Chi Chè

Chi Chè (danh pháp khoa học: Camellia) là một chi thực vật có hoa trong họ Chè (Theaceae), có nguồn gốc ở khu vực miền đông và miền nam châu Á, từ dãy Himalaya về phía đông tới Nhật Bản và Indonesia. Hiện vẫn còn mâu thuẫn liên quan tới số lượng loài đang tồn tại, với khoảng 100–250 loài được chấp nhận tùy theo hệ thống phân loại. Chi này được Linnaeus đặt theo tên của Fr. Georg Joseph Kamel S.J., một nhà thực vật học và là một thầy tu dòng Tên. Hoa của các loài trong chi này nổi tiếng xuyên suốt vùng Đông Á; chúng có tên gọi là cháhuā (茶花) trong tiếng Trung, tsubaki (椿) trong tiếng Nhật, dongbaek-kkot (동백꽃) trong tiếng Hàn, và hoa trà hoặc hoa chè trong tiếng Việt.

Các loài trong chi này là các cây bụi hay cây thân gỗ nhỏ và thường xanh, cao khoảng 2–20 m. Lá sắp xếp theo kiểu so le, lá đơn, dày, mép lá có khía, thông thường có mặt ngoài bóng láng, dài 3–17 cm. Hoa lớn và dễ thấy, đường kính 1–12 cm, với 5–9 cánh hoa; có màu từ trắng tới hồng hay đỏ, còn màu vàng có ở một số loài. Quả là loại quả nang khô được chia thành 1–5 ngăn, mỗi ngăn chứa 1–8 hạt.

Các loài trong chi này nói chung thích nghi với các loại đất chua, và không thích hợp với các loại đất giàu calci. Phần lớn các loài đòi hỏi có lượng mưa lớn và không chịu được khô hạn.

Các loài Camellia bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) phá hại - xem Danh sách côn trùng cánh vẩy phá hại chi Camellia.

Các loài 

Chi Camellia thường được chia thành các nhánh hay các phân chi. Nó bao gồm các phân chi như Metacamellia, Protocamellia, Thea. Chi này chứa khoảng 100–250 loài (APG II cho là 120), bao gồm:

 Camellia achrysantha
 Camellia nitidissima
 Camellia acutissima
 
 Camellia albogigas
 Camellia amplexicaulis - hải đường
 Camellia amplexifolia
 Camellia angustifolia
 Camellia anlungensis
 Camellia anlungensis var. acutiperulata
 Camellia arborescens
 Camellia assimilis - chè hoa đồng, hải đường núi, trà đồng, chè đồng
 Camellia assimiloides
 Camellia atrothea
 Camellia aurea - chè vàng, chè hoa vàng kim
 Camellia azalea
 Camellia bolovenensis
 Camellia brachyandra
 Camellia brachygyna
 Camellia brevissima
 Camellia brevistyla
 Camellia brevistyla var. brevistyla
 Camellia brevistyla var. microphylla
 Camellia buxifolia
 Camellia callidonta
 Camellia campanisepala
 Camellia candida
 Camellia caudata - chè đuôi, chè hoa đuôi, vĩ diệp sơn trà
Camellia caudata var. caudata
 Camellia changningensis
 Camellia chekiangoleosa - chè dầu hoa hồng
 Camellia chrysantha – chè hoa vàng, chè mi vàng
 Camellia chrysanthoides
 Camellia chungkingensis
 Camellia compressa
 Camellia confusa
 Camellia connata
 Camellia corallina - chè đỏ, chè hoa san hô
 Camellia cordifolia - diệp sơn trà
 Camellia cordifolia var. cordifolia
 Camellia costata
 Camellia costei
 Camellia crapnelliana (đồng nghĩa: Camellia latilimba) - lê trà
 Camellia crassicolumna
 Camellia crassicolumna var. crassicolumna
 Camellia crassicolumna var. multiplex
 Camellia crassipes
 Camellia crassipetala
 Camellia crassiphylla - chè hoa vàng lá dày
 Camellia cratera
 Camellia crispula
 Camellia cucphuongensis - chè hoa vàng Cúc Phương
 Camellia cupiformis
 Camellia cuspidata - sơn trà lá nhọn
 Camellia cuspidata var. cuspidata
 Camellia cuspidata var. trichandra
 Camellia cylindracea
 Camellia danzaiensis
 Camellia dongnaicensis
 Camellia dormoyana - chè bạc, chè hoa Dormoy
 Camellia dubia
 Camellia edentata
 Camellia edithae
 Camellia elongata - chè dài, chè hoa lá dài
 Camellia euonymifolia
 Camellia euphlebia - chè gân
Camellia euphlebia var. macrophylla
 Camellia euryoides
 Camellia euryoides var. euryoides
 Camellia euryoides var. nokoensis (đồng nghĩa: Camellia nokoensis)
 Camellia fangchengensis
 Camellia fangchensis
 Camellia fascicularis
 Camellia fengchengensis
 Camellia flava - hải đường hoa vàng, chè hoa vàng nhạt
 Camellia flavida
 Camellia flavida var. flavida
 Camellia flavida var. patens
 Camellia fleuryi - chè xốp, chè hoa Chevalier
 Camellia fluviatilis
 Camellia fluviatilis var. fluviatilis
 Camellia fluviatilis var. megalantha
 Camellia formosensis
 Camellia forrestii - chè rừng
 Camellia forrestii var. acutisepala
 Camellia forrestii var. forrestii
 Camellia forrestii var. pentamera
 Camellia fraterna - liên nhị hoa
 Camellia furfuracea - chè hoa cam, chè cám, chè hoa cám
Camellia furfuracea var. furfuracea
 Camellia furfuracea var. latipetiolata
 Camellia gauchowensis
 Camellia gaudichaudii - chè hoa Gaudichaud
 Camellia gigantocarpa - chè dầu quả to
 Camellia gilbertii - chè hoa (vàng) Gilbert, chè Phú Hộ
 Camellia glaberrima
 Camellia glabricostata
 Camellia gracilipes - chè cuống mảnh
 Camellia grandibracteata
 Camellia grandis
 Camellia granthamiana
 Camellia grijsii - sơn trà Mân Ngạc
 Camellia gymnogyna
 Camellia handelii
 Camellia hekouensis
 Camellia hiemalis
 Camellia hongkongensis - sơn trà Hồng Kông
 Camellia huana
 Camellia hupehensis
 Camellia huulungensis - chè hoa vàng Hữu Lũng
 Camellia ilicifolia
 Camellia ilicifolia var. neriifolia
 Camellia impressinervis - chè hoa vàng gân lõm
 Camellia indochinensis - chè hoa Đông Dương
Camellia indochinensis var. indochinensis
 Camellia indochinensis var. tunghinensis
 Camellia integerrima
 Camellia × intermedia
 Camellia irrawadiensis
 Camellia japonica – chè hoa Nhật Bản, chè mi, sơn trà hoa
Camellia japonica var. japonica
 Camellia jingyunshanica
 Camellia jinyunshanica
 Camellia jiuyishanica
 Camellia kirinoi - chè hoa vàng Kiri
 Camellia kissii - chè nhụy ngắn, chè nhị ngắn, chè dầu cánh rụng
Camellia kissi var. confusa
 Camellia krempfii - chè hoa Krempf
 Camellia kucha
 Camellia kwangsiensis
 Camellia kwangsiensis var. kwangnanica
 Camellia kwangtungensis
 Camellia lanceisepala
 Camellia lanceolata
 Camellia lancicalyx
 Camellia lancilimba
 Camellia langbianensis - chè Lang Biang, chè đan kia
 Camellia laotica
 Camellia lawii
 Camellia leptophylla
 Camellia leyensis
 Camellia liberistyla
 Camellia liberistyloides
 Camellia liberofilamenta
 Camellia limonia - chè hoa vàng da cam
 Camellia lipingensis
 Camellia litchi
 Camellia longicalyx
 Camellia longicarpa
 Camellia longicuspis
 Camellia longipedicellata
 Camellia longissima
 Camellia longlingensis
 Camellia longzhouensis
 Camellia lungyaiensis
 Camellia lutchuensis
 Camellia lutchuensis var. lutchuensis
 Camellia lutchuensis var. minutiflora
 Camellia luteoflora
 Camellia lutescens - chè hoa vàng
 Camellia macrosepala
 Camellia mairei
 Camellia mairei var. lapidea
 Camellia mairei var. mairei
 Camellia makuanica
 Camellia × maliflora
 Camellia maoniushanensis
 Camellia megasepala
 Camellia melliana
 Camellia membranacea
 Camellia micrantha
 Camellia microcarpa
 Camellia mileensis
 Camellia mollis
 Camellia montana
 Camellia multibracteata
 Camellia multisepala
 Camellia murauchii - chè hoa vàng Murô
 Camellia nanchuanica
 Camellia nematodea - chè hoa tuyến trũng, chè hoa hấp trùng
 Camellia nervosa - chè hoa gân
 Camellia nitidissima
 Camellia oblata
 Camellia obovatifolia
 Camellia obtusifolia
 Camellia oleifera - chè dầu, sở, du trà, sở dầu, chè dầu
 Camellia pachyandra
 Camellia parafurfuracea
 Camellia parvicaudata
 Camellia parvicuspidata
 Camellia parviflora
 Camellia parvilapidea
 Camellia parvilimba
 Camellia parvimuricata
 Camellia parvipetala
 Camellia parvisepala
 Camellia parvisepaloides
 Camellia paucipunctata
 Camellia pentastyla
 Camellia percuspidata
 Camellia petelotii - chè hoa vàng Petelot, chè hoa vàng Tam Đảo
Camellia petelotii var. microcarpa
 Camellia petelotii var. petelotii
 Camellia phaeoclada
 Camellia philippinensis
 Camellia pilosperma
 Camellia pingguoensis
 Camellia piquetiana - chè hoa Piquet
 Camellia pitardii - sơn trà tây nam
 Camellia pitardii var. compressa
 Camellia pitardii var. pitardii
 Camellia pleurocarpa - chè hoa trái mỏng, chè hoa quả bẹt, chè trái mỏng
 Camellia polyneura
 Camellia polyodonta - chè đuôi dài, chè dầu hoa hồng Tứ Xuyên, chè dầu hoa hồng Uyển Điền
Camellia polyodonta var. longicaudata (đồng nghĩa: Camellia longicaudata) - chè đuôi dài
 Camellia polypetala
 Camellia ptilophylla
 Camellia pubescens
 Camellia pubicosta - chè hoa gân có lông
 Camellia pubifurfuracea
 Camellia pubipetala
 Camellia punctata
 Camellia puniceiflora
 Camellia purpurea
 Camellia quinquebracteata
 Camellia quinquelocularis
 Camellia quinqueloculosa
 Camellia renshanxiangiae
 Camellia reticulata - chè Điền Sơn
 Camellia rhytidocarpa
 Camellia rhytidophylla
 Camellia rosiflora
 Camellia rosmannii - chè hoa vàng Yên Tử
 Camellia rosthorniana - liên nhị trà Xuyên Ngạc
 Camellia rotundata
 Camellia rubituberculata
 Camellia rubriflora
 Camellia rusticana – chè tuyết
 Camellia salicifolia - sơn trà lá liễu
 Camellia saluenensis
 Camellia sasanqua (đồng nghĩa: Camellia miyagii) – sơn trà, chè mai, sở
 Camellia scariosisepala
 Camellia sealyana
 Camellia semiserrata - chè dầu Quảng Ninh (Triệu Khánh, Quảng Đông, Trung Quốc)
Camellia semiserrata var. magnocarpa
 Camellia septempetala
 Camellia shensiensis
 Camellia siangensis
 Camellia sinensis – chè, trà, 
Camellia sinensis var. assamica - Chè Ấn Độ lá to
 Camellia sinensis var. dehungensis
 Camellia sinensis var. sinensis - Chè Trung Quốc lá nhỏ
Camellia sinensis var. shan - Chè Shan, chè Shan tuyết 
Camellia sinensis var. waldenae
 Camellia skogiana
 Camellia speciosa
 Camellia stuartiana
 Camellia suaveolens
 Camellia subacutissima
 Camellia subglabra
 Camellia subintegra (đồng nghĩa: Camellia lienshanensis) - chè Lạng Sơn
 Camellia synaptica
 Camellia synaptica var. parviovata
 Camellia synaptica var. synaptica
 Camellia szechuanensis
 Camellia szemaoensis
 Camellia tachangensis
 Camellia tachangensis var. remotiserrata
 Camellia taheishanensis
 Camellia 'Tamdaoensis''''' Camellia taliensis Camellia tenii Camellia terminalis Camellia thailandica Camellia tonkinensis - hải đường hoa vàng
 Camellia transarisanensis Camellia transnokoensis Camellia triantha Camellia trichoclada Camellia trigonocarpa Camellia truncata Camellia tsaii - chè Tsai, màng tang
 Camellia tsingpienensis - chè Sinh Biên
 Camellia tsofui Camellia tuberculata Camellia tuberculata var. atuberculata Camellia tubiformis Camellia uraku Camellia vidalii Camellia vietnamensis - chè hoa Việt Nam
 Camellia villicarpa Camellia viridicalyx Camellia wardii Camellia wardii var. muricatula Camellia wenshanensis Camellia xanthochroma Camellia yungkiangensis Camellia yunkiangica Camellia yunnanensis - hầu tử mộc, chè Vân NamCamellia yunnanensis var. camellioides Camellia yunnanensis var. yunnanensis Trồng trọt và sử dụng 
Cây chè (Camellia sinensis) là loài cây có giá trị thương mại chính do chè (đồ uống) được sản xuất từ lá của nó. Dầu trà là một loại gia vị ngọt và dầu ăn được sản xuất bằng cách ép hạt của cây chè Camellia sinensis hay chè dầu (Camellia oleifera).

