चण्डपत्नी

दैवभक्तिः, पितृभक्तिः इत्यादयः केवलं विद्वत्सु, विद्यावत्सु, ऋषिमुनिषु भवन्ति वा ?  अन्येषु सामान्येषु न भवन्ति किम् – इति सन्देहाः अनेकेषां मनसि आगच्छेयुः ।  किन्तु न तथा भवति ।  भक्तिः तु सर्ववर्गाणां जनेषु अपि अस्ति । निम्नस्तरीयेषु व्यक्तिषु अन्धश्रद्धा स्यात् ।  किन्तु श्रद्धाभक्तीनां न तत्र कापि न्यूनता ।  रामायणस्य गुहः, शबरी इत्यादयः वस्तुतः विद्यावन्ताः न । किन्तु तेषां दैवभक्तिः तु अनन्या । अत्र व्याधं कण्णप्पम् अपि उदाहरणार्थं योजयितुं शक्नुमः ।  स्त्रीषु अपि एतादृश्यः अनेकाः सन्ति ।  तासु चण्डपत्नी अन्यतमा ।
		एतस्याः निजनामधेयं न जानीमः एव ।  एतां चण्डपत्नी इत्येव सर्वे जानन्ति ।

भगवद्भक्तः चण्डः
		
पाञ्चालदेशस्य राजा सिंहकेतुः मृगयार्थं प्रस्थितवान् आसीत् ।  तेन सह अनेके निपुणाः व्याधाः, सामन्ताः, सैनिकाः च आसन् ।  महाराजः स्वस्य अश्वम् अग्रे अग्रे नीतवान् ।  सर्वे तस्य पृष्ठतः अवशिष्टाः अभवन् ।  किन्तु तरुणः कश्चित् वक्रमार्गेण गत्वा महाराजेन मिलितवान् ।  तस्य व्याधस्य नाम 'चण्डः’इति ।  
	सामान्यतः चण्ड मृगयासमये महाराजेन सह एव भवति स्म ।  सः समीपे अस्ति चेत् अपायः न भवति इति विश्वासः महाराजस्य आसीत् ।  
	सर्वदा राज्ञा सह भवति इत्यनेन महाराजेन सह चण्डः निस्सङ्कोचेन व्यवहरन् सम्भाषणं कुर्वन् भवति स्म ।  
	महाराजस्य अश्वः अग्रे गच्छन् आसीत् ।  अरण्यस्य विषये सुपरिचितः चण्डः अग्रे गत्वा अश्वं दीर्घचक्राकाररूपेण भ्रामयित्वा प्रत्यागन्तव्यम् इति ज्ञातवान् आसीत् ।
	अतः सः ऋजुमार्गं गृहीत्वा गतवान् ।	गुल्मानां द्वारा निबुसीकृत्य अग्रे गतवान् ।
	तस्मिन् अरण्ये शिथिलावस्थायां किञ्चन शिवमन्दिरम् आसीत् ।  तस्मिन मन्दिरे  भगवतः शङ्करस्य बहुसुन्द्रः लिङ्गरूपी विग्रहः आसीत् ।
	चण्डः बहुवारं तं  विग्रहं  दृष्टवान् आसीत् ।  मृगयासमये बहुवारं देवस्थानस्य कोणे आश्रयं प्राप्नोति स्म ।  
	अद्य तस्य पुराकृतपुण्यस्य प्रकटनं जातम् आसीत् इति भाति ।  आशुतोषभगवान् तस्मिन् कृपां दर्शितवान् आसीत् ।  
	यदा सः मन्दिरस्य समीपे गच्छन् आसीत् तदा तस्य मनसि काचित् भावना आगता ।  
	'अत्र, एतस्मिन् अरण्ये कोऽपि भगवतः पुजां न करोति ।  अरण्यस्य पशुपक्षिणः देवालये स्थित्वा देवाय कष्टं यच्छन्ति ।  अहं यदि एतां मूर्तिं मया सह नेष्यामि तर्हि मम इच्छानुसारं भगवतः पूजां कर्तुं शक्नोमि किल?.....आम्…….आम्…..तदेव उत्तमम् ’ इति ।
	इति निश्चित्य तं देवालयं प्रविश्य, तत्  लिङ्गं स्वीकृत्य ततः बहिः आगतवान् ।

महाराजद्वारा पूजाविधेः उपदेशः
	महाराजेन मिलति ।  महाराजः प्रश्नार्थकदृष्ट्या तं यदा पश्यति तदा चण्डः वदति  -“महाराज ! अत्र पश्यतु, भगवतः शङ्करस्य कियान् सुन्दरः विग्रहः !  एतस्मिन् वने अस्ति चेत् कः वा एतस्य पूजां करोति ? अतः एतम् उन्नीय आनीतवान् अस्मि ।  किन्तु भगवतः पूजा कथं करणीया इत्येव न जानामि । अतः भवान् कृपया कथं पूजनीयम् इति पाठयतु ।  तथैव अहं प्रतिदिनं एतस्य पूजां करोमि” इति ।
सः कठिनः मार्गः आसीत् ।  अश्वः शनैः शनैः गच्छन् आसीत् ।  महाराजः एवं वदति,“भवान् बहु उत्तमं कार्यं कृतवान् अस्ति । एतस्मै देवाय प्रतिदिनं स्नानं कारयतु । किञ्चन् उन्नतासनं कृत्वा तस्य उपरि एतं स्थापयतु । एतस्मै चन्दनं न लेपयतु ।  चिताभस्म लेपयतु ।  यतः ईश्वराय चिताभस्म एव प्रियम् । अतः प्रतिदिनं तदेव अर्पयतु । बिल्पपत्राणि, पुष्पाणि च अर्पयित्वा सुगन्धद्रव्यानां धूपं स्थापयतु ।  अनन्तरं दीपेन मङ्गलारतिं कृत्वा भवान् प्रतिदिनं यद् भोजनं करोति भगवते तस्य नैवेद्यं करोतु ।  पूजानन्तरं तस्य देवस्य पुरतः नृत्यनैवेद्यं करोतु ।  यतः नृत्यम् इत्युक्ते भगवतः शङ्करस्य बहुप्रियम् ।  सः एव नटराजः किल ?  जागरूकः भवतु, शङ्कराय चिताभस्म एव लेपयतु । अन्यत् भस्म सः न इच्छति” इति ।महाराजः  धार्मिकव्यक्तिः आसीत् । चण्डस्य मुग्धतां दृष्ट्वा सः हसति स्म ।  व्याधानां नृत्यं दृष्टवान् आसीत् ।  तदपि तस्य स्मरणे आगतम् ।
भगवतः पूजा इदानीं स्वयमपि कर्तुं शक्या इति चण्डः चिन्तितवान् । हस्तौ योजयित्वा महाराजं नमति ।  ततः प्रत्यागमनानुक्षणं चण्डः स्वस्य कुटीरं प्रति आगत्य कस्मिञ्चित् कोणे सम्यक मार्जयित्वा तत्र काञ्चित् मृत्तिकावेदिकां निर्माय, तस्य उपरि लिङ्गं संस्थापितवान् । तत्र परितः सर्वत्र वृक्षाः अधिकाः आसन् इत्यनेन बिल्वपत्रानां, पुष्पाणां च न्यूनता नासीत् ।  कदाचित् समीपस्थं श्मशानं गत्वा कण्डोलपूर्णं चिताभस्म आनीतवान् ।  तद् तु  सप्ताहान् यावत् उपयोक्तुं शक्नोति स्म । 
एवं चण्डः नियमितरूपेण पूजां कर्तुम् आरब्धवान् । प्रतिदिनं प्रातः उत्थानानुक्षणं स्नानं कृत्वा, शुभ्रः भूत्वा देवस्य पूजायां निरतः भवति स्म ।  चण्डमारुतः भवतु, वृष्टिः आगच्छतु, मन्त्री अथवा राजा आह्वयतु देवपूजां विना बहिः प्रस्थानं न करोति स्म ।
पूजासमये पत्नीमपि पार्श्वे उपवेष्टुं वदति स्म ।  तस्यै पूजाविधेः परिचयं कारयति स्म । 
अन्यकारणेन यदि स्वयं गृहे न भवति तर्हि भगवतः शङ्करस्य पूजा कथं भवेत् इति उक्तवान् आसीत् ।  तथा पूजाकरणसमये कोऽपि विघ्नः न भवेत् इत्यपि उक्तवान् असीत् ।

पत्युः सहचारिणी चण्डपत्नी

कदाचित् तस्मिन् दिने चिताभस्म समाप्तम् आसीत् । अतः चण्डः तस्मिन् दिने प्रातः एव चिताभस्मनः आनयनार्थं श्मशानं प्रति गन्तव्यम् आसीत्  ।पूर्वदिने राजा चण्डं कार्यार्थं राजगृहम् आहूतवान् आसीत् ।  तत्रत्यकार्ये निमग्नः सन् विलम्बेन गृहं प्रति प्रत्यागतवान् । अतः चिताभस्म आनेतुं न शक्तवान् । रात्रौ महती वृष्टिः इति कारणात् भूमिः सम्पूर्णरूपेण आर्द्रा आसीत् । श्मशाने भस्म कुत्र भवति ?  सर्वं जले निमज्जितं भूत्वा गतमासीत् ।  चण्डः सर्वत्र धावन्  अन्विष्यति ।  कुत्रापि तस्मै भस्म न लभ्यते ।  अतः निराशः भूत्वा गृहं प्रत्यागतवान् । खेदेन, पश्चात्तापेन तस्य नेत्रयोः अश्रूणि प्रवहन्ति स्म ।  कुटीरं प्रति आगत्य शिरसि हस्तं संस्थाप्य उपविष्टवान् ।  
"किमर्थं दुखितः अस्ति ? “ इति चण्डपत्नी पृच्छति ।
"अहं कश्चित् भाग्यहीनः “ इति वदति चण्डः ।
"किमर्थम् ?  किम् अभवत् वदतु” इति चण्डपत्नी प्रतिपृष्टवती ।
"सर्वत्र अन्विष्टं चेदपि चिताभस्म न प्राप्तम् ।  तेन विना कथं भगवतः पूजां करोमि ? तस्य पूजां विना अहं कथं जलपानं करोमि ? मम उपवासविषये चिन्ता नास्ति । किन्तु भगवते पूजा, नैवेद्यं च न भवति किल इति चिन्ता” इति व्याधः दुःखेन उपविष्टवान् ।  
अयस्सदृशे शरीरे एतावत् भावनात्मकं, कोमलं हृदयं कथं स्यात् इति कः वा ज्ञातुं शक्नोति ?

चण्दपत्न्याः निष्कळङ्का भक्तिः
एतानि वचनानि श्रुत्वा चण्डपत्नी मन्दहासं कृतवती । अनन्तरं तस्य समाधानं कारयन्ती “ एतावदेव वा ?  एतादृशलघुविषये भवतः एतावती व्याकुलता किमर्थम् ?  भवान् चिन्तां न करोतु ।  स्नानं कृत्वा, शुभ्रवस्त्रं धृत्वा आगच्छतु ।  तावता भवते अपेक्षितं चिताभस्म प्राप्यते” इति चण्डपत्नी आश्वासनां दत्तवती । तया किं करणीयम् इति निश्चयः कृतः इव सा चण्डपत्नी अनुक्षणं कुटीरस्य द्वारस्य समीपम् गतवती ।  द्वारस्य पुरतः कश्चन् अश्वत्थवृक्षः आसीत् ।  तस्य अधः मृत्तिकायाः लघुवेदिकां निर्माय, स्वस्य कुटीरतः सर्वाणि वस्तूनि आनीय तस्य वृक्षस्य अधः स्थापितवती । स्नानं कृत्वा आगत्य चण्डः पत्न्याः कार्यं दृष्ट्वा आश्चर्येण "किं कुर्वती अस्ति भवती” ? इति पृच्छति ।  
"भवान् स्नानं कृत्वा आगतवान् किल ? ….तर्हि प्रथमम् अन्तःस्थात् परमेश्वरम् आनीय वृक्षस्य अधः विद्यमानायां वेदिकायां संस्थापयतु ।  कुटीरस्य अग्निस्पर्शं कृत्वा तस्मिन अहं दग्धा भूत्वा चिताभस्म सज्जीकरोमि । एतेन बहुदिनानि यावत्  पर्याप्तमात्रेन चिताभस्म भवते लभ्यते ।  एतादृशं कुटीरं तु भवान् सायङ्कालाभ्यन्तरे सज्जीकर्तुं शक्नोति ….” इति चण्डपत्नी मुग्धतया वदति । 
मृगया समये वन्यमृगान् यथा निरपेक्षभावेन पश्यति स्म तथैव सा स्वस्य शरीरम् अग्नये अर्पयितुं सज्जा जाता । सा स्वस्य बलिदानं तु काचित् क्रीडावत् चिन्तितवती इति भासते । चण्डः पत्न्याः मुखं पश्यति ।  तस्याः त्यागः, भक्ति, प्रेम च दृष्ट्वा तस्य अन्तःकरणं द्रवति ।  तस्य कण्ठः गद्गदितः अभवत् । 
"सर्वसुखानां, धर्माणां, पुण्यानां च कारणं तु शरीरम् एव भवति ।  अतः तस्य त्यागं किमर्थं करोति ?  भवत्याः शरीरं अग्नये आहुतिं न ददातु” इति प्रार्थितवान् चण्डः ।
	"हे मम भगवन्  ! अद्य वा श्वः वा मरणं तु भवति एव ।  अतः इदानीम् एव देहत्यागं कृत्वा परमात्मनः सेवायै अर्पिता भवामि चेत् अहं पुण्यवती भवामि । मम शरीरेण निर्मितं चिताभस्म भगवतः पूजायै विनियुक्तं भवति । एतेन मम बहु आनन्दः प्राप्यते ।  अतः एतस्मात् पवित्रकार्यात्  मां न निवारयतु । मह्यम् आज्ञां ददातु” !
इत्युक्त्वा पत्युः पादे शिरः संस्थापितवती ।  व्याधस्य चण्डस्य नेत्राभ्यां अश्रूणि अधः पतन्ति ।  वक्तुं तस्य मुखतः वाक्यानि न आगतानि ।  वक्तुमेव सः असमर्थः जातः ।
व्याधपत्नी पुनः स्नानं कृतवती ।  चण्डः भगवतः शङ्करस्य लिङ्गं बहिः न आनीतवान् इति ज्ञात्वा सा एव स्वयं कुटीरं प्रविश्य लिङ्गम् आनीय बहिः अश्वत्थवृक्षस्य अधोभागे वेदिकायां संस्थापितवती ।
कुटीरस्य अग्निस्पर्शं कृतवती ।  पुनरेकवारं पतिं प्रणम्य, भगवतः शङकरस्य स्तुतिम् आरब्धवती ।  
परमात्मनः विषये तस्याः श्रद्धा, पातिव्रत्यं, शिवपूजार्थं त्यागः इत्यादिसद्भावनाभिः तस्याः हृदयशुद्धिः जाता आसीत्  ।  तत्रत्यः  परिसरः अपि पवित्रः अभवत् ।  शुद्धज्ञानेन तस्या अन्तःकरणस्य शुद्धिः भवति ।
तेन दिव्यज्ञानेन तस्याः मनः, आत्मा च परमात्मनि विलीनौ अभवताम् ।  गद्गदध्वनिना, प्रेमपूर्णवाण्या च स्वयं एते श्लोकाः तस्याः मुखात्  निर्गच्छन्ति ।
				वाञ्छामि नाहमपि सर्वधनाधिपत्यं
				न स्वर्गभूमिमचलां न पदं विधातुः ।
				भूयो भवामि यदि जन्मनि नाथ नित्यं
				त्वत्पादपङ्कजलसन्मकरन्दभृङ्गी ॥
				किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन 
				किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या ।
				यस्यास्ति चेतासि सदा परमेशभक्तिः
				कोऽन्यस्ततस्त्रिभुवने पुरुषोऽस्ति धन्यः ॥
	'हे प्रभो !  अहं कुबेरस्य पदविं न इच्छामि, स्वर्गं न इच्छामि, मह्यं ब्रह्मलोकः मास्तु, मोक्षः अपि मास्तु ।  अहं यावद्वारं जन्म प्राप्नोमि चेदपि सर्वदा भवतः पदकमलस्य रेणोः भ्रमरः भवितुम् इच्छामि ।  भवतः चरणे मम अनुरागः चिरन्तनं भवतु ।  सर्वोच्चवर्णे जन्म प्राप्नोति चेत् किं प्रयोजनम् ?  उन्नतां विद्यां प्राप्नोति चेत् कः लाभः ?  यस्य चित्ते परमेश्वरस्य भक्तिः संलग्नः अस्ति तस्य अपेक्षया अधिकं किमस्ति ? एतस्मिन् त्रिभुवने तादृशः धन्यः कः अस्ति” ?
	एवं प्रार्थनां कुर्वती प्रज्वलिताग्नौ सा प्रवेशं कृतवती ।  तस्याः पूर्णं शरीरं दग्ध्वा भस्म अभवत् ।
	चण्डः पुनः स्नानं कृत्वा पुष्पाणि एकत्र संस्थाप्य, लिङ्गस्य उपरि जलेन अभिषेकं कृत्वा, पुष्पाणि अर्पयति ।  जलेन चिताभस्म शीतलं कृत्वा तेन पूजां कृतवान् ।

भगवतः अनुग्रहः
अद्य तस्य हृदये अपूर्वसद्भावनायाः उदयः अभवत् । देवाय नैवेद्यस्य समर्पणं कृत्वा उन्मत्तः इव भगवतः सम्मुखे नर्तनम्  आरब्धवान् ।  ततःपूर्वं पति- पत्न्यौ मिलित्वा भगवतः पुरतः नृत्यं कुर्वन्तौ आस्ताम् ।  किन्तु अद्य सः एकाकी आसीत् ।  एतेन तस्य दुःखम् अधिकम् अभवत् ।
नृत्यं कुर्वतः चण्डस्य आश्चर्यं भवति  । नेत्रयोः अविश्वासं कुर्वन् इव पश्यति । तस्य पार्श्वे, यथापूर्वं नृत्यं कुर्वती अस्ति तस्य पत्नी । एषा भ्रान्तिः तु न स्यात् किल इति चिन्तयन् पृच्छति –“ अहं स्वप्नं  पश्यन् नास्मि किल् ? भवती अत्र कथम् आगतवती ? भवती अग्नौ दग्ध्वा भस्मीभूता खलु” ? इति ।
		"कुतः स्वप्नः !  भवतः दासी अहं भवतः पुरतः एव स्थितवती अस्मि ।  अहं कदा अग्निप्रवेशं कृतवती .. कदा मम जीवः गतः इति किमपि स्मरणे नास्ति…. “ इति पत्युः वचनेन आश्चर्यचकिता चण्डपत्नी अवदत् ।  तयोः दम्पत्योः अपारम् आश्चर्यम् अभवत् ।  तयोः आश्चर्यगमनात् पूर्वम् अकस्मात् काचित् अशरीरवाणी श्रूयते "भवन्तौ द्वौ अपि कैलासं प्रविशताम् ।  भगवान् शङ्करः भवन्तौ स्मरन् अस्ति” इति ।
			किञ्चन दिव्यं विमानम् आकाशात् तयोः कुटीरस्य समीपम् आगत्य अवतरति ।  दूतः तौ द्वौ अपि स्वीकृत्य याने उपवेशितवान् ।  अनुक्षणं तद् दिव्यविमानं गगनमार्गेण उपरि गच्छति । 

पौराणिकधार्मिकमहिलाः
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चित्रं योजनीयम्
भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया