İran dilleri

İran dilleri veya İranî diller, Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran dilleri koluna bağlı dil öbeği. Günümüzde 150-200 milyon kişinin bu dil grubuna ait dilleri konuştuğu tahmin edilir. İran dilleri tarihsel gelişim açısından üç gruba ayrılır: Eski İran dilleri, Orta İran dilleri ve Yeni İran dilleri.

Eski İran dilleri, Hint-Âri dili olan Sanskritçeyle yakın akrabaydı ve MÖ 3. yüzyıla değin konuşuluyordu. Zerdüşt dininin kutsal kitabı Avesta’nın dili Avestaca, Ahamenişler döneminde resmî  dil olmuş Eski Farsça ve büyük bir imparatorluk kuran Medlerin dili Eski İran dillerinin bir parçası olarak sınıflandırılmaktadır. Orta İran dilleri, MÖ 10. yüzyıl ile 3. yüzyıllar arasında konuşuluyordu. Part dili, Baktriya dili ve Pehlevi dili Orta İran dillerinin en önemlileriydi. Sakaca, Eski Osetçe veya İskit-Sarmat dili olarak da bilinen İskitçe, Soğdca, Manice, Hutence ve Harezmce de Orta İran dillerine giriyordu. Yeni Farsça, İslam dininin İran’da yayılmaya başlamasıyla ortaya çıktı. Modern Farsça, Afganistan’ın resmî  dili olan Peştuca, Kafkasya’da konuşulan Osetçe, Zazaca, Beluci, Kürtçe ve Yağnup dilleri Yeni İrani dillerine bağlı dillerdir.

Bu tarihsel sınıflandırmanın dışında diller, genellikle Doğu ve Batı İrani diller olmak üzere, gösterdikleri farklı özelliklere dayanaraktan genetik gruplara ayrılır. Bu ayrılmış alt gruplar ise daha sonra Kuzeybatı, Güneybatı, Kuzeydoğu ve Güneydoğu İran dilleri olarak  alt gruplara ayrılabilir. Batı İrani Dilleri; Med dili, Partça, Farsça, Kürt dilleri, Zaza-Gorani dilleri, Beluçça, Gilanca ve Talışça dilleridir. İskit dilleri, Soğdca, Baktriya dili, Peştuca ve Osetçe ise Doğu İran dilleri olarak sınıflandırılır.

İran dillerinin sınıfları 

İran dilleri 60 dil, 16 † (ölü) (150 Mio konuşan kişi) 
Batı grubu 33 dil, 5 † (115 Mio)

Kuzeybatı grubu 
Medce † 
Partça † 
Kürtçe
Zazaca
Gilanca 
Mazenderanca 
Beluçça
Talişçe 
Goranice

Güneybatı grubu 
Farsça
Tatça 
Lurca
Açomca 
Bashkardi
Kumzari
Tacikçe

Doğu grubu 27 dil, 11 † (35 Mio)

Kuzeydoğu grubu 
Avesta † 
Osetçe 
Baktrça † 
Soğdca-Yagnobice
Choresmce †

Güneydoğu grubu
Peştuca
Munji-Yidgha
Sakça-Vahanca 
Şugnanca-Roşhani-Yazghulami
Sangliçi-Zebaki
Paratça-Ormuri

Kaynakça