Allium

Allium, Alliaceae familyasına dahil olan ve soğan, sarımsak, pırasa gibi çok bilinen türleri içeren bir bitki cinsidir. İçermiş olduğu 1250 kadar tür ile dünyanın en büyük bitki cinslerinden biri olan Allium, bazı sınıflandırmalarda Liliaceae familyasına dahil edilmiştir. İçerdiği türler çok yıllık ve yumru gövdeli olup, tipik soğan ya da sarımsak koku ve tadını veren kimyasal bileşikler üretirler. Pek çoğu yenilebilir türdür.

Allium türleri esasen kuzey yarı kürenin ılıman iklimlerinde, özellikle doğu Akdeniz'de bulunur. Ancak, Allium juncifolium gibi Şili'de, Allium sellovianum gibi Brezilya'da ve Allium spathaceum gibi Afrika'nın tropik bölgelerinde yetişenler de vardır.

Soğanlar yalnız ya da rizoma eklenmiş küme halindedir. Yapraklar doğrusal ya da eliptik, düz ila silindiriktir. Çiçekler tepede şemsiye halindedir. Birçok türü belirgin sarımsak ya da soğan kokusuna sahiptir.

Cinse tür atamak taksonomik olarak hayli karmaşıktır ve bağlı türlerin taksonomik sınırları net değildir. Bu nedenle toplam tür sayısı asgari 260 ile azami 979'dur ki aradaki fark cinsin zorluğuna işaret eder.

Etimoloji 
Cins adı Latince sarımsak demek iken, tip tür adı birlikte kültive edilmiş sarımsak anlamına gelir.

Bağlı altcinsler 
 Allium subg. Allium
 Allium subg. Amerallium
 Allium subg. Anguinum
 Allium subg. Bromatorrhiza
 Allium subg. Butomissa
 Allium subg. Caloscordum
 Allium subg. Cepa
 Allium subg. Cyathophora
 Allium subg. Melanocrommyum
 Allium subg. Microscordum
 Allium subg. Nectaroscordum
 Allium subg. Polyprason
 Allium subg. Porphyroprason
 Allium subg. Reticulatobulbosa
 Allium subg. Rhizirideum
 Allium subg. Vvedenskya

Türkiye'de görülen taksonlar 
 Allium affine (yabani soğan)
 Allium akaka (yer soğanı)
 Allium albotunicatum (ak soğan)
 Allium alpinarii (kerim soğanı) endemik
 Allium amethystinum (ege soğanı)
 Allium ampeloprasum (pırasa)
 Allium anacoleum (dağ sırımı)
 Allium anatolicum (ana soğanı) endemik
 Allium antalyense (eğri soğan) endemik
 Allium arlgirdense (bozkır soğanı)
 Allium armenum (pembe sırım) endemik
 Allium armerioides (mardin soğanı) endemik
 Allium arsuzense (bahar soğanı) endemik
 Allium artvinense (acı körmen)
 Allium ascalonicum (boru soğanı)
 Allium aschersonianum (mor soğan)
 Allium asclepiadeum (koç soğanı)
 Allium asperiflorum (benekli soğan) endemik
 Allium atropurpureum (kızıl soğan)
 Allium atroviolaceum (lifli körmen)
 Allium aucheri (mavi soğan)
 Allium balansae (çakıl soğanı) endemik
 Allium bassitense (kirli soğan)
 Allium baytopiorum (baytop soğanı) endemik
 Allium bourgeaui (sahil soğanı)
 Allium bourgeaui subsp. cycladicum (mor sahilsoğanı)
 Allium brevicaule (bodur soğan) endemik
 Allium callidictyon (kaya soğanı)
 Allium callimischon subsp. haemostictum (güz soğanı)
 Allium calocephalum (püskül soğanı)
 Allium calyptratum (takkeli soğan)
 Allium cappadocicum (peri körmeni) endemik
 Allium cardiostemon (yamaç körmeni)
 Allium carinatum (sırtlı körmen)
 Allium carinatum subsp. pulchellum (hoş körmen)
 Allium cassium var. hirtellum (keldağ aksoğanı)
 Allium cepa (soğan)
 Allium chloranthum (salkım soğan)
 Allium chrysantherum (sarı kafa)
 Allium circinatum subsp. evae (kıvırcık soğan) endemik
 Allium colchicifolium (gömülgen)
 Allium commutatum (itdirseği)
 Allium convallarioides (inci soğanı)
 Allium cristophii (top yıldız)
 Allium curtum (ala körmen)
 Allium cyrilli (şeytan sarımsağı)
 Allium czelghauricum (göle soğanı) endemik
 Allium deciduum (kel soğan) endemik
 Allium decipiens (gelin soğanı)
 Allium denudatum (kafkas soğanı)
 Allium deserti-syriaci (çöl soğanı)
 Allium dictyoprasum (top soğan)
 cimil soğanı (Allium djimilense) endemik
 Allium dodecanesii (meşe soğanı)
 Allium eginense (eğin soğanı) endemik
 Allium eldivanense (eldivan soğanı) endemik
 Allium elmaliense (elmalı soğanı) endemik
 Allium enginii (engin soğanı) endemik
 Allium ertugrulii (ertuğrul soğanı) endemik
 Allium erubescens (pembe körmen)
 kış soğanı (Allium fistulosum)
 Allium fethiyense (çam körmeni) endemik
 sarısoğan (Allium flavum)
 Allium flavum subsp. tauricum (toros sarısı)
 Allium frigidum (sarı cüce)
 Allium fuscoviolaceum (kara sirmo)
 tembel soğan (Allium fuscum)
 Allium gayi (küçük soğan) endemik
 Allium giganteum (başlı soğan)
 Allium glumaceum (yırtık soğan) endemik
 Allium goekyigitii (gökyiğit soğanı) endemik
 Allium gorumsense (görümcük) endemik
 Allium gramineum (çayır soğanı)
 Allium guttatum (benli soğan)
 Allium guttatum subsp. dalmaticum (albenli soğan)
 Allium guttatum subsp. sardoum (solgun soğan)
 Allium hamrinense (tırık soğan)
 Allium hirtovaginatum (kıllı soğan)
 Allium hirtovaginum (tüylü soğan)
 Allium huber-morathii (narin soğan) endemik
 Allium hymenorrhizum (çim soğanı)
 Allium ilgazense (ılgaz soğanı) endemik
 Allium isauricum (dağ sarımsağı) endemik
 Allium jubatum (sülün soğanı)
 Allium junceum (bayır körmeni)
 Allium junceum subsp. tridentatum (dişli körmen) endemik
 Allium karacae (karaca soğanı) endemik
 Allium karamanoglui (paşa soğanı) endemik
 Allium karyeteini (feke soğanı)
 Allium kastambulense (küre soğanı) endemik
 Allium kharputense (harput soğanı)
 Allium koenigianum (dadaş soğanı) endemik
 Allium kossoricum (taş soğanı)
 Allium koyuncui (koyuncu soğanı) endemik
 Allium kunthianum (kuş körmeni)
 Allium kurtzianum (güzel soğan) endemik
 Allium longicuspis (it körmeni)
 Allium longisepalum (kirpikli soğan)
 Allium longispathum (kılıç soğanı)
 Allium lycaonicum (konya soğanı)
 Allium macrochaetum (kaya sarımsağı)
 Allium maraschicum (maraş soğanı) endemik
 Allium materculae (bodur pıraz)
 Allium microspathum (yayla soğanı) endemik
 Allium moschatum (kokulu soğan)
 Allium multibulbosum (düğmeli soğan)
 Allium myrianthum (pak soğan)
 Allium nabelekii (şah soğanı)
 Allium neapolitanum (sarmısak çiçeği)
 Allium nemrutdaghense (nemrut soğanı) endemik
 Allium nevsehirense (nevşehir soğanı) endemik
 Allium nigrum (kara soğan)
 Allium noeanum (ekin soğanı)
 Allium olivieri (boynuzlu soğan)
 Allium oltense (oltu soğanı) endemik
 Allium olympicum (uludağ soğanı) endemik
 Allium opacum (mumlu soğan)
 Allium oreophilum (sultan soğanı)
 Allium orientale (doğu soğanı
 Allium pallens (nur soğanı)
 Allium paniculatum (sürüsalkım)
 Allium paniculatum subsp. fuscum (mor sürüsalkım)
 Allium peroninianum (kayış soğanı) endemik
 Allium phanerantherum (yeşil körmen)
 Allium phanerantherum subsp. deciduum (kel körmen) endemik
 Allium phrygium (yazılı soğanı) endemik
 Allium pictistamineum (izmir soğanı) endemik
 Allium ponticum (hemşin körmeni)
 Allium proponticum (top körmen) endemik
 Allium proponticum subsp. parviflorum (kaya körmeni) endemik
 Allium pseudoalbidum (susuz soğan) endemik
 Allium pseudoampeloprasum (yalancı körmen)
 Allium pseudoflavum (küllü soğan)
 Allium purpureoviride (renkli soğan) endemik
 Allium pustulosum (bey soğanı)
 Allium retrorsum (kıvrık soğan) endemik
 Allium reuterianum (toros cücesi)
 Allium rhetoreanum (hakkâri soğanı) endemik
 Allium rhodopeum subsp. turcicum (kavuzlu soğan) endemik
 Allium robertianum (hayıt soğanı) endemik
 Allium rollovii (çoruh soğanı)
 Allium roseum (gül soğanı)
 Allium roseum subsp. gulekense (geyik körmeni) endemik
 Allium rubellum (gül körmeni)
 Allium rumelicum (meşe körmeni) endemik
 Allium rupestre (taş körmeni)
 Allium rupicola (kınalı körmen)
 Allium sandrasicum (sandras körmeni) endemik
 Allium sativum (sarmısak)
 Allium scabriflorum (tuz körmeni) endemik
 Allium scabriscapum (yamaçtutan)
 Allium schergianum (dicle sirimi)
 Allium schoenoprasum (peynir sirmosu)
 Allium schubertii (öküz soğanı)
 Allium scorodoprasum (it soğanı)
 Allium scorodoprasum subsp. jajlae (karga sarmısağı)
 Allium scorodoprasum subsp. rotundum (deli pırasa)
 Allium scorodoprasum subsp. waldsteinii (deli körmen)
 Allium shatakiense (çatak soğanı) endemik
 Allium shirnakiense (şırnak soğanı) endemik
 Allium sibthorpianum (küme soğanı) endemik
 Allium siculum subsp. dioscoridis (sultan sarımsağı)
 Allium sieheanum (boncuk sarmısak) endemik
 Allium sindjarense (boz soğan)
 Allium singulifolium (topaç soğan)
 Allium sintenisii (dikenli körmen) endemik
 Allium sipyleum (sipil soğanı)
 Allium sivasicum (sivas soğanı) endemik
 Allium sosnowskyanum (köpek sarmısağı)
 Allium sphaerocephalon (yılan sarmısağı)
 Allium sphaerocephalon subsp. arvense (tokalı sarmısak)
 Allium sphaerocephalon subsp. trachypus (pütürlü sarmısak)
 Allium stamineum (yaban sarmısağı)
 Allium staticiforme (ege körmeni)
 Allium stearnianum (eğri körmen) endemik
 Allium stearnianum subsp. vanense (van körmeni) endemik
 Allium stenopetalum (sürmeli soğan) endemik
 Allium stipitatum (saplı soğan)
 Allium stylosum (dilli soğan) endemik
 Allium subhirsutum (tüylü körmen)
 Allium szovitsii (yayla körmeni)
 Allium tauricola (toros soğanı) endemik
 Allium tchihatschewii (saklı soğan) endemik
 Allium trachycoleum (boz sarmısak)
 Allium trifoliatum (keçi körmeni)
 Allium tripedale (şah sarmısağı)
 Allium triquetrum (yitik soğan)
 Allium tubergenii (allı sarmısak) endemik
 Allium tuncelianum (tunceli sarmısağı) endemik
 Allium turcicum (türk soğanı) endemik
 Allium variegatum (dicle körmeni) endemik
 Allium vineale (sirmo)
 Allium wendelboanum (kuş soğanı) endemik
 Allium wiedemannianum (cadısoğanı)
 Allium woronowii (yaban pırasası)
 Allium zebdanense (çarşak sarmısağı)

Türkiye'de görülen bazı Allium türleri

Bibliyografya

Kitaplar

Bölümler 
 , in

Makaleler 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  [In Chinese.]
 
 
 A. Samoylov, N. Friesen, S. Pollner, P. Hanelt. Use of chloroplast DNA polymorphisms for the phylogenetic study of Allium subgenus Amerallium and subgenus Bromatorrhiza (Alliaceae) II. Feddes Repertorium Volume 110 Issue 1–2, Pages 103–109, 1999

Örütbağlar 
 
 
 Pacific Bulb Society: Allium 
 Pacific Bulb Society: Rhizomatous Alliums

Kaynakça 

Allium
Carl Linnaeus tarafından adlandırılmış taksonlar