श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः

श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः ( ) (, ) गुजरातराज्यस्य सौराष्ट्रविभागे गीर-सोमनाथ-मण्डले स्थितः कश्चन विश्वविद्यालयः। एषः राज्यस्य एकमात्रः संस्कृत-विश्वविद्यालयः वर्त्तते। “पूर्णता गौरवाय” इत्येतद् विश्वविद्यालस्यास्य ध्येयसूत्रं वर्त्तते। एतस्य विश्वविद्यालयस्य व्यापः आगुजरातराज्यम् अस्ति। अतः सम्पूर्णे राज्ये कुत्रापि संशोधनकेन्द्रं, शैक्षणिककेन्द्रं वा स्थापयितुं प्रभवति सः। सम्पूर्णे राज्ये पञ्चतिंशदधिकाः (३५+) महाविद्यालयाः एतस्य विश्वविद्यालस्य अङ्गभूताः वर्तन्ते।

इतिहासः 

चतुराधिकद्विसहस्र(२००४)तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य चतुर्थे (०४-११-२००४) दिनाङ्के गुजरातसर्वकारद्वारा अस्य विश्वविद्यालस्य स्थापना अभवत्। स्थापनायाः कार्यक्रमे तत्कालीनः मुख्यमन्त्री श्रीनरेन्द्रमोदिवर्यः सर्वकारपक्षात् संस्कृतविश्वविद्यालयं गुजरातराज्याय समर्पितवान्। पञ्चाधिकद्विसहस्र(२००५)तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य प्रथमे (०१-०४-२००५) दिनाङ्के गुजरातसर्वकारेण विधानसभायां श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयविधेयकः (२००५) समर्थितः।  ततः द्वितीय(२ (f))विभागस्य (section 2 (f))  अन्तर्गततया विश्वविद्यालयानुदानायोगः षडाधिकद्विसहस्र(२००६)तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य सप्तदशे (१७-०२-२००६) दिना्ङ्के एनं विश्वविद्यालयं स्वस्य मानितविश्वविद्यालयानां सूच्याम् अयोजयत्।    श्रीसोमनाथन्यासः (एषः न्यासः एव सोमनाथमन्दिरस्य दायित्वं वहते।) एतस्मै विश्वविद्यालयाय सप्तदश(१७)प्रहल-परिमतं (acre) यावत् भूभागम् अनुदानत्वेन प्रदत्तवान्। ततः २००६-०७ मध्ये श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालस्य वेरावल-स्थिते परिसरे संशोधनविभागस्य, शैक्षणिकविभागस्य च प्रप्रथमं सत्रम् आरब्धम्। तस्मिन् वर्षे शैक्षणिकविभागे प्रप्रथमः स्नातकानुस्नातकयोः पाठ्यक्रमः आरब्धः। ततः कालक्रमे तत्र स्नातकोत्तरपदविका(PG)-प्रमाणपत्र-शिक्षाशास्त्र्यादयः अभ्यासक्रमाः आरब्धाः।

परिसरः 

श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालस्य परिसरे शैक्षणिक-प्रशासनीक-छात्रावास-कुलपतिनिवासादीनि भवानानि वर्तन्ते। शैक्षणिकभवनस्य नाम “प्रभासज्योतिः”, प्रशासनीकभवनस्य नाम “त्रिवेणी”,  कुमारीच्छात्रावासस्य नाम “गार्गी”, कुमारच्छात्रावासस्य नाम “चन्द्रमौलिः” इति वर्तते। शैक्षणिकच्छात्रावासभवनयोः उद्घाटनं तत्कालीनेन मुख्यमन्त्रिणा आनन्दीबेन-वर्यया कृतम् आसीत्।

परिसरेतिहासः 

श्रीसोमनाथविश्वविद्यालयस्य प्रशासनीकभवनं 'त्रिवेणी' इति कस्यचित् यवन-राज्ञः प्रासादत्वेन राराजते स्म। सः प्रासादः जुनागढ-प्रदेशस्य राज्ञः आसीत्। म्लेच्छभाषायां राज्ञां सम्बोधनं ‘नवाब’ इति भवति। अतः तस्य प्रासादस्य म्लेच्छराजस्य नाम 'नवाब' मुहम्मदतृतीयः इति प्रसिद्धम् आसीत्। मोहम्मद महाबतखान रसुलखान बाबी इति तस्य सम्पूर्णं नाम आसीत्। भारतस्वतन्त्रतायाः अनन्तरं जुनागढ-प्रदेशस्य अयं म्लेच्छराजः स्वप्रदेशं पाकिस्थान-देशे अन्तर्भावयितुं निरणयत्। परन्तु तस्य विरुद्धं भारतसर्वकारस्य उपप्रधानमन्त्री वल्लभवर्यः आन्दोलनं, सैन्याभियानं च अचालयत्। अन्ततो गत्वा म्लेच्छराजः भारतदेशात् निष्कासितः। ततः सः पाकिस्थानदेशस्य कराची-महानगरं गत्वा न्यवसत्। भारते या कापि तस्य प्रासादादिसम्पद् आसीत्, तस्यां भारतसर्वकारस्य आधिपत्यम् अभवत्। तस्य सम्पत्तौ एषः प्रासादोऽपि आसीत्, यस्य निर्माणं सः विश्रामभवनत्वेन कृतवान् आसीत्। गते काले सोमनाथन्यासस्य अन्तर्गततया एतस्मिन् प्रासादे सोमनाथमहाविद्यालयः आरब्धः। सः महाविद्यालयः कालग्रस्ते सति पीहितोऽपि। ततः बहुवर्षं यावत् प्रासादोऽयं निर्मनुष्यः आसीत्। प्रसादं परितः भूभागः तु सर्वकाराधीन आसीत्। अतः तस्योपयोगः सर्वाकरेण संस्कृतविश्वविद्यालस्य निर्माणाय कर्तुं निश्चये कृते सति सः प्रासादः श्रीसोमनाथन्यासेन श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालाय दानत्वेन प्रदत्तः। ततः तद्भवनं प्रशासनीकभवनम् अभवत्।

अभ्यासक्रमाः  

२००६-०७ शैक्षणिकसत्रात् स्नातक-अनुस्नातक-शिक्षाशास्त्रीत्यादयः अभासक्रमाः विश्वविद्यालयस्य स्वान्तर्भूतमहाविद्यालयेषु आरब्धाः। ततः २००७-०८ सत्रे पदविका-प्रमाणपत्रीयाभ्यासक्रमाणाम् अपि आरम्भाय केन्द्राणि प्रस्थापितानि। तेषु केन्द्रेषु मन्दिरव्यवस्थापन-पौरोहित्य-ज्योतिष-वास्तुशास्त्र-योग-संस्कृतसम्भाषण-सङ्गकाभिविन्यासपदविकानाम् अध्यायनम् आरबद्धम्। तस्मिन्नेव सत्रे अनुस्नातक-साहित्यविभागः, अनुस्नातकवेदविभागश्च आरब्धः। २०१४-१५ सत्रात् व्याकरण-दर्शन-ज्योतिष-पुराणविभागानां स्थापना अभवत्। विश्वविद्यालयस्यास्य अन्तर्भूततया ये महाविद्यालयाः सन्ति, तेषु साहित्य-व्याकरण-ज्योतिष-वेद-वेदान्त-धर्मशास्त्र-न्याय-पौरोहित्य-वास्तुशास्त्र-रामानुजवेदान्तादिविषयाः पाठ्यन्ते। ततोऽधिकं गौणत्वेन, अनिवार्यत्वेन वा आङ्ग्ल-सङ्गणक-हिन्दी-गुजराती-अर्थशास्त्र-इतिहास-समाजशास्त्र-मनोविज्ञानादयः विषयाः स्नातककक्षासु पाठ्यन्ते।

विद्यावारिधिः 

विद्यावारिधिः आङ्ग्लभाषायां Ph.D इति प्रसिद्धम् अस्ति। एतस्मिन् विश्वविद्यालये विद्यावारिधये पञ्जीकरणाय प्रवेशपरीक्षा दातव्या भवति। विद्यावारिधेः शोधप्रबन्धस्य प्रदानं न्यूनातिन्यूनं 3 वर्षेषु, अधिकाधिकं 6 वर्षेषु च भवितुम् अर्हति। 3 वर्षाणाम् अनन्तरं शोधसारः प्रदातुं शक्यते। शोधसारस्य एकवर्षाभ्यान्तरे एव शोधप्रबन्धः प्रदातव्यः भवति, अन्यथा पुनः शोधसारः प्रदाय शोधप्रबन्धः प्रदातव्यः भवति।

