Birinci Doğu Halkları Kurultayı

Birinci Doğu Halkları Kurultayı,  1- 7 Eylül 1920 tarihleri arasında Bakü’de gerçekleşen, Komintern tarafından organize edilmiş bir uluslararası toplantıdır.

Kurultayın amacı 
Rusya’da “Dünya Devrimi” sloganıyla ortaya çıkan Ekim Devrimi’nin ardından dünyadaki “milliyetler meselesinin işçi sınıfının önderliğinde nasıl çözüleceğine dair yol haritasını hazırlamak"  üzere düzenlenmiştir.

Kurultayın düzenlenmesi ve gelişmeler 
Kurultayın düzenlenmesi Üçüncü Enternasyonal'in ikinci kongresinde kararlaştırılmıştı. “Dünyanın en önemli olayı” olarak lanse edilen  kurultayın başkanlığını,  “Lenin'in sağ kolu” diye bilinen Alexander Zinovyev üstlendi. Kurultay hazırlıklarını yapmakla görevlendirilen komite, bütün Doğu ülkelerine çağrı yaptı ve delege göndermelerini istedi. Türkiye, İran, Mısır, Hindistan, Afganistan, Çin, Japonya, Kore, Arabistan, Suriye, Filistin, Buhara, Dağıstan, Ermenistan, Gürcistan gibi ülkelerden 2000'e yakın delegenin katıldığı kongrede (Azeriler dahil) Türkler, 235 delegeyle kurultaya katılan en büyük grubu oluşturdu. Başta Mustafa Suphi, Ethem Nejat olmak üzere Rusya'da kurulan Türkiye Komünist Fırkası’nın temsilcileri de Kurultay'da delege olarak bulundular.  Mustafa Kemal'e bağlı BMM Hükûmeti temsilcileri, Mustafa Suphi ve arkadaşlarından oluşan Türk komünistler, (Kurultay’a katılan Enver Paşa ve arkadaşlarından oluşan İttihatçılar, birbiriyle çekişen 3 ayrı grup idi.

Kurultay, 1 Eylül 1920 ‘de Azerbaycan Cumhurbaşkanı Neriman Nerimanov’un bir konuşmasıyla açıldı.

Anadolu’daki Türk Kurtuluş Savaşı, Kurultay’ın önemli tartışma konuları arasında yer aldı. Kurultaya TBMM hükûmeti o sırada Moskova'da bulunan Türk heyeti üyelerinden Dr. İbrahim Talî Öngören’in başkanlığında, Trabzon mebusu Hafız Mehmet, Mühendis Aziz ve Yarbay Arif Bey'den oluşan bir heyetle gözlemci olarak katıldı.  Enver Paşa,  Halil Paşa ve Bahattin Şakir de, kurultaya Fas, Cezayir, Tunus, Trablusgarp, Mısır, Arabistan ve Hindistan Devrimci Örgütleri Birliği'ni temsilen kabul edilmişti.

Kongrenin dördüncü  oturumunda  Enver Paşa’nın ve İbrahim Tali Bey’in kurultaya sundukları birer bildiri okundu. Kurultay, Ankara hükûmeti önderliğindeki kurtuluş hareketini destekleme kararı aldı. Bu nedenle kurultayın Türk Kurtuluş Savaşı tarihinde önemli yeri vardır.

Kurultay, 7 Eylül'de coşkun konuşmalar, alkışlar ve Enternasyonal marşlarıyla kapandı.

Sonrası 
Kurultaydan kısa bir süre sonra İngilizlerle görüşen Bolşevikler, bu kurultayı İngilizlere karşı bir şantaj olarak kullanmış; böylece kurultay bir tür dış siyaset aracına dönüşmüştür. İlkinden sonra ikincisinin düzenlenmesine Komitern tarafından izin verilmemiştir.

Uluslarına göre katılımcı sayısı

 Türk	235	 	
 Fars	192
 Ermeni	157	 	
 Rus	        104	 	
 Gürcü	        100	 	
 Çeçen	         82	 	
 Tacik	         61	 	
 Kırgız	         47	 	
 Yahudi	         41	 	
 Türkmen		 35	 	
 Kumuk	 33	 	
 Lezgi	 25	 	
 Oset	 17	 	
 Özbek		 15	 	
 Hint		 14	 	
 İnguş		 13	 	
 Cemşidi		 12	 	
 Hazara	 11	 	
 Sart	         10
 Kabartay 9
 Çinli		  8
 Kürd	     	  8
 Avar 7
 Leh	  5
 Macar		  3
 Alman		  3
 Kalmuk	  3
 Koreli		  3
 Arap	          3
 Tekintsi		  2
 Abhaz		  2
 Başkurt  1
 Ukraynalı		  1
 Hırvat		  1
 Çek		  1
 Leton	  1

Toplam	                                1275
Kongreye katılan toplam kişi    	1891
                Komünistler            1273
Milliyet bildirmeyen 	                 266
Bu anketi cevaplamayan         	 100
Toplam kadın delege 	                  55

Dış bağlantılar 
Doğu Halkları Kurultayı Tutanakları (İngilizce çeviri)  - Marxists Internet Archive

Ayrıca bakınız 
 Komintern
 Sultan Galiyev
 Mustafa Suphi
 Kızıllar (film)

Kaynakça 

Orta Asya tarihi
Komintern
Türkiye Komünist Partisi (1920)
1920'de siyaset
Eylül olayları
1920'de Azerbaycan
Kurultaylar