निर्गुण्डिसस्यम्

इदं निर्गुण्डिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्य सस्यस्य पर्णेषु वर्णरहितः, गन्धयुक्तः, भाष्पीभवनयोग्यः कश्चन तैलांशः, तथा च “रेसिन्” नामकः अंशः च भवतः । अस्य फलस्य बीजे “आर्ग्यानिक् आसिड्”, “मेलिक् आसिड्”, अत्यल्पेन प्रमाणेन क्षारपदार्थः च भवन्ति । अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णं, मूलं, पुष्पं, बीजं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य सस्यस्य बीजेभ्यः तैलम् अपि निर्मीयते ।

इतरभाषासु अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य नामानि 
इदं निर्गुण्डिसस्यम् आङ्ग्लभाषया vitex Negundo इति उच्यते । इदं हिन्दीभाषया“सम्बालु”, “निन्धुवार”, “मेलुडि” इति वा उच्यते । तत् सस्यं तेलुगुभाषया“तेल्लावाबली” अथवा “बावली” इति, तमिळ्भाषया “नोच्चि” इति, मलयाळभाषया “करिनोच्चु” इति, मराठीभाषया“लिङ्गड्” अथवा “निगड्” इति, कन्नडभाषया“लेक्के” इति च उच्यते ।

आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य रसः कटुः, तिक्तः, कषायः च । सः उष्णवीर्यः, विपाके कटुः , लघुः च । 
१.	इदं निर्गुण्डिसस्यं बुभुक्षां वर्धयति, वेदनां निवारयति च ।
२.	इदं कफं, वातं च परिहरति ।
३.	निर्गुण्डिसस्यं मूत्रम् आवर्तं च वर्धयति ।
४.	अस्य उपयोगेन शोथः, विषं चापि अपगच्छति ।
५.	इदं ज्वरम्, आमवातं, कासम्, अजीर्णं च निवारयति ।
६.	अस्य उपयोगेन महिलानां श्वेतस्रावः, चर्मरोगः, व्रणः च अपगच्छति ।
७.	पादे ज्वलनं जायते चेत् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णानि बद्धव्यानि ।
८.	शिरोवेदनायां सत्याम् अस्य पर्णानि सम्पेष्य लेपनीयानि। अथवा अस्य पुष्पस्य चूर्णं नस्यवत् नासिकया जिघ्रातव्यम् ।
९.	कीलवेदनायां, शोथे, व्रणे, चर्मरोगेषु च अस्य मूलेभ्यः अथवा पर्णेभ्यः  निर्मितं तैलम् उपयोक्तव्यम् ।
१०.	कर्णवेदनायाम् अपि अस्य तैलं कर्णे स्थाप्यते ।
११.	कर्णस्रावः जायते चेत् अस्य तैलं मधुना सह कर्णे स्थापनीयम् ।
१२.	ज्वरावसरे शरीरात् दुर्गन्धः निस्सरति चेत् शरीरे अस्य कषायस्य लेपनेन दुर्गन्धः निर्गच्छति । ज्वलनम् अपि अपगच्छति । कषायस्य पानम् अपि शक्यते ।
१३.	“सैयाटिक” (Sciatica) इत्यस्मिन् नाडीरोगे अपि अस्य कषायं पातुं दीयते ।

औषधीयसस्यानि
सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
सर्वे अपूर्णलेखाः