Cizre Ulu Camii

Cizre Ulu Camii, Şırnak ilinin Cizre ilçesinin merkezindeki Dağkapı Mahallesi'nde yer alan tarihî ibadet yapısı. 

Caminin ilk yapılışının VII. yüzyılda, Anadolu'ya İslamiyet'in girdiği ilk yıllarda kiliseden camiye dönüştürülerek gerçekleştiği düşünülür.  Birçok defa onarım görmüş,  yapıdan ayrı dikdörtgen kaide üzerine yuvarlak gövdeli minaresi 1155 yılında yılında inşa edilmiştir.  Metal kapısı ve bunun üzerindeki, oymacılık sanatının önemli bir eseri olan ejder figürlü bronz kapı tokmakları yapının en önemli özelliklerindendir. 13. yüzyıla tarihlenen anıtsal kapı ile tokmaklardan birisi günümüzde  İstanbul'daki Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndedir. Diğer tokmak 1969'da yurtdışına kaçırılmıştır.

Geçmişi 
VII. yüzyılda, Anadolu'ya İslamiyet'in girdiği ilk yıllarda kiliseden camiye dönüştürülmüş bir yapıdır. Caminin sekiz kitabesi bulunur. Bu kitabelerden Abbâsiler döneminde onarım gördüğü, Zengi Atabeyi Baz Şah’ın oğlu Emir Ali Sencer tarafından 1160  yılında  caminin yeniden inşa edildiği,  1203 ve 1284 yıllarında da onarımlar gördüğü anlaşılır.  Cami, Cumhuriyet devrinde 1946 yılında onarılmış; 2007 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğünce 2007 yılında yapılan restorasyon çalışmalarının aslına uygun yapılmadığının belirlenmesi üzerine valilikçe hazırlanan "Şehr-i Nuh Diriliyor" projesi kapsamında restorasyon çalışmalarına 2013'te yeniden başlandı.  Yapı, bakım görmek üzere 2020 yılında yeniden ibadete kapandı.

Mimari özellikleri 
Kesme taştan, dikdörtgen planlı yapının üzeri kasnaklı kubbe ile örtülüdür. Kuzeyinde avlu ile medrese odaları, kuzey cephe duvarının üzerinde ise bir kaide üzerinde yükselen tuğla minaresi bulunur. Aşağıdan yukarıya doğru daralan minarenin şerefesi yoktur; konik bir külahla sonlanır ve tek süsü, dört yanındaki çini panolardır. Avlunun ortasında altıgen planlı ve kubbe ile örtülü  şadırvan vardır.  Medrese odalarıyla çevrili avludan camiye yedi kapı ile geçilir. Caminin ünlü anıtsal kapısı, bu yedi kapıdan ortadakidir.

Ana giriş kapısı 
Caminin 13. yüzyıla tarihlenen ana giriş kapısının kanatları ahşap üzerine bakır malzemeden geometrik süslemelerle bezelidir ve tunç plakalarla kaplı pirinç çubuk ve levhalarla süslenmiştir. Kapı kanadının her iki tarafında, alt alta sıralanmış ve merkezinde 12 kollu yıldızın yer aldığı üç madalyon yer alır. Aralarda ise kanatlar kapanınca tamamlanan iki tüm ve iki yarım madalyon bulunur.

Kapı tokmakları 
Kapının üzerinde yer alan tunç kapı tokmakları iki ejderin ortasında görülen aslan başı şeklindedir. Üzeri kazıma tekniği ile süslenmiştir.  Ejderler, kuyruklarından birbirine bağlı durumdadır ve kuyruk uçlarında kartal başları bulunur. Bu tokmakların, dönemin  fizikçi ve sanat adami El- Cezeri 'nin eseri olduğu düşünülür. Kapı tokmaklarından biri 1969’da yurt dışına kaçırılmıştır.  Kopenhag’daki David Samling Müzesi'ndedir. Diğeri ise 1976  yılından beri İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde sergilenmektedir.

Kaynakça

Cizre'deki yapılar
Türkiye'deki camiler
Şırnak ilindeki dinî yapılar