Demokratikleşme

Demokratikleşme, daha demokratik bir siyasi rejime doğru demokratik bir geçişi ifade eder ve demokratik yönde gerçekleşen önemli siyasi değişiklikleri içerir. Demokratikleşme süreci, otoriter bir rejimden tam anlamıyla demokrasiye, otoriter bir siyasi sistemden yarı-demokrasiye veya hibrit bir siyasi sistemden demokratik bir siyasi sisteme geçişi içeren bir durum olabilir.

Sonuç konsolide olabilir veya demokratikleşme sık sık geri gidişlerle karşılaşabilir. Farklı demokratikleşme modelleri, bir ülkenin savaşa gitmesi veya ekonominin büyümesi gibi diğer siyasi olguları açıklamak için sıklıkla kullanılır.

Demokratikleşmenin gerçekleşmesi ve derecesi, ekonomik gelişme, tarihsel miraslar, sivil toplum ve uluslararası süreçler gibi çeşitli faktörlere bağlanmıştır. Demokratikleşmenin bazı açıklamaları, elitlerin demokratikleşmeyi yönlendirdiğini vurgularken, diğer açıklamalar ise tabandan yukarıya doğru süreçlere odaklanmaktadır.

Bunun zıttı olan süreç demokratik gerileme olarak bilinir.

Oluşum 

Demokratikleşme teorileri, bir siyasi rejimin diktatörlük veya otoriterlikten demokrasiye geçiş gibi büyük ölçekli bir değişimi açıklamayı amaçlar. Akademisyenler arasındaki bazı anlaşmazlıklar demokrasi kavramıyla ilgilidir. Diğer farklılıklar ise demokrasinin nasıl ölçüleceği ve hangi demokrasi endeksinin kullanılması gerektiği konularını içerir.

Demokratikleşme durumunu görme 

Yaygın olarak kullanılan bazı demokrasi endeksleri arasında V-Dem Demokrasi Endeksleri ve Demokrasi Endeksi bulunur. Demokrasi endeksleri, seçimlere dayalı, liberal, katılımcı, müzakereci, eşitlikçi ve diğer demokrasi ilkeleri arasında fark yapabilir ve diğer göstergeleri içerir. Demokrasi endeksleri, nicel veya kategorik olabilir.

Demokratikleşme dalgaları 
Demokratikleşme teorilerinin sonuçlarını açıklamak için kullanılan bir yöntem, demokratikleşme dalgaları kavramıyla özetlenebilir.

Samuel P. Huntington tarafından belirlenen üç demokratikelşme dalgası, tarih boyunca demokrasinin büyük bir yükselişini ifade eder. Samuel P. Huntington, tarih boyunca meydana gelen üç demokratikleşme dalgasını belirlemiştir. İlk dalgada 19. yüzyılda Batı Avrupa ve Kuzey Amerika'ya demokrasi getirildi. Bu dalgayı takiben, I. Dünya Savaşı sonrasında diktatörlüklerin yükselişi yaşandı. İkinci dalga II. Dünya Savaşı sonrasında başladı, ancak 1962 ile 1970'lerin ortası arasında hız kaybetti. En son dalga ise 1974'te başladı ve hâlâ devam ediyor. Latin Amerika ve eski Doğu Bloku ülkelerinin demokratikleşmesi bu üçüncü dalga içinde yer almaktadır.

Demokratikleşme dalgaları ardından demokrasinin gerileme dalgaları da görülebilir. Bu nedenle, Huntington 1991 yılında aşağıdaki tasviri sunmuştur.

• İlk demokratikleşme dalgası, 1828-1926

• İlk demokrasinin gerileme dalgası, 1922-1942

• İkinci demokratikleşme dalgası, 1943-1962

• İkinci demokrasinin gerileme dalgası, 1958-1975

• Üçüncü demokratikleşme dalgası, 1974-

Demokratikleşme dalgaları teorisi, Renske Doorenspleet, John Markoff, Seva Gunitsky ve Svend-Erik Skaaning gibi birçok başka yazar tarafından da kullanılmış ve incelenmiştir.

Seva Gunitsky'ye göre, 18. yüzyıldan Arap Baharı'na (2011-2012) kadar, 13 demokratik dalga tanımlanabilir.

Tarihsel örnekler 
Demokrasinin tarihi, demokratik gelişmenin genellikle yavaş, şiddetli ve sık sık geri dönüşlerle dolu olduğunu göstermektedir.

Büyük Britanya 
İngiltere'de, 17. yüzyılda Magna Carta'ya yeniden ilgi duyuldu. İngiltere Parlamentosu, 1628'de "Petition of Right"ı yürürlüğe koydu ve vatandaşlar için belirli özgürlükler sağlandı. İngiliz İç Savaşı (1642-1651), Kral ve oligarşik ancak seçilmiş bir Parlamento arasında yaşandı ve 1647'deki Putney Tartışmaları sırasında siyasi temsil hakları konusunda tartışmalar yapan gruplar arasında siyasi parti fikri şekillendi. Bunu takiben, Protectorate (1653-1659) ve İngiliz Restorasyonu (1660) daha otoriter bir yönetimi restore etti, ancak Parlamento 1679'da Habeas Corpus Kanunu'nu kabul etti ve yeterli sebep veya kanıt olmaksızın gözaltına almayı yasaklayan geleneksel uygulamayı güçlendirdi. 1688'deki Şanlı Devrim, bireylere belirli haklar ve özgürlükler kodlayan 1689 Haklar Bildirgesi'ni kabul eden güçlü bir Parlamento kurdu. Bununla birlikte, düzenli parlamentoların gerekliliğini, serbest seçimleri, Parlamento'da ifade özgürlüğü kurallarını ve monarşinin gücünü sınırlayarak, Avrupa'nın geri kalanından farklı olarak kraliyet mutlakıyetinin hakim olmayacağını belirledi. Sadece 1884'te Kabotaj Kanunu'nun kabulüyle çoğu erkek seçme hakkına sahip oldu.

Amerika Birleşik Devletleri 
Amerikan Devrimi (1765-1783), Amerika Birleşik Devletleri'ni oluşturdu. Yeni Anayasa, bir yürütme organı, ulusal bir yargı sistemi ve Senato'da eyaletleri, Temsilciler Meclisi'nde ise nüfusu temsil eden iki meclisli bir Kongre gibi nispeten güçlü bir federal ulusal hükümet kurdu. İdeolojik anlamda bir başarı olan Amerikan Devrimi, hiçbir zaman tek bir diktatörü olmayan gerçek bir cumhuriyetin kurulmasını sağlamıştır; ancak oy kullanma hakları başlangıçta sadece beyaz erkek mülk sahiplerine (nüfusun yaklaşık %6'sı) kısıtlıydı. Kölelik, Amerikan İç Savaşı'nı (1861-1865) takip eden İnşa Dönemi anayasal düzenlemeleriyle Güney eyaletlerinde yasaklanmadı. Güney'deki Jim Crow ayrımcılığını aşmak için Afrika kökenli Amerikalılara sivil haklar sağlama süreci 1960'larda gerçekleşti.

Fransa 
Fransız Devrimi (1789), kısa bir süre geniş bir seçme hakkı sağladı. Fransız Devrim Savaşları ve Napolyon Savaşları yirmi yıldan daha uzun sürdü. Fransız Direktuvar daha çok oligarşikti. Birinci Fransız İmparatorluğu ve Bourbon Restorasyonu daha otoriter bir yönetimi geri getirdi. Fransız İkinci Cumhuriyet'te evrensel erkek oy hakkı vardı ancak onu Fransız İkinci İmparatorluğu izledi. Fransız-Prusya Savaşı (1870-71) Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'ne yol açtı.

Almanya 
Almanya, 1919'da Weimar Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla ilk demokrasisini oluşturdu. Bu parlamenter cumhuriyet, Alman İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilgisinin ardından oluşturuldu. Weimar Cumhuriyeti sadece 14 yıl sürdü ve Nazi diktatörlüğü tarafından yıkıldı. Tarihçiler, Weimar Cumhuriyeti'nin demokratikleşme çabasının neden başarısız olduğu konusunda hâlâ tartışmaktadırlar. Almanya II. Dünya Savaşı'nda askeri olarak mağlup olduktan sonra, demokrasi ABD önderliğindeki işgal altındaki Batı Almanya'da yeniden kuruldu ve toplumun denazifikasyonu gerçekleştirildi.

İtalya 
1861'de İtalya'nın birleşmesinden sonra İtalya Krallığı, Kralın önemli yetkilere sahip olduğu anayasal bir monarşi idi. İtalyan Faşizmi, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra bir diktatörlüğe dönüştü. İkinci Dünya Savaşı, İtalyan Cumhuriyeti'ni ortaya çıkardı.

Japonya 
Japonya'da sınırlı demokratik reformlar Meiji dönemi (Japonya'nın endüstriyel modernizasyonunun başladığı dönem), Taishō dönemi (1912-1926) ve eski Shōwa dönemi boyunca uygulandı. Özgürlük ve Halkın Hakları Hareketi gibi demokrasi yanlısı hareketlerin ve bazı proto-demokratik kurumların varlığına rağmen, Japon toplumu son derece muhafazakar bir toplum ve bürokrasi tarafından sınırlanmıştı. Tarihçi Kent E. Calder, "Meiji liderliğinin, taktiksel nedenlerle bazı çoğulcu özelliklere sahip anayasal bir yönetimi benimsediğini" belirtmektedir ve II. Dünya Savaşı öncesi Japon toplumunun, "kırsal kökenli elitler, büyük işletmeler ve askeri" gibi "gevşek bir koalisyon" tarafından hâkim olduğunu ve çoğulculuğa ve reformculuğa karşı çıktığını ifade etmektedir. İmparatorluk Meclisi, Japon militarizmi, Büyük Buhran ve Pasifik Savaşı'nın etkilerine rağmen varlığını sürdürse de siyasi partiler gibi diğer çoğulcu kurumlar var olamamıştır. II. Dünya Savaşı'ndan sonra Müttefik işgali döneminde ise Japonya daha enerjik, çoğulcu bir demokrasiyi benimsemiştir.

Latin Amerika 
Latin Amerika ülkeleri, 1810 ile 1825 yılları arasında bağımsızlık kazandı ve kısa süre sonra temsilî hükümet ve seçimlerle ilgili erken deneyimler yaşadı. Tüm Latin Amerika ülkeleri, Kolombiya'nın 1810, Paraguay ve Venezuela'nın 1811 ve Şili'nin 1818'de kurduğu temsilî kurumları bağımsızlık sonrasında hızla oluşturdu. Adam Przeworski, Latin Amerika'da temsilî kurumlarla yapılan bazı deneylerin çoğu Avrupa ülkelerinden daha erken gerçekleştiğini göstermektedir. İşçi sınıfının oy kullanma hakkına sahip olduğu kitle demokrasisi ise ancak 1930'lar ve 1940'larda yaygınlaşmıştır.

Nedenleri 
Demokratikleşmeyi etkileyen faktörler (örneğin, teşvik eden veya sınırlayan) konusunda önemli tartışmalar vardır. Ekonomik, kültürel ve tarihsel faktörlerin sürece etki ettiği belirtilmiştir. Aynı şekilde, tarihsel ve uluslararası faktörler de etkili olmuştur. Dahası, bazı argümanlar daha çok yapısal nitelikteyken, diğerleri liderlik ve eyleme odaklanır. Çeşitli argümanları farklı başlıklar altında düzenlemek faydalı olabilir.

Ekonomik faktörler

Ekonomik kalkınma ve modernleşme teorisi 

Seymour Martin Lipset, Carles Boix ve Susan Stokes, Dietrich Rueschemeyer, Evelyne Stephens ve John Stephens gibi bilim insanları, ekonomik gelişmenin demokratikleşme olasılığını artırdığını savunmaktadır. Lipset tarafından 1959'da ortaya atılan bu teori daha sonra modernleşme teorisi olarak adlandırılmıştır. Daniel Treisman'a göre, "daha yüksek gelir ile hem demokratikleşme hem de demokratik süreklilik arasında orta vadeli (10-20 yıl) güçlü ve tutarlı bir ilişki bulunmaktadır, ancak kısa süreli zaman dilimlerinde bu ilişki her zaman geçerli olmayabilir." Robert Dahl ise piyasa ekonomilerinin demokratik kurumlar için uygun koşullar sağladığını savunmuştur.

Kişi başına düşen daha yüksek bir GSYİH, demokrasiyle ilişkilidir ve bazıları en zengin demokrasilerin hiçbir zaman otoriterliğe düşmediğini iddia etmektedir. Hitler'in ve Nazi Partisi'nin Weimar Almanya'sında yükselişi açık bir karşı örnek olarak görülebilir, ancak 1930'ların başında Almanya zaten gelişmiş bir ekonomi olmasına rağmen, ülke Birinci Dünya Savaşı'ndan (1910'ların başından itibaren) bu yana neredeyse sürekli bir ekonomik kriz içinde yaşıyordu ve bu kriz sonunda Büyük Buhran'ın etkileriyle daha da kötüleşti. Ayrıca, sanayi devriminden önce demokrasinin çok nadir olduğu genel bir gözlem vardır. Bu nedenle, deneysel araştırmalar birçok kişiyi ekonomik gelişmenin ya demokrasiye geçiş şansını artırdığına ya da yeni kurulan demokrasilerin sağlamlaşmasına yardımcı olduğuna inanmaya yönlendirmiştir. Bir çalışma, ekonomik gelişmenin demokratikleşmeyi sadece orta vadede (10-20 yıl) teşvik ettiğini bulmuştur. Bu, gelişmenin mevcut lideri sağlamlaştırabileceği, ancak liderin ayrıldığında devleti bir oğluna veya güvendiği bir yardımcıya teslim etmenin daha zor hale gelebileceği anlamına gelir. Bununla birlikte, demokrasinin zenginlik sonucu mu, nedeni mi, yoksa her iki sürecin de birbirinden bağımsız olduğu konusundaki tartışma kesin olmaktan uzaktır. Başka bir çalışma, ekonomik gelişmenin demokrasiyi teşvik etmek için ülkenin siyasi istikrarına bağlı olduğunu öne sürmektedir. Clark, Robert ve Golder, Albert Hirschman'ın Çıkış, Söylem ve Sadakat modelini yeniden formüle ettikleri çalışmalarında, bir ülkedeki zenginliğin artışı başlı başına bir demokratikleşme sürecini etkilemediğini, ancak zenginliğin artışıyla birlikte gelen sosyo-ekonomik yapı değişikliklerinin etkili olduğunu açıklarlar. Bu yapı değişikliklerinin, birçok Avrupa ülkesinin demokratik hale gelmesinin ana nedenlerinden biri olduğu belirtilmektedir. Modernleşme tarım sektörünü daha verimli hale getirdiğinde, sosyo-ekonomik yapılar değişti ve daha fazla zaman ve kaynak yatırımları üretim ve hizmet sektörleri için kullanıldı. Örneğin İngiltere'de, soylu sınıf üyeleri, ekonomik olarak daha önemli hale gelmelerine izin veren ticari faaliyetlere daha fazla yatırım yapmaya başladılar. Bu yeni tür üretim faaliyetleri, varlıkların devlet tarafından hesaplanması ve vergilendirilmesi daha zor olduğundan, devlet artık yağma yapamaz hale geldi ve gelir elde etmek için yeni ekonomik elitlerle müzakere etmek zorunda kaldı. Sürdürülebilir bir anlaşma sağlanmalıydı çünkü devlet, vatandaşlarının sadakatini sürdürmeye daha bağımlı hale geldi ve bununla birlikte vatandaşların ülkenin karar alma sürecinde dikkate alınması için daha fazla güç kazandı.

Adam Przeworski ve Fernando Limongi, ekonomik gelişmenin demokrasilerin otoriterleşme eğilimini azalttığını, ancak gelişmenin demokratikleşmeye (otoriter bir devleti demokrasiye dönüştürme) neden olduğunu belirlemek için yeterli kanıt olmadığını savunur. Ekonomik gelişme, kısa ve orta vadede otoriter rejimlere olan halk desteğini artırabilir. Andrew J. Nathan, ekonomik gelişmenin demokratikleşmeye neden olduğu tezine karşı Çin'in sorunlu bir örnek olduğunu iddia eder. Michael Miller, gelişmenin "kırılgan ve istikrarsız rejimlerde demokratizasyon olasılığını artırdığını, ancak bu kırılganlığı başlangıçta daha az olası hale getirdiğini" bulmuştur.

Çeşitli yollar aracılığıyla büyük ölçüde kentleşmenin demokratizasyona katkıda bulunduğunu öne süren araştırmalar bulunmaktadır. 2016 yılında yapılan bir çalışma, tercihli ticaret anlaşmalarının "bir ülkenin demokratikleşmesini teşvik ettiğini, özellikle de STA ortaklarının kendilerinin demokrasi olduğu durumlarda" belirtmiştir.

Birçok bilim insanı ve siyasi düşünür, geniş bir orta sınıfın demokrasinin ortaya çıkışı ve sürdürülmesiyle ilişkilendirilirken, diğerleri bu ilişkiyi sorgulamıştır.

Daron Acemoğlu ve James A. Robinson'ın "Non-Modernizasyon" (2022) adlı çalışmasında, modernizasyon teorisinin, "kurumlar ve kültür koşullarına bağlı olmayan ve kesin bir sonuç varsayan" çeşitli siyasi gelişim yollarını açıklayamadığı belirtilmektedir.

Lipset'in argümanı üzerine yapılan Gerardo L. Munck tarafından gerçekleştirilen bir meta-analiz, ekonomik kalkınmanın daha fazla demokrasiye yol açtığı tezini destekleyen çalışmaların çoğunluğunun bulunmadığını göstermektedir.

Sınıflar, bölünmeler ve topluluklar 

Sosyolog Barrington Moore Jr., öne çıkan eseri "Diktatörlüğün ve Demokrasinin Sosyal Kökenleri" (1966) içinde, sınıflar arasındaki güç dağılımının - köylüler, burjuvazi ve toprak sahipleri - ve sınıflar arasındaki ittifakların demokratik, otoriter veya komünist devrimlerin gerçekleşip gerçekleşmediğini belirlediğini iddia etmektedir. Moore ayrıca, "modern dünyaya üç farklı yol" olduğunu savunmuş ve bunların liberal demokratik, faşist ve komünist olduğunu belirtmiştir - her birinin endüstrileşmenin zamanlaması ve geçiş dönemindeki sosyal yapıdan kaynaklandığını ifade etmiştir. Bu nedenle, Moore modernizasyon teorisini sorgulayarak, modern dünyaya giden tek bir yol olmadığını ve ekonomik gelişmenin her zaman demokrasiyi getirmediğini vurgulamıştır.

Birçok yazar, Moore'un argümanlarının bazı bölümlerini sorgulamıştır. Dietrich Rueschemeyer, Evelyne Stephens ve John D. Stephens, "Kapitalist Gelişme ve Demokrasi" (1992) adlı eserlerinde, Moore'un burjuvazinin demokratikleşmedeki rolü üzerine analizine yönelik sorular sormaktadır. Eva Bellin, belirli koşullar altında burjuvazinin ve işçi sınıfının demokratizasyona daha yatkın olabileceğini, ancak diğer koşullarda bunun daha az olası olduğunu savunmaktadır. Samuel Valenzuela, Moore'un görüşüne karşı olarak, Şili'de toprak sahiplerinin demokratizasyonu desteklediğini iddia etmektedir. James Mahoney tarafından yapılan kapsamlı bir değerlendirme, "Moore'un demokrasi ve otoriterlikle ilgili belirli hipotezlerinin sınırlı ve oldukça koşullu destek aldığını" ortaya koymaktadır.

2020 yılında yapılan bir çalışma, demokratizasyonu tarımın mekanizasyonuna bağlamıştır: toprak sahipleri tarımsal işçilerin baskısına daha az bağımlı hale geldikçe, demokrasiye karşı daha az düşmanlık göstermişlerdir.

Politik bilimci David Stasavage'a göre, temsilci hükümet "bir toplumun birden fazla siyasi bölünmelere sahip olduğu durumlarda daha olasıdır." 2021 yılında yapılan bir çalışma, toplumun farklı kesimlerini yansıtan çoğulculuk yoluyla ortaya çıkan anayasaların (en azından kısa vadede) liberal demokrasiyi teşvik etme olasılığının daha yüksek olduğunu bulmuştur.

Siyasi ve ekonomik faktörler

Yöneticilerin vergilendirme ihtiyacı 
Robert Bates ve Donald Lien ile David Stasavage, yöneticilerin vergiye olan ihtiyacının mülk sahibi elitlere kamu politikalarında söz sahibi olma gücü verdiğini ve böylece demokratik kurumların ortaya çıkmasına neden olduğunu savunmuşlardır. Montesquieu, ticaretin hareketliliğinin yöneticilerin vergi alabilmek için tüccarlarla pazarlık yapmak zorunda oldukları anlamına geldiğini savunmuştur, aksi takdirde tüccarlar ülkeyi terk eder veya ticari faaliyetlerini gizlerdi. Stasavage, Roma İmparatorluğu'nun çökmesinden sonra Avrupa devletlerinin küçük boyutu, geri kalmışlığı ve Avrupa yöneticilerinin zayıflığı nedeniyle etkin bir şekilde yönetmek için nüfustan rıza almaları gerektiğini öne sürmektedir.

Clark, Golder ve Golder'a göre Albert O. Hirschman'ın çıkış, ses ve sadakat modelinin bir uygulaması olarak, bireylerin geçerli çıkış seçenekleri varsa, hükümetin demokratikleşme olasılığı daha yüksek olabilir. James C. Scott, hükümetlerin nüfus üzerinde egemenlik iddia etmesinin zor olabileceğini savunmaktadır. Scott ayrıca, çıkışın yalnızca bir baskıcı devletin topraklarından fiziksel çıkışı içermediğini, devlete egemenlik iddia etmenin daha zor hale gelmesini sağlayan zorlama karşısında adaptif tepkilerin bir dizi şeklini içerebileceğini belirtmektedir. Bu tepkiler, devletlerin saymasının daha zor olduğu ürünlerin yetiştirilmesini veya daha hareketli olan hayvanların yetiştirilmesini içerebilir. Aslında, bir devletin tüm siyasi düzenlemesi, bireylerin çevreye uyum sağlaması ve bir bölgede kalıp kalmamaya karar vermesi sonucudur. İnsanlar serbestçe hareket edebiliyorsa, çıkış, ses ve sadakat modeli, bir devletin nüfusu temsil etmesi ve nüfusu memnun etmesi gerektiğini öngörür. Bireylerin geçerli çıkış seçenekleri olması durumunda, çıkış tehdidiyle bir hükümetin keyfi davranışlarını sınırlayabilmektedirler.

Eşitsizlik ve demokrasi 
Daron Acemoglu ve James A. Robinson, toplumsal eşitlik ile demokratik geçiş arasındaki ilişkinin karmaşık olduğunu savunmuşlardır: Eşitlikçi bir toplumda (örneğin Singapur), isyana teşvik edecek az bir teşvik bulunur, bu nedenle demokratikleşme olasılığı daha düşüktür. Son derece eşitsiz bir toplumda (örneğin Apartheid döneminde Güney Afrika), demokraside servet ve gücün yeniden dağıtılması, elitlere o kadar zarar verir ki bunlar demokratikleşmeyi önlemek için her şeyi yapar. Demokratikleşme, (1) devrim tehdidini ciddiye alan ve (2) tavizlerin maliyetinin çok yüksek olmadığı ülkelerde daha olasıdır. Bu beklenti, eşitlikçi toplumlarda demokrasinin daha istikrarlı olduğunu gösteren deneysel araştırmalarla uyumludur.

Carles Boix, Stephan Haggard ve Robert Kaufman ile Ben Ansell ve David Samuels tarafından eşitsizlik ile demokrasi arasındaki ilişkiye farklı yaklaşımlar sunulmuştur.

Acemoglu ve Robinson'un 2019 tarihli "The Narrow Corridor" adlı kitapları ve American Political Science Review'deki 2022 tarihli bir çalışmalarında, elitler ve toplum arasındaki ilişkinin doğru olduğu durumlarda istikrarlı demokrasinin ortaya çıktığını savunurlar. Elitler aşırı dominant olduğunda despota devletler ortaya çıkar. Toplum aşırı dominant olduğunda zayıf devletler ortaya çıkar. Elitler ve toplum dengeli olduğunda kapsayıcı devletler ortaya çıkar.

Doğal kaynaklar 

Araştırmalar, petrol zenginliğinin demokrasi seviyelerini düşürdüğünü ve otokratik yönetimi güçlendirdiğini göstermektedir. Michael Ross'a göre petrol, "sürekli olarak demokrasiden daha az ve kötü kurumlarla ilişkilendirilen" tek kaynaktır ve kaynak laneti etkisi tespit eden çoğu çalışmada "ana değişken" olarak belirlenmektedir. 2014 tarihli bir meta-analiz, petrol zenginliğinin demokratikleşme üzerindeki olumsuz etkisini doğrulamaktadır.

Thad Dunning, Ekvador'un demokrasiye dönüşü için doğal kaynak gelirlerinin otoriter hükümetleri teşvik ettiği konvansiyonel görüşün aksine, makul bir açıklama sunmaktadır. Dunning'e göre, petrol gibi doğal kaynak gelirlerinin elde edildiği durumlarda, devletin bu tür politikaları finanse etmek için eliti zenginleştirme veya gelir dağılımı politikalarının riskini azaltması mümkündür, çünkü devletin başka gelir kaynakları bulunmaktadır. Yüksek eşitsizlik sorunuyla mücadele eden ülkelerde, 1970'lerde Ekvador'un durumu gibi, demokratikleşme olasılığı daha yüksek olacaktır. 1972'de, elitlerin yeniden dağıtım korkuları nedeniyle askeri darbe gerçekleşti ve hükümet devrildi. Aynı yıl petrol, ülke için artan bir finansal kaynak haline geldi. Rant gelirleri askeri finanse etmek için kullanılsa da, 1979'daki ikinci petrol patlaması ülkenin yeniden demokratikleşmesiyle paralel bir şekilde gerçekleşti. Ekvador'un yeniden demokratikleşmesi, Dunning'in iddia ettiği gibi, petrol rantlarının büyük bir artışına bağlanabilir. Bu artış, kamu harcamalarında büyük bir artış sağladı ve elit çevrelerin korktuğu yeniden dağıtımı hafifletti. Ekvador'un kaynak rantının sömürülmesi, hükümetin vatandaşları destekleyen fiyat ve maaş politikalarını maliyeti elitler için olmaksızın uygulamasına olanak sağladı ve demokratik kurumların sorunsuz bir şekilde geçişini ve büyümesini sağladı.

Doğal kaynakların ve petrol gibi diğer kaynakların demokrasi üzerinde olumsuz bir etkisi olduğu tezi, tarihçi Stephen Haber ve siyaset bilimci Victor Menaldo tarafından American Political Science Review'de (2011) yayınlanan yaygın olarak alıntılanan bir makalede sorgulanmıştır. Haber ve Menaldo, "doğal kaynaklara dayalılığın dışsal bir değişken olmadığını" savunmaktadır ve doğal kaynaklar ile demokrasi arasındaki ilişkinin bu noktayı dikkate alan testlerde "kaynaklara dayalılığın artmasıyla otoriterlik arasında bir ilişki bulunmadığını" bulmuşlardır.

Kültürel faktörler

Dini değerler 
Bazıları tarafından iddia edilmektedir ki, belirli kültürler demokratik değerlere daha uygun yapıya sahiptir. Bu görüş muhtemelen etnosantriktir. Genellikle, Batı kültürü demokrasiye en uygun olan olarak gösterilirken, diğer kültürler demokrasiyi zor veya istenmeyen kılan değerleri içerdiği şeklinde tasvir edilir. Bu argüman bazen demokratik olmayan rejimler tarafından demokratik reformları gerçekleştirememelerini haklı çıkarmak için kullanılır. Ancak günümüzde Batı dışında birçok demokrasi bulunmaktadır. Örnekler arasında Hindistan, Japonya, Endonezya, Namibya, Botsvana, Tayvan ve Güney Kore yer almaktadır. Araştırmalar "Batı eğitimi almış liderlerin bir ülkenin demokratikleşme olasılıklarını önemli ölçüde artırdığını" bulmaktadır.

Eğitim 
Eğitimin istikrarlı ve demokratik toplumları teşvik ettiği uzun zamandır kuramsallaştırılmıştır. Araştırmalar eğitimin siyasi hoşgörüyü artırdığını, siyasi katılım olasılığını artırdığını ve eşitsizliği azalttığını göstermektedir. Bir çalışma, "eğitim düzeylerindeki artışların demokrasi düzeylerini iyileştirdiğini ve eğitimin demokratikleşme etkisinin yoksul ülkelerde daha yoğun olduğunu" bulmaktadır.

Demokrasi ve demokratikleşmenin dünya çapında ilköğretim genişlemesinde önemli faktörler olduğu genellikle iddia edilir. Ancak, tarihsel eğitim trendlerine ilişkin yeni kanıtlar bu iddiayı sorgulamaktadır. 1820'den 2010'a kadar 109 ülkenin tarihî öğrenci kayıt oranlarının analizi, demokratikleşmenin dünya çapında ilköğretim erişimini artırdığı iddiasına destek sağlamamaktadır. Doğru olan, demokrasiye geçişlerin genellikle ilköğretim genişlemesinde hızlanmayla birlikte gerçekleşmesidir, ancak aynı hızlanma demokratik olmayan ülkelerde de gözlemlenmiştir.

Sivil toplum ve sosyal sermaye 

Sivil toplum, vatandaşların çıkarlarını, önceliklerini ve iradesini ilerleten, hükümet dışı kuruluşlar ve kurumlar koleksiyonuna atıfta bulunur. Sosyal sermaye ise bireylerin ortak hedeflere ulaşmak için birlikte hareket etmelerine olanak sağlayan sosyal yaşamın ağları, normları ve güven gibi özelliklerini ifade eder.

Robert Putnam, bazı toplumların daha katılımcı demokrasilere yol açan sivil katılım kültürlerine sahip olma olasılığının daha yüksek olduğunu iddia etmektedir. Putnam'a göre, yatay ağları daha yoğun olan sivil toplum örgütlerine sahip toplumlar, demokratikleşme ve iyi işleyen katılımcı demokrasileri sağlayan "güven, karşılıklılık ve sivil katılım normlarını" daha iyi oluşturabilmektedir. Putnam, yatay ağları yoğun olan Kuzey İtalya'daki toplulukları, daha dikey ağlara ve himaye-müşteri ilişkilerine sahip olan Güney İtalya'daki topluluklarla karşılaştırarak, sonraki grubun başarılı demokratikleşme için gereken sivil katılım kültürünü oluşturamadığını iddia etmektedir.

Sheri Berman, sivil toplumun demokratikleşmeye katkıda bulunduğu teorisine itiraz etmiş ve Weimar Cumhuriyeti örneğinde sivil toplumun Nazi Partisi'nin yükselişini kolaylaştırdığını belirtmiştir. Berman'a göre, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Almanya'nın demokratikleşmesi ülkenin sivil toplumunun yeniden gelişmesine olanak sağladı; ancak Berman, bu canlı sivil toplumun, dışlayıcı topluluk örgütlerinin oluşturduğu mevcut sosyal ayrılıkları şiddetlendirdiği için Almanya'daki demokrasiyi zayıflattığını savunmaktadır. Sonraki deneysel araştırmalar ve teorik analizler de Berman'ın argümanını desteklemiştir. Yale Üniversitesi siyaset bilimci Daniel Mattingly, Çin'deki sivil toplumun otoriter rejimin kontrolünü sağlamada yardımcı olduğunu iddia etmektedir. Clark, M. Golder ve S. Golder da birçok kişinin demokratikleşmenin bir sivil kültür gerektirdiğine inanmasına rağmen, geçmiş çalışmaların birkaç yeniden analizinden elde edilen deneysel kanıtların bu iddiayı yalnızca kısmen desteklediğini savunmaktadır. Philippe C. Schmitter de sivil toplumun demokrasiye geçiş için bir önkoşul olmadığını, ancak demokratikleşmenin genellikle sivil toplumun yeniden canlanmasını takip ettiğini iddia etmektedir.

Araştırmalar, demokrasi protestolarının demokratikleşme ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Freedom House'un yaptığı bir çalışmaya göre, 1972'den bu yana diktatörlüklerin yıkıldığı 67 ülkede, sivil direnişin etkisi genellikle zamanın %70'inden fazlasında güçlü olmuştur. Bu geçişlerde, değişiklikler yabancı istilalar veya nadiren silahlı isyanlar veya gönüllü elit tarafından yönlendirilen reformlar aracılığıyla değil, çoğunlukla demokratik sivil toplum örgütlerinin barışçıl eylem ve grev, boykot, sivil itaatsizlik ve kitlesel protestolar gibi diğer sivil direniş biçimlerini kullanarak katalizör olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılında yapılan bir araştırma, 1989 ile 2011 arasındaki demokrasi protestolarının yaklaşık dörtte birinin demokratikleşmeye yol açtığını bulmuştur.

Politik aktörlere dayalı teoriler

Elitler ve muhaliflerin müzakeresi 
Dankwart A. Rustow, Guillermo O'Donnell ve Philippe C. Schmitter gibi akademisyenler, yapısal "büyük" demokratikleşme nedenlerinin olmadığı fikrine karşı çıkmışlardır. Bu bilim insanları, demokratikleşme sürecinin, sonunda otoriterlikten demokrasiye geçişi denetleyen elitlerin özellikleri ve koşullarına bağlı olarak daha tesadüfi bir şekilde gerçekleştiğini vurgulamaktadır.

O'Donnell ve Schmitter, demokrasiye geçişlerde stratejik bir seçim yaklaşımı önermişlerdir ve bunun temelinde farklı aktörlerin belirli bir dizi ikileme tepki olarak yaptıkları kararlar yer almaktadır. Analiz, mevcut otoriter rejime ait sert çizgidekiler ve yumuşak çizgidekiler ile rejime karşı orta ve radikal muhalefet arasındaki etkileşime odaklanmaktadır. Bu kitap, demokratik geçişler üzerine hızla artan akademik literatürde başvuru noktası olmasının yanı sıra, gerçek demokrasi mücadelesi veren siyasi aktivistler tarafından da geniş çapta okunmuştur.

Adam Przeworski, Democracy and the Market (1991) adlı eserinde, rudimenter oyun teorisi kullanarak demokrasiye geçişte hükümdarlar ve muhalefet arasındaki etkileşimi analiz eden ilk çalışmayı sunmuştur. Ayrıca, siyasi ve ekonomik dönüşümlerin birbirine bağımlılığını vurgulamaktadır.

Elitlerin isteğiyle demokratikleşme 
Bazı bilim insanları, demokratikleşme süreçlerinin elitler tarafından yönlendirilebileceğini veya otoriter iktidar sahipleri tarafından halkın temsilciliği taleplerine yanıt olarak gerçekleştirilebileceğini savunmuşlardır. Baskının maliyetleri, iktidarı devretmenin maliyetlerinden daha yüksek olduğunda, otoriterler demokratikleşmeyi ve kapsayıcı kurumları tercih edebilirler. 2020 yılında yapılan bir çalışmaya göre, otoriterler tarafından yönlendirilen demokratikleşmenin, otoriter iktidar sahibinin parti gücünün yüksek olduğu durumlarda kalıcı demokrasiye yol açma olasılığı daha yüksektir. Ancak Michael Albertus ve Victor Menaldo, çıkışta olan otoriterler tarafından uygulanan demokratik kuralların, çıkışta olan otoriter rejim ve destekçileri lehine demokrasiyi bozabileceğini ve "kötü" kurumların ortaya çıkmasına neden olabileceğini iddia etmektedir. Michael K. Miller'a göre, elitler tarafından yönlendirilen demokratikleşme, önemli şiddetli şokların (iç veya uluslararası) ardından muhalefet aktörlerine otoriter rejime karşı açılımlar sağladığı durumlarda özellikle olasıdır. Dan Slater ve Joseph Wong, Asya'daki diktatörlerin güçlü oldukları pozisyonlarda demokratik reformları uygulamayı tercih ettiklerini ve güçlerini korumak ve canlandırmak için bu adımları attıklarını iddia etmektedir..

Siyaset bilimci Daniel Treisman'ın yaptığı bir çalışmaya göre, demokratikleşme konusunda etkili teoriler, otoriterlerin "bilinçli olarak gücü paylaşmayı veya vazgeçmeyi seçtiklerini" öne sürmektedir. Bunu, devrimi önlemek, vatandaşları savaşmaya teşvik etmek, hükümetlere kamu malları sağlamaya teşvik etmek, elit rakipleri geride bırakmak veya fraksiyonel şiddeti sınırlamak amacıyla yaparlar. Treisman'ın çalışması, birçok durumda "mevcut elitlerin demokratikleşmeyi seçmesi nedeniyle değil, tam tersine, demokratikleşmeyi önlemeye çalışırken güçlerini zayıflatan hatalar yaptıklarını" göstermektedir. Ortak hatalar arasında, seçimlerin veya askeri çatışmaların başlatılması ve bunların kaybedilmesi; halkın tepkisini görmezden gelmek ve devrilmek; kontrolden çıkan sınırlı reformları başlatmak; gizli bir demokratı lider olarak seçmek yer alır. Bu hatalar, aşırı özgüven ve kontrol illüzyonu gibi iyi bilinen bilişsel yanılgıları yansıtmaktadır.

Sharun Mukand ve Dani Rodrik, elit tarafından yönlendirilen demokratikleşmenin liberal demokrasi üretmediğini tartışmaktadır. Onlar, liberal demokrasinin ortaya çıkması için düşük eşitsizlik düzeylerinin ve zayıf kimlik farklılıklarının gerekliliğini savunurlar. Alman üniversitelerinden birkaç siyaset bilimcisinin 2020 yılında yaptığı bir çalışma, alttan yukarıya doğru barışçıl protestolarla gerçekleşen demokratikleşmenin, elitler tarafından teşvik edilen demokratikleşmeye göre daha yüksek düzeyde demokrasi ve demokratik istikrar sağladığını bulmuştur.

Monarşi, sivil ve askeri diktatörlük olmak üzere üç diktatörlük türü, bireysel hedeflerinden dolayı demokratizasyona farklı yaklaşımlar sergiler. Monarşi ve sivil diktatörlükler, monarkların miras yoluyla veya sivil diktatörlerin zulüm yoluyla sürekli olarak iktidarda kalmayı hedeflerler. Askeri diktatörlükler, kendilerine göre hatalı bir sivil hükümetin yerine geçmek için geçici bir hükümet olarak iktidarı ele geçirirler. Askeri diktatörlükler, başlangıçta yeni bir kabul edilebilir hükümetin oluşması sürecinde bir köprü olarak tasarlandığı için demokrasiye geçiş yapma olasılığı daha yüksektir.

Araştırmalar, Afrika ülkelerinde iç çatışma tehdidinin rejimleri demokratik tavizler yapmaya teşvik ettiğini göstermektedir. 2016 yılında yapılan bir çalışma, Sahra Altı Afrika'da kuraklık nedeniyle çıkan isyanların rejimleri, çatışmadan kaçınmak amacıyla demokratik tavizler yapmaya zorladığını iddia etmişlerdir.

Demografi 
Mancur Olson, demokratikleşme sürecinin, elitlerin otoriter bir rejimi yeniden oluşturamadığı durumlarda gerçekleştiğini teorize etmektedir. Olson, bu durumun, seçmen gruplarının veya kimlik gruplarının coğrafi bir bölgede karışık olmasıyla gerçekleştiğini öne sürmektedir. Bu karışık coğrafi seçmen grupları, elitlerin bölgeyi kontrol etmek için demokratik ve temsilî kurumlar oluşturmasını ve rekabet eden elit gruplarının gücünü sınırlamasını gerektirdiğini iddia etmektedir.

Otoriter liderin ölümü veya devrilmesi durumunda 
Bir analizde şu bulgular öne sürülmüştür: "Diğer otoriter rejimlerdeki liderlik değişimlerine kıyasla, otoriter liderin ölümü neredeyse etkisizdir. 1946-2014 tarihleri arasında görevdeyken ölen 79 diktatörün %92'sinde otorite, liderin ölümünden sonra da sürmektedir."

Ayrıca bakınız
Liberal demokrasi
Demokratik barış teorisi
İspanya'da demokrasiye geçiş süreci

Kaynakça

Demokratikleşme
Demokrasi
Küresel siyaset
Siyasi kavramlar