Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alanı'ndaki şehitlikler ve eserler listesi

Gelibolu Yarımadası'ndaki anıt ve düzenlemelerin bugünkü görünümünü alması 1970 yılında Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın kurulması ve devamında 19.06.2014 yılında Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı'nın faaliyete geçmesiyle oluşmuştur. Öncesinde,1916 Şevki Paşa haritasının hazırlanması ve  Muharebeler sırasında ve hemen sonra yapılmış birkaç mütevazı anıt ve tekil şehitlikler dışında, 1940'lara varıncaya kadar Gelibolu Tarihi alanında önemli bir faaliyet olmadı. 1940'larda Nuri Yamut Anıtı (1943), Çanakkale Şehitler Abidesi proje yarışması (1944) ve başka girişimlerle başlayan ilgi 1970'lere kadar yavaş bir tempoyla sürdü. 1973 yılında Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı ilanı anıtlarla ilgili faaliyetlerde gelişmeler yaşanmasına olanak sağladı.

1980'lere gelene kadar "TMP" (Türkiye Milli Parklar Genel Müdürlüğü) yönetimi birkaç anıt yarışması düzenledi. Bu kapsamda önemli miktarda anıtı da hayata geçirdi. Ancak, 1980'lerde Kültür Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü devreye girdi ve "Sembolik Şehitlikler, Kahramanlık Anıtları" akımı başlatarak, Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın sınırları içinde yirminin üzerinde eser ortaya çıkardı. 2005 yılında ise Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın içerisinde önemli faaliyetler gerçekleştirilerek, Tarihi Milli Park içerisinde yeni şehitlik yapıldı. Şehitlik ve eserlerle ilgili köklü bakım ve renovatif çalışmalar yapıldı. Tarihi Alan içerisindeki yolların bakım ve asfaltlanması gerçekleştirildi.

Çatab logosu 
Çevre ve Orman Bakanlığı'nın Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın tanıtımında etkinlik sağlamak için düzenlenen 'Logo Yarışması'nda 416 eser arasından birinciliği Ayşen Tuğba Doruk'un eseri kazandı. (Yarışmada ikincilik ödülünü Murat Bektaş, üçüncülüğü ise Barış Atiker kazandı.) Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü Prof. Dr. Mustafa Kemal Yalınkılıç, tasarımın teknik özelliklerinin yanı sıra tarihi yarımadanın niteliklerini veren detayları da içermesinin jüri tarafından dikkate alındığını söyledi.

Açıklamada şöyle denildi: "Logoda yer alan renklerin bayrak kırmızısı ve beyaz olması bayrağımıza çağrışım yapmaktadır. Asker figürü, 1. Dünya Savaşı’nda Çannakkale cephesinde Türk askerinin kıyafeti ile verilerek tarihi olaya gönderme yapılmaktadır. Boğazda kararlılıkla duran Türk askeri illüstrasyonu Çanakkale’nin geçilmediğini ve geçilemeyeceğini vurgulamaktadır. Gelibolu Yarımadası aynı zamanda askerin arkasına açılan bir melek kanadı gibi yerleştirilerek şehitlerimizin ruhaniyetine gönderme yapılmaktadır."

Türk şehitlik ve anıtları envanteri 
Gelibolu Yarımadası Barış Parkı Uluslararası Fikir ve Tasarım Yarışması hazırlıkları bağlamında, TMP içindeki Türk şehitlik ve anıtları teker teker tespit edilmiş ve bir katalog çalışmasındaa ayrıntılı olarak verilmişti.

 Suvla : Anafartalar cephesi - 05 adet 
 Conkbayırı : Kabatepe-Arıburnu (Anzak) cephesi - 16 adet 
 Seddülbahir : Alçıtepe cephesi - 15 adet 
 Kilitbahir-Eceabat yöresi - 08 adet 
 GYTMP Sınırları dışında - 11 adet 
 Toplam Şehitlik ve Anıtlar - 55 adet

Toplam ellibeş (55) adet Türk şehitlik ve anıtı hakkında Katalog çalışmalarındaki bilgilerin izleyen bölümde tekrar ayrıntılı sunulmasında yarar görülmektedir. Çünkü, bu şehitlik ve anıt stoğu TMP’ın temel kaynak değeri olup, bu bilgi ve veri tabanının TMP UDGP çalışması bağlamında "TMP Türk Şehitlik ve Anıtlar Envanteri" olarak derlenmesi ve zaman içinde güncelleştirilip, zenginleştirilerek kullanılması gerekmektedir. Bu, TMP yönetimine düşen önemli bir görevdir. (kaynaklar daha sonra eklenecektir)

Tanıtım Merkezleri 

 

 Milli Park idare ve ziyaretçi merkezi - (Kilitbahir bölgesi) 
 Kilye Koyu ana tanıtım merkezi - (Kilitbahir bölgesi) 
 Kabatepe tanıtım merkezi - (Conkbayırı bölgesi) 
 Alçıtepe tanıtım merkezi - (Seddülbahir bölgesi) 
 Seddülbahir tanıtım merkezi - (Seddülbahir bölgesi)

Dinlenme Noktaları 
 Kabatepe Kamp ve Günübirlik Kullanım Alanı ve Tesisleri
 Jandarma İskelesi Ziyaretçi Dinlenme Noktası
 Mortokoyu Ziyaretçi Dinlenme Noktası

Anıtlar

Şehitlikler ve anıtlar

Şehitlikler

Diğer eserler ve alanlar

Mezarlar ve mezarlıklar

Yabancı mezarlık ve anıtlar 

Gelibolu Yarımadası üzerinde toplam 36 adet yabancı anıt ve mezarlık bulunmaktadır. Bunlardan 34 adedi Anzak'lara ait olurken, bir adedi Fransa'ya ve bir adedi de İngilizlere ait. Son olarak Yeni Zelanda'ya ait bir adet Ulusal Şehtilik Anıtı mevcut. Bu anıt ve mezarlıklar, Lozan Antlaşması'nın 124-136 nolu maddeler arasındaki anlaşma hükümleri ile koruma altına alınmış ve bakım-onarımını merkezi Londra’da bulunan İngiliz Milletler Topluluğu Harp Mezarlıkları Komisyonu'na  bağlı Çanakkale’deki İngiliz Milletler Topluluğu Harp Mezarlıkları Müdürlüğü tarafından yapılmaktadır. Yabancı anıt ve mezarlıkların bulunduğu topraklar hiçbir şekilde yabancılara ait değildir, sadece onlara tahsisli topraklardır. Anlaşma hükümleri gereği anıt ve mezarlıkların olduğu yerlerde bayrak ve asker bulunduramazlar. Yabancı anıt ve mezarlıklar Çanakkale Savaşı sonucu düşmanın ulaşabildiği en son hat üzerine inşa edilmişlerdir.

Avustralya Hükûmetine bağlı olan "Departement of Veterans' Affairs" , yani 'Şehitlikler Departmanı İlişkileri'nin resmi internet sitesinde burada yayımlanan bilgiye göre alttaki liste şekillendirilmiştir. Anzaklar kendi mezarlıklarının bulunduğu yerleri 2 isimledirmeyle adlandırıyorlar; North Graves, yani 'Kuzey mezarlıklar' ve South Graves, yani 'Güney mezarlıklar'. Gelibolu Yarımadası'nda bulunan bütün bu yabancı mezarlıklar "Anzak Mezarlıkları" olarak isimlendiriliyor Avustralya Şehitlikler Departmanı tarafından.

Kuzey cephesi mezarlık ve eserleri

Güney cephesi mezarlık ve eserleri

Anadolu yakası şehitlikleri

Tabyalar 

Tarihi ve turistik açıdan önemli bir yere sahip olan Çanakkale'de il genelinde 19 tabyanın bulunduğu bildirildi. Çanakkale'de 3 yıl önce vefat eden araştırmacı-yazar Ramazan Eren tarafından derlenen Çanakkale ve yöresindeki Türk devri eserlerinin anlatıldığı kitapta, il genelinde 19 tabyanın bulunduğu ifade ediliyor. Tabyaların büyük kısmı çetin muharebelere sahne olan Çanakkale il merkeziyle Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nda bulunuyor. Bu Tabyalarının büyük kısmının halen ayakta olduğu belirtiliyor.

Bu tabyalardan en eskilerinden birinin de 1839 ile 1861 yılları arasında Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılan Anadolu Mecidiye tabyası olduğunun belirtildiği kitapta, tabyanın 1882 yılında Sultan II. Abdülhamid tarafından onarılarak yeni surlar ilave edildiği anlatılıyor. Bunun dışında en eski tabyalardan birisinin de 1853-1856 yılları arasında Osmanlı ile Rusya arasındaki Kırım Savaşı sırasında boğaz trafiğinin güvenliğini sağlamak için yaptırılan Bolayır tabyalarının olduğunun ifade edildiği kitapta, Çanakkale’nin adeta bir tabya zengini il olduğu dile getiriliyor. Bu arada, Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı’nda uzun devreli gelişim planı çerçevesinde yeniden restore edilen tabyaların pırıl pırıl hali takdir topluyor.

Avrupa Yakası 
 Domuzdere Tabyası - (Alçıtepe bölgesi) 
 Değirmenburnu Tabyası - (Kilitbahir bölgesi) 
 Ertuğrul Tabyası - (Seddülbahir bölgesi) 
 Kayalık Tepe Tabyası - (Conkbayırı bölgesi) 
 Namazgâh Tabyası - (Kilitbahir bölgesi) 
 Rumeli Hamidiye Tabyası - (Kilitbahir bölgesi) 
 Rumeli Mecidiye Tabyası ve Şehitliği - (Kilitbahir bölgesi) 
 Yıldız Tabyası - (Kilitbahir bölgesi)

Anadolu Yakası 
 Anadolu Hamidiye Tabyası 
 Anadolu Mecidiye Tabyası 
 Çataltepe Tabyası 
 Çimenlik Tabyası 
 Dardanos Tabyası 
 İntepe Tabyası 
 Karanlık Liman Tabyası 
 Mesudiye Tabyası 
 Orhaniye Tabyası 
 Topçular Tabyası 
 Turgut Reis Tabyası

Kaleler 

 Akbaş Kalesi - (Kilitbahir bölgesi) 
 Bigalı Kalesi - (Kilitbahir bölgesi) 
 Çamburnu Kalesi - (Kilitbahir bölgesi) 
 Çimenlik Kalesi - (Çanakkale merkez, anadolu yakası) 
 Çimpe Kalesi - (Gelibolu bölgesi)
 Harapkale - (Seddülbahir bölgesi) 
 Kilitbahir Kalesi ve Sarıkule - (Kilitbahir bölgesi) 
 Kilye Kalesi - (Kilitbahir bölgesi) 
 Seddülbahir Kalesi - (Seddülbahir bölgesi)

Müzeler 

 10 Ağustos 1915 Anafartalar Savaş Koleksiyonu - (Özel) 
 Anafartalar Harp Hatıraları Müzesi - (Özel) 
 Büyük Anafarta Köyü Barış Müzesi - (Özel) 
 1915 Seddülbahir Savaş Malzemeleri Galerisi - (Özel) 
 Alçıtepe Çanakkale Savaşları Galeriyesi - (Özel) 
 Bigalı Köyü Atatürk Evi Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı) 
 Çamburnu Ziyaretçi Merkezi Milli Parklar Müzesi - (Orman Bakanlığı) 
 Çanakkale Askeri Deniz Müzesi ve Parkı - (Resmi) 
 Çanakkale Şehitleri Anıtı Harp Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı) 
 Gelibolu Savaş Müzesi - (Resmi) 
 Gelibolu Panorama Müzesi - (Resmi) 
 Kabatepe Tanıtım Merkezi Müzesi - (Orman Bakanlığı)
 Kilitbahir Namazgah Tabyaları Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı) 
 Kilitbahir Kalesi Sarıkule Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı) 
 Kilitbahir Kültür Evi - (Kilitbahir Muhtarlığı) 
 Kilye Koyu Ana Tanıtım Merkezi Müzesi - (Osman Bakanlığı) 
 Salim Mutlu Savaş Hatıraları Müzesi - (Özel) 
 Şehitlik Abidesi Savaş Eserleri Müzesi - (Resmi)

Ayrıca bakınız 
 Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı
 Çanakkale Şehitlikleri
 Çanakkale Savaşı
 Çanakkale Savaşı kronolojisi
 Çanakkale Boğazı
 Çanakkale Deniz Harekâtları
 Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığı
 Arıburnu Cephesi
 Conk Bayırı Muharebesi
 Anafartalar Savaşı
 Anafartalar Cephesi
 Birinci Anafartalar Muharebesi
 İkinci Anafartalar Muharebesi
 Kirte Bağları Muharebesi
 Tekketepe Muharebesi

Virtüel tur 
 http://www.360tr.com/17_canakkale/gelibolu/

Kaynakça

Dış bağlantılar 
 Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı Müdürlüğü Resmi Web Sitesi
 GYTMP Çalışma usul ve görevleri hakkında yönetmelik
 Fotograflarla Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı 
 Türkiye Milli Parklar Genel Müdürlüğü 
 İngilizce Vikipedi'de mezar listeleri kategorisi 
  CWGC'nin, yani İngiliz Milletler Topluluğu Harp Mezarlıkları Komisyonu resmi websitesi 
 Çanakkale Savaşı üzerine içeriği profesyonelce hazırlanmış kişisel bir website 
 Çanakkale Şehitleri Tanıtım ve Araştırma Derneği 
 Gelibolu Yarımadası gezi notları

Çanakkale (il)
Çanakkale Savaşı
Çanakkale'deki şehitlikler
Çanakkale'deki kaleler
Türkiye’deki şehitlikler
Çanakkale'deki müzeler
Türkiye'deki tabyalar
Türk Şehitlikleri