Nhiều loài chè khác được trồng làm cây cảnh vì có hoa đẹp; khoảng 3.000 giống và thứ lai ghép đã được chọn lọc, nhiều giống có hoa kép, như trong thư viện ảnh dưới đây. Camellia japonica (tên thông thường chè mi, chè Nhật Bản) là loài nổi tiếng nhất trong nuôi trồng cây cảnh, với trên 2.000 giống có tên gọi; kế tiếp là C. reticulata với trên 400 giống có tên gọi, và C. sasanqua với trên 300 giống có tên gọi. Các loại cây lai ghép có C. × hiemalis (C. japonica × C. sasanqua) và C. × williamsii (C. japonica × C. salouenensis). Chúng được giới chơi cây cảnh đánh giá cao vì ra hoa sớm, thông thường trong số các loại hoa đầu tiên xuất hiện vào cuối mùa đông. Các trận băng giá muộn có thể làm tổn thương hoa. Các loài cây này có tốc độ tăng trưởng chậm. Thông thường chúng chỉ cao thêm khoảng 30 cm mỗi năm cho đến khi trưởng thành mặc dù điều này phụ thuộc vào từng loài và từng khu vực.Camellia japonica là loài hoa biểu tượng của bang Alabama, Hoa Kỳ cũng như của thành phố Trùng Khánh, Trung Quốc.

 Người hâm mộ chè 
 Elizabeth Bowes-Lyon (1900-2002) trồng chè trong tất cả các mảnh vườn của bà. Khi thi hài của bà được chuyển từ Royal Lodge, Windsor tới đặt tại điện Westminster, các bông hoa chè từ các mảnh vườn của bà đã được phủ lên trên lá cờ che trên quan tài.
 Coco Chanel (1883-1971) đã nổi tiếng vì mặc đồ có màu trắng hoa chè.
 Alexandre Dumas con (1824-1895) đặt tên cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông La dame aux camélias (1848-bản dịch tiếng Việt: Chè hoa nữ) theo ý nghĩa của loài hoa này đối với nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết là Marguerite Gautier.
 Ralph Peer (1892-1960), nhà tiên phong trong công nghiệp âm nhạc, thông thường được coi là Cha đẻ của nhạc đồng quê, đồng thời là (cố) chủ tịch của American Camellia Society'' (Hiệp hội Trà Hoa Kỳ).

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 
 
 Hiệp hội Trà quốc tế
 Hiệp hội Trà Hoa Kỳ