तीव्रसंवेगानामासन्नः (योगसूत्रम्)



सूत्रसारः
तीव्रस्फूर्तियुक्ताः योगिनः (एतस्य समाधेः सिद्धिं, तस्य फलानां प्राप्तिं च) अतीव शीघ्रतया लभन्ते। २१ ॥

व्यासभाष्यम्
समाधिलाभः समाधिफलं च भवतीति ॥२१॥ 

(अधिमात्र-उपाय-तीव्र-संवेगसम्पन्नाः योगिनः) समाधिसिद्धेः, समाधिसिद्धेः च फलं ( अतीव शीघ्रं ) प्राप्नुवन्ति।२१।।

विशेषार्थः 
'संवेग'-शब्दस्य अर्थः वाचस्पतिमिश्रस्य अनुसारं 'वैराग्यः', विज्ञानभिक्षोः अनुसारं 'शीघ्रता', भोजराजस्य अनुसारं 'क्रियायाः हेतुभूतसंस्कारः' च भवति। स्वामीविवेकानन्दस्य मते एतस्य अर्थः ( Energy - ऊर्जा ) इति अर्थः भवति। वस्तुतः एतस्य 'संवेग'-शब्दस्य प्रयोगः बौद्ध-ग्रन्थेषु अपि स्फूर्तिः उत शक्तिः इत्यर्थे प्रचलितः आसीत्। 

तत्र - तेषु । अधिमात्रोपायानाम - अधिमात्रः 'उत्तमः' ( अत्यन्तप्रबलः ) उपायः येषां, ते उत्तमोपायाः तेषाम्, उत्तमोपाययुक्तानां। 

तीव्रसंवेगानाम् - तीव्रस्फूर्तियुक्तानां योगिनां समाधिलाभः, समाधिलभ्यफलं ( अर्थात् कैवल्यं ) च। आसन्नः - अतीव निकटे अवस्थितिः। योगिनाम् 'उपायकृतम्' एतत् विभाजनं निम्नप्रकारेण प्रदर्शितम् अस्ति।

विशेषविमर्शः 
अत्र सूत्रेण सह भाष्यस्य पदानां संयुक्ततया अर्थः करणीयः भवति। यथा - अधिमात्रोपायतीव्र-संवेगसम्पन्न-योगिनाम्। समाधिलाभः - समाधिसिद्धिः, समाधिफलं च — अर्थात् कैवल्य । आसन्नः - निकटस्थः अर्थात् निकटवर्ती भवति। 

विष्णुपुराणे अपि उक्तम् अस्ति -

'विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि' - इत्यादि।।२१।।

अग्रिमसूत्रसम्बन्धः 
प्रश्नः -  यदि असम्प्रज्ञातसमाधेः एते 'श्रद्धादयः' एव उपायाः सन्ति, तर्हि एतेषाम् उपायानाम् आश्रयस्वीकर्तृषु योगिषु कः योगी शीघ्रतया, कियति काले, किमर्थं च सिद्धिं प्राप्नोति? 

एतस्य स्पष्टीकरणं कर्तुम् अग्रिमं सूत्रं प्रवृत्तम् अस्ति। 

मृदुमध्याधिमात्रोपायाः ते योगिनः - मृदु-उपाययुक्ताः, मध्य-उपाययुक्ताः, अधिमात्र-उपाययुक्ताः, ते योगिनः। खलु नव भवन्ति - निश्चयः एव 'नव'-प्रकारस्य भवन्ति। तद्यथा - सः (एवं प्रकारेण) यथा — ते मृदूपायः, मध्योपायः, अधिमात्रोपायः भवन्ति । 

१. तत्र मृदूपायोऽपि - मृदु-उपाययुक्ताः योगिनः अपि। त्रिविधः - त्रिप्रकारकाः भवन्ति - 

(१) मृदुसंवेगः - मृदुः संवेगः गतिसंस्कारः स्फूर्तिः यस्य सः, मन्दगतिः उत मन्दस्फूर्तियुक्तः। 

(२) मध्यसंवेगः - मध्यमस्फूर्तियुक्तः। 

(३) तीव्रसंवेगः - तीव्रस्फूर्तियुक्तः। 

२. तथा मध्योपायः - एवमेव प्रकारेण मध्यम-उपाययुक्ताः अपि त्रिधाविभक्ताः भवन्ति। यथा - मृदुस्फर्तिः, मध्यस्फूर्तिः, तीव्रस्फूर्तिः इति। 

३. तथाधिमात्रोपायः - एवं प्रकारेण अधिमात्रोपाययुक्ताः योगिनः अपि मृदुस्फूर्तिः, मध्यस्फूर्तिः, तीव्रस्फूर्तिः च त्रिप्रकारकभेदयुक्ताः।

सम्बद्धाः लेखाः 

योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

बाह्यसम्पर्कतन्तुः 

 http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
 http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
 https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

उद्धरणम्

अधिकवाचनाय 

पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः

समाधिपादः
न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
योगसूत्राणि
योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
सर्वे अपूर्णलेखाः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्