राज्ञी पिङ्गळा



पतिभक्ता पिङ्गळा
	'चन्द्रावती’ बहुसुन्दरं नगरम् ।  अत्र परमारवंशस्य अन्तिमः राजा हूणः राज्यशासनं करोति स्म ।  एतस्य पत्नी एव राज्ञी पिङ्गळा ।
	कदाचित् राजा मृगयार्थं गतवान् आसीत् ।  तत्र सः किञ्चन अद्भुतं दृश्यं दृष्टवान् ।  
	राजगृहं प्रति प्रत्यागमनानुक्षणं  सः तद् दृश्यं पत्न्यै विवृतवान् ।  तस्य ध्वनिः गद्गदितः आसीत् ।  नेत्रे अश्रूभिः पूर्णे आस्ताम् ।  व्याधसदृशेषु सामान्यजनेषु अपि तादृश्यः सतीमणयः सन्ति किल इति सः विस्मितः आसीत् ।  कञ्चित् व्याधं वने कश्चन सर्पः दष्टवान् ।  परिणामेन सः मृतः ।  तस्य पत्नी स्वयं चितां निर्माय पत्युः देहं तत्र संस्थाप्य अग्नेः स्पर्शं कृत्वा अनन्तरं स्वयमपि अग्निप्रवेशं कृतवती आसीत् ।  शरीरं दहत् अस्ति चेदपि तस्याः सतीमण्याः मुखे विषादस्य छाया अपि नासीत् ।  सा प्रसन्ना आसीत् ।  
	तद् दृश्यमेव स्मरतः राज्ञः वचनं श्रुत्वा राज्ञी पिङ्गळा एवं वदति  यद् "निश्चयेन सा काचित् वीरमहिला स्यात् ।  किन्तु तां 'सती’ इति वक्तुं न शक्नुमः ।  पत्युः मरणानन्तरमपि जीवितवतीं पत्नीं 'सती’ इति कथम् निर्दिशति ?  पत्युः मृत्युवार्तायाः श्रवणानुक्षणं पत्नी पत्युः किञ्चित् चिह्नां धृत्वा अविलम्बेन एव स्वस्य शरीरस्य त्यागं करोति” इति ।
	महाराजः पत्न्याः एतादृशानि वचनानि न इष्टवान् ।  सा कस्याश्चित् साध्व्याः सतीत्वस्य अपहास्यं कुर्वती अस्ति इति चिन्तयित्वा व्यङ्ग्यध्वनिना वदति "एतादृशी सती राज्ञी पिङ्गळा अपि भवितुं शक्नोति किल" ? इति । 
	एतद् श्रुत्वा राज्ञी स्वस्यापि परीक्षा कदाचित् भविष्यति इति सत्यम् अवगतवती । तस्याः  स्ववचनैः लज्जा, पश्चात्तापः च अभवताम् ।  किन्तु किं कर्तुं शक्यते ? तस्याः मुखात् वचनानि निर्गतानि आसन् ।  इतःपरं किमपि कर्तुं न शक्यते इति चिन्तितवती ।  
	कदाचित् धर्मगुरुः दत्तात्रेयस्वामी प्रासादम् आगतवान् आसीत् ।  समयं दृष्ट्वा राज्ञी  तेन मिलित्वा स्वस्य समस्यां वदति "प्रभो ! मम पतिः सर्वदा मृगयासु, युद्धेषु च अधिकं कालं यापयति ।  यदि सः शत्रुदेशे मरणं प्राप्नोति तर्हि तस्य मरणस्य ज्ञानं मम कष्टं भवति ।  अतः मम पतिः जीवेन अस्ति वा, न वा इति मया कथां ज्ञातव्यम् ?  कृपया परिहारं सूचयतु” इति ।
तदा सः गुरुः "वत्से ! मम समीपे भवत्याः अन्तरङ्गम् आच्छादयन्ती अस्ति किल ?  एतादृशी स्थितिः आगच्छति इति भवती एव स्वयं सज्जतां कृतवती वा इति भासते । एतं विषयं भवती जानाति वा, न वा  किन्तु परिणामः तु समानः अस्ति । एतस्मिन् विषये भवत्याः तावती आसक्तिः अस्ति चेत् वदामि, शृणोतु !”	इत्युक्त्वा स्वस्य प्रसेवात् किञ्चन बीजं बहिः निष्कास्य पिङ्गळायाः हस्ते यच्छन् वदति "एतद् बीजम् अङ्गणे आरोपयतु ।  एतेन किञ्चन सस्यम् अङ्कुरितं भवति ।  भवत्याः महाराजस्य जीवनस्य विषये यदा शङ्का भवति, तदा एतस्य सस्यस्य स्नानं कारयित्वा, पृच्छतु ।  राजा जीवन् अस्ति चेत् सस्यात् जलबिन्दवः पतन्ति ।  यदि राजा मृतः तर्हि अनुक्षणं सर्वाणि पर्णानि शुष्काणि भूत्वा सस्यात् पतन्ति”  इत्युक्त्वा दत्तात्रेयस्वामिनः प्रस्थितवन्तः ।	तेन यथा उक्तं तथैव राज्ञी पिङ्गळा बीजम् आरोपितवती ।  अङ्कुरितबीजेन सस्यम् आगतम् ।  उत्तमपोषणेन आकर्षकं सस्यं जातम् ।

महाराजद्वारा पत्न्याः सतीत्वस्य परीक्षा
 
		राज्ये दस्यूनाम् पीडनम् अधिकम् अभवत् ।  तेषां निवारणार्थं महाराजेन गन्तव्यम् आपतितम् ।
		 पूर्णतया दस्यूनां दमनं कृत्वा प्रत्यागच्छतः राज्ञः मनसि राज्ञ्याः सतीत्वस्य परीक्षायाः विचारः आगच्छति ।  'दस्युभिः सह युद्धसमये महाराजः मरणं प्राप्तवान्’ इति सन्देशं, सन्देशवाहकस्य द्वारा प्रेषयितुम् इष्टवान् ।  एषा वार्ता अनृता इति अन्तिमक्षणे वक्तव्यम् इति तस्मै दूताय सूचनां दत्तवान् आसीत् ।  
		एवमेव दूतः राजमुकुटं स्वीकृत्य राजधानीं गत्वा  महाद्वारतः एव रुदन् आगतवान् ।  काचित् अमङ्गलकरी वार्ता स्यात् इति राज्ञी ऊहितवती ।
		दूतद्वारा वार्तां  श्रुत्वा राज्ञी क्षणं यावत् दिग्भ्रान्ता जाता ।  तथापि स्वयं समाधाननं प्राप्य अग्रिमकार्यार्थं सज्जा अभवत् ।  
		स्नानं कृत्वा तस्य पवित्र सस्यस्य समीपं गत्वा तस्य स्नानं कारयित्वा, पूजां कृत्वा अनन्तरं स्वस्य शङ्कां पृष्टवती ।   अनुक्षणमेव सस्यात् जलबिन्दूनां पातः आरबब्धः ।  
		एतद् दृष्ट्वा राज्ञी पिङ्गळा राजा जीवति इति निश्चितवती ।

सतीत्वस्य परीक्षायां पिङ्गळायाः जयः
  
		'महाराजः मम परीक्षार्थम् एतं दूतं प्रेषितवान्’ इति भासते ।  मया शरीरस्य त्यागः करणीयः इति इच्छा तस्य स्यात् वा  ?  पत्युः इच्छापूरणे एव स्त्रियाः पतिव्रताधर्मः निगूहितः अस्ति ।  परलोकं प्रति गमनानन्तरं तु सः मया प्राप्यते एव । यदि एतस्मिन्  सन्दर्भे अहं शरीरत्यागं न करोमि तर्हि मम पितुः कुलमपि कलङितं भवति “  राजा सोमचन्द्रस्य पुत्री पत्युः मरणवार्तां श्रुत्वापि जीविता अस्ति किल ?  कियान् लज्जास्पदः विषयः एषः इति जनाः परस्परं न वदन्ति वा?” इति चिन्तयित्वा महाराजः जीवति इति ज्ञात्वाऽपि मरणं प्राप्तुं  सज्जा अभवत् ।  	राज्ञी पिङ्गळा योगाभ्यासं सम्यक् पठितवती काचित् उत्तमयोगिनी आसीत् ।
		अतः सा पत्युः किरीटं अङ्के स्वीकृत्य आसनस्था अभवत् ।  अपानेन सह प्राणसंलग्नं कृत्वा, समानम् उदानं च स्वीकुर्वती कण्ठात् भ्रुवोः मध्ये योजितवती ।
		परिस्थितिः अन्तिमघट्टे अस्ति इति ज्ञात्वा दूतः "महाराज्ञि ! मया उक्तं सर्वम् असत्यम् ।  एवं महाराजः उक्त्वा प्रेषितवान् आसीत् ।  तद्वत् भवत्यै वदन् अस्मि” इति उक्तवान्।
		महाराज्ञी एतस्य श्रवणस्य स्थितौ नासीत् ।    मुखस्य मूलं छेदयित्वा ब्रह्मरन्ध्रेण तस्याः प्राणाः गताः आसन् ।  सा गतप्राणा अभवत् ।  
		दूतः प्रत्यागतवान् ।
		दूतस्य प्रेषणानन्तरं वस्तुतः राज्ञी मरणं प्राप्नुयात् इति शङ्का महाराजस्य भवति ।  अतः सज्जतां कृत्वा यावत् शीघ्रं  तावत्  नगरं प्रति प्रस्थितवान् ।
		एवं प्रयाणं कृत्वा नगरसमीपम् आगच्छन् सः समीपस्थं श्मशानं गतवान् ।  तत्र कस्यांश्चित् चितायां ज्वलाः ज्वलन्त्यः आसन् । तस्मात् चन्दनस्य सुगन्धः बहिः आगच्छति स्म ।  तत्रत्यां परिस्थितिं दृष्ट्वा राज्ञी प्राणत्यागं कृतवती इति विचारः स्पष्टः अभवत् ।  तत्र ज्वलन् शवः पत्न्याः एव इति सत्यं सः ज्ञातवान् ।  अनुक्षणं सः विक्षिप्तः जातः ।

		राजा स्वेन धृतानि वस्त्राभूषणानि निष्कास्य क्षिप्तवान् ।  अनन्तरं पादाभ्यां श्मशानं प्रविष्टवान् ।  अश्वस्य उपरि आरुह्य वायुवेगेन आगतवान् आसीत् इति कारणेन बहुश्रान्तः, तेन सह कोऽपि नासीत् इत्यनेन सः एकाकी आसीत् ।  श्मशानेऽपि शवः पूर्णरूपेण दग्धः इत्यनेन सर्वे जनाः प्रस्थितवन्तः आसन् ।  अतः एषः उन्मत्तः इव रुदन्, श्मशाने सर्वत्र अटन् आसीत् ।

गोरक्षनाथस्य उपदेशः

		सिद्धः, परमपुरुषः, योगिश्रेष्ठः च गोरखनाथः तस्मिन् समये एव नगरं प्रति आगच्छन् आसीत् ।  सः महाराजस्य स्थितिं दृष्टवान् ।  तस्य महापुरुषस्य हृदये दया उत्पन्ना ।  अतः सः समीपम् आगत्य रुदन्तं राजानं यदा पृच्छति तदा राजा पत्न्याः मरणस्य वृत्तान्तं विवृतवान् ।

		सम्यक् तस्मिन् समये एव गोरखनाथस्य हस्ते विद्यमानं मृत्तिकापात्रं स्खलनेन अधः पतित्वा छिन्नम् अभवत् ।  सः भग्नखण्डान् एकत्र योजयन् 'हन्त ! हन्त !’ इति चीत्कारम् आरब्धवान् ।

		एतद् दृष्ट्वा राजा आश्चर्यचकितः जातः । सः पृच्छति "वराटिकाद्वयस्य एतस्मै घटाय भवत्सदृशाः एवं रुदन्ति वा ?  एतस्य अपेक्षया उत्तमानि पात्राणि भवते न लभ्यन्ते वा ?  तद् तु मृत्तिकया निर्मितं पात्रमासीत् । अतः पतनानुक्षणं भग्नं जातम्” इति ।
		"मम घटः तु मृत्तिकायाः आसीत् ।  किन्तु भवतः पत्नी सुवर्णेन निर्मिता आसीत् किम् ?  अहम् एतस्य अपेक्षया उत्तमं मृत्तिकापात्रं प्राप्नुयाम् ।  एवमेव भवतेऽपि अस्मिन् जगति द्वितीया पत्नी लभ्येत ।  मम घटः वराटिकाद्वयोः मूल्यस्य स्यात् ।  किन्तु भवतः पत्न्याः मूल्यं तावदपि नास्ति किल ?  भवतः क्षणिकसुखाय सा साहायिका आसीत् इत्येतत्  विहाय अन्यद् किमपि साहाय्यं नासीत् ।  मम भिक्षापात्रं सर्वदा मया सह भवति स्म ।  एतेन एव अहं जलं पिबामि स्म ।  एतेन एव भिक्षान्नं प्राप्नोमि स्म ।  एतस्य शिरः अधः कृत्वा, उपधानमिव मम शिरसः अधः संस्थाप्य शयनं करोमि स्म ।  भवान् बहु बुद्दिमान् जातः किम् ?  माम् एव उपदिशति वा ?  मम भिक्षापात्रस्य खण्डान् योजयतु अहं भवतः स्त्रीम् अपि जीवयामि !” इति कोपस्य नाटकं करोति गोरखनाथः ।

पिङ्गळायाः कारणतः जगतः मिथ्यात्वस्य अवगमनम्
	तस्य वचनानि श्रुत्वा राजा स्तम्भीभूतः जातः ।  एतावत्पर्यन्तम् अहं कियान्  मूर्खः आसम् इति चिन्तयति । स्वस्य मूर्खतायै वेदनाम् अनुभूय क्षमायाचना रीत्या "प्रभो ! भवान् सर्व समर्थः ।  अहं केवलं यः कश्चित् नीचमानवः ।  भवतः चरणे शरणं गतवान् अस्मि । तां साध्वीपत्नीं विहाय अहं जीवितुं न शक्नोमि ।  भवान् तां मम निमित्तं जीवयतु !” इति प्रार्थितवान् । तस्य साधोः चरणयोः पतितवान् च ।  
		"उत्तिष्ठ ! उत्तिष्ठ ! एतासु भवतः पिङ्गळा का इति अन्विष्यतु !” इति उक्तवान् गोरखनाथः ।
		एवम् उक्त्वा सः महात्मा किञ्चित् भस्म स्वीकृत्य तत्रत्यचितायाः उपरि स्थापितवान् ।
		तावता तयोः पुरतः स्त्रीणां कश्चित् गणः एव स्थितः आसीत् ।  ताः सर्वाः सुन्दर्यः आसन् ।  सकलालङ्कृताः, आकर्षिकाः च आसन् ।  सौन्दर्ये तु सर्वाः समानाः आसन् ।  सर्वाः राज्ञी पिङ्गळा इव आसन् ।  तासु स्वस्य राज्ञी का इति ज्ञातुं राजा असमर्थः जातः ।  पुनः सः साधुं प्रार्थयति ।
	साधुः अनुक्षणं करताडनं करोति ।  वास्तविकां पिङ्गळां विहाय अन्याः सर्वाः अनुक्षणम् अदृश्याः अभवन् ।  
		एतद् सर्वं दृष्ट्वा महाराजस्य प्रापञ्चिकव्यामोहस्य विषये इच्छा गता ।  सः उक्तवान्  "प्रभो ! इदानीं मम सर्वे मोहाः दूरं गताः ।  एतावत्पर्यन्तम् अहं  पर्याप्तमात्रेण राज्यसुखोपभोगान् अनुभूतवान् अस्मि ।  इदानीं भवान् मह्यम् भवतः श्रीचरणे स्थानं ददातु !” इति वदन् तस्य पादयोः उपरि पतितवान् ।  तस्य हृदये परिवर्तनं जातम् आसीत्  । तत्र पूर्णं वैराग्यम् आच्छादितम् आसीत् । मोहरहितदृष्ट्या पिङ्गळां दृष्ट्वा अनन्तरं गुरोः मुखं पश्यति । 
		तावदा तस्याः मायापाञ्चालिकायाः राज्ञ्याः पिङ्गळायाः रूपम् अदृश्यम् आसीत् ।  
		महाराजः एवं जगतः मिथ्याम् पिङ्गळायाः तथा तस्याः जीवनात् ज्ञात्वा  जीवन्मुक्तः भूत्वा, गुरोः दत्तात्रेयस्य पृष्ठतः गच्छन् अरण्यं प्रविश्य, तपसः आचरणे मग्नः जातः ।
		सः तपसा सिद्धिं प्राप्तवान् ।  राज्ञ्याः पिङ्गळायाः जीवः पुण्यलोकं प्राप्नोति ।

""

पौराणिकधार्मिकमहिलाः
चित्रं योजनीयम्‎
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सारमञ्जूषा योजनीया‎
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः