शशिकला



शशिकलायाः परिचयः 
सुबाहुः काशीनगरस्य महाराजः आसीत् ।  शशिकला तस्य एकमात्रं  पुत्री ।  कदाचित् सा  प्रासादस्य पार्श्वे गच्छन्तं वृद्धब्राह्मणतपस्विनं दृष्ट्वा तस्मै निमन्त्रणं प्रेषयति ।    तेन ब्राह्मणेन धृतेभ्यः वस्त्रेभ्यः वर्चसः च सा नितराम् आकृष्टवती आसीत् । धार्मिकभावनावती राजकुमारी ब्राह्मणस्य सत्कारं कृत्वा योग्यम् आसनं दत्त्वा ‘स्वामिन्, कुतः आगच्छन् अस्ति ?’ इति पृच्छति ।    
	 तदा सः ब्राह्मणः ‘पुत्रि ! अहं तीर्थानां राजा इति प्रख्यातात् प्रयागात् आगच्छन् अस्मि ।  तत्रत्ये भारद्वाजस्य आश्रमे वसामि । अत्र भगवतः विश्वनाथस्य दर्शनार्थम् आगतवान् अस्मि’ इति  वदति ।  
	प्रयागशब्दस्य श्रवणानुक्षणं तस्य क्षेत्रस्य विवरणानि महर्षेः भारद्वाजस्य प्रसिद्धेः विषये च श्रुत्वा ज्ञातवती आसीत् इत्यतः ‘महर्षेः भारद्वाजस्य आश्रमे सर्वैः ज्ञातव्यः  तादृशः विशेषः कः अस्ति ?’ इति पृष्टवती ।  
	सा महर्षेः भारद्वाजस्य सिद्धेः, त्यागस्य, तपसः, ज्ञानस्य च विषये पितुः आस्थाने विदूषां  चर्चां, प्रशंसां च शृतवती आसीत् ।  भारद्वाजस्य आश्रमं प्रति भरतवर्षस्य विविधेभ्य भागेभ्यः तपस्विनः, विद्वांसः, योगिनः च आगत्य तिष्ठन्ति इत्यपि श्रुतवती आसीत् ।  अतः कुतूहलेन तस्य महर्षेः आश्रमस्य विषये पृष्टवती ।

ब्राह्मणद्वारा सुदर्शनस्य परिचयः
एतद् श्रृत्वा सः ब्राह्मणः वदति  ‘महर्षेः भारद्वाजस्य तपसः, सिद्धेः, ज्ञानस्य, विद्यायाः च स्तरः अद्भुतः अवर्णनीयः च अस्ति ।  तस्य आश्रमे एकस्यापेक्षया एकः योगी, महात्मा सर्वदा भवति ।  किन्तु इदानीन्तनम् अद्भुतं नाम  सर्वैः आकृष्टः, आश्रमे विद्यमानः राजकुमारः सुदर्शनः …………’ इति ।
एवं सामान्यरूपेण सुदर्शनस्य परिचयं कारयन् गच्छति ।  
“अयोध्यानगरे इक्ष्वाकुवंशस्य ध्रुवसन्धिः अथवा पौष्यः इति राजा राज्यभारं करोति स्म ।  एतस्य ज्येष्ठपत्न्याः नाम लीलावती इति ।  निषधदेशाधिपतेः वीरसेनस्य पुत्री मनोरमा तस्य द्वितीयपत्नी आसीत् ।  कालानन्तरे लीलावत्याः शत्रुजित् नामकः पुत्रः, मनोरमायाः  सुदर्शननामकः पुत्रः जातः ।   द्वौ पुत्रौ अपि प्राप्तवयस्कौ भवतः ।  तदा ध्रुवसन्धिः  ज्येष्ठपत्न्याः पुत्रस्य शत्रुजितः युवराज्याभिषेकः करणीयः इति प्रयत्नं कुर्वन् आसीत् ।    तदा मनोरमा एतं विचारं पित्रे निवेद्य स्वस्य पुत्राय युवराज्यपदविं प्रार्थितवती ।    अतः वीरसेनः सैन्येन सह अयोध्यां प्रति आगतवान् ।  जामात्रु- श्वशुरयोः च घोरं युद्धं जातम् ।  एतस्मिन् युद्धे वीरसेनः पराजयं प्राप्य मृतः अभवत् ।    एतेन कारणेन तस्य पुत्री मनोरमा  पुत्रेण सुदर्शनेन सह अयोध्यां त्यक्त्वा देशान्तरं गतवती ।  सर्वत्र अटित्वा अन्ते तौ भारद्वाजस्य आश्रमं प्रति आगतवन्तौ ।  कतिपयदिनानन्तरं पुत्रविरहेण  ध्रुवसन्धिः अपि मरणं प्राप्तवान् ।    अनन्तरं शत्रुजित् राजा अभवत् ।  सुदर्शनस्य अयोध्यां प्रति प्रत्यागमनस्य अवसरः  एव न प्राप्तः ।  
“सुदर्शनः सुन्दरः सुशीलः तरुणः ।  तादृशं सद्गुणिनम् अहम् एतावत्पर्यन्तं न दृष्टवान् एव ।  एतावति अल्पवयसि आश्रमे विद्यमानः सः  अल्पसमये एव स्वस्य प्रतिभां, शास्त्रज्ञानं च प्रवर्ध्य अस्मद्सदृशान् वृद्धान् अपि मूकविस्मितान् कृतवान् अस्ति ।  सः वीरः शूरः च अस्ति इति कारणतः स्वयं भारद्वाजमहर्षिः  शस्त्रास्त्रविषये, नीतिशास्त्रविषये  च उत्तमं प्रशिक्षणं दत्तवान् अस्ति” इति ।  
एतद् श्रुत्वा राजकुमारी शशिकला आश्चर्यचकिता जाता ।  पूर्वं सा कञ्चित् स्वप्नं दृष्टवती आसीत् ।  तस्मिन् स्वप्ने सा किञ्चित्  प्रशान्तं, स्नेहमयं च तपोवनं दृष्टवती आसीत् ।  तत्र कस्यचित् ऋषेः आश्रमः आसीत् ।  तस्मात्  कुटिरात्  कश्चित् युवकः बहिरागतवान् ।  तस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा एषा मुग्धा जाता ।  तदा एव स्वप्नभङ्गेन सा उत्थितवती ।  
विचित्रं नाम  तदारभ्य प्रतिदिनमपि तस्याः स्वप्ने  सः एव आश्रमः, सः एव युवकः च दृश्यते स्म ।  
कदाचित् स्वप्ने राजकुमारी स्वस्य आराध्यदेवीं भगवतीं पूजयति ।  तदा भगवती प्रत्यक्षा भूत्वा “ अहं भवत्याः पूजया सन्तुष्टा अस्मि ।  परमसुन्दरं, प्रतापिनं , धर्मात्मानं  च पतिं भवती प्राप्नोति ।  यं भवती इदानीं स्वप्ने दृष्टवती सः एव भवत्याः पतिः भविष्यति !” इति अनुगृहीतवती आसीत् ।  
तदारभ्य राजकुमारी तं युवकं द्रष्टुं, प्राप्तुं च चिन्तयति स्म ।  इदानीं ब्राह्मणेन उक्तस्य तपोवनस्य, मुनेः, आश्रमस्य च विवरणं श्रुत्वा एतस्य, स्वस्य स्वप्नस्य  च बहवः साम्यांशाः सन्ति इति ज्ञातवती ।  
अनन्तरं राजकुमारी सुदर्शनस्य रूपं, हावभावं  विस्तरेण श्रुत्वा सः एव स्वप्नस्थः युवकः इति निश्चयं  कृत्वा तस्मै स्वस्य हृदयम् अर्पितवती ।  सा बहु आनन्दिता आसीत् ।  ब्राह्मणस्य  सत्कारं कृत्वा, पूजयित्वा, उपायनानि च दत्तवती । सः आनन्देन ततः निर्गतवान् ।

पुत्री विवाहयोग्या अस्ति इति ज्ञात्वा महाराजः सुबाहुः पुत्र्याः स्वयंवरार्थं यत्नं कुर्वन् आसीत् ।  स्वयंवरस्य मण्डपस्य निर्माणं, सम्बद्धेभ्यः म्बन्धितेभ्यः  आह्वानदानम् इत्यादयः  प्रयत्नाः आरब्धाः ।  राजकुमारी एतं विचारं ज्ञातवती ।  सा सखीद्वारा मातरं निवेदयति  “मम स्वयंवरः व्यर्थः ।  अहं राजकुमारे  सुदर्शने अनुरक्ता अस्मि  ।  तम् अपि आहूय स्वयंवरस्य व्यवस्थां कुर्वन्तु” इति ।  महाराज्ञी एकान्ते राजकुमार्याः विषयं महाराजाय निवेदितवती ।  तदा महाराजः वदति  “भवत्याः पुत्री इतोऽपि लघुबालिका ।  केऽपि ताम् उत्तेजितवन्तः सन्ति ।  उत्तमवचनैः तस्याः समाधाननं कारयतु ।  अयोध्यायाः  राजा ध्रुवसन्धिः मृगयायाः समये सिंहेन मारितः ।  तस्य राज्ञ्याः लीलावत्याः अनुजः युधाजित् ससैन्यम् अयोध्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा विजयी अभवत् ।  विजयशाली युधाजित् स्वस्य भागिनेयं शत्रुजितं सिंहासने उपवेश्य राज्याभिषेकं कृतवान् ।    इदानीमपि सः स्वस्य भागिनेयस्य रक्षणार्थम् अयोध्यायाम् एव अस्ति ।  अयोध्यातः पलायनं कृत्वा आगतौ मनोरमा, तस्याः पुत्रः सुदर्शनः च अत्यन्तं दरिद्रावस्थायां भारद्वाजस्य आश्रमे जीवनं यापयन्तः सन्ति ।  इदानीमपि युधाजित् सुदर्शनं तस्य मातरं च मारयितुं यत्नं कुर्वन् अस्ति ।

कदाचित् युधाजित् प्रयागं गतवान् आसीत् ।  तत्र भारद्वाजस्य पुरतः शक्तिप्रयोगे विफलः जातः ।  साहसं कर्तुं सः न शक्तः ।  यदि आश्रमात् बहिः  सुदर्शनस्य आगमनम् अभविष्यत् तर्हि निश्चयेन सः सुदर्शनम् अमारयिष्यत्  ।  एवं मृत्योः छायायां जीवते दरिद्राय कथं मम पुत्रीं ददामि ?  एकाकी सुदर्शनः युधाजितः प्रबलसैन्यस्य विरोधं कथं करोति ?  अतः भवत्याः पुत्र्याः सान्त्वनं  कारयतु ।  युधाजित्स्दृशेन बलिष्ठजनेन सह  अस्माकं शत्रुत्वं  मास्तु ।  यदि तथा कुर्मः शत्रुः गृहं प्रति आहूतः इव भवति” इति उक्तवान् ।

स्वयंवरस्य व्यवस्थाः अभवन् ।  सर्वेभ्यः राज्येभ्यः आह्वानपत्रिकाः प्रेषिताः ।  एकाकिनी शशिकला किं कुर्यात् ?  सा पत्रं लिखित्वा कस्यचित् ब्राह्मणस्य द्वारा सुदर्शनाय प्रेषितवती ।

पत्रे सा लिखितवती आसीत् “आर्यपुत्र !  भगवती उमा  मां भवतः चरणदासीं कृत्वा अनुगृहीतवती अस्ति ।  अत्र मम पिता मम स्वयंवरस्य व्यवस्थां कृतवान् अस्ति ।  सर्वेभ्यः राज्येभ्यः आह्वानपत्राणि गतानि सन्ति ।  किन्तु अहं मम हृदयं भवतः चरणे अर्पितवती अस्मि ।  भवान् सूक्तसमये अत्र आगत्य एतां दासीं स्वीकरोति चेत् धन्या भवामि ।  अन्यथा कथञ्चित् अहं तु भवदीया अस्मि । भवता यदि निराकृता भवामि तर्हि विषप्राषनमेव शरणम् ।  सर्वे राजानः सैन्यसहिताः आगताः सन्ति ।    भगवती भवन्तं प्राप्तुं माम् अनुगृहीतवती अस्ति ।  भवान् आगच्छतु एव ।  एषा मम प्रार्थना” इति ।

ब्राह्मणः राजकुमार्याः पत्रं सुदर्शनाय यदा ददाति, तदा सः तत् पत्रं नीत्वा महर्षेः भारद्वाजस्य चरणे स्थापयति ।  शशिकलायाः यथा स्वप्नः आसीत् तथा सुदर्शनस्य अपि स्वप्नः आसीत् ।  भगवती तस्य स्वप्नेऽपि काशीं गत्वा शशिकलायाः वरणस्य अनुज्ञां दत्तवती आसीत् ।  एतं विषयं  ज्ञात्वा महर्षिः तस्मै काशीं गत्वा आगन्तुम् अनुमतिं दत्त्वा आशीर्वादं करोति ।    निश्चयेन युधाजित् काशीम् आगच्छति एव । तेन स्वस्य पुत्रस्य अपायः  भवति इति सुदर्शनस्य मातुः मनोरमायाः भयम् आसीत् ।  तम् एकमेव प्रेषयितुं भारद्वाजः न इच्छति स्म ।  अतः कथञ्चित् मातरम् अङ्गीकारयित्वा ब्राह्मणेन सह तां पूर्वमेव काशीं प्रति  प्रेषितवान् ।    
काशीराजस्य स्वयंवरस्य मण्डपं सुदर्शनः एकाकी यदा प्रविशति तदा सर्वेषाम् आश्चर्यम् ।  केऽचन तं पृच्छन्ति  “भवान् राजकुमारः तु न । यतः भवतः पृष्ठतः सेना वा सेवकाः वा न सन्ति ।  कस्य आह्वानात् भवान् अत्र आगतवान् अस्ति ?  भवतः आजन्म शत्रुः युधाजित्  भवतः  विमात्रा , भ्रात्रा शत्रुजितेन च सह ससैन्यं  आगतवान् इति भवान् न जानाति वा ?  कस्य बलस्य आधारेण भवान् एतद् साहसं कृतवान् ?” इति । 
“भगवती पार्वतीदेवी स्वप्ने आगत्य माम् अत्र आगन्तुम् आज्ञां दत्तवती अस्ति” इति गम्भीरवाण्या सुदर्शनः वदति । अग्रे सः “मम पार्श्वे सेवकाः वा सैन्यं वा  नास्ति ।  किन्तु एतेषां साहाय्ययुक्तः महाराजः अपि कालाधीनः  मृतः भवति इति तु निश्चितम् ।  रक्षणारहितः अरण्यवासी क्रूरप्राणिनां मध्येऽपि जीवनं करोति ।   विधिनियमेन विना कोऽपि कस्यापि दुःखं दातुं न शक्नोति ।  तादृशान् मारयितुम् अपि न शक्नुमः ।  मम विधिलिखितं यद अस्ति तद्  तु भवति एव ।  अत्र मम भयं किमर्थम् ?  अहं तु देव्याः आदेशस्य पालनकर्ता कश्चित् मानवः अस्मि…….”इति उक्तवान् ।  
सुदर्शनस्य निर्भीकाणि सत्ययुक्तानि वचनानि श्रुत्वा सर्वे आनन्दिताः अभवन् ।  सर्वे तस्य विद्याबुद्ध्योः, साहसप्रवृतत्त्याः च प्रशंसा कुर्वन्ति।  नियमासुसारं स्वयंवरस्य आमन्त्रणं भवतु न वा भवतु यः कोऽपि राजकुमारः तस्मिन् भागं गृहीतुं शक्नोति ।  स्वयंवरस्य विघ्नकरणम् अपराधाय इति मन्यते स्म ।  अतः युधाजित् तथा अन्ये राजानः सर्वेषां दृष्ट्या शत्रवः भवितुं न इष्टवन्तः ।  स्वयंवरस्य अनन्तरं सुदर्शनस्य संहारस्य योजनां कुर्वन्तः आसन् ।

शशिकलायाः दृढचित्तता  
“अनेकेषु राजकुमारेषु कस्यचित् चयनकरणस्य सन्दर्भे सति,  एतावत्पर्यन्तं या स्वस्य हृदयं कस्मै अपि न अर्पितवती तादृशी एव स्वयंवरमण्डपं प्रवेष्टुम् अर्हति इति तु नियमः ।  किन्तु अहं मम हृदयं कस्मैश्चित् दत्त्वा मनसा तं वृतवती अस्मि ।  तर्हि अहं किमर्थं स्वयंवरमण्डपं प्रविशामि…… ?”  राजकुमारी शशिकला स्वयंवरमण्डपं गन्तुं निराकरणं कुर्वती  वदति ।

अग्रे सा “अनेकेषां कामुकानां राजकुमाराणां पुरतः गमनं मत्सदृशीभ्यः स्त्रिभ्यः न युज्यते ।  एतेन मम सतीत्वं नष्टं भवति ।  वेश्या इव अहं कथं स्वयंवरमण्डपं प्रविशामि ?” इति वदति ।    
एवं पुत्र्याः वचनं श्रृतवतः काशीराजस्य पुरतः कश्चित् विकटप्रश्नः तिष्ठति ।  तदा सः राजसभां प्रविश्य बहुविनम्रतया वास्तविकपरिस्थितेः निवेदनं कृतवान् ।   सर्वेषां क्षमां याचितवान् ।  आगताः सज्जनाः राजकुमार्याः नीतेः प्रशंसां कृतवन्तः ।  केचन ‘परिस्थितिः एवं यदि स्यात्  तर्हि  अस्माकम् आह्वानस्य मूर्खतां किमर्थं कृतवान्”  इति महाराजं सुबाहुं कोपेन पृष्टवन्तः ।

एतद् श्रुत्वा सुबाहुः तु क्रोधाग्न्या अग्निपर्वतः इव अभवत् ।   कोपेन कम्पमानः उत्थाय आवेशेन गर्जति  “भवान् अस्मान् आहूय अस्माकम् अवमाननं कृतवान् अस्ति । दरिद्रः सुदर्शनः राजकुमारीं प्राप्तुं कदापि न शक्नोति ।  महाराज !  राजकुमारीं स्वयंवरमण्डपम् आहूय कञ्चित्  राजकुमारं वृणोतु इति वदतु ।  अन्यथा अयोध्याधिपतिना शत्रुजिता सह तस्याः विवाहं कारयतु ।  मम भागिनेयेन शत्रुजिता सह तस्याः विवाहः भवेत् एव ।  सा अयोध्यायाः महाराज्ञी भवेत् एव ।  भवान् यदि एतद् वचनं न शृणोति तर्हि मम सैन्यद्वारा भवतः राज्यस्य सर्वनाशः निश्चितः” इति ।    
एवं युधाजितः वदन् एव आसीत् । पुत्र्याः समाधाननार्थं काशीराजः अन्तःपुरं प्रविष्टवान् ।  किन्तु शशिकलायाः निर्धारः अचलः आसीत् ।  अतः सः कञ्चित् उपायं चिन्तितवान् ।  
सः सभाभवनम् आगत्य विवाहः श्वः भविष्यति इति घोषयति ।  एतद् श्रुत्वा सर्वे राजानः स्वस्य शिबिरं गतवन्तः ।

	तस्मिन्दिने रात्रौ मात्रा सह सुदर्शनं प्रासादं प्रति आहूतवान् ।  राजपुरोहितम् आहूय विधिपूर्वकं शशिकलायाः विवाहं सुदर्शनेन सह कृतवान् ।  
परेद्यवि प्रातः निमन्त्रितान्  सर्वान् काशीराजः सुबाहुः विनम्रतया प्रार्थयति  “मम पुत्र्याः विवाहः अभवत्  ।  मनसा सा यं वृतवती आसीत् तेन सह तस्याः विवाहः कृतः ।  तस्मै तस्याः समर्पणं जातम् ।  स्वयंवरस्य विधिः अपि एषः एव अस्ति ।  तस्याः आशीर्वादं कृत्वा मम आतिथ्यं स्वीकुर्वन्तु” इति ।
राजकुमार्याः विवाहः सम्पन्नः अस्ति  । युद्धेन कः लाभः ? इति चिन्तयित्वा केचन गतवन्तः ।  इतोऽपि केचनाः सुक्ष्मदर्शिनः पूर्वेद्युः एव प्रस्थितवन्तः आसन् ।  केचन तेषां रोषं प्रकटितवन्तः, भायितवन्तः ।  केचन कुतूहलेन उपविष्टवन्तः आसन् ।  
किन्तु सैन्यसहितः युधाजित्  प्रासादस्य उपरि आक्रमणं कृतवान्  ।  षड्दिनानि यावत्  काशीराजः सुदर्शनं  राजगृहे एव स्थापितवान् आसीत् ।  सप्तमे दिने सुदर्शनः सैन्येन सह प्रस्थाय युधाजितः उपरि  सशक्त्या प्रत्याक्रमणं कृतवान् । 
उभयसेनयोः मध्ये भयानकं  युद्धं प्रवृत्तम् ।  अन्ते युधाजित्, शत्रुजित्  च सुदर्शनेन मारितौ ।  
राज्यं निष्कण्टकम् अभवत् ।  मात्रा, पत्न्याः सह सुदर्शनः अयोध्यां प्रति प्रत्यागतवान् ।  प्रजाः प्रीत्यादरेन तस्य स्वागतं कृतवत्यः ।  विमात्रे लीलावत्यै अपि सः आश्वासनं  दत्तवान् ।  मन्त्रिणः तस्य राज्याभिषेकं कृतवन्तः ।

""

पौराणिकधार्मिकमहिलाः
चित्रं योजनीयम्‎
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सारमञ्जूषा योजनीया‎
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः