हिन्द-आर्यभाषाः

हिन्द-आर्यभाषाः (अथवा कदाचित् भारतीयभाषाः वा हिन्दीयभाषाः) हिन्द-ईरानीयभाषाणां शाखाः, या स्वयं हिन्द-यूरोपीयभाषापरिवारस्य शाखा सन्ति । २१ शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तं, मुख्यतः भारतदेशे, बाङ्गलादेशे, नेपालदेशे, पाकिस्थानदेशे, श्रीलङ्कादेशे च ८० कोटिभ्यः अधिकाः जनाः हिन्द-आर्यभाषाः वदन्ति । अत्र २०० तः अधिकाः प्रसिद्धाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति ।

वर्गीकरणम्

दार्दिक 

दार्दिकभाषाः (दर्दु अथवा पिसाका अपि) भारतीय-उपमहाद्वीपस्य वायव्यान्तभागेषु बहुधा भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । दार्दिक इत्यस्य सूत्रीकरणं सर्वप्रथमं जार्ज् अब्राहम् ग्रियर्सन् इत्यनेन स्वस्य लिङ्ग्विस्टिक् सर्वे आफ् इण्डिया (अनु. 'भारतस्य भाषासर्वेक्षणम्') इत्यस्मिन् ग्रन्थे कृतं किन्तु सः तत् हिन्द-आर्यस्य उपपरिवारम् इति न मन्यते स्म । आनुवंशिकसमूहीकरणरूपेण (क्षेत्रीयसमूहस्य अपेक्षया) दार्दिकसमूहस्य परिशीलनं कृत्वा अद्यतनविद्वद्भिः किञ्चित्पर्यन्तं प्रश्नं कृतम् अस्ति - उदाहरणार्थं साउथ्वर्थ् वदति यत् "हिन्द-आर्यस्य वास्तविक उपसमूहरूपेण दार्दिकस्य व्यवहार्यता सन्दिग्धा अस्ति", "दार्दिकभाषासु समानताः अनन्तरम् अभिसरणस्य परिणामः भवितुमर्हति" च ।

दार्दिकभाषाः पञ्जाबी-पहाडी-भाषायाः सङ्क्रमणकालीनाः इति मन्यन्ते (यथा- जोल्लर् काश्मीरीभाषायाः वर्णनं करोति यत् "दार्दिक-पश्चिमपहाडी-योः मध्ये अन्तरसम्बन्धः"), अहिन्द-आर्य नुरस्थानी च अपि; आद्यहिन्द-आर्यस्य सन्दर्भे तुल्यकालिक-रूढिवादी-विशेषतानां कृते प्रसिद्धाः सन्ति च ।

काश्मीरी - काश्मीरी, किश्तवारी;
शीना - ब्रोक्स्काद, कुण्डलशाही, शीना, उशोजो, कलकोटी, पालूल, सावी;
चात्राली - कलश, खोवार;
कोहिस्थानी - बटेरी, चीलीस्सो, गोवरो, सिन्धुकोहिस्थानी, कालामी, तीराही, तोरवाली, वोटापूरी-कटारकलै;
पाशायी
कुनर - दामेली, ग्वार-बती, नङ्गलामी, शुमश्ती

उत्तराञ्चल 

उत्तरहिन्द-आर्यभाषाः, पहाडी अथवा पहाड़ी (अनु. 'गिरि') भाषाः इति अपि ज्ञायन्ते, उपमहाद्वीपस्य सम्पूर्णेषु हिमालयप्रदेशेषु भाष्यन्ते ।

पूर्वपहाडी - नेपाली, जुम्ली, डोटेली;
केन्द्रीयपहाडी - गढवळि, कुमाऊँनी;
पाश्चात्यपहाडी (हिमाचली) - डोगरी, काङ्गरी, भद्रवाही, चुराही, भटियाली, बिलासपूरी, चम्बयाली, गदी, पङ्गवाली, मण्डियाली, महासुई-पहाडी, जौनसारी, कुळूई, ओरास, हिण्डूरी, साराजी, सिरमौरी

वायव्याञ्चल 
भारतीय उपमहाद्वीपस्य सम्पूर्णेषु वायव्यप्रदेशेषु वायव्यहिन्द-आर्यभाषाः भाष्यन्ते । पञ्जाबीभाषा मुख्यतया पञ्जाबक्षेत्रे भाष्यते, उत्तरभारतीयराज्यस्य पञ्जाबराज्यस्य राजभाषा अस्ति च; पाकिस्थानदेशे सर्वाधिकं प्रचलिता भाषा इति अतिरिक्तम् । दक्षिणे सिन्धीभाषा तस्य रूपान्तराणि च भाष्यन्ते; मुख्यतः सिन्धप्रदेशे । वायव्यभाषाः अन्ततः शौरसेनीप्राकृतस्य वंशजाः इति मन्यन्ते ।

पञ्जाबी
पूर्वपञ्जाबी - पञ्जाबी, दोआबी, माझी, मलवई, पुआधी, सन्सी;
पाश्चात्यपञ्जाबी (लहन्दा) - सराइकी, हिन्दको, पहाडी-पोथवारी, इन्कु†;
सिन्धी - सिन्धी, जडगाली, कच्छी, लुवाती, मेमोनी, खेतरानी, खोलोसी

पाश्चात्याञ्चल 
पाश्चात्यहिन्द-आर्यभाषाः, भारतस्य अन्तः मध्य-पश्चिमक्षेत्रेषु, यथा मध्यप्रदेश-राजस्थानेषु, पाकिस्थानदेशस्य समीपस्थेषु प्रदेशेषु अपि भाष्यन्ते । गुजरातीभाषा गुजरातराज्यस्य राजभाषा अस्ति, ५ कोटिभ्यः (५० मिलियन्) अधिकाः जनाः भाषन्ते च । यूरोपमहाद्वीपे विविधाः रोमानीभाषाः रोमानीजनाः भाषन्ते, एकः भ्रमणशीलः समुदायः यः ऐतिहासिकरूपेण भारतात् प्रवासं कृतवान् । पाश्चात्यहिन्दु-आर्यभाषाः स्ववायव्यसमकक्षेभ्यः विचलिताः इति मन्यते, यद्यपि शौरसेनीप्राकृते तेषां सामान्यपूर्ववृत्तिः अस्ति ।

राजस्थानी - मानकराजस्थानी, बागरी, मारवाडी, मेवाती, ढूण्ढारी, हाडौती, मेवाडी, शेखावाटी, धाटकी, माळवी, निमाडी, गुजरी, गोआरिया, लोआरकी, भोयरी, कञ्जरी, ओदकी;
गुजराती - गुजराती, जन्दाव्रा, सौराष्ट्र, ऐर्, वाघरी, पारकरी कोली, कच्छी कोली, वादीयारा कोली;
भील - कल्तो, वसवी, वगदी, गामीत, वाग्री भूल;
उत्तरभील - बौरिया, भिलौरी, मगरी;
केन्द्रीयभील - भीली, भिलाली, चौद्री, धोदिया, धनकी, दुबली;
बरेली - पाल्य बरेली, पौरी बरेली, राठवी बरेली, परधी;
खान्देशी
बञ्जाराभाषा
डोमाकी
डोमरी
रोमानी - कार्पेथीयरोमानी, बाल्कनरोमन, व्लाक्षरोमानी; 
उत्तररोमानी - सिन्तेरोमानी, फान्निश-कलो, बाल्तिकरोमानी

मध्याञ्चल (केन्द्रीय अथवा हिन्दी) 

भारतस्य अन्तः हिन्दीभाषाः मुख्यतया हिन्दीमेखलाप्रदेशे गङ्गाक्षेत्रेषु च भाष्यन्ते, यत्र देहली परितः क्षेत्राणि च सन्ति;  यत्र ते प्रायः समीपस्थैः अपभ्रंसैः सह सङ्क्रमणकालीनाः भवन्ति । ब्रज-अवधी-सहिताः अनेकासु भाषासु समृद्धाः साहित्यिक-काव्य-परम्पराः सन्ति ।  उर्दू इति खडीबोलीभाषायाः फारसीकृतव्युत्पन्नभाषा पाकिस्थानस्य राजभाषा अस्ति, भारतेन सह तस्य ऐतिहासिकसम्बन्धः अपि दृढः अस्ति च, यत्र तस्याः आधिकारिकपदवी अपि निर्दिष्टा अस्ति । खडीबोली इत्यस्य मानकीकृतः संस्कृतकृतः च पञ्जिका हिन्दी इति भारतसर्वकारस्य राजभाषा अस्ति ।  उर्दूभाषायाः सह मिलित्वा विश्वस्य तृतीया सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति ।

पाश्चात्यहिन्दी - हिन्दुस्थानी (मानकहिन्दी मानक-उर्दू च सहितम्), ब्रजभाषा, हरियाणवी, बुन्देली, कन्नौजी, पर्या;
पूर्वहिन्दी - बघेली, छत्तीसगढी, सरगुजिया;
अवधी - फिजीहिन्दी

पूर्वाञ्चल 

मगधनभाषाः इति अपि प्रसिद्धाः पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः वायव्यहिमालय-सम्पथे परितः स्थितानां अन्येषां प्रदेशानां पार्श्वे ओडिशा-बिहार-सहितस्य सम्पूर्णे पूर्व-उपमहाद्वीपे भाष्यन्ते । बाङ्गला विश्वस्य सप्तमी सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति, तस्याः साहित्यपरम्परा प्रबलता अस्ति; भारतस्य बाङ्गलादेशस्य च राष्ट्रगीतानि बङ्गलाभाषायां लिखितानि सन्ति । असमिया, ओडिया च क्रमशः असम-ओडिशा-राज्योः राजभाषा अस्ति । पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः मागधन-अपभ्रंशात् उत्पन्नाः, अन्ततः मागधीप्राकृतात् च ।

बिहारी -      
भोजपुरी, कैरेबीयहिन्दुस्थानी;
मगही, खोरठा;
मैथिली, अङ्गिका, बज्जिका;
सदनिक - सादरी (नागपुरी), कुरमाली;
थारु, कोचीला थारु, बुक्सा, मझी, मुसासा;
कुम्हाली, कुस्वारिक - दनुवार, बोते-दरै; 
हल्बिक - हल्बी, कमर, भुञ्जीया, नाहरी;
ओडिया - बालेश्वरी, कटकी, गञ्जामी, सुन्दरगढी, सम्बलपुरी, देशिआ;
बड परजा, भतरी (भत्री), रेलि, कुपिआ;
बाङ्गला-असमिया - बिष्णुप्रिया मणिपुरी, हाजङ, चटगाँवी, चक्मा, नोयाखाली, तञ्चङ्ग्या, रोहिङ्ग्या, सिलेटी,;
बाङ्गला-गौडा - बाङ्गला, बङ्गाली, राढी, वरेन्द्री, सुन्दरबनी, मानभूमी, ढाकैया कुत्ति, दोभाषी;
कामरुपिक - असमिया, कामरुपी, गोवाल्पारीया, रङ्गपुरी, सुरजापुरी, राजवंशी

दक्षिणाञ्चल 
मराठी-कोङ्कणीभाषाः अन्ततः महाराष्ट्रीप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति । यदर्थे द्वीपीयहिन्द-आर्यभाषाः हेळुप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति, कतिपय लक्षणं धारयन्ति च ये तेषां अधिकांश मुख्यभूमिहिन्दू-आर्यसमकक्षेभ्यः स्पष्टतया भेदयन्ति । मराठीजनाः उत्तर-दक्षिणभारतयोः मध्ये जटिलभौगोलिकस्थितेः कारणात् 'अज्ञाताः' इति अपि प्रसिद्धाः सन्ति ।

मराठी-कोङ्कणी
मराठिक - मराठी, वर्हाडी, अन्ध, बेरर-दक्खनमराठी, फुदगी, कातकरी, वारली, सामवेदी;
कोङ्कणिक - कोङ्कणी, कनराचेम्कोङ्कणी, महाराष्ट्रीयकोङ्कणी.

द्वीपीयहिन्दभाषा 

द्वीपीयहिन्दभाषाः (श्रीलङ्कायाः ​​मालाद्वीपस्य च) प्रायः ५ शताब्द्याः ईसापूर्वतः स्वतन्त्रतया विकासं प्रारब्धवन्तः, महाद्वीपीयहिन्द-आर्यभाषाभ्यः विचलितुं आरब्धाः च ।

द्वीपीयहिन्द-आर्य
सिंहल
मालाद्वीपीय - दिवेही, मह्ल

अवर्गीकृताः 
एताः भाषाः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति, किन्तु अन्यथा हिन्द-आर्यस्य अन्तः अवर्गीकृताः सन्ति ।
चिनली-लहुल लोहर: चिनली, लहुल लोहर ।

सम्बद्धाः लेखाः 
 भारतस्य भाषाः
 भारतस्य आधिकारिकभाषाः
 द्राविडीयभाषाः
 हिन्द-यूरोपीयभाषाः
 हिन्द-ईरानीयभाषाः
 भाषाकुटुम्बः
 भाषाकुटुम्बानां सूची
 मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

सन्दर्भाः 
भाषाः
भारतीयभाषाः