xuân - Xã Lộc Trì, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Hà Thanh - Xã Vinh Thanh, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Hà Úc - Xã Vinh An, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Hói Dừa - Thị trấn Lăng Cô, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Hòa Đa - Thị trấn Phú Đa, huyện Phú Vang
 Giáo xứ Hương Phú - Xã Hương Phú, huyện Nam Đông
 Giáo xứ Lăng Cô - Thị trấn Lăng Cô, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Loan Lý - Thị trấn Lăng Cô, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Nam Phổ - Xã Phú Thượng, huyện Phú Vang
 Giáo xứ Nước Ngọt - Xã Lộc Thủy, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Phú Xuyên - Xã Lộc Thủy, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Phước Hưng - Xã Lộc Thủy, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Phước Tượng - Xã Lộc Trì, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Phường Tây - Xã Vinh Hưng, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Thừa Lưu - Xã Lộc Tiến, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Thủy Yên - Xã Lộc Thủy, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Truồi - Xã Lộc An, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Vinh Hòa - Xã Vinh Hiền, huyện Phú Lộc
 Giáo xứ Xuân Thiên - Xã Vinh Xuân, huyện Phú Vang

Quảng Trị 
 Hạt Quảng Trị (toàn bộ địa giới tỉnh Quảng Trị)
 Giáo xứ An Đôn - Phường An Đôn, thị xã Quảng Trị
 Giáo xứ An Lộng - Xã Triệu Hòa, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Bắc Cửa Việt - Thị trấn Cửa Việt, huyện Gio Linh
 Giáo xứ Bố Liêu - Xã Triệu Hòa, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Cảng Mỹ Chánh - Xã Hải Chánh, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Cây Đa - Thị trấn Diên Sanh, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Đại Lộc - Xã Triệu Thuận, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Diên Sanh - Thị trấn Diên Sanh, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Đồng Giám - Xã Triệu Độ, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Đông Hà - 205 Lý Thường Kiệt, phường 5, thành phố Đông Hà
 Giáo xứ Dương Lệ Đông - Xã Triệu Thuận, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Hội Điền - Xã Hải Phong, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Kẻ Văn - Xã Hải Phong, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Khe Sanh - Thị trấn Khe Sanh, huyện Hướng Hóa
 Giáo xứ Kim Giao - Xã Hải Dương, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ La Vang - Xã Hải Phú, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Mỹ Chánh - Xã Hải Chánh, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Mỹ Lộc - Xã Triệu Hòa, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Nam Tây - Xã Gio Sơn, huyện Gio Linh
 Giáo xứ Ngô Xá - Xã Triệu Trung, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Phan Xá - Xã Triệu Đại, huyện Triệu Phong
 Giáo xứ Phước Môn - Xã Hải Lệ, thị xã Quảng Trị
 Giáo xứ Phước Tuyền - Xã Cam Thành, huyện Cam Lộ
 Giáo xứ Tân Lương - Xã Hải Chánh, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Thạch Hãn - Phường 1, thị xã Quảng Trị
 Giáo xứ Thuận Nhơn - Xã Hải Hưng, huyện Hải Lăng
 Giáo xứ Trí Bưu - Phường 2, thị xã Quảng Trị

Các đời giám mục quản nhiệm

Ghi chú:
: Hồng y
: Tổng giám mục
 phó: Tổng giám mục phó
: Giám mục phụ tá hoặc Đại diện tông tòa
: Giám quản tông tòa

Các giám mục có gốc từ Tổng giáo phận Huế
Theo Cẩm nang Năm Thánh 2020 do Tổng giáo phận Huế phát hành, những giám mục người Việt Nam sau đây có nguồn gốc từ Tổng giáo phận Huế:
 Giám mục Đa Minh Maria Hồ Ngọc Cẩn, xuất thân từ Ba Châu.
 Tổng giám mục Phêrô Máctinô Ngô Đình Thục, xuất thân từ Đại Phong.
 Giám mục Tađêô Lê Hữu Từ, xuất thân từ Di Loan.
 Giám mục Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền, xuất thân Nhu Lý.
 Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận, xuất thân từ Phủ Cam.
 Giám mục Alexis Phạm Văn Lộc, xuất thân từ Kẻ Hạc, Quảng Bình.
 Tổng giám mục Stêphanô Nguyễn Như Thể, xuất thân từ Nho Lâm.
 Hồng y Phêrô Nguyễn Văn Nhơn, xuất thân từ An Truyền. 
 Tổng giám mục Phaolô Bùi Văn Đọc, xuất thân từ An Lộng.
 Tổng giám mục Phanxicô Xaviê Lê Văn Hồng, xuất thân từ Trí Bưu.
 Giám mục Giuse Võ Đức Minh, xuất thân từ Mỹ Đức, Quảng Bình.
 Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Đệ, xuất thân từ Thạch Hãn.

Xem thêm
 Danh sách Giáo phận Công giáo Việt Nam theo số giáo dân
 Danh sách Giáo phận Công giáo Việt Nam theo số giáo xứ
 Danh sách Giáo phận Công giáo Việt Nam theo số linh mục
 Danh sách Giáo phận Công giáo Việt Nam theo diện tích
 Công giáo tại Việt Nam

Chú thích

Tham khảo

Tôn giáo ở Huế
Huế
Huế
Khởi đầu năm 1960 ở Việt Nam