Çiğdem

Çiğdem (Latince: Crocus), süsengiller (Iridaceae) familyasına ait bir bitki türüdür.

Çok yıllık, yumrulu, çingene pembesi ya da mavi çiçekli otsu bitkilerdir. Çiçekler, türüne bağlı olarak, ilkbahar ya da sonbaharda açar. İlkbaharda çiçeklenen türlerin yumurtalığı toprak altında kalan uzun çiçek tüpleri vardır. Çiçekler, geceleri ya da kötü havalarda kapanır. Çiğdemin ana yurdu Alpler, Güney Avrupa ve Akdeniz'dir. Çiçeklerinden dolayı bahçecilikte aranan ve sevilen bir bitkidir.

İnsan besini olarak tüketimi 
Yumruları Türkiye'de çiğ olarak ya da külde pişirilerek yenir. Ayrıca yemeği de yapılır. Yemekleri arasında çiğdem pilavı, çiğdem aşı, çiğdem sütlüsü başta gelir. Karadeniz Bölgesi’nde una bulayıp kızartması yapılır. Baharın ilk günlerinde toplanıp demet hâline getirilen sarı çiğdemler, Ankara şehir merkezinde seyyar satıcılarca tüketime sunulur.

Çiğdemin çiğdem adıyla anılmayan tek türü, doğu mutfaklarının (Türk, Arap, İran, Hint ...) sultanı olarak bilinen ekonomik değerdeki safrandır (Crocus sativus). Safran, Türkiye'de Safranbolu'da yetiştirilir.

Dikkat edilmesi gereken husus: çiğdeme çok benzeyen fakat onun gibi yenilmeyip zehirli olan Colchicum türlerine de acı çiğdem (çakal çiğdemi, zehirli çiğdem) adı verilir. Yenilmemesi gereken bu bitkinin (Colchicum) yumruları, Doğu Anadolu Bölgesi'nde çiğdem (Crocus) türleriyle karıştırıldığı için, bilhassa toplayıp yiyen çocuklar arasına ağır zehirlenme vakaları görülebilmektedir.

Morfoloji 
Çiğdemler küçük otsu yapılı, kormuslu (sert soğanlı) çok yıllık bitkilerdir. Yatık vaziyetteki kormuslar bir kılıfla örtülüdür. Az sayıdaki yaprakların hepsi de tabanda yer alır; yeşil renkli, ince uzun yapılıdır. Üst yüzeyi soluk, orta kısmı şeritli, taban kısmı bir zarla çevrilmiştir. Gerçek bir gövde bulunmaz.

Yerden çıkan çiçekler saplıdır ve yumurtalık toprak altındadır. Çiçek örtüsü beyaz, sarı veya leylak ya da koyu mor rengindedir; uzun tüpsü, ince yapılıdır; segmentler benzerlik gösterir; eşit veya hemen hemen eşittir. Erkek organlar tüpsü yapıda olup çiçek örtüsünün boğazına gömülüdür. Kapsül küçük, elips veya dikdörtgensi-elips biçimindedir. Boyuncuk ince yapılı 1 adettir, her bir boyuncuk birbirine uzak duran tabandan birleşmiş 3 daldan oluşur.

Türler 

 Seksiyon: Crocus 
 Seri: Baytopi 
 Crocus baytopiorum Mathew 
 Seri: Kotschyani 
 Crocus karduchorum Kotschy ex Maw
 Crocus kotschyanus K. Koch 
 Crocus kotschyanus subsp. cappadocicus B.Mathew
 Crocus kotschyanus subsp. hakkariensis B.Mathew
 Crocus kotschyanus subsp. kotschyanus K. Koch 
 Crocus kotschyanus subsp. suworowianus (K.Koch) B.Mathew
 Crocus scharojanii Ruprecht
 Crocus vallicola Herb.
 Seri: Crocus 
 Crocus asumaniae B. Mathew & T. Baytop 
 Crocus sativus L. (Safran
 Crocus mathewii H. Kemdorff & E. Pasche (Kalkan çiğdemi)
 Crocus pallasii 
 Crocus pallasii subsp. dispathaceus (Bowles) B.Mathew 
 Crocus pallasii subsp. pallasii
 Crocus pallasii subsp. turcicus 
 Seksiyon: Nudiscapus 
 Seri: Reticulati 
 Crocus abantensis (Abant çiğdemi)
 Crocus ancyrensis (Herb.) Maw (Ankara çiğdemi)
 Crocus cancellatus Herb.
 Crocus cancellatus subsp. cancellatus Herb.
 Crocus cancellatus subsp. damascenus (Herb.) B.Mathew
 Crocus cancellatus subsp. lycius B.Mathew
 Crocus cancellatus subsp. mazziaricus (Herb.) B.Mathew
 Crocus cancellatus subsp. pamphylicus B.Mathew 
 Crocus gargaricus Herb. (sin: Crocus gargaricus subsp. gargaricus)
 Crocus herbertii B. Mathew (Crocus gargaricus subsp. herbertii)
 Crocus reticulatus Steven ex Adams
 Crocus reticulatus subsp. hittiticus (T.Baytop & B.Mathew) B.Mathew
 Crocus reticulatus subsp. reticulatus 
 Crocus sieheanus Barr ex B.L. Burtt 
 Seri: Biflori 
 Crocus aerius Herb. 
 Crocus biflorus Mill. 
 Crocus biflorus subsp. adamii (J.Gay) B.Mathew	 
 Crocus biflorus subsp. albocoronatus Kerndorff	
 Crocus biflorus subsp. alexandri (Nicic ex Velen.) B.Mathew
 Crocus biflorus subsp. artvinensis (J. Philippow) B.Mathew
 Crocus biflorus subsp. biflorus Miller
 Crocus biflorus subsp. crewei (Hook.f.) B.Mathew 
 Crocus chrysanthus Herb. 
 Crocus danfordiae Maw 
 Crocus kerndorffiorum Pasche 
 Crocus leichtlinii (Dewar) Bowles
 Crocus nerimaniae Yüzbasioglu & Varol 
 Crocus pestalozzae Boiss.
 Crocus wattiorum (B. Mathew, 1995) B. Mathew (Tahtalı çiğdemi)
 Seri: Speciosi 
 Crocus pulchellus Herb. 
 Crocus speciosus M. Bieb. 
 Crocus speciosus subsp. ilgazensis B.Mathew
 Crocus speciosus subsp. speciosus
 Crocus speciosus subsp. xantholaimos B.Mathew
 Seri: Flavi 
 Crocus adanensis T. Baytop & B. Mathew
 Crocus antalayensis Mathew
 Crocus antalayensis subsp. antalyensis Mathew
 Crocus antalayensis subsp. striatus
 Crocus candidus E.D. Clarke
 Crocus flavus Weston
 Crocus flavus subsp. dissectus T.Baytop & Mathew
 Crocus flavus subsp. flavus 
 Crocus graveolens Boiss. &Reut. 
 Crocus olivieri Gray 
 Crocus olivieri subsp. olivieri 
 Crocus olivieri subsp. balansae (J.Gay ex Baker) B. Mathew 
 Crocus olivieri subsp. istanbulensis B. Mathew (İstanbul çiğdemi)
 Crocus paschei H. Kerndorff (1993) Crocus vitellinus Wahl.
 Seri: Intertexti' 
 Crocus fleischeri'' Gay.

Kaynakça 
 Prof. Dr. Turhan Baytop (1997), Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK yayınları: 578, Ankara, 1997
 Prof. Dr. Turhan Baytop (1984), Türkiye'de Bitkiler ile Tedavi, İstanbul, 1984 
  TÜBİTAK Türkiye Taksonomik Tür Veritabanı

Crocus