Sông Đáy

Sông Đáy là dòng sông chảy từ phía tây Hà Nội (trước đây là tỉnh Hà Tây), xuyên qua tỉnh Hà Nam rồi thành ranh giới giữa Ninh Bình và Nam Định trước khi đổ ra biển đông tại cửa Đáy. Dòng sông chảy song song bên hữu ngạn hạ lưu sông Hồng.

Sông Đáy là một trong những con sông dài ở miền Bắc Việt Nam, và là con sông chính của lưu vực sông Nhuệ - Đáy ở phía tây nam vùng châu thổ sông Hồng. Dòng chảy sông Đáy từ Vân Đình tới hạ lưu là tuyến đường thủy quốc gia, riêng đoạn từ thành phố Ninh Bình tới cửa Đáy là tuyến đường thủy quốc gia đặc biệt quan trọng. Trong lưu vực sông Đáy có nhiều sông khác như sông Tích, sông Nhuệ, sông Bùi, sông Bôi, sông Lạng, sông Hoàng Long, sông Sắt, sông Vạc, sông Nam Định, liên quan đến nhau nên đã được quy hoạch thủy lợi chung vào hệ thống sông Đáy.

Đặc điểm dòng chảy
Sông Đáy có chiều dài 250 km nếu tính theo nhánh bên tả, còn theo nhánh chính bên hữu thì sông Đáy dài 325 km (đoạn thượng nguồn còn gọi là sông Tích). Sông Đáy là một trong năm con sông dài nhất ở miền Bắc Việt Nam (Hồng, Đà, Lô, Cầu, Đáy). Lưu vực sông Đáy (cùng với phụ lưu sông Nhuệ) hơn 7.500 km² trên địa bàn các tỉnh thành Hà Nội, Hòa Bình, Hà Nam, Ninh Bình và Nam Định.

Sông Đáy là dòng chảy chính của các sông Tích, sông Bùi, sông Nhuệ, sông Bôi, sông Hoàng Long, sông Sắt, sông Nam Định, sông Vạc. Trước đây đầu nguồn sông Đáy nhận nước của sông Hồng ở địa phận giữa huyện Phúc Thọ và huyện Đan Phượng, Hà Nội. Đoạn sông này được gọi là sông Hát (Hát Giang) hay sông Chu Diên (chảy qua huyện Chu Diên), có cửa Hát Môn. Song hiện nay khu vực này đã bị bồi lấp, và đã được thay thế bằng tuyến kênh đào Cẩm Đình - Hiệp Thuận. Tuy vậy, nguồn cung cấp nước chính cho sông Đáy chủ yếu vẫn là các nhánh sông Tích, sông Nhuệ, sông Hoàng Long và sông Nam Định.

Ở thượng nguồn, lưu lượng của sông bất thường nên mùa mưa thì lũ quét lại thêm dòng sông quanh co uốn khúc nên dễ tạo ra những ghềnh nước lớn. Đến mùa khô thì lòng sông có chỗ cạn lội qua được nên thượng lưu sông Đáy thuyền bè không dùng được. Đoạn hạ nguồn từ thị trấn Vân Đình, Ứng Hòa, Hà Nội đến cửa Đáy được công nhận là tuyến đường sông cấp quốc gia.

Sông Đáy khi xuôi đến Vân Đình thì lòng sông rộng ra, lưu tốc chậm lại nên có thể đi thuyền được. Khúc sông đây men đến vùng chân núi nên phong cảnh hữu tình. Đến địa phận huyện Mỹ Đức, sông Đáy tiếp nhận dòng suối Yến (thủy lộ vào chùa Hương). Vượt đến tỉnh Hà Nam khi sông chảy vào thành phố Phủ Lý thì dòng sông Nhuệ góp nước từ phía tả ngạn. Sông Đáy tiếp tục hành trình xuôi nam đón sông Bôi (sông Hoàng Long) bên hữu ngạn từ miền núi tỉnh Hòa Bình và Ninh Bình dồn về tại ngã ba Gián Khẩu, cách thành phố Ninh Bình khoảng 10 km về phía Bắc. Đoạn này sông được gọi sông Gián Khẩu. Qua khỏi Ninh Bình khoảng 20 km thì bên tả ngạn có phụ lưu là sông Đào (sông Nam Định) thêm nước rồi tiếp tục nhận nước sông Vạc bên hữu ngạn. Gần đến biển, sông Đáy chuyển hướng từ Tây Bắc-Đông Nam sang Đông Bắc-Tây Nam rồi đổ ra vịnh Bắc Bộ ở Cửa Đáy, xưa gọi là cửa Đại An hay Đại Ác thuộc huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình và huyện Nghĩa Hưng, tình Nam Định.

Khác với các cửa sông khác ở miền Bắc như: cửa Ba Lạt, cửa Thái Bình, cửa Văn Úc... vùng biển cửa sông Đáy phát triển thiên về xu hướng bồi tụ mạnh nhờ có nguồn bồi tích rất dồi dào từ hệ thống sông Hồng và cửa sông nằm ở vùng bờ biển lõm, tránh được các hướng sóng chính có tác động mạnh ở ven biển đồng bằng sông Hồng.

Các phụ lưu
Sông Đáy có các phụ lưu cấp 1, 2, 3 sau đây:
Sông Tích (Tây Hà Nội)
Suối Hai (Ba Vì, Hà Nội)
Sông Con (Hà Nội)
Sông Bùi (Hòa Bình, Hà Nội)
Sông Thanh Hà
Suối Yến (Mỹ Đức, Hà Nội)
Sông Nhuệ (Hà Nội, Hà Nam)
Sông Tô Lịch (Hà Nội)
Sông Hòa Bình (Hà Nội)
Sông Giẽ (Hà Nội)
Sông Hoàng Long (Ninh Bình)
Sông Chanh (Hoa Lư, thành phố Ninh Bình)
Sông Sào Khê (Hoa Lư, Ninh Bình)
Sông Bôi (Hòa Bình - Ninh Bình)
Sông Đập - Sông Canh Bầu (Nho Quan)
Suối Chiềng (Hòa Bình)
Sông Bãi Ma (Hòa Bình)
Sông Rịa - Sông Chim (Nho Quan, Ninh Bình)
Sông Rộc (Hòa Bình) - sông Lạng (Ninh Bình)
Sông Vân (thành phố Ninh Bình)
Sông Sắt (Nam Định)
Sông Nam Định hay sông Đào, rút nước từ hạ lưu sông Hồng đổ ra sông Đáy
Sông Vạc (Hoa Lư, Yên Khánh, Yên Mô, Kim Sơn.
Sông Hệ Dưỡng (Hoa Lư, Ninh Bình)
Sông Bến Đang (Nho Quan, Tam Điệp, Yên Mô tỉnh Ninh Bình)
Sông Ngô Đồng
Sông Mới (Yên Khánh, Ninh Bình)
Sông Bút (Yên Mô, Ninh Bình)
Sông Ân Giang (Kim Sơn, Ninh Bình)

Các đô thị bên sông Đáy
Sông Đáy chảy qua nhiều đô thị của Hà Nội, Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình như:

Hà Nội

Quận Hà Đông (xuyên qua)
Thị trấn Kim Bài, Thanh Oai nằm bên tả ngạn
Thị trấn Vân Đình, Ứng Hòa nằm bên tả ngạn
Thị trấn Đại Nghĩa, Mỹ Đức nằm bên hữu ngạn

Hà Nam

Thị trấn Quế, Kim Bảng nằm bên tả ngạn
Thành phố Phủ Lý, nội thành nằm bên tả ngạn, ngoại thành nằm bên hữu ngạn
Thị trấn Kiện Khê, Thanh Liêm nằm bên hữu ngạn.

Nam Định

Thị trấn Quỹ Nhất, Nghĩa Hưng nằm bên tả ngạn
Thị trấn Rạng Đông nằm bên tả ngạn

Ninh Bình

Thành phố Ninh Bình nằm bên hữu ngạn
Thị trấn Bình Minh nằm bên hữu ngạn

Di tích lịch sử
Xuôi dòng sông Đáy sẽ gặp nhiều di tích lịch sử lần lượt như:

Đền Hát Môn ở xã Hát Môn, Phúc Thọ, Hà Nội thờ Hai Bà Trưng. Đây là nơi Hai Bà hội quân khởi nghĩa và tương truyền cũng là nơi Hai Bà gieo mình tuẫn tiết.
Chùa Thầy ở Xã Sài Sơn, Quốc Oai, Hà Nội được xây dựng từ thời nhà Đinh. Đây từng là nơi tu hành của Thiền sư Từ Đạo Hạnh, lúc này núi Thầy còn gọi là núi Phật Tích.
Đình Yên Sở ở xã Yên Sở, Hoài Đức, Hà Nội là nơi thờ tướng Lý Phục Man, một tướng tài có công giúp Lý Nam Đế đánh đuổi quân Lương.
Đình So ở xã Cộng Hòa, Quốc Oai, Hà Nội được xem là Ngôi đình đẹp nhất xứ Đoài, thờ tam vị Đại Vương tướng nhà Đinh có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân.
Vân Đình là quê hương cụ nghè Dương Khuê, tiến sĩ năm 1868 triều Tự Đức. Cụ là bạn cụ Tam nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến nên khi cụ Dương Khuê mất, cụ Nguyễn Khuyến có viết bài điếu văn "Khóc Dương Khuê" rất nổi tiếng
Chùa Hương trong khu vực Suối Yến, huyện Mỹ Đức có Động Hương Tích được mệnh danh là Nam Thiên Đệ Nhất Động - động đẹp nhất trời Nam và lễ hội kéo dài nhất cả nước (ba tháng mùa xuân).
Kẽm Trống, một thắng cảnh độc đáo tạo ra bởi một đoạn sông và 2 bên bờ thuộc ranh giới 2 tỉnh Hà Nam và Ninh Bình.
Dục Thúy Sơn ở thành phố Ninh Bình là danh thắng từ thời Trần gắn với Trương Hán Siêu nằm ở ngã ba sông Vân đổ vào sông Đáy.
Kim Sơn, vùng đất ven biển nơi doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ năm 1828 cho đắp đê ngăn sóng biển để lập ra thôn, ấp mới.
Cửa sông Đáy nằm chính giữa khu dự trữ sinh quyển đồng bằng sông Hồng.
Cồn Nổi là hòn đảo nằm ở cửa sông Đáy, hiện đang được xây dựng thành khu du lịch tắm biển.

Sông Đáy trong văn học
Nguyễn Du có bài thơ chữ Nho, "Thanh Quyết giang vãn thiếu", tả cảnh chiều trên sông Thanh Quyết, tức là sông Gián Khẩu, đoạn hạ lưu sông Đáy.

Kẽm Trống là một danh thắng nổi tiếng, thực chất là khoảng trống được tạo ra bởi hai bên là núi giữa là sông Đáy như lời của nữ sĩ Hồ Xuân Hương đã vịnh cảnh trong bài thơ Kẽm Trống:
Hai bên thì núi, giữa thì sông
Có phải đây là Kẽm Trống không

 Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước có ca khúc nổi tiếng "Hát Giang Trường Hận" sau đổi tên là Hồn Tử Sĩ, dùng trong nghi thức lễ tang chính thức của Việt Nam hiện nay. Trước năm 1975, bài hát này đã được cả hai miền sử dụng, nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sử dụng trong lễ tang cấp nhà nước và chính quyền Việt Nam Cộng hòa sử dụng trong nghi thức lễ tang quân đội.

Nhà thơ Lai Vu (1942-1990) trong bài "Dòng sông quê anh, dòng sông quê em" có câu:
Dòng sông Đáy quê em
Sông trăng hay sông lụa
...
Sóng xanh như mắt trẻ

Mùa hoa cải bên sông là tên một câu chuyện, một bộ phim, một bài hát nổi tiếng về dòng sông Đáy.

Vấn đề môi sinh
Kể từ năm 2003, sông Đáy cùng phụ lưu sông Nhuệ bị ô nhiễm nhiều vì nước thải không được khử biến khiến hai dòng sông này bị coi là "sông chết". Năm 2007 chính phủ Việt Nam cho xây công trình đầu mối sông Đáy đưa nước từ sông Hồng ở cống Hiệp Thuận qua hệ thống kênh dài 12 km vào sông Đáy ở cống Cẩm Đình với kỳ vọng làm sống lại dòng sông Đáy và sẽ tạo thành một điểm du lịch trên sông trong tương lai.

Các cây cầu bắc qua sông Đáy
 Cầu Phùng (nối 2 huyện Đan Phượng và Phúc Thọ của thành phố Hà Nội)
 Cầu Yên Sở (huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội), trên đường tỉnh 422
 Cầu Sông Đáy trên Đại lộ Thăng Long
 Cầu 72 trên đường tỉnh 423 (đường 72 cũ), giữa Vân Côn, Hoài Đức - Cộng Hòa, Quốc Oai
Cầu Cù Sơn (Vân Côn, Hoài Đức) - cầu nhỏ (1 làn), đầu cầu phía hữu ngạn không có đường ôtô đi được
Cầu Tân Phú (An Thượng, Hoài Đức - Tân Phú, Quốc Oai) - cầu nhỏ (1 làn) Cầu Mai Lĩnh (Hà Đông)
 Cầu Mai Lĩnh (Quốc lộ 6, Đồng Mai, Hà Đông, Hà Nội).
Cầu Văn Phương nối làng Chuông với làng Vân La, Chương Mỹ
 Cụm cầu Hòa Viên, cầu Ba Thá sắt, cầu Ba Thá
 Cầu Mỹ Hòa (Nối 2 xã: Bột Xuyên, Mỹ Đức với Cao Thành ,Ứng Hòa)
Cầu Phùng Xá (TT Vân Đình, Ứng Hòa - Phùng Xá, Mỹ Đức)
Cầu Tế Tiêu (nối 2 huyện Ứng Hòa và Mỹ Đức, thành phố Hà Nội).
 Cầu Đục Khê trên đường ĐT.425, địa phận thôn Đục Khê, Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội
 Cầu Khả Phong ở Kim Bảng, Hà Nam
 Cầu Cấm Sơn ở Kim Bảng, Hà Nam
 Cầu Quế (huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam)
 Cầu Hồng Phú (thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam)
 Cầu Châu Sơn (thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam)
 Cầu Đọ Xá (thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam)
 Cầu Kiện Khê (thị trấn Kiện Khê, huyện Thanh Liêm, Hà Nam)
 Cầu Treo Nam Công, nối làng Nam Công và làng Tân Hưng, Thanh Tân, Thanh Liêm, Hà Nam
Cầu Bồng Lạng (Thanh Nghị, Thanh Liêm, Hà Nam)
 Cầu Khuất (nối huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam và huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình)
 Cầu Non Nước trên tuyến quốc lộ 10 (nối huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định và thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình)
 Cầu Ninh Bình trên tuyến đường sắt Bắc Nam (nối huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định và thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình)
Cầu Nam Bình trên tuyến cao tốc Bắc Nam (nối huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định và thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình)

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài 

Đáy
Đáy
Đáy
Đáy
Đáy