हरिदासाः

हरिदासाः (Haridasa) नाम हरेः दासाः। हरिः नाम भगवान् भगवदः दास्य भावः येषु जागरितः भवति ते हरिदासाः भवन्ति । भारतस्य दक्षिणे विद्यमाने कर्णाटकराज्ये काचित् विशिष्टा परम्परा अस्ति  हरिदासपरम्परा इति । दैवभक्तिं जागरयन्तः अनेन मार्गेण एव इहपरयोः आनन्दः प्रप्तुं साध्यः अनेन मार्गेणैव सायुज्यमपि प्राप्तुं शक्यते इति दर्शितवन्तः । एते भक्तिमार्गस्य प्रवर्तकाः इति एव ख्याताः । एतत् हरिदासभक्ताः अन्दोलनेन भारतस्य सांस्कृतिकेतिहासस्य श्रेष्ठं परिवर्तनम् आनीतवन्तः । ६शतककाले सन्तः योगिनः विशेषतः दक्षिणभारते संस्कारस्य प्राचीनतत्त्वस्य कलायाः च निरूपणे अधिकं सहाय्यं समाचरन् । एते हरिदासाः दक्षिणभारतस्य राज्यानि प्रशसितानां शसने अपि प्रभावं कृतवन्तः ।  अयं हरिदासपथः  १३-१४तमशतकेषु आन्दोलनस्य रूपम् अवाप्नोत् । तदा कर्णाटके विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रशासनस्य ऊर्जितः कालः । अस्य आन्दोलनस्य प्रधानः उद्देशः मध्वाचार्यस्य तत्त्वशास्त्रं सामान्यजनेषु दाससाहित्यरूपेण प्रसरणम् ।   श्रीपादरायः व्यासतीर्थः पुरन्दरदासः कनकदासः इत्यादयः प्रमुखाः हिन्दुधर्मस्य तत्त्वज्ञानिनः, कवयः, विद्वासः महत्तमं पात्रम् निरवहन् ।  आन्दोलनमेतत् कर्णाटकराज्ये आरब्धं दक्षिणभारतस्य अन्यराज्येषु अपि विकीर्णं चेदपि क्रि.श.१२शतके बसवण्णः इत्यादिभिः आरब्धस्य वीरशैवान्दोलनस्य, क्रि.श.दशमशतकस्य तमिळुनाडुराज्यस्य आळ्वार् सताम् आन्दोलनस्य च फलम् एव ।  अग्रे वल्लभाचार्यः गुरुः चैतन्य मध्वाचार्यः इत्यादीनां बोधनैः प्रभाविताः जनाः । तस्य भक्ताः विश्वे सर्वत्र इस्कान्(ISKCON) हरिभक्त्यान्दोलनम् आरब्धम् ।  हरिदाससन्तः अधिकाः परिव्राजः गायकाः च भवन्ति स्म । इदमान्दोलनं ब्राह्मणैः एव आरब्धा चेदपि समाजस्य सर्ववर्गीयानं योगदानम् अत्र अस्ति । . कन्नडभक्तिसाहित्यक्षेत्रे हरिदासान्दोलनस्य योगदानं तु  अपरिमितम् अस्ति ।

आरम्भः
हरिदासान्दोलनस्य मूलं समीचीनतया निश्चेतुं नैव शक्यते । क्रि.श.नवमशतके अस्य आन्दोलनस्य आरम्भः इति केचन वदन्ति । किन्तु क्रि.श.त्रयोदशशतके उडुपीक्षेत्रे मध्वाचार्यस्य आश्रयेण (क्रि.श.१२२८तः क्रि.श.१३१७पर्यन्तम्) दासकूटः इति नाम्ना वैष्णवान्दोलनं कर्णाटाकराज्ये समाराभत ।  अस्मिन् कालखण्डे आन्दोलनमेतत् प्रबला धार्मिकी शक्तिः अभवत् । अनेन दक्षिणभारते हैन्दवभावः नवचैतन्ययुक्तः अभवत् । तदानीमेव उत्तरभारतं मुसल्मानविप्लवकारिभिः आक्रान्तम् आसीत् । हरिदासपरम्परा विजयनगरसाम्राज्येन पोषिता ।व्यासतीर्थः कृष्णदेवरायस्य गुरुः इति प्रतीतिः अस्ति । हरिदासाः हिन्दुधर्मस्य वैष्णवभक्ताः विष्णोः अवतारस्य विठ्ठलस्य श्रीकृष्णस्य च पूजां कुर्वन्ति स्म ।  हरिदासानां महाराष्ट्रस्य पण्डरपुरस्य भीमानद्याः तीरस्य विठ्ठलस्य मन्दिरम्, कर्णाटकस्य हम्पीमध्ये विद्यमानः विठ्ठलस्वामिनः देवालयः अपि च आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य तिरुमलस्य श्रीनिवासदेवालयः अतिपवित्रस्थानानि भवन्ति ।

बोधकाः
हरिदासाः सामान्यतः कर्णाटकीयाः आसन् । जयतीर्थाचार्यः केवलं महाराष्ट्रस्य पण्डरपुरस्य समीपे विद्यमानस्य मङ्गळ्वेधे स्थानीयः आसीत्, अपि च श्री नरहरितीर्थः इति दासः मध्वाचार्यस्य भक्तः आन्ध्रप्रदेशस्य दासः आसीत् ।

विजयनगरसाम्राज्यकालस्य प्रसिद्धाः हरिदासाः
 माधवतीर्थः - क्रि.श. १२१५ - १३५० ।
 अक्षोभ्यतीर्थः 
 विजयीन्द्रतीर्थः 
 जयतीर्थः 
 श्रीपादरायः क्रि.श.१४०४ - १५०२ । 
 व्यासतीर्थः क्रि.श.१४४७ -  १५३९ । 
 पुरन्दरदासः क्रि.श.१४८० - १५६४ ।
 कनकदासः क्रि.श.१५०८ - १६०६ । 
 वादिराजतीथः क्रि.श.१४८० - १६०० । 
 जगन्नाथदासः क्रि.श.१७२७ - १८०९ ।
 महिपतिदासः क्रि.श.१६११ - १६८१ ।
 प्रसन्नवेङ्कटदासः क्रि.श.१६८० -१७५२ । 
 वेणुगोपालदासः क्रि.श.१८मशतकम् । 
 मोहनदासः क्रि.श.१८मशतकम् । 
 नेक्कर कृष्णदासः  क्रि.श.१८मशतकम् ।
 नरहरितीर्थः  क्रि.श १२१४ तः १२२१।

प्रसिद्धिः
हरिदासान्दोलने श्रीपादरायः व्यासतीर्थः वादिराजः इति त्रीन् दासान् यतित्रयः इत्येव कथयन्ति स्म । किन्तु वैष्णवत्रिमूर्तयः इत्युक्ते श्रीपादराजः , पुरन्दरदासः, कनकदासः च इति ख्यतिः । .

कन्नडसाहित्ये योगदानम्
हरिदासान्दोलनेन तु कन्नडसाहित्यक्षेत्राय महत् योगदानम् कृतम् । भक्तिपथेन जातं साहित्यं दाससाहित्यम् अथवा दासरपदगळु (दासानां पद्यानि) इति कथयन्ति । जगन्नाथदासः , विजयदासः, गोपालदासः च कन्नडसाहित्यसमृद्धिं कृतवन्तः अन्यदासकवयः सन्ति ।

एतेषां लेखनानि त्रिधा विभक्तुं शक्यते । 
 काव्यम् । 
 तत्त्वम् । 
 सार्वत्रिकरूपम् ।

पद्याङ्कितनामानि
प्रत्येकं हरिदासः स्वस्य कीर्तनेषु अथवा पद्येषु स्वस्य काव्याङ्कितं लिखति स्म । केषाञ्चन प्रसिद्धहरिदासानां काव्याङ्कितनामानि एवं सन्ति ।

 नरहरितीर्थः -  नरहरिरघुपति । 
 श्रीपादरायः - रङ्गविठ्ठल । 
 व्यासतीर्थः - श्री कृष्ण ।  
 वादिराजतीर्थः - हयवदन । 
 राघवेन्द्रः - धीरवेणुगोपाल । 
 पुरन्दरदासः - पुरन्दरविठ्ठल । 
 कनकदासः -  आदिकेशव । 
 विजयदासः -  विजयविठ्ठल । 
 गोपालदासः -  गोपालविठ्ठल । 
 हेळवनकट्टे गिरियम्म - हेळवनकट्टे रङ्ग । 
 जगन्नाथदासः - जगन्नाथविठ्ठल । 
 महिपतिदासः - महिपति । 
 प्रसन्न वेङ्कटादासः - प्रसन्नवेङ्कट । 
 वेणुगोपालदासः - वेणुगोपालविठ्ठल । 
 मोहनदासः - मोहनविठ्ठल ।
 नेक्कर कृष्णदासः -  वराहतिम्मप्प ।

कर्णाटकसङ्गीताय योगदानम्
हरिदासान्दोलनेन कर्णाटकसङ्गीतक्षेत्रं हिन्दुस्तानीसङ्गीतात् पृथक् संवर्धितम् । अनेन भारतीयसङ्गीतक्षेत्रे नूतनस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य उदयः अभवत् । अतः पुरन्दरदासं कर्णाटकसङ्गीतस्य पितामहः इति ख्यतिः अस्ति ।  तस्य कृतिषु पदगळू कृतिः, उगाभोगः, सुळदिः, व्रुत्तनाम, दण्डकः, त्रिपदिः, षट्पदिः, साङ्गत्यम् इति भेदाः सन्ति । ಹಾಗು ರಗಳೆ .

बाह्यानुबन्धाः
 A collection of more than 20,000 compositions of 151 ಹರಿದಾಸರು 
 Brief life sketches ಹಾಗು English translations of many prominent ಹರಿದಾಸರು

उल्लेखाः

Aralumallige Parthasarathy ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ Books

भक्तिगीतरचयितारः
सारमञ्जूषा योजनीया
चित्रं योजनीयम्