Bahriye Üçok

Bahriye Üçok (10 Mayıs 1919, Trabzon - 6 Ekim 1990, Ankara), Türk tarihçi ve siyaset bilimci, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nin ilk kadın akademisyeni, Cumhuriyet Senatosu üyesi (1971-1977), Halkçı Parti'den Ordu milletvekili (1983-1987) ve Sosyaldemokrat Halkçı Parti parti meclis üyesi.

İlk yılları ve gençliği
Bahriye Üçok, Mehmet ve Nadire Bektaşoğlu'nun kızı olarak 10 Mayıs 1919'da Trabzon'da doğdu. İlkokul ve ortaokul eğitimini Ordu'da tamamlayan Üçok, İstanbul-Kandilli Kız Lisesinden mezundu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi'nde Orta Çağ Türk İslam tarihi bölümünde eğitim aldı. Aynı zamanda devlet konservatuvarında opera bölümünde de eğitim gördü. Mezun olduktan sonra kısa bir süreliğine DTCF fakültesinin kütüphanesinde aday kadrosunda memurluk yaptı. 26 Ekim 1942'de Samsun Lisesi'ne tarih öğretmeni stajyeri olarak atandı. Yaklaşık iki sene sonra, 21 Aralık 1944'te ise Ankara'da bulunan 4. Ortaokulda tarih ve coğrafya öğretmenliği görevine atandı.

7 Temmuz 1945 tarihinde Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim üyesi Ömer Coşkun Üçok ile evlendi. 1953'te Ticaret Lisesi'nde görevlendirildi. 16 Kasım 1953'te Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde İslam Tarihi Kürsüsü'nde asistan adayı olarak atanınca Ticaret Lisesi'ndeki görevinden ayrıldı. Üçok bu fakültenin ilk kadın öğretim üyesiydi. 28 Eylül 1954'te aday öğretim üyeliği bitti ve kadrolu asistan oldu. 25 Mayıs 1954'te ise evliliğinden Kumru adında bir kızı oldu.

Akademik kariyeri ve çalışmaları 
Bahriye Üçok, 1957 yılında İslam Tarihinde İlk Sahte Peygamberler adlı teziyle doktorasını tamamladı. Üçok, monografi niteliğindeki doktora tezinde, hicretin ilk on yılındaki İslam karşıtı faaliyetleri incelemektedir. Muhammed ve vaizleri aleyhinde Müslüman geleneğinde "yalancı peygamberler" olarak adlandırılan kişiler olan Esved el-Ansî, Tuleyha bin Huveylid, Müseylime ve karısı Secah'ın İslam'a karşı yürüttükleri mücadele doktrinlerini ve gösterdikleri değişimi açıkladı ve verdikleri mücadelenin siyasi ve sosyal nedenlerini ortaya çıkarttı. Üçok, doktora tezinde sahte peygamber hareketlerinin İslam tarihi üzerinde iki olumlu ve bir olumsuz etkisi olduğunu açıklamıştır. Ona göre sahte peygamberlere karşı verilen mücadele, Muhammed'in ölümünden sonra Muhacir ve Ensar arasında olası bir ayrılığı engellemiş ve aynı kabileden olan Müslümanlar ile gayrimüslimlerin farklı taraflarda savaşmasını önlemiştir. Tezinde bu durumun kabile bağlarının gevşemesine yol açarak İslam dininin yayılması adına olumlu bir etki yaptığını fakat aynı zamanda bu sahte peygamber hareketlerinin İslam'ın yayılmasını bir süre geciktirdiği için olumsuz bir etki yarattığını da ileri sürmüştür.1 Eylül 1961'de uzmanlık eğitimi alması adına Fransa'ya gönderildi. Bir sene sonra, 10 Eylül 1962'de ilahiyat fakültesindeki görevine geri döndü. 4 Aralık 1964'te, İslam Devletlerinde Kadın Hükümdarlar adlı eseriyle İslam Tarihi Kürsüsü'nde doçent unvanı kazandı. Üçok'a göre bu eseri "mücadeleden yılmayan, cesur ve kabiliyetli kadınların hayat hikayelerinden bahseder". Bu eserde, kadınların devlet yönetimindeki rolünün çok sayıda tarihî örneği olduğuna dikkat çekilerek, bu konuda Saba Melikesi Belkıs, Yehuda kraliçesi Atalya, Mısır kraliçesi Kleopatra, Palmira kraliçesi Zenobia gibi isimler örnek olarak sunulmuştur. Kitapta birçok Avrupa ülkesinde kadınların hükümdarlık yaptığına da vurgu yapılmıştır. İslam dünyasında yaşamış kadın hükümdarların faaliyetleri de verilmiştir.

1967 yılında doktora tezini genişletip düzenleyerek İslamdan Dönenler ve Yalancı Peygamberler adı altında yeniden yayınladı. Aynı yıl içinde Belleten dergisinde yayınlanan İslâm Devletlerinde Bazı Nâibeler makalesi, tarihte İslam dünyasındaki kadınların rolüne dair yapılan araştırmalarının devamı niteliğindedir. Bu çalışma, Avrupalı birçok bilim insanının genellikle İslam toplumlarında kadınların toplumsal ve kişisel yaşamdaki etkisini doğru bir şekilde değerlendirememesi ve kadınların yalnızca kocalarının eşleri olarak haremlerde izole bir hayat sürdüğü şeklinde yanlış bir algıya sahip olmaları gibi yanılgılara karşı bir tepki olarak yazılmıştır. Üçok, aynı zamanda Sasani İmparatorluğu'ndaki kadınların hukuki statüsünü inceleyen ve kadınların geniş haklara sahip olmalarının bu imparatorluğun çöküşüne katkıda bulunduğunu öne süren Christian Bartholomae'nin argümanlarına eleştirel bir yaklaşım sergilemektedir.

2021 tarihli bir çalışmaya göre Türkiye'de kadın ve din konusundaki "ilk kıvılcımı çıkaran" kişi Bahriye Üçok'tu. Üçok, Fransızca, az düzeyde Arapça ve orta düzeyde Farsça biliyordu. Türkiye'de orta ve yüksek öğretim kurumlarında ilahiyat programlarının yeniden öğretilmesi girişimlerine karşı aktif muhalefet yapıyordu.  Aynı zamanda Üçok'un, "Kur'an'a bağlı kalarak İslam dinini çağdaş bir bakış açısı ve hoşgörü" ile yorumladığı belirtilmiştir. Bu yüzden 1960'lı yıllardan itibaren çeşitli tehditlere maruz kaldığı ifade edildi.

Siyasi kariyeri

Cumhuriyet Senatosu'nda kontenjan senatörlüğü dönemi 
14 Ekim 1971 tarihinde Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay talimatıyla kontenjan senatörü seçildi. 2 Kasım 1971'de, Cumhuriyet Senatosu'nda Tayfur Sökmen tarafından Başkanlık Divanı kâtipliğine aday gösterildi ve senato oylamasıyla kâtip seçildi. Genel Kurulda muhtelif konularda yirmi üç konuşma yaptı. 1974 yılında kâtiplik görevine yeniden seçildi. 18-24 Kasım 1975 tarihlerinde Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ün Pakistan'a gerçekleştirdiği ziyarette refakatçi olarak bulundu. 14 Ekim 1977 tarihinde altı yıllık görev süresi doldu ve Cumhuriyet Senatosu'ndan ayrıldı.

CHP Ordu milletvekilliği dönemi 

Üçok, 1977'de Cumhuriyet Halk Partisi'ne katıldı. 12 Eylül Darbesi'nden ve 1982 Anayasasının kabul edilmesinden sonra siyasi partilerin kurulmasına izin verilen dönemde Halkçı Parti'nin kurucu üyelerinden biriydi. 1983 seçimlerinde de Halkçı Parti'den Ordu milletvekili adayı oldu ve milletvekili seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girdi. Mecliste milletvekili olarak görev yaptığı süre boyunca 15 kanun teklifi, 12 sözlü ve 37 yazılı soru önergesi verdi. Genel kurulda 33'ü kanun tasarıları hakkında olmak üzere toplam yetmiş kez konuşma yaptı. Bahriye Üçok, 11 Nisan 1984 tarihinde mecliste Diyanet İşleri Başkanlığı'na ilişkin sözlü sorular sordu ve bu sorulara dönemin Anavatan Partisi hükûmetinin Sanayi ve Ticaret Bakanı Kâzım Oksay cevap verdi. Üçok, Diyanet İşleri Başkanlığı'nı şu sözlerle eleştirdi:

Bu sözler üzerine dönemin Maliye ve Gümrük Bakanı Ahmet Alptemoçin, Üçok'a "bu meclisin vaktini işgâl etmeye hakkınız yok, sayın milletvekili" dedi. Gazeteci Oktay Akbal, 2000 tarihli köşe yazısında Üçok'un tehlikeleri haber veren bu sözlerinin dönemin ANAP milletvekili ve bakanlarınca dikkate alınmadığını, aynı kişilerin "gerçekleri konuşanları bastırmaya çalıştığını" anlattı ve Bahriye Üçok'un "büyük uyarısının güncelliğini koruduğunu" belirtti.

Sosyaldemokrat Halkçı Parti ve Atatürkçü Düşünce Derneği kurucu üyeliği 

Milletvekilliği süresi dolunca meclisten ayrılan Üçok, siyasetle ilgilenmeye devam etti. Halk Partisi ve Sosyal Demokrasi Partisi'nin birleşmesinde rol aldı. 1986'da bu birleşme ile birlikte kurulan Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin üyesi oldu. Üçok, 1988 yılında TRT'de katıldığı Açıkoturum adlı televizyon programında Kur'an'daki ayetleri örnek göstererek, İslam'da örtünmenin kadınlar için zorunlu tutulmadığını açıkladı. Bu programdan sonra Bahriye Üçok'a "çok sayıda tehdit telefonu ve mektubu" geldi. 27 Ekim 1988'de eşi Coşkun Üçok'un ölümünden sonra da Bahriye Üçok'a tehdit telefonları geldi ve hatta telefonla gelen tehditlerden birinde bayıldığı için hastaneye kaldırıldı.

Üçok, 19 Mayıs 1989 tarihinde kurulmuş Atatürkçü Düşünce Derneği'nin kurucuları arasındaydı. 1990 yılı Eylül ayında ise SHP'nin parti meclis üyesi seçildi. Atatürkçülük ve laiklik hakkında yazılar kaleme alarak ve konferanslar düzenledi, laik ve demokratik sistemin destekçisi olarak faaliyetlerde bulundu. Bahriye Üçok'un katıldığı toplantılarda sık sık vurguladığı konular arasında laiklik, kadın hakları ve irtica tehlikesi bulunuyordu. Özellikle laiklik ve kadın hakları konularına odaklanan ve "aydın bir din bilgini" olarak bilinen Üçok, "Laikliğin Savunucusu İlahiyatçı" olarak tanındı. Buna ek olarak Üçok, üniversitelerde türbanın serbest bırakılmasına mecliste karşı çıktı. Uğur Berk Kalelioğlu'ya göre Bahriye Üçok'un Atatürkçü Düşünce Derneği'nin kurucu üyeleri arasında yer alması, "Mustafa Kemal vizyonu ve Atatürkçü düşünceye 'din karşıtlığı' doğrultusunda yöneltilen eleştirilere bir karşı duruş" olarak nitelendirilebilir.

26 Eylül 1990 tarihinde ise Almanya'nın Tübingen şehrinde "İslam'da Kadın" konulu bir konferans verdi. Bu konferansta İslam'da kadın, Türk kadınının yasal hakları, Türk kadınının Türkiye ve Almanya'daki sosyal yaşantısı gibi konular üzerinde konuşma yaptı. Üçok aldığı tehditlerden dolayı duyduğu endişe sebebiyle kendisini konuşmacı olarak davet eden Tübingen Türk Derneği üyelerinden koruma talep etti. Yerel polis teşkilatı, Üçok'un korunması için konferans süresince yanında iki kadın polis bulundurdu.

Üçok, 1990 yılında SHP tarafından hazırlanmakta olan laiklik raporu üzerine çalışıyordu. Bu raporun parti meclisine ve merkez yürütme kuruluna sunulmasından sonra kamuoyuna yayımlanması planlanıyordu. Ölümünden üç gün önce tamamlayıp raporu dönemin SHP genel başkanı Erdal İnönü'ye sundu. "Gerici faaliyetlere sağlanan maddi desteğin büyüklüğüne" ve bunun için yayınlanan kararnamelere ve yürürlüğe giren yasalara vurgu yapan raporun yedi sayfalık özeti basın kuruluşlarına dağıtıldı. Üçok, yazdığı bu raporda irticanın "iktidarın koruyucu kanatları altında gittikçi semirmekte olduğunu" ve "dinsel kökenli çabaların 1982'den sonra anayasallaştığını" yazdı.

Ölümü 
Bahriye Üçok ve kızı, 6 Ekim 1990, saat 16.00 sıralarında kızı Kumru Üçok ile pazardan eve döndü. Çankaya, Köroğlu Caddesi, 15 numaralı evinin kapısında "Ekspres Kargo'dan ismine gönderilen" ve kendisi adreste bulunamadığı için kargo bürosuna geri dönmüş bir paketin elden teslim alınmasını talep eden bir nota rastladı. Bunun üzerine kızı Kumru Üçok, Kuzgun Sokak'taki Ekspres Kargo şubesinden paketi aldı ve eve geldi. Kumru Üçok'un paketi kapının önündeki pazar çantalarının yanına bırakmasının ardından Bahriye Üçok paketi aldı. Paketi eline alıp ipini kesen Üçok, içinde iki kitap buldu. Kitapları çıkartmakta zorlanan Bahriye Üçok, kızına "Bunu çok sarmışlar, içinde bir şey olmasın? Bunu ben dışarda açayım, sen uzak dur" dedi. İçinde dinî kitaplar bulunan paketin patlamasıyla Bahriye Üçok'un iki kolu ve bir bacağı bedeninden ayrıldı. Patlama üzerine etrafta bulunan insanlar ve polislerin yardımıyla Hacettepe Tıp Fakültesi acil servisine kaldırıldı. 17.30'da hastaneye gelen Üçok'un kalbi durmuştu. Bahriye Üçok, saat 20.00'de ameliyata alınamadan öldü.Dönemin SHP genel başkanı olan Erdal İnönü, parti genel sekreteri Hikmet Çetin tarafından telefonla aranarak Bahriye Üçok'un ölümünden haberdar edildi. İstanbul'dan Ankara'ya giden Erdal İnönü, aynı gün 21.50 sularında Bahçelievler'de akrabalarının evine gitmiş olan Kumru Üçok'a başsağlığı diledi ve kendisini teskin etti.

9 Ekim 1990'da Bahriye Üçok'un cenazesi Maltepe Camii'nden kaldırıldı. Cenaze namazından önce dönemin cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın gönderdiği ve üzerinde "Cumhurbaşkanı" yazan çelenk protesto edildi. Çelenk orada bulunan görevliler tarafından ters çevrildi ve cami dışına çıkarıldı. Üçok'un cenaze töreni, Ankara Üniversitesi Rektörlüğü'nde, saat 08.30'da gerçekleştirildi. Cenaze törenine Erdal İnönü, Süleyman Demirel, dönemin meclis başkanı Kaya Erdem, SHP yöneticileri, SHP il ve ilçe örgütleri, DYP, HEP, CDGP genel başkanları katıldı. Bunun yanı sıra meslek odalarından temsilciler, Türk-İş'e bağlı sendikalar da cenaze törenindeydi. Törene toplam 30 bin civarı kişi katıldı. Üçok'un cenazesi, Karşıyaka Mezarlığı'na defnedildi.

Soruşturma ve yargılamalar 
Bahriye Üçok'a gerçekleştirilen bombalı suikasti "İslami Hareket" adlı bir örgüt üstlendi. Söz konusu örgüt adına konuştuğunu belirten bir kişi, Cumhuriyet gazetesini arayıp Bahriye Üçok'u "tesettür konusundaki düşünceleri yüzünden cezalandırdıklarını" ve "İslam'a sınır koyanları idam etmeyi borç bildiklerini" söyledi. Ankara Emniyet Müdürlüğü'nden yetkililer de Üçok'un son zamanlarda "sık sık tehdit edildiğini" belirtti. Dönemin Ankara Emniyet Müdürü Mehmet Ağar, paketi kargoya verenlerin kimliğinin belirlenmesi için çalışıldığını söyledi. Ankara Valisi Saffet Arıkan Bedük, paketin gönderici kısmında "İlmi Araştırmalar Vakfı" adlı bir kurumun yazdığını belirtti ve bu tipteki suikast girişimlerinde paketin üstünde yazan gönderici bilgilerinin "çoğunlukla doğru olmadığını" vurguladı. Bahriye Üçok'un suikast sonucu ölümünün araştırmasında polis, Devlet Güvenlik Mahkemesi ve Milli İstihbarat Teşkilatı görev aldı. MİT, İslami Hareket adlı örgütle alakalı araştırma yaptı ve yurtdışıyla bağlantısı hakkında bilgi toplamaya çalıştı. Güvenlik güçlerinin İslami Hareket adlı örgüte dair hiçbir bilgisi olmadığı ve soruşturmanın "tıkanıp kaldığı" belirtildi.

7 Ekim 1990'da Anadolu Ajansı'nı arayan biri, suikasti "Ülkücü Gençlik Albay Fetih Ordusu" adına üstlendiklerini belirtti. Bunun üzerine polis yetkilileri, bu örgütle ilgili bir bilgiye sahip olmadıklarını ve olayın istismar edilmesi veya hedef saptırmak için artık herkesin suikasti üstlenebileceğini ifade etti. Polis, soruşturmanın ilk aşamasında, bombanın yapımında kullanılan patlayıcı madenin NATO'ya üye ülkelerde üretilen ve Orta Doğu'daki İslami terör örgütlerinin kullandığı bir plastik patlayıcı olduğunu tespit etti. Aynı zamanda polis, Üçok'a kitap içinde gönderilen ve nitrogilserin içeren patlayıcının aynı yıl Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınevi'nde de kullanıldığını belirtti fakat aynı yıl içinde Diyanet'te yaşanan patlamadan çıkan yangını söndürürken kullanılan su yüzünden Üçok'a gönderilen bomba ile Diyanet'teki patlamaya sebep olan maddenin net bir şekilde karşılaştırmaya tabî tutulamayacağını ifade etti. Daha sonra polis, bombanın yine Orta Doğu merkezli örgütlerin kullandığı C-4 tipi patlayıcı olduğunu açıkladı.

Bomba paketini Üçok'a yollayanları görmüş tek kişi, Ekspres Kargo şirketinin teslimattan sorumlu çalışanı Gülay Calap'tı. Gülay Calap polise ifade vererek paketi ona teslim edenlerin eşkallerini ayrıntılı bir şekilde anlatıp robot resimlerinin çizilmesine yardımcı oldu fakat ifadesini verdikten sonra kayıplara karıştı. Calap, Bahriye Üçok'un ölümünden dört sene sonra, 16 Ocak 1994'te Türkiye Devrimci Halk Partisi İzmir sorumlusu olması dolayısıyla gözaltına alındı. Örgütün PKK'yla ilişkili olması sebebiyle Calap mahkemede 22 yıl 6 ay hapis cezası aldı. "Kargocu kız" olarak anılan Gülay Calap, 4 yılı Çanakkale E Tipi Cezaevi'nde olmak üzere toplam 16 yıl hapis yattıktan sonra tahliye edildi.

Umut Davası kapsamındaki gözaltılar, yargılamalar ve cezalar 

Güvenlik güçleri tarafından İstanbul'da bulunan "Hizbullah İlim Grubu"na 17 Ocak 2000'de bir operasyon düzenlendi. Bu operasyonda ele geçirilen CD ve disketlerdeki bilgilerden yola çıkılarak Uğur Mumcu'yu öldürenlerin bulunması için polis tarafından 21 Şubat 2000'de Umut Operasyonu adlı operayon başlatıldı. Türkiye genelinde yüzden fazla kişi, bu operasyon kapsamında şüpheli sıfatıyla gözaltına alındı. Operasyon ve gözaltılardan sonra soruşturmayı yürüten savcı Hamza Keleş tarafından 11 Temmuz 2000 tarihinde "Umut Davası" adlı dava açıldı. Bu dava, gazeteci ve yazar Uğur Mumcu suikastının sorumlularını yakalamak amacıyla başlatılmıştı fakat daha sonra ortaya çıkarılan bağlantılar sonucunda Ahmet Taner Kışlalı, Muammer Aksoy ve Bahriye Üçok'un suikastları dahil 22 olayı içeren bir davaya dönüştü.

İlk yargılama sürecindeki savcı iddianamesinde, Tevhid-Selam ve Kudüs Ordusu ismindeki örgütün yöneticisi ve üyesi olan sanıkların "Türkiye'deki mevcut anayasal düzeni silah zoruyla değiştirerek, yerine İran rejimine benzer bir İslam devleti kurmayı" amaçladığı belirtildi. Sanıklardan Ferhat Özmen, yolladığı bombalı paketle Bahriye Üçok'u öldürdüğünü itiraf etti. Dava kapsamında 17 sanığın yargılanması 14 Ağustos 2000'de başladı. Sanıklardan Ferhat Özmen dahil 9'una Türk Ceza Kanunu'nun 146/1. maddesine göre idam cezası, ikisine 22 yıl 6 aydan az olmamak üzere ağırlaştırılmış hapis cezası, dördüne 15 ila 22 yıl 6 ay hapis cezası ve kalan ikisine 4 yıl 6 ay ila 7 yıl 6 aya kadar hapis cezası istendi. 7 Ocak 2002 yılında sonuçlanan davada Necdet Yüksel ve Rüştü Aytufan'a verilen müebbet hapis cezaları onandı. Dava sonuçlanmış olsa da, Yargıtay tarafından sanıkların bir kısmı için verilen kararları bozuldu. Ferhat Özmen ve diğer birkaç sanığın cezaları, Gülay Calap'ın paketi kendisine teslim ettiğini iddia ettiği Ferhat Özmen ile yüzleştirilmemiş olmasından ve buna ek birkaç sebepten daha iptal edildi.

İkinci yargılama sürecinde ise 16 Nisan 2003 tarihindeki duruşmada Gülay Calap ve Ferhat Özmen mahkemede karşı karşıya getirildi. Calap, olayın üzerinden uzun süre geçtiğinden kendisine paketi veren kişiyi tanıyamayacağını ifade etti. Yargılama sürecinin sonunda, mahkeme tarafından 28 Temmuz 2005'te Ankara 11. Ağır Ceza Mahkemesi Ferhat Özmen'e hiçbir indirim olmaksızın ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verildi ve 2006'da cezası onandı. Ceyhan Mumcu, Ankara Cumhuriyet Başsavcı vekilliğine 4 Haziran 2008'de bir dilekçe vererek Gülay Calap, Calap'ın avukatı Filiz Kalaycı ve gazeteci Fehmi Koru'nun ifadelerinin alınmasını talep etti. Davada verilen son cezalar Mart 2014'te Yargıtay'ın 9. Ceza Dairesi tarafından onandı. Yargıtay bu onama kararında Tevhid Selam ve Kudüs Ordusu örgütünün Bahriye Üçok'u öldürdüğünü açıkladı. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, kararında İran bağlantılı örgütleri öne çıkardı. Tevhid-Selam örgütünün 1985 yılında İstiklal ve Şehadet dergileri, ardından da Tevhid ve Selam gazetesi etrafında örgütlendiğini kaydeden Yargıtay, bu örgütlerin radikal dini fikirlere sahip olduğunu ve İran devriminin yöntemini benimsediğini savundu. Yargıtay, buna ek olarak, bu örgütlerin amacının Türkiye Cumhuriyeti topraklarında İran gibi bir şeriatla yönetilen bir devlet kurmak olduğunu vurguladı.

2017 yılında Ankara 11. Ağır Ceza Mahkemesi, "terör örgütü kurmak ve yönetmek" suçundan hapis yatmakta olan Hasan Kılıç, Mehmet Ali Tekin, Mehmet Şahin, Yusuf Karakuş ve Recep Aydın'ın Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasının ardından bu hükümlülerin yeniden yargılanmasına karar verdi. Bu beş sanık da cezalarının infazı durdurulduğu için tahliye edildi. Günümüzde Umut Davası kapsamında yargılanmış 17 sanıktan Ferhat Özmen ve Necdet Yüksel dışında şu an cezaevinde bulunan kimse yoktur.

Suikasta tepkiler ve hükûmete eleştiriler 
Dönemin cumhurbaşkanı Turgut Özal, Üçok'un öldürülmesinden derin üzüntü duyduğunu ifade etti. "Saldırıyı nefretle telin ettiğini" belirten Özal, Bahriye Üçok'un aldığı görevlerde Türkiye'ye değerli hizmetler verdiğini vurguladı. Başbakan Yıldırım Akbulut ise kimsenin buna benzer olaylarla bir yere varamayacağını belirterek saldırıyı lanetledi ancak bu olayı, "1980 öncesindeki Türkiye'deki hareketlerle aynı şekilde mütalaa etmenin yanlış olduğunu" öne sürdü. TBMM Başkanı Kaya Erdem, "...Türk milletinin cumhuriyet ilkelerine ve demokrasiye olan inanç ve güveni karşısında bu karanlık odakların çirkin emellerine ulaşmaları asla mümkün değildir" diyerek bombalı saldırıyı lanetledi.

SHP genel başkanı Erdal İnönü, emniyet birimlerinin suçluları bulacak kuvveti olduğunu fakat bunu isteyip istemediklerinden emin olmadığını ifade etti. Hükûmet bulmasa dahî kendilerinin bu olayı aydınlatacaklarını söyleyen İnönü, "tek tek hepimiz öldürülsek de, biz bunları demokrasi içinde aşacağız. Bir kişi de kalsa çağdaş olarak yaşyacağız. Kimsenin kuşkusu olmasın. Ama iktidar nerede?" sözleriyle ANAP hükûmetini eleştirdi. Ayrıca Üçok'un inançlı bir Müslüman olduğunu belirterek kendi ülkesinde dindar fakat laik bir çevrede yaşam sürmek isteyenlere yardım eden biri olduğunu ifade etti. DYP genel başkanı Süleyman Demirel ise saldırının bir "tertip" olduğunu belirtti ve Erdal İnönü'yü TBMM'de bulunan odasında ziyaret ederek başsağlığı diledi. Suikastın faillerinin derhal bulunmasını ve cezalandırılmasını isteyen Demirel, "...devlet, devlet gibi; hükûmet, hükûmet gibi olma mecburiyetindedir. 15 cinayetin hiçbrinin faili bulunamamıştır ... Her defasında söyleniyor. Kanı yerde kalmayacaktır deniliyor. Ama ondan ibaret kalıyor..." sözleriyle hükûmete eleştiride bulundu. 

Uğur Mumcu'ya göre Bahriye Üçok, Atatürk İlkeleri'ni savunduğu için öldürüldü. Mumcu, hükûmeti Üçok'un cinayetine karşı sessiz kaldığı gerekçesiyle eleştirdi ve "Atatürk İlkeleri'ni savunmanın artık bir cesaret işi olduğunu" söyleyerek tıpkı Bahriye Üçok ve öldürülmüş diğer Atatürkçü çizgideki aydınlar gibi "demokrasinin kendisinin de terör kurbanı olacağını" ileri sürdü. Bülent Ecevit'i de cenazeye katılmaması dolayısıyla eleştirdi.

Gazeteci Hasan Cemal, Üçok'u öldürenlere yönelik olarak Türkiye'yi Orta Çağ karanlığına çekemeyeceklerini, "laik ve özgür düşünceyi susturma şansları olmadıklarını" ifade etti. Hikmet Çetinkaya, ANAP iktidarının özgürlükçü ve laik düşüncelerin gelişimine bir fayda sağlamadığını, en azından Üçok'u öldürenleri ve ilişkili örgütleri yakalayıp adalete teslim etmelerinin iyi olacağını söyledi.

Mirası 
Ölümünün ardından adı, İzmir'de önemli bir meydana, bir bulvara, Narlıdere'de bir park ve bir mahalleye; Artvin, Edirne, Kocaeli, Bursa ve Ankara'da da birer caddeye, İstanbul Kadıköy Belediyesi'ne ait bir çocuk yuvasına verilmiştir.

Eserleri 

 "İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler", İlahiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 1967.
 "İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler", Millî Eğitim Basımevi, İstanbul, 1981.
 "İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler Hicri 7. - 11. Yıllar", Cem Yayınevi - İslam Araştırmaları, İstanbul, 1996
 "İslam Devletinde Kadın Hükümdarlar", Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1965
 "İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar", Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları - İslam Tarihi, Ankara, 1981.
 "İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar", Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2011.
 "Atatürk'ün İzinde Bir Arpa Boyu", Cem Yayınevi, İstanbul, 2000.
 "Şeriat Sarmalında Türkiye", Cumhuriyet Kitapları - Siyasal Bilimler, İstanbul, 2010.
 "İslam Tarihi Emeviler Abbasiler (Bilim ve Kültür Esereri Dizisi MEB. Ankara 1983)

adlı yapıtları bulunan Üçok, birçok makale ve araştırma yazısı da kaleme aldı. Aly Mazahéri'nin "Ortaçağda Müslümanların Günlük Yaşayışları" adlı yapıtını da Türkçeye kazandırdı.

Ayrıca bakınız 

 Türkiye'de İslam
 Türkiye'de laiklik
 Türkiye'de kadın cinayeti

Notlar

Kaynakça 
ÖzelGenel

Dış bağlantılar 
 Bahriye Üçok'un Türk Tarih Kurumu'nda Türkçe ve yabancı dillerde yayınlanmış eserleri

1919 doğumlular
Trabzon doğumlu bilim insanları
Trabzon doğumlu siyasetçiler
1990 yılında ölenler
Ankara'da ölenler
Karşıyaka Mezarlığı'na defnedilenler
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde öğrenim görenler
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyeleri
TBMM Cevdet Sunay tarafından seçilen Cumhuriyet Senatörleri
TBMM 17. dönem Ordu milletvekilleri
TBMM Cumhuriyet Senatosu Başkanlık Divanı Kâtip Üyeleri
Türkiye'deki faili meçhul cinayetler
Suikast sonucu ölen Türk gazeteciler
Suikast sonucu ölen Türk siyasetçiler
Suikast sonucu ölen Türk akademisyenler
SHP Parti Meclisi üyeleri
TBMM Millî Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Komisyonu
Suikast sonucu ölen Türk yazarlar
Türkiye'de cinayet sonucu ölenler
20. yüzyıl Türk siyasetçileri
20. yüzyıl Türk tarihçileri
20. yüzyıl Türk yazarları
Cumhuriyet (gazete) kişileri
Cumhuriyet Halk Partisi mensubu siyasetçiler
Sosyal Demokrasi Partisi mensubu siyasetçiler
Kurgusal olmayan eserler veren Türk yazarlar
Türk sosyologlar
Türk kadın milletvekilleri
Atatürkçüler
1990'da cinayet
20. yüzyıl Türk kadın yazarları
Türk sekülaristler
İslami terör nedeniyle öldürülen insanlar
Türk kadın aktivistler