Sâdık Hidâyet

Sadık Hidayet (Farsça: صادق هدایت) ‎ (d. 17 Şubat 1903, Tahran - ö. 9 Nisan 1951, Paris), modern İran edebiyatının önde gelen düzyazı ve kısa hikâye yazarı.

Hayatı 
17 Şubat 1903 tarihinde Tahran'da dünyaya geldi ve bu kentteki Fransız Lisesi'nde eğitim gördü. 1925 yılında eğitimini sürdürmek amacıyla Avrupa'ya gitti. Bir süre diş hekimliğine ilgi duyduysa da mühendislik okumak için diş hekimliğinden vazgeçti. Fransa ve Belçika'da geçirdiği dört yılın ardından İran'a döndü ve kısa sürelerle çeşitli işlerde çalıştı.

İlk hikâyelerini Paris'teyken yazdı. 1936'da Hindistan'a giderek Sanskritçe öğrendi. Buradayken Budizm'i inceledi ve Buda'nın kimi yazılarını Farsçaya çevirdi.

Sadık Hidayet sonunda tüm hayatını Batı Edebiyatı çalışmalarına ve İran tarihi ile folklorunu araştırmaya adadı. En çok, Guy de Maupassant, Çehov, Rilke, E.A. Poe ve Kafka'nın eserleriyle ilgilendi. Hidayet birçok hikâye, kısa roman, iki tarihi dram, bir oyun, bir seyahatname ile bir dizi yergili komedi ve taslak kaleme aldı. Yazıları arasında ayrıca birçok edebiyat eleştirisi, İran folkloru ile ilgili araştırmalar ve Orta Farsça ile Fransızcadan yapılmış çeviriler yer alır. Sadık Hidayet, İran Dili ve Edebiyatını uluslararası çağdaş edebiyatın bir parçası haline getiren yazar olarak kabul edilir.

Sonraki yıllarda, zamanın sosyo-politik problemlerinin de etkisiyle, İran'ın gerilemesinin sebebi olarak gördüğü monarşiye ve ruhban sınıfına yoğun eleştiriler yöneltmeye başladı. Eserleri aracılığıyla bu iki kurumun su-i istimallerinin İran milletinin sağırlığının ve körlüğünün sebebi olduğunu gösterme çabasına girdi. Çevresine, özellikle de, çağdaşlarına yabancılaşan Hidayet, son eseri Kafka'nın Mesajı'nda ancak ayrımcılık ve baskı sonucunda yaşanabilecek bir melankoli, umutsuzluk ve ölüm halinden bahseder.

Sadık Hidayet'in en tanınmış eseri 1937 yılında Bombay'da yayımlanan Kör Baykuş'tur.

Beethoven ve Çaykovski dinlemeyi seven ve afyon tiryakiliği bilinen Sadık Hidayet, resimle de uğraştı. Günümüze kalabilen resimleri Hassan Qa'emian tarafından bir araya getirildi. Kimileri bu eserlerde sanatsal bir değer bulmazken, kimilerine göre de bunlar geleceğin resimleridir.

Ölümünü yirmi beş yıllık arkadaşı Bozorg Alevi şöyle anlatır: "Paris'te günlerce, havagazlı bir apartman aradı, Championnet caddesinde buldu aradığını. 9 Nisan 1951 günü dairesine kapandı ve bütün delikleri tıkadıktan sonra gaz musluğunu açtı. Ertesi gün ziyaretine gelen bir dostu, onu mutfakta yerde yatar buldu. Tertemiz giyinmiş, güzelce tıraş olmuştu ve cebinde parası vardı. Yakılmış müsveddelerin kalıntıları, yanıbaşında yerde duruyordu."

Yılmaz Güney'in de yattığı Père Lachaise (okunuşu: per laşez) mezarlığında gömülüdür.

Sansürlenmesi 
Sadık Hidayet'in eserleri günümüzde Avrupa'daki politik İslamcı çevrelerden yoğun eleştiriler almaktadır ve birçok romanı (özellikle de Hacı Ağa) artık Fransa'daki kitapçılarda ve kütüphanelerde bulunamamaktadır. Kör Baykuş ve Hacı Ağa adlı romanları 2005 yılında düzenlenen 18. Uluslararası Tahran Kitap Fuarı'nda yasaklanmıştır.
  
Kasım 2006 itibarıyla Sadık Hidayet'in tüm eserleri geniş çaplı bir tasfiye politikası kapsamında İran'da yasaklı durumdadır.

Eserleri

Öykü
 Diri Gömülen (Zindeh be-gur) 1930 
 Moğol Gölgesi (Sayeh-ye Moghol) 1931 
 Üç Damla Kan (Seh qatreh khun) 1932 
 Alacakaranlık (Sayeh Rushan ), Aleviye Hanım (Alaviyeh Khanum), Bay Hav Hav (Vagh Vagh Sahab) 1933 
 Kör Baykuş (Bûf-i kûr) 1937 
 Aylak Köpek (Sag-e Velgard) 1942 
 Hacı Ağa (Haji Aqa) 1945 
 islam kervanı (islam konvoyu) (karevane eslam)

Oyun
 Sâsân Kızı Pervin (Parvin dokhtar-e Sasan) 1930 
 Mâzyâr (Maziyar) 1933

Seyahatname
 Isfahan: Cihan'ın Yarısı (Esfahan nesf-e Jahan) 1931 
 Islak Yol Üzerinde (yayınlanmamış) (Ru-ye Jadeh-ye Namnak) 1935

İnceleme-araştırma
 Hayyam'ın Terâneleri (Rubaiyat-e Hakim Omar-el Khayyam) 1923
 İnsan ve Hayvan (Ensan va Hayvan) 1924 
 Ölüm (Marg) 1927
 Vejetaryenliğin Yararları (Favayed-e Giyahkhari) 1927 
 Kafka'nın Mesajı 1948 (Taranehha-ye Khayyam)

Kaynakça 
 Modern Persian Prose Literature (Modern İran Düzyazı Edebiyatı) yaz. Hassan Kamshad, ISBN 0-936347-72-4
 Yapı Kredi Yayınları

Dış bağlantılar 
 Sadık Hidayet'in Hayatı haz. Iraj Bashiri (İngilizce)
 Sadeq Hedayat's Corner, daha fazla makale ve İngilizce çeviriler, Iraj Bashiri
 Adabkade  (Farsça)
 Hidayet'in resim çalışmaları 

Tahran doğumlular
 
İranlı yazarlar
İranlı roman yazarları
İranlı hikâye yazarları
İranlı vejetaryenler
İranlı agnostikler
Fransa'daki İranlı gurbetçiler
Modernistler
Hiciv
Paris'te ölenler
İntihar eden yazarlar
Père Lachaise Mezarlığı'na defnedilenler
1903 doğumlular
1951 yılında ölenler
Paris'te defnedilenler
Tahran doğumlu yazarlar