मथुराप्रसादः दीक्षितः

मथुराप्रसाददीक्षितो उत्तरप्रदेशस्य हरदोई-मण्डलान्तर्गते भगवन्तनगरे १८७८ ख्रीष्टाब्दे प्रकटयाम्बभूव । पण्डितवर्यो बदरीनाथः, कुन्ती चास्य पितरावास्ताम् । मथुराप्रसादः छात्रजीवनत एव आत्माभिव्यक्तौ प्रौढ आसीत् । शास्त्रार्थाय अप्यस्य महत्यभिरुचिरासीत् । ‘पृथ्वीराज-रासो’ नामकस्य ग्रन्थस्य सम्पादन-साफल्येन कविरयं महामहोपाध्यायोपाधिना मण्डितः। दीक्षितस्य प्रकाशितेषु रूपकेषु भारतविजयं, वीरप्रतापं, भक्तसुदर्शनं, शङ्करविजयं, पृथ्वीराजविजयं, गान्धीविजयं, भूभारोद्धरणश्चेति विश्वप्रथितानि सन्ति।

वीरप्रतापम् 
सप्तस्वङ्केषु संविभक्तं वीरप्रतापं नाम नाटकं १९३५ ख्रीष्टाब्दे विरचितम्। प्रतापः स्वजनकस्य ज्येष्ठपुत्र आसीत् । तथापि पिता तस्य राज्याभिषेकं नैच्छत् । सर्वेषां सामन्तानां सत्प्रयासेन प्रतापस्य राज्याभिषेको जातः । सिंहासनारूढेन प्रतापेन सपद्येव मातृभूमेः स्वातन्त्र्यार्थं प्रतिज्ञा कृता - 

यावन्मे धमनीमुखेषु रुधिरक्लेदोऽपि सन्तिष्ठते।

मांसं वास्थनि तिष्ठति क्वचिदपि प्राणाः शरीरे स्थिताः।।

तावन्म्लेच्छपतेः कथञ्चिदपि न प्राप्स्याम्यहं निघ्नताम्।

स्वातन्त्र्यस्य पदं समस्तवसुधां नेतुं यतिष्ये भृशम्।। 

नाटकेऽस्मिन्नेकोक्तीनां प्रयोगो बाहुल्येन प्राप्यते । भारतीयस्वातन्त्र्य-सङ्ग्रामावसरे युवकानां प्रोत्साहनार्थं भारतमातुश्च बन्धनविमुक्त्यर्थमेव अस्य रचना विहिता। भाषा कोमलकान्तपदावलिभिः संवलिता अस्ति ।

भारतविजयम् 
भारतविजयस्य प्रणयनं १९१४ ख्रीष्टाब्दे सञ्जातम् । अस्य सर्वप्रथमाभिनयो १९३७ ख्रीष्टाब्दे सोलनस्य राजसभायाः प्रीत्यर्थं समभूत् । नाटकमिदमैतिहासिकं वर्तते । आङ्ग्लानां भारतप्रवेश-प्रशासन-भ्रष्टाचार-दुर्नीति-कुकृत्य-दमन-लुण्ठनसम्बन्धिनीनां घटनानां वर्णनं लभ्यतेऽस्मिन् नाटके। पञ्चमाङ्कतो भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामस्य वर्णनं महत्त्वपूर्ण वर्तते । षष्ठेऽङ्के कांग्रेस-दलस्य स्थापना दृश्यते । ततो वङ्गभङ्गो जातः । तन्निरसनार्थं देशप्रेमिणो घोरक्रान्तिः चक्रुः।

१९१४ तः १९१८ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तं जायमाने विश्वयुद्धे भारतवासिभिः इङ्गलैण्ड-देशस्य महती सहायता कृता । तथापि आङ्गलशासनम् अत्याचारान्निवृत्तो न बभूव । एतत्परिणामस्वरूपेण वर्धमानो राजद्रोहः पराकाष्ठां गतः । गान्धीमहोदयस्य नेतृत्वे देशोऽयं स्वतन्त्रो जातः ।

भक्तसुदर्शनम् 
भक्त-सुदर्शने षडङ्काः सन्ति । रूपकेऽस्मिन् भवानीभक्तस्य राजकुमारस्य सुदर्शनस्य चरितगाथास्ति ।

अयोध्याधिपतिः ध्रुवसन्धिः आखेटवेलायां सिंहस्य आक्रमणेन मृत्युं प्राप । तस्य मनोरमा-लीलावतीभ्यां क्रमशः सुदर्शन-शत्रुजिन्नामधेयौ द्वौ पुत्रौ प्रादुर्बभूवतुः । सुदर्शनो ज्येष्ठतया राज्यस्य उत्तराधिकारी त्वासीत्, किन्तु शत्रुजितो मातामहो दौहित्रस्य राज्याभिषेकाय समुद्यतो जातः । राज्यार्थं विकटकलहं विलोक्य मनोरमा सुदर्शनमादाय प्रयागे भरद्वाजाश्रमम् आजगाम। सुदर्शनो भरद्वाजाद् दीक्षां गृहीत्वा दुर्गाराधनं प्रारेभे । जगदम्बायाः प्रसादेन तस्य वाराणसीपुरपतेः शशिकलया नाम राजकन्यया विवाहः समभूत् । ततो असौ अयोध्याराज्यस्य अधिपतिर्बभूव।

चतुर्थाङ्कस्य प्रथमदृश्यं सर्वथा प्रवेशकमस्ति । रङ्गपीठे युद्धस्य वर्णनमत्यन्तमाकर्षकं वर्तते । संवादानां लघुतया नाट्यौचित्यं स्वाभाविकमेव । दुर्गास्तुतिसम्बन्धिगीतैर्नाटकं मनोरञ्जकं संवृत्तम् । पञ्चमाङ्के कश्चिन्निवेदको ब्रवीति यद्दुर्गा साक्षादागत्य समराङ्गणं सुदर्शनस्य शत्रून् निहन्ति -

यावत्केरलनरेशं हन्तुं सुदर्शनो बाणं सन्दधाति तावदम्बिकया निहतं तं भूमौ पतितं पश्यति। जगदम्बां पात्रत्वेन उपस्थाप्य कविना नाटकस्य गरिमा संवर्धितः।

सम्बद्धाः लेखाः 

नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

भारतस्य स्वान्तत्र्यसङ्ग्रामः

संस्कृतम्

उद्धरणम् 

विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
संस्कृतकवयः
उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चित्रं योजनीयम्