Kuru burunlu primatlar

Kuru burunlu primatlar (Haplorrhini veya Haplorhini), primatlar (Primates) takımının, Simiiformes (maymunlar ve insansılar) ve Tarsiiformes (cadı makiler) infra takımlarını içeren bir alt takımı. Nemli burunlu primatlar alt takımı ile birlikte, primatlar (Primates) takımını oluşturular.

Özellikleri 
İnsansıları, maymunları ve cadı makigilleri içine alan kuru burunlu primatlar grubu, nemli burunlulardan birçok farklılık gösterir. Burundaki rhinarium bu grupta kurudur. Bu özellik koku alma duyusunun nemli burunlulardan daha kötü olduğunu da gösterir. Göz ile alın boşluğu arasında kemikten duvar bulunur, ve nemli burunlulardan farklı olarak çoğunlukla tek bir yavru doğururlar.

Dağılım 
Kuru burunlu primatlar; Amerika'nın ve Afrika'nın (Madagaskar hariç) tropik ve subtropik iklimlerinde, Güney ve Güneydoğu Asya ve Japonya'da yaşarlar. İnsanların dışında Avrupa'da yaşayan tek primat Cebeli tarık'ta yaygın olan berberi şebeği'dir (Macaca sylvanus). İnsanlar ise Güney kutbu dışında her kıtada yaşar.

Evrimsel tarih 

Genel olarak moleküler genetik çalışmalar, kuru burunlu maymunlar ile nemli burunlu maymunların ayrışmasını 65 ila 75 milyon yıl öncesine tarihler. En eski gerçek primat fosillerine (prosimiyenler: adapiformlar ve omomyidler) ise erken Eosen döneminde (50-55 myö) rastlanır.
En bazal haplorhinler olarak kabul edilen soyu tükenmiş omomyidlerin, diğer haplorinlerden ziyade tarsierlerle daha yakından ilişkili olduğuna inanılmaktadır. Kesin ilişki henüz tam olarak çözülmemiştir (Williams, Kay ve Kirk (2010), Bajpal ve ark. 2008). Tarsierlerin doğrudan omomyidlerden türediği ve simiyenlerin ayrı bir dal olduğu veya hem simiyenlerin hem de tarsierlerin omomyidlerden türediğine dair görüşler vardır.

Sınıflandırma 
Kuru burunlu primatlar 2 infra takıma bölünür:
 İnfra takım: Tarsiiformes
 Uzun bacaklı makiler Güneydoğu Asya'da yaşar. Eski sınıflandırmada nemli burunlu maymunlar'a dahil olan önmaymunlar grubuna koyulurlardı. Ama kuru burunlulara daha yakın oldukları genetik araştırmalar ile ıspatlanmıştır.
 İfra takım: Simiiformes
 Yeni Dünya maymunları sadece Amerika'da yaşarlar, ve adlarının sebebi de budur. Bu grub 5 familyaya bölünür: Marmosetgiller (Callitrichidae), Kapuçingiller (Cebidae), Gece maymunugiller (Aotidae), Örümcek maymunugiller (Atelidae) und Sakigiller (Pitheciidae).
 Eski Dünya maymunları Avrasya ile Afrika'da yaşarlar ve tekrar iki üst familyaya bölünürler: Tek yaşayan familyası Cercopithecidae olan kuyruklu eski dünya maymunları (Cercopithecoidea), ve Gibongiller ile İnsangiller familyalarından oluşan İnsansılar (Hominoidea).

Kladogram

Yaşayan ve soyu tükenmiş Primatların filogenetik ağacı

Kitaplar 
 
 
 Primate Taxonomy (Smithsonian Institution Press, 2001), Colin Groves ()
 Primates in Question (Smithsonian Institution Press, 2003), Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck ()

Notlar

Kaynakça 

 
Reginald Innes Pocock tarafından adlandırılmış taksonlar