पार्थसारथिमिश्रः

पार्थसारथिमिश्रः मीमांसकः आसीत् । मीमांसाशास्त्रपारावारपारदृश्वा  यज्ञात्मतनयः पार्थसारथिमिश्रः कौमारिलं सम्प्रदायं स्वविरचितग्रन्थावल्यालञ्चकार।

देशः

महाभागोऽयं कुत्रत्यं भूमण्डलमलमकरोदित्याकाङ्क्षायामुद्यते यन्मिथिलाप्रदेशमिति।

कालः

कदा भूमण्डलं मण्डयामास इत्यत्रोच्यते यत् प्रायेण द्वादशशतके इति। यतोहि चतुर्दशशतकोत्पन्नमाधवाचार्यस्य जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पार्थसारथिकृतशास्त्रदीपिकायाः उल्लेखो दृश्यते इत्यतः ततः प्राचीनोऽयमिति सिद्ध्यति, श्लोकवार्तिकस्य च व्याख्यानकरणात् कुमारिलादर्वाचीनत्वमस्य सिद्धम्। ततश्च मध्यवर्तिनोऽस्य द्वादशशतकोत्पन्नत्वं युक्तमेवेति प्रतिभाति।

कृतिः

मीमांसकप्रवरेणानेन ग्रन्थचतुष्टयं न्यबन्धि− १) न्यायरत्नमाला− मिश्रस्य प्रथमा कृतिरियं प्रकरणग्रन्थः। अत्र प्रयुक्तितिलकः, स्वतः प्रामाण्यनिरूपणं, विधिनिर्णयः, नित्यकाम्यविवेकः, अङ्गनिर्णयः, व्याप्तिविवेकः इति सप्तशास्त्रविषयाः प्रपञ्चिताः। ग्रन्थमिममधिकृत्य रामानुजाचार्यः नायकरत्नाख्यटीकां निबबन्ध। शालिकनाथेन प्रकरणपञ्चिकायामुपस्थापितस्य प्रभाकरमिश्रस्य मतखण्डनपुरस्सरं कुमारिलमतमण्डनमत्र विद्यते इति विशेषः। २) तन्त्ररत्नम्− कुमारिलकृतटुप्टीकाया व्याख्यानभूतोऽयं मिश्रस्य द्वितीयो ग्रन्थः। ३) शास्त्रदीपिका− पार्थसारथिमिश्रस्य तृतीया कृतिरियम्। अत्र कुमारिलवार्तिकमधिकृत्य अधिकरणप्रस्थानं सप्रपञ्चं वर्णितम्। विषय-विशय-पूर्वपक्ष-सिद्धान्त-प्रयोजन-सङ्गतीति विषयषट्कस्य सुस्पष्टं निरूपणं कृतम्। प्राधान्येन गदमयी इयम्। परन्तु तत्र तत्र पद्यमपि उपलभ्यते। ग्रन्थेऽस्मिन् मिश्रेण पाण्डितस्य पराकाष्ठा प्रदर्शिता। ४) न्यायरत्नाकरः− श्लोकवार्तिकव्याख्यानभूतोऽयं मिश्रविरचितश्चतुर्थो ग्रन्थः। महाभागेनानेनात्र शास्त्रीयाण्यशास्त्रीयाणि वा मतानि सूक्ष्मेक्षिकया परिभाव्य स्वमतमपि प्रकटीकृतम्। मिश्रमहोदयस्य वैदुष्यं शास्त्रगाम्भीर्यञ्च ग्रन्थस्यास्य पठनेन स्फुटं प्रतीयते।

उद्धरणम्

सम्बद्धाः लेखाः 

मीमांसादर्शनम्
प्रभाकरः
कुमारिलभट्टः
मीमांसादर्शनस्य द्वैतोपयोगित्वम्

प्राचीनगुरवः
पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
मीमांसकाः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये