नेपालीसाहित्येतिहासः

सहितस्य भावः साहित्य । नेपाली भाषायाः साहित्य नेपलीसाहित्य । नेपालीसाहित्यस्य इतिहासः नेपालीसाहित्येतिहासः, किंवा नेपाली भाषायाम् लिखितानि यावत् साहित्यिककृतयः सन्ति तेषां विकासक्रमसंबद्धलेखनशैलीविधिप्रवृत्त्यादिनाम् उल्लेखः नेपाली साहित्येतिहासः ।
साहित्यपरिचयः
वर्तमानसमये साहित्यः यदर्थं वहति प्राचीनसमये पाश्चात्य एवं पूर्वीयजगति कविता/काव्यम् साहित्यस्य पर्यायरूपेण प्रयुक्तः । पूर्वीय साहित्यशास्त्रे साहित्यस्य पृथक् परिभाषां नैव प्राप्यते । काव्यस्य परिभाषामेव साहित्यस्य परिभाषा सन्निहिताेऽस्ति ।

पूर्वाचार्यैः काव्यस्य किंवा साहित्यस्यार्थः अधाेलिखितानुसारेण कृतः -

सब्दार्थाै सहिताै काव्यम् । 

शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली । 

संक्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली, काव्यं स्फुटदलंकारं गुणवद्दोषवर्जितम् । 

तददाेषाै शब्दार्थाै सगुणावनलङ्कृती क्वापि 

वाक्यं रसात्मकं काव्यम् 

 साहित्येतिहासपरिचयः 
साहित्येतिहासाेऽपि मूलतः इतिहासैव अस्ति, तस्मात् अस्य परिभाषामपि इतिहासपरिभायाः सादृशी वर्तते । विभिन्न साहित्येतिहासपण्डिताः वदन्ति यद्   समाजिकसाँस्कृतिकमूल्यानाम् कालजन्यतथ्यानाम् शृङ्खलाबद्धानुसन्धानपरिणामः साहित्येतिहासः । अर्थात् सामान्येतिहासः अतीततस्य कथारूपेण दृश्यते चेत् सांस्कृतिकचिन्तनात् प्रभाविताे भूत्वा रचितस्य साहित्यकारस्य कृतेः शृङ्खलाबद्ध कथा इति साहित्येतिहासः । एषः पनि तथ्यप्रति तथ्यपरकः वर्तते, यत्तथ्यं साहित्यिकमान्यताद्वारा सत्यापिता सन्ति विभिन्न सन्दर्भे स्वीकृताः सन्ति च ।।

साहित्येतिहासस्य कालविभाजनविषये मतैक्यं अावश्यकं वर्तते । परन्तु नेपालीसाहित्येतिहास्य कालविभाजनविषये विविध मतमतान्तराणि दृश्यन्ते । प्रमुख मतमतान्तराणि अधाेलिखितानि सन्ति ः

{| class="wikitable"
| style="background:#ffb6d9;"|क्र.सं.
| style="background:##ffb6d9;"|लेखकस्य नामः
| style="background:##ffb6d9;"|पुस्तकस्य नामः
| style="background:##ffb6d9;"|कालविभाजनम् (कोटि १)
| style="background:##ffb6d9;"|कालविभाजनम् (कोटि २)
| style="background:##ffb6d9;"|कालविभाजनम्(कोटि ३)
| style="background:##ffb6d9;"|कालविभाजनम् (कोटि ४)
| style="background:##ffb6d9;"|कालविभाजनम् (कोटि ५)
|-
|१|| यज्ञराज सत्यालः|| नेपाली साहित्यस्य भूमिका (२०१७) || प्राथमिककालः (१९औँ शताब्दीतः) || माध्यमिककालः (१९६० वैक्रमाब्दतः) || आधुनिककाल (१९७४ वैक्रमाब्दतः) ||  || 
|-
|२|| डिल्लीराम तिम्सिना तथा माधव भण्डारी || अस्माकं साहित्यः साहित्यकाराश्च (२०१८) || प्राथमिककालः ( सुवानन्ददासतः रघुनाथ भट्टपर्न्तम्)  || उत्थानकालः (भानुभक्ताचार्यतः) || विकासकालः (मोतीरामदेखि) || आधुनिककाल (शारदा पत्रिका तथा लेखनाथतः) || 
|-
| ३ || ईश्वर बरालः || नेपालीसाहित्यस्य कालविभाजनः (रूपरेखा-५३,२०२२) || प्रथमिककालः (१८३३-१९४०) || माध्यमिककाल (१९४१-१९८५) || आधुनिककालः (१९८६-२००७) || प्रजातन्त्रकालः (२००७-२०१८) || पञ्चायतकालः (२०१८ वैक्रमाब्दतः)
|-
| ४ || बालकृष्ण पोखरेलः  || राष्ट्र भाषा (२०२२)|| आरम्भिककालः (सं.१३७८-१८००) || उत्थानकालः (१८००-१९४०) || विकासकालः (१९४० वैक्रमाब्दतः) || ||   
|-
| ५ || तारानाथ शर्मा || नेपाली साहित्यस्य इतिहास (२०२७)|| भानुभक्तपूर्वयुगम् (प्रारम्भ-१८७१) || भानुभक्तयुगम् (१८७२-१९३९) || मोतीरामयुगम् (१९४०-१९७६) || क्रन्तिपूर्वयुगम् (१९७७-२००७) || क्रान्तिउत्तरयुगम् (२००७ वैक्रमाब्दतः)
|-
| ६ || रत्नध्वज जोशी || नेपालीसाहित्ये कालविभाजनम् (प्रज्ञा ५,२०१८) || अज्ञातकालः/आदिकालः (भानुभक्तपूर्वम्) || मध्यकाल (भानुभक्ततः लेखनाथपर्यन्त) || आधुनिककालः (बालकृष्ण समतः) || ||     
|-
| ७ || नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान|नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानम् || इतिहासलेखनपरियोजना (२०२९)|| प्राचीनकालः (प्रागैतिहासिक(एकीकरणपूर्वम्)|| प्राथमिककालः (वीरधारा भक्तिधाराश्च) || माध्यमिककालः (शृङ्गारिकधारा) || आधुनिककाल (लेखनाथतः)||       
|- 
| ८ || बालचन्द्र शर्मा || नेपालीसाहित्येतिहासः (२०३९) || उत्पत्तिकालः (अस्माकंसाहित्यस्य भावात्मकपरम्पराम्) || प्रयोगकालः (अस्माकं साहित्यस्य प्रारम्भिकप्रवृत्तयः) || पूर्वमध्यकालः (भानुभक्ताचार्यः) || मध्यकालः (मुद्रणप्रचारविस्तारयुगम्) || आधुनिककालः  (चक्रपाणिलेखनाथलक्ष्मीप्रसादयुगम्) 
|-
| ९ ||घनश्याम नेपाल|| नेपाली साहित्यको परिचयात्मक इतिहास (र्इ१९९१) ||  प्रस्तावना/स्तवनकालः  (सन्९८१-१७५०/सन्१७५०-१८८२)|| शृङ्गार/नीतिकालः (सन्१८८३-१९१७/१९१७-१९३३) || रोमान्टिककालः (सन्१९३४-१९६०) || प्रयोगकालः (सन्१९६०-१९७४)||  आलोचनाकालः  (१९७४ खृष्टाब्दात् अद्यपयर्न्तम्)
|-
| १० ||  दयाराम श्रेष्ठ तथा मोहनराज शर्मा || नेपालीसाहित्यस्य संक्षिप्तइतिहासः (२०४०) || आदिकालः : वीरगाथा कालः- (१७९९-१८७२) || पूर्वमध्यकालः : भक्तिकालः-(१८७३-१९३९)       || उत्तरमध्यकालः : शृङ्गारकालः-(१९४०-१९७४) || प्रागाधुनिककालः : नव्यकालः-(१९७५-२००७) || आधुनिककालप् (२००८ विक्रमाब्दात् अद्यपर्यन्तम्)
|-
| ११ ||   केशवप्रसाद उपाध्याय || नेपालीसाहित्ये कालविभाजनम (२०४० : १४-१५) || पूर्वप्राथमिक/उत्तरप्राथमिककालः (प्रारम्भतः अष्टादश शताब्देः अन्त्यपर्यन्तम्) || पूर्वमाध्यमिक/उत्तरमाध्यमिककालः (१८८४-१९४०/१९४०-१९६०) || लेखनाथयुगम् (१९६०-१९८५) || आधुनिककालः (१९८६ वैब्रमाब्दतः) || 
|}

नेपालीसाहित्यस्य कालविभाजनम्

नेपालीभाषायाः इतिहासः पुरातनमस्ति चेत्  नेपालीसाहित्येतिहासः तद्वत् पुरातनम् नैव । नेपालीसाहित्यस्य कालविभाजनविषये विभिन्न साहित्येइतिहासकारेभ्यः  स्वस्वधारणाः प्रकटिताः सन्ति । उपर्युक्त तालिकात् स्पष्टं भवति, यदधिकांश साहित्येतिहासकाराः अधाेलिखित त्रिकालिक अवधारणाामनुसरन्ति स्म ः 
प्राथमिक नेपाली साहित्य
प्राथमिक कालीन नेपालीकविता (१८२६-१९४०)  
१. वीरगाथाकाल/वीरधाराकाल (१८२६-१८७२)

सुवानन्ददासेन लिखितम् पृथ्वीनारायणः शीर्षक कवित्तात् प्राथमिकनेपालीसाहित्यस्य शुभारम्भाेऽभवत्  । सुवानन्ददासविषये निश्चितानुसन्धानम् नैव विद्यते । अस्य एकमेव कवितां पृथ्वीनारायण शाहः अस्ति । कमल दीक्षित महाेदयेन सर्वप्रथमः इदं प्रकाशितम् । नेपालीभाषायां लिखितमं एतस्मिन् कृतेः ध्वनितात्त्विकविशेषतां च दृश्यन्ते । अयं पृथ्वीनारायण शाहस्य राजपुरोहितः अासीतदिति साहित्येतिहासकाराः वदन्ति  तनहु भकुन्डो शीर्षक कविताकाव्यं रचितमनेन । अयं  हास्यकदम्ब (१८५५ ) नाटकस्य नेपालीभाषायाम् अनुवादमकराेत् । अन्य किञ्चित कविताकाव्यञ्च रचयति स्म इति । यस्य अात्मस्वीकृतेः भणितम् यद् संस्कृतभाषायां हास्यकदम्बम् जयरत्नाकर नाटकञ्च रचितम् ।   शक्तिवल्लभ अर्यालस्यातिरिक्त कवीनाम् कविताकृतिषु   उदयानन्द अर्यालस्य पृथ्वीन्द्रोदय काव्य, सुन्दरानन्दस्य (बाँडा) बहादुरशाहवर्णनम् राधावल्लभ अर्यालस्य साँढ्यायाः कवित्त इत्यादयः दृश्यन्ते । १७९९ विक्रमाब्दतः १८७२ पर्यन्तम् वीरगाथाकालः।

२. भक्तिकालः (१८७३-१९४०)

प्राथमिक नेपालीसाहित्यस्य प्रारम्भसमये स्मृतिकाव्येन विशिष्टस्थानं प्राप्तम्, परन्तु परवर्तीसमये भक्तिकाव्यस्य वर्चस्वं अधिकतरं दृश्यते । अस्मिन् काले द्वे घटके दृश्येते, यथा सगुणभक्तिकाव्यघटकम् निर्गुणभक्तिकाव्यघटकञ्च । सगुणभक्तिकाव्यघटकम् द्विभागे विभक्तमासीत् - कृष्णभक्तिकाव्यं रामभक्तिकाव्यञ्च । कृष्णभक्तिकाव्यघटकेऽस्मिन् इन्दिरसः, विद्यारण्यकेशरी अर्यालः, वसन्त शर्मा, यदुनाथ पाेखर्यालः, रघुनाथभट्ट पाेखर्यालः, पतञ्जली गजुर्यालनामधेयाः कवय अासन् । रामभक्तिकाव्यघटकस्य सर्वप्रमुख कवि भानुभक्ताचार्य अासीत् । अस्मिन् कविना नेपालीभाषायां रामायण महाकाव्यं (भनुभक्तीयरामायणम्) रचितम् । इदं नेपालीभाषायाः प्रथममाैलिककृतिः, तस्मात् अादिकविरितिख्याताेऽयम् । भानुभक्तः प्रतिभावान् धार्मिकश्च । तदनन्तरं निर्गुणभक्ति काव्यघटकस्य उदयाेऽभूत् । उदयलहरीनाम भक्तिकाव्यस्य रचयिता ज्ञानदिलदासः । सः निर्गुणभक्तिकाव्यघटकस्य प्रमुख कविश्च । १७७३ वैक्रमाब्दतः १९३९ पर्यन्तम् नेपालीसाहित्येतिहासे भक्तिकाल इति विश्रुतम् । 
प्राथमिक नेपालीकथा (१८२७-१९५७)   
१८२७ वैक्रमाब्दतः १९५७ पर्यन्तं नेपाली कथायाः प्राथमिककालः। वर्तमानमयपर्यन्तस्यानुसन्धानः कथयति यद् शक्तिवल्लभ अर्याललिखित महाभारत विराटपर्वः (१८२७) नेपालीसाहित्यस्य प्रथमाख्यानात्मककृतिरस्ति । तत्पश्चात् प्रकाशिताः प्रमुखकृतयः निम्नलिखिताः सन्ति ः

 भानुदत्त्तस्य हितोपदेशमित्रलाभस्यानुवादः (सं.१८३२),  । 
 शक्तिवल्लभ अर्यालस्य संस्कृत नाटकस्य अनुवादः हास्यकदम्बः (१८८५), 
 अज्ञात व्यक्तिलिखित दशकुमारचरितम् १८७५) ।
कथातत्त्वस्य दृष्टे पीनासस्य कथा (सं.१९७२) प्रथमनेपाली कथा मन्यते । । पीनासकथापश्चात् मुन्शीका तीन आहान (सं.१८७७), बहत्तर सुगाको कथा (१८९०), सत्तलसेनको कथा इत्यादयः एतत्कालस्य उल्लेख्यकृतयः । तत्पश्चात् अनुमानतः ८० वर्षपर्यन्तं नेपाली कथाकृतिर्नैव दृष्टगाेचर अस्ति । १९५८ वैक्रमाब्दे गोरखापत्रस्य प्रकाशनपश्चादेव नेपालीकथालेखनस्य प्रारम्भ अभवदिति दृष्यते । ।

प्राथमिककालस्य कश्चनः प्रवृत्तयः ः

सन्दर्भाः 

नेपालदेशः
नेपालीसाहित्यम्

सारमञ्जूषा योजनीया‎

सम्बद्धाः लेखाः 

 भारतम्
 संस्कृतम्
 भारतस्य इतिहासः
 विज्ञानम्