Martı (oyun)

Martı (Rusça: Чайка, Çayka), Anton Çehov'un dört büyük tiyatro oyunu kabul edilenler arasında ilk yazılmış olanıdır. 1895'te yazılan oyun, dört ana karakter arasındaki romantik ve sanatsal çatışmalar etrafında geçer. Bu karakterler, saf bir kız olan Nina, sönmekte olan yıldız Irina Arkadina, deneysel oyun yazarı oğlu Konstantin Treplev ile ünlü ve pek kültürlü olmayan yazar Trigorin'dir.

Oyunun yapısı ve özellikleri 
Çehov'un diğer oyunları gibi Martı da derinlemesine işlenmiş çeşitli karakterlerin ansambl kast anlayışıyla canlandırılmasına dayanır. 19. yüzyılın melodramatik tiyatro anlayışının aksine, Konstantin'in intihar girişimleri gibi dehşet verici eylemler sahnede gösterilmez. Karakterler altmetin olarak bilinen kavram doğrultusunda konular etrafından dolanır; ancak, onları açıkça işaret etmez.

Oyun Shakespeare'in Hamlet oyunuyla güçlü bağlara sahiptir. Arkadina ile Konstantin birinci perdedeki "oyun içinde oyun"dan önce Hamlet'ten repliklerle konuşur. (Ayrıca "oyun içinde oyun" da yine Hamlet'te kullanılmış bir yöntemdir.) Oyunda "Shakespeareyen" temalara göndermeler de vardır. Örneğin Hamlet'in annesi Kraliçe Gertrude'u amcası Claudius'tan geri almaya çalışması gibi, Konstantin de annesini, onu kendisinden çalan Trigorin'den geri almaya çalışır.

Konusu 
Göl kenarındaki çiftlikte bir araya gelen, farklı karakterlerdeki kahramanların tek ortak noktası sanattır. Yazar, yönetmen ve oyunculardan oluşan gruptaki herkes farklı bir yaşam ve sanat anlayışına sahip olsa da bir martının sudan ayrılmaması gibi o noktaya bağlanmıştır.

Birinci perde 
Artık sağlığını kaybetmekte olan eski memur Sorin'in taşradaki malikânesinde geçer. Sorin'in ünlü bir oyuncu olan kardeşi Arkadina ve oğlu Treplev kısa bir tatil için buraya gelir. Malikânenede yaşayanlar, Arkadina'nın oğlu Konstantin Treplev'in yazdığı ve yönettiği oyunu seyreder. "Oyun içinde oyun"da komşu malikânede oturan Nina adındaki genç kız "dünyanın ruhunu" oynar. Arkadina, Konstantin'in yeni bir teatral biçim yaratmaya çalıştığı bu oyunu saçma ve anlaşılmaz bularak güler. Küçük düşen Konstantin buna çok kızar. Bu perdede oyundaki aşk üçgenleri de ortaya çıkar: Öğretmen Medvedenko Maşa'yı, Maşa karşılıksız şekilde Konstantin'i, o ise Nina'yı sever.

İkinci perde 
İlk perdenin birkaç gün sonrasında bir öğleden sonra vakti, malikânenin dışında geçer. Arkadina, eski güzel günlerden söz ettikleri bir konuşmanın ardından Şamrayev ile kavga eder ve oradan derhal ayrılmaya karar verir. Grup ayrıldıktan sonra, Nina oralarda oyalanır ve Konstantin Nina'ya vurduğu martıyı getirir. Nina bu hediye nedeniyle tedirgin olur. Konstantin Trigorin'in yaklaştığını görünce, kıskançlıkla orayı terkeder. Nina ondan bir yazarın hayatının nasıl olduğunu anlatmasını ister. Trigorin bunun kolay bir hayat olmadığını söyler. Nina aktrislerin hayatlarının da zor olduğunu bildiğini, ama yine de aktris olmayı her şeyden çok istediğini anlatır. Trigorin Konstantin'in vurduğu martıyı görünce, bunu bir kısa öykünün konusu olarak nasıl kullanabileceğini anlatır: "Genç bir kız bütün hayatını bir gölün kıyısında geçirmiş. Tıpkı bir martı gibi gölü severmiş ve tıpkı bir martı gibi mutlu ve hürmüş. Ama tesadüfen bir adam gelmiş ve kızı gördüğünde onu mahvetmiş. Tıpkı bir martı gibi. "Bu arada Arkadina Trigorin'i arar ve ona fikrini değiştirdiğini, hemen dönmeyeceklerini söyler. Trigorin gittikten sonra, onun şöhreti ve alçakgönüllülüğünden büyülenmiş olan Nina hayranlıkla haykırır: "Rüyam!"

Üçüncü perde 
Üçüncü perde, Arkadina ve Trigorin'in gitmeye karar verdikleri gün, malikânenin içinde geçer. İki perde arasında Konstantin başına ateş ederek intihara kalkışmış; ancak kurşun yalnızca kafatasını sıyırmıştır. Perde boyunca başı bandajlıdır. Nina Trigorin'i kahvaltı ederken bulur ve ona olan bağlılığını simgeleyen bir madalyonu, Trigorin'in kitaplarından birinde geçen şu cümleyi kullanarak verir: "Eğer bir gün hayatıma ihtiyacın olursa gel ve al." Trigorin'i gitmeden önce son bir kez görebilmek için yalvarır ancak, sonra geri çekilir. Arkadina ve peşinden sağlığı hâlâ kötüye gitmekte olan Sorin girer. Trigorin eşyalarını toplamaya devam etmek için gider. Arkadina ile Sorin arasında küçük bir tartışma olur, ardından Sorin üzüntüyle bayılır. Medvedenko ona yardım eder. Konstantin gelerek annesinden bandajını değiştirmesini ister. Arkadina bandajı yenilerken Konstantin Trigorin'i kötüler ve bir tartışma daha yaşanır, sonunda Konstantin ağlayarak ayrılır. Trigorin tekrar gelir ve Arkadina'ya malikânede kalıp kalamayacaklarını sorar. Arkadina ise, Trigorin Moskova'ya dönmeye ikna olana dek onu pohpohlar, hoşuna gidecek şeyler söyler. O gittikten sonra, son kez hoşçakal demek için Nina gelir. Trigorin'e, anne babasının karşı çıkmasına rağmen aktris olmak için kaçacağını söyler. Tutkuyla öpüşürler ve Moskova'da yeniden buluşmak üzere plan yaparlar.

Dördüncü perde 
İki yıl sonraki kış, Konstantin'in çalışma odasında geçer. Maşa sonunda Medvedenko'nun evlenme teklifini kabul etmiş ve iki çocukları olmuştur; ancak hâlâ karşılıksız şekilde Konstantin'i sevmektedir. Karakterler geçen iki yılda neler olduğundan söz eder: Nina ve Trigorin bir süre Moskova'da birlikte yaşamış ancak, sonunda Trigorin onu terkederek Arkadina'ya geri dönmüştür. Nina aktris olarak asla gerçek başarıyı yakalayamamıştır ve küçük bir tiyatro grubuyla turnededir. Konstantin'in bazı kısa öyküleri basılmıştır ancak, giderek artan bir depresyondadır. Sorin'in sağlığı iyice kötüleşmiştir ve malikânedekiler onun son günlerine yetişmesi için Arkadina'ya telgraf çekmiştir. Karakterlerin birçoğu bingo oynamak için Konstantin'in odasına geçer. Konstantin onlara katılmaz ve masasında yazma çalışmalarını sürdürür. Grup akşam yemeği için odadan ayrılınca Nina arka kapıdan girer ve Konstantin'e son iki yılda yaşadıklarını anlatır. Kendisini Konstantin'in vurduğu martıyla karşılaştırır ve "Ben bir aktrisim." der. Trigorin'le çocuklarının ölümünden sonra ikinci sınıf bir tiyatro topluluğuyla turneye çıkmak zorunda kaldığını anlatır; ancak yeniden kendisine güvenmeye başlamış gibi görünür. Konstantin kalmasını rica eder ancak, Nina o kadar karışık bir durumdadır ki, bu rica onun için hiçbir şey ifade etmez. Geldiği gibi sesizce ayrılır. Konstantin umutsuzca yazdıklarını yırtar ve sessizce odayı terkeder. Grup yeniden gelerek oyuna devam eder. Ansızın sahne dışından bir silah sesi duyulur, Dorn bakmaya gider. Geri döndüğünde Trigorin'i bir kenara çeker ve Arkadina'yı biraz uzaklaştırmasını, Konstantin'in az önce kendisi vurduğunu söyler.

Karakterler 
 İrina Nikolayevna Arkadina - bir aktris
 Konstantin Gavriloviç Treplev - Madam Arkadina'nın oyun yazarı oğlu
 Pyotr Nikolayeviç Sorin - Arkadina'nın erkek kardeşi
 Nina Mihaylovna Zareçnaya - zengin bir çiftlik sahibinin kızı
 İlya Afanasyeviç Şamrayev - emekli üsteğmen, Sorin'in malikânesinin kahyası
 Polina Andreyevna - Şamrayev'in karısı
 Maşa - Şamrayev ile Polina'nın kızları
 Boris Alekseyeviç Trigorin - ünlü bir yazar
 Yevgeni Sergeyviç Dorn - doktor
 Semyon Semyonoviç Medvedenko - öğretmen
 Yakov - işçi
 Aşçı

Sahneleme bilgisi ve eleştirel tepkiler

İlk kez sahnelenmesi 
Oyunun ilk sahneye konuluşunun gala gecesi, ünlü bir fiyasko örneği oldu. Nina'yı oynayan Vera Komissarzhevskaya seyircinin düşmanca tavrından o kadar etkilendi ki, neredeyse sesini kaybetti. Çehov seyircilerin arasından ayrılarak son iki perdeyi sahne arkasında geçirdi. Destekçileri kendisine prodüksiyonun daha sonraları başarı elde ettiğini yazdığında, onların yalnızca nâzik davranmaya çalıştıklarını sandı. Oyunun Konstantin Stanislavski'nin yönettiği Moskova Sanat Tiyatrosu prodüksiyonu, parlak bir başarı kazandı.

Son dönem prodüksiyonları 
Joseph Papp Halk Tiyatrosu oyunu New York Shakespeare Festivali yaz sezonunda Central Park'ta 12 Ağustos 2001 - 26 Ağustos 2001 tarihleri arasında sahneledi. Mike Nichols'ın yönettiği oyunda Arkadina'yı Meryl Streep, Sorin'i Christopher Walken, Konstantin'i Philip Seymour Hoffman, Shamrayev'i John Goodman, Masha'yı Marcia Gay Harden, Trigorin'i Kevin Kline, Polina'yı Debra Monk, Medvedenko'yu Stephen Spinella, Nina'yı ise Natalie Portman canlandırdı.

2007'nin başlarında West End'deki Royal Court Theatre, Martı'yı Kristin Scott Thomas'ın Arkadina'yı, Mackenzie Crook'un Konstantin'i ve Carey Mulligan'ın Nina'yı oynadığı bir prodüksiyonla sahneye koydu. Oyunda ayrıca Chiwetel Ejiofor ve Art Malik de yer aldı. Ian Rickson'ın yönettiği oyun, oldukça iyi eleştiriler aldı, The Metro Newspaper yapım için, "neredeyse kusursuz" ifadesini kullandı. Oyun 18 Ocak'tan 17 Mart'a dek sahnelendi ve Scott Thomas bu performansıyla Olivier Ödülü'nü kazandı.

Daha yakın tarihli bir yapım ise, uluslararası bir turnenin ardından, 12 Ocak 2008'den itibaren West End'deki New London Theatre'da sahnelenmeye başlayan The Royal Shakespeare Company'nin yapımıdır. Oyunda William Gaunt, Ian McKellen (William Gaunt ile dönüşümlü olarak), Richard Goulding, Frances Barber, Jonathan Hyde, Monica Dolan ve Nina rolünde Romola Garai rol aldı. Özellikle Garai çok olumlu eleştiriler aldı; The Independent onu, "yıldız olmanın eşiğinde bir kadın" olarak nitelendirken, This Is London, oyuncu için "en iyisi" ifadesini kullandı ve oyunun "Garai'nin performanıyla aydınlattığı psikolojik anlayışla daha da değer kazandığını" belirtti.

New York'ta bulunan Classic Stage Company Martı'yı 13 Mart 2008'de, Paul Schmidt'in çevirisiyie Viacheslav Dolgachev'in yönetiminde sahneye koydu. Yapım, Arkadina rolündeki Dianne Wiest ile Trigorin rolündeki Alan Cumming'le dikkat çekti.

Türkiye'de sahnelenmesi 
Türkiye'de ilk kez 1962 senesinde Kent Oyuncuları tarafından Ses Tiyatrosu'nda sahneye konan oyun, 1986'da İstanbul Devlet Tiyatrosu'nda Yücel Erten'in yönetiminde sahnelenmiştir. Sonraki yıllarda Bursa DT, İstanbul Şehir Tiyatroları, Sadri Alışık Tiyatrosu ve Pürtelaş Tiyatro gibi tiyatro topluluklarının repertuvarında yer almıştır.

Kent Oyuncuları 

Martı 1998'de Kent Oyuncuları tiyatrosunda yeniden sahnelenmeye başlandı. Joseff Raikhelgaouz'un yönetiminde iki sezon sahnelen oyunda Yıldız Kenter, Şükran Güngör, Müşfik Kenter, Tilbe Saran, Kadriye Kenter, Mehmet Birkiye, Köksal Engür gibi oyuncular yer aldı.

Teknik kadro
Çeviren - Behçet Necatigil
Yöneten - Joseff Raikhelgaouz
Dekor - Duygu Sağıroğlu
Kostüm tasarımı - Sevim Çandar
Oyuncu kadrosu
 Yıldız Kenter - Arkadina
 Şükran Güngör
 Müşfik Kenter - Trigorin
 Tilbe Saran - Nina
 Kadriye Kenter
 Mehmet Birkiye - Dorn
 Köksal Engür
 Ayhan Kavas
 Melissa Kenter - Maşa
 Durul Bazan
 Engin Hepileri
 Kadir Yaşar
 Yeşim Koçak
 Okan Yalabık

Tiyatro Oyunbaz 
2007'de Abdullah Cabaluz'un yönetmenliğinde Tiyatro Oyunbaz'da sahnelenmeye başlanan Martı, 2008 Vasıf Öngören Özel Ödülü'nü kazanmıştır. Ataol Behramoğlu çevirisi temel alınarak, Behçet Necatigil ve Mehmet Özgül çevirilerinden derlenen oyunda, Erdi bahar sardı yine neş'e cihanı Nasıl Geçti Habersiz, Makber gibi Türk Sanat Müziği örnekleri Lale devri gibi pop müziği şarkıları, Summertime gibi klasik ve Antonio Vivaldi'nin Bajazet operasından Sposa son disprezzata gibi müzikler kullanılmıştır. Oyun İstanbul Şehir Tiyatroları 23. Gençlik Günleri ve 17. İstanbul Tiyatro Festivali kapsamında da sahnelenmiştir. 2007-2008, 2008-2009, 2009-2010 ve 2010-2011 tiyatro sezonları boyunca sahnelenmeye devam eden oyun oldukça ilgin görmüş ve olumlu eleştiriler almıştır.
Teknik kadro
 Çeviren -	 Ataol Behramoğlu
 Yöneten	- Abdullah Cabaluz
 Yönetmen yardımcısı - 	Orkun Yeşim
 Reji asistanı - Pınar Akkuzu
 Sahne amiri	- Onur Yıldırım
 Işık/ses - Ali Ulvi Coşkuner, Arda Doğan, Evren Palabıyık
 Efekt - Can Şahin
 Dekor, kostüm, makyaj, afiş - Oyunbaz
Oyuncu kadrosu
 Orkun Yeşim - Treplev
 Aslıhan Azeri - Maşa
 A.Sinan Cebecigil - Medvedenko
 Evrim Şahintürk - İrina
 İpek Türkan - Nina
 İmra Dinçer
 Güray Dinçol - Sorin
 Güven Soydan - Yakov
 Tuna Öztunca - Trigori
 Can Şahin
 Tolga Şengül - Şamrayev
 Sibel Ulusoy - Polina
 Pınar Akkuzu - Hizmetçi
 Onur Yıldırım - Doktor Dorn

Sadri Alışık Tiyatrosu 

Sadri Alışık Tiyatrosu ekibi tarafından 2010-2011 sezonunda Mehmet Önder yönetimde sahnelenen oyun, Akatlar Kültür Merkezi ve Sadri Alışık Kültür Merkezi'nde seyirci karşısına çıkmıştır. Oyunda Sadri Alışık'a ait kostümler kullanılmıştır.
Teknik ekip
 Çeviren - Ataol Behramoğlu
 Yöneten - Mehmet Önder
 Yönetmen yardımcısı - Arzu Oruç, Melda Narin, Hüseyin Santur
 Yapım sorumlusu - Suad Abdullah
 Dekor ve aksesuar - Yavuz Aytekin
 Kostüm ve tasarım - Şenay Aksoy
 Kostüm uygulama - Funda Sarı
 Sahne amirleri - Özgür Avşar, Okan Çetin, Onur Gündüz
 Müzik - Dimitriy Tsarenko
Oyuncular
 Arzu Oruç/Feyruz Tokdemir - İrina
 Barış Cankurtaran/Okan Çetin - Medvedenko
 Bilal Yörük - Trigorin
 Burcu Görek - Nina
 Emir Ünver - Treplev
 Emrah Çetin/Şahin Devran - Aşçı Yakov
 Hüseyin Santur - Şamrayev
 Melda Narin - Maşa
 Onur Gündüz - Sorin
 Şenay Aksoy/Suad Abdullah - Polina
 Yavuz Aytekin - Doktor Dorn

Bursa Devlet Tiyatrosu 
Bursa DT'da ilk kez 29 Ekim 2013 tarihinde Levent Suner yönetiminde sahnelenmeye başlanan oyun iki sezon sürmüş, 2013-2014 sezonunda 18-23 Şubat tarihleri arasında Ankara DT'nin düzenlediği Çehov Haftası'nda da seyirci karşısına çıkmıştır. Martı 2013-2014 sanat sezonunda Lions Tiyatro Ödülleri'nde En Başarılı Kostüm Tasarımcısı (Sevgi Türkay), Türkiye Sanat Kurumu Ödülleri'nde En İyi Kadın Oyuncu (Demet Oran), XIV. Direklerarası Seyirci Ödülleri'nde yine En İyi Kadın Oyuncu (Cansu Yılmaz) ve En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu (Nergiz Acar) dallarında ödüle layık görüldü.

Teknik kadro
 Çevirmen - Ataol Behramoğlu
 Yönetmen - Levent Suner
 Yönetmen yardımcısı - Demet Oran
 Asistan - Gökçe Kurt
 Dramaturg - Füsun Ataman Berke
 Suflöz - Filiz Soyluoğlu
 Sahne amiri - H. Sedat Parlakgün
 Kondüvit - İsmail Ale
 Dekor tasarımı - Ufuk Üsterman
 Kostüm tasarım - Sevgi Türkay
 Işık tasarımı - Ali Karaman
 Perukacı - Arzu Kepenek
 Erkek terzi - Cemil Benzeş
 Kadın terzi - Gönül Akıllı
Oyuncu kadrosu
 Demet Oran - İrina
 Cem Arabacıoğlu - Trigorin
 Belgin Bilgin - Polina
 Yener Sezgin - Dorn
 Cansu Yılmaz - Nina
 Erçin Işık - Treplev
 Reha Taşman - Sorin
 Adnan Tunalı - Şamrayev
 Nergiz Acar - Maşa
 Murat Divitçioğlu - Medvedenko
 Burak Berkan - Yakov
 Burak Bektaş - Aşçı
 Gökçe Kurt - Hizmetçi Kız

İstanbul Şehir Tiyatroları 

Oyun, 2016 senesinde İstanbul Şehir Tiyatroları'nda Yıldırım Fikret Urağ yönetiminde sahnelenmeye başlandı. Prömiyerini 25 Mayıs'ta 20. İstanbul Tiyatro Festivali kapsamında Harbiye Muhsin Ertuğrul Sahnesi'nde gerçekleştiren Martı'nın oyuncu kadrosunda Ersin Sanver, Hakan Arlı, Jülide Kural, Kamer Karabektaş, Mert Asutay, Mert Aykul, Mert Tanık, Nazif Uğur Tan, Pelin Abay, Rozet Hubeş, Yeşim Koçak, Bahar Çebi yer aldı.
Teknik kadro
 Çeviren - Behçet Necatigil
 Yöneten - Yıldırım Fikret Urağ
 Dramaturg - Dilek Türkan
 Müzik - Selim Atakan
 Sahne tasarımı - M. Nurullah Tuncer, Sırrı Topraktepe
 Kostüm tasarımı - M. Nurullah Tuncer, Yeşim Türkgeldi
 Işık ve video tasarımı - Kemal Yiğitcan
 Efekt tasarım - Özgür Yaşar İşler
 Koreografi - Yasemin Gezgin Yavuzcan
 Yönetmen yardımcıları - Mert Tanık, Pınar Demiral, Berk Samur, Kamer Karabektaş
Oyuncu kadrosu
 Ersin Sanver
 Hakan Arlı
 Jülide Kural - İrina Arkadina
 Kamer Karabektaş
 Mert Asutay
 Mert Aykul
 Mert Tanık
 Nazif Uğur Tan - Treplev
 Pelin Abay - Nina
 Rozet Hubeş
 Yeşim Koçak
 Z. Bahar Çebi

Pürtelaş Tiyatro 
Pürtelaş Tiyatro ekibinin 2017'de sahnelemeye başladığı Martı, 21. İstanbul Tiyatro Festivali'nin açılış oyunu olarak 13 Kasım'da Zorlu Performans Sanatları Merkezi'nde açılış yapmış ve festivalin ilk üç günü seyirci karşısına çıkmıştır. Serdar Biliş'in rejisiyle sahnelenen oyunda Fırat Tanış, Ecem Uzun, Boran Kuzum, Tilbe Saran ve Gonca Vuslateri gibi isimler yer alıyor. Tek perde (100') ve İngilizce üst yazılı olarak sahnelenen oyunun Türkçe versiyonu Sami Özbudak'a ait. Provaları Eylül ayında Kadir Has Üniversitesi'nde yapılan Martı, Zorlu PSM ve DasDas'ta sahnelenmeye devam ediyor. Oyun Dünya Tiyatro Günü'nde düzenlenen törende Tiyatro Eleştirmenleri Birliği tarafından Yılın Oyunu ödülüne layık görülmüştür.

Teknik kadro
 Çevirmen - Sami Özbudak
 Yönetmen - Serdar Biliş
 Sahne ve kostüm tasarımı - Gamze Kuş
 Müzik - Çiğdem Erken
 Koreografi - Tuğçe Tuna
 Işık tasarımı - Cem Yılmazer
 Video - Ezgi Kaplan
 Ses eğitimi - Susan Main
 Kast - Banu Kuruoğlu
Oyuncular
 Boran Kuzum - Treplev
 Ecem Uzun - Nina 
 Fırat Tanış - Trigorin
 Tilbe Saran - Arkadina
 Gonca Vuslateri - Maşa
 Kayhan Açıkgöz - Mevdevenko
 Serdar Orçin - Doktor Dorn
 Sevil Akı - Polina
 Şerif Erol - Sorin
 Yasin Bardakçı
 Cem Cücenoğlu

Kaynakça 
 İngilizce Wikipedia 27 Nisan 2008 tarihli The Seagull maddesi

Dış bağlantılar 
 
 Project Gutenberg'de Martı 
 Oyunun orijinal tam metni (Rusça) 
 Tiyatro Oyunbaz'da Martı
 Sadri Alışık Tiyatrosu'nda Martı 
 İstanbul Şehir Tiyatroları'nda Martı 
 DasDas'ta Martı

Anton Çehov oyunları