Abdulmelik ed-Deylemî

Ebu Sâbit Muhammed bin Abdü’l-melik ed-Deylemî, tam adı Şemsüddîn Ebû Sâbit Muhammed bin Abdü’l- Melik Ed-Deylemî Et-Tûsî. Tus, Deylem, Hemedan ve Horosan’a nisbet edilmektedir. Lakabı Şemsüddin künyesi Ebû Sâbit’tir. ’Uyuni’l-Ma‘ârif adlı eserinin baş tarafında, isminin Ebu Abdullah el-Horasânî olarak da kaydedilmiştir. İşari Tefsirinde bir yerde ve Risale fi Redd-i Hululiyye adlı risalesinde ise kendinden Hemadanî diye bahsetmektedir. El-A’lâm’da geçtiği üzere Deylem’de doğmuştur. Tus şehri de onun hayatının bir bölümünü geçirdiği yerdir.

Bağdadi, Îzahu’l-Meknûn’unda Deylemî’nin ölüm tarihini h.573 olarak vermiştir. Brockelmann ise G.A.L.’da h.899/1493 olarak vermektedir. Bu tarih Deylemî’nin eserlerinin müstensihlerinin ifadeleri ve kendi rüyalarını anlatırken bizzat ifade ettiği tarihlerden çok farklıdır. Arada üç yüzyıl gibi bir fark vardır. Bu çelişki Brockelmann’ın vermiş olduğu bilginin doğruluğu noktasında şüphe uyandırmaktadır. Arberry de bu problemi tespit etmiş ve bir terminus ante quem hadisesinin varolduğunu ifade etmiştir. Yani verilen tarih ile onun eser verdiği tarih arasında en az iki yüzyıl oynamaktadır. Akdağ'a göre Mu’cemu’l- müellifîn yazarının beyan ettiği üzere Deylemî h.589/m.1193’de ölmüştür.

Deylemî ilim dünyasınca fazla tanınmamıştır. Bu gizem sadece kendisi, şahsiyeti ile sınırlı olmayıp, eserleri, mensup olduğu tasavvufî ekol ve ilham aldığı hocaları için de geçerlidir.

Eserleri 
 Cevâhiru’l-esrâr
 Mir’âtü’l-ervâh ve sûretü’l-vicâh
 Islâhu’l-ahlâk ve miftâhu’l-ağlâk ‘alâ meârici’t-tâlibîn ve medâricu’s-sâlikîn
 Acâibü’l- maârif ve bedâiü’l- garâib
 El-Cem’u beyne’t-tevhid ve’t- ta’zim
 El-Mesâilü’l- mülemma’ü bi’l- vekâi’i’l- bedâi’i’l-müberhen
 Kitâbü tasdîkı’l- maârif
 Mihakkü’n- nefsi’l- insan
 Kitabu meârici’n-nüfûs
 Rehnümâ-i ma’rifet
 Uyûnu’l- maârif
 Risâle fi reddi Hulûliyye
 Usulü’l- kelâm ve’t-tasavvuf
 Kitabu’n- necât
 El-Akl ve’l- âkil
 Mühimmatü’l-vâsilin
 Şerhu kitab-ı enfâsi’r-ruhâniye li’l-Cüneyd ve Ataullah el-İskenderî.

Kaynakça 

İslam alimleri
Mutasavvıflar
Kelam