Niyazi Berkes

Niyazi Berkes (d. 21 Ekim 1908, Lefkoşa, Kıbrıs - ö. 18 Aralık 1988, Hythe, Kent, Birleşik Krallık), Kıbrıslı Türk sosyolog ve bilim insanı.

Hayatı ve çalışmaları 
Lefkoşa`da doğdu. Kendisi ismini Resneli Niyazi Bey`den ikiz kardeşi ise Enver Paşa`dan almıştir. Kıbrısda başladığı orta öğrenimini, 1927`de İstanbul Erkek Lisesi'nde tamamladı. 1931'de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nü bitirdi.  MEB`de çalışma isteği reddedilince, kısa bir süre İstanbul`da özel bir lisenin ortaokul kısmında tarih hocalığı yaptı. Ardından Ankara'da Türk Ocakları binasında yeni açılan  halkevinin kütüphanesinde çalışmaya başladı. Türk Maarif Cemiyeti'nin Ankara Yenişehir`de kurduğu ortaokulun ilk müdürüdür. Sonraları TED Ankara Koleji adını alacak bu okuldaki görevinden sadece ayrıcalıklı seçkinlere hizmet ettiği gerekçesiyle istifa etti.  Darülfünun reformunun ardından 1933'te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakütesi'nde sosyoloji asistanı oldu. 1934 yılında yedek subay olarak askerliğini yaptı. Ardından Chicago Üniversitesi sosyoloji bölümünün bilimsel araştırmalar için burs davetiyle Amerika Birleşik Devletleri`ne gitti. 1939'da Türkiye'ye döndü, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi`nde sosyoloji doçenti olarak göreve başladı. O dönemde "solculukla" ve "komünistlikle" suçlandı. 1948 DTCF Tasfiyesi sorasında Pertev Naili Boratav ve Behice Boran'la birlikte görevinden uzaklaştırıldı.  1952'de Kanada McGill Üniversitesi'nde İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde önce misafir profesör olarak göreve başladı. 1956'da asli profesör oldu. Burada Türkiye'nin tarihsel ve toplumsal gelişimiyle ilgili çok sayıda araştırma yaptı. 1975 yılında emekliliğinin ardından Birleşik Krallık'a yerleşti. Türkiye'de ilk köy monografisini yapan bilim insanlarındandır.

Mediha Esenel ile olan evliliğinden 1945 yılında oğlu Fikret Berkes doğmuştur.

Eserleri hakkında 

Türkiye’nin Osmanlı İmparatorluğu döneminden günümüze dek geçirdiği değişimler üzerine araştırmalar ve kuramsal toplumbilim çalışmaları yaptı. Gelenekselliğin değişmemek olduğunu belirten Berkes, geleneksellikte hiçbir yeniliğe yer olmadığını savunur. Osmanlı Devleti'nde yeniçerilerin dönüşümünü ve Osmanlı'ya etkilerini sosyolojik olarak açıklamaya çalışmıştır. Sekülerleşmenin birinci adımı olarak Tanzimat'tan bahseder. Ekonomik başarısızlığın hukuki başarısızlığa neden olduğunu belirtir. 1942’de yazdığı Bazı Ankara Köyleri Üzerine Araştırma adlı alan çalışması toplumbilim alanında Türkiye’de yayımlanan ilk monografilerden biridir.

Yazarın diğer önemli eserleri arasında, Siyasi Partiler (1964), Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler (1965), Arap Dünyasında İslamiyet, Milliyetçilik ve Sosyalizm (1969), Atatürk ve Devrimler (1982), Teokrasi ve Laiklik (1984) yer alır. İletişim Yayınları'ndan çıkan Unutulan Yıllar adlı kitabında (yayına hazırlayan Ruşen Sezer) 1930`lu ve 1940'lı yılların siyasal ve entelektüel ortamını anlatmaktadır.

Ziya Gökalp'in denemelerinden yaptığı çevirileri  Turkish Nationalism and Civilization adlı bir kitapta toplayıp Birleşik Krallık'ta yayımlamıştır (1959).

Eserleri 
İnceleme Araştırma
 Propaganda Nedir? (1942)
 Siyasi Partiler (1964)
 Türkiye' de Çağdaşlaşma (The Development of Secularism in Turkey, 1964)
 Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler (1965)
 Arap Dünyasında İslamiyet, Milliyetçilik ve Sosyalizm (1969)
 Türkiye İktisat Tarihi Cilt 1, Cilt 2  (1969,1970)
 Türk Düşününde Batı Sorunu (1975)
 Atatürk ve Devrimler (1982)
 Teokrasi ve Laiklik (1984)

Anı
 Unutulan Yıllar

Gezi
 Asya Mektupları

Kaynakça

Kıbrıs Türkü sosyologlar
1908 doğumlular
1988 yılında ölenler
Lefkoşa doğumlular
Türk sosyologlar
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi öğretim üyeleri
McGill Üniversitesi öğretim üyeleri