Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşme

Birleşmiş Milletler İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Küçültücü Muamele ve Cezaya Karşı Sözleşme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda  10 Aralık 1984 tarihli oturumunda 39/46 sayılı kararla kabul edilmiş, ve 26 Haziran 1987 tarihinde yürürlüğe girmiş sözleşmedir. Bu protokol, insan hakları ihlalleri olduktan sonra müdahale etme mantığı üzerine kurulmuştur.

Sözleşmenin İçeriği 
Literatürde kısaca İşkenceye Karşı Sözleşme (İKS) (İngilizce: Convention Against Torture (CAT) olarak da geçen sözleşme üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde (Madde 1-16)  işkencenin tanımı yapılmış ve  Taraf Devlet'lerin uyması gereken yükümlülükler verilmiştir. İkinci Bölüm'de (Madde 17-24) kurulacak olan İşkenceye Karşı Komite'nin seçilme yönteminde, görev ve işleyişinden söz etmektedir. Üçüncü ve son Bölüm ise (Madde 25-33) Birinci bölüm Maddeler'i şu konuları düzenlemektedir.

I. Bölüm -  Maddi Hükümleri 
 İşkencenin tanımı. Madde 1'de bu sözleşmenin kapsamına giren işkencenin tanımı yapılacaktır. Buna göre bir suçu ortaya çıkarma veya cezalandırmak amacıyla kamu görevlileri tarafından veya onların teşviki,  rızası ile işlene acı verici herhangi bir fiildir. Ancak  yasal yaptırımlardan kaynaklanabilecek acı ve ıstırap işence sayılmaz.
 Devletlerin İşkenceyi Önleme Yükümlüğü. Madde 2, Taraf Devletlerin işkenceyi önlemek için gerekli yönetimsel ve yasal önlemleri almasını öngörür. Savaş durumu, olağanüstü hâl bile işkence yapılması meşru kılamaz.
 İade yasağı (Madde 3) Sanıkların işkence görmesi muhtemel olan ülkelere Taraf Devlet'ler tarafından iadelerinin yasaklanmasını öngörür.
 Beşinci madde, sorumluluk alanlarında gerçekleşen işkencenin cezalandırılması için, Taraf Devletleri sorumlu kılar.
 İlgili Devlet işkence görebilmesi kaygısıyla iade etmediği sanığı, kovuşturur ve yargılar. (Madde 7)
 Madde 8, İade anlaşmalarında, işkence suçlularının da iadesinin yer almasını düzenler.
 Taraf Devletler, işkenceyle ilgili suçların ceza davalarında, ellerindeki kanıtları ulaştırmakla  yükümlüdür (Madde 9)
 Sanıklarla resmi süreçte bağlantılı olabilecek ilgili kamu görevlilerine (emniyet, sağlık personeli vb) işkencenin yapılmaması için gerekli mesleki eğtimleri vermek Taraf Devletlerin görevidir. (Madde 10)
 Madde 11, sorgulama yöntemlerini denetlemeyi;
 Madde 12, devletin sorgulama yükümlülüğünü;
 Madde 13, işkence mağdurunun yetkililere şikayet hakkını;
 Madde 14, mağdurların rehabilitasyon ve tazminat hakkını;
 Madde 15, işkence altında verile ifadelerin geçersiz olacağını;
 Madde 16, işkence noktasına varmayan diğer insanlık dışı, zalimane ve küçük düşürücü muameleler için özellikle 10,111,12,13. maddelerdeki hükümleri uygulanacağını düzenler.

II. Bölüm - Uluslararası Uygulama Hükümleri 

Ana Madde: Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komite

Sözleşme'nin II. Bölüm'ü (17.-24. maddeler) Komite üyelerinin sayısını,  seçilme yöntemini, görev süresini ve görev ve işlevlerini içeren maddelerden oluşur. 17 maddeye göre Komite 10 üyeden oluşur.  Her bir Taraf Devlet en fazla iki aday ile seçime katılabilir. Seçim gizli oyla yapılır. Komite üyeleri 4 yıl için seçilirler, her iki senede bir görevi biten beş üye için yeni seçim yapılır, daha önceki üyeler, tekrar aday olabilirler. Madde 18'e göre Komite Üyeleri mutlak çoğunluk (6 oy) ile kararı alabilirler. 19 madde raporları düzenler, buna göre Taraf Devletler, anlaşma yürürlüğü girdikten sonra (26 Haziran 1987) bir sene içinde anlaşma hükümlerini yerine getirebilmek için aldıkları önlemleri açıklayan rapor verirler. Üyelik boyunca her 4 yılda bir ve Komite'nin talebi olduğunda da rapor vermekle yükümlüdürler.  Ayrıca somut olaylara yönelik raporlar ve bunlara Komite'nin verdiği yanıtlar düzenli olarak Birleşmiş Milletler İnsan Hakları yüksek Komiserliği'nin sitesinde  yayınlanmaktadır. Madde 20'de Komite sistematik işkence olduğu kanısına vardığı durumunda izlenecek prosedürün ana hatları verilmektedir. Böyle bir durum da, üye veya üyeler gizli araştırma yapmak ve rapor hazırlamak üzere görevlendirilebilir. İlgili devletlerin işbirliği istenir ve gerektiğinde ziyaretler yapılır.

III. Bölüm - Son Hükümler 
Anlaşmanın yürürlüğü giriş sürecindeki süreler, sözleşmede değişiklik yapılacağı zaman izlenecek yol,
anlaşmazlık olduğu takdirde hangi kurumun yetkili olduğu (Türkiye 30. Maddede Uluslararası Adalet Divanı'nın yetkili kılınması hususunu 
kabul etmeyerek, çekince koymuştur) gibi konular ele alınır.

Türkiye ve Sözleşme 

Türkiye'de 25 Ocak 1988'de imzalanan sözleşme, 21 Nisan 1988 tarih ve 3441 sayılı kanunla kabul edilmiş. Söz konusu kanunu 29 Nisan 1988 tarih ve 19799 sayılı resmi gazete yayınlanmıştır ve o tarihte yürürlüğe girmiştir.  Daha sonra yayınlanacağı belirtilen beyan ve itirazi kayıt ise 10 Ağustos 1988 tarihinde 19895 saylı resmi gazetede sözleşmenin Türkçe ve İngilizce metni ile birlikte her iki dilde yayınmıştır. T.C. Hükûmeti olarak İşkenceye Karşı Komite'nin sözleşmeden doğan yetkisinin kabul  edildiği beyan edilmiş; itirazi kayıtta ise 30. Madde'nin birinci fıkrasında  geçen, Taraf Devletler arasında sözleşmeden doğan anlaşmazlık durumunda Uluslararası Adalet Mahkemesi'ne başvurulacağı koşulunu kabul etmemiştir. İlgili Madde'nin  2. fıkrasında Taraf Devletlere tanınan Uluslararası Adalet  Mahkemesi'ne (Uluslararası Divan) gitmeme seçeneğini kullanarak, itirazı kayıtla sözleşmeyi kabul etmiştir. Yani Türkiye ile ilgili, sözleşmenin yorumlanmasından kaynaklanan  bir anlaşmazlık olduğunda Uluslararası Adalet Mahkemesi'ne gidilmeyecektir.

İşkenceye Karşı Sözleşmeye Seçmeli Protokol 

Birleşmiş Milletler İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı ya da Küçük Muamele ya da Cezaya Karşı Sözleşme'nin Seçmeli Protokolü (İngilizce: Optional Protocol to the United Nations Convention against Torture and Other Cruel,Inhuman or Degrading Treatment or Punishment, kısaca OPCAT); Birleşmiş Milletler Genel kurulu'nun elli yedinci oturumunda, 18 Aralık 200 tarih ve 2200A (XXI) sayılı kararıyla kabul edilmiş, BM İşkence Karşı Sözleşme'ye taraf olan devletlerin katılabileceği bir seçmel protokol kabul edilmiş, imza, onay ve katılma açılmıştır. 
Bu protokola sadece BM İşkenceyi Önleme Sözleşmesine taraf olan devletler, isterler ise  katılabilirler.

BM Genel Kurulu tarafından hazırlanan Protokol, 22.06.2006 Tarihinde yürürlüğe girmiş ve Türkiye tarafından 16.09.2005 Tarihinde imzalanmış, 23.02.2011 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilerek 6167 sayılı Kanun olarak kanunlaşmıştır. Kanun 12.03.2011 tarih ve 27872 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.

Ayrıca bakınız 
 Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komite
 İşkencenin Önlenmesi Komitesi
 İnsan Hakları
 İşkence

Kaynakça

Dış bağlantılar
 İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme (10 Aralık 1984)Türkçe Metin
 İşkenceye Karşı Sözleşme Seçmeli Protokol'ün Türkçe ve İngizce Metni 
 Birleşmiş Milletler - İşkenceye Karşı Komite'nin Resmi Sitesi (İngilizce) 
 Ülke bazında tüm Birleşmiş Miletler anlaşmaları ile ilgili dokümanlara (BM resmi dillerinde) toplu halde bu  linkten ulaşılabilir.

Dış politika
Uluslararası kuruluşlar
Amerika Birleşik Devletleri merkezli insan hakları kuruluşları
İşkence
1987'de kurulan oluşumlar
Birleşmiş Milletler örgütleri