Tevfik Esenç

Tevfik Esenç (; 1904, Hacıosman, Manyas - 7 Ekim 1992, Hacıosman, Manyas), Ubıhçayı konuşan son kişi olarak bilinmektedir. Esenç, "81 sessiz harften oluşan bir Kafkas dilini dünyada konuşan tek kişi" olarak Guinness Dünya Rekorları Kitabı'na girmiştir.

Tevfik Esenç, Ubıhça'nın yanı sıra Adigece ve Türkçe biliyordu. 1992'deki ölümünden sonra aktivistlerin çabalarına rağmen Ubıhça ölü dil haline gelmiştir. Bu ölü dil günümüzde Tevfik Esenç'in kaynak kişi olduğu çalışmalar sayesinde bilinmektedir.

Yaşamı 
Ataları Türkiye'ye Çerkes Soykırımı sonucunda gelen Esenç, Hacıosman (Ubıhça: Lak°'ạ́ṡ°a ; ) köyünde Ubıhça konuşan ebeveynleri tarafından büyütülmüş ve bir dönem muhtarlık yapmıştır. Ardından İstanbul'da memurluk yapmış, bu dönemde Fransız dilbilimci Georges Dumézil ve Gürcü Kafkasolog Giorgi Şaraşidze ile Ubıhça hakkında çalışma fırsatı bulmuştur. Bu dönemde Dumezil ve Şaraşidze, Esenç'in Ubıhça hakkındaki bilgisini yazıya geçirdiler ve Ubıhça konuşurken sesini kaydettiler. Esenç ile Ubıhça hakkında Norveçli Hans Vogt, İngiliz George Hewitt, Abhaz Vyaçeslav Çirikba ve Türk A. Sumru Özsoy da çalışmalar yapmıştır.

"Bir rüya gördüm, anlatsam da anlamazsınız" sözüyle bilinen Esenç, iyi bir hafızaya sahipti. Onu ziyarete gelen dilbilimcilerin hedeflerini hızlı bir şekilde anlayan Esenç, yalnızca Ubıh dilinin değil, aynı zamanda Ubıh-Çerkes mitolojisinin, kültür tarihinin ve geleneklerinin de birincil kaynağıydı. Ubıhça'nın yanı sıra Adigece konuşuyor olması iki akraba dil arasında kıyasları kolaylaştırdı. Esenç, Ubıhça'nın temiz bir versiyonunu konuşuyordu, onun Ubıhca lehçesi, Dumézil tarafından var olan standart "edebi" Ubıh diline en yakın şey olarak görülüyordu.

Ubıh dili ile ilgili çalışmalarını bitirdikten sonra son kaydında şunları söylemiştir:

Esenç, 7 Ekim 1992 gecesi 88 yaşında huzur içinde öldü; eşi Emine ile birlikte doğum yeri olan Hacıosman'ın köy mezarlığına defnedildi.

Etkileri ve hakkında yapılan çalışmalar 
İsmet Arasan, Tevfik Esenç'i ve Ubıh dilinin trajedisini anlatan Son Sesler adlı belgesel filmi Eylül 1987'de tamamladı. Bagrat Shinkuba’nın The Last of the Departed kitabı da 1990 yılında Son Ubıh adıyla Türkçe yayınlandı.

Kaynakça 
 Dumezil, Georges 2000. Kafkas Halklarının Mitolojisi (çeviren: Musa Yaşar Sağlam). Ankara: Ayraç Yayınları.
 Shinkuba, Bagrat 1990. Son Ubıh - Bir Çağa Tanıklık (özgün adı: The Last of the Departed, çeviren: Hande Canlı). İstanbul: Tümzamanlar Yayıncılık.

Dış bağlantılar 
 Circassian World'deki Tevfik Esenç sayfası
 Ubıhça'ya ait örnek ses dosyaları, Lacito Archive'den
 YouTube: Tevfik Esenç Ubıhça bir öykü anlatıyor
 Tevfil Esenç hakkında dilbilirim e-dergi'de yer alan yazı
 Ubıhlar ve Ubıhça üzerine kapsamlı bir web kaynağı. 
 Son Sesler belgeseli, 1.  ve 2. bölüm.

1904 doğumlular
Manyas doğumlular
Osmanlı Çerkesleri
Ubıh asıllı Türkler
Guinness Rekorlar Kitabı
Ubıhça
1992 yılında ölenler
Bir dilin bilinen son konuşucuları