Neoliberalizm

Neoliberalizm veya neo-liberalizm, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra gerileme yaşayan serbest piyasa kapitalizmiyle ilişkilendirilen 19. yüzyıl fikirlerinin 20. yüzyılın sonlarında yeniden ortaya çıkması için kullanılan bir terimdir. Muhafazakar ve liberteryen örgütlerin, siyasi partilerin ve düşünce kuruluşlarının yükselişinde önemli bir faktör olan neoliberalizm, genellikle ekonomik liberalleşme politikalarıyla ilişkilendirilir. Bu politikalar arasında özelleştirme, düzenlemelerin kaldırılması, küreselleşme, serbest ticaret, para politikası, kemer sıkma politikaları ve devlet harcamalarının azaltılması gibi unsurlar yer alır. Bu politikalarla ekonomi ve toplumda özel sektörün rolünün artırılması amaçlanır.  Neoliberal proje aynı zamanda kurumların tasarlanmasına odaklanmakta ve bir siyasi boyutu bulunmaktadır. Neoliberalizmin düşünce ve pratikte belirleyici özellikleri, büyük ölçüde akademik tartışmanın konusu olmuştur.

Ekonomik bir felsefe olarak, neoliberalizm, 1930'larda Avrupa liberal akademisyenler arasında ortaya çıktı. Bu dönemde, bu akademisyenler klasik liberalizmden gelen temel fikirleri canlandırmaya ve yenilemeye çalıştılar. Büyük Buhran'ı takip eden dönemde, serbest piyasaların istikrarsızlığını karşılamak amacıyla kontrol etme isteğiyle popülerlik kazanan bu fikirlerin azaldığını gözlemlediler ve bu duruma tepki olarak tasarlanmış politikalar ortaya çıktı. Kapitalist serbest piyasanın dalgalanmalarını hafifletmek için politikaların oluşturulmasında bir itki, erken 1930'lardaki ekonomik başarısızlıkların tekrarlanmasından kaçınma arzusuydu ve bu başarısızlıklar bazen klasik liberalizmin ekonomik politikalarına dayandırılıyordu. Politika yapımında, neoliberalizm genellikle savaş sonrası uzlaşının ve neo-Keynesyen ekonomi politikalarının 1970'lerdeki stagflasyon sorununu çözememesinin ardından ortaya çıkan bir paradigma dönüşümünü ifade eder. SSCB'nin çöküşü ve Soğuk Savaş'ın sona ermesi, neoliberalizmin Amerika Birleşik Devletleri ve dünya genelinde zafer kazanmasını mümkün kılmıştır.

Terimin birden fazla, rekabet eden tanımı bulunmakta ve genellikle olumsuz bir şekilde kullanılmaktadır. İngilizce konuşanlar 20. yüzyılın başından beri farklı anlamlarda bu terimi kullanmaktadır, ancak 1960'lar, 1970'ler ve 1980'lerde daha yaygın hale gelmiş ve sosyal bilimlerdeki çeşitli akademisyenlerin yanı sıra eleştirmenler tarafından da kullanılmıştır. Terim, piyasa temelli reformlar nedeniyle toplumun son on yıllarda yaşadığı dönüşümü tanımlamak için kullanılmıştır. Serbest piyasa politikalarını savunanların nadiren kullandığı bir terimdir. Bazı akademisyenler neoliberalizmin monolitik bir ideoloji olduğu fikrini reddetmekte ve terimin dünya genelinde yayıldıkça farklı insanlar için farklı şeyler ifade ettiğini ve farklı, coğrafi olarak farklı hibritlere dönüştüğünü açıklamışlardır. Neoliberalizm, temsilî demokrasi de dahil olmak üzere tartışmalı anlamlara sahip diğer kavramlarla birçok özelliği paylaşmaktadır.

Terim, 1980'lerde Şili'deki Augusto Pinochet'in ekonomik reformlarıyla ilişkilendirildiğinde yaygın kullanıma girdi ve hızla olumsuz çağrışımlar kazandı. Terim, genellikle piyasa reformu ve laissez-faire kapitalizm eleştirmenleri tarafından kullanıldı. Akademisyenler genellikle Mont Pelerin Cemiyeti ekonomistleri Friedrich Hayek, Milton Friedman, Ludwig von Mises ve James M. Buchanan ile Margaret Thatcher, Ronald Reagan ve Alan Greenspan gibi siyasetçi ve karar alıcılarla ilişkilendirdi. Neoliberalizmin yeni anlamı İspanyolca konuşan akademisyenler arasında yaygın olarak kabul gördüğünde, İngilizce dilindeki siyaset ekonomisi çalışmalarına yayıldı. 1994 yılında NAFTA'nın kabul edilmesi ve Zapatistalar'ın Chiapas'taki bu gelişmeye tepkisiyle birlikte, terim küresel dolaşıma girdi. Neoliberalizm fenomeni üzerine yapılan akademik çalışmalar son birkaç on yılda artmıştır.

Terim

Kökeni 
İngilizce'de terimin ilk kullanımı, 1898 yılında Fransız ekonomist Charles Gide tarafından, İtalyan ekonomist Maffeo Pantaleoni'nin ekonomik inançlarını tanımlamak için kullanıldı. Terim, Fransızca'da önceden mevcut olan "néo-libéralisme" terimini içeriyordu; daha sonra klasik liberal ekonomist Milton Friedman da 1951 tarihli "Neo-Liberalism and its Prospects" adlı denemesinde terimi kullanmıştır. 1938'de Colloque Walter Lippmann'da, belirli bir dizi ekonomik inancı tanımlamak için diğer terimlerle birlikte neoliberalizm terimi önerildi ve sonunda seçilerek kullanılmaya başlandı. Kollokyum, neoliberalizm kavramını "fiyat mekanizmasının önceliği, serbest girişim, rekabet sistemi ve güçlü ve tarafsız bir devlet" olarak tanımlayan bir yapıyı içermek olarak belirledi. Kollokyum katılımcıları Louis Rougier ve Friedrich Hayek'e göre, neoliberalizmin rekabeti toplumda başarılı bireylerin bir elit yapısı oluşturmasını sağlayacak ve bu elitler, çoğunluğun adına hareket eden mevcut temsilî demokrasiyi değiştirerek toplumda iktidarı ele geçirecektir. Neoliberal olmak, devlet müdahalesiyle modern bir ekonomi politikasını savunmak anlamına gelir. Neoliberal devlet müdahaleciliği, Ludwig von Mises gibi klasik liberalizmin laissez-faire (serbest piyasa) yanlısı kanadıyla ayrışmaya yol açtı. 1950'ler ve 1960'larda çoğu akademisyen, neoliberalizmi sosyal piyasa ekonomisi ve başlıca ekonomi teorisyenleri olan Walter Eucken, Wilhelm Röpke, Alexander Rüstow ve Alfred Müller-Armack ile ilişkilendirmek olarak anlamıştır. Hayek'in Alman neoliberal akımıyla entelektüel bağlantıları olmasına rağmen, bu dönemde daha çok serbest piyasa yanlısı duruşu nedeniyle adı nadiren neoliberalizmle birlikte anılmıştır.

Şili'deki Augusto Pinochet dönemi (1973-1990) askeri yönetiminde, muhalif akademisyenler, burada uygulanan ekonomik reformları ve destekçilerini (Chicago Boys) tanımlamak için bu ifadeyi kullanmaya başladı. Bu yeni anlam İspanyolca konuşan akademisyenler arasında yerleşik hale geldikten sonra, politik ekonominin İngilizce dilindeki çalışmalarına yayıldı. 148 bilimsel makalenin incelendiği bir çalışmaya göre, neoliberalizm neredeyse hiçbir zaman tanımlanmamış, ancak ideoloji, ekonomik teori, kalkınma teorisi veya ekonomik reform politikası olarak farklı anlamlarda kullanılmıştır. Bu terim genellikle bir hakaret veya klasik liberalizmin neredeyse aynısı olan serbest piyasa temelciliğini ima etmek için kullanılmaktadır - 1938 yılındaki toplantıya katılanların fikirlerinden ziyade. Sonuç olarak, terimin kesin anlamı ve sosyal bilimlerde bir tanımlayıcı olarak kullanılabilirliği konusunda tartışmalar bulunmaktadır, özellikle son yıllarda farklı türdeki piyasa ekonomilerinin sayısının artmasıyla birlikte.

"Neoliberalizm" terimi aynı zamanda 1970'lerde modern Amerikan liberalizminden türeyen bir merkez sol siyasi hareketi tanımlamak için de kullanılır. Siyasi yorumcu David Brooks'a göre, önde gelen neoliberal politikacılar Amerika Birleşik Devletleri Demokrat Partisi'nden Al Gore ve Bill Clinton'dı. Neoliberalizm yanında toplananlar, The New Republic ve Washington Monthly gibi iki dergi etrafında bir araya geldiler ve genellikle Üçüncü Yol politikalarını desteklediler. Bu neoliberalizmin "babası" gazeteci Charles Peters idi ve 1983 yılında "Bir Neoliberalin Bildirgesi"ni yayınladı.

Günümüzdeki kullanımı 
Tarihçi Elizabeth Shermer, terimin 1970'lerde genellikle sol eğilimli akademisyenler arasında popülerlik kazandığını ve "sosyal-demokratik reformları kınamak ve açıkça serbest piyasa politikalarını uygulamak için politika yapıcılar, düşünce kuruluşu uzmanları ve sanayiciler tarafından yapılan 20. yüzyılın son dönemi çabası"nı tanımlamak için kullanıldığını savunmuştur. Ekonomi tarihçisi Phillip W. Magness ise terimin akademik literatürde yeniden ortaya çıkışını, Fransız filozof Michel Foucault'un dikkat çekmesiyle 1980'lerde gözlemlemiştir.Neoliberalizm günümüzde "fiyat kontrollerinin kaldırılması, sermaye piyasalarının düzenlenmesi, ticaret engellerinin azaltılması" gibi piyasa odaklı reform politikalarını ifade etmek için kullanılmaktadır. Ayrıca, özellikle özelleştirme ve kemer sıkma yoluyla, devletin ekonomi üzerindeki etkisini azaltmayı hedefleyen ekonomik politikalarla sıkça ilişkilendirilmektedir. Margaret Thatcher'ın Birleşik Krallık'ta ve Ronald Reagan'ın Amerika Birleşik Devletleri'nde uyguladığı ekonomik politikalarla da sıkça ilişkilendirilmektedir. Bazı akademisyenler ise farklı alanlarda farklı kullanımları olduğunu belirtmektedir.

 Bir kalkınma modeli olarak, neoliberalizm yapısal ekonomikçilik ekonomisine karşı Washington Mutabakatı'nı tercih etmeyi ifade eder.
 Bir ideoloji olarak, özgürlüğü baskın bir toplumsal değer olarak kabul eden ve devlet fonksiyonlarını en aza indiren minimal bir devlet anlayışını temsil eder.
 Bir kamu politikası olarak, kamusal ekonomik sektörlerin veya hizmetlerin özelleştirilmesini, özel şirketlerin düzenlemelerinin kaldırılmasını, hükümet bütçe açıklarının keskin bir şekilde azaltılmasını ve kamu projelerine harcamaların azaltılmasını içerir.

Terimin anlamı üzerinde tartışmalar bulunmaktadır. Sosyologlar Fred L. Block ve Margaret Somers, 1980'lerden bu yana New Deal programları ve politikalarının geri çekilmesini haklı çıkarmak için kullanılan serbest piyasa fikirlerinin ne adlandırılacağı konusunda bir anlaşmazlık olduğunu belirtmektedir: neoliberalizm, laissez-faire veya "serbest piyasa ideolojisi". Susan Braedley ve Med Luxton gibi diğer akademisyenler, neoliberalizmin sermaye birikimi süreçlerini "özgürleştirmeyi" amaçlayan bir siyasi felsefe olduğunu iddia etmektedir. Buna karşılık, Frances Fox Piven, neoliberalizmi temel olarak hiper-kapitalizm olarak görüyor. Robert W. McChesney, neoliberalizmi "eldivenleri çıkarmış kapitalizm" şeklinde tanımlarken, terimin genel olarak halk tarafından, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde, büyük ölçüde bilinmediğini iddia eder. Lester Spence, siyah politikalarındaki eğilimleri eleştirmek için neoliberalizm terimini kullanırken, neoliberalizmi "toplumun, insanların ve kurumların piyasa prensiplerine göre çalışması veya şekillendirilmesi durumunda en iyi şekilde işlediği genel fikri" olarak tanımlar. Philip Mirowski'ye göre neoliberalizm, piyasayı herhangi bir insanın üstününlüğüne sahip en büyük bilgi işleyici olarak görür. Bu nedenle, gerçeğin hakemi olarak kabul edilir. Adam Kotsko, neoliberalizmi siyasi teoloji olarak tanımlar çünkü sadece bir ekonomi politikası gündem formülü olmaktan öte, ahlaki bir etikle beslenerek "bir yaşam tarzı ve bütüncül bir dünya görüşü olmayı hedefler, önceki kapitalizm modellerinin yapmadığı bir şekilde."

Neoliberalizm, laissez-faire ekonomi politikasını savunmadığı için liberalizmden ayrılır; bunun yerine yapıcı bir yaklaşım benimser ve toplumun her alanında piyasa benzeri reformları gerçekleştirmek için güçlü bir devleti savunur. Antropolog Jason Hickel, neoliberalizmin tamamen serbest piyasalar lehine devletin geri çekilmesini gerektirmediği fikrini de reddeder. Hickel'e göre neoliberalizmin yayılması, küresel bir 'serbest piyasa' oluşturmak için önemli ölçüde devlet müdahalesini gerektirmiştir. Naomi Klein'e göre neoliberalizmin üç politika direği, "kamu alanının özelleştirilmesi, kurumsal sektörün düzenlemelerden muaf tutulması ve gelir ve kurumsal vergilerin düşürülmesi, bunun karşılığında ise kamu harcamalarının kısılması"dır.Bazı akademisyenlere göre, neoliberalizm sıklıkla eleştirmenler tarafından olumsuz bir şekilde kullanılmaktadır ve akademik yazılar arasında monetarizm, neo-muhafazakârlık, Washington Konsensüsü ve "piyasa reformu" gibi benzer terimleri geride bırakmaktadır. Örneğin, Neoliberalizm El Kitabı, terimin "genellikle çeşitli sosyal, siyasi, ekolojik ve ekonomik sorunlardan büyük ölçüde sorumlu olarak kabul edilen bir dizi piyasa odaklı politikayı tanımlama aracı haline geldiğini" öne sürmektedir. Bu şekilde kullanımı, neoliberal politikaları savunanlar tarafından eleştirilmiştir. El Kitap, örneğin, "terimin bu kadar belirsiz olması [anlamsızlaşması], analitik bir çerçeve olarak işlevini azaltır. Eğer neoliberalizm son birkaç on yılda toplumun dönüşümünü anlamaya hizmet edecekse, kavramın açıklığa kavuşturulmaya ihtiyacı vardır" şeklinde ifade etmektedir. Tarihçi Daniel Stedman Jones da benzer şekilde, terimin "çoğunlukla küreselleşme ve tekrarlayan finansal krizlerle ilişkilendirilen korkuları genellemek için kullanılan kısa bir yaklaşım olduğunu" söylemiştir.

Bazı yazarlar, "neoliberal" terimini solcuların, liberal ve liberalizmin farklı çeşitlerine karşı kullandığı bir hakaret veya aşağılama olarak eleştirmiştir. İngiliz gazeteci Will Hutton, neoliberali "düşünmeden yapılan solcu bir hakaret" olarak adlandırarak "tartışmayı boğan" bir ifade olduğunu belirtmiştir. Sağcı iklim değişikliği inkâr eden düşünce kuruluşu American Institute for Economic Research (AIER) için yazan Phillip W. Magness, neoliberalizmi "akademideki favori komplo teorisi" olarak adlandırmış ve bugün dünyada mevcut olan "eşitsizlik, yoksulluk, iklim değişikliği, deregülasyon, küreselleşme ve politikadaki para bolluğu gibi çeşitli ilerici şikayetlerin sorumlusu" olarak göstermiştir.

Öte yandan, birçok akademisyen, neoliberalizmin anlamlı bir tanımını koruduğuna inanmaktadır. Stephen Metcalf, The Guardian gazetesindeki yazısında, 2016 IMF raporunun "Neoliberalism: Oversold?" adlı yayınıyla, "kelimenin yalnızca bir politik hakaret veya analitik gücü olmayan bir terim olduğu fikrini sona erdirmeye yardımcı olduğunu" belirtmektedir. Gary Gerstle, neoliberalizmi meşru bir terim olarak görür ve onu "kapitalizmin gücünü serbest bırakmaya çağıran bir inanç" olarak tanımlar. O, geleneksel muhafazakârlıktan neoliberalizmi ayırt eder, çünkü muhafazakârlık değerlerinin geleneklere saygı göstermeyi ve onları pekiştiren kurumları güçlendirmeyi öncelerken, neoliberalizm ise yolunda duran herhangi bir kurumu bozmaya ve aşmaya çalışır.

Manitoba Üniversitesi'nde Jeopolitik Ekonomi Araştırma Grubu'nun direktörü olan Radhika Desai, küresel kapitalizmin yükselişinin 1914'te, büyük savaşlardan, anti-kapitalist devrimlerden ve Keynesçi reformlardan hemen önce gerçekleştiğini ve neoliberalizmin amacının kapitalizmi bir zamanlar sahip olduğu üstünlüğe geri getirmek olduğunu savunuyor. Desai, çağdaş neoliberal kapitalizmin "yavaş yavaş gelişen bir ekonomik felaket" yarattığını ve dünyaya artan eşitsizlikler, toplumsal ayrışmalar, ekonomik sıkıntılar ve anlamlı bir siyaset eksikliği bıraktığını ileri sürmektedir.

İlk dönemleri

Walter Lippmann Kolokyumu 

1930'lardaki Büyük Buhran, dünya genelinde ekonomik üretimi ciddi şekilde azaltmış, yüksek işsizlik ve yaygın yoksullukla sonuçlanmış ve ekonomik liberalizmin başarısızlığı olarak geniş çapta kabul edilmiştir. Zarar görmüş ideolojiyi yenilemek için Walter Lippmann, Friedrich Hayek, Ludwig von Mises, Wilhelm Röpke, Alexander Rüstow ve Louis Rougier gibi önde gelen akademisyenler ve gazetecilerden oluşan 25 liberal entelektüel, Walter Lippmann Kolokyumu'nu organize etti. Kolokyum, Lippmann'ın piyasa ekonomisini savunan "İyi Toplumun İlkeleri Üzerine Bir Araştırma" adlı kitabının Fransızca çevirisinin yayımlanmasını kutlamak amacıyla Lippman'ın adına verildi. Ağustos 1938'de Paris'te toplanan grup, yeni bir liberal proje için çağrıda bulundu ve "neoliberalizm" adı, yeni oluşan hareket için düşünülen isimlerden biriydi. Ayrıca, Kolokyumu Paris merkezli kalıcı bir düşünce kuruluşuna dönüştürmek için çalışacakları Centre International d'Études pour la Rénovation du Libéralisme adlı bir merkez oluşturma konusunda anlaştılar.

Laissez-faire ekonomiyi destekleyen mevcut liberalizmin başarısız olduğu konusunda genel bir fikir birliği olsa da, devletin uygun rolü konusunda derin anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Rüstow ve Lippmann gibi "gerçek (üçüncü yol) neoliberal"lar, ekonominin güçlü devlet denetimi tarafından denetlenmesini savundu, Mises ve Hayek gibi eski okul liberalleri ise devletin tek meşru rolünün piyasa giriş engellerini kaldırmak olduğunu ısrarla savunmaya devam etti. Rüstow, Hayek ve Mises'in Büyük Buhrana neden olan liberalizmin kalıntıları olduğunu yazarken, Mises diğer gruba saldırdı ve savundukları ordo-liberalizmin aslında "ordo-müdahalecilik" anlamına geldiğinden şikayet etti.

Görüş ayrılıklarına bölünmüş ve mali kaynak açısından sıkıntılı olan Colloquium, genellikle etkisiz kaldı; Colloque katılımcısı Wilhelm Röpke'nin neoliberal fikirlerin bir dergisini kurma çabası gibi neoliberal fikirleri ilerletme girişimleri büyük ölçüde başarısız oldu. Kaderin bir cilvesi olarak, Colloquium'un çabaları II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle gölgelendi ve büyük ölçüde unutuldu. Bununla birlikte, Colloquium, henüz yeni doğan neoliberal hareketin ilk toplantısı olarak hizmet etti ve Colloquium'da bulunan birçok kişinin savaştan sonra oluşturduğu, çok daha başarılı bir çaba olan Mont Pelerin Cemiyeti'nin öncüsü olarak hizmet edecekti.

Mont Pelerin Cemiyeti 

Mont Pelerin Cemiyeti'nin 1947'de kurulmasıyla birlikte neoliberalizm önem kazanmaya başladı. Kurucu üyeler arasında Friedrich Hayek, Milton Friedman, Karl Popper, George Stigler ve Ludwig von Mises gibi isimler yer alıyordu. Yıllık olarak düzenlenen toplantılar, klasik liberal ve neoliberal entelektüellerin uluslararası bir "kim kimdir"i haline geldi. İlk konferans olan 1947 konferansının neredeyse yarısı Amerikalılardan oluşurken, 1951'e gelindiğinde Avrupalılar egemen hale geldi. Avrupa, topluluğun merkezi olarak kalmaya devam etti ve Avrupalılar liderlik rollerinde hakimiyet kurdu.

Merkezi planlamanın dünya çapında yükseldiği ve neoliberal politikalara etki etme imkanlarının sınırlı olduğu bir dönemde kurulan toplum, liberalizm ve kapitalizm savunucularını bir araya getiren bir "birleşme noktası" haline geldi, Milton Friedman'ın ifadesiyle. Gelişmiş dünyada bireysel özgürlüğün kolektivist eğilimlerden tehdit altında olduğuna inananlar, amaç beyanlarında belirttikleri gibi, aynı inancı paylaşıyorlardı:Medeniyetin merkezi değerleri tehlikededir. Dünya yüzeyinin geniş bölgelerinde insanlık onuru ve özgürlüğün temel koşulları zaten ortadan kalkmış durumdadır. Diğer yerlerde ise bu koşullar, mevcut politika eğilimlerinin sürekli tehdidi altındadır. Bireyin ve gönüllü grupların pozisyonu, keyfi güçlerin genişlemesiyle giderek zayıflatılmaktadır. Hatta Batı İnsanının en değerli sahibi olan düşünce ve ifade özgürlüğü, sadece azınlık pozisyonundayken hoşgörü ayrıcalığına sahip olduğunu iddia eden akımların yayılmasıyla tehdit altındadır. Bu akımlar sadece kendi görüşlerini baskılayıp silmek istedikleri tüm görüşleri ortadan kaldırmak için güç pozisyonu kurmayı amaçlarlar... Grup, bu gelişmelerin, tüm mutlak ahlaki standartları reddeden bir tarih görüşünün ve hukukun yönetimi arzulanabilirliğini sorgulayan teorilerin büyümesiyle teşvik edildiğini savunmaktadır. Ayrıca, özel mülkiyet ve rekabetçi piyasa inancının azalmasıyla teşvik edildiğini savunmaktadır... [Bu grubun] amacı, belirli ideallerden ve ortak kabul görmüş genel kavramlardan ilham alan akıllar arasında görüş alışverişini kolaylaştırarak, özgür toplumun korunmasına ve geliştirilmesine katkıda bulunmaktır.Cemiyet, bir yandan Büyük Buhran ile çöken serbest piyasa ekonomik uzlaşmasına ve diğer yandan Yeni Anlaşma liberalizmine ve İngiliz sosyal demokrasisine, bireysel özgürlüğe bir tehdit olarak gördükleri kolektivist eğilimlere karşı, neoliberal bir alternatif geliştirmeyi amaçladı. Klasik liberalizmin, yalnızca benzer düşüncelere sahip entelektüellerin yoğun bir tartışma grubuna çekilerek teşhis edilebilecek ve düzeltilebilecek yıkıcı kavramsal hatalardan kaynaklı başarısız olduğuna inanılıyordu; ancak liberal odaklanmanın bireycilik ve ekonomik özgürlük kavramlarına kolektivizme terk edilmemesi kararlı bir şekilde savunuluyordu.

İkinci Dünya Savaşı sonrası neoliberal akımlar 
Mont Pelerin Cemiyeti'nin oluşumundan sonra uzun yıllar boyunca, toplumun fikirleri genellikle siyasi politikanın kenarlarında kaldı, birkaç düşünce kuruluşu ve üniversiteyle sınırlı kaldı ve Almanya'daki ordo-liberallerle sınırlı ölçüde başarı elde etti. Bu, ekonomik daralmalar ve krizlerin ardışık bir şekilde yaşandığı 1970'lerde neoliberal politika önerilerinin geniş çapta uygulanmasıyla gerçekleşmeyecekti. Bu zamanla, neoliberal düşünce evrim geçirdi. Mont Pelerin Cemiyeti'nin ilk neoliberal fikirleri, Büyük Buhran'dan sonra artan devlet müdahalesi eğilimleri ile Büyük Buhran'ı üretenin serbest piyasa ekonomisi olduğuna inanan toplumun çoğunluğu arasında bir orta yol belirlemeyi amaçlamıştı. Milton Friedman, erken dönem makalesi "Neo-liberalism and Its Prospects"te şöyle yazmıştır: "Neo-liberalizm, on dokuzuncu yüzyıl liberal vurgusunu bireyin temel önemine dayanmaya devam edecek, ancak bu amaca ulaşmanın bir aracı olarak laisser-faire'nin yerine rekabetçi düzenin amacını koyacaktır", ki bu, devletin müdahalesini sınırlamayı gerektiren "sistemi denetlemek, rekabete elverişli koşullar sağlamak, tekel oluşumunu önlemek, istikrarlı bir para çerçevesi sağlamak ve acil sıkıntıları hafifletmek" içindir. 1970'lerde, Friedman'ın da dahil olduğu neoliberal düşünce neredeyse tamamen piyasa liberalizasyonuna odaklandı ve ekonomide neredeyse tüm devlet müdahale biçimlerine karşı çıkmaktaydı.

Neoliberal reformun en erken ve en etkili dönüşlerinden biri, 1970'lerin başında bir ekonomik krizin ardından Şili'de gerçekleşti. Başkan Salvador Allende dönemindeki sosyalist ekonomi politikalarının birkaç yıl süren ardından, 1973'te Augusto Pinochet diktatörlüğünde bir askeri darbe gerçekleşti ve Milton Friedman tarafından eğitim görmüş bir grup Şilili ekonomist olan Chicago Boys'un önerdiği kapsamlı neoliberal ekonomik reformların uygulanmasına yol açtı. Bu "neoliberal proje", "neoliberal devlet oluşumuyla ilgili ilk deneyim" olarak hizmet etti ve başka yerlerdeki neoliberal reformlar için bir örnek teşkil etti. 1980'lerin başından itibaren Reagan yönetimi ve Thatcher hükümeti, ABD ve Birleşik Krallık'ın 1970'ler boyunca deneyimlediği kronik stagflasyona karşı bir dizi neoliberal ekonomik reformu uyguladı. Neoliberal politikalar, Büyük Durgunluk'a kadar Amerikan ve İngiliz siyasetinde hakim oldu. İngiltere ve Amerika'daki reformun ardından, Latin Amerika, Asya-Pasifik, Orta Doğu ve Çin gibi ülkelerde önemli ölçüde neoliberal reformlar uygulandı. Ayrıca, Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası, yapısal uyum adı verilen bir süreçte kredilere reform şartları koymak suretiyle birçok gelişmekte olan ülkede neoliberal reformları teşvik etti.

Ekoller

Avusturya Okulu 
Avusturya Okulu, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Viyana'da ortaya çıkan bir ekonomi düşünce okuludur ve ekonomik olayları bireylerin amaçlı eylemlerinin yorumlanması ve analizi üzerine dayandırır. 21. yüzyılda, terim giderek Avusturya ekonomistleri Ludwig von Mises ve Friedrich Hayek'in serbest piyasa ekonomisini ifade etmek için kullanılmaya başlanmıştır ve aynı zamanda ekonomide devlet müdahalesine yönelik eleştirilerini içerir, bu da okulu neoliberal düşünceyle ilişkilendirir.

Carl Menger, Eugen Böhm von Bawerk, Friedrich von Wieser, Friedrich Hayek ve Ludwig von Mises gibi okulla ilişkilendirilen ekonomistler, değer teorisi konusunda subjektif teori, fiyat teorisinde marjinalizm, Friedrich von Wieser'in fırsat maliyeti teorileri, Eugen von Böhm-Bawerk'in zaman tercihi teorileri, ekonomik hesaplama problemi formulasyonu ve Marksist ekonomiye yönelik bir dizi eleştiri gibi ekonomi teorisine birçok dikkate değer katkıda bulunmuşlardır. Eski Federal Reserve Başkanı Alan Greenspan, Okul'un kurucularından bahsederken 2000 yılında "Avusturya Okulu'nun çoğu uygulama yaptıkları dönemden çok daha ileriye uzandığını ve [Amerika Birleşik Devletleri]'ndeki çoğu mainstream ekonomistin düşünme şekilleri üzerinde derin ve muhtemelen geri dönüşü olmayan bir etkisi olduğunu" söylemiştir.

Chicago Okulu 
Chicago ekonomi okulu, ekonomistler akademik topluluğu içinde bir neoklasik düşünce okuludur ve University of Chicago'daki fakülte etrafında yoğunlaşmaktadır. Chicago makroekonomi teorisi, 1970'lerin ortalarına kadar Keynesçiliği reddederek para teorisi olan monetarizmi tercih etmiş ve daha sonra akılcı beklentiler kavramına dayanan yeni klasik makroekonomiye yönelmiştir. Bu okul, Milton Friedman, George Stigler, Ronald Coase ve Gary Becker gibi University of Chicago ekonomistleriyle sıkı bir şekilde ilişkilendirilir. 21. yüzyılda, Mark Skousen gibi ekonomistler, Friedrich Hayek'in Viyana'da kariyerine başladığı ve Avusturya ekonomi okulu üzerinde etkisi olan bu okulu etkileyen önemli bir ekonomist olarak bahsederler.

Okul, genellikle piyasalardaki düzenlemeleri verimsiz olarak reddederek hükümetin müdahalesiz kalmasını vurgulamakta ve sadece merkez bankaları tarafından para arzının düzenlenmesini (monetarizm olarak) istisna olarak kabul etmektedir. Okulun destekçileri tarafından neoliberalizmle ilişkilendirilmesi bazen diretilse de, ekonominin müdahalesinin azaltılması ve serbest piyasa ideolojisi üzerindeki vurgusu, Chicago okulu ile neoliberal ekonomi arasında bir ilişki kurmuştur.

Washington Mutabakatı 
Washington Mutabakatı, genellikle neoliberalizmle ilişkilendirilen, Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve ABD Hazine Bakanlığı tarafından kriz yaşayan gelişmekte olan ülkeler için geliştirilen standartlaştırılmış politika önerileri setidir. Bu öneriler, genellikle IMF ve Dünya Bankası'ndan alınan kredilerin şartı olarak sunulur ve özellikle ticarete engellerin kaldırılması, enflasyonun kontrol altına alınması, devlete ait işletmelerin özelleştirilmesi ve hükümet bütçe açıklarının azaltılması üzerinde odaklanır. Williamson, neoliberalizmle herhangi bir ilişkiyi reddetmiş ve orijinal 10 maddeye yönelik pişmanlığını dile getirerek, bu maddelerin aslında mali disiplin ve makroekonomik istikrar modeli olması gerektiğini, monetarizm, arz yanlısı ekonomi veya minimal devletin (Williamson'ın Neoliberal modelin önemli unsurları olduğunu savunduğu) kapsam dışında olduğunu belirtmiştir.

Politik yönleri 
Neoliberal politikalar, serbest ticareti artırmayı amaçlayan ticaret engellerinin azaltılması ve diğer politikaların yanı sıra endüstrinin düzenlemesinin azaltılması, devlete ait işletmelerin özelleştirilmesi, hükümet harcamalarının azaltılması ve monetarizm gibi ekonomik liberalleşme etrafında odaklanır. Neoliberal teoriye göre, serbest piyasalar ekonomik verimliliği, ekonomik büyümeyi ve teknolojik yeniliği teşvik eder. Ekonomik performansı kötüleştirdiği genellikle düşünülen devlet müdahalesi, bu olguları teşvik etmeyi amaçlasa bile.

Ekonomik ve siyasi özgürlük 
Birçok neoliberal düşünür, ekonomik ve siyasi özgürlüğün birbirinden ayrılamaz şekilde bağlantılı olduğu görüşünü savunmaktadır. Milton Friedman, Capitalism and Freedom adlı kitabında ekonomik özgürlüğün, kendisi başlı başına mutlak özgürlüğün son derece önemli bir bileşeni olmasının yanı sıra siyasi özgürlük için de gerekli bir koşul olduğunu ileri sürmüştür. Merkezi kontrol altındaki ekonomik faaliyetlerin her zaman siyasi baskıyla birlikte geldiğini iddia etmiştir. Ona göre, düzenlemesiz bir piyasa ekonomisindeki tüm işlemlerin gönüllü niteliği ve izin verdiği geniş seçenek çeşitliliği, ekonomik açıdan insanları zorlamak için siyasi liderlerin gücünü büyük ölçüde azaltarak baskı kurucu temel tehditler oluşturur. Ekonomik faaliyetlerin merkezi kontrolünün ortadan kaldırılmasıyla ekonomik güç siyasi güçten ayrılır ve her biri diğerine karşı dengeleyici bir rol oynayabilir. Friedman, rekabetçi kapitalizmin özellikle azınlık gruplar için önemli olduğunu düşünmektedir, çünkü kişilere üretkenlikleriyle ilgisi olmayan nedenlerle ekonomik faaliyetlerinde ayrımcılıktan koruyan kişisel olmayan piyasa güçleri söz konusudur. Friedrich Hayek'in The Road to Serfdom adlı eserinde benzer bir argüman sunulmuştur: "Ekonomik kontrol sadece yaşamın bir kesimini kontrol etmek değildir; tüm amaçlarımız için araçların kontrolüdür." Bu argümanları destekleyerek, ekonomik özgürlüklerin artmasıyla siyasi özgürlüklerdeki beklentilerin yükseldiği, sonunda demokrasiye yol açtığı sıklıkla belirtilmiştir.

Serbest ticaret 

Neoliberalizmin merkezi bir özelliği serbest ticareti desteklemesi ve NAFTA gibi serbest ticareti mümkün kılan politikalarla sıklıkla ilişkilendirilmesidir. Neoliberal teorisyenler, serbest ticaretin ekonomik büyümeyi teşvik ettiğini, yoksulluğu azalttığını, karşılaştırmalı üstünlük nedeniyle daha düşük fiyatlar gibi ticaret kazanımlarının elde edildiğini, tüketicinin seçeneklerini maksimize ettiğini ve özgürlük için temel olduğunu savunurlar. Ayrıca, neoliberal teorisyenlere göre korumacılık tüketicilere zarar verir, onların daha yüksek fiyatlar ödemek zorunda kalmasına neden olur; bireyleri kaynakları yanlış kullanmaya teşvik eder; yatırımları bozar; yeniliği engeller; ve bazı endüstrileri tüketici ve diğer endüstrilerin maliyetine destekler.

Monetarizm 

Monetarizm, genellikle neoliberalizmle ilişkilendirilen bir ekonomik teoridir. Milton Friedman tarafından formüle edilmiş olan monetarizm, para arzının makroekonomik yönlerine odaklanırken, merkez bankacılığının etkilerine özellikle dikkat eder. Teori, para arzının aşırı genişlemesinin doğası gereği enflasyonist olduğunu ve para otoritelerinin öncelikle fiyat istikrarını korumaya odaklanması gerektiğini, bu hedefi diğer makroekonomik faktörlerden, örneğin ekonomik büyümeden daha önemli tutması gerektiğini savunur.

Monetarizm genellikle ekonomist Paul Volcker'in başkanlığı dönemindeki ABD Federal Rezerv politikaları ile ilişkilendirilir. Bu politikalar yüksek faiz oranları üzerine odaklanmış ve Amerika Birleşik Devletleri'nde 1970'lerin ve 1980'lerin başındaki yüksek enflasyonu sona erdirmekte önemli bir rol oynamış, aynı zamanda 1980-1982 dönemindeki ekonomik durgunluğa katkıda bulunmuştur. Monetarizm, özellikle merkez bankasının enflasyonu kontrol altına almak için faiz oranlarını yükselttiği Şili'de güçlü bir etkiye sahipti. Bu politika, enflasyonu başarıyla %10'un altına düşürmeye yardımcı oldu, ancak işsizlik oranlarında artışa neden oldu.

Ayrıca bakınız 

 Ekonomik küreselleşme

Kaynakça 

Liberalizm