युनानिचिकित्सा

युनानिचिकित्सा (Unani/Yunani ) चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । ’हिकमत’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । ’युनानी-तिब उत युनान’ नाम्ना अपि प्रथिता एषा चिकित्सा । भारते शताधिकेषु विश्वविद्यालयेषु युनानिचिकित्सां बोधयन्ति । भारतीय प्राचीन आयुर्वेदचिकित्सायाः अस्याः च साम्यता अस्ति । एषा भारतस्य पर्याय चिकित्सा इति मन्यन्ते । आप्रपञ्चे युनानिचिकित्सायाः उत्तमा गतिः अस्ति । एषा चिकित्सा हिपोक्रटिस्" प्रपञ्चितैः सूत्रैः आधारिता । अस्याः चिकित्सायाः प्रकारेण शरीरे चत्वारः रसाः सन्ति इति । कफ- रक्त-पीतपित्त-नीलपित्तानि च तानि भवन्ति ।

इतिहासः
४६०-३७७ वत्सरात् पूर्वं युनानिचिकित्सायाः आविष्कारः जातः । ’हिप्पोक्रेट’ नामकः दार्शनिकः अस्याः चिकित्सायाः जन्मदाता भवति । हिप्पोक्रेट मेसोपोटामिया संस्कृतौ विद्यमानां चिकित्सापद्धतीं वर्धयितुं प्रयत्नं कृतवान् । अस्य अनन्तरं १२९ २०० (वर्षे) समये जालीनूस्-वर्यस्य काले यूनानिचिकित्साम् औषधान् च परिचायितवान् । हकीम् जालीनूस्- वर्यस्य समनन्तरं जाबिर् इब् हयात्, हकीम् इब् सीनादयाः एनां चिकित्सां वर्धितवन्तः ।

चिकित्सापद्धतिः
युनानिचिकित्सा पद्धतिः भारतीय चिकित्सासु अन्यतमा । कफ्,पित्त, रक्तादि अधारेण रोगस्य लक्षणानि रोगाः च ज्ञाताः भवन्ति । मानवस्य शरीरे विद्यमानानां पृथिव्यादि पञ्चतत्वानां न्यूनाधिक्केनापि रोगाः ज्ञाताः भवन्ति । एतेषां कारणेनैव शरीरे असंतुलनता न भवति । एवम् एतेषां तत्वानाम् अनन्य मिश्रणेनैव प्रत्येकस्य स्वभावः रक्तविशेषता च ज्ञायते । कफप्रधाना व्यक्तिः चेत् शैत्यस्वभावयुक्तः भवति ।

चिकित्सा विधानानि
युनानिचिकित्सायां चत्वारः विभागाः विद्यन्ते ।
प्रथमा – इलाज् बिद् तद्बिर् चिकित्सायां औषधानाम् विना केवलं भौतिकपरिस्थित्या एव चिकित्सां कुर्वन्ति ।
द्वितीया – इलाज् बिल् गिजा चिकित्सायाम् अहारेणैव चिकित्सां कुर्वन्ति । 
तृतीया – अस्यां चिकित्सायाम् औषधानां साहाय्येन् चिकित्सां कुर्वन्ति । एतेषां औषधानां निर्माणार्थं वल्लीणाम्, जन्तुभिः स्वीकृतपदार्थानाम्, धातूनाञ्च उपयोगं कुर्वन्ति ।
तुरीया – अस्यां चिकित्सायाम् आवश्यकतानुरोधेन शस्त्रचिकित्सां कुर्वन्ति । अस्यां पद्धतौ प्रप्रथमतया “रेजस्” शस्त्रचिकित्सयाः उपयोगं कृतवान् । तदर्थम् एव (फादर् आफ् सर्जरि) “शस्त्रचिकित्सायाः पितामहः” इति प्रसिद्धिरस्य ।

युनानिचिकित्सा संस्थाः विद्यालयाः च
गोवर्नमेण्ट युनानि मेडिकल् कोलेज्, चैन्नै, तमिलनाडु
जमै तब्बिया डेब्याण्ड् (B.U.M.S& M.D)
शमिम् अहमद् सय्यदि युनानि होस्पिटल् फोर् जोयिण्ट्स् पेन् 
जमै रेमिडिस् (UNANI DRUGS MANUFACTURING COMPANY, INDIA)
बकै दावाखान् पि.वि.टि लटडि , देहली,
अवामि ल्याबोरेटोरीस्, लाहोर्, पाकिस्तानम्
हम्दर्द युनिवर्सिटि, कराचि, पाकिस्तानम्
फर्ज़ाना दवाखाना, कराचि, पाकिस्तानम्
सेन्ट्रल् कौन्सिल् फार् रिसर्च इन् युनानि मेडिसिन्, भारतम्
अज्मल् खान् तिब्बिया कोलेज्, अलिघर् मुस्लिम् युनिवर्सिटि, अलिघर्, उ.प
इब्न सिन्हा अकाडमि ओफ़् मेदिवाल् मेडिसिन् याण्ड सैन्स्, भारतम्
न्याषनल् इन्स्टिट्युट् आफ् युनानि मेडिसिन्, (Government of India)
ए याण्ड यु तिब्बायि कोलेज्, निव् देहली
फ्याकलिटि आफ् युनानि मेडिसिन्, जमै हम्दर्द, निव् देहली
गोवर्नमेण्ट निज़ामिया तिब्बि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, हैदराबाद्
अन्जुमन् ऐ इस्लाम्स् तिब्बि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, मुंबई
ZVM युनानि कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, पुना
स्टेट् तक्मेल्-उत्-तिब्  कोलेज् याण्ड होस्पिटल्, लखनौ
स्टेट् युनानि मेडिकल् कोलेज् याण्ड हेच्.ए.हेच्.आर्.डि.एम्. होस्पिटल्, अलहाबाद्
सैफिया हमिदिया युनानि तिब्बिया कोलेज् याण्ड सैद् होस्पिटल् ,बुरान्पुर् ,म.प्र
टिप्पु सुल्तान् युनानि मेडिकल् कोलेज्, गुलबर्गा, कर्णाटका
 गोवर्नमेण्ट युनानि &आयुर्वेदिक् मेडिकल् कोलेज् & होस्पिटल्, ढाका, बाङ्ग्लादेशः
मार्कज़् युनानि मेडिकल् कोलेज् & होस्पिटल्, क्यालिकट्, भारतम्
दि इन्स्टिट्युट् आफ् इण्डिजिनियस् मेडिसिन् युनिवर्सिटि आफ् कोलम्बो, श्रीलङ्का
गोवर्नमेण्ट युनानि मेडिकल् कोलेज् , बसवेश्वरनगरम्, बेङ्गळूरु
मोहसिन् इ मिल्लत् युनानि मेडिकल् कोलेज् याण्ड होस्पिटल् ,छत्तिसगड्
 HSZH स गोवर्मेण्ट् युनानि मेडिकल् कोलेज्, भूपाल् 
अहेमद् गरिब् युनानि मेडिकल् कोलेज्, भारतम्

बाह्यानुबन्धः
History of Medicine and Sciences,
American Institute of Unani Medicine
Directory of History of Medicine Collection 
Healing - Unveiling Unani 

चिकित्साः

सारमञ्जूषा योजनीया‎