Elazığ halk oyunları

Elazığ halk oyunları, oyun bölgelerinden halay Bölgesi içinde ele alındığında, hareketlilik açısından diğer il ve bölgelere göre ağır ve estetiktir. Az miktarda, çok hareketli oyunlar da vardır. Oyunlar halay bölgesindeki diğer oyunlara nazaran müzik ve oyun figürleri açısından çeşitli farklılıklar gösterir. Altmışa yakın Elazığ oyunu vardır. Ancak, bugün yaşayan oyunların adedi yirmi-yirmi beş kadardır. Bu oyunlardan bazıları ve en çok bilinenleri Çayda Çıra Oyunu, Avreş Oyunu, Nure Oyunu, Halay Oyunu, Bıçak Oyunu, Kılıç Kalkan Oyunu, ve Delilo Oyunu'dur.

Çayda çıra oyunu

Çayda Çıra, Elazığ yöresine ait halay türünden halk oyunu. Dünyada "Mumlu Dans" olarak da bilinir. Genellikle sazsız olarak, "nanay" adı verilen türküler eşliğinde oynanır. Eskiden yalnızca kadınlar oynarken, günümüzde halk oyunları toplulukları tarafından gösteri amacıyla kadınlı erkekli oynanmaktadır. Günümüz Elazığ yöresi düğünlerinde oldukça yaygındır.

Oynanış şekli 
Oyun kendine has bir müzik eşliğinde ve manilerle oynanmaktadır. Oyuna başlarken şu mani söylenir: "Yansın şamdanlarda mum, olsun ergenler sıra. İnsin davula tokmak, başlasın Çayda Çıra." Mani ardından oyunu oynayacak olan ekip alana giriş yapar. Girişin ardından çember oluşturularak oyun başlar. Çemberin oluşturulması ardından kızlar orta alana geçerek çömelir. Her erkek, eşinin etrafında bir tur döner. Ardından yeniden çember oluşturulur ve sonrasında düz bir çizgi oluşturana kadar dönülür. Düz çizgi oluşturulması ardından ileri 8 adım gelinir ve eğilerek şamdanlar yere bırakılır. Şamdanların bırakılması ardından çayda çıra oyununa has bir türkü söylenir. Türkü ardından yeniden şamdanlar alınır ve meydan terk edilir.

Kıyafet ve aksesuarlar 
Çayda Çıra oynarken kullanılan kıyafet ve aksesuarlar şöyledir:

Kızların kıyafet ve aksesuarları 
Baş örtüsü
Gömlek
Üç etek
Şalvar
Kemer
Potin

Erkeklerin kıyafet ve aksesuarları
Gömlek
Yelek
Kuşak
Şalvar
Yumurta topuk ayakkabı

Hem kızların hem erkeklerin kullandığı aksesuarlar 
Şamdan
Mum

Çayda Çıra türküsü 
Çayda Çıra oyunu Çayda Çıra Türküsü eşliğinde oynanır. Türkünün sözleri şöyledir: 

Çayda çıra yanıyor 
Hanım nanay vay nanay 
Nanay güzel nanay 
Nanay gülüm nanay

Ayda yılda yanıyor 
Hanım nanay vay nanay 
Nanay güzelim nanay 
Nanay gülüm nanay

Yavaş yörü sevdiğim 
Hanım nanay vay nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay güzelim nanay

Engeller uyanıyor 
Hanım nanay oy nanay 
Nanay güzelim nanay 
Nanay sevdiğim nanay

Karşıda oturanlar 
Hanım nanay vay nanay 
Nanay güzelim nanay 
Nanay gülüm nanay

Az derdim artıranlar 
Hanım nanay vay nanay 
Nanay sevdiğim nanay 
Nanay güzelim nanay

Başıma akıl koyun 
Hanım nanay oy nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay sevdiğim nanay

Sevdadan kurtulanlar 
Hanım nanay uy nanay 
Nanay sevdiğim nanay 
Nanay gülüm nanay 
 
Bağ altına bağ altına 
Bağ altına bağ altına 
Dolandım servan altına 
Al beni yorgan altına

Efsaneler 
Çayda Çıra Oyunu ve Türkülerinin doğuşu ile alakalı çeşitli efsaneler yer almaktadır. Bunlardan bazısı şöyledir:

I. Söylence 
Efsanelerden biri, Elazığ yakınlarındaki bir çayın iki kıyısına yerleşmiş aşiretlerden iki gencin aşkıyla ilgilidir. Sevdalılar geceleri yaktıkları çıralarla işaretleşir, böylece genç erkek kızın yaktığı çıraya doğru yüzüp karşı kıyıya çıkar ve ona kavuşurmuş. Bir gece çayın azgın suları oğlanı sürüklemiş. Kız da sevgilisini çay boyunca aradığı halde bulamayınca kendisini suya atmış. Çayda Çıra Türküsü ve Oyunu da bu sevdayı dile getirmek için ortaya çıkmış. Bu efsane, 1982 yapımı Çayda Çıra Efsanesi Filmi'ne konu olmuştur.

II. Söylence 
Bir diğer efsane, Elazığ yakınlarındaki Harıngit (ya da Harınket) Çayı kıyısında yapılan bir düğünle ilgilidir. Bir köy ağası, oğlunu başka bir köyün ağasının kızıyla evlendirirken kına gecesinde birden ay tutulmuş; karanlıkta kalan konuklar bunu uğursuzluk sayıp kötüye yormuşlar. Oğlanın annesi duruma üzülüp çevredeki bütün mumları toplatmış. Tabaklara dizip yakarak, oyun oynayan kızların ve gelinin ellerine tutuşturmuş; kendisi de aralarına katılmış. Karanlıkta çay kıyısında yanan mumların görüntüsü herkesi coştur­muş; bu coşkuyla türküler söylenmiş, halay­lar çekilmiş, eğlence sürmüş. Çayda Çıra da söylenceye göre böyle doğup günümüze kadar ulaşmıştır.

Avreş oyunu 

"Berber Yaşar" adıyla da tanınan bu oyunun, Elazığ dışında herhangi bir yerde oynandığına rastlanmamıştır. Oyunun kaynağı Harput'tur. Eskiden asker sevki çok olan Elazığ ve Harput'ta askeri hareketlerin taklidi ile ortaya çıkan bu oyun, Elazığ'ın her yerinde oynanır. Oyunun elli-altmış yıllık bir geçmişi olduğu bilinir. Bugün davul ve klarnetle çalınan bu oyunun müziği eskiden zurna ile çalınır ve oynanırdı. Esasen Harput'a klarnet girmeden önce düğünlerin baş sazı zurna idi. Ancak Türkiye'ye girdiği anda Harput’ta da kullanımı başlayan klarnet zurnayı büyük ölçüde etkileyerek etkinliğinin azalmasına neden olmuştur. Avreş oyununun türküsü, yoktur. Bu oyunun melodisi ile başka bir oyun oynanmadığı gibi, bu oyun başka bir melodi ile de oynanmaz.

Oynanış şekli 
Oyun müziği ile önce 6/8'lik usulde ve ağır tempoda, sonra 4/4'lük usulde ve hızlı tempoda oynanır. Makamı İbrahimiyye'dir. Tek sıra dizilmek suretiyle oynanan bu oyun bazen de sağa sola dönmek suretiyle icra edilir. Oyunun öyküsü olmayıp, oyun figürünü teşkil eden hareketler, daha çok ayaklarda toplanmış, kısmen de başla yapılmaktadır. Vücudun tabii hareketlerini ihtiva eden oyun figürleri ile, asker hareketleri taklit edilmektedir. Oyunda "ha-ha, hey-hey"diye nara atılır. Bu oyun daha çok asker uğurlamalarında ve düğünlerde oynanır.

Halay oyunu 
Harput Halayı olarak da bilinen bu oyun; Palu'da Palu Halayı, İngüzek’te Karaçor, Ağın’da Düz Halay, Baskil'de Halay, Sivrice'de Düz Halay olarak anılır. Oyunun kaynağı Harput’tur ve 200-300 yıldan beri oynanmaktadır. Daha çok asker uğurlamalarında ve düğünlerde oynanmaktadır.

Oynanış şekli 
Oyun müziği 2/4'lük ve "zazaki" denilen figürde 6/8'lik usulde çalınır. Makamı İbrahimiyye'dir. Oyun, avuç avuca kenetlenip tutunmak suretiyle tek dizi halinde oynanır. Oyunun figürleri ayaklarda toplanmıştır.

Kaynakça 

Türk halk oyunları
Halk dansları
Elazığ ilinde kültür