यदृच्छया चोपपन्नं...

यदृच्छया चोपपन्नम् () इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः स्वधर्मणः सौभाग्यं बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् उपस्थितस्य युद्धरूपिणः धर्मस्य पालनं कर्तुम् उक्तवान्, अत्र सः स्वधर्मं भाग्यशालिनः क्षत्रियाः प्राप्नुवन्ति इति कथयति । सः वदति यद्, यदृच्छया (स्वतः) प्राप्तं युद्धं स्वर्गस्य अपिहितं द्वारम् अस्ति । हे पृथानन्दन ! ते क्षत्रियाः अतीव सुखिनः मन्यन्ते, ये एतादृशं युद्धं प्राप्नुवन्ति इति ।

श्लोकः 

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

यदृच्छया, च, उपपन्नम्, स्वर्गद्वारम्, अपावृतम् । सुखिनः, क्षत्रियाः, पार्थ, लभन्ते, युद्धम्, ईदृशम् ॥

अन्वयः

पार्थ ! यदृच्छया उपपन्नम् अपावृतं च स्वर्गद्वारम् ईदृशं युद्धं सुखिनः क्षत्रियाः लभन्ते ।

शब्दार्थः

व्याकरणम्

सन्धिः 
 चोपपन्नम् = च + उपपन्नम् - गुणसन्धिः

समासः 
 स्वर्गद्वारम् = स्वर्गस्य द्वारम् – षष्ठीतत्पुरुषः ।

कृदन्तः 
 उपपन्नम् = उप + पद् + क्त (कर्तरि)
 उपावृत्तम् = अप + आ + वृ + क्त (कर्मणि)

अर्थः 

हे अर्जुन ! इदं युद्धं त्वया यदृच्छया प्राप्तमस्ति । वस्तुतः इदं युद्धं नहि, अपि तु उद्घाटितं स्वर्गद्वारमिति भावय । ईदृशं युद्धं पुण्यशालिनः एव प्राप्नुवन्ति ।

भाषार्थः 

'यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्' – कौरवपाण्डवयोः युद्धे छलं कृत्वा पाण्डवानां राज्यकर्षणं, पाञ्चाल्याः वस्त्रहरणं च मुख्ये कारणे आस्ताम् । तयोः कारणयोः कृते पाण्डवाः कारणभूताः नासन् । कौरवाणां छलत्वाद्, अहङ्कारत्वाच्च एतद्युद्धं सम्प्राप्तम् आसीत् । अतः पाण्डवेभ्यः तु एतद्युद्धं स्वतः सम्मुखं प्राप्तं युद्धम् आसीत् । एवं यदृच्छया प्राप्ते धर्मयुद्धे क्षत्रियाः शूरवीराः युद्ध्यमानाः म्रियेरन् चेत्, ते सहसा स्वर्गं प्राप्नुवन्ति ।  

'सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्' – एतादृशं धर्ममयं युद्धं ये क्षत्रियाः प्राप्तवन्तः, ते सुखिनः सन्ति । अत्र सुखी इत्यस्य तात्पर्यम् अस्ति यद्, स्वकर्तव्यपालनस्य सुखम् इति । ते क्षत्रियाः सांसारिकाणां सुखानाम् उपभोगं न करिष्यन्ति । सांसारिकभोगान् तु पश्वादयः अपि उपभुञ्जते, परन्तु कर्तव्यपालनस्य अवसरं भाग्यशालिनः एव प्राप्नुवन्ति इति ।

शाङ्करभाष्यम्  

कुतश्च तत् युद्धं कर्तव्यमिति ? उच्यते -

यदृच्छया च अप्रार्थिततया उपपन्नम् आगतं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् उद्धाटितं ये एतत् ईदृशं युद्धं लभन्ते क्षत्रियाः हे पार्थ किं न सुखिनः ते ।।

भाष्यार्थः 

तथा च तद्युद्धं किमर्थं कर्तव्यम् अस्ति इति कथयति –

हे पार्थ ! अनिच्छया प्राप्तस्य युद्धस्य गणना स्वर्गस्य उद्घाटितमार्गेण सह भवति । एतादृशं यादृच्छं युद्धं ये क्षत्रियाः प्राप्नुनन्ति, किं ते क्षत्रियाः सुखिनः न सन्ति ?

रामानुजभाष्यम्

अयत्नोपनतम् इदं निरतिशयसुखोपायभूतं निर्विघ्नम्  ईदृशं युद्धं सुखिनः  पुण्यवन्तः  क्षत्रिया लभन्ते ॥२.३२॥

भाष्यार्थः 

प्रयत्नं विना स्वतः प्राप्तं बाधारहितं निरतिशयस्य सुखस्य साधनरूपम् एतादृशं युद्धं पुण्यवान् क्षत्रियः एव प्राप्तुं शक्नोति ।

सम्बद्धाः लेखाः 

 साङ्ख्ययोगः
 श्रीमद्भगवद्गीता
 शङ्कराचार्यः
 रामानुजाचार्यः

बाह्यसम्पर्कतन्तुः 

 http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
 http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
 https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
 https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

उद्धरणम्

अधिकवाचनाय 

 गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
 श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
 श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह
 श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

 32
श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः