सुखदुःखे समे कृत्वा...

सुखदुःखे समे कृत्वा () इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः स्वधर्मपालने पापं न भवति इति कथयति । पूर्वस्मिन् श्लोके अर्जुनस्य जयपराजयसम्बद्धायाः शङ्कायाः निवारणं कृत्वा अत्र भगवान् गुरुजनानां वधे कृते पापं भविष्यति इत्यस्याः अर्जुनस्य शङ्कायाः निवारणं करोति । सः कथयति यद्, जयपराजयौ, लाभहानी, सुखदुःखे च समानं मत्वा युद्धं कुरु । एतद्युद्धं यदि करिष्यसि, तर्हि पापं न भविष्यति इति ।

श्लोकः 

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः
सुखदुःखे, समे, कृत्वा, लाभालाभौ जयाजयौ । ततः, युद्धाय, युज्यस्व, न, एवम्, पापम्, अवाप्स्यसि ॥

अन्वयः
सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा ततः युद्धाय युज्यस्व । एवं (कृतं चेत्) पापं न अवाप्स्यसि ।

शब्दार्थः

व्याकरणम्

सन्धिः 
 ततो युद्धाय = ततः + युद्धाय – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः 
 नैवम् = न + एवम् – वृद्धिसन्धिः

समासः 
 सुखदुःखे = सुखं च दुःखं च, ते - द्वन्द्वः
 लाभालाभौ = लाभश्च अलाभश्च, तौ – द्वन्द्वः
 जयाजयौ = जयश्च अजयश्च, तौ - द्वन्द्वः

कृदन्तः 
 कृत्वा = कृञ् + क्त्वा

अर्थः 
सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे मन्यस्व । ततः युद्धाय सन्नद्धो भव । एवम् आचरणेन त्वं पापं न अवाप्स्यसि ।

भावार्थः  

'सुखदुःखे समे कृत्वा...ततो युद्धाय युज्वस्व' – अर्जुनस्य मनसि सन्देहः आसीद् यद्, गुरुजनानां वधे सति पापं भविष्यति इति । अतः भगवान् अत्र कथयति यद्, पापस्य प्रेरकतत्त्वं (हेतुः) युद्धं न, अपि तु स्वस्य कामना भवति । एवं त्वं स्वस्य कामनायाः त्यागं कृत्वा युद्धाय सज्जो भव इति । युद्धे सर्वप्रथमं जयः उत पराजयः भवति । तयोः परिणामत्वेन क्रमेण  लाभः उत हानिः जायते । लाभहान्योः फलमेव सुखदुःखे भवतः । परन्तु एतेषु सर्वेषु तव उद्देशः कुत्रापि न स्यात् । तव उद्देशः केवलं स्वकर्तव्यपालनस्य स्यात् । युद्धे जयपराजयौ, लाभहानी, सुखदुःखे च भविष्यन्ति एव । अतः त्वं तस्य विचारम् अकृत्वा केवलं स्वकर्तव्यस्य पालने ध्यानं ददस्व । एवं युद्धे कृते पापं न भविष्यति अर्थाद् संसारस्य बन्धनं न भविष्यति इति । 

सकामभावेन उत निष्कामभावेन कुर्मः परन्तु स्वकर्तव्यस्य पालनमेव महत्त्वपूर्णम् अस्ति । यः सकामभावी अस्ति, सः कर्तव्यपालने आलस्यं न कुर्याद्, प्रत्युत तत्परतया स्वस्य कर्तव्यस्य पालनं कुर्यात् । निष्कामभावेन कर्तव्यपालनं कृत्वा यः स्वस्य कल्याणं साधयितुम् इच्छति, तेनापि तथैव तत्परतापूर्वकं कर्तव्यपालनं करणीयम् । सुखे, दुःखे च प्राप्ते क्रमेण आनन्दः, ग्लानिः च भवति । परन्तु उभयोः परिस्थित्योः समबुद्धिः भूत्वा स्वकर्तव्यस्य पालनं करणीयम् । तव कर्मसु प्रवृत्तिः सुखलोभाय न स्याद्, तथा च दुःखाद् भयत्वान्न स्यात् । कर्मसु ते प्रवृत्तिः उत निवृत्तिः शास्त्रानुसारम् एव स्यात्  ।  

