पारस्करगृह्यसूत्रम्

पारस्करगृह्यसूत्रनाम्ना शुक्लयजुर्वेदस्य गृह्यसूत्रं विख्यातमस्ति । अस्य त्रिषु काण्डेषु प्रथमकाण्डे आवसथ्याग्नेराधानं, विवाहादारभ्यान्नप्राशनपर्यन्तानां विषयाणां वर्णनमस्ति । द्वितीयकाण्डे चूडाकरणादारभ्य उपनयन-समावर्तन-पञ्चमहायज्ञ-श्रवणाकर्म-सीतादियज्ञानां विवरणमस्ति । अन्तिमे काण्डे श्राद्धान्तरे अवकीर्णि-प्रायश्चित्तादीनां विविधानां विषयाणां प्रतिपादनमस्ति ।

भाष्याणि 

अस्य व्याख्यासम्पत्तय एवास्य लोकप्रसिद्धेः परिचायिकाः सन्ति । निम्नलिखितान्यस्य पञ्चभाष्याणि प्रसिद्धानि सन्ति । तद्यथा — कर्कभाष्यं, जयरामभाष्यं, हरिहरभाष्यं, गदाधरभाष्यं, विश्वनाथभाष्यञ्चेति ।

कर्कः 

कर्काऽख्यो विद्वान् अयम् अतिप्राचीनस्तथा मान्यो भाष्यकारोऽस्ति। अयं हि कात्यायनस्य श्रौतसूत्रस्य पारस्करस्य गृह्मसूत्रस्य च टीकाग्रन्थं लिलेख । हिमाद्रिनामको विद्वान् स्वीये 'कालनिर्णये' त्रयोदशशतकस्य अन्तिमे चरणे त्रिकाण्डमण्डनं समुद्धृतवान्। अनेन स्वकीयग्रन्थे ‘आपस्तम्बध्वनितार्थकारिका'यां कर्काचार्यमनुस्मृतम् । हेमाद्रिमहोदयेन स्वश्राद्धनिर्णये कर्काचार्यस्य मतमपि खण्डितम् । एभिः विचार्यमाणैः कर्काचार्यस्य समयो द्वादशशतकस्य मध्यभाग इति मन्यते। कर्काचार्यः ‘सिंही'-नामकस्य औषधिविशेषस्य पर्यायः ‘रिङ्गणिके'ति प्रदत्तवान् । रिङ्गणिका-शब्दस्य भोजपुरीभाषायां 'रेंगनी' इति मूलरूपमस्ति । अस्य व्याख्यायाः नाम गृह्यसूत्रभाष्यमस्ति ।

जयरामः 

जयरामो हि 'मेवाड'-निवासी समृद्धकुलसम्भवश्च आसीत् । भारद्वाजगोत्रीयः अाचार्यापरनामकस्य दामोदरस्यायं पौत्रस्तथा अस्य पितुर्नाम बलभद्र आसीत् । अस्य भाष्यस्य नाम 'सज्जनवल्लभः' अस्ति । मन्त्राणां व्याख्या एवास्य भाष्यस्य विशेषताऽस्ति । अस्य पाठस्य संशोधने कृतश्रमोऽस्ति । तत्तद्वेदानां पाठाः वैदिकानां मुखादेव श्रुत्वैवायं मन्त्राणां पाठनिर्धारणं कृतवान्। अन्यटीकाकारास्तु पद्धतौ तथा अर्थोपरि अाग्रहं प्रदर्शितवन्तः, किञ्चायं जयरामः गृह्यसूत्रे उद्धृतमन्त्राणां व्याख्यामतीव प्रामाणिकरूपेण कृतवान् । इदमेवास्य वैशिष्ट्यमस्ति ।

हरिहरः 

हरिहरेण स्वटीकायां विज्ञानेश्वरस्य मतं स्मर्यते। अतोऽस्य समयो द्वादशशतकात् पश्चाद्वर्ती मन्यते। षोडशशतके स्थितस्य श्रीदत्तस्य 'आचार्यदर्शे' तथा १२५० ई० स्थितस्य हेमाद्रेः श्राद्धप्रकरणे हरिहरमतनिर्दिष्टेण अस्य द्वादशशतकस्य अन्तिमे चरणे स्थितिरनुमीयते । अयं हि उक्तरीयभारतस्य विशेषतः कान्यकुब्जस्य निवासी प्रतीयते। हरिहरस्तु स्वभाष्ये गृह्यकर्मकाण्डस्य वर्णनं सविस्तरेण कृतवान् । पारस्करगृह्मसूत्रस्य सर्वापेक्षया लोकप्रिया व्याख्य इयमेवास्ति । अयं हि प्राचीनधर्मशास्त्रीयग्रन्थकारेषु मनु-वृद्धशातातप-याज्ञवल्क्य-यम-अङ्गिरा-हारीत-सुमन्तु-लौगाक्षि-यम-अङ्गिराप्रभृतीनां मतं विशेषरूपेण सस्मार। द्वीकायाः आरम्भे कस्यापि वासुदेवनामकस्य आचार्यस्य समादरेणोल्लेखो वर्त्तते । अस्यैव मतानुसारेणेयं पद्धतिलिखिताऽस्ति । ग्रन्थकारोऽयमग्निहोत्री आसीत् ।

गदाधरः 

गदाधरेण स्वव्याख्यायां प्राचीनाचार्याणां मतं विस्तरेण स्मर्यते । एवंविधेषु आचार्येषु भर्तृयज्ञ-वासुदेव-गङ्गाधर-रेणुदीक्षित-हरिहरादयो मुख्याः सन्ति। हरिहरस्य व्याख्यायाः खण्डनमपि यत्र तत्र परिदृश्यते। दृढपुरुषः इत्यस्य अर्थस्य व्याख्यायाम् अनेकेषाम् आचार्याणां मतं प्रदत्तमस्ति । दृढपुरुषस्यार्थी भवति -कोऽपि बलशालिपुरुषः (हरिहरः), जितेन्द्रियः (भर्तृयज्ञः), जमाता (रेणुकस्तथा गङ्गाधरः) । एतेषु गङ्गाधरेण अन्तिमार्थं स्वीकृतम् । गदाधरस्य अभिरुचिः ज्योतिषसम्बन्धिनं प्रति वर्त्तते । अनेन कर्क-जयराम-भक्तुंयज्ञादीनां मतस्य निर्देशः कृत्वा हरिहरस्य मतं स्वीकृतम्। अस्मिन् भाष्ये मनुयाज्ञवल्क्य-हारीत-आपस्तम्ब-व्यास-मिताक्षरा-पराशर-मदनरत्न-वृद्धशातातपस्मृत्यर्थसार-मदनपारिजात-वसिष्ठ-प्रयोगपारिजातादीनामुल्लेखो वर्तते। गदाधरस्य पितुर्नाम वामनदीक्षितः आसीत् । वामनोऽयं ‘त्रिरग्निचित्सम्राट् स्थपति महायाज्ञिक' इत्युपाधिना विभूषित अासीत् । हेमाद्रेः उद्धरणेनास्य समयः ख्रीष्टस्य चतुर्दशशतकवर्त्ती इति मन्यते ।

विश्वनाथः 

अयं हि नन्दपुरनिवासी काश्यपगोत्रीयो नागरब्राह्मणः आसीत्। विश्वनाथस्य पितुर्नाम नरसिंह अासीत्, माता चास्य गङ्गादेवी । एतयोः स्मरणं टीकारम्भे एवानेन कृतम् । अस्य भाष्यस्य नाम 'गृह्यसूत्रप्रकाशिका' अस्ति । भाष्यमिदमन्ते खण्डितमासीत् । अन्तिमाशस्य पञ्चखण्डानां टीका ग्रन्थकारस्य पितृव्येन अनन्तस्य प्रपौत्रेण लक्ष्मीधरेण १३६५ ख्रीष्टाब्दे कृतेति । स्तम्भतीर्थात् समागत्यायं काश्यां न्यवसत्। अत्रैवायं स्वव्याख्यां सम्पूरितवान्। विश्वनाथस्य समयस्तु षोडशशतकस्योत्तराद्धम् आसीत् । परिमाणे पर्याप्तरूपेण व्याख्या विस्तृताऽस्ति ॥

वैजवापगृह्यसूत्रम् 

अस्य रचयिता वैजवाप अासीत् । चरणव्यूहः शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदशशाखायां वैजवापमन्यतमं मन्यते । वैजवापस्य कल्पसूत्रस्य प्रथमनिर्देशः कुमारिलभट्टेन स्वतन्त्रवार्तिके कृतः। 'आश्वलायनक सूत्रं वैजवापि कृतम्।' कात्यायनकल्पसूत्रस्य सर्वप्राचीनो व्याख्याकार आचार्यपितृभूतिरपि वैजवापश्रौतसूत्रस्यैकं सूत्रं समुद्धृतवान् - एवं च वैजवापेनाचार्येण सूचितम् - न सावित्रीमाह इति क्तः’।

वैजवापरचितगृह्यसूत्रस्य उद्धरणानि अनेकेषु प्राचीनेषु तथा मध्यकालिकधार्मिकेषु निबन्धेषूपलब्धानि भवन्ति । अपरार्को विनायकपूजायाः पूर्णप्रसङ्गः वैजवापगृह्यसूत्रादेव समुद्धृतः । विनायकेन उपसृष्टः पुरुषो बहुविधान् स्वप्नान् पश्यति - 'विनायकोपसृष्टलक्षणं खलु भवति - स्वप्ने सर्पान् पश्यति । अत्यन्तमपोऽवगाहते। अन्तरिक्षं क्रामति । पांसुकर्दमे चावसीदति। पृष्टतो मां कश्चिद् धावतीति मन्यते। उष्ट्रान् गर्दभान् शुनो दिवाकीर्त्तिमांन्याश्चाप्रयतान् पश्यति।' अस्यापक्रमणस्य दूरीकरणाय उपायमपि वर्णितम् अस्ति।

सम्बद्धाः लेखाः 

 कात्यायनश्रौतसूत्रम्
 कृष्णयजुर्वेदः
 कात्यायनः
 कल्पः

बाह्यपरिसन्धिः 
 सम्पूर्णं पारस्करगृह्यसूत्रम्

सन्दर्भाः 

गृह्यसूत्राणि
कल्पाः
संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये