Kaynarca, Borçka

Kaynarca, Artvin ilinin Borçka ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe
Bugün Kaynarca adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Deviskeli’dir. Gürcüce bir yer adı olan Deviskeli (დევისყელი veya დევსქელი), Türkçe kaynaklara Deviskal (دویسقال) ve Deviskel (دهويسكل) biçiminde girmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Ruslar ise köyü, muhtemelen sehven Devekele (Девекеле) adıyla kaydetmiştir. Rus idaresi sırasında bölgeyi gezen Gürcü araştırmacı Zakaria Çiçinadze köyün adını Deveskeli (დევესქელი) olarak yazmıştır. Deviskeli sadece bir köyün değil, aynı zamanda bu köyün de yer aldığı bir vadinin adıdır.

Deviskeli veya Deveskeli adının özgün biçiminin "devis skali" (დევის წყალი: dev deresi) veya "devis keli" (დევის ყელი: dev boğazı) olabilir. Borçka ilçesinde Karşıköy'de Çinkuri (ჭინკური), Artvin ilinin merkez ilçesine bağlı Ahlat köyünde Saçinke (საჭინკე) gibi Gürcü mitolojisine özgü Çinka'dan (ჭინკა) türemiş yer adları, Klarceti bölgesinde Deviskeli'nin Gürcü mitolojisi veya masalı figüründen adını alan tek yer olmadığını göstermektedir.

Deviskeli, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alır. Klarceti, Gürcü Krallığı'nın prensliklerinden biriydi ve bu prensliğin merkezi Artanuci idi. Bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ilk yarısında Gürcülerden ele geçirdi. Osmanlı hakimiyetinde Çıldır Eyaleti içinde yer alan Deviskeli, Osmanlı idaresinin vergi belirleme ve askere alma amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespiti sırasında, Berta ve Sinkoti nahiyelerini kapsayan Livane sancağının bir köyüydü. Bu tarihte köyde 60 hanede 201 erkek yaşıyordu. Köyün toplam nüfusunu tespit etmek için erkek sayısı kadar kadın eklemek gerekir. Bunun sonucunda Deviskeli köyünün toplam nüfusunun 402 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Köyün nüfusunun tamamı "Müslim" olarak kaydedilmiştir. Söz konusu "Müslim" nüfusun Müslüman Gürcülerden oluştuğu 1886 tarihli Rus nüfus tespitinden anlaşılmaktadır. Öte yandan köydeki Gağmobani (გაღმობანი), Kvemobani (ქვემობანი), Ukanmere (უკანმერე), Çitauri (ჩიტაური), Ohvati (ოხვათი), Tkemaleti (ტყემალეთი), Kalovani (კალოვანი), Rustavi (რუსთავი), Sapurhulo (საფერხულო), Nabeğlavi (ნაბეღლავი), Beberti (ბებერათი), Virisakvara (ვირისაკვარა), Çirdilati (ჩირდილათი), Sakoriketi (საქორიქეთი), Dedopalaklde (დედოფალაკლდე) gibi yer adları da buranın bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir.

Deviskeli, uzun süre Osmanlı egemenliği altında kaldıktan sonra,  1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Ruslar ele geçirdi. 1886 yılındaki nüfus sayımına göre köyde 73 hanede 511 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. Bu sırada Batum sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlı olan Deviskeli, Kvintauri nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) üç köyünden biriydi. Nüfus açısından bu nahiyenin en büyük köyüydü. Deviskeli, bu dönemde Gağmoubani, Komoubani, Ukanmere, Habazidze ve Çitauri mahallerinden oluşuyordu.

Deviskeli, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusya'nın bölgeden çekilmesinden bir süre sonra, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin Tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından köy fiilen Türkiye'ye katıldı. Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin topraklarının işgal edilmesinin ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de imzaladığı Moskova Antlaşması'yla Deviskeli köyünü de kapsayan Artvin ile Ardahan bölgeleri Türkiye'ye bırakıldı.

Artvin livasında 1922 yılında yağılan nüfus tespitine göre, Borçka kazası merkez nahiyesine bağlı olan Devskeli köyünde 64 hanede 302 Müslüman Gürcü yaşıyordu. Deviskeli Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Kaynarca olarak değiştirildi. 1926 tarihli nüfus tahririne göre köyün nüfusu 461 kişiden oluşuyordu ve köyde 9’u kadın, 10’u erkek olmak üzere 19 yabancı vardı. Adının değiştirilmesine rağmen Dahiliye Vekaleti’nin 1933’te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta köyün adı Deviskel olarak geçer.

Artvin vilayeti üzerine araştırmasıyla tanınan Muvahhid Zeki'nin 1920'lerde verdiği bilgiye göre, Deviskeli köyünün verimli toprakları vardı ve başlıca tarımsal ürünleri tütün, mısır buğday ve arpa idi. "Hececür" (Gürcüce ხეჭეჭური) cinsi armudu ünlüydü. Evlerin çoğu iki katlıydı; altı katı kâgir, üst katı ahşaptı. Bununla birlikte tek katlı evler de vardı. Köyün sokakları dar ve düzensizdi. Gelavun adını taşıyam mezrada Rus idaresi sırasında bakır ve altın madeni keşfedilmiş, ama işletilmemişti.

Devskeli’de iki kilisenin varlığı bilinmektedir. Bunlardan biri Çitauri mahallesinde bulunuyordu. Diğeri ise, Karşı mahallede yer alıyordu. Her ikisi de köy kilisesi olan bu yapılar tamamen yıkılmıştır.

Coğrafya 
Kaynarca köyü, Artvin il merkezine 48 km, Borçka ilçe merkezine 16 km uzaklıktadır. Kaynarca köyü deniz seviyesinden yaklaşık 1.100 metre yükseklikte yer alır. Köyün sarp arazi yüksek dağlar ve derelerle kaplıdır. Köye eski adını veren Deviskel Çayı bu köyden geçer ve Borçka kasabasının güneyinde Çoruh Nehrine karışır.

Nüfus

Kaynakça

Dış bağlantılar

Artvin tarihi
Tao-Klarceti
Borçka belde ve köyleri