कोल्हापुरमण्डलम्

{{Infobox settlement
| name                    = कोल्हापुरमण्डलम् 
| native_name             =Kolhapur District
| other_name              =  कोल्हापुर जिल्हा 
| settlement_type         = मण्डलम्
| image_skyline           =Kolhapur in Maharashtra (India).svg
| image_alt               =  
| image_caption           = महाराष्ट्रराज्ये कोल्हापुरमण्डलम् '' 
| established_title       = 
| subdivision_type        = देशः
| subdivision_name        = 
| subdivision_type1       = जिल्हा 
| subdivision_name1       = कोल्हापुरमण्डलम् 
| subdivision_type2       = उपमण्डलानि
| subdivision_name2     = आजरा,	करवीर,	कागल,	गगनबावडा,	गडहिङ्ग्लज,	चन्दगड, पन्हाळा,	भुदरगड,	राधानगरी,	शाहूवाडी,	शिरोळ,	हातकणङ्गले। 
| subdivision_type3       = विस्तारः
| subdivision_name3       =७,६८५ च.कि.मी.
| subdivision_type4       = जनसङ्ख्या(२०११)
| subdivision_name4       = ३८,७६,००१
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_title            = मण्डलसङ्गाहकः (District Collector)
| leader_name             = 
| timezone1               = भारतीयमानसमयः(IST)
| utc_offset1             = +५:३०
| website                 = http://kolhapur.gov.in
| footnotes               = 
}}कोल्हापुरमण्डलं''' (, ) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कोल्हापुर इत्येतन्नगरम् । कोल्हापुरनगरस्य रचना छत्रपतिना शाहु-महाराजेन कृता । नैसर्गिकस्रोतोभिः एषा भूमिः प्रफुल्लिता । इदानीं सहकारिक्षेत्रप्रगतिवशात् अपि कोल्हपुरमण्डलं सुप्रसिद्धम् । सांस्कृतिकपरम्परायाः द्योतकम् अस्ति कोल्हापुरमण्डलम् ।

भौगोलिकम् 

कोल्हापुरमण्डलस्य विस्तारः ७,६८५ च.कि.मी. अस्ति । अस्य मण्डलस्य पश्चिमदिशि सिन्धुदुर्गमण्डलं, वायव्यदिशि रत्नगिरिमण्डलम्, उत्तरदिशि साङ्गलीमण्डलं, दक्षिणदिशि बेळगावमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले सप्त प्रमुखनद्यः प्रवहन्ति । ताः पञ्चगङ्गा, वारणा, दूधगङ्गा, वेदगङ्गा, भोगावती, हिरण्यकेशी, घटप्रभा । 
कोल्हापुरमण्डलस्य त्रयः विभागाः सन्ति - पश्चिमराङ्ग, मध्यराङ्ग, पूर्वराङ्ग । मध्य-पूर्वविभागयोः कृष्णवर्णीयसिकता दृश्यते । पश्चिमभागे ताम्रवर्णीयसिकता अस्ति । तत्र अरण्यपरिसरः दृश्यते ।  
अस्मिन्मण्डले सामान्यतः समशीतोष्णवातावरणं दृश्यते । सह्याद्रीपर्वतसमीपे यः भूभागः सः शीतः । मण्डले वातावरणविविधता दृश्यते एव ।

कृषिः 

सहकारिकृष्योत्पादनाय इदं मण्डलम् अग्रगण्यम् । मण्डलेस्मिन् प्रमुखोपजीविकारूपेण कृषिः, उद्यमाः च सन्ति । तण्डुलः, 'जवार', 'बाजरा', रागिका, 'तुअर दाल', चणकं, कलायः, करटः(safflower), तिलः च अस्य मण्डलस्य सस्योत्पादनानि सन्ति ।

जनसङ्ख्या 

कोल्हापुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या (२०११) ३८,७६,००१ अस्ति । अत्र १९,८०,६५८ पुरुषाः, १८,९५,३४३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ५०४ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ५०४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १०.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.५१% अस्ति ।

इतिहासः 

  

कोल्हापुरमण्डलस्य विस्तारः ब्रह्मपुरी इत्यस्मात् मूलग्रामात् अभवत् । कोल्हापुरमण्डले आन्ध्रभृत्य-कदम्ब-चालुक्य-राष्ट्रकूट-शिलाहार-देवगिरियादव-बहामनी-वंशीयराजानाम् आधिपत्यमासीत् । १६७५ तमे वर्षे कोल्हापुरपरिसरः शिवाजीमहाराजेन मराठीसाम्राज्ये आनीतः । ततः कोल्हापुरसंस्थानस्य आधिपत्यस्य इतिहासः प्रारभ्यते । शिवाजीमहाराज्ञः पुत्रेण सम्भाजीराज्ञा कोल्हापुरमण्डलस्थात् पन्हाळा-दुर्गात् राज्यव्यवस्थापनं कृतम् । क्रमशः शिवाजीमहाराजस्य द्वितीयपुत्रः राजारामः, तस्य पत्नी ताराबाई, सम्भाजीराज्ञः पुत्रः राजर्षि-शाहू इत्येषाम् अत्र आधिपत्यमासीत् । राजर्षि-शाहू ‘कोल्हापुरसंस्थानस्य कर्ता’ इति सुप्रसिद्धः । १८१८ पर्यन्तं महाराष्ट्रे आङ्ग्लाधिपत्यमासीत् परं कोल्हापुरसंस्थानं तु स्वतन्त्रम् आसीत् । १९४७ तमे वर्षे कोल्हापुरसंस्थानं स्वतन्त्रभारते विलीनं जातम् ।

उपमण्डलानि

अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- 
१	 आजरा 
२	 करवीर 
३	 कागल 
४	 गगनबावडा 
५	 गडहिङ्ग्लज 
६	 चन्दगड 
७	 पन्हाळा 
८	 भुदरगड 
९	 राधानगरी 
१०	 शाहूवाडी 
११	 शिरोळ 
१२	 हातकणङ्गले

लोकजीवनम् 

महाराष्ट्रराज्ये या लोकसंस्कृतिः दृश्यते सा अत्रापि दृश्यते, परं केचन विशेषाः अपि सन्ति । यथा -   
•	खाद्यवस्तूनि – ‘भाकरी-झुणका’ अत्रस्थानां प्रियखाद्यम् । झुणका इत्युक्ते मरीचिका-लशुनेन सह कृतं कटु-उपसेचनम् । ‘कोल्हापुरी मिसळ’ इत्येषः खाद्यपदार्थः न केवलं कोल्हापुरे अपि तु समग्रे महाराष्ट्रे सुप्रसिद्धः ।  
•	वेशभूषा – औद्योगिकीकरण-जागतिकीकरणपरिणामैः सर्वत्र इदानीं समानमेव वेषभूषा दृश्यते परं केचन विशेषाः - वृद्धपुरुषाः वेष्टिं, वृद्धमहिलाः नवगजशाटिकां च धरन्ति । इदानीं केवलम् उत्सवदिनेषु सर्वाः महिलाः नवगजशाटिकां धरन्ति ।  
•	मल्लविद्या अत्रस्थानां जनानां प्रियक्रीडा । तदर्थम् अत्र एकं 'खासबाग' नामकं विशालमल्लक्रीडाप्राङ्गणमपि अस्ति । अत्रस्थाः केचन राजानः अपि मल्लाः आसन्, अतः जनानामपि लोकप्रियविषयः एषः । 
•	अत्र ‘कोल्हापुरी चप्पल’ इति पादरक्षाप्रकारः उपलभ्यते यः समग्रे भारते प्रसिद्धः । कर्मकराः चर्मोपयोगं कृत्वा हस्तैः एव पादरक्षाणां निर्माणं कुर्वन्ति इति विशेषः । 
•	'कोल्हापुरी साज’ आभूषणविशेषः अपि महाराष्ट्रियजनेषु सुप्रसिद्धः । भगवतः श्रीकृष्णस्य १२ अवताराः आभूषणस्योपरि तक्षीकृताः सन्ति । कर्मकराः हस्तैः आभूषणनिर्माणं-तक्षणं च कुर्वन्ति इति विशेषः ।

सहकारिक्षेत्रम् 

इदं मण्डलं सहकारिक्षेत्रकार्यार्थं सुप्रसिद्धम् । अस्मिन् सहकारिक्षेत्रे केचन उद्यमाः सन्ति । यथा -
१ शर्करोत्पादनोद्यमः 
२ दुग्धोत्पादकसङ्घः 
३ सहकारिविपणिः 
४ सहकारिवस्त्रोद्यमः 
५ सहकारिकृषिः 
सहकारिक्षेत्र-स्थापनार्थं यत्नाः स्वातन्त्र्यपूर्वकालात् आरब्धाः परं तेषां परिणामः स्वातन्त्र्योत्तरकाले अभवन् । कृषिक्षेत्रे सहकारिक्षेत्रस्य अधिकोपयोगाः दृश्यन्ते । भारतदेशे कृषिक्षेत्रे खण्डितभूक्षेत्रम् इति एका अन्यतमा समस्या । कोल्हापुरमण्डलस्य सहकारिक्षेत्रम् इत्ययम् उपायः अस्याः समस्यायाः एकं समाधानम् । 
मण्डलेऽस्मिन् ९६२४ सहकारिसमितयः सन्ति ।

वीक्षणीयस्थलानि 

अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति -

मन्दिराणि 

 महालक्ष्मीमन्दिरम्- १७२२ तमे वर्षे महालक्ष्मीमातुः प्रतिमायाः स्थापना जाता । महालक्ष्मीः शाहूमहाराजस्य पूज्यदेवता आसीत् । जनाः मातुः दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । मन्दिरसमित्या समाजोन्नत्यर्थं बहूनि कार्याणि अत्र चाल्यन्ते । अतः जनानां मनसि एतन्मन्दिरं श्रद्धास्थानम् ।
 ज्योतिबा देवालयः 
 नरसिंह वाडी

ऐतिहासिकवीक्षणीयस्थलानि 

 पन्हाळा दुर्गः - 'पर्णल दुर्गः' इति अस्य दुर्गस्य अपरनाम । ‘बाजी प्रभु देशपाण्डे’ इत्यस्य पराक्रमस्य प्रसङ्गः अत्रैव घटितः । राजप्रासादः, सज्जाकोठी, राजदिण्डीमार्गः, अम्बरखाना, चारदरवाजानामकं प्रमुखप्रवेशद्वारं, सोमाळेतडागः, सम्भाजीमन्दिरम्, अन्दरबाव, लक्ष्मीमन्दिरं, तीन  
दरवाजा इत्येतानि वीक्षणीयस्थानानि पन्हाळादुर्गे सन्ति ।
 छत्रपतिशहाजी वस्तुसङ्ग्रहालयः  
 शालिनी राजप्रासादः
 विशाळगड दुर्गः

इतरवीक्षणीयस्थलानि

रङ्काळातडागः

भवानी मण्डपः
न्यू पैलेस (राजप्रासादः)
गगनबावडा हरितवनं, जलपातश्च
पञ्चगङ्गा घाट  
दाजीपुर अभयारण्यम् 
कण्हेरी मठ

बाह्यसम्पर्कतन्तु: 
महाराष्ट्रमण्डलस्य सङ्केतस्थलम् 
कोल्हापुरमण्डलस्य वाचिकपत्रम्
कोल्हापुरमण्डलस्य सङ्केतस्थलम्

महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि