Họ La bố ma

Họ La bố ma (danh pháp khoa học: Apocynaceae) còn được gọi là họ Dừa cạn (theo chi Vinca/Catharanthus), họ Trúc đào (theo chi Nerium), họ Thiên lý (theo chi Telosma) với các danh pháp khoa học đồng nghĩa khác như Asclepiadaceae, Periplocaceae, Plumeriaceae, Stapeliaceae, Vincaceae, Willughbeiaceae. Tuy nhiên, trong Wikipedia lấy theo tên gọi của chi điển hình là chi Apocynum (la bố ma) nên gọi là họ La bố ma. Chúng là các loài cây thuộc thực vật có hoa bao gồm các loại cây thân gỗ, cây bụi, cây thân thảo hay cây dây leo. Nhiều loài là các loại cây thân gỗ cao trong các rừng mưa nhiệt đới, và chủ yếu là sinh trưởng trong các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ẩm ướt—nhưng có một số loài sinh trưởng trong các môi trường khô hạn của vùng nhiệt đới. Cũng tồn tại một số loài cây lâu năm thân thảo ở khu vực ôn đới. Nhiều loài có nhựa trắng như sữa cũng như nhiều loài có chứa độc chất gây nguy hiểm cho tính mạng nếu ăn phải. Giống như một số chi khác trong họ Apocynaceae, chi Adenium có cả các loài có nhựa trắng dạng mủ latex và nhựa trong suốt; trong khi chi Pachypodium chỉ có nhựa trong suốt.

Phân loại 
Hiện nay người ta công nhận trong họ này 4.555 loài và được chia ra thành khoảng 415-424 chi. Họ Asclepiadaceae trong hệ thống phân loại Cronquist cũ, hiện nay theo AGP II đã được đưa vào trong Apocynaceae (Endress & Bruyn, 2000). 
 
Hiện nay, họ Apocynaceae nghĩa rộng có 5 phân họ, bao gồm:
 Họ Apocynaceae nghĩa hẹp (sensu stricto):
 Apocynoideae - phân họ La bố ma
 Rauvolfioideae - phân họ Ba gạc
 Họ Asclepiadaceae (họ Bông tai hay họ Thiên lý) cũ:
 Asclepiadoideae - phân họ Bông tai
 Periplocoideae
 Secamonoideae - phân họ Rọ

Phân bổ 

Các loài trong họ này phân bổ chủ yếu trong khu vực nhiệt đới: 
 Trong các rừng mưa nhiệt đới và đầm lầy ở Ấn Độ và Malaya: các loại cây thân gỗ thường xanh từ nhỏ đến rất cao, thông thường với các rễ trụ, chẳng hạn như các chi Alstonia và Dyer.
 Tại miền bắc Australia: cây thân gỗ thường xanh nhỏ, chẳng hạn như các chi Cerbera và Ochrosia.
 Trong các rừng cây lá sớm rụng của châu Phi và Ấn Độ: các loại cây thân gỗ nhỏ, như các chi Carissa, Wrightia và Holarrhena.
 Trong khu vực nhiệt đới châu Mỹ, Ấn Độ, Myanmar và Malaya: các cây thân gỗ thường xanh và cây bụi, chẳng hạn các chi Rauwolfia, Tabernaemontana và Acokanthera.
 Tại Trung Mỹ: Plumeria hay frangipani, với hoa màu trắng sáp hay hồng và mùi thơm.

 Tại Nam Mỹ, châu Phi và Madagascar: nhiều loại dây leo như chi Landolphia.
 Tại khu vực Địa Trung Hải: chi Nerium, với loài cây được biết đến nhiều nhất là trúc đào (Nerium oleander).
 Các chi duy nhất tìm thấy ở khu vực ôn đới của châu Âu xa khu vực Địa Trung Hải là Vinca (Apocynoideae) và Vincetoxicum (Asclepiadoideae).
 Tại Bắc Mỹ: Apocynum, la bố ma hay gai dầu Anh điêng, bao gồm cả Apocynum cannabinum, một nguồn truyền thống để lấy sợi.
 Tại phần đại lục của khu vực miền nam châu Phi—Angola, Botswana, Mozambique, Nam Phi, Swaziland và Zimbabwe cũng như ở Madgascar (ngoại trừ các khu rừng ẩm ướt thường xanh ở phần phía đông của đảo này và không bao giờ trên độ cao 2.000 m cho toàn bộ đảo này): chi Pachypodium.

Đặc trưng 
Lá đơn, thông thường mọc đối và chéo chữ thập hay mọc vòng xoắn; không có lá kèm. Hoa thông thường sặc sỡ, đối xứng tâm (đối xứng tỏa tia), tổ hợp thành các cụm hoa dạng hình xim hay chùm (ít khi thấy dạng chùm hay hoa đơn). Hoa lưỡng tính, với đài hoa duy nhất 5 thùy. Hoa mọc ở đầu ngọn hay ở nách lá. Các nhị hoa chèn vào bên trong ống của tràng hoa. Nhụy hoa thường là lớn.

Quả là loại quả hạch, quả mọng, quả nang hay quả kén.

Các chi

Apocynoideae 
 Acokanthera - Trường dược hoa
 Adenium - Sứ Thái, Sứ sa mạc, Mai côi sa mạc, Thiên bảo hoa
 Aganonerion - Dây dang
 Aganosma - Luyến hương, Chè bông
 Alafia - Thiết linh
 Allamanda - Dây huỳnh, Bông vàng, Huỳnh anh
 Allomarkgrafia - Phồn hiệu
 Allowoodsonia - A lạc sơn
 Alstonia - Hoa sữa, Xương gà
 Alyxia - Dây ngôn, Niệm châu
 Amalocalyx - Sơn đôn, Mác chim
 Ambelania - Lâm qua
 Amsonia - Cam thảo nước
 Ancylobotrys - Hạch
 Anechites - Trúc đào leo
 Angadenia - Kim hiệu
 Anodendron - Ngà voi, Cẩm lan
 Apocynum - La bố ma
 Arduina - Ngài trắng
 Artia - Luân kết
 Asketanthera - Bao giao
 Aspidosperma - Dương bôi hoa
 Baissea - Kim bình
 Beaumontia - Dái hoẵng, Thanh minh hoa
 Bousigonia - Bù liêu, Nãi tử
 Cabucala - Sâm châu
 Callichilia - An quả
 Calocrater - Kim ngưu quả
 Cameraria - Áp đản hoa
 Carissa - Xi rô, Giả hổ thử
 Carpodinus - Cáp đinh
 Carruthersia - Cà thơ
 Carvalhoa - Tiêu dại
 Catharanthus - Dừa cạn Madagascar, Trường xuân hoa
 Cerbera - Mướp xác, Hải mông quả
 Cerberiopsis - Trúc đào quả cánh
 Chamaeclitandra - Ải hạnh
 Chilocarpus - Thần quả trấn, Thần châu
 Chonemorpha - Quặn hoa, Lộc giác
 Cleghornia - Giả đỗ trọng
 Clitandra - Chu hạnh
 Condylocarpon - Tán tiết
 Couma - Sữa bò
 Craspidospermum - Khổ ngõa
 Crioceras - Công dương
 Cycladenia - Lạp bố ma
 Cyclocotyla - Lê môi
 Cylindropsis - Trường hạnh
 Delphyodon - Điệp đơn
 Dewevrella - Điêu qui
 Dictyophleba - Diệc li
 Dipladenia - Diếp lân
 Diplorhynchus - Giác tố hinh
 Dyera - Đại đường giao
 Ecdysanthera - Dây chua
 Echites - Giao
 Elytropus - Ơ ly
 Epigynium - Ngân đào
 Eucorymbia - Diêu cô
 Farquharia - Phát hà
 Fernaldia - Hoa bính
 Forsteronia - Phú tùng
 Funtumia - Phong thu
 Galactophora - Nãi phú
 Geissospermum - Thường sơn lê
 Gonioma - Hoàng dương lãm
 Grisseea - Lệ sơn
 Gymnema - Lõa ti
 Hancornia - Minh giáp quả
 Haplophyton - Trừ chương thảo
 Himatanthus - Đại
 Holarrhena - Hồ liên
 Hunteria - Bên bai
 Hymenolophus - Hiêm lộc
 Ichnocarpus - Mần trây
 Isonema - Yến ninh
 Ixodonerium - Néo
 Kamettia - Sức châu
 Kibatalia - Thần linh, Dùi đôi
 Kopsia - Cốp, Trang tây
 Lacmellea - Lạc miên
 Landolphia - Lăng đô
 Laubertia - Lâu bách
 Laxoplumeria - Mẫu nhũ
 Lepinia - Lê biên
 Lepiniopsis - Lê biên sĩ
 Leuconotis - Liêu công
 Lochnera - Lô na
 Lyonsia - Long sinh
 Macoubea - Anh vũ quả
 Macropharynx - Cự yết
 Macrosiphonia - Hoa rong biển
 Malouetia - Mang cá
 Mandevilla - Hoa ve đỏ
 Mascarenhasia - Mặc hà
 Melodinus - Giom
 Mesechites - Thuý tâm
 Micrechtites - Mỹ tịch
 Microplumeria - Mỹ lâm
 Molongum - Mô lông
 Mortoniella - Mộc tôn
 Motandra - Mộc đản
 Mucoa - Dầu ma
 Neobracea - Niêu bách
 Neocouma - Niêu câu
 Nerium - Trúc đào
 Nouettea - Nết nam
 Ochrosia - Chay lang
 Odontadenia - Tuyến nha
 Oncinotis - Ma tác
 Orthopichonia - Ô thô
 Pachypodium - Mã kì lân
 Pachouria - Bách châu
 Papuechites - Pháp chi
 Parahancornia - Nãi ngưu mộc
 Parameria - Song tiết
 Parepigynum - Dây phú ninh
 Parsonsia - Bạt son
 Peltastes - Bão tây
 Pentalinon - Kim hương
 Petchia - Bách giáp
 Picralima - Phích liên
 Plectaneia - Lạc tân
 Pleiocarpa - Lệ cách
 Pleioceras - Lệ sơ
 Plumeria - Đại, Sứ
 Pottsia - So côm
 Prestonia - Bách tông
 Pycnobotrya - Bích nô
 Quiotania - Quy tán
 Rauwolfia - Ba gạc, La phù mộc
 Rhabdadenia - Lạp đằng
 Rhazya - La đằng
 Rhigospira - Lựu qua
 Rhodocalyx - Hồng thụ
 Rhynchodia - Mô tử
 Saba - Tranh hương
 Salpinctes - Sao bình
 Schizozygia - Thủ sang
 Secondatia - Thứ đằng
 Sindechites - Mao dược
 Skytanthus - Kỳ tang
 Spirolobium - Luân thùy
 Spongiosperma - Chi qua
 Stemmadenia - Tuyến quan
 Stephanostegia - Sử đế gia
 Stephanostema - Sử đế ma
 Stipecoma - Tiệp cơ
 Strempeliopsis - Trâm biểu
 Strophanthus - Sừng trâu
 Tabernaemontana -Bánh hỏi, Lài trâu, Li lài, Ớt rừng
 Tabernanthe - Dạ linh
 Temnadenia - Thẩm đằng
 Thenardia - Thanh đằng
 Thevetia - Thông thiên, Huỳnh liên
 Tintinnabularia - Tân tân
 Trachelospermum - Cổ quả, Mo se
 Urceola - Mộc tinh, Dây rút, Răng bừa
 Urnularia - Quy lang
 Vahadenia - Vãn điền
 Vallariopsis - Lệ châu môi
 Vallaris - Hòa liệt
 Vallesia - Vạn sinh
 Vinca - Dừa cạn châu Âu
 Voacanga - Mã linh quả
 Willughbeia - Guồi, Dây guồi
 Woytkowskia - Quốc cảo
 Wrightia - Lòng mức
 Xylinabaria - Sĩ linh
 Xylinabariopsis - Râu chim, Dây rút