ग्रन्थालयः 
'शारदाभवनम्' इति विश्वविद्यालयस्यास्य ग्रन्थालयस्य नामाभिधानं वर्तते। ग्रन्थालये अध्यनखण्डस्य, पुस्तकालयस्य च समावेशो भवति। पुस्तकानां सङ्ख्या द्वादशसहस्रम् (१२,०००) अस्ति। शैक्षणिक-सान्दर्भिक-संशोधनात्मक-विशिष्ट-स्पर्धात्मक-विभागेषु तानि पुस्तकानि विभक्तानि भवन्ति। ग्रन्थालयस्य समयः १०:३० तः ६:१० अस्ति। पुस्तक-आदान-प्रदानकालः ११:०० तः ५:३० पर्यन्तं भवति। सः ग्रन्थालयः राज्यसर्वकारेण घोषितावकाशेषु, प्रति रविवासरे, विश्वविद्यालप्रबन्धनाय घोषितावकाशेषु च पीहितो भवति। ग्रन्थालये त्रिवेणी-सन्दर्भगन्थानां कश्चन पुस्तकसमूहः अपि वर्तते, यस्मिन् विद्यमानाः ग्रन्थाः केवलं प्राध्यापकाः एव स्वीकर्तुं प्रभवन्ति। ग्रन्थालयेऽस्मिन् सन्दर्भग्रन्थः, मातृकाग्रन्थः, अलभ्यपुस्तकं, सामयिकं, शोधप्रबन्धः, शब्दकोशः इति प्रकारकाः ग्रन्थाः प्राप्यन्ते।

प्रकाशनम्

महाविद्यालयानां सूचिः 
महाविद्यालयानां सूचिः

अङ्कीयक्षेत्रे योगदानम् 
विश्वविद्यालयः स्नानकोत्तरपदविकायां (PG) मध्ये सङ्गणकपरीक्षां संयुक्ततया (Online) स्वीकरोति। विश्वविद्यालयस्य महत्तमः आर्थिकव्यवहारोऽपि मुद्रारहितो भवति। भविष्यत्काले प्रमाणपत्राणाम् अङ्गीयतालके (Digilock) स्थापनम् अपि भवष्यति। प्रवेशप्रक्रिया अपि संयुक्ततया भवति।

सहपाठ्यक्रमक्रियाकलापः 

विश्वविद्यालये, तदन्तर्गतमहाविद्यालयेषु च प्रतिवर्षं संस्कृतसप्ताहस्य आयोजनं भवति। विश्वविद्यालस्य परिसरे प्रतिवर्षं युवमहोत्सवस्य आयोजनम् अपि भवति। एतावता विश्वविद्यालये त्रयः नाट्यमहोत्सवाः, द्वे अन्ताराष्ट्रियासंगोष्ठ्यौ च अभवन्। गुजरातराज्यस्य स्वर्णिमजयन्त्याः अवसरे दशाधिकद्विसहस्र(२०१०)तमे वर्षे एकलक्षजनानां संस्कृतमहाकुम्भः अपि विश्वविद्यालयेऽस्मिन् अभवत्। तस्य महाकुम्भस्य आयोजनं गुजरातसर्वकारेण कृतमासीत्, यस्मिन् तत्कालीनः मुख्यमन्त्री नरेन्द्रमोदी सर्वकारपक्षात् उपस्थितः आसीत्। संस्कृतप्रसाराय प्रतिवर्षं विश्वविद्यालयः संस्कृतशिबिराणि आयोजयति। तानि शिबिराणि ग्रामेषु, पत्तनेषु आयोज्यन्ते, येषु सामाजिकाः जनाः विनामूल्यं संस्कृतं पठितुं पारयन्ति। प्रतिसप्ताहे एकवारं गुरुवासरे विद्यार्थिनां प्रतिभाविकासाय वाग्वर्धिनी सभा आयोज्यते। तस्यां सभायां विद्यार्थिनः स्वशास्त्रे अन्तर्भूतविषयेषु भाषणं कृत्वा स्वस्य वक्तृत्वकौशलस्य विकासं कुर्वन्ति।

सम्बद्धाः लेखाः 
 राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्
 संस्कृतविश्वविद्यालयाः
 सोमनाथः
 सौराष्ट्रम्

बाह्यसम्पर्कतन्तुः 

 संस्कृतसंवर्धनम्
 संस्कृतभारती
 केन्द्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः
 संस्कृतशब्दकोषः
 संस्कृत विश्वविद्यालय: कार्यालययी भर्ती

सन्दर्भाः 

गुजरातराज्यस्य विश्वविद्यालयाः
संस्कृतविश्वविद्यालयाः