'नैवं पापमवाप्स्यसि' – अत्र 'पाप' इत्यस्य शब्दस्य पापं, पुण्यं च इति अर्थः स्वीकरतव्यः । तयोः फलम् अस्ति क्रमेण स्वर्गः, नरकश्च । उभयत्र मनुष्यः कल्याणाद् वञ्चितः भवति । तेन पौनःपुन्येन जन्ममरणयोः चक्रे भ्रमणीयं भवति । अतः भगवान् कथयति यद्, हे अर्जुन ! समतायां स्थिरो भूत्वा युद्धरूपं कर्तव्यं कुरु । तथा कृते पापं, पुण्यं च  न भवष्यति इति ।

मर्मः 

 भगवान् द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयतृतीययोः श्लोकयोः यत्किमपि सङ्क्षेपेण अवदत्, तद् अग्रे विस्तारेण अबोधयत् । 

एतस्मिन् प्रकरणे भगवान् प्रप्रथमं विधिं प्रदर्शयति, ततः नेषेधं प्रदर्श्य पुनः विधानवाक्यैः प्रकरणं समापयति च । भगवान् एकत्रिंशद्वात्रिंशयोः श्लोकयोः कर्तव्यकर्मणः लाभवर्णनं ततश्च त्रयस्त्रिंशाद् षड्त्रिंशपर्यन्तं चतुर्षु श्लोकेषु कर्तव्यकर्मणः अकृते हानिवर्णनं करोति । अन्ते सप्तत्रिंशाष्टत्रिंशयोः पुनः कर्तव्यकर्मणः लाभवर्णनं कृत्वा युद्धाज्ञाम् अकरोत् ।

शाङ्करभाष्यम्  
तत्र युद्धं स्वधर्म इत्येवं युध्यमानस्योपदेशमिमं श्रृणु - 

सुखदुःखे समे  तुल्ये  कृत्वा  रागद्वेषावप्यकृत्वेत्येतत्। तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा  ततो युद्धाय युज्यस्व  घटस्व।  न एवं  युद्धं कुर्वन्  पापम् अवाप्स्यसि । इत्येष उपदेशः प्रासङ्गिकः।।

भाष्यार्थः  
युद्धं स्वधर्मः अस्ति इति युद्यतः कृते उपदेशः अस्ति, शृणु –

सुखं, दुःखं, लाभं, हानिं, जयं, पराजयं च समानं मत्वा अर्थात् तेषु रागद्वेषम् अकृत्वा त्वं युद्धं कुरु । एवं युद्धे कृते त्वं पापं न प्राप्स्यसि । एषः प्रासङ्गिकः उपदेशः अस्ति ।

रामानुजभाष्यम्  
मुमुक्षोः युद्धानुष्ठानप्रकारम् आह -

एवं देहातिरिक्तम् अस्पृष्टसमस्तदेहस्वभावं नित्यम् आत्मानं ज्ञात्वा युद्धे च अवर्जनीयशस्त्रपातादिनिमित्तसुखदुःखार्थलाभालाभजयपराजयेषु अविकृतबुद्धिःस्वर्गादिफलाभिसन्धिरहितः केवलकार्यबुद्ध्या युद्धम् आरभस्व।  एवं कुर्वाणो  न पापम् अवाप्स्यसि  पापं दुःखरूपं संसारं न अवाप्स्यसि। संसारबन्धात् मोक्ष्यसे इत्यर्थः।

भाष्यार्थः 
मोक्षेच्छुकेभ्यः युद्धरीतिं कथयति –

आत्मा शरीराद् भिन्नोऽस्ति । सः आत्मा शरीरस्य समस्तेभ्यः स्वभावेभ्यः सर्वथा सम्पर्कशून्यः, नित्यश्च अस्ति । एवम् आत्मतत्त्वविषये ज्ञात्वा शस्त्रपातादिजनितानाम् अनिवार्याणां सुख-दुःख-लाभ-हानि-जय-पराजयादीनां प्रति, स्वर्गादिफलाभिसन्धीनां प्रति च समत्वं पश्यन् केवलं कर्तव्यबुद्ध्या एव त्वं युद्धस्य आरम्भं कुरु । एवं कृत्वा त्वं पापी न भविष्यसि । अभिप्रायोऽस्ति यत्, पापम् अर्थात् दुःखरूपं संसारं त्वं न प्राप्स्यसि । त्वं संसारबन्धनाद् विमुक्तः भविष्यसि इति ।

सम्बद्धाः लेखाः 

 साङ्ख्ययोगः
 श्रीमद्भगवद्गीता
 शङ्कराचार्यः
 रामानुजाचार्यः

बाह्यसम्पर्कतन्तुः 

 http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
 http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
 https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
 https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

उद्धरणम्

अधिकवाचनाय 

 गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
 श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
 श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह
 श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

 38
श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः