Cự Xà

Cự Xà (tiếng Trung: 巨蛇, tiếng La Tinh: Serpens, tiếng Hy Lạp cổ đại: Ὄφις) là một chòm sao ở Bắc Bán cầu. Đây là một trong 48 chòm sao được nhà thiên văn học Ptolemy liệt kê vào thế kỷ thứ 2 và cũng là một trong 88 chòm sao hiện đại được xác định bởi Liên đoàn Thiên văn Quốc tế, mang hình ảnh con rắn. Chòm sao Cự Xà là chòm sao hiện đại duy nhất bị chia thành hai phần riêng biệt: đuôi Cự Xà (tiếng Anh: Serpens Cauda) và đầu Cự Xà (tiếng Anh: Serpens Caput), bị chia cắt bởi chòm sao Xà Phu ở giữa. Chòm sao lớn này có diện tích 637 độ vuông, nằm trên thiên cầu bắc, chiếm vị trí thứ 23 trong danh sách các chòm sao theo diện tích. Chòm sao Cự Xà nằm kề các chòm sao Bắc Miện, Mục Phu, Xử Nữ, Thiên Xứng, Vũ Tiên, Thiên Ưng, Xà Phu, Nhân Mã, Thuẫn Bài.

Ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Cự Xà là ngôi sao khổng lồ Alpha Serpentis hoặc Alpha Serpentis nằm ở phần đầu rắn với cấp sáng biểu kiến là 2,63. Cũng nằm trong chòm sao Cự Xà còn có Messier 5 - một cụm sao cầu có thể nhìn thấy bằng mắt thường.

Lịch sử 

Trong thần thoại Hy Lạp, Cự Xà được đại diện bởi hình ảnh một con rắn được giữ bởi thầy lang Asclepius. Được đại diện trên bầu trời bởi chòm sao Xà Phu (Ophiuchus), Asclepius đã từng giết một con rắn, nhưng con vật này sau đó đã hồi sinh sau khi con rắn thứ hai đặt một loại thảo mộc hồi sinh lên nó trước khi chết. Khi những con rắn lột da hàng năm, chúng được biết đến như biểu tượng của sự tái sinh trong xã hội Hy Lạp cổ đại, và truyền thuyết nói rằng Asclepius sẽ hồi sinh những người đã chết bằng cách sử dụng kỹ thuật tương tự mà ông đã chứng kiến. Mặc dù đây có thể là logic cho sự hiện diện của Cự Xà với Xà Phu, lý do thực sự vẫn chưa được biết đầy đủ. Đôi khi, Cự Xà được mô tả như đang cuộn quanh Xà Phu, nhưng phần lớn các bức vẽ cho thấy Cự Xà đi qua phía sau cơ thể Xà Phu hoặc giữa hai chân của anh ta.

Trong một số pháo đài cổ đại, các chòm sao Cự Xà và Xà Phu được mô tả như hai chòm sao riêng biệt, mặc dù chúng thường được nhìn thấy như một chòm sao duy nhất. Một nhân vật đáng chú ý miêu tả Cự Xà một cách riêng biệt là Johann Bayer; do đó, các ngôi sao của Cự Xà được xếp vào danh mục với các ký hiệu Bayer riêng biệt với các ngôi sao của Xà Phu. Khi Eugène Delporte thiết lập ranh giới các chòm sao hiện đại vào những năm 1920, ông đã chọn khắc họa hai chòm sao riêng biệt. Tuy nhiên, điều này đặt ra vấn đề là làm thế nào để tách rời hai chòm sao, với việc Deporte quyết định chia Cự Xà thành hai khu vực (phần đầu và phần đuôi), và ngăn cách bởi Xà Phu. Hai khu vực này được gọi là Serpens Caput và Serpens Cauda, caput là từ tiếng Latinh để chỉ đầu và cauda là từ Latinh có nghĩa là đuôi.

Trong thiên văn học Trung Quốc, hầu hết các ngôi sao của chòm sao Cự Xà đại diện cho một phần của bức tường bao quanh một khu chợ, được gọi là Tianshi, trong Xà Phu và một phần của Vũ Tiên (Hercules). Chòm sao Cự Xà cũng chứa một vài chòm sao Trung Quốc. Hai ngôi sao ở đuôi tượng trưng cho một phần của Thạch Lâu, tòa tháp có văn phòng chợ. Một ngôi sao khác ở đuôi tượng trưng cho Liesi, cửa hàng kim hoàn. Một ngôi sao trong đầu (Mu Serpentis) đánh dấu Tianru, đại diện cho vú nuôi của thái tử, hoặc đôi khi là mưa.

Có hai chòm sao "Cự Xà" trong thiên văn học Babylon, được gọi là Mušḫuššu và Bašmu. Có vẻ như Mušḫuššu được miêu tả là con lai giữa rồng, sư tử và chim, và gần tương ứng với Trường Xà (Hydra). Bašmu là một con rắn có sừng (Ningishzida) và gần tương ứng với Ὄφις chòm sao Eudoxus của Cnidus mà Ὄφις (Serpens) của Ptolemy được đặt trên đó.

Đặc trưng

Các ngôi sao

Ngôi sao phần đầu 

Đánh dấu trái tim của Cự Xà là ngôi sao sáng nhất của chòm sao, Alpha Serpentis. Thường được gọi là Unukalhai, là một sao khổng lồ màu đỏ thuộc loại quang phổ K2III nằm cách xa khoảng 23 parsec với cấp sáng biểu kiến là 2,630 ± 0,009, có nghĩa là nó có thể dễ dàng nhìn thấy bằng mắt thường ngay cả ở những khu vực bị ô nhiễm ánh sáng đáng kể. Một người bạn đồng hành mờ nhạt đang ở trong quỹ đạo xung quanh ngôi sao khổng lồ đỏ, mặc dù nó không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Nằm gần Alpha là Lambda Serpentis, một ngôi sao có cường độ 4,42 ± 0,05 khá giống với Mặt trời  chỉ cách 12 parsecs. Một chất tương tự mặt trời khác trong Serpens là ngôi sao chính của Psi Serpentis, một ngôi sao đôi  nằm xa hơn một chút với khoảng 14 parsec.

Beta, Gamma và Iota Serpentis tạo thành một hình tam giác đặc biệt đánh dấu đầu của con rắn, với Kappa Serpentis (tên riêng là Gudja ) gần như nằm giữa Gamma và Iota. Là ngôi sao sáng nhất trong số 4 sao với cường độ biểu kiến khoảng 3,67, Beta Serpentis là một ngôi sao dãy chính màu trắng cách xa khoảng 160 parsec. Có khả năng một ngôi sao độ 10 gần đó  được liên kết vật lý với Beta, mặc dù điều này không được chắc chắn. Mira R Serpentis, nằm giữa Beta và Gamma, có thể nhìn thấy bằng mắt thường ở cường độ tối đa là bậc 5, nhưng, điển hình của Mira, nó có thể mờ dần xuống dưới cường độ 14  Bản thân Gamma Serpentis là một sao gần mức khổng lồ loại F nằm cách xa chỉ 11 parsec và do đó khá sáng, có độ lớn 3,84 ± 0,05. Ngôi sao được biết là biểu hiện các dao động giống như mặt trời.

Delta Serpentis, tạo thành một phần cơ thể của con rắn nằm giữa tim và đầu, là một hệ thống nhiều sao  cách Trái đất khoảng 70 parsecs. Bao gồm bốn ngôi sao, hệ thống có tổng độ sáng biểu kiến là 3,79 khi nhìn từ Trái đất, mặc dù hai trong số các ngôi sao, với cường độ biểu kiến tổng hợp là 3,80, cung cấp gần như tất cả ánh sáng. Phần quan trọng nhất, một ngôi sao gần mức khổng lồ màu trắng, là một sao biến quang Delta Scuti với độ lớn biểu kiến trung bình là 4,23. Ở vị trí rất gần Delta, cả trên bầu trời đêm và có khả năng trong không gian thực tế ở khoảng cách ước tính khoảng 70 parsec, là sao bari 16 Serpentis. Một ngôi sao biến quang đáng chú ý khác có thể nhìn thấy bằng mắt thường là Chi Serpentis, một biến thể Alpha² Canum Venaticorum nằm ở giữa Delta và Beta, thay đổi từ độ sáng trung bình của nó là 5,33 x 0,03 độ trong khoảng thời gian khoảng 1,5 ngày.

Ngôi sao phần đuổi 

Ngôi sao sáng nhất ở phần đuôi, Eta Serpentis, giống với ngôi sao sơ cấp của Alpha Serpentis ở chỗ nó là một sao khổng lồ màu đỏ thuộc lớp quang phổ K. Tuy nhiên, ngôi sao này được biết là thể hiện các dao động giống như mặt trời trong khoảng thời gian khoảng 2,16 giờ. Hai ngôi sao khác trong đuôi Cự Xà hình thành nên tiểu hành tinh của nó là Theta và Xi Serpentis. Xi, nơi tiểu hành tinh giao nhau với Mu Serpentis ở đầu, là một hệ ba sao  nằm cách chúng ta khoảng 105 parsec. Hai trong số các ngôi sao, với cường độ biểu kiến tổng hợp khoảng 3,5, tạo thành một hệ nhị phân quang phổ với độ phân tách góc chỉ 2,2 mili giây, và do đó không thể phân giải được bằng thiết bị hiện đại. Nguyên sinh chính là một chất khổng lồ màu trắng với lượng stronti dư thừa. Theta, tạo thành phần chóp của đuôi, cũng là một hệ thống nhiều hệ thống, bao gồm hai ngôi sao dãy chính loại A với cường độ biểu kiến tổng hợp vào khoảng 4,1 cách nhau gần nửa cung tròn.

Nằm gần ranh giới với chòm sao Xà Phu là Zeta, Nu và Omicron Serpentis. Cả ba đều là sao dãy chính độ 4, với Nu và Omicron thuộc loại quang phổ A  và Zeta thuộc loại quang phổ F. Nu là một sao đơn  có độ lớn thứ 9 đồng hành trực quan, trong khi Omicron là một sao biến quang Delta Scuti với biên độ dao động 0,01 độ lớn. Năm 1909, sao biến quang cộng sinh  RT Serpentis xuất hiện gần Omicron, mặc dù nó chỉ đạt cường độ tối đa là 10.

Hệ sao 59 Serpentis, còn được gọi là d Serpentis, là một hệ ba sao  bao gồm một hệ quang phổ nhị phân chứa một ngôi sao loại A, một ngôi sao khổng lồ màu cam  và một ngôi sao thứ cấp khổng lồ màu cam. Hệ thống cho thấy sự thay đổi không đều về độ sáng giữa các cường độ 5,17 và 5,2. Vào năm 1970, sao biến quang FH Serpentis xuất hiện ngay phía bắc của 59 Serpentis, đạt độ sáng tối đa là 4,5. Cũng gần 59 Serpentis trong Serpens Cloud là một số biến Orion. MWC 297 là một ngôi sao của Herbig Be mà vào năm 1994 đã thể hiện một tia X lớn và tăng độ sáng tia X lên 5 lần trước khi trở lại trạng thái tĩnh. Ngôi sao dường như sở hữu một đĩa vũ trụ tròn. Một biến Orion khác trong khu vực là VV Serpentis, một ngôi sao của Herbig Ae đã được tìm thấy có các xung Delta Scuti. VV Serpentis cũng giống như MWC 297, được phát hiện có một đĩa bụi bao quanh nó, và cũng là một ngôi sao UX Orionis, có nghĩa là nó cho thấy các biến thể không đều về độ sáng của nó.

Thiên thể 
Các thiên thể đáng quan tâm
 Sao biến đổi kiểu Mira R Ser, thuộc đầu Cự Xà
 Cụm sao cầu M 5, ở đầu Cự Xà 
 Tinh vân Đại bàng, ký hiệu M 16 hay NGC 6611, là tổ hợp của tinh vân và cụm sao mở, nằm tại đuôi Cự Xà 
 Tinh vân M 17, tại đuôi Cự Xà
 Cụm sao mở I.4756, tại đuôi Cự Xà
 Thiên thể Hoag

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 
Chòm sao theo Ptolemy
Chòm sao xích đạo