प्राणायामः

तस्मिन् सति श्वासप्रश्चासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः । (यो.द. २/४९)
श्वासप्रश्वासयोः गतेः विच्छेदः प्राणायामः । प्राणायामः त्रिविधः । रेचकः, पूरकः, कुम्भकश्चेति । नाडीशोधनं भवति प्राणायामस्य मुख्योपयोगः । यमनियमाभ्यां संयुक्तः सन् पुरुषः यदि प्राणायाममाचरेत् तर्हि नाड्यः शुध्दाः भवन्ति । प्राणायामेन पापस्य अज्ञानस्य च क्षयो भवति । मनः स्थिरं भवति । धारणायोग्यसामर्थ्यं प्राप्नोति । प्राणायामः-श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेदः प्राणायामो भवति ।

रोगाणां विनाशाय प्राणायामस्यापि आवश्यकता वर्तते । शरीरस्थासु द्विसप्ततिसहस्रं नाडीषु कस्याञ्चित् एकस्यां नाडयां वायुसञ्चालनं सम्यक् न भवति चेत् शरीरं रोगग्रस्तं भवति । तदा वायुसञ्चालनं सम्यक् कर्तुं प्राणायामस्य आवश्यकता भवति । ‘हठयोगः’ इति ग्रन्थे – ‘ह’ ‘ठ’ इति अक्षरद्वयस्य पृथगर्थः हठयोगप्रदीपिका-ग्रन्थस्य प्रणेत्रा स्वात्मारामेन वर्णितः । सूर्यदेवः अर्थात् पिङ्गलानाडी अथवा प्राणवायुः ‘ह’ कारः इति उच्यते, यत्तु दक्षिणनासापुटम् इत्युच्यते । पुनश्च चन्द्रदेवः अर्थात् इडानाडी अथवा अपानवायुः ‘ठ’ कारः इत्युच्यते, यत्तु वामनासापुटमिति कथ्यते । अतः अनयोः सूर्यचन्द्रयोः मेलनम् ‘हठयोगः’ अर्थात् इडानाड्यां पिङ्गलानाड्यां च प्रवहतः वायोः मेलनं हठयोगः इति कथ्यते । उक्तञ्च –

               हकारः कीर्त्तितः सूर्यष्ठकारश्चन्द्र उच्यते ।
        	सूर्याचन्द्रमसोयोर्गाद् हठयोगो निगद्यते ॥
				(गोरक्षनाथेन सिध्दसिध्दान्तपध्दतौ )

प्राणायमाभ्यासः
हठयोगी यथा  प्राणापानयोः वायोः मेलनं कारयित्वा प्राणायामसाधनेन वायुं निरोधयति, प्राणायाममाध्यमेन शारीरस्य स्वस्थतां च संरक्षति, तथैव महर्षिपतञ्जलिरपि प्राणायामं वर्णयित्वा प्राणायामेन शरीरस्य समतां प्रतिपादयति । यथा –
नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुग्रहणम् –श्र्वासः 
नासापुटमाध्यमेन प्राणवायुनिष्कासनम् –प्रश्वासः

तयोः श्वासप्रश्वासयोः वायोः गतिं स्वेच्छानुसारं चालनं प्राणायामः । समुचिते आसने उपविश्य प्राणायमाभ्यासः अवश्यं करणीयः । हठयोगानुसारम् – ‘चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ’। 
अतः
		यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।
		मरणं तस्य निष्क्रान्तिः ततो वायुं निरोधयेत् ॥

अर्थात् यावत् प्राणवायुः शरीरे तिष्ठति तावत् जीवनमस्ति । अतः जीवनसंरक्षणार्थं प्राणायामः अवश्यम् अभ्यसनीयः । एवञ्च शरीरं निरोगं भवेत् । प्राणायामभेदेऽपि बहवः प्राणायामाः सन्ति । तेषु पूरक –कुम्भक-रेचकाः साधारण –प्राणायामाः । अस्माकं दैनन्दिनजीवने  सर्वेषां प्राणायामानाम् आवश्यकतास्ति । कतिपयप्राणायामाः अस्माभिः अलक्ष्ये आचर्यन्ते । तथापि तेषु कतिपयप्राणायामान यदि वयं नित्याभ्यासेन निर्दिष्टरुपेण च आचारिष्यामः, तदा अस्माकं जीवनं सरसं सुन्दरं च भविष्यति । एतेन समाजस्यापि बहुहितसाधनं भविष्यति । ते च प्राणायामाः नाडी शोधनं, भ्रमरी, सदन्तः, शितली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी, सदन्तः, शीतली इत्यादयः । तेषु पुनः नाडीशोधनप्राणायामः भ्रमरी प्राणायामश्च इति प्राणायामश्च इति प्राणायामद्वयं शरीराय अत्यन्तम् आवश्यकम् । किञ्च तत् नाडीशोधनप्राणायामः इत्युक्ते –शरीरेऽस्मिन् द्विसप्ततिसहस्रसंख्यकासु नाडीषु प्रतिमुहूर्त्तं सुष्ठुरुपेण वायुचलनम् । कीदृशः सः नाडीशोधनप्राणायामः ? अस्य प्राणायामस्य कः अवधिः ? एवञ्च अनेन प्राणायामेन किं फलं लभ्यते ? इत्यादिविषयाः अत्र ज्ञातव्याः सन्ति ।

हठयोगानुसारम् –
		प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यया रेचयेत्,
		पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बध्दवा त्यजेद्वामया ।
		सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिनाऽभ्यासं सदा तन्वतां, 
		शुध्दा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्घ्वतः ॥

अर्थात् –प्राणवायुम् इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा पिङ्गलानाडया अर्थात् दक्षिणानासिकारन्ध्रेण रेचकं कर्तव्यम् । ततः पुनः पिङ्गलानाड्या अर्थात् दक्षिणनासिकारन्ध्रेण पूरकं कृत्वा कुम्भकेन यथासामर्थ्यं धारयित्वा इडानाडया अर्थात् वामनासिकारन्ध्रेण शनैः शनैः रेचकं कार्यम् । अनेन प्रकारेण चन्द्रसूर्यनाडीभ्यां पूरकेण वायुं पीत्वा कुम्भकेन वायुं धारयित्वा रेचकेन वायुं त्यक्त्वा विधिपूर्वकं प्राणायामभ्यासं कृत्वा मासत्रयतः अधिकं यदि एषः नाडीशोधन प्राणायामः क्रियते, तदा शरीरस्य द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडय्ः मलरहिताः भवन्ति । एवञ्च शरीरे वायोः चलनं सुष्ठुरुपेण भवति ।

प्राणायामस्य समयः
अस्य प्राणायामस्य समयः तथा संख्याविषये योगप्रदीपिकायामुक्तं यत् –

		प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् ।
		शनौरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥

अर्थात् –प्रातः, मध्याह्ने, सायम्, अर्धरात्रौ च चतुर्वारं प्राणायामस्य अभ्यासः करणीयः । तदपि पुनः एकस्मिन् समये विंशति प्राणायामाः कीदृशं गणनं भवेत् इति जिज्ञासायां चन्द्रनाडया पूरकेण, ततः कुम्भकेन, ततः सूर्यनाडया रेचकेण, ‘एकम्’ इति गणनम् । ततः पुनः सूर्यनाड्या पूरकेण ततः कुम्भकेन, पुनः चन्द्रनाडया रेचकेण ‘द्वे’ इति गणनम् । अनेन प्रकारेण गणनं कृत्वा एकस्मिन् समये विंसतिप्राणायामाः करणीयाः । एव्ं क्रमेण एकस्मिन् दिवसे चतुर्वारं प्राणायामेन अशीतिः प्राणायामाः कर्तव्याः । एवं क्रमेण मासत्रयात् ऊर्ध्वम् अभ्यासः करणीयः । तदा द्विसप्ततिसहस्रसंख्याकाः नाडयः मलरहिताः भवन्ति । शरीरं च नीरोगं भवति ।

भ्रमरीप्राणायामः

न केवलं नाडीशोधनप्राणायामः, अपि तु भ्रमरी  प्राणायामोऽपि शरीरस्य स्वस्थतां वर्धयति । हठयोगानुसारम् भ्रमरीप्राणायामः –

		वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् ।
		योगीन्द्रणामेवमभ्यासयोगच्चिते जाता काचिदानन्द लीला ॥

अर्थात् –षणमुखिमुद्रया चक्षुः कर्णमुखादीनिः अवरुध्य शनै शनैः नासारन्ध्रमाध्यमेन श्वासवायुं गृहीत्वा ततः भृङ्गीनाद इव गुञ्जरणेन सह पुनः शनैः शनैः रेचकं कुर्यात् । तदा तेन गुञ्जरणेन मस्मिष्के मृदु कम्पनम् अनुभूयते । तेन कम्पनेन मस्तिष्कस्य स्नायवः स्थिराः भवन्ति । एकाग्रता आयाति । स्मरणशक्तेः वृध्दिरपि भवति । एतादृशेन अभ्यासेन शरीरे अपूर्वानन्दः अनुभूयते । शरीरं च नीरोग्ं भवति ।

प्राणायामस्य षटकर्माणि

निरोगाय प्राणायामस्य आवश्यकता इव क्रियाणामपि आवश्यकता अस्ति एव । शरीरस्य आभ्यन्तरप्रदेशस्य शोधनं, मलशून्यं च भवेत् । हठयोगे आभ्यन्तरशोधनार्थं षटक्रियाणां वर्णनं दृश्यते । यथा –

		धौतिवस्तिस्तथा नेतिस्राटकं नौलिकं तथा ।
		कपालभातिश्चैतानि षटकर्माणि प्रचक्षते ॥

एतेन कर्मषटकेन शरीरस्य आभ्यन्तरशोधनं भवति । आभ्यन्तरशोधनेन बाह्यप्रदेशोऽपि प्रफुल्लो भवति । परन्तु एतानि षटकर्माणि न सर्वेषां कृते । मेदाधिकस्थूलमनुष्यस्य कृते, श्लेष्मायुक्तपुरुषस्य कृते च षटक्रियाणाम् आवश्यकता अस्ति । यथा –

		मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षटकर्माणि समाचरेत् ।
		अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥

अधुना आसनानुष्ठानेन रोगाणाम् उपशमः भविष्यतीति आलोच्यते । केषां रोगाणां कृते कानि कानि आसनानि हठयोगे निर्दिष्टानि, तदत्र वर्ण्यते ।
प्रथमतः कथितं यत् आहारस्य नियमितता अपेक्ष्यते । यः कोऽपि रोगः भवतु तन्निवारणाय समुचिताहारविश्रामपुरस्सरम् आसनकरणेनम् तत्फलप्रदं भवति । भूरिभोजनेन पाचनक्रिया क्रियाशीला न भवति, रोगान् च जनयति । अतः उक्तं यत् –

		मिताहारं विना यस्तु योगारम्भं तु कारयेत् ।
		नानारोगो भवेत्तस्य किञ्चिद्योगो न सिध्यति ॥

बाह्यसम्पर्कतन्तुः
Yoga system of Patanjali (including commentaries Yoga-bhāshya by Vyasa and, Tattva-vāicāradī by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com
The Yoga Aphorisms of Patañjali (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com
Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment
The Yoga Sutras of Patanjali, translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com
The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali, an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg
Yoga sutra  and related yoga texts, at sanskritdocuments.org
Audio lectures on Yoga Sutras, by Swami Harshananda, at archive.org
 Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya 

अष्टाङ्गयोगः
सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
सर्वे अपूर्णलेखाः