अमरावतीमण्डलम्

अमरावतीमण्डलं (, ) महाराष्ट्रराज्यस्य विदर्भविभागे स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अमरावती इति नगरम् । इदं मण्डलं चिखलदरा इति पर्यटनस्थानार्थं प्रसिद्धम् ।

भौगोलिकम् 

अमरावतीमण्डलं ‘दख्खनपठार’(Deccan Plateau) भूभागे स्थितं मण्डलम् । अमरावतीमण्डलस्य विस्तारः १२,२३५ च.कि.मी. मितः अस्ति । इदं मण्डलं महाराष्ट्रराज्यस्य उत्तरभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि वर्धामण्डलं, पश्चिमदिशि अकोलामण्डलं, बुलढाणामण्डलं च, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं, दक्षिणदिशि यवतमाळमण्डलम् अस्ति । अस्मिन्मण्डले षड् नद्यः प्रवहन्ति । ताः - १.वर्धा २.पूर्णा ३.तापी ४.शाहनूर ५.चन्द्रभागा ६.पेढी 

अस्मिन्मण्डले वातावरणवैविध्यं दृश्यते । मण्डले ग्रीष्मकाले बहूष्णं वातावरणं, शीतकाले अतिशीतं वातावरणं भवति ।

कृषिः 

मण्डलेऽस्मिन् कार्पासः, यवनालः(ज्वारी), गोधूमः, ‘सोयाबीन’, कपिलद्रुमः(pigeon pea), माषः च इत्येतानि प्रमुखसस्योत्पादनानि उत्पाद्यन्ते । कदलीफलस्य, नारङ्गफलस्य च उत्पादनमपि भवत्यत्र ।

जनसङ्ख्या 

अमरावतीमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २८,८७,८२६ अस्ति । अत्र १४,८०,७६८ पुरुषाः, १४,०७,६७७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. २३७ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २३७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १०.७७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८८.२३% अस्ति ।

उपमण्डलानि 

अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि षड् विभागेषु अन्तर्भूतानि सन्ति । यथा -  
१.	अमरावतीविभागः – अमरावती, भातकुली, नान्दगाव खण्डेश्वर  
२.	दर्यापुरविभागः – दर्यापुर, अञ्जनगाव सुर्जी  
३.	अचलपुरविभागः – अचलपुर, चान्दुर बाजार  
४.	मोर्शीविभागः – मोर्शी, वरुड  
५.	धारणीविभागः – धारणी, चिखलदरा   
६.	चान्दुर रेल्वेविभागः - चान्दुर रेल्वे, तिवसा, धामणगांव

लोकजीवनम् 

महाराष्ट्रराज्यस्य विदर्भविभागे या लोकसंस्कृतिः अस्ति सा अत्रापि दृश्यते । तया सह केचन विशेषाः अपि सन्ति । यथा - 
•	अस्य मण्डलस्य मोर्शीनामकस्य उपमण्डलस्य रिद्धपुरग्रामे चक्रधरस्वामिना ‘महानुभाव’-सम्प्रदायस्य स्थापना कृता । 'महानुभाव'सम्प्रदायिनाम् अधिकसङ्ख्या वर्तते अत्र ।  
• २२ मेलाः(जत्रा) आचर्यन्ते अत्र, येषाम् आचरणं नवरात्र्युत्सवे, चैत्र-आषाढपूर्णिमयोः च भवति ।  
•	मण्डलेऽस्मिन् मातृभाषात्वेन ८९ भाषाः जनाः वदन्ति स्म इति जनगणनामध्ये(१९६१) विशेषः आसीत् । ‌

व्यक्तिविशेषाः  

मण्डलेऽस्मिन् नैकाः विभूतयः अभवन् । यथा –   
१.	महाराष्ट्रराज्यस्य ‘आधुनिकसन्त’ इति प्रसिद्धः ‘गाडगे बाबा’ अमरावतीमण्डलसस्थः एव । सः ग्रामस्थेभ्यः स्वच्छता-शुचिता-अन्धश्रद्धानिर्मूलनविषये कीर्तनमाध्यमेन मार्गदर्शनं करोति स्म ।   
२.	‘राष्ट्रसन्त’ इति प्रसिद्धः सन्त तुकडोजी महाराज अपि अमरावतीमण्डलस्थः । सन्तजनाः भक्तिमार्गम् आमहाराष्ट्रं प्रसारितवन्तः । स्वातन्त्र्यपूर्वकाले ग्रामीणेषु देशभक्तिजागरणार्थमपि सः यतितवान् आसीत् । अतः सर्वे तं 'राष्ट्रसन्त' इति सम्बोधयन्ति । ‘ग्रामगीता’माध्यमेन तेन सर्वेषां मार्गदर्शनं कृतम् । १९५५ तमे वर्षे जपानदेशे प्रचलितायां विश्वधर्मपरिषदि सः भागं गृहीतवान् आसीत् ।   
३.	‘मधुराद्वैत’सम्प्रदायस्य स्थापकः सन्त गुलाबराव महाराजः चान्दुरबाजार उपमण्डलस्य मधन-ग्रामस्य निवासी आसीत् । चतुर्थे वयसि यद्यपि अन्धः जातः तथापि प्राप्तदिव्यदृष्टिः सः ३४ वर्षाणां कार्यकाले १३० ग्रन्थान् अरचयत् ।

वीक्षणीयस्थलानि 

अमरावतीमण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि- 

१. चिखलदरा – अमरावतीमण्डले अन्तर्भूतम् इदम् उपमण्डलं, समग्रे महाराष्ट्रे प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थानम् । अमरावती इत्यस्मात् नगरात् इदं स्थानं ९० कि.मी. दूरे अस्ति । महाराष्ट्रराज्ये एकमेव 'कोफी'बीजोत्पादनक्षेत्रम् इदम् उपमण्डलम् ।   
 सातपुडापर्वतस्य मेळघाट-आवल्यां स्थितम् चिखलदरा इत्येतत् गिरिधाम ३५६४ पादोन्नतम् अस्ति । महाभारतकथानुसारं 'कीचकधारा' इत्येव नामधेयं, परम् इदानीम् अपभ्रंशेन ‘चिखलदरा’ सञ्जातम् ।  
 मेळघाट आवल्यां यत् अरण्यक्षेत्रम्, तस्मिन् शार्दूलाः, भल्लुकाः, ‘साम्बर’, सूकराश्च सन्ति । १९७४ तमे वर्षे इदम् अरण्यं व्याघ्र-अभयारण्यम् इति केन्द्रसर्वकारेण घोषितम् ।    
 अस्मिन् उपमण्डले विराटराज्ञः राजप्रासादः, जलसन्धारणसंस्था (water harvesting system), कोलखास, हरिकेन, सीमाडोह, भीमकुण्डः इत्येतानि अपि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।   

अस्य मण्डलस्य अन्यानि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि तु –

मन्दिराणि  

 अम्बादेवी-मन्दिरम् - मण्डलकेन्द्रे अमरावती इत्यस्मिन् नगरे स्थितमस्ति । नवरात्र्युत्सवे अधिकसङ्ख्याकाः भक्ताः मातुः दर्शनार्थं गच्छन्ति ।  
 एकवीरादेवी-मन्दिरम्   
 भक्तिधाम-मन्दिरम्   
 श्रीधाम-मन्दिरम्   
 बहिरम-देवालयः (भैरवस्य देवालयः)   
 महादेवमन्दिरम्

ऐतिहासिकानि वीक्षणीयस्थलानि 

•	गाविलगड-दुर्गः  
•	नरनाळा-दुर्गः  
•	अम्नेर-दुर्गः

इतरवीक्षणीयस्थलानि

• पं.नेहरू औद्भिदीय उद्यानम् (botanical garden)     
•	रिद्धपुर इति 'महानुभाव'साम्प्रदायस्य प्रमुखतीर्थस्थानम् ।  
•	आदिमजातिवस्तूनां सङ्ग्रहालयः

बाह्यसम्पर्कतन्तु: 

महाराष्ट्रमण्डलस्य सङ्केतस्थलम् 
वाचिकपत्रम्
अमरावतीमण्डलस्य सङ्केतस्थलम्

महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि