मुम्बई-उपनगर-मण्डलम्

मुम्बई-उपनगर-मण्डलं (, ) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बान्द्रा (पूर्व) इत्येतन्नगरम् । १ ओक्टोबर् १९९० दिनाङ्के अस्य परिसरस्य मण्डलत्वेन स्थापना कृता ।

भौगोलिकम् 

मुम्बई-उपनगर-मण्डलस्य विस्तारः ३६९ च.कि.मी. मितः अस्ति । इदं मण्डलं महाराष्ट्रराज्यस्य पश्चिमभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि मुम्बईमण्डलं, पश्चिम-दक्षिणदिशोः अरबी सागरः अस्ति । उत्तरदिशि ठाणेमण्डलम् ‌अस्ति । अस्मिन्मण्डले प्रवहन्ती प्रमुखनदी मिठी ।

जनसङ्ख्या 

मुम्बई-उपनगर-मण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९३,५६,९६२ अस्ति । अत्र ५०,३१,३२३ पुरुषाः, ४३,२५,६३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. २०,९८० जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २०,९८० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ८.२१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८६० अस्ति । अत्र साक्षरता ८९.९१% अस्ति ।

ऐतिहासिकं किञ्चित् 

पुरा मुम्बईपरिसरः सप्तद्वीपानां समूहः आसीत् । परिसरोऽयं १७ शतके पुर्तगाल-शासकानाम् आधिपत्ये आसीत् । एतैः शासकैः अयं मुम्बईपरिसरः विवाहे उपहाररूपेण राजा-द्वितीय-चार्ल्स इत्यस्मै दत्तः । ततः आङ्ग्लाधिपत्यं स्थापितम् अत्र । आङ्ग्लप्रशासने जेराल्ड आञ्जिअर (द्वितीय गव्हर्नर) इत्यनेन द्वीपानां योजनेन एकसन्धपरिसरः निर्मापितः । तत्र वस्त्रोद्यमाः, रेलमार्गाः, रेलस्थानकानि, नौकास्थानकानि च निर्मापितानि । १८ शतकेऽपि परिसरोऽयं ख्यातकीर्तः आसीत् ।

उपमण्डलानि 

 अन्धेरी
 बोरीवली
 कुर्ला

लोकजीवनम् 

मण्डलेऽस्मिन् आङ्ग्लप्रशासनकालात् प्रगतिः जाता इति दृश्यते । नगरे पाश्चिमात्यसंस्कृत्याः बहुप्रभावः दृश्यते ।

वीक्षणीयस्थलानि 

 'माउण्ट मेरी' क्रिस्तप्रार्थनास्थलम्
 कन्हेरी लयनानि
 जोगेश्वरी लयनानि
 'फेण्टसी लेण्ड'  
 'एस्सेल् वल्ड', 'वाटर किङ्गडम्'
 सञ्जय गान्धी राष्ट्रियोद्यानम्  
 आरे कोलनी 
 'फिल्म सिटी'  
 'सान्ताक्रुझ' विमानपत्तम्
 सहारा अन्ताराष्ट्रिय विमानपत्तनम् 
 तुलसी-तडागः 
 विहार-तडागः
 पवई-तडागः 
 मिठी-नदी 
 दहिसर नदी
 भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थानम्(IIT), पवई 
 भाभा-अणुसंशोधन-केन्द्रम्
 Hindustan & Bharat Petroleum Refineries

बाह्यसम्पर्कतन्तु:

 प्रशासकीय-सङ्केतस्थलम् 

महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि