Yükseltgen madde

Yükseltgen madde (diğer bir adla oksitleyici madde, oksitleyen veya oksidan) bir yükseltgenme-indirgenme (redoks) reaksiyonunda başka bir türden bir elektron alan element ya da bileşiktir. Yükseltgen maddelerin elektron kazandıklarından dolayı indirgendikleri söylenebilir.

Yükseltgen madde elektron alırken kendisi de indirgenir. Ancak, kimyasal tepkimeye katılan maddenin de elektronları oksitleyici madde tarafından alındığından dolayı yükseltgenmiş olur. Oksijen çeşitli yükseltgen maddelerin arasında ilk (ve isim babası) örnektir.

Genel açıklama
Yükseltgen madde başka bir türden elektron aldığından dolayı kendisi indirgenir.
 İndirgen madde başka bir türe elektron verdiğinden dolayı, kendisi yükseltgenir.
Bir moleküldeki bütün atomlar bir yükseltgenme sayısına atanabilir. Bir yükseltgen alt katmanı etkilediğinde bu sayı değişir.
Reaksiyona giren maddenin yükseltgenme basamağı değiştiğinde, redoks reaksiyonları meydana gelir.

Yükseltgenme örneği
Demirin yükseltgenmesiyle demir(III) oksit (pas) oluşumu;
4Fe + 3O2 → 2Fe2O3

Yukarıdaki denklemde, demir (Fe) reaksiyondan önce 0 reaksiyondan sonra ise +3 yükseltgenme sayısına sahiptir. Oksijen (O) ise yükseltgenme sayısı reaksiyondan önce 0 iken reaksiyondan sonra −2’ye inmiştir. Bu değişiklikler aynı anda oluşan iki (dengeli) "yarı reaksiyon" olarak görülebilir:

Yükseltgenme yarı reaksiyonu: 4Fe → 4Fe3+ + 12e− 
İndirgenme yarı reaksiyonu: 3O2 + 12e−  → 6O2−

Demir’in (Fe)’in yükseltgenme sayısı arttığından dolayı yükseltgenmiş ve elektronlarını oksijen (O)’e verdiği için de indirgen madde olmuştur. Oksijen (O)’in yükseltgenme sayısı azaldığından dolayı indirgenmiş ve elektronlarını demir (Fe)’den aldığı için de yükseltgen madde olmuştur.

Genel yükseltgen maddeler

Oksijen (O2)
Ozon (O3)
Hidrojen peroksit (H2O2) ve diğer inorganik peroksitler
Flor (F2), klor (Cl2) ve diğer halojenler
Nitrik asit (HNO3) ve nitrat bileşikleri
Metil etil keton peroksit (C4H8O)
Sülfürik asit (H2SO4)
Peroksidisülfürik asit (H2S2O8)
Peroksimonosülfürik asit (H2SO5)
Klorit, klorat, perklorat ve diğer benzer halojen bileşikler
Hipoklorit ve diğer hipo bileşikleri, çamaşır suyu (NaClO) içerir
 Kromik, dikromik asit ve krom trioksit, piridinyum klorokromat (PCC) ve kromat veya dikromat bileşikleri gibi altı değerlilikli krom bileşikleri
 Potasyum permanganat gibi permanganat bileşikleri
Sodyum perborat
Nitröz oksit (N2O)
Gümüş oksit  (Ag2O)
Osmiyum tetraoksit (OsO4)
Karabarutta yükseltgen madde olan potasyum nitrat (KNO3) 
Tollens ayıracı
2,2'-Dipiridildisülfür (DPS)

Genel yükseltgen maddeler ve ürünleri

Ayrıca bakınız

Elektrokimya
Kimyasal özellikler