Coulomb kanunu

Coulomb yasası, ya da Coulomb’un ters kare yasası, bir fizik yasasıdır. Elektrik yüklü tanecikler arasındaki elektrostatiği tanımlar. Bu yasa 1785'te  Fransız fizikçi Charles Augustin de Coulomb tarafından yayınlanmıştır ve klasik elektromanyetizmadaki önemli bir gelişmedir. Coulomb yasası Gauss yasasından ve vice versa(bahsi geçen hadisenin tam tersinin de geçerli olduğunu anlatmak için kullanılır)dan türetilmiştir. yasa elektromanyetizmin prensibi durumuna gelmiştir.

Tarihçe 

Antik Akdeniz toplumlarında, kehribar çubuğunun kedi kürküne sürtüldüğünde tüy gibi hafif nesneleri çektiği bilinirdi. MÖ 600'de Miletli Thales statik elektrik üzerine bir takım gözlemler yaptı. Gördüğü şeyi, sürtünmenin mıknatıs görevi gördüğüne yordu. Buna karşın manyetit gibi minerallerin sürtünmeye ihtiyacı yoktu. Thales, bu çekim olayının manyetik alandan dolayı olduğu konusunda yanılıyordu fakat bilim daha sonra manyetizma ve elektriklenme arasında bir bağlantı olduğunu kanıtladı. Elektrik 17. Yüzyıla kadar bir merak olarak kalmıştır. Ardından  William Gilbert adında bir İngiliz bilim insanı, mıknatıs taşını kehribarla sürterek oluşan statik elektrikle ilgili elektrik ve manyetizma hakkında araştırmalar yaptı ve bilime Latince bir kelime kazandırdı: electricus. Electricus küçük objelerin sürtündükten sonra birbirini çekme özelliği anlamına geliyordu. Bu kelime İngilizce’de electric ve electricity kelimelerini çağrıştırıyordu ve Thomas Browne’ nin 1646’da kurulmuş olan Pseudodoxia Epidemica’sının ilk baskısında görülmüştü.
18. Yüzyılın ilk araştırmacıları, elektriksel kuvvetin yerçekim kuvveti olayında olduğu gibi(ters kare yasası) uzaklıkla azaldığını saptamışlardır. 
Elektrikle yüklenmiş olan küreler üzerinde yapılan deneylere dayanarak, İngiliz bilim insanı Joseph Priestley ise elektriksel kuvvetin ters kare yasasına uyduğunu ileri süren ilk kişiydi. Fakat bu konunun detaylarına inemedi.

1769’da İskoç fizikçi John Robison, yüklü iki cismin birbirini itmesi olayının aynı işaretli yüklerle olduğunu deneylerinde gözlemlediğini duyurdu.
1770'lerin başında İngiliz bilim insanı Henry Cavendish, yüklü iki cismin arasındaki kuvvetin bağlı olduğu yük ve uzaklık olgusunu keşfetmişti fakat bu keşfi hiçbir yazılı kaynakta yer almamıştı.
Sonunda 1785'te Fransız fizikçi Charles-Augustin de Coulomb, elektrik ve manyetizma hakkında yazdığı ilk üç raporunda bu yasanın kendi yasası olduğunu belirtti. Yayınlanan bu raporlar elektromanyetizmanın temeli sayılmıştır. Charles-Augustin de Coulomb yüklü cisim arasında itme ya da çekmeyi saptamak için burulma terazisini kullanmıştır. Daha sonra noktasal iki yükün arasındaki elektriksel kuvvetin yükle doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılı olduğunu saptamıştır.

Yasa 
Coulomb yasası der ki:
İki noktasal yükün arasındaki elektrostatik kuvvet yüklerin skaler çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır . 
Bu iki cismin yüklerinin işaretleri eğer aynı ise(pozitif-pozitif gibi) birbirlerini iterler, eğer farklıysa birbirlerini çekerler .

Coulomb yasası aynı zamanda basit bir matematik eşitliği gösterir. 
 ve 
 Coulomb sabitidir (),  ve  yük büyüklükleridir,  skalerdir ve yüklerin arasındaki uzaklıktır,  vektörel olarak yüklerin arasındaki uzaklıktır ve .  kuvvetini bularak,  tarafından uygulanan          üzerindeki kuvveti bulmuş oluruz. Eğer  kullanılmış olsa, o zaman da   üzerindeki kuvvet bulunmuş olunurdu. Bu kural Newton'un üçüncü yasası için de kullanılmaktadır: .

Birimler 
Elektromanyetik teori açıklanırken genellikle Uluslararası Birimler Sistemi kullanılır. Kuvvet Newton (birim) ile ölçülür, yük coulomb ile ve uzaklık metre birimiyle ölçülür. Coulomb sabiti  ile gösterilir.   yalıtkanlık sabitidir ve birimi C2 m−2 N−1. Ve  bağıl yalıtkanlık sabitidir. 
Elektrik alanın birimi ise birim metredeki voltdur.

Elektrik alanı 
[[Dosya:Electric field one charge changing.gif|küçükresim|İki cisimin yüklerinin işaretleri eğer aynı ise birbirlerini iterler,eğer farklıysa birbirlerini çekerler.]]
Elektrik alanı bir vektör alanıdır. Coulomb kuvveti, uzaydaki her test yükü ile bağdaştırılır.  Daha basitçe, elektrik alanı basit bir noktasal yük kaynağı üretilir. Coulomb kuvvetinin büyüklüğü ve yönü  ,  test yükü üzerindeki,  elektrik alanına bağlı olarak,  eşitliği ile bulunur. Elektrik alanı çizgileri düz çizgilerdir ve pozitif yüklü cisimde, cismin merkezinden dışarı doğru iken, negatif yüklü cismde çizgiler dışarıdan cismin merkezine doğrudur. 
Elektrik alanı  Coulomb yasasından türetilir. Boşlukta bir test yükü ve noktasal yük kaynağı seçildiğinde, oluşan elektrik alanı noktasal yük kaynağı tarafından oluşur ve formülüze edilmiş şekli ise:
.

Coulomb sabiti
Coulomb sabiti Coulomb yasasında bir orantı faktörü olarak yer almaktadır ayrıca elektrikle ilgili birçok formülde yer almaktadır.  ile gösterilir. Aynı zamanda elektrik kuvveti sabiti ya da elektrostatik sabiti diye de anılmaktadır. Coulomb sabitinin tam değeri:

Yasanın geçerli olması için koşullar
Coulomb yasasının geçerli olabilmesi için iki koşul gerekmektedir.
Yükler, noktasal yük olmalıdır.
Yükler birbirlerine göre hareketsiz olmak zorundadır.

Skaler formu
Skaler formu demek, kuvvetin sadece büyüklüğünü bulmaya yöneliktir yani yönü hesaba katılmamaktadır. Sadece büyüklüğü ve işaretiyle ilgilenildiğinde   kuvvetinin  ve  üzerindeki anlık etkisi:

 aradaki uzaklık,  Coulomb sabitidir.  çarpım sonucu eğer pozitif çıkarsa birbirlerini itiyor demektir. Eğer sonuç negatif çıkarsa yükler birbirlerini çekiyor demektir.

Vektör formu

Vektör olan    tarafından oluşur,diğer vektör  de  tarafından oluşur.  olduğu zaman cisimler birbirini iter (resimde olduğu gibi),   olduğu zaman ise cisimler birbirini çeker. Kuvvetler her zaman birbirine eşit olur.
Coulomb yasasına göre  kuvvetinin,       pozisyonunda ve herhangi bir diğer yük olan  ,  pozisyonunda eşitliği:

, birim vektörleri , ve  elektrik sabiti.
Coulomb yasasının vektör formu, birim vektörün yönü ile yasanın basitçe skaler tanımı ,  den   e paralel çizgidir. Eğer iki yük değeri aynı işaret ise, yük çarpımları pozitif olacaktır ve  üzerindeki kuvvetin yönü  şeklinde olacaktır. Yükler birbirlerini itecektir. Eğer yükler zıt işaretlelerse   skaler çarpımı negatif olur ve
 üzerindeki kuvvetin yönü   şeklinde olur. Yükler birbirini çekecektir. Newton’un üçüncü yasasına göre, elektrostatik kuvvet ,  den oluşmaktadır.  şeklinde gösterilmektedir.
Ayrık yükler sistemi
Üst üste gelim ilkesi(örtüşüm ilkesi) Coulomb yasasın içerdiği yük sayısını istenilen sayıda olmasına izin vermektedir. Yüklü cisimler nedeniyle oluşan herhangi bir yük üzerindeki kuvvet, basitçe diğer yükler üzerine etki eden kuvvetlerin vektörel toplamı ile bulunur. Bulunan kuvvet toplamı elektrik alanına paraleldir. Boşluktaki ayrık sistem  nedeniyle,  pozisyonundaki  üzerindeki   kuvveti:

'ninci yükün sırasıyla  ve   büyüklük ve pozisyonudur.  birim vektör  ve yönü ise; (yönü ise  den  a doğrudur).

Sürekli yük dağılımı
Bu konuda doğrusal üst üste gelim ilkesi kullanılır. Sürekli yük dağılımında, integral kullanılır. Çünkü sonsuz küçük sayıdaki parça noktasal yük  gibi davranır ve sonsuz sayıdaki noktasal yükün kuvveti de integral yoluyla bulunur. Bu yük dağılımı doğrusal, alansal ya da hacimseldir. Doğrusal yük dağılımında (telin içindeki yük için ideal yaklaşımdır)  bize  konumunda,  uzunluğunun sonsuz küçük parçasında, birim uzunluktaki yük miktarını verir.
.
Alansal yük dağılımında (paralel kondansatörler için ideal yaklaşımdır),  bize  pozisyonunda,  sonsuz küçük alan içinde, birim alandaki yük miktarını verir.

Hacimsel yük dağılımında (mesela hacimsel bir metal kütlede),  bize  konumunda,  sonsuz küçük hacimde, birim hacimdeki yük miktarını verir.

Boşlukta  konumundaki küçük test yükü olan   yük dağılımdaki integral ile bulunur.

 Coulomb yasasını doğrulamaya yönelik basit deney 

Coulomb yasasını basit bir deneyle doğrulamak mümkündür. İki küçük küre düşünelim. Kütlesi  olsun, yükleri ise aynı işaretli ve  olsun.  uzunluğunda ve kütlesi ihmal edilen iki halattan sarkıtılmış olsunlar. Her bir küre üzerine etki eden kuvvet üç tanedir bunlar: Ağırlık , halat gerilimi  ve elektrik kuvvvettir  .
Denge konumundan:

Ve

Eşitlik (), eşitlik ()’ye  bölündüğünde:

 küreler arasındaki uzaklık,  kürelerin birbirine yaptığı itme kuvveti

Yani:

Eğer yüklerden birisinin yükünü boşaltırsak ve yüklü olan diğer cisimle biribirine değdirirsek  her birinin kazanacağı yük olacaktır. Denklik durumuna göre,  olacaktır ve aralarında itme kuvveti ise:

 olduğunu biliyoruz. Ve:

Eşitlik (), eşitlik ()’e bölündüğünde:

Uygulamada, açıların ölçülmesi zordur. Eğer halatları boyları yeteri kadar uzun olursa, açı aşağıdaki yaklaşımlardaki sonuç gibi küçük olacaktır:

Eşitlik ()  kullanılarak daha basit bir sonuç elde edilecektir:

 Sonsuz küçük sürattaki yayılmanın geçici delili 
2012’nin sonunda, INFN'nin deneycileri, elektron demeti ile algıçlar arasındaki kuvvetin yayılmasında gecikme olmadığını gösterdi. Deney sonucun doğruluğunun kanıtlanması halen beklenmesine rağmen, Aberasyon Coulomb yasasında geçerli olmadığını gösterdi.
Elektrostatik yaklaşım
Coulomb yasasının geçerli olma koşulları, yüklerin hareketsiz kalması ve çok yavaş hareket etmeleridir. Bu koşullar elektrostatik yaklaşım olarak bilinir. Hareket yer aldığı zaman, iki yükün oluşturduğu kuvveti manyetik alan değiştirir. 
Atomik kuvvet
Coulomb yasası, atomun çekirdeğindeki pozitif yük ile elektronlardaki negatif yük arasındaki kuvveti de tanımlamaktadır. Bu yasa genel olarak, molekülleri oluşturan atomlar arasındaki kuvvet, sıvı ile katı formundaki maddeleri oluşturan atomlar ve moleküller arasındaki kuvveti açıklar. İyonlar arasındaki uzaklık arttıkça, çekim enerjisi sıfıra yaklaşır. Farklı işaretli yüklerin büyüklükleri arttıkça enerji artar.

Ayrıca bakınız
 Biot–Savart yasası
 Görüntü yük metodu
 Elektromanyetik kuvvet
 Newton'un evrensel kütleçekim yasası
Kaynakça

Ek kaynaklar

  
 
 

Dış bağlantılar
 Coulomb's Law on Project PHYSNET
 Electricity and the Atom-a chapter from an online textbook
 A maze game for teaching Coulomb's Law -a game created by the Molecular Workbench software
 Electric Charges, Polarization, Electric Force, Coulomb's Law Walter Lewin, 8.02 Electricity and Magnetism, Spring 2002: Lecture 1'' (video). MIT OpenCourseWare. License: Creative Commons Attribution-Noncommercial-Share Alike.

Elektrostatik
Bilimsel yasalar