Pedro Nunes

Pedro Nunes (; Latince: Petrus Nonius; 1502 - 11 Ağustos 1578) Yeni Hristiyan (Yahudi kökenli) bir aileden gelen Portekizli bir matematikçi, kozmograf ve profesördü.

Zamanının en büyük matematikçilerinden biri olarak kabul edilen Nunes, ilk kez matematiksel olarak yaklaştığı deniz bilimlerine (seyrüsefer ve haritacılık) yaptığı katkılarla tanınır. Bir loxodrom fikrini ilk öneren oydu ve Latince soyadından adını alan nonius (Vernier ölçeğinin türetildiği) dahil olmak üzere çeşitli ölçüm cihazlarının mucidi.

Hayatı 
Nunes'un erken yaşlardaki eğitimi, hayatı veya aile geçmişi hakkında çok az şey biliniyor, sadece Alcácer do Sal'da doğduğu, kökenlerinin Yahudi olduğu ve torunlarının Portekiz Engizisyonu tarafından itiraf ve gizlice Yahudiliği uygulama suçlanmalarından sonra birkaç yıl parmaklıklar ardında geçirdiği biliniyor. Belki 1521'den 1522'ye kadar Salamanca Üniversitesi'nde ve 1525'te tıp diploması aldığı Lizbon Üniversitesi'nde (bu üniversite daha sonra Coimbra Üniversitesi oldu) okudu. 16. yüzyılda tıp için astrolojiyi kullandı, bu yüzden astronomi ve matematik de öğrendi.

Tıp eğitimine devam etti ancak Lizbon Üniversitesi'nde Ahlaki, Felsefe, Mantık ve Metafizik dahil olmak üzere çeşitli öğretim görevlerinde bulundu. 1537'de Lizbon'da bulunan Portekiz Üniversitesi Coimbra'ya döndüğünde, matematik öğretmek için yeniden kurulan Coimbra Üniversitesi'ne taşındı ve bu görevi 1562'ye kadar sürdürdü. Bu, Coimbra Üniversitesi'nde yeni bir görevdi ve navigasyon (seyrüsefer) için teknik gereksinimler konusunda talimat vermek amacıyla kuruldu: deniz ticaretinin kontrolünün Portekiz zenginliğinin birincil kaynağı olduğu bu dönemde Portekiz'de açıkça büyük önem taşıyan bir konuydu. Matematik, 1544'te bağımsız bir görev haline geldi.

Öğretmenliğe ek olarak, 1529'da Kraliyet Kozmografı ve 1547'de Baş Kraliyet Kozmografı olarak atandı: ölümüne kadar bu görevde kaldı.

1531'de Portekiz Kralı III. John, Nunes'i küçük kardeşleri Luís ve Henry'nin eğitimiyle görevlendirdi. Yıllar sonra Nunes, kralın torunu ve gelecekteki kral Sebastian'ın eğitimiyle de görevlendirildi.

Geleceğin astronomu Christopher Clavius, Coimbra Üniversitesi'ndeyken Pedro Nunes'in derslerine katıldı ve çalışmalarından etkilendi. O dönemin Roma Katolik bilgisinin büyük merkezi olan Colégio Romano'nun en büyük şahsiyeti olan Gregoryen Takvimi'nin savunucusu Clavius, Nunes'u "yüce matematik dehası" olarak sınıflandırdı, Nunes Coimbra'da öldü.

Çalışmaları 
Pedro Nunes, bilimin teorik bilgiye (bir bilim insanının/matematikçinin temel rolünü önceki yazarlar hakkında yorum yapmak olarak tanımladı) değer vermekten, hem bir bilgi kaynağı hem de hem de teorileri doğrulamak için bir yöntem olarak deneysel veriler sağlamaya geçiş yaptığı bir geçiş döneminde yaşadı. Nunes, her şeyden önce, son büyük yorumculardan biriydi, ilk yayınlanmış eseri “Tratado da Esfera”nın gösterdiği gibi, dönemin zor kozmografisi hakkında derin bir bilgi birikimine işaret eden yorum ve eklemelerle zenginleştirildi. Ayrıca deney yapmanın değerini de tasdik etti.

Tratado da sphera adlı eserinde bilginin ortak ve evrensel bir yayılımını savundu. Buna göre, sadece Latince, o zaman bilimin lingua franca'sında, Avrupalı bilim insanlarının bir izleyici kitlesini hedefleyen eserler değil, aynı zamanda Portekizce ve İspanyolca (Livro de Algebra) olarak da eserler yayınladı.

