Somon Balığı

Sombalığı, som balığı ya da somon olarak adlandırılan balıkların hepsi Salmoniformes sınıfının Salmonidae familyasına ait olsalar da aslında bu familyanın farklı cinslerindenlerdir: Salmo, Salmothymus, Stenodus ve Oncorhynchus.

Atlantik somonu (Salmo salar) ve pasifik somonları (Oncorhynchus) tatlı suda yetişip denize göç eden ve sonra yumurtlamak için tekrar tatlı sulara dönen göçebe balıklardır. Bu göçlerinde inanılmaz bir çaba ile imkânsız görünen engelleri aşarlar; hatta alçak şelaleleri metrelerce yukarıya atlıyarak ya da hiç desteksiz boşluğa dökülen suyun içinde akıntıya karşı yüzerek aşarlar.

Somon balıkları bütün okyanusu dolaşmış olsalar bile, suyun kokusunu takip ederek sonunda daima kendi doğdukları kaynağa geri döndükleri düşünülür. Bu somon balıklarının doğdukları yere dönerken karşılaştıkları ilk sorun olduğu tahmin edilir. Üreme zamanında erkeklerin renklerinde ve vücut şekillerinde değişiklikler olur. Çünkü somon balıklarının tuzlu sudan tatlı suya geçince hormonsal değişiklikler olur

Etleri çok sevildiği için ve havyarı sosyete delikatesi sayıldığı için somon balıklarının yüksek ticari değerleri vardır.

Türler 
"Somon" terimi, Latince "salmo"dan gelir, bu da "sıçramak" anlamına gelen "salire"den gelmiş olabilir. Ticari açıdan önemli dokuz somon türü iki cinste bulunur. Salmo cinsi, Kuzey Atlantik'te bulunan Atlantik somonu'nun yanı sıra yaygın olarak alabalık olarak adlandırılan birçok türü içerir. Oncorhynchus cinsi, yalnızca Kuzey Pasifik'te doğal olarak bulunan sekiz tür içerir. Grup olarak bunlar Pasifik somonu olarak bilinir. Chinook somonu Yeni Zelanda ve Patagonya'da tanıtıldı. Coho, tatlı su kızıl somon ve Atlantik somonu Patagonya'da da belirlenmiştir.

     † Hem "Salmo" hem de "Oncorhynchus" cinsi ayrıca alabalık olarak adlandırılan bir dizi tür içerir. "Salmo" içinde, ek küçük taksonlar yani Adriyatik somonu (Salmo obtusirostris) ve Karadeniz somonu (Salmo labrax) İngilizce'de somon olarak adlandırılmıştır. Gökkuşağı alabalığının çelikbaş anadrom formu denize göç eder ancak "somon" olarak adlandırılmaz.

Ayrıca, yukarıdaki listede olduğu gibi gerçek somon olmayan, ancak onlara somon olarak atıfta bulunan ortak adlara sahip başka türler de vardır. Aşağıda listelenenlerden Tuna somonu veya huchen yukarıdaki somonla akraba olan büyük bir tatlı su somon balığı’dır ancak diğerleri alakasız Perciformes düzenindeki deniz balıklarıdır:

Fosil kayıtlarında bilinen en eski somon balığı olan Eosalmo driftwoodensis, bilim adamlarının farklı somon türlerinin ortak bir atadan nasıl ayrıldığını anlamalarına yardımcı oluyor. Britanya Kolumbiyası somon fosili, Pasifik ve Atlantik somonu arasındaki farklılığın 40 milyon yıl önce henüz meydana gelmediğine dair kanıt sağlar. Hem fosil kayıtları hem de mitokondriyal DNA analizi, ayrışmanın 10 ila 20 milyon yıl önce gerçekleştiğini gösteriyor. DNA analizinden ve fosil kayıtlarından elde edilen bu bağımsız kanıtlar, somon ayrışmasının buzulların ([Kuaterner buzullaşmasının]) ilerleme ve geri çekilme döngülerine başlamadan çok önce meydana geldiğini göstermektedir.

Yiyecek olarak

Somon popüler bir besindir. Yağlı balık olarak sınıflandırılan, somon balığı, yüksek protein, yüksek omega-3 yağ asid'leri ve yüksek D vitamini içeriği nedeniyle sağlıklı olarak kabul edilir. Somon ayrıca türe bağlı olarak  aralığında kolesterol kaynağıdır. Sciencedergisine göre çiftlik somonu yüksek düzeyde dioksinler içerebilir. PCB (poliklorlu bifenil) seviyeleri, çiftlik somonunda yabani somondan sekiz kat daha yüksek olabilir, ancak yine de tehlikeli kabul edilen seviyelerin oldukça altında olabilir. Yine de, the Journal of the American Medical Association'da (Amerikan Tabipler Birliği dergisi) yayınlanan 2006 tarihli bir araştırmaya göre, çiftlikte yetiştirilmiş somonu bile yemenin faydaları, kirleticilerin neden olduğu risklerden daha ağır basar. Çiftlik somonu, yabani somonla karşılaştırılabilir yüksek bir omega 3 yağ asidi içeriğine sahiptir.

Beyaz-siyah ten rengine sahip beyaz etli yabani somon balığı oluşmasına rağmen, somon eti genellikle turuncu ila kırmızıdır. Somonun doğal rengi, büyük ölçüde astaksantin ve aynı zamanda etteki kantaksantin karotenoid pigmentlerinden kaynaklanır. Yabani somon balığı, bu karotenoidleri krill ve diğer küçük kabuklu deniz ürünleri yemeklerinden alır.
Dünya çapında mevcut olan Atlantik somonu'nun büyük çoğunluğu (neredeyse %99) çiftlikte yetiştirilirken Pasifik somonu'nun çoğunluğu vahşi avlanır (%80'den fazla). ABD'de konserve somon balığı genellikle vahşi Pasifik avıdır, ancak bazı çiftlik somonu konserve formda mevcuttur. Somon füme başka bir popüler hazırlama yöntemidir ve sıcak veya soğuk füme olabilir. Lox, soğuk füme somon veya tuzlu su çözeltisinde kürlenmiş somon (gravlax olarak da adlandırılır) anlamına gelebilir. Geleneksel konserve somon balığı, biraz deri (zararsız) ve kemik (kalsiyum ekleyen) içerir. Derisiz ve kemiksiz konserve somon da mevcuttur.

Çiğ somon eti, anisakiasis'e neden olan Anisakis nematodlar, deniz parazitler içerebilir. Soğutma'nın bulunmasından önce, Japonyaalar çiğ somon tüketmiyordu. Somon ve somon roe, sashimi (çiğ balık) ve suşi yapımında ancak son zamanlarda kullanılmaya başlandı.

Pasifik Kuzeybatı Kıyısının yerli halkları için somon, diyetin hayati bir parçası olarak kabul edilir. Spesifik olarak, Britanya Kolumbiyası'ndaki eski Kraliçe Charlotte Adası yakınında bulunan Haida Gwaii'nin yerli halkları, diğer birçok grubun yüzyıllardır Pasifik sularında avlanmasına rağmen, ana gıda kaynaklarından biri olarak somon balığına güvenir. Somon sadece eski ve benzersiz değil, aynı zamanda kültürde, sanat formlarında ve törensel şölenlerde ifade edildiği için önemlidir. Her yıl, Haida'da somon yumurtlar, yukarı ve aşağı yoldaki her şeyi besler. Haida ulusunda somon balığı "tsiin", olarak anılır ve tütsüleme, fırınlama, kızartma ve çorba yapma gibi çeşitli şekillerde hazırlanır.

Tarihsel olarak, insanlar aşırı avlanmadıkları ve sadece ihtiyaç duyduklarını aldıkları için her zaman yeterli somon balığı olmuştur. 2003 yılında, M.Ö. Tarım, Gıda ve Balıkçılık Bakanlığı tarafından yaptırılan, somon da dahil olmak üzere ticari balıkçılığa First Nation katılımı hakkında bir rapor, 595 olduğunu tespit etti.
İldeki ilk Ulus'a ait ve işletilen ticari gemiler. Bu gemilerden First Nations üyeleri 564'e sahipti. Bununla birlikte, sektördeki istihdam, 2003 yılında 8.142 kayıtlı ticari balıkçı ile son on yılda genel olarak %50 oranında azalmıştır. Bu, gelir kaynağı olarak somon balığına güvenen birçok balıkçı için istihdamı etkilemiştir.

Kara ayılar ayrıca yiyecek olarak somona güvenirler. Ayıların geride bıraktığı artıklar, toprak, ağaçlar ve bitkiler gibi Kanada ormanları için önemli besinler olarak kabul edilir. Bu anlamda somon, ormanı besler ve karşılığında, yüksek ve düşük yağış zamanlarında aşırı sıcaklık ve su akışından korunan, yumurtadan çıkıp büyüyebileceği temiz su ve çakıl alır. Bununla birlikte, Haida'daki somonun durumu son yıllarda etkilendi. Ağaç kesimi ve gelişme nedeniyle, somon habitatının çoğu (yani, Ain Nehri) yok edildi ve bu da balıkların nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalmasına neden oldu. Sakinler için bu, avlanma konusunda sınırlamalara neden oldu, sırayla ailelerin diyetlerini ve ziyafetler gibi kültürel etkinlikleri etkiledi. Tehlikedeki somon sistemlerinden bazıları şunlardır: Davidon, Naden, Mamim ve Mathers. Günlük tutmanın yaygın olarak gerçekleştiği habitatları gibi somonlar için daha fazla korumaya ihtiyaç olduğu açıktır.

Tarih 
Yüz yıl öncesine kadar somon balığı çok yaygın olan bir balık türüydü. Avrupa'nın neredeyse her ırmağında bulunurdu. Bazı türlerinin o zamanlarda hatta Atlantik Okyanusundan Ren Nehrine girerek Alp Dağlarında bulunan kaynaklara kadar göç ettikleri bilinir. Ama 1900 yılında başlayan sanayi devrimi ile birlikte, birçok somon balığı türlerinin sonu da gelmiştir. Sıvı atıklarını ırmaklara akıtan fabrikalar ve elektrik ihtiyacını gidermek için kurulan ama somonların göçlerine son veren baraj duvarları çoğaldıkça somonlar ortadan kaybolmuşlardır.

Kanada ve Alaska'da pasifik somonlarının sayısı da 1900'den itibaren fazla avlanmaktan (büyük ırmaklar tamamen tuzaklarla kesilip yüzlerce ton somon balığı tutulurmuş) ve baraj duvarları yüzünden çok azalmıştır. Ama günümüzde artık somon balığını koruyan yasalar çıkarılmıştır ve baraj duvarlarının yanlarına "balık merdiveni" denilen ve somonların göç etmelerine imkân veren sistemler inşa edilmiştir. Bu yasalara reaksiyon olarak somon balığı üretimi çiftlikleri kurulmuştur.

Almanya'da "Lachs 2000" adı verilen bir çalışmada 1983 yılında Rhein ırmağına tekrar somon balıkları yerleştirilmiştir. 1997 yılında bu balıklar gerçekten tekrar denizden dönerek Rhein Nehrine yumurtlamaya geldiklerinde coşkuyla karşılanmışlardır.

Üretim 
2004 yılında Şili, %35 yüzdesi ile Norveç'ten bile daha fazla somon balığı üreterek en çok somon balığı üreten ülke olmuştur.

Ayrıca bakınız 
 Türk Somonu
 Atlantik sombalığı (Salmo salar)
 Pasifik sombalığı (Oncorhynchus)

Kaynakça

Dış bağlantılar 
 
 Somon balığının inanılmaz yolculuğu
 Somon baliklarindaki sasirtici yön tayin sistemi
 Fishbase' te atlantik somonu
 Somon avı (Almanca)
 Somon Balığı Çeşitleri ve Yaşam Döngüsü

Alabalıkgiller
Alaskan mutfağı