Kuş kalçalı dinozorlar

Kuş kalçalı dinozorlar veya Ornithischia, kuşlarınkini andıran kalça yapılarıyla karakterize edilen ve çoğunlukla otçul dinozorlardan meydana gelen soyu tükenmiş bir klad. Ornithischia veya "kuş kalçalı" kelimesi Eski Yunanca "kuşa ait" anlamına gelen  (ὀρνιθ-) ve "kalça eklemi" anlamına gelen  (ἴσχιον), çoğul haliyle  kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ancak kuşlar teropod dinozorlardan olduğu için bu grupla yalnızca uzaktan akrabadır.

Kuş kalçalı dinozorlar, ceratopsialar gibi boynuzlu, Stegosaurlar ve ankylosaurlar, pachycephalosaurlar ve ornithopodlar gibi zırhlı dinozorlarla (Thyreophora) tanınırlar. Bazı kuş kalçalıların sürüler halinde yaşadıklarına dair güçlü kanıtlar vardır. Kimi zamanlar bu sürüler yaşa göre ayrılır ve gençler yetişkinlerden ayrılarak kendi sürülerini oluştururlar. Bazılarının derileri kısmen de olsa ipliksi yapılarla (tüy veya tüy benzeri) kaplıydı. Tianyulong, Psittacosaurus ve Kulindadromeus örneklerinde bulunan bu ipliksi yapıların ilkel tüyler olup olmadığı konusu tartışmalıdır.

Tanım 
1887'de Harry Seeley, Dinosauria'yı iki klada ayırdı: Ornithischia ve Saurischia. Ornithischia, üyeleri arasında gözlemlenen ortak özelliklerin bolluğu sebebiyle bilimdeki yerini sağlamlaştırmıştır. Kuş benzeri kalçaları ve gaga benzeri ağız yapıları bu takımın en bilindik iki özelliğidir.

"Kuş-kalçalı" 
Bu hayvanların pelvisi "opisthopubic" idi yani pubis kemiği iskiyum kemiğine paralel olarak aşağıya ve geriye dönüktü (posterior). (Şekil 1a) Buna ek olarak karnı desteklemek için ilium kemiği ileriye doğru çıkıntı yapıyordu. Bunun aksine, saurischia pelvisi "propubic" idi yani pubis, sürüngen atalarında olduğu gibi başa (anterior) dönüktü (Şekil 1b).

Opisthopubic pelvis, dinozorlarda (kuş kalçalılar, kuşlar ve therizinosauroidlerde) bağımsız olarak en az üç kez evrimleşmiştir. Bazıları opisthopubic pelvisin dördüncü kez Dromaeosauridae kladında evrimleştiğini iddia ediyor ancak bu tartışmalıdır ve kimileri dromaeosauridlerin mezopubik olduğunu iddia ediyor.

Predentary 
Kuş kalçalılar, predentary denilen benzersiz bir kemiğe sahipti (Şekil 2). Bu kemik, alt çenenin önünde yer almaktaydı ve burada dişleri (ana alt çene kemiği) uzatıyordu. Predentary, üst çenedeki premaxilla ile çakışıyordu. İkisi birlikte, bitkileri kesmek için çalışan gaga benzeri bir yapıyı oluşturuyordu.

2017 yılında Baron & Barrett, Chilesaurus'un diğer kuş kalçalılarda görülen predantary kemiğine henüz sahip olmayan, erkenden farklılaşmış bir kuş kalçalı olabileceğini önermiştir.

Diğer özellikler 

 Kuş kalçalıların boşta kalan premaxilla kemikleri dişsizdi.
 Kuş kalçalılar, göz yuvasının dışında dar bir "kaş", diğer bir deyişle palpebral kemik geliştirdiler.
 Kuş kalçalılar, antorbital fenestrayı (göz yuvasının önündeki fenestra) küçültmüş hatta kapatmıştı.
 Kuş kalçalıların çene eklemleri dişlerle aynı düzlemdeydi bu yüzden çene eklemleri dişlerle aynı anda kapanıyordu.
 Kuş kalçalıların yanak kısmında yer alan "yaprak şekilli" dişleri vardı.
 Kuş kalçalıların omurgası, sakrumun üzerindeki tendonların kemikleşmesi nedeniyle pelvis civarında sertleşmiştir. Ek olarak, kuş kalçalıların pelvise iliştirilmiş en az beş sakral omurları vardı.

Sınıflandırma ve sistematik 

Aşağıdaki kladogram, Zheng ve meslektaşları tarafından 2009 yılında yapılan bir araştırmanın sonucunda hazırlanmıştır. Heterodontosauridae'nin test edilen tüm üyeleri bir politomi oluşturur.

Butler'dan sonra Kladogram, 2011. Ornithopoda Hypsilophodon ve Jeholosaurus ve diğerlerini içerir.

Kaynakça

Dış bağlantılar 

 Ornithischia, from Palæos. (cladogram, characteristics)

 
1888'de tanımlanan fosil taksonları
Harry Seeley tarafından adlandırılmış taksonlar
Jura devri dinozorları
Trias devri dinozorları
Kretase devri dinozorları