Justinianus Veba Salgını

Justinianus Veba Salgını (541 – 542, 750'ye kadar yinelenen), Ticaret gemileri veba bulaşmış pire taşıyan sıçanlar barındırdığı için Bizans (Doğu Roma) İmparatorluğu ve özellikle başkenti Konstantinopolis'in yanı sıra Sasani İmparatorluğu ile tüm Akdeniz çevresinde liman kentlerini etkileyen bir pandemidir. Bazı tarihçiler, Justinianus Veba Salgını'nın tarihin en ölümcül salgınlarından biri olduğuna inanmaktadır ve bu da iki asır boyunca yenilenerek tahmini 25-100 milyon insanın ölümüne yol açmıştır; ilk salgın sırasında Avrupa nüfusunun yarısına eşdeğer bir ölüm oranı vardır. Vebanın sosyal ve kültürel etkisi, 14. yüzyılda Avrasya'yı harap eden Kara Ölüm ile karşılaştırılmaktadır, ancak 2019'da yayınlanan araştırmalar, vebanın ölüm oranının ve sosyal etkilerinin abartıldığını savunmaktadır.

2013'te araştırmacılar, Justinianus Veba Salgını'nın nedeninin Kara Ölüm'ün (1347-1351) sorumlusu ile aynı bakteri olan Yersinia pestis olduğuna dair daha önceki spekülasyonları doğruladılar. İkincisi çok daha kısaydı, ancak yine de Avrupa'nın tahmini üçte bir ile yarısını öldürdü. Justinianus Veba Salgını'nın suşunun atasıyla yakından ilişkili olan eski ve modern Yersinia pestis suşları, Kırgızistan, Kazakistan ve Çin sınırlarında bir dağ silsilesi sistemi olan Tanrı Dağları'nda bulundu ve bu da Justinianus Veba Salgını'nın kökenini o bölge veya yakınını düşündürtmektedir.

Veba sekizinci yüzyıla kadar periyodik olarak geri döndü. Hastalık dalgalarının Avrupa tarihinin sonraki seyri üzerinde büyük etkisi oldu. Modern tarihçiler bu veba olayını, ilk salgın sırasında imparator olan I. Justinianus ile adlandırırlar. I. Justinianus hastalığa yakalandı, ancak hayatta kaldı.

Kökeni ve yayılımı

Justinianus Veba Salgını'nın suşunun genetiği 
Modern ve eski Yersinia pestis DNA'sının genetik çalışmaları, Justinianus Veba Salgını'nın kökeninin Orta Asya'da olduğunu göstermektedir. Bir tür olarak Yersinia pestisin en bazal veya kök seviyesinde var olan suşları Çin'in Qinghai şehrinde bulunur. Yersinia pestisten DNA örnekleri Almanya'daki Justinianus Veba Salgını  kurbanlarının iskeletlerinden izole edildikten sonra, Tanrı Dağları silsilesi sisteminde halihazırda bulunan modern suşların Justinianus veba suşu ile karşılaştırıldığında en bazal olduğu bulunmuştur. Ek olarak, Tanrı Dağları'nda MS 180 civarında tarihlenen ve "erken Hun" olarak tanımlanan bir iskeletin, Justinianus veba suşu Alman örneklerinin Tanrı Dağları suşu bazal atasıyla yakından ilişkili Yersinia pestisten DNA içerdiği bulundu. Bu, Hiung-nu ve daha sonraki Hunlar gibi Avrasya steplerinde hareket eden göçebe halkların genişlemesinin, Orta Asya kökenli bir kaynaktan Batı Avrasya'ya veba yayılmasında rol oynadığını göstermektedir.

Yersinia pestis DNA'nın önceki örnekleri, Batı ve Doğu Avrasya'da M.Ö. 3000-800 yıllarına dayanan iskeletlerde bulunmuştur. Bubonik vebanın yıkıcı salgını olan Kara Ölüm'den sorumlu Yersinia pestisin türü, Justinianus veba suşunun doğrudan soyundan gelmiyor gibi görünüyor. Bununla birlikte, Justinianus vebasının yayılması, halihazırda var olan 0ANT.1 suşlarının ortaya çıkmasına neden olan evrimsel yayılıma neden olmuş olabilir.

Tarihi bakış açısı 

Justinianus veba genellikle Yersinia pestisin tarihsel olarak kaydedilmiş ilk salgını olarak kabul edilir. Bu sonuç, hastalığın klinik belirtilerinin tarihsel tanımlarına ve Yersinia pestisin DNA'sının o döneme tarihlenen eski mezar bölgelerindeki insan kalıntılarından tespit edilmesine dayanmaktadır.

Dönemin kaynaklarına göre Konstantinopolis'teki salgının Mısır'dan gelen tahıl gemilerinde hasta sıçanlar tarafından şehre taşındığı düşünülüyordu. Vatandaşlarını beslemek için merkez ve taşra topluluklar çoğunlukla Mısır'dan büyük miktarda tahıl ithal ediyorlardı. Mısır'daki sıçan (ve pire) nüfusu, hükûmetin sürdürdüğü büyük tahıl ambarlarından beslenerek gelişti.

Bizans tarihçisi Prokopius ilk olarak 541'de Mısır'da Süveyş yakınındaki Pelusium limanında salgını bildirir. Vebanın yıkımına ilişkin ilk ağızdan diğer iki rapor, Süryani kilise tarihçisi Efesli İoannes ve o dönemde Antakya'da bir çocuk olan ve daha sonra bir kilise tarihçisi olan Evagrius Skolastikos idi. Evagrius, hastalıkla ilişkili kendisinde bubolar görülmüş, ancak hayatta kalmıştır. Hastalığın yaşamı boyunca dört kez geri dönüşü sırasında, karısını, bir kızını ve kızının çocuğunu, diğer çocuklarını, kırsaldaki mülkünde hizmetçilerinin ve insanları kaybetti.

Prokopius, Thukididis'a benzer şekilde kurguladığı bir pasajda, veba'nın zirve yaptığında günde 10.000 kişiyi Konstantinopolis'te öldürdüğünü kaydeder, ancak sayının doğruluğu soru işaretidir ve gerçek sayı muhtemelen asla bilinmeyecektir. Ölüleri gömmek için yer olmadığı için cesetlerin açıkta istiflendiğini belirtir. Cenaze törenleri genellikle gözetimsiz bırakılırdı ve tüm şehir ölü gibi kokuyordu. Prokopius, Gizli Tarihinde kırsal kesimdeki yıkımı kaydeder ve baskı altındaki Justinianus'un acımasız tepkisini bildirir:
Salgın, bilinen tüm dünyayı ve özellikle Roma İmparatorluğu'nu süpürürken, tarım topluluğunun çoğunu silip ve gerekliliğin peşinde bir ıssızlık izi bıraktığında, Justinianus perişan özgür mal sahiplerine merhamet göstermedi. O zaman bile, sadece her bir bireyi değerlendirdiği miktar ile değil, aynı zamanda ölen komşularının yükümlü olduğu yıllık vergi talep etmekten de kaçınmadı. 

Kırsal kesimdeki veba nedeniyle, çiftçiler mahsullerle ilgilenemedi ve Konstantinopolis'te tahıl fiyatı yükseldi. Justinianus, Kartaca bölgesindeki Vandallar ve İtalya'daki Ostrogot Krallığı ileyaptığı savaşlar için büyük miktarda para harcamıştı. Ayasofya gibi büyük kiliselerin inşasına önemli fonlar ayırmıştı. İmparatorluk projeleri finanse etmeye çalışırken, veba salgını çok sayıda ölüm ve tarım ve ticaretin bozulmasına neden olduğu için vergi gelirleri azalmıştı. Justinianus hızlı bir şekilde yeni yasayı yürürlüğe koyarak mağdurların vasiyetsiz ölmesi sonucu ortaya çıkan çok sayıda miras davasıyla daha etkin bir şekilde mücadele etmeyi sağladı.

Veba'nın Avrupa ve Hristiyan tarihi üzerindeki uzun vadeli etkileri çok büyüktü. Hastalık Akdeniz çevresindeki liman şehirlerine yayıldıkça, mücadele eden Gotlar yeniden canlandırıldı ve Konstantinopolis ile çatışmaları yeni bir aşamaya girdi. Veba, Justinianus ordularının neredeyse tüm İtalya'yı ve Batı Akdeniz kıyılarını tekrar ele geçirdiği Bizans İmparatorluğu'nu kritik bir noktada zayıflattı; gelişen fetih, Batı Roma İmparatorluğu'nun çekirdeğini Doğu Roma İmparatorluğu ile yeniden birleştirecekti. Fetih 554'te meydana gelmesine rağmen, yeniden birleşme uzun sürmedi. 568'de Lombardlar, Kuzey İtalya'yı işgal ettiler, geride kalan küçük bir Bizans ordusunu mağlup ettiler ve Lombardlar Krallığı'nı kurdular. Galya, ciddi şekilde acı çekti, bu yüzden İngiltere'nin de bu durumda kaçması pek mümkün değildi.

Virülans ve ölüm oranı 
Ölüm sayısı belirsizdir. Bazı modern araştırmacılar, salgının zirvesinde Konstantinopolis'te günde 5.000 kişinin öldüğüne inanmaktadırlar. Bir görüşe göre, ilk veba sonuçta şehrin sakinlerinin belki de % 40'ını ve Doğu Akdeniz'deki insan nüfusunun dörtte birinin ölümüne neden oldu. Vebanın daha sonraki dalgaları 6., 7. ve 8. yüzyıllarda vurmaya yapmaya devam etti, hastalık daha yerel ve daha az virülans hale geldi.Yakın zamanda Lee Mordechai ve Merle Eisenberg gibi akademisyenler tarafından ifade edilen revizyonist bir görüşe göre, Justinianus Veba Salgını'nın ölüm oranının daha önce inandığından çok daha düşüktür.

Ayrıca bakınız 
 Büyük Veba Salgını
 Salgınlar listesi

Kaynakça 
Özel

Genel
 
 
 
 
Mordechai, Lee, and Merle Eisenberg. 2019. "Rejecting Catastrophe: the case of the Justinianic Plague." Past & Present 
Mordechai, L; Eisenberg M; Newfield T; Izdebski A; Kay Janet; Poinar H. (2019).  "The Justinianic Plague: An inconsequential pandemic?", PNAS https://doi.org/10.1073/pnas.1903797116 .
 Prokopius. History of the Wars, Books I and II (The Persian War). Trans. H. B. Dewing. Vol. 1. Cambridge: Loeb-Harvard UP, 1954.—Chapters XXII and XXIII of Book II (pages 451–473) are Procopius's famous description of the Plague of Justinian. This includes the famous statistic of 10,000 people per day dying in Constantinople (page 465).

Konuyla ilgili yayınlar 
 
 

 

İlk veba salgını
6. yüzyıldaki afetler
Avrupa'daki sağlık afetleri
Afrika'daki sağlık afetleri
Asya'daki sağlık afetleri
Antik Roma'da tıp
Bizans'ta tıp
Orta Çağ'daki sağlık afetleri
I. Justinianus
541
542
540'larda Bizans
Sasani İmparatorluğu
Veba
Veba salgınları
6. yüzyıldaki salgınlar