Halaçça

Halaçça, İran’da konuşulan bir Türk dilidir. Yazı dili kimliği yoktur, ağız olarak konuşurlara sahiptir. 2017 sayımlarına göre 52.800 konuşanı vardır. Bu dil Alman türkolog Gerhard Doerfer'in dikkatini çekmesiyle o güne kadar dilleri açısından sıradan bir Türk halkı oldukları, Azericenin bir ağzını konuştukları düşünülen Halaçlar ve dilleri Türk dilbilim araştırmalarında önemli bir yere sahip oldu. Fakat daha sonra Halaçlar'ın bir Azeri halkı olmadığı gibi dilleri de Azericenin bir ağzı olmayıp Eski Türkçeden de özellikler gösteren bir Türk dili olduğu ortaya çıktı. Dil, günümüzde büyük ölçüde Farslaşmıştır. Dilde belirsiz kökenli yaklaşık 150 kelime vardır.

Halaç dili, Argu adı verilen eski bir Türk dilinin torunudur. 11.yüzyıl Türk sözlükbilimcisi Kâşgarlı Mahmud, çoğunlukla bugünkü Halaç ile uyumlu olan Halaç dilinin yazılı örneklerini veren ilk kişiydi.

Coğrafi dağılım
Halaç ağırlıklı olarak İran'ın Merkezi eyaletinde konuşulmaktadır. Doerfer, konuşmacıların sayısını 1968'de yaklaşık 17.000 ve 1978'de 20.000 olarak belirtmektedir;Ethnologue,  konuşmacıların nüfusunun 2017 yılına kadar 52.800'e yükseldiğini bildirmektedir.

Lehçeler
Halaçça'nın ana lehçeleri Kuzey ve Güneydir. Bu lehçelerde, bireysel köyler ve konuşmacı grupları farklı konuşma kalıplarına sahiptir.

Dilbilgisi

Ses bilgisi

Ünsüzler 
Halaççanın Türk dilleri arasındaki yeri konusunda en belirleyici yönü belki de Ana Altayca *p- sesinin devamı sayılan Ana Türkçe varsayımsal *h- sesini yaşatıyor olmasıdır. Orta Moğolcada h- ve çağdaş Mançu Tunguz dillerinden Nanaycada p- olarak görülen bu ses Türk dillerinde dağınık
olarak görülüyorsa da, düzenli olarak yaşadığı tek dil Halaççadır.

Ünlüler 
Halaççanın belirleyici yönlerinden biri de Ana Türkçede var olduğu kabul edilen birincil uzun ünlüleri korumasıdır. Yakutça ve Türkmenceden başka uzun ünlülerin düzenli olarak korunduğu tek Türk dili Halaççadır. Doerfer’e göre ise Halaççada yalnızca bilinen türden ünlü uzunluğu bulunmayıp, olağan uzunluktaki ünlülerin yanı sıra üçüncü olarak bir de ikiz uzun ünlüler vardır, yani Halaççada üç tür a ünlüsü ve üç tür ünlü niceliği (quantitiit) vardır.

Ad çekimi

Alfabe kullanımı

Kelime bilgisi 
Halaç kelime dağarcığının çekirdeği Türkçedir, ancak birçok kelime Farsça'dan ödünç alınmıştır. Komşu Türk dillerinden, yani Azerbaycan'dan gelen kelimeler de vardır.

Sayılar
Halaç sayıları Türkçedir, ancak bazı konuşmacılar "80" ve "90" sayılarını Farsça terimlerle değiştirir:
1 - [biː]
2 - [æk.ki]
3 - [yʃ]
4 - [tœœɾt]
5 - [bieʃ]
6 - [al.ta]
7 - [jæt.ti]
8 - [sæk.kiz]
9 - [toq.quz]
10 - [uon]
20 - [ji.giɾ.mi]
30 - [hot.tuz]
40 - [qiɾq]
50 - [æl.li]
60 - [alt.miʃ]
70 - [yæt.miʃ]
80 - [saj.san] (Türkçe), [haʃ.tad] (Farsça)
90 - [toqx.san] (Türkçe), [na.vad] (Farsça)
100 - [jyːz]
1000 - [min], [miŋk]

Kaynakça 

Türk dilleri
İran'daki diller
Argu grubu