Navigasyon 

Nunes'un çalışmalarının çoğu navigasyonla ilgiliydi. Sabit bir rotayı sürdüren bir geminin neden Dünya'daki iki nokta arasındaki en kısa yol olan bir büyük daire boyunca seyahat etmediğini, bunun yerine loksodrom adı verilen spiral bir rotayı takip ettiğini ilk anlayan oydu. Logaritmaların sonraki icadı, Leibniz'in loxodrom için cebirsel denklemler kurmasına izin verdi. Aynı zamanda kerte çizgileri olarak da adlandırılan bu çizgiler meridyenlerle sabit bir açıyı korur. Başka bir deyişle, loksodromik eğriler, navigasyon bağlantısı olarak da adlandırılan Nunes bağlantısının yapısıyla doğrudan ilişkilidir.

Treaty defending the sea chart (Deniz haritasını savunan Antlaşması)’nda Nunes, bir deniz haritasının paralellerinin ve meridyenlerinin düz çizgiler olarak gösterilmesi gerektiğini savundu. Ancak bunun neden olduğu problemleri nasıl çözeceğinden emin değildi: Mercator'un kendi adını taşıyan projeksiyonu geliştirmesine kadar süren bir durum. Mercator Projeksiyonu halen kullanılmakta olan sistemdir.

Geometri 
Nunes ayrıca, herhangi bir konum için en kısa alacakaranlık süresine sahip günü ve süresini bulma problemini de çözdü. Bu problem başlı başına çok önemli değildir, ancak Johann ve Jakob Bernoulli tarafından bir yüzyıldan fazla bir süre sonra daha az başarı ile bağımsız olarak ele alınan bir problem olduğu için Nunes'un geometrik dehasını gösterir. En kısa gün sorununa bir çözüm bulabildiler, ancak süresini belirleyemediler, çünkü muhtemelen o zamanlar henüz yeni geliştirilmiş olan diferansiyel hesabın ayrıntılarında kayboldular. Başarı aynı zamanda Nunes'in diferansiyel hesabı kullanarak ancak sonraki yüzyılda ortak bir gereklilik haline gelen maksimum ve minimum problemlerini çözmede öncü olduğunu gösteriyor.

Kozmoloji 
Muhtemelen ptolemaik sistemle (Dünya ve Güneş'in göreli hareketini tanımlayan yer merkezli -jeosantrik- bir model) ilgili iyileştirmeler yapan son büyük matematikçiydi. Ancak, bu önemini yitirdi çünkü Copernicus, güneş merkezli sistem teorisini aynı zamanlarda ortaya koydu. Nunes, Copernicus'un çalışmasını biliyordu, ancak bazı matematiksel hataları düzeltmek amacıyla yayınlanmış eserlerinde yalnızca kısaca değindi.

Nunes'un başarılarının çoğu, küresel trigonometri konusundaki derin anlayışı ve Batlamyus'un Öklid geometrisinin uyarlamalarını buna aktarma yeteneği nedeniyle mümkün oldu.

Buluşları 

Nunes, bir geminin konumunu belirlemek için daha doğru cihazlar geliştirmeye çalışmanın yanı sıra, rota düzeltme ile ilgili birkaç pratik deniz problemi üzerinde çalıştı.

Usturlabın doğruluğunu artırmak için nonius'u yarattı. Bu, usturlabın üzerine çizilen ve birbirini izleyen her birini bitişik dış daireden daha az sayıda bölmeyle bölen bir dizi eş merkezli daireden oluşuyordu. Böylece, en dıştaki kadran 90 eşit bölmede 90°'yi içerecek, bir sonraki iç çeyreği 89, sonraki 88 bölümü vb. Bir açı ölçüldüğünde, alidadın düştüğü daire ve bölme not edildi. Daha sonra kesin ölçümü sağlamak için bir tabloya başvurulmuştur.

Nonius, onu çok karmaşık bulan Tycho Brahe tarafından kullanıldı. Yöntem, Christopher Clavius ve Jacob Curtius tarafından geliştirilmiş sistemlere ilham verdi. Bunlar nihayetinde 1631'de Pierre Vernier tarafından daha da geliştirildi, bu da nonius'u biri sabit diğeri hareketli olmak üzere iki ölçek içeren Vernier ölçeğine çevirdi. Vernier, buluşunun mükemmel bir nonius olduğunu söylerdi ve uzun süre Fransa'da bile "nonius" olarak bilinirdi. Bazı dillerde, Vernier ölçeği hala Nunes'den sonra adlandırılır, örneğin .

Pedro Nunes ayrıca matematiksel bir bakış açısıyla bazı mekanik problemler üzerinde çalıştı.

Etkisi 
Nunes uluslararası alanda, örneğin John Dee ve Edward Wright'ın çalışmaları üzerinde çok etkiliydi.

Başarıları 

 Lizbon'daki en iyi bilinen devlet Ortaokullarından/Liselerinden birinin adı Pedro Nunes, Escola Secundária de Pedro Nunes (7. ila 12. sınıflar arasında eğitim vermektedir). 1906'da Lyceu Central da 3ª Zona Escolar de Lisboa (Lizbon 3. Okul Bölgesi Merkez Lisesi) olarak kurulmuştur. Yıllar boyunca çeşitli isimlerle biliniyordu: Lyceu Central de Pedro Nunes (1911–1930), Liceu Normal de Lisboa (1930–1937), Liceu Pedro Nunes (1937–1956), Liceu Normal de Pedro Nunes (1956–1978) ve Escola Secundária de Pedro Nunes (1978–), ancak yine de popüler olarak Liceu Pedro Nunes olarak bilinir. Pek çok tanınmış Portekizli şahsiyet Pedro Nunes'te eğitim gördü. Mevcut genel merkez, 2008 ve 2010 yılları arasında tamamen yenilenip modernize edildikten sonra 2011 yılında yüzüncü yılını kutladı.
 100 escudos madeni parasında yer aldı.
 Coimbra Üniversitesi tarafından kurulan bir iş inkübatörü ve inovasyon ve teknoloji transferi merkezi olan Coimbra'daki Instituto Pedro Nunes, adını Pedro Nunes'dan almıştır.
 Asteroid 5313 Nunes onun adını aldı
 TAP Portugal Airlines, CS-TOP tescilli bir Airbus A330-202 uçağına onun adını verdi.

Bibliyografya 
Pedro Nunes, alanındaki belli başlı bazı eserleri tercüme etti, yorumladı ve genişletti, aynı zamanda özgün araştırmalar da yayınladı.

Yorumlanmış ve genişletilmiş çeviriler:

 Tratado da sphera com a Theorica do Sol e da Lua ("Treaty about the Sphere with Theory of the Sun and the Moon", "Güneş ve Ay Teorisi ile Küre Hakkında Anlaşma"), (1537). Johannes de Sacrobosco'nun Tractatus de Sphæra’sından, Georg Purbach'ın Theoricae novæ planetarum’undan ve Claudius Ptolemaeus'un Geography’sinden.

Orijinal çalışmalar:

 Tratado em defensam da carta de marear ("Treatise Defending the Sea Chart", "Deniz Haritasını Savunma İncelemesi"), (1537).
 Tratado sobre certas dúvidas da navegação ("Treatise about some Navigational Doubts", "Bazı Navigasyon Şüpheleri Üzerine İnceleme"), (1537)
 De crepusculis ("About the Twilight", "Alacakaranlık Hakkında"), (1542).
 De erratis Orontii Finæi ("About the Errors of Orontius Finæus", "Orontius Finæus'un Hataları Hakkında"), (1546).
 Petri Nonii Salaciensis Opera, (1566). 1953'te De arte adque ratione navigandi olarak genişletilmiş, düzeltilmiş ve yeniden düzenlenmiştir.
 Livro de algebra en arithmetica y geometria ("Book of Algebra in Arithmetics and Geometry", "Aritmetik ve Geometride Cebir Kitabı"), (1567).

Bazı modern tekrar baskılar:

 Obras (4 vol.), Academia das Ciências de Lisboa, Lisboa, 1940-1960 (No ISBN at the books' record at the Portuguese National Library)
 Obras (6 vol.), Fundação Calouste Gulbenkian, Lisboa, 2002-2011,  and  (more volumes are likely to be published)

Notlar

Kaynakça

Dış bağlantılar 
 

1502 doğumlular
1578 yılında ölenler
16. yüzyıl matematikçileri
16. yüzyılda Portekizliler
Bilimsel alet yapımcıları
Coimbra Üniversitesinde öğrenim görenler
Portekiz coğrafi keşifleri
Portekizli coğrafyacılar
Portekizli matematikçiler
Salamanca Üniversitesinde öğrenim görenler
Sefarad Yahudileri
Yahudi mucitler