Parçacık dedektörü

Deneyli ve uygulamalı parçacık fiziği, nükleer fizik ve nükleer mühendislikteki, çekirdek bozunumları, kozmik ışınlar ya da parçacık hızlandırıcılarındaki çarpışmalarla üretilen yüksek enerjili parçacıkları belirlemek ve/veya izini bulmak için kullanılan aygıtlara parçacık dedektörleri, veya diğer bir deyişle ışınım dedektörleri denir. Çağdaş dedektörler, belirlenen ışınım enerjisini ölçmek için kalorimetre olarak da kullanılırlar. Ayrıca parçacıkların momentum, spin, yük gibi özelliklerini ölçmek için de kullanılırlar.

Açıklama 
Çağdaş hızlandırıcılar için tasarlanan dedektörlerin hem boyutu hem de maliyeti devasadır. Bir dedektör, parçacıkları sadece sayıyor fakat onların ne enerjisini ne de iyonlaşmalarını çözümleyemiyorsa, dedektör yerine genellikle sayaç terimi kullanılır. Parçacık dedektörleri, iyonlaştırıcı ışınımın(yüksek enerjili fotonlar ya da hatta görülebilir ışık) dahi izini sürebilmektedir. Eğer başlıca amacı radyasyon ölçümü ise, bunlara "radyasyon dedektörleri" denir. Hatta fotonlar kütlesiz parçacıklar olmasına rağmen, "parçacık dedektörleri" terimi hala doğru bir terimdir.

Örnekler ve çeşitler 
İcat edilen ve kullanılan birçok dedektör, iyonlaşma dedektörleri(gazlı iyonlaşma dedektörleri ve yarı iletken dedektörler en tipik örneklerdir) ve pırıldama dedektörleridir; fakat diğer yanda, Çerenkov Işınımı-Çerenov Işığı ve geçiş ışınımı gibi tamamen farklı ilkelerle çalışan dedektör çeşitleri de vardır.

Tarihi örnekler
 Kabarcık odası
 Wilson bulut odası (difizyon odası)
 Fotoğrafik plakalar

Radyasyondan korunmak için dedektörler

Aşağıdaki listede sıralanan parçacık dedektörleri radyasyondan korunmak için geniş bir alanda kullanılmakta ve nükleer, tıp, ve çevre alanlrında genel kullanım için çok büyük miktarda ticari olarak üretilmektedirler. 
 Gazlı iyonlaşma dedektörleri
 Geiger-Müller tüpü
 İyonlaşma Odası
 Orantılı sayaç
 Pırıldama sayacı 
 Yarı iletken dedektörler
 Dozimetreler 
 Elektroskoplar (taşınabilir dozimetre gibi kullanıldığı zaman)

Parçacık fiziği ve nükleer fizik'te geniş çapta kullanılan dedektörler

 Gazlı iyonlaşma dedektörleri 
 İyonlaşma odası
 Orantılı sayaç
 Tel odası
 Sürüklenme odası
 Zaman kestirimli oda
 Geiger-Müller tüpü
 Kıvılcım odası
 Katıhal dedektörleri
 yarı iletken dedektörler ve değişik çeşitleri CCDlar
katıhaliz sürümü dedektörleri
 Çerenkov dedektörü
 RICH (Halka Görüntülemeli Çerenkov Dedektörü)
 Pırıldama Sayacı ve ona bağlı Fotoçoğaltıcılar ya da Fotodiyot / Çığ fotodiyodu
 Lucas hücresi
 Uçuş süresi dedektörü
 Yarı iletken dedektör
 Silikon köşe dedektörü
 Geçiş radyasyonu dedektörü
 Kalorimetreler
 Mikrokanal plaka dedektörleri
 Nötron dedektörleri

Çağdaş dedektörler 

Parçacık fiziğinde kullanılan çağdaş dedektörler, yukarıda bahsi geçen dedektörlerin tıpkı bir soğandaki katmanlar gibi birleştirilmesi ile yapılandırlılar.

Parçacık dedektörlerinin kurulumu

Çarpıştırıcılarda 
 CERN'de 
LHC (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı|BHÇ) için
CMS (Kompakt Müon Selonoidi)
ATLAS (Toroidal BHÇ Parçası)
ALICE (Büyük İyon Çarpıştırma Deneyi)
LHCb (BHÇb)
 LEP (Büyük Elektron-Poziitron Çarpıştırıcısı|BEP) için 
 Aleph 
 Delphi
 L3
 Opal 
for the SPS 
The COMPASS Experiment
Gargamelle
NA49
Fermilab'da 
Tevatron için
CDF 
D0
DESY'de
HERA (Hera-parçacık hızlandırıcısı|HERA)
H1 (H1 parçacık dedektörü|H1)
HERA-B
HERMES (HERMES Deneyi|HERMES)
ZEUS (Zeus-parçacık dedektörü|ZEUS)
BNL'de
RHIC için
PHENIX
Phobos (fizik)
STAR
SLAC'da
PeP-II  için
 BaBar (BaBar Deneyi|BaBar)
SLC  için
SLD 
Cornell'de
CESR (Cornell Elektron Depolama Halkası|CESR) için
CLEO (CLEO-parçacık dedektörü|CLEO)
CUSB
BINP (Budker Nükleer Fizik Enstitüsü|BINP)de
VEPP-2M  ve VEPP-2000 için
ND (ND Deneyi|ND)
SND (SND Deneyi|SND)
CMD
VEPP-4 için
KEDR 
Diğerleri
MECO from UC Irvine

Yapım aşamasında 
ILC için
CALICE
CLIC için

Çarpıştırı yokken 
Super-Kamiokande
AMANDA
CDMS

Uzay mekiğinde 
JEDI
AMS

Ayrıca bakınız
 Parçacıklar listesi
 Sayma verimliliği

Dış bağlantılar 
Filmstrips
 "Radiation detectors". H. M. Stone Productions, Schloat. Tarrytown, N.Y., Prentice-Hall Media, 1972.

Genel bilgiler
The Particle Detector BriefBook
How to Build a Cloud Chamber