Toboggan

Toboggan, tobogan ya da tobagan, genellikle kar ve buz gibi kaygan yerlerde ulaşım ve taşımayı sağlayan, tahta ya da plastikten yapılan, çekimsiz ya da köpek çekimli arazi aracıdır. Esas olarak Subarktik Kızılderilileri tarafından, Kanada'da Mikmaklar, İnnular, Kriler, Ojibvalar, Odavalar gibi Algonkin halklarınca ve Alaska'da ve Kanada'da Alaska Atabasklarınca kullanılan geleneksel ulaşım aracı olsa da, günümüzde daha çok çocuklarca eğlencelik kızak olarak kullanılmaktadır. Ucu içe doğru kıvrık olup altında kızak kaydırağı bulunmaz, doğrudan gövde altı kara temas eder. Bölgedeki yerli halklarca çekme kızağı olarak kullanılırken, sonradan gelen diğer halklar kayma kızağı olarak kullanır.

Adlandırma 

Toboggan kelimesi Mikmakların dilinden üç asır önce Kanada Fransızcasına (tobagan, 1691: tabaganne, 1909: tabagin  ) ve oradan da İngilizceye (toboggan, tobogin) geçmiş ve İngilizce yoluyla da bütün dünyaya yayılmıştır. Fransızcada toboggan adı Kanada'da (Québec) bu anlamdaki kızak, Fransa'da ise kaydırak (Kanada'da glissoire)  anlamında kullanılır. İngilizcede «Kızılderili kızağı» (Indian sledge) ve «Yukon kızağı» (Yukon sleigh) olarak da bilinir.

Algonkin dillerinde toboggan:
Mikmakça tobâkun
Abenakice (Batı) dabôgan (eski yazı: dabȣgan)  
Passamaquoddy-Maliseet  'tapakon (kızak, tobagan; araba, vagon, taşıma; genel olarak: araç, taşıt)
Ojibvaca (ojb Kuzeybatı Ojibvacası, Kanada: batı Ontario ile Manitoba) ᐅᑕᐸᓇᒃ odaabaanaak {tekil} odaabaanaakoog {çoğul} (toboggan), ᓇᐸᑭᑕᐸᓐ nabagidaabaan (toboggan), animodaabaanaak (köpek kızağı)
Ojibvaca (ciw Çipevaca, ABD: Minnesota ile Wisconsin) odaabaan {tekil} odaabaanag {çoğul} (araba, otomobil, vagon; kızak < odaabaadan «sürüklemek, çekmek»), nabagidaabaan (toboggan < nabagaa- «düz/yassı olmak»), zhooshodaabaan (toboggan), biboonodaabaan (kızak)
Algonkince otâbân
İnnuca (Montagnais) utapan (araba), mishta-utapanashkᵘ (toboggan)
Krice otâbânâsk
Krice (crj Güneydoğu Kricesi) ᐅᑖᐹᓈᔅᒄ utaapaanaaskw, ᓀᐸᒋᐦᑖᐹᓈᔅᒄ napachihtaapaanaaskw (toboggan)
Potavatomice tabyan (araç, taşıt, vagon), bistabyan (kızak)

Etnografya 

Etnografik olarak tobaganları en yoğun biçimde kullanan yerli halklar, Kanada'da esas keşfedici olan Algonkin halkları ile sonradan bunlardan alan Kanada Atabaskları, Alaska'da ise Alaska Atabasklarıdır. Yapımında yöredeki ağaçlar, huş kabuğu ve/veya sığın derisi kullanılır.

Algonkin tobaganı 
Ucu kıvrık ve altı kaydıraksız yalın olan tobaganların yanlarında genelde kızak kaburgası bulunmaz ve insan gücüyle çekilirken, sonradan Eskimolardan öğrenilen köpek kızağı gibi köpek çekimli olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Algonkin halklarından komşu diğer halklara (Atabasklar, Siyulara yakın Mandanlar) da geçmiştir.

Atabask tobaganı 
Alaska'da (ve kısmen Kanada'da) Alaska Atabasklarının tobaganları Algonkin tobaganları gibidir. Önceleri insan çekimli olan tobaganlar sonradan Yupikler ve İnyupikler gibi Eskimo komşularından öğrendikleri köpeklerle çekilmeye başlanmıştır. Ahtnalarda kışın yükler önce insan gücüyle çekilirken sonradan köpek gücü de kullanılmaya başlanan tobaganlarla (Merkezî ve Aşağı Ahtnaca cenbes, Yukarı Ahtnaca decenbes) taşınır. Hanlarda tobagan gibi deriden yapılmış ürünler açıkta bırakılmaz, evin yanlarında köpeklerin ulaşamayacağı yüksek sırıklar üzerindeki iskelede korunur. Yukon Nehrinin yukarılarındaki arazide yaşayan Guçinlerin tobaganı (chąąvał), Alaska İngilizcesinde «Yukon kızağı» (Yukon sleigh) olarak da adlandırılır.

Spor 
Sporda bobsled yarışlarına benzer biçimde yarışları (toboggan runs) yapılır.

Kaynakça

Dış bağlantılar 

Kızak
Spor ekipmanları
Hayvan gücüyle hareket eden taşıtlar
Kar
Kızılderili kültürü
Yerçekimi sayesinde hareket eden taşıtlar