Lê (họ)

Lê () là một họ của người Việt Nam và Trung Quốc. Họ Lê phổ biến ở miền nam Trung Quốc (Quảng Đông, Hồng Kông). Họ "Lê" của người Trung Quốc (chữ Hán: 黎; bính âm: Lí) thường được chuyển tự thành Li, Lai hoặc Le, có thể bị nhầm lẫn với họ Lý (chữ Hán: 李; bính âm: Lǐ) cũng được chuyển tự thành Li hoặc Lee. 

Họ Lê xếp thứ 262 trong Bách Gia Tính ("百家姓"排行榜) năm 2013 của Trung tâm Nghiên cứu Nguồn gốc Tính thị Hoa Hạ Hội Nghiên cứu Văn hoá Phục Hi Trung Hoa.

Chữ 黎 (lê) của họ này nghĩa gốc là "màu đen" (như trong từ "lê dân bách tính" - 黎民百姓, nghĩa là "dân đen trăm họ"), tránh nhầm lẫn với chữ 梨 (lê) có nghĩa là "quả lê", do chữ Quốc ngữ chỉ có thể biểu âm, không biểu nghĩa được như chữ Hán và chữ Nôm.

Nguồn gốc 
Tại Trung Quốc có các thuyết sau về nguồn gốc của họ Lê (黎) tại quốc gia này:
 Hậu duệ của bộ tộc Cửu Lê.
 Nước Lê (ngày nay là huyện Lê Thành, địa cấp thị Trường Trị, Sơn Tây, Trung Quốc) là chư hầu của nhà Thương, sau bị Tây Bá hầu Cơ Xương tiêu diệt. Đến khi Chu Vũ Vương thi hành chế độ phong kiến, phong tước cho các hậu duệ của Đế Nghiêu. Hậu duệ của những người cai trị nước Lê được phong tước hầu. Con cháu sau này lấy tên nước làm họ, do đó mà có họ Lê.
 Giai đoạn Ngũ Hồ loạn Hoa thời kỳ Nam-Bắc triều, những người Tiên Ti di cư từ phương Bắc xuống Trung Nguyên, sau bị Hán hóa và cải họ thành họ Lê. Ngụy thư quan thị chí có viết： "Tố Lê thị hậu cải vi Lê thị".
 Một chi trong Thất tính công của người Đạo Tạp Tư (Taokas) ở miền tây Đài Loan sau bị Hán hóa, đã giúp đỡ nhà Thanh dẹp yên cuộc nổi dậy của Lâm Sảng Văn nên được Càn Long ban cho họ Lê.

Họ Lê Việt Nam

Người Việt Nam họ Lê nổi tiếng 
Tại Việt Nam, họ Lê có tới hai triều đại phong kiến trị vì đất nước. Đó là Nhà Tiền Lê do Lê Đại Hành sáng lập và Nhà Hậu Lê do Lê Thái Tổ sáng lập.

Triều đại phong kiến

Nhà Tiền Lê 
Lê Đại Hành.
Lê Trung Tông.
Lê Long Đĩnh.

Nhà Lê Sơ 
Lê Thái Tổ.
Lê Thái Tông.
Lê Nhân Tông.
Lê Nghi Dân(không chính thức).
Lê Thánh Tông.
Lê Hiến Tông.
Lê Túc Tông.
Lê Uy Mục.
Lê Tương Dực.
Lê Chiêu Tông.
Lê Quang Trị(không chính thức).
Lê Bảng(không chính thức).
Lê Do(không chính thức).
Lê Cung Hoàng.

Nhà Lê Trung Hưng. 
Lê Trang Tông.
Lê Trung Tông.
Lê Anh Tông.
Lê Thế Tông.
Lê Kính Tông.
Lê Thần Tông.
Lê Chân Tông.
Lê Huyền Tông.
Lê Gia Tông.
Lê Hy Tông.
Lê Dụ Tông.
Lê Duệ Tông.
Lê Thuần Tông.
Lê Ý Tông*
Lê Hiển Tông.
Lê Chiêu Thống.

Các hoàng thân nổi bật: 
Lê Thạch, khai quốc công thần, cháu ruột Lê Thái Tổ
Lê Tư Tề, tước Quốc Vương, Thái tử thời Lê Thái Tổ.
Lê Khắc Xương, tước Cung Vương, hoàng tử thứ ba của Lê Thái Tông.
Lê Tân, tước Kiến Vương, nhà thơ.
Lê Tranh, tước Phúc Vương, nhà thơ.
Lê Duy Mật, lãnh tụ khởi nghĩa chống Trịnh.
Lê Duy Vĩ, Thái tử thời Lê Hiển Tông.
Lê Duy Chỉ, hoàng thân chống Tây Sơn.

Hậu phi 
 Lê Thị Phất Ngân, Hoàng hậu, Thái hậu nhà Lý, vợ Lý Thái Tổ và mẹ Lý Thái Tông.
 Nguyên phi Ỷ Lan (tên thật là Lê Thị Yến), vợ vua Lý Thánh Tông, mẹ vua Lý Nhân Tông.
 Linh Chiếu Thái hậu, hoàng thái hậu nhà Lý, vợ Lý Thần Tông, mẹ đẻ của Lý Anh Tông.
 Lê Ngọc Hân, Công chúa, con vua Lê Hiển Tông, hoàng hậu của vua Quang Trung.
 Lê Ngọc Bình, công chúa của vua Lê Hiển Tông, hoàng hậu của vua Cảnh Thịnh, sau làm vợ vua Gia Long.
 Phi Ánh (Lê Thị Phi Ánh), vợ của vua Bảo Đại.

Quân sự 
 Lê Thị Hoa, quê Nam Định, nữ tướng thời Hai Bà Trưng 
 Lê Ngọc Trinh, quê Vĩnh Phúc, nữ tướng thời Hai Bà Trưng 
 Lê Chân, nữ tướng thời Hai Bà Trưng, người có công khai khẩn lập nên vùng đất đời sau phát triển thành thành phố Hải Phòng ngày nay.
 Lê Cát Bạo, vị tướng nhà Đinh có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân thế kỷ X.
 Lê Chương, Lê Du, hai anh em vị tướng nhà Đinh có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân thế kỷ X.
 Lê Khai, vị tướng nhà Đinh có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân thế kỷ X.
 Lê Xuân Vinh, Lê Luận Nương, hai anh em vị tướng nhà Đinh có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp sứ quân Kiều Công Hãn.
 Lê Phụng Hiểu, tướng thời nhà Lý.

 Lê Lai, tướng của Lê Lợi, có công liều mình cứu Lê Lợi.
 Lê Lộng, khai quốc công thần nhà Hậu Lê
 Lê Văn Linh, khai quốc công thần nhà Hậu Lê
 Lê Thị Ngọc Lan Vợ Của Lê Xí, Khai Quốc Công Thần Hậu Lê.
 Lê Thị Ngọc Huyền Con gái Lê Lợi. 
Lê Văn Long, võ tướng nhà Tây Sơn.
 Lê Văn Duyệt, công thần thời nhà Nguyễn
Đội Quyên (Lê Quyên), thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp
 Lê Văn Khôi, thủ lĩnh cuộc nổi dậy chống lại nhà Nguyễn ở thành Phiên An.
 Lê Văn Dũng, Đại tướng, Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam.
 Lê Trọng Tấn, Đại tướng, Tổng tham mưu trưởng Quân đội Nhân dân Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam. 
Lê Minh Xuân Anh Hùng Vũ Trang Nhân Dân,Cộng Hòa Miền Nam Việt Nam
Lê Mạnh Hùng, Đại Tá, Anh Hùng Lực Lượng Vũ Trang Nhân Dân, Nguyên Lữ trưởng lữ đoàn Đặc công 198 Anh Hùng.
 Lê An, Trung tướng, nguyên Phó tư lệnh, Tham mưu trưởng Quân khu 5, Giám đốc Học viện Lục quân, đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa IX.

Quan lại phong kiến 
 Lê Văn Thịnh: Thủ khoa đầu tiên trong lịch sử thi cử Việt Nam
 Lê Ích Mộc, Trạng nguyên Việt Nam
Lê Hiếu Trung, Tư nghiệp quốc tử giám, Bề tôi tiết nghĩa
 Lê Nại, Trạng nguyên Việt Nam
 Lê Quýnh, trung thần thời Lê Mạt
 Lê Khiết, một vị quan Triều Nguyễn, hy sinh trong phong trào chống sưu thuế ở miền Trung Việt Nam năm 1908.
 Lê Trung Ngọc, tuần phủ Phú Thọ đề xuất ngày Giỗ Tổ Hùng Vương
Lê Đắc Toàn, Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân (1652).

Chính trị 
 

 Lê Hồng Phong, Tổng bí thư thứ hai của Đảng Cộng sản Đông Dương.
 Lý Tự Trọng, tên thật là Lê Văn Trọng, chiến sĩ cộng sản trong lịch sử Việt Nam.
 Lê Duẩn, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam.
 Lê Đức Anh, Đại tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam, Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
 Lê Khả Phiêu, Tổng Bí thư Đảng cộng sản Việt Nam.
 Lê Hồng Anh, Đại tướng, Bộ trưởng Bộ Công an Việt Nam, Thường trực Ban Bí thư.
 Lê Doãn Hợp, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Việt Nam.
 Lê Phước Thọ, Ủy viên Bộ Chính trị khoá VII.
 Lê Minh Hoàng, Đại biểu Quốc hội Việt Nam, Giám đốc Công ty Điện lực Thành phố Hồ Chí Minh; bị cáo trong Vụ điện kế điện tử năm 2009.
 Lê Minh Hương, Thượng tướng, Bộ trưởng Bộ Công an Việt Nam, Ủy viên Bộ Chính trị khóa VIII, IX.
 Lê Huy Ngọ, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
 Lê Xuân Tùng, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Ủy viên Bộ Chính trị khoá VIII.
 Lê Đức Thúy, Tiến sĩ, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
 Lê Thanh Hải, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh.
 Lê Vĩnh Tân, Bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp, Chủ tịch Hội đồng Nhân dân tỉnh Đồng Tháp, Phó Trưởng ban Kinh tế Trung ương, Bộ trưởng Bộ Nội vụ.
 Lê Minh Hoan, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp
 Lê Quốc Phong, Bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn
 Lê Văn Hiếu, người Úc gốc Việt, Toàn quyền Tiểu bang Nam Úc.
 Lê Hải Bình, Vụ trưởng Vụ Thông tin báo chí, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam.

Văn học 
 Lê Trí Viễn, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân
 Nhà báo Lê Việt, tên thật là Lê Quốc Việt - Trưởng đại diện khu vực phía Nam Tạp chí Nghề Nghiệp và Cuộc Sống.

Khoa học 

 Lê Văn Hưu, nhà sử học đời nhà Trần, tác giả bộ Đại Việt sử ký nay không còn nhưng được sử gia Ngô Sĩ Liên đã dựa vào để soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư.
 Lê Hữu Trác, tức Hải Thượng Lãn Ông, danh y Việt Nam
 Lê Quý Đôn, nhà bác học thời Lê-Trịnh.
 Lê Văn Thiêm: nhà toán học Việt Nam.
 Lê Thế Trung, Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, GS.TSKH, Thầy thuốc nhân dân, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Giám đốc Học viện Quân y, Giám đốc sáng lập Viện Bỏng Quốc gia.
 Lê Khả Kế, nhà Từ điển học Việt Nam.
 Lê Văn Lan, Giáo sư sử học.
 Lê Bá Khánh Trình, nhà toán học Việt Nam.
 Lê Tự Quốc Thắng, HCV IMO lần thứ 23/1982, Giáo sư tại Viện Công nghệ Georgia, Hoa Kỳ.
Lê Hải An, cố thứ trưởng bộ giáo dục và đào tạo

Nghệ thuật 
 Lê Công Tuấn Anh, diễn viên điện ảnh Việt Nam
 Lê Cung Bắc, diễn viên, đạo diễn, Nghệ sĩ ưu tú
 Lê Dung, Nghệ sĩ nhân dân
 Quang Linh tên thật là Lê Quang Linh, ca sĩ dòng dân ca Việt Nam
 Lê Khánh, tên thật là Lê Kim Khánh, nữ diễn viên Việt Nam
 Ngân Khánh, tên thật là Lê Ngân Khánh, nữ diễn viên, ca sĩ nhạc trẻ Việt Nam
 Minh Hằng, tên thật là Lê Ngọc Minh Hằng,nữ diễn viên, ca sĩ nhạc trẻ Việt Nam
 Tấn Beo, tên thật là Lê Tấn Danh, nam diễn viên hài Việt Nam
 Mạc Can, tên thật là Lê Trung Can, nam diễn viên Việt Nam
 Như Quỳnh, tên thật là Lê Lâm Quỳnh Như, ca sĩ hải ngoại, gốc Quảng Trị
 Hồng Nhung tên thật là Lê Hồng Nhung, ca sĩ Việt Nam
 Tăng Nhật Tuệ, tên thật là Lê Duy Linh, nam diễn viên, nhạc sĩ Việt Nam
 Ngô Kiến Huy, tên thật là Lê Thành Dương, nam ca sĩ, MC, diễn viên Việt Nam
 Miu Lê, tên thật là Lê Ánh Nhật, nữ ca sĩ, diễn viên điện ảnh Việt Nam
 Lê Thị Hà Thu, người mẫu, ca sĩ, Á hậu 1 Hoa hậu Đại dương 2014, đại diện Việt Nam dự thi Hoa hậu Liên lục địa 2015 và Hoa hậu Trái Đất 2017
 Lê Âu Ngân Anh, giảng viên, Hoa hậu Đại dương 2017, Á hậu 4 Hoa hậu Liên lục địa 2018
 Quang Lê, tên thật là Lê Hữu Nghị, ca sĩ nhạc trữ tình quê hương
 Thanh Ngọc, tên thật Lê Thanh Ngọc, diễn viên, ca sĩ nhạc trẻ Việt Nam
 Lâm Vỹ Dạ, tên thật là Lê Thị Vỹ Dạ, diễn viên hài kịch, MC
 Lê Huỳnh Thúy Ngân, diễn viên truyền hình, người mẫu, Á hoàng 1 Nữ hoàng Trang sức Việt Nam 2009, đại diện Việt Nam dự thi Nữ hoàng Du lịch Quốc tế 2011
 Lê Thị Kiều Nhi, đạo diễn, nhà sản xuất phim 
 Erik, tên thật là Lê Trung Thành, ca sĩ Việt Nam
 Lê Thảo Nhi, Á hậu 1 Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2022
 Lê Nguyễn Bảo Ngọc, Hoa hậu Liên lục địa 2022, Á hậu 1 Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2022
 Lê Phương Thảo, Á hậu 1 Hoa hậu Thể thao Việt Nam 2022
 Tú Vi, tên thật là Lê Thị Tú Vi, nữ diễn viên Việt Nam
 Văn Anh tên thật là Lê Văn Anh, diễn viên Việt Nam
 Angela Phương Trinh, tên thật là Lê Ngọc Phương Trinh, nữ diễn viên, người mẫu và ca sĩ Việt Nam
 Lê Bê La, tên thật là Lê Thị Bê La, nữ diễn viên
 Lê Chi Na, diễn viên
 Hoàng Phi, tên thật là Lê Hoàng Phi, diễn viên, MC
 Lê Nguyễn Ngọc Hằng, Á hậu 2 Hoa hậu Việt Nam 2022, đại diện Việt Nam dự thi Hoa hậu Liên lục địa 2023
 Lê Hoàng Phương, Hoa hậu Hòa bình Việt Nam 2023, đại diện Việt Nam dự thi Hoa hậu Hòa bình Quốc tế 2023
Lê Thị Hồng Hạnh, Á hậu 3 Hoa hậu Hòa bình Việt Nam 2023

Thể thao 
 Lê Hùng Việt Bảo, 2 HCV IMO các năm 2003-2004.
 Lê Huỳnh Đức, huấn luyện viên bóng đá, cựu danh thủ bóng đá Việt Nam
 Lê Công Vinh, cầu thủ bóng đá Việt Nam
 Lê Đức Tuấn, huấn luyện viên bóng đá
Lê Thụy Hải, huấn luyện viên bóng đá
 Lê Quang Liêm, kỳ thủ cờ vua có hệ số elo cao nhất Việt Nam
 Cung Lê, võ sĩ gốc Việt ở Hoa Kỳ

Giáo dục 

 Lê Công Cơ, người sáng lập và là nguyên hiệu trưởng Trường Đại học Duy Tân - Đại học tư thục đầu tiên và lớn nhất miền Trung
 Lê Thị Bình, Phó trưởng khoa Chính trị học và Quan hệ Quốc tế - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh khu vực II.

Tôn giáo 

 Giuse Lê Văn Ấn, giám mục tiên khởi Giáo phận Xuân Lộc
 Đa Minh Lê Hữu Cung, nguyên giám mục chính tòa Giáo phận Bùi Chu
 Phanxicô Xaviê Lê Văn Hồng, nguyên tổng giám mục Tổng giáo phận Huế
 Giacôbê Lê Văn Mẫn, giám mục được tấn phong một cách bí mật, nguyên giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Huế
 Giuse Lê Quý Thanh, nguyên giám mục phó Giáo phận Phát Diệm
 Emmanuel Lê Phong Thuận, nguyên giám mục chính tòa Giáo phận Cần Thơ
 Phaolô Lê Đắc Trọng, nguyên giám mục phụ tá Tổng giáo phận Hà Nội
 Tađêô Lê Hữu Từ, nguyên đại diện Tông Tòa Phát Diệm

Kinh doanh
 Lê Viết Lam, Chủ tịch tập đoàn Sun Group
 Lê Thanh Thản, chủ tịch tập đoàn Mường Thanh
Lê Hồng Minh,  tổng giám đốc VNG
Lê Thị Bích Nguyệt, Chủ Tịch Tập Đoàn Gia Lâm Phố

Người Trung Quốc 

 Lê Nguyên Hồng, tổng thống Cộng hòa Trung Hoa sau Viên Thế Khải
 Lê Minh, nam ca sĩ, diễn viên Hồng Kông
 Lê Tư, nữ diễn viên Hồng Kông
 Lê Diệu Tường, nam diễn viên Hồng Kông
 Lê Trí Anh, Nhà hoạt động dân chủ
 Lê Dân Vỹ, Cha đẻ nền điện ảnh Hồng Kông
 Lê Nặc Ý, nam diễn viên Hồng Kông

Chú thích

Tham khảo 
 Sự nghiệp Lê Thánh Tông và Lê tộc Quảng Nam – Đà Nẵng của Phạm Ngô Minh, Lê Duy Anh, 1999.

Họ người Trung Quốc
Họ người Việt Nam
Họ tên