Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD), Türkiye'deki demiryolu ulaşımının altyapısını geliştiren, düzenleyen ve kontrol eden resmî kurumdur.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde daha çok yap-işlet modeli ile sermaye sahiplerince inşa edilen ve işletilen demiryolları, Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra, 24 Mayıs 1924 tarihinde yayımlanan 506 sayılı Kanun ile devletleştirilmeye başlanmış ve Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu - Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi adı ile bir devlet şirketi olarak yapılandırılmıştır. Daha sonra demiryollarının yapımı ve işletilmesinin bir arada yürütülmesi ve daha geniş çalışma imkânları verilmesini sağlamak amacıyla 31 Mayıs 1927 tarihinde yayımlanan 1042 sayılı Kanun ile CFAB Şirketi, Havâlî-yi Şarkiye Demiryolları ve Demiryolu Yapım ve Yönetim İdaresi birleştirilerek bir devlet kurumu olan Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi kurulmuştur. 30 Ocak 1929 tarihinde yayımlanan 1483 sayılı Kanun ile ise bu kurumun yerini Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü almıştır. 1953 yılına kadar katma bütçeli bir devlet idaresi şeklinde yönetilen bu kurum, 29 Temmuz 1953 tarihinde yayımlanan 6186 sayılı Kanun ile Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) İşletmesi adı altında İktisadî Devlet Teşekkülü (İDT) haline getirilmiştir. Son olarak uygulamaya konulan 233 sayılı KHK ile ise kurum Kamu İktisadî Kuruluşu (KİK) kimliğini kazanmıştır.

Avrupa Birliği müktesebatına uyum çalışmaları kapsamında, Türkiye'deki demiryollarının yeniden yapılandırılması ve demiryolu taşımacılık sektöründe rekabetin artırılması ve serbestleşmenin sağlanması amacıyla 1 Mayıs 2013 tarihinde yayımlanan 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun gereğince 14 Haziran 2016 tarihinde TCDD'nin bağlı ortaklığı olarak TCDD Taşımacılık A.Ş. kurulmuştur. Bu yapılanma gereğince, TCDD, Türkiye'deki demiryolu altyapısını Demiryolu Altyapı İşletmecisi olarak yönetmeye devam etmekte; TCDD Taşımacılık ise Demiryolu Tren İşletmecisi olarak demiryollarında yolcu ve yük taşımacılığı yapmaktadır.

Tarihçe

Osmanlı İmparatorluğu Dönemi (1856 - 1922) 
İlk kez 1825'te Birleşik Krallık’ta başlayan ve 25 yıl içinde tüm Avrupa’da yayılan demiryolu ulaşımının, toprakları 3 kıtaya yayılan Osmanlı İmparatorluğu'na girişi diğer birçok teknolojik yeniliğe göre çok daha erken olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nda demiryolu serüveni ilk olarak Mısır Hidivliği'nde 1851 - 1856 yılları arasında inşa edilen Kahire - İskenderiye demiryolu ile başlamıştır. Anadolu'daki demiryolunun tarihi ise 22 Eylül 1856'da -ilk demiryolu hattı olan-  uzunluğundaki İzmir-Alsancak - Aydın demiryolu hattının inşası için İngiliz Ottoman Railway Company / Osmanlı Demiryolu Şirketi (ORC)'nin ilk kazmayı vurmasıyla başlamıştır. Bu hat 10 yıl süren bir çalışmanın ardından 1 Temmuz 1866'da Sultan Abdülaziz döneminde hizmete girmiştir. 1863'te İngiliz The Smyrna Cassaba Railway / İzmir - Kasaba Demiryolu (SCR) Şirketi'ne verilen bir başka imtiyazla inşasına başlanan  uzunluğundaki İzmir-Basmane - Kasaba (Turgutlu) demiryolu hattı ise 10 Ocak 1866'da hizmete girmiştir.

Osmanlı hükûmeti, İstanbul’dan Bağdat’a bir demiryolu hattı inşa ederek Hindistan ile Avrupa'yı birleştirecek demiryolu hattının İstanbul’dan geçirilmesi düşüncesiyle 1871'de bir ferman çıkarmış ve Nafia Nezareti tarafından 1872'de inşa edilmeye başlanan İstanbul - Ankara demiryolu hattının  uzunluğundaki İstanbul-Haydarpaşa - İzmit kısmı Ağustos 1873'te hizmete girmiştir. 8 Ekim 1888'de çıkarılan yeni bir fermanla, bu hattın İzmit'ten Ankara'ya uzatılması için Alman Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi'ne imtiyaz verilmiştir. 1889'da demiryolu hattının  uzunluğundaki İzmit - Eskişehir - Ankara kısmının inşasına başlanmış ve hat 31 Aralık 1892'de hizmete girmiştir. Yine CFOA şirketine verilen yeni bir imtiyazla 31 Ağustos 1893'te  uzunluğundaki Eskişehir - Konya demiryolu hattının inşasına başlanmış ve bu hat da 29 Temmuz 1896'da hizmete girmiştir.

1896 yılında yapım ve işletme imtiyazı Baron Maurice de Hirsch’e verilen  uzunluğundaki Rumeli Demiryolu'nun 1888’de tamamlanarak hizmet girmesiyle de İstanbul'un Avrupa ile demiryolu bağlantısı sağlanmıştır. Bu demiryolu hattının millî sınırlar içinde kalan İstanbul - Alpullu - Demirköprü ve Alpullu - Kırklareli kısımları ile Karaağaç eksklavı  uzunluğundadır.

Bağdat Demiryolu olarak adlandırılan hattın Konya - Bağdat kısmının inşa edilmesi için 1903 yılında Chemins du Fer Impérial Ottomans de Bagdad / Osmanlı İmparatorluk Bağdat Demiryolu (CIOB) Şirketi'ne verilen imtiyazla inşasına başlayan hattın inşası ise, I. Dünya Savaşı'nın araya girmesi ve eski Osmanlı coğrafyasında da birçok yeni devletin kurulmasıyla yıllar sürmüş ve ancak 1940'lı yıllarda tamamlanabilmiştir. Hattın şu an Türkiye sınırlarında kalan kısmı olan Konya - Nusaybin arası henüz I. Dünya Savaşı sürerken 1917'de hizmete girmiştir.

Osmanlı döneminde hizmete giren demiryollarının toplamda  uzunluğundadır. Ancak bu hatların  uzunluğundaki kısmı yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti sınırlarında kalmıştır. Bu hatlardan 'si standart ve ~'si dar açıklıklı olan kısmı yabancı sermayeli şirketlere, 'si standart ve ~'si dar açıklıklı olan kısmı ise devlet sermayeli şirketlere aittir.

Kurtuluş Savaşı Dönemi (1919 - 1923) 
Kurtuluş Savaşı'nda cepheye asker, silah ve erzak taşımada, cephelerden de geriye gazilerin taşınmasında, yani savaşın lojistiğinde sağladığı başarılarla, demiryolları Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında önemli rol oynamıştır. Bu dönemde, daha sonradan Anadolu - Bağdat Demiryolları Müdüriyet-i Umumiyesi Müdürü olan, Behiç Erkin demiryollarının kusursuz işlemesindeki başarısından dolayı hem TBMM Takdirnamesi hem de İstiklâl Madalyası ile onurlandırılmıştır.

Cumhuriyet Dönemi

1923 - 1940 Dönemi 

Bu dönemde mevcut demiryolu hatlarının yabancı şirketlere ait olan kısımları devletleştirilmiş ve yeni demiryolu hatları inşa edilerek demiryolu altyapısı geliştirilmiştir. Bu amaçla 24 Mayıs 1924'te demiryollarının devletleşmesi için bir devlet şirketi olarak Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu - Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi kurulmuştur.

31 Mayıs 1927'de ise -CFAB şirketini de kapsayan- bir devlet kurumu olan Devlet Demiryolları Limanları İdaresi (DDYL) kurulmuştur. DDYL'nin kurulmasıyla birlikte demiryollarının inşası ve işletilmesi bir arada yürütülmeye başlanmıştır. Anadolu topraklarında 1923 yılı itibarıyla  olan demiryolu uzunluğu, 1940 yılına kadar gerçekleştirilen çalışmalarla 'ye ulaşmıştır.

1932 ve 1936 yıllarında hazırlanan 1. ve 2. Beş Yıllık Sanayileşme Planları'nda, demir-çelik, kömür ve makine gibi temel sanayilere öncelik verilmiştir. Bu tür kitlesel yüklerin en ucuz ve güvenli biçimde taşınabilmesi açısından demiryolu yatırımları önem arz etmekteydi. Bu planlarda demiryollarının şu hedefleri gerçekleştirmesi amaçlanmıştır:

 Potansiyel üretim merkezlerine ve doğal kaynaklara ulaşmak.
Ergani'ye ulaşan demiryolu hattı bakır, Karadeniz Ereğli'ye ulaşan kömür, Adana'ya ulaşan pamuk ve Çetinkaya'ya ulaşan demir olarak adlandırılmaktadır.

 Üretim ve tüketim merkezleri ile yani limanlar ile ard bölgeler arası ilişkileri kurmak.
Samsun - Kalın demiryolu ve Irmak - Zonguldak demiryolu hatları ile demiryoluna ulaşan limanlar 6'dan 8'e yükseltilmiştir. Samsun ve Zonguldak hatları ile İç ve Doğu Anadolu'nun deniz bağlantısı pekiştirilmiştir.

 Ekonomik gelişmenin ülke düzeyinde yayılmasını sağlamak ve özellikle az gelişmiş bölgelere ulaşmak.
1927'de Kayseri, 1930'da Sivas, 1931'de Malatya, 1933'te Niğde, 1934 Elazığ, 1935 Diyarbakır, 1939'da Erzurum demiryolu ağına bağlanmıştır.

1940 - 1960 Dönemi 
1940 - 1960 yılları arası demiryolları açısından "Durgunluk Dönemi"dir. Gerçekten de İsmet İnönü dönemindeki ekonomik kıtlığa, imkânsızlıklara rağmen, demiryolu yapımı II. Dünya Savaşı'na kadar sürdürülmüştür. 1940'tan sonra ise savaş nedeniyle yavaşlamıştır. 1923 - 1960 yılları arasında yapılan  uzunluğundaki demiryolu hatlarının 'lik kısmı, 1940 yılına kadar tamamlanmış olanlardır. Bu dönemde kurum Ulaştırma Bakanlığı'na bağlanarak 29 Temmuz 1953'te Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) adını almıştır. Kurumun statüsü ise İktisadî Devlet Teşekkülü haline getirilmiştir. 1955 yılında ise ülkedeki ilk elektrikli tren hattı olan B1 (Sirkeci - Halkalı) Banliyö Treni hattı açılmıştır.

1960 - 2000 Dönemi 
Kurtuluş Savaşı’ndan sonra tüm olanaksızlıklar içinde yılda ortalama  uzunluğunda demiryolu hattı inşa edilirken, 1960 yılından sonra gelişen teknoloji ve maddi olanaklara rağmen yılda sadece ortalama  uzunluğunda demiryolu inşa edilebilmiştir. Bu tarihlerde demiryollarının geri plana atılmasının temel sebebi devletin ulaşım politikasının değişmiş olmasıdır. Eski Başbakan ve Cumhurbaşkanı Turgut Özal da demiryolları ile ilgili "modası geçmiş bir ulaşım yöntemi" ve "Demiryolu komünist ülkelerin tercihidir, çünkü ulaşımı merkezi denetim amaçlıdır" demiştir.

Sonuç olarak, 1960 - 1997 yılları arasında ülkedeki demiryolu hattı uzunluğu sadece %11 artmıştır. Ulaştırma sektörleri içindeki yatırım paylarından 1960'lı yıllarda karayolları %50, demiryolları %30 pay alırken, 1985'ten bu yana demiryolunun payı %10'un altında kalmıştır. Türkiye'de karayolu yolcu taşıma payı %96, demiryolu yolcu taşıma payı ise sadece %2'dir. Demiryollarının, mevcut altyapı ve işletme koşullarının iyileştirilmemesi ve yeni koridorlar açılamaması nedeniyle yolcu taşımacılığındaki payı bu yıllarda %38 oranında gerilemiştir.

2000 ve Sonrası Dönem 
2002 yılında yaklaşık 14 milyon ton yük taşımacılığı gerçekleştirilmiş bulunmaktadır. Yük taşımacılığı sadece yurt içinde taşınan malları değil yurt dışından gelip başka ülkelere giden malları da kapsamaktadır.

Türkiye ulaşım sistemi içerisinde karayolu - demiryolu yük taşıma paylarına bakıldığında, karayolu yük taşıma oranı %94, demiryolu yük taşıma payı ise %4'tür.

TCDD hem var olan hatların yenilenmesi hem de yeni hatlar eklenmesi için sürekli devam eden bir çalışma içindedir. Özellikle 2003 yılından bu yana var olan eski ray teknolojisini yenileyip yeni ve daha güncel bir sistem olan yüksek hızlı demiryolu sistemine geçiş yapmaya çalışmaktadır. Bu çalışmalar kapsamında inşa edilen Ankara - İstanbul yüksek hızlı demiryolu hattının Ankara - Eskişehir etabı 2009 yılında, Eskişehir - Pendik etabı 2014 yılında ve Pendik - Halkalı etabı 2019 yılında, Polatlı - Konya yüksek hızlı demiryolu hattı ise 2011 yılında hizmete girmiştir.

Ağ 

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları,  uzunluğundaki kısmı elektrikli olmak üzere toplam  uzunluğunda bir ağa sahiptir. Haziran 2016 itibarıyla  konvansiyonel ve  yüksek hızlı demiryolu hattı bulunmaktadır. Ülkede standart hat açıklığı (1,435 mm) kullanılmaktadır.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 2023 yılına kadar 'lik konvansiyonel ve 'lik yüksek hızlı demiryolu inşa etmeyi planlamaktadır.

 Konvansiyonel yollar
 Elektrikli: 
 Sinyalli: 
 İki, üç ve dört yollu ana hatlar: 

 uzunluğundaki yüksek hızlı demiryolu ana hattının tamamı çift hat, elektrikli ve sinyalli olarak inşa edilmiştir. Bu şekilde yüksek hızlı demiryolu hattının toplam uzunluğu  etmektedir. ( müselles yolu)

  Konvansiyonel: Elektrikli ve sinyalli olanlar dahil bütün konvansiyonel demiryollarını,
 Elektrikli: Elektrikli trenlerin çalışmasına uygun hale getirilmiş konvansiyonel demiryollarını,
 Sinyalli: Hat trafiğini düzenlemek için sinyalli hale getirilmiş konvansiyonel demiryollarını kapsar. Sinyalli hatlar, tek hatlı yollarda dahi %100'e varan kapasite artışı sağlar.
  Yüksek Hızlı Demiryolu: Yüksek hızlı trenler için inşa edilen yüksek hızlı demiryollarıdır. Elektrikli ve sinyalli olarak inşa edilmektedirler.
  Toplam: Bütün demiryollarının toplam uzunluğu
  Çift hat yollar 2 ile çarpılarak uzunluk hesaplanmıştır.
  Osmanlı döneminde hizmete giren demiryolu hatları toplamda  uzunluğundadır. Ancak bu hatların  uzunluğundaki kısmı yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti sınırlarında kalmıştır. Bu hatlardan 'si standart ve ~'si dar açıklıklı olan kısmı yabancı sermayeli şirketlere, 'si standart ve ~'si dar açıklıklı olan kısmı ise devlet sermayeli şirketlere aittir.
   - Cumhuriyet döneminin ilk devlet demiryolu şirketi olan yabancı ortaklı Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu - Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi'ne ait olan uzunluktur. Bu şirket 1927'de tamamen devletleştirilerek Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi adını almıştır. Şirket ilerleyen yıllarda mevcut demiryolu hatlarını devletleştirerek ve yeni hatlar inşa ederek ağını genişletmiştir.
  1929 yılında  uzunluğundaki standart açıklıklı çift hat Mersin - Tarsus - Adana demiryolu (MTA) Şirketi devletleştirilmiştir.
  1931'de  uzunluğundaki dar açıklıklı tek hat Mudanya - Bursa Demiryolu satın alındı. 1948'de ekonomik olmadığı gerekçesiyle kapatıldı.
 1934'te 695 km normal hat İzmir-Kasaba (Turgutlu) ve Uzantıları satın alındı.
 1935'te Ottoman Railway Company / Osmanlı Demiryolu Şirketi (ORC)'den  standart açıklıklı tek hat İzmir - Aydın demiryolu satın alındı.
 1937'de Chemins de fer Orientaux / Rumeli Demiryolu (CO) Şirketi'nin işlettiği Türkiye sınırlarındaki demiryolu hatları satın alındı.

Organizasyon Yapısı 
TCDD'nin hükûmet düzeyindeki denetimi, gözetimi, koordinasyonu ve ilişkileri Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nca yürütülmektedir. Merkezi Yönetim 18 İhtisas Daire Başkanlığı ile, Hukuk, Savunma ve Basın Halkla İlişkiler birimlerinden oluşmakta; demiryolu taşımacılığı ile ilgili hizmetler 7 Bölge Müdürlüğünce yürütülmektedir. Ayrıca 7 limanıyla verdiği hizmetlerin sorumluluğu Genel Müdürlüktedir. 2018 yılı itibarıyla 624 memur, 13736 sözleşmeli personel olmak üzere toplam personeli 14.360 çalışandır. TCDD'ye ait ortaklıklar, kuruluşlarla beraber bu sayı toplamı 27.540 kişiden oluşmaktadır.

Bölge müdürlükleri 

TCDD yükümlü bulunduğu hizmetleri yürütmek için demiryolu şebekesini toplam 8 bölgeye ayırmıştır. Her bölge ayrı bir bölge müdürlüğünce idare edilmektedir. Bölge müdürlükleri ve merkezleri şu şekildedir:
 TCDD 1. Bölge Müdürlüğü - Haydarpaşa Garı, İstanbul
 TCDD 2. Bölge Müdürlüğü - Ankara Garı, Ankara
 TCDD 3. Bölge Müdürlüğü - Alsancak Garı, İzmir
 TCDD 4. Bölge Müdürlüğü - Sivas Garı, Sivas
 TCDD 5. Bölge Müdürlüğü - Malatya Garı, Malatya
 TCDD 6. Bölge Müdürlüğü - Adana Garı, Adana
 TCDD 7. Bölge Müdürlüğü - Ali Çetinkaya Garı, Afyonkarahisar
 TCDD YHT (8.) Bölge Müdürlüğü - Ankara Yüksek Hızlı Tren Garı, Ankara

Bağlı ortaklıklar 
TCDD'nin demiryolu endüstrisinde faaliyet gösteren bir bağlı ortaklığı bulunmaktadır:

 TCDD Taşımacılık AŞ - (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketi, Ankara) - 6461 sayılı kanun gereği Altyapı işleri ile Tren işletmeciliğinin ayrılması amacıyla Yolcu ve Yük taşımacılık işlerinin yürütülmesi için tren işletmeciliğini sağlamak için kurulmuştur.
 4 Mart 2020 tarihi itibarıyla Eskişehir merkezli TÜLOMSAŞ, Sakarya merkezli TÜVASAŞ ve Sivas merkezli TÜDEMSAŞ birleştirilerek ayrı bir tüzel kişiliği olan Ankara merkezli TÜRASAŞ kurulmuş ve kapatılan şirketler TÜRASAŞ'ın bölge müdürlüğüne dönüştürülmüştür.

İştirakler 
TCDD demiryolu alanında faaliyet gösteren çeşitli iştiraklere de ortaktır:

 İZBAN; Selçuk - Aliağa hattında metro standartlarında toplu ulaşım işletmeciği yapmak amacıyla İzmir Büyükşehir Belediyesi ile beraber kurulmuştur.
 TCDD Teknik; Demiryolu, raylı ulaşım hatları ve sektörde kullanılan araçlara yönelik etüd, proje hazırlamak, araştırma, geliştirme ve test faaliyetlerinde bulunmak amacıyla Türksat ve Ankara Büyükşehir Belediyesi ile ortak kurulmuştur.
 HYUNDAI EUROTEM A.Ş.; Türkiye'de her türlü demiryolu araçlarını üretme amacıyla Hyundai Rotem ile kurulmuştur.
 VADEMSAS; Yüksek hızlara uygun demiryolu makasları üretmek amacıyla Voestalpine ve Kardemir ile kurulmuştur.
 SİTAŞ; Demiryollarında kullanılan traverslerin üretimini gerçekleştirmek amacıyla Kolsan ve Margaritelli SPa ile kurulmuştur.

Eğitim ve dinlenme tesisleri 
TCDD bünyesindeki eğitim ve dinlenme tesisleri;

 Akçay Eğitim Ve Dinlenme Tesisi; Balıkesir’in Akçay beldesinde,
 Arsuz Eğitim Ve Dinlenme Tesisi; Hatay’ın Arsuz ilçesinde,
 Fenerbahçe Eğitim ve Dinlenme Tesisleri; İstanbul’un Kadıköy ilçesinde,
 Urla Eğitim Ve Dinlenme Tesisi; İzmir’in Urla ilçesinde bulunmaktadır.

Görevleri ve verdiği hizmetler 

TCDD kuruluşundan beri yolcu taşımacılığı, yük taşımacılığı ve liman hizmetleri vermektedir.

Kuruluşun yasa ile belirlenmiş temel görevleri aşağıdaki gibidir:
 Türkiye'deki demiryolu trafiğini yönetmek,
 Devletçe kendisine verilen demiryolları, liman, rıhtım ve iskeleleri işletmek, genişletmek ve yenilemek,
 Kanun, tüzük, yönetmelikler ile kalkınma ve yıllık programlar çerçevesinde bağlı ortaklarını ve iştiraklerini yönlendirmek ve bunlar arasında koordinasyonu sağlamak, 
 Tamamlayıcı işler olarak gerektiğinde; demiryolları taşımacılığını tamamlayıcı nitelikteki, feribot dahil her türlü deniz ve kara taşıma işlerini yapmak, 
 Çeken ve çekilen araç ve gereçler ile benzerlerini yapmak ve yaptırmak; görevlerinin gerektirdiği ambar, antrepo, depo ve benzeri tesisler ile yolcu ihtiyaçları için gerekli tesisleri kurup işletmek, 
 Yurt içinde ve dışında yapılmakta ve yapılacak olan, demiryolu inşaatlarını yalnız başına veya ortaklık halinde üstlenmek, 
 Faaliyet konuları ile ilgili olarak Bakanlar Kurulu tarafından verilen görevleri yapmakla yükümlü bulunmaktadır.

Liman işletmeciliği 

TCDD işletmelerine bağlı olan ve işletmesi TCDD tarafından yapılan limanların listesi:
 Haydarpaşa Limanı
 İzmir Limanı
 Samsun Limanı
 İskenderun Limanı
 Bandırma Limanı
 Derince Limanı
 Mersin Limanı

Bu limanlardan Samsun, İskenderun, Bandırma ve Mersin limanları işletme hakkının uzun dönemli devredilmesi yoluyla özelleştirilmiştir.

Yolcu ve yük taşımacılığı 
TCDD, 1 Mayıs 2013 tarihinde yayımlanan 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun gereğince Türkiye'deki demiryolu altyapısını Demiryolu Altyapı İşletmecisi olarak yönetmektedir. TCDD'nin bağlı ortaklığı TCDD Taşımacılık ise Demiryolu Tren İşletmecisi olarak bu demiryolları üzerinde yolcu ve yük taşımacılığı yapmaktadır. TCDD Taşımacılık tarafından verilen hizmetler şunlardır:

 Yolcu Taşımacılığı
 Yüksek Hızlı Tren
 Anahat Trenleri
 Bölgesel Trenler
 Banliyö Trenleri / Kentiçi Toplu Taşımacılık
 Uluslararası Trenler
 Yük Taşımacılığı

TCDD'ye ait demiryolu hatları üzerinde TCDD Taşımacılık tarafından yürütülen Yük Taşımacılığı Hizmeti'dir. TCDD Taşımacılık'ın araç stoğundaki çeşitli yük vagonlarıyla hammaddeden mamul maddeye, yedek parçadan otomobile, gıdadan beyaz eşyaya, kadar hemen hemen her türlü yük yurt içinde ya da yurt dışında taşınabilmektedir.

Ayrıca TCDD tarafından demiryollarının yük taşımacılığındaki payını arttırmak amacıyla 18 bölgede lojistik köyler inşa etmektedir.

Satış ve Pazarlama 
TCDD Taşımacılık tarafından işletilen yolcu trenlerinin biletleri Gar Müdürlüklerinden, yetkili acentelerden, TCDD Taşımacılık internet sitesi ya da akıllı telefon uygulaması üzerinden satın alınabilmektedir.

Yüksek Hızlı ve Yüksek Standartlı Demiryolu Projeleri 

TCDD 2003 yılında yüksek hızlı demiryolu hattı projelerine başladı. İlk hat, toplam uzunluğunun 533 km. olması öngörülen İstanbul – Eskişehir - Ankara hattıdır. Yüksek Hızlı Tren'in şu anda Ankara - Polatlı - Pendik - Halkalı ve Polatlı - Konya kısımları işletimdedir. Bu yollarda Ankara - Konya, Ankara - Halkalı ve Halkalı - Konya arasında düzenli yolcu taşımacılığına başlanmıştır.

Ankara - İstanbul YHD Hattı 

Ankara - İstanbul arasındaki mevcut hattın toplamı 576 km. olup, tümü sinyalli ve elektriklidir. Mevcut hattan bağımsız, 250 km/saat operasyonel hıza uygun, çift hatlı, elektrikli ve sinyalli, olarak inşa edilen yüksek hızlı demiryolu hattının Ankara – Eskişehir etabı 15 Mart 2009, Eskişehir - İstanbul etabıysa 25 Temmuz 2014'te tam faaliyete başlamış, Ankara – Eskişehir – İstanbul arasındaki demiryolu mesafesi 523 km.ye yolculuk süresi ise 3,5 saate inmiştir.

Polatlı - Konya YHD Hattı 

Polatlı - Konya YHD, Ankara - İstanbul YHD hattından Polatlı'da ayrılarak güneye doğru inen çift hatlı, elektrikli, sinyalli yüksek hızlı demiryoludur.

Polatlı'dan Konya'ya uzanan hattın uzunluğu 212 km.dir. Hattın yapımı ise Ağustos 2006'da başlamış ve hattın tamamı 23 Ağustos 2011 tarihinde hizmete açılmıştır. Bu hat ile, eskiden (arada doğrudan bir hat olmaması dolayısıyla) 10 saat 30 dakika olan Ankara - Konya tren yolculuk süresi 70 dakikaya düşmüştür. Proje kapsamında 7 köprü, 27 üst geçit, 83 altgeçit, 143 menfez, 2030 metre uzunluğunda bir tünel yapılmıştır.

Ankara - Sivas - Kars YHD Projesi 

Doğu Anadolu ve Sivas'ın Türkiye'nin büyük kentlerine (İstanbul, Ankara, İzmir) daha kısa sürede ulaşımını sağlamak ve hızlı demiryolu ile bağlantısını gerçekleştirmek amacı ile Ankara - Sivas - Kars arasında bir yüksek hızlı demiryolu yapılması planlanmıştır.

 Ankara - Sivas etabı
442 km'lik Ankara - Yozgat - Sivas hattı 26 Nisan 2023 tarihinde hizmete açılmıştır.

 Sivas - Kars etabı
Hattın Sivas - Erzincan - Erzurum - Kars etabının yapımı henüz plan aşamasındadır.

Polatlı - İzmir YSD Projesi 

Hattın Ankara'dan başlayarak sırasıyla Afyonkarahisar - Uşak - Manisa şehirlerinden geçerek İzmir'e ulaşması planlanmaktadır Polatlı'yı geçtikten sonra Ankara - Konya YHT'nin 120. km.sinde yer alan Kocahacılı mevkiinde çatallanarak Afyonkarahisar istikametine ilerleyecektir.

Toplam uzunluğunun 624 kilometre ve toplam yapım maliyetinin 4 milyar TL olması beklenen projenin, birinci etabını Ankara - Afyonkarahisar, ikinci etabını Afyonkarahisar - Uşak - Eşme ve üçüncü etabını ise Eşme - Manisa - İzmir arası oluşturmaktadır. Hat tamamlandığında, Ankara - İzmir arasındaki seyahat süresi 3,5 saat, Ankara - Afyonkarahisar ise 1,5 saat olacaktır.

Hattın 287 kilometrelik Ankara - Afyonkarahisar etabının altyapı yapım sözleşmesi 11 Haziran 2012'de Sigma-Burkay-Makimsan-YDA iş ortaklığı ile imzalanmıştır. 167 km. uzunluğunda olan etabın 3 yıl içerisinde bitirilmesi hedeflenmektedir. İkinci etap olan Afyonkarahisar - Uşak - Eşme'nin yapım ihalesine bu yıl sonuna kadar çıkılması planlanmaktadır. Eşme - Manisa - İzmir etabının ise uygulama projelerine ait revizyon çalışmaları devam etmektedir.

2013 sonu itibarıyla 130 milyon TL harcanan, gerçekleşme oranı %6'da olan projenin 2017 yılında tamamlanması planlanıyor.

Bandırma - Bursa - Osmaneli YSD Projesi 

Bursa'nın diğer büyük şehirlere ve Anadolu'ya demiryoluyla bağlanmasını sağlamanın amaçlandığı, ticarette demiryolu vasıtasıyla Gemlik limanını da kullanarak İstanbul'un yükünün azaltılmasının planlandığı projedir. Bandırma'dan başlayarak, Bursa ve Yenişehir'den geçerek, Osmaneli'nde mevcut Ankara - İstanbul yüksek hızlı demiryolu hattına bağlanması planlanan Bursa yüksek hızlı demiryolu projesinin 2018 yılında aktif hale gelmesi beklenmektedir.

Projenin Bursa - Yenişehir arasındaki 75 kilometrelik bölümünün altyapısını, 393 milyon lira bedelle, YSE Yapı-Tepe İnşaat iş ortaklığı 2015 yılı içerisinde gerçekleştirmiştir. Şu anda bu bölümdeki çalışmalar Çelikler Holding tarafından yapılmaktadır. Hat tamamlandığında Ankara - İstanbul Yüksek hızlı demiryolu'na hattı ile entegre olacak ve Ankara - Bursa ve İstanbul - Bursa arası seyahat süreleri 2,5 saate düşecektir.

İstasyonlar 
2011 yılı verilerine göre demiryolları üzerinde 62 adet müdürlük ve 76 adet şeflik statüsünde gar ve 279 adet şeflik statüsünde istasyon vardır. Ayrıca 8 adet memurlu ve 296 adet memursuz durak ve 98 adet sayding vardır.

Tarihi ve mimarı özellikleri bakımından ön plâna çıkan bazı TCDD gar ve istasyonların şunlardır:

İzmir Alsancak Garı

İzmir - Aydın demiryolu'nun ilk durağı olan Alsancak Garı'nın (eski adıyla Punta Garı) inşasına 1857'de Vali Mustafa Paşa döneminde başlanmış ve istasyon 1858'de hizmete girmiştir. 2006'da onarımına başlanan gar, 2010 yılında tekrar hizmete açılmıştır ve sadece İZBAN trenleri tarafından kullanılmaktadır.

İstanbul Sirkeci Garı

İstanbul'un Avrupa yakasında Sarayburnu'nda bulunan Sirkeci Garı'nın inşaasına 11 Şubat 1888 günü başlanmış ve 3 Kasım 1890'da gar hizmete açılmıştır. Mimarı Alman mimar ve mühendis August Jachmund'dur.

İstanbul Haydarpaşa Garı

Osmanlı için çok büyük bir önem arz eden Bağdat Demiryolu’nun başlangıç noktasına görkemli bir yapı inşa etme arzusuyla II. Abdülhamid tarafından inşa ettirilmiştir. Otto Ritter ve Helmuth Cuno adında iki Alman mimar tarafından tasarlanan garın inşaasına 30 Mayıs 1906 tarihinde başlanmış ve 1908 yılında tamamlanmıştır.
Bina 6 Eylül 1917 tarihinde I. Dünya Savaşı'nda kullanılmak üzere trenlere yüklenmek amacıyla bekleyen cephanenin patlamasıyla yıkılmış ancak çatısı hariç tekrar aslına uygun olarak inşa edilmiştir.

Ankara Garı

Ankara Garı, TCDD'nin Ankara'daki ana tren istasyonudur. İlk istasyon binası Chemin de fer Ottoman D'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi tarafından 1892 yılında yapılmıştır. Mevcut ana gar binası inşaasına 4 Mart 1935 tarihinde başlanmış ve 30 Ekim 1937 tarihinde tamamlanmıştır.

Galeri

Araç stoğu 

TCDD Taşımacılık araç stoğu listesi, 1970 - 2016 yılları arasında TCDD, 2016 yılı ile günümüz arasında ise TCDD Taşımacılık tarafından kullanılan araç stoğu (elektrikli ve dizel lokomotifler, vagonlar, Elektrikli çoklu birim (EMU) vb.) listesidir.

Kültürel etkinlikler

150. yıl kutlamaları 
TCDD, kuruluş yılı olarak İzmir - Aydın demiryolu'nun inşaasının başladığı tarih olan 1856 yılını kabul etmektedir ve bu nedenle 2006 yılında 150. yaşını kutlamak amacıyla çok çeşitli kutlamalar düzenlemiştir. TCDD Ankara Garı'nda düzenlenen kutlamalarda dönemin Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım ve Kültür Bakanı Atilla Koç açılış konuşmalarını yapmıştır. Açılış konuşmalarının ardından, restorasyon çalışmaları tamamlanan ve Türk Demiryollarının ilk istasyonu Kemer'de yapılan temsilî temel atma törenine Bakan Binali Yıldırım start vermiştir. İlk rayın döşenmesi tele-konferans bağlantısı ile Ankara Garı'ndan izlenmiştir.

Sanatsal etkinlikler 
1990'da Demiryollarını Sevenler Derneği bünyesinde Metin Taşdemir ve Yusuf Aksongür tarafından kurulan Demiryolu Sanat Tiyatrosu perdelerini açmıştır. Oynadıkları ilk oyun Hidayet Sayın'ın "Köklerdeki Kurtlar" oyunudur. Oyunun yönetmenliğini Yusuf Aksongür yapmıştır. Tiyatro Topluluğu süreç içinde; Köklerdeki Kurtlar, Makine, Karımla Evleniyorum, Ağaçlar Ayakta Ölür, Hadi Öldürsene Canikom, İki Sıkılgan, Midirfillik, Ah Şu Gençler, Boyacı, Pembe Treni Kim Durduracak ve Trenli Masallar adlı oyunları sahnelemiştir. Ayrıca Demiryolu Sanat Tiyatrosu'nda her yıl Kasım-Mayıs ayları arasında düzenlenen ücretsiz tiyatro kursları verilmektedir.

TCDD Müzeleri

Millî Mücadelede Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi 
24 Aralık 1964 tarihinde ziyarete açılmış olan müzenin bulunduğu bina, 1892 yılında Bağdat Demiryolu'nun yapımı esnasında yapılmış ve eski adı "Direksiyon Binası"dır. Ankara Garı kompleksi içinde yer almaktadır. 27 Aralık 1919 tarihinde Atatürk'ün Ankara'ya gelmesiyle Başkomutanlık karargahı ve konutu olarak kullanımına tahsis edilmiştir. Bu bina içinde Atatürk ve ekibi çok önemli kararlar almıştır. Bunlardan birkaçı; 1 Ekim 1921 tarihinde, Fransızlarla yapılan anlaşmanın görüşmeleri ve imza töreni bu binada gerçekleşmiş, 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM'nin oluşturulması ile bugünün her yıl 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanmasının kararları bu binada alınmıştır.

TCDD Müzesi ve Sanat Galerisi 

1990 yılında demiryolları mimarları tarafından restore edilerek ziyarete açılmış olan müzenin binası, demiryolları mimarlarından Kemal Suha Esen tarafından "Ankara Oteli" olarak projelendirilmiş. Ancak, bina hiçbir zaman bu amaçla kullanılmamıştır. Bina müze olarak kullanıma açılmadan önce sırasıyla İşletme Müdürlüğü, Muhasebe Müdürlüğü, Yükseköğrenim Öğrenci Yurdu, Kısım Şefliği, Eğitim ve Öğretim Dairesi amacıyla kullanmıştır.

Atatürk Vagonu 
Atatürk'ün yurt gezilerinde, 1935 ile 1938 yılları arasında kullandığı Beyaz Tren'in özgün tek örneği olan vagon; Ankara Garında 1964 yılından beri sergilenmektedir. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğünce 1991 yılında "Atatürk'e ait korunması gerekli kültür varlığı" olarak tescil edilmiştir.

Vagonun teknik özellikleri:
 Darası: 46.3 ton
 Uzunluğu: 14.8 m.
 İmalatçı firma: LHV Linke Hofmann-Werke, Breslau, 1935

Atatürk'ün yurt gezilerinde kullanılan vagon, onun naaşının İzmit'ten Ankara'ya taşınmasında da kullanılmıştır.

Ankara Açık Hava Buharlı Lokomotif Müzesi 

Celâl Bayar Bulvarı Ankara Gar Sahası üzerinde bulunan müze bir açık hava müzesidir. Müzenin içinde TCDD tarafından kullanılmış ve gerek yaş nedeniyle gerekse teknoloji nedeniyle emekliye ayrılmış çeşitli buharlı lokomotifler yer almaktadır. Yüksek Hızlı Tren ve Başkentray projesi kapsamında yapılacak olan gar inşaatı nedeniyle bulunduğu yerden başka bir yere taşınmıştır.

Sirkeci Garı Demiryolu Müzesi 

Müze 1890 yılında hizmete girmiş ve Alman mimar ve mühendis A. Jasmund tarafından tasarlanmış olan Sirkeci Garı içinde 23 Eylül 2005 tarihinde ziyarete açılmıştır. Müzede yaklaşık 300 kültür varlığı sergilenmektedir.

İzmir Müze ve Sanat Galerisi 

Müzeye ev sahipliği yapan bina, 19. yüzyılda Alsancak'ta yaşayan İngiliz tüccarlar tarafından emtia deposu olarak yaptırılmıştır. Binanın yapım tarihi İzmir-Aydın Demiryolu'nun yapımına başlanılan tarih olan 1856 yılından bile eskidir. Bina 1860'larda İzmir-Aydın Osmanlı Demiryolu Şirketi yöneticisinin lojmanı olarak kullanılmıştır. Demiryollarının kamulaştırılmasını takiben de binanın hemen komşuluğunda yer alan ve aynı mimari özellikleri taşıyan büyüklü küçüklü toplam 5 yapıyla birlikte lojman olarak kullanılmıştır.Bina 1990 yılında Müze ve Sanat Galerisi olarak düzenlenmiş ve ziyarete açılmıştır.

Eskişehir Müzesi 

Eskişehir Garı'nda yer alan müze, TÜLOMSAŞ Genel Müdürlüğü'nden ve Eskişehir'deki iş yerlerinden temin edilen malzemelerin sergilenmesi amacıyla 1997 yılında ziyarete açılmıştır.

Komşu ülkelere bağlantılar 
  Azerbaycan - Gürcistan üzerinden bağlantı var - değişik ray açıklığı (standart ⇄ Sovyet)
  Bulgaristan - açık - aynı ray açıklığı
  Ermenistan - bağlantı var ancak 1993'ten beri kapalı - değişik ray açıklığı (standart ⇄ Sovyet)
  Gürcistan - açık - değişik ray açıklığı (standart ⇄ Sovyet)
  Irak - Suriye üzerinden bağlantı var ancak Suriye İç Savaşı nedeniyle kapalı - aynı ray açıklığı
  İran - açık - aynı ray açıklığı
  Suriye - bağlantı var ancak Suriye İç Savaşı nedeniyle kapalı - aynı ray açıklığı
  Yunanistan - açık - aynı ray açıklığı

TCDD Genel Müdürleri

Kaynakça

Ayrıca bakınız 
 Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
 TCDD Teknik
 TCDD Taşımacılık
 Demiryolu ulaşımı
 Türkiye'de demiryolu ulaşımı
 Türkiye'deki demiryolu hatları listesi
 Demiryolu uzunluğuna göre ülkeler listesi

Dış bağlantılar 

 TCDD Resmî Ağ Sitesi
 TCDD Çevrimiçi Bilet Satış (Eybis) 
 TCDD ve trenler ile ilgili resimler ve bilgiler bulabileceğiniz bir site
 TCDD ve trenler ile ilgili resimler ve bilgiler bulabileceğiniz değişik bir site daha 
 Ulaşım Sistemleri Derneği Ağ Sitesi
 Raylı Ulaşım Sistemleri Derneği tarafından hazırlanmış kısa bir demiryolu tarihi raporu 
 Türkiye demiryollarının güncel ve tarihî haritaları 
 Türkiye demiryolları haber ve bağlantıları 

 
Türkiye'de demiryolu ulaşımı
Türk kamu kurumları
Türkiye merkezli demiryolu şirketleri
Devlet demiryolu idareleri
Devlet demiryolu şirketleri
Liman işletme şirketleri
Türk markaları
Ankara merkezli şirketler
Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
1920'lerde kurulan demiryolu şirketleri
1927'de kurulan ulaşım şirketleri
1927'de Türkiye'de kurulan oluşumlar