Şalcı, Şavşat

Şalcı, Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe
Şalcı köyünün eski adı Cvarebi’dir. Gürcüce bir yer adı olan Cvarebi (ჯვარები), haç anlamındaki Gürcüce "cvari" (ჯვარი) kelimesine çoğul eki eklenmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu yer adı Türkçeye Cuvareb veya Cuvarep olarak girmiştir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile Artvin vilayeti hakkında 1927 tarihli bir yayında Çevareb (چەوارب) olarak geçer.

Cvarebi köyü, orta çağda Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Günümüze yıkıntıları ulaşan kilise bu dönemden kalmış olmalıdır.

Cvarebi köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Çıldır Eyaleti'ne bağlı Şavşat (Satlel) sancağının köylerinden biriydi. Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu tarihte köyde 30 ganede 118 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Cvarebi köyünün nüfusunun toplam nüfusunun yaklaşık 236 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Cvarebi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin Çvareb / Çaurep (Чвареб / Чауреп) adıyla kaydettiği köy, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasına bağlı Garklobi nahiyesinin on köyünden biriydi. Cvarebi köyüne, "Cami-megle" (Cami mahallesi), "Karavat" ve "Şalik" adını taşıyan üç mahalle bağlıydı. Cami-megle"de 26 hane, "Karavat" (Karaveti) mahallesinde 24 hane ve "Şalik" mahallesinde 19 hane bulunuyordu. Çuvarebi köyündeki 70 hanede, 249'u erkek ve 251'i kadın olmak üzere, 500 kişi yaşıyordu. Köyün nüfusu Gürcüler ile Türklerden oluşuyordu. 31 hanede yaşayan 222 kişi Gürcü, 39 hanede yaşayan 278 kişi Türk olarak kaydedilmiştir. 

Rus idaresi sırasında, 1904 yılında Şavşeti bölgesini gezmiş olan Doğubilimvi Nikolay Marr köyün adından emin olamamış, Çuarebi (ჭუარები) ve Cvarebi’nin daha eski formu olan Cuarebi (ჯუარები) şeklinde yazmıştır. Marr, Tsihisdziri köyünden Cvarebi’den geçerek Surevani köyüne giderken, Şavmta’nın (Karadağ) zirvesinden bir kilisenin yıkıntılarını gördüğü yazar. Niko Mari’nin verdiği bilgiye göre, Şavşeti tipi bu büyük kilisenin taşlarını köylüler aralarında paylaşmış, dış cephe kaplama taşlarını tamamen söküp almışlardı. Yapının duvarlardan geriye sunağın kuzey kısmının insan boyundaki yarı kısmı kalmıştı. Yazarın belirttiğine göre o tarihteki Şavşeti idari bölgesi Çuarebi köyüyle birlikte son buluyordu.

Cvarebi köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya, Artvin sancağını Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Cvarebi köyünü de kapsayan Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.

Cvarebi köyü, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde "Cuvareb" adıyla Artvin livasının Şavşat kazasına bağlı Merya nahiyesinin köylerinden biriydi. Köydeki 116 hanede, 371'i kadın ve 289'u erkek olmak üzere, 70 kişi yaşıyordu. Bu tespitte nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Bununla birlikte köyde Kohikana (კოხიყანა), Mariamtzminda (მარიამწმინდა), Thiliçala (თხილიჭალა), Nadirauli (ნადირაული), Çitikana (ჩითისყანა), Şavitba (შავიტბა) gibi Gürcüce yer adları bugün de bilinmektedir. Cvarebi veya Cyvareb Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Susuz olarak değiştirilmiştir. Şalcı köyü, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin Şavşat kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 873 kişiden oluşuyordu. 1965 yılına gelindiğinde köyde yaşayan insan sayısı 858 kişiye gerilemişti ve bu nüfus içinde 614 kişi okuma yazma biliyordu.

Şalcı köyünde, Nikolay Marr'ın 1904 yılında yıkık halde bulduğu Cvarebi Kilisesi'nden  geriye sadece kireç harçlı duvar parçası kalmıştır.

Coğrafya
Şalcı köyü, Artvin il merkezine 85 km, Şavşat ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır.

Nüfus
Cvarebi köyünün de yer aldığı Tao-Klarceti bölgesinde kadın ve erkek birlikte ilk nüfus sayımı Rus idaresi sırasında yapıldı. 1886 yılındaki bu sayıma göre Cvarebi köyünde 500 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun 222'si (% 44,4) Gürcü, 278'i (% 55,6) ise Türk olarak kaydedilmişti. Bu tarihte Cvarebi Garkloba nahiyesinin bir köyüydü ve bu nahiyede 2.289’u (% 54,8) Gürcü, 1.886’sı (% 45,2) Türk olmak üzere 4.175 kişi yaşıyordu. 93 Harbi’nden sonra bölgenin genelinden göç olmasına rağmen Cvarebi’nin nüfusu artmış ve 1907 yılında 606 kişiye ulaşmıştır.

Türkiye’ye bırakılmasından sonra Cvarebi’de 1922 nüfus cetveline göre 116 hanede, 371’i kadın ve 389’u erkek olmak üzere 760 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. 1886 yılından itibaren nüfusu artmış olan köyde bu tarihte hane başına ortalama yaklaşık 6,5 kişi düşüyordu. Bu sayı ailelerin ortalamanın biraz üzerinde bir nüfusa sahip olduğunu göstermektedir. Dört yıl sonra, 1926 sayımına göre köyün nüfusu 904 kişiye ulaşmıştır. 137 hanede yaşayan bu nüfusun 447’si kadı ve 457’si erkekti. Hane başına düşen ortalama kişi sayısı ise aynı kalmıştır.

Son tespitlere göre Şalcı köyünde, 74’ü erkek ve 78’i kadın olmak üzere 152 kişi yaşıyordu. Yüz yıl içinde köyün nüfusunun artmayıp azalmış olması, köyden kente göçün bir sonucu olarak görülebilir.

Kaynakça

Dış bağlantılar 
 

Artvin tarihi
Tao-Klarceti
Şavşat belde ve köyleri