Asclepiadoideae 
Xem bài Phân họ Bông tai

Sử dụng 
 
Một vài loài cây trong họ này có sử dụng kinh tế trong quá khứ.

Các chi Carpodinus, Landolphia, Hancornia, Funtumia và Mascarenhasia đã từng là nguồn thương mại cho sản xuất cao su (kém chất lượng).

Nhựa của các loài trong chi Acokanthera, chẳng hạn như A. venenata và nhựa cây dạng sữa của các loài thuộc chi Pachypodium ở Namibia đã được sử dụng làm chất độc để tẩm đầu mũi tên của người Khwe. Tuy nhiên, một số nguồn (Rapananrivo và những người khác, trang 5) có ghi rằng Pachypodium không có nhựa màu như sữa.

Các chi sau là các loại cây cảnh: Amsonia, Nerium (trúc đào), Vinca (dừa cạn), Carissa, Allamanda (cây huỳnh anh/càng cua), Plumeria (cây đại/hoa sứ), Thevetia, Mandevilla (hoa Savannah).

Rauvolfia caffra là cây ba gạc chứa quinin. Rauvolfia serpentina hay ba gạc hoa đỏ chứa các ancaloit là reserpin và rescinnamin.

Một số là các nguồn dược phẩm, chẳng hạn như các glycozit, có tác động tới các chức năng tim mạch: Acokanthera, Apocynum, Cerbera, Nerium, Thevetia và Strophantus.

Chi Apocynum đã từng được sử dụng làm nguồn lấy sợi của người Mỹ bản địa.

Tham khảo 

 Endress and Bruyn. 2000. A revised classification of the Apocynaceae. The Botanical Review, 66: 1-56
 Rapanarivo, S.H.J.V; Lavranos, J.J; Leeuwenberg, A.J.M.; AND Röösli, W. ["Taxonomic revision of the genus Pachypodium." của S.H.J.V Rapanarivo và A.J.M Leeuwenberg]; ["The habitats of Pachyopdium species." của S.H.J.V Rapanarivo]; và ["Cultivation" của W. Röösli] (A.A. Balkema: Rotterdam, Brookfeild, 1999 trang 5) "... Adenium species have either clear sap or white latex. Pachypodium has... always clear sap."

Liên kết ngoài 

 Apocynaceae trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). Các họ thực vật có hoa: Mô tả, minh họa, xác định, thông tin tra cứu.  http://delta-intkey.com 
 UVSC Herbarium - Apocynaceae