İstihbarat Bakanlığı (İran)

İran İslam Cumhuriyeti İstihbarat Bakanlığı (Farsça: وِزارَتِ اِطّلاعات جُمهوریِ اِسلامیِ ایران Vezarat-e Ettela'at Jomhuri-ye Eslami-ye Iran) İran İslam Cumhuriyeti'nin temel istihbarat teşkilatı ve İran İstihbarat Topluluğu üyesidir. Ayrıca VAJA olarak bilinir ve daha önce VEVAK (Vezaret-e Ettela'at va Amniyat-e Keshvar) ya da MOIS olarak bilinirdi. Önceki rejimin istihbarat aygıtını devraldığı zaman başlangıçta, SAVAMA olarak biliniyordu. Bakanlık işin doğası gereği yurt içinde ve yurt dışında İran'ın üç "egemen" bakanlık kuruluşundan biridir.

Geçmiş 
Bakanlık ile ilgili bilgileri genellikle elde etmek zordur. Başlangıçta, kuruluş SAVAMA olarak bilinen ve Şah döneminde SAVAK adıyla örgütlenen, İran'ın istihbarat ajansının yerini alması düşünülen örgütlerin, iki örgüt arasında ne kadar devamlılık olduğu ancak belirsizdir, rolleri benzer iken, altta yatan ideoloji kökten farklıdır. Yeni hükûmetin yeni örgütten SAVAK adıyla örgütlenen unsurları temizlemek için başlangıçta istekli olduğu, ancak pragmatik olarak birçok deneyimli SAVAK personelinin rollerini muhafaza ettiği için sonunda bu düşünce baskın gelmiştir. Eski SAVAK kadrosunun solcu muhalif gruplarının, bakanlığa sızmasında Irak Baas Partisi'nin öneminin etkili olduğuna inanılıyor.

Bakanlık oluşumu Mir Hüseyin Musavi hükûmeti ve ardından Saeed Hajjarian tarafından meclise önerilmişti. Orada "devletin bir dalı olarak yeni kurum idare edilmelidir" gibi tartışmalar vardı ve cumhurbaşkanlığı dışında Yüce Lider ve İslam Devrim Muhafızları Ordusu'nun diğer yargı sistemi gibi seçenekleri vardı. Son olarak, hükûmet bir bakanlık haline getirmek için Ayetullah Humeyni'nin onayını alabilirdi, ama bir kısıtlama olmadan bir doktor olarak onu ihtiyacı, bakanın gereklerine eklendi. Bakanlık son olarak, farklı toplum örgütlerince, birçok küçük istihbarat birimi kapatılarak, 18 Ağustos 1984 tarihinde kuruldu. Bakanlığın kuruluşundan bu yana beş bakan, Mohammad Reyshahri (Başbakan Mir Hüseyin Musevi altında), Ali Fallahian (Başkan Ali Ekber Haşimi Rafsancani altında), Ghorbanali Dorri-Najafabadi (Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin altında, bir yıl sonra istifa ederek), Ali Younessi (24 Ağustos 2005 tarihine kadar Cumhurbaşkanı Hatemi'nin altında), Gholam Hossein Mohseni-Ejehei (Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad altında 29 Ağustos 2009'dan 15 Ağustos 2013'e) ve Heyder Moslehi (Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad'ın altında, 29 Ağustos 2009'dan 15 Ağustos 2013'e kadar) olmuştur.

"Zincir" suikastlar 
1998 yılının sonlarında, üç muhalif yazar, bir siyasi lider ve eşi iki aylık sürede İran'da öldürüldü.

Uluslararası kamuoyunun büyük isyanına, İran'da gazetecilik soruşturmalarına ve propagandalardan sonra savcılardan, 1999 yılı ortalarında, biri Saeed Emami, İran'ın istihbarat bakanlığı cinayetlerine "haydut unsurların" yol açtığını açıkladı. "Kurbanların ailelerine ve uluslararası insan hakları örgütlerine göre bir sahte görevden alma değerlendirmesiyle" bir denemede bu üç istihbarat bakanlığı ajanı 2001 yılında hapse, diğerleri kurbanların ikisini öldürdüğü için ölüme mahkûm edildi. İki yıl sonra, İran Yüksek Mahkemesi ölüm cezalarının ikisini azaltmıştır.

1999 yılında, uluslararası eleştirilerde İran hükûmeti'nin yurt dışında İranlı siyasi muhaliflerin suikastları dahil muhalif yazar ve aydınların, seri cinayetleri için bakanlığın "haydut unsurları" suçlandı.

Ayrıca bakınız 
 Oghab 2
 SAVAK

Kaynakça

Konuyla ilgili yayınlar 
 Yves Bonnet, Vevak, au service des ayatollahs: Histoire des services secrets iraniens, Timée-éditions, Boulogne-Billancourt, 2009. ISBN 978-2-35401-001-0.

Dış bağlantılar 

 Gizli Terör: İran'ın Paralel İstihbarat Aparatı
 Mykonos Cinayeti: Siyasi Suikast Anatomisi
 Güvenli Bölgeye Hayır: İran'ın Küresel Suikast Kampanyası
 İran Terör Veritabanı, İran'ın istihbarat faaliyetleri hakkında iddialar içeren bir internet sitesi
 GlobalSecurity.org'da İstihbarat ve Güvenlik Bakanlığı  (MOIS) VEVAK (Vezaret-e Ettela'at va Amniat-e Keshvar)
 İstihbarat ve Güvenlik Bakanlığı (MOIS) resmi internet sitesi

İstihbarat
İran'da insan hakları
İran istihbarat teşkilatları
20. yüzyılda İran'da kurulan oluşumlar
1984'te Asya'da kurulan oluşumlar
1984'te kurulan kuruluşlar