अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः (योगसूत्रम्)



सूत्रसारः

सूत्रशब्दार्थः 
(तासां वृत्तीनां) निरोधः अभ्यासेन, वैराग्येण च भवति। 

These thought patterns (वृत्तयः) are mastered (निरोधः, regulated, coordinated, controlled, stilled, quieted) through practice (अभ्यासः) and non-attachment (वैराग्यम्)।

व्यासभाष्यम्
चित्तनदी नामोभयतो वाहिनी । वहति कल्याणाय वहति पापाय च । या तु कैवल्यप्राग्भारा विवेकविषयनिम्ना सा कल्याणवहा, संसारप्राग्भाराविवेकविषयनिम्ना पापवहा । तत्र वैराग्येण विषयस्रोतः खिलीक्रियते, विवेकदर्शनाभ्यासेन विवेकस्रोत उद्घाट्यत इत्युभयाधीनश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१२॥

विशेषम् 
• अभ्यास = by or with practice, repeated practice 

• वैराग्य = non-attachment, by desirelessness or dispassion, neutrality or absence of coloring, without attraction or aversion 

• तस्य = of those, through that of 

• निरोधः = control, regulation, channeling, mastery, integration, coordination, understanding, stilling, quieting, setting aside of

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।६.३५

हे अर्जुन ! मनः नियन्त्रयितुम् अशक्यं चञ्चलं च इत्यत्र संशयः नास्ति । तथापि अभ्यासेन वैराग्येण च तस्य नियन्त्रणं शक्यं भवति ।

युवा वृद्धोऽति वृद्धो वा व्याधितो दुर्बलोऽपि वा।

अभ्यासात् सिद्धिमाप्नोति सर्वयोगेष्वतन्द्रितः।।

अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।

अभ्यासात् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुर्लभम्।। (हठयोगप्रदीिपका)

चित्तं काचित् नदी अस्ति, यस्याः द्वे तीरे (दो किनारें) स्तः। एकत्र मोक्षः, कल्याणः च अस्ति, अपरत्र च संसारः, पापं च अस्ति। चित्त-रूपनद्याः तरङ्गाः वृत्तयः सन्ति, वत्तीनां समुच्चयः एव धारा इत्युच्यते, यदा धारा मोक्षतीरं प्रति गच्छति, तदा कैवल्य-प्राग्भारा उत मोक्षाभिमुखी धारा भवति/उच्यते। यदा धारा संसारतीरं प्रति गच्छति, तदा संसार-प्राग्धारा उत अविवेकविषयनिम्ना पापवहा भवति/उच्यते।

सम्बद्धाः लेखाः 

योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

बाह्यसम्पर्कतन्तुः 

 http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
 http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
 https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

उद्धरणम्

अधिकवाचनाय 

पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः

समाधिपादः
योगसूत्राणि
योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
सर्वे अपूर्णलेखाः
न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्