Chi Mộc tê

Chi Mộc tê hay chi Hoa mộc (danh pháp khoa học: Osmanthus) là một chi của khoảng 30 loài thực vật có hoa trong họ Ô liu (Oleaceae), chủ yếu có nguồn gốc ở vùng ôn đới ấm của châu Á (từ Kavkaz về phía đông tới Nhật Bản). Chúng dao động về kích thước từ cây bụi tới cây thân gỗ nhỏ, cao 2–12 m. Lá mọc đối, thường xanh và là loại lá đơn với mép nhẵn hay có răng cưa nhỏ hoặc răng cưa thô. Hoa nở về mùa xuân, hạ hay mùa thu (tùy loài), mỗi hoa dài khoảng 1 cm, màu trắng, với tràng hoa 4 thùy hình ống ('cánh hoa'). Hoa mọc thành các chùy hoa nhỏ, và ở một vài loài thì hoa có mùi thơm mạnh. Quả nhỏ (10–15 mm), là loại quả hạch vỏ cứng màu lam sẫm hay tía chứa một hạt. Tên gọi chủ yếu của chúng trong tiếng Việt là mộc, mộc tê v.v. Tuy nhiên, từ mộc thuần túy rất dễ gây nhầm lẫn với gỗ hay nghề mộc, nên ở đây dùng từ mộc tê làm chính trong tên gọi.

Lưu ý
Người Trung Quốc gọi các loài trong chi này là 桂 (quế). Tuy nhiên, trong tiếng Việt, quế được biết đến nhiều hơn là các loài cây trong chi Cinnamomum họ Lauraceae bộ Laurales, không có quan hệ họ hàng gần với chi Osmanthus này.

Tại thành phố Quế Lâm, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, hoa quế được trồng khắp các nẻo đường, trong công viên, trong khuôn viên trường (Đại học Sư phạm Quảng Tây),... với 3 màu (vàng, trắng và cam).

Các loài

 Osmanthus armatus Diels, 1900 - mộc tê chuôi hồng
 Osmanthus attenuatus P.S.Green, 1958 - mộc tê lá hẹp
 Osmanthus austrocaledonicus (Vieill.) Knobl., 1936
 Osmanthus austrozhejiangensis Z.H.Chen, W.Y.Xie & Xi Liu, 2021
 Osmanthus cooperi Hemsl., 1896 - mộc tê Ninh Ba
 Osmanthus cymosus (Guillaumin) P.S.Green, 1963
 Osmanthus decorus (Boiss. & Balansa) Kasapl., 1970 - mộc tê Kavkaz
 Osmanthus delavayi Franch., 1886 - hoa quế núi
 Osmanthus didymopetalus P.S.Green, 1958 - mộc tê cánh hoa chẵn
 Osmanthus enervius Masam. & T.Mori, 1939 - mộc tê không gân lá
 Osmanthus fordii Hemsl., 1889 - hoa quế núi đá
 Osmanthus fragrans Lour., 1790 - mộc tê, hoa mộc
 Osmanthus gracilinervis L.C.Chia ex R.L.Lu, 1989 - mộc tê gân lá nhỏ
 Osmanthus hainanensis P.S.Green, 1958 - mộc tê gân lá to
 Osmanthus henryi P.S.Green, 1958 - hoa quế Mông Tự
 Osmanthus heterophyllus (G.Don) P.S.Green, 1958 - đông thụ
 Osmanthus heterophyllus var. bibracteatus - đông thụ lá kỳ dị
 Osmanthus heterophyllus var. heterophyllus - đông thụ (nguyên chủng)
 Osmanthus insularis Koidz., 1914
 Osmanthus iriomotensis T.Yamaz., 1994
 Osmanthus kaoi (T.S.Liu & J.C.Liao) S.Y.Lu, 1985
 Osmanthus lanceolatus Hayata, 1911 - mộc tê lá nhọn
 Osmanthus monticola (Schltr.) Knobl., 1936
 Osmanthus pubipedicellatus L.C.Chia ex H.T.Chang, 1982 - mộc tê chuôi lông
 Osmanthus reticulatus P.S.Green, 1958 - mộc tê gân lưới
 Osmanthus rigidus Nakai, 1918
 Osmanthus serrulatus Rehder, 1916 - mộc tê tơ ngắn
 Osmanthus suavis King ex C.B.Clarke, 1882 - mộc tê hoa thơm
 Osmanthus urceolatus P.S.Green, 1958 - đàn hoa mộc tê
 Osmanthus venosus Pamp., 1911 - mộc tê lông
 Osmanthus yunnanensis (Franch.) P.S.Green, 1958 - quế hoa đồng

Lai ghép
 Osmanthus × burkwoodii (Burkwood & Skipwith) P.S.Green, 1972 (= O. decorus × O. delavayi)
 Osmanthus × fortunei Carrière, 1864 (= O. fragrans × O. heterophyllus)

Chuyển đi
 Osmanthus americanus (L.) A.Gray, 1878 = Cartrema americana (L.) G.L.Nesom, 2012 - hoa mộc Mỹ
 Osmanthus floridanus Chapm., 1892 = Cartrema americana (Chapm.) G.L.Nesom, 2012
 Osmanthus marginatus (Champ. ex Benth.) Hemsl., 1889 = Chengiodendron marginatum (Champ. ex Benth.) C.B.Shang, X.R.Wang, Yi F.Duan & Yong F.Li, 2020 - mộc tê mép dày.
 Osmanthus matsumuranus Hayata, 1911 = Chengiodendron matsumuranum (Hayata) C.B.Shang, X.R.Wang, Yi F.Duan & Yong F.Li, 2020</small> - mộc cọng, ngưu thỉ.
 Osmanthus minor P.S.Green, 1958 = Chengiodendron minor (P.S.Green) C.B.Shang, X.R.Wang, Yi F.Duan & Yong F.Li, 2020 - nguyệt quế lá nhỏ .

Trồng và sử dụng
Các loài trong chi Osmanthus là các loại cây bụi phổ biến trong các công viên và vườn hoa trong khu vực ôn đới ấm. Một vài giống lai và giống cây trồng đã được tạo ra. Tại Trung Quốc, chè quế (gọi là 桂花茶, guì huā chá - quế hoa trà) được sản xuất bằng cách ướp hoa khô của cây mộc tê (Osmanthus fragrans) (guì huā, 桂花 - quế hoa) với lá chè đen hoặc chè xanh giống như chè nhài bằng cách người ta ướp hoa nhài trong chè.

Các loài mộc tê ra nhiều hoa trên các cây già và nếu như chúng không bị xén tỉa. Nếu đã xén tỉa thì chúng chỉ ra lá mà không ra hoa trong ít nhất từ 1-5 năm, nhằm phục hồi các cành đã bị xén.

Chú thích

Tham khảo