बृहत्संहिता

एष ग्रन्थः शताध्यायात्मकः-३९०० पद्यात्मकश्च विस्मयजनको विश्वकोशः । बृहत्संहिता नाम महान् समुच्चयः । संहिता नामान्यैः कृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा संकलनम् । परन्तु बृहत्संहिता स्वोपज्ञम् । कदाचिच्च अन्यरचितानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा अधमर्णत्वमत्र पाठकानां ज्ञायते । तादृशेषु प्रसंगेषु निः संकोचं परकृतीनामाधमर्ण्यमत्र सुविस्पष्ट मभिहितं ग्रन्थं कर्त्रा । अमुकभागस्य रचनार्थं माननीयोऽमुक इति स्पष्टं नामतः कीर्तयति ग्रन्थं कर्ता ।

रचनाकारोऽस्या बृहत्संहितायाः प्रसिध्दो ज्योतिर्विद् वराहमिहिर: । धन्यजन्मनोऽस्य पृथिव्यामवतारः क्रि.श.५०५ ईसव्यामिति विदितम् पिताऽस्यादित्यदासः । रचना अदसीया इमाः -
१. पञ्चसिध्दान्तिका । 
२. बृहज्जातकम् 
३. लघुयात्रा (योगयात्रा)। 
४. विवाहपटलम् । 
५. बृहत्संहिता ।
एतासु रचनासु प्राथमिकस्य ग्रन्थचतुष्ट्वस्य ज्यौतिषकोटयन्तर्गतत्वं सुगमम् । अन्तिमं तु प्रकृतविचार्यो विश्वकोशः ।
	
एते विचारा बृहत्संहिताप्रतिपाद्याः-
१-२६. पीठिका, विविधा ज्यौतिषोपयोगिनो विषयाः, ग्राहचारो ग्रहभुक्तिर्ग्र्हयुध्दमित्यादि । 
२७. वायुर्यद वाति विविधैः प्रकारैस्तेषां फलानि ।
२८. वृष्टेः पूर्वानुमानानि । 
२९. पुष्पलता- समृध्दया आरोग्य-वृष्टि-दुर्भिक्षादीनां पूर्वानुमानानि । 
३० सन्ध्याकालीयानां वर्णानां विविधानां च प्रकाराणां वीक्षणेन निसर्गे संभाव्यमानानां घटनानां पूर्वानुमानम् । 
३१-३२. भूकम्पः । ३३. उल्का । ३४. सूर्यपरिवेषश्चन्द्रपरिवेषश्च (सूर्यं चन्द्रं च परितः कदाचिद् दृश्या वर्तुलाकारा प्रकाशरेखा) 
३५. अतिपेलवानां मेघानां कारणतः (हिमनिबिडेषु प्रदेशेषु ) दृश्यमानस्य प्रतिसूर्यस्य लक्षणानि ।
३८. वायोरतितीव्रेण वेगेन उध्दूयमानस्य धूलेर्विचारः । 
३९. वात्या । 
४०-४१. ज्यौतिषशास्त्रानुसारिणी कृषिसमृध्दिः । 
४२. नक्षत्रराश्यानुगुण्येन वित्तस्फातिः, महार्घता, मौल्यह्रासश्च । 
४३.इन्द्रध्वजनिर्माणविधानं, तन्महिमानश्च  ।
४४. देवताविग्रहाः, तथा, वह्नि- वृक्ष -स्तम्बकरि-वृष्टि – जल -प्रसूतिसमय-चतुष्पादिपशु –वायु ध्वजानाम् आकस्मिकानि वैपरीत्यानि च । 
४७. आकाशकायानां दर्शनेन ज्ञातव्यं राष्ट्रभवितव्यम् । 
४७. पुष्ये मासि राजभिरनुष्ठातव्यो मङ्गलस्नानाचारः । 
४९. राजभिर्धारणीयानि मुकुटानि । 
५०. खड्गनां लक्षणम् । 
५१. दैहिकानामङ्गानां परीक्षया सूचनीयानि भवितव्यानि । 
५२.श्वित्रैः (pimples) सूच्यमानं भवितव्यम् । 
५३. वास्तुवुद्या । 
५४. दकार्गला अर्थात्, पृथ्व्याः बाह्यैः कैश्चिन् चिह्नैरन्तर्जलानां शोधनं, वापीकूपतटाक निर्माणायोत्खननप्रसंगे मध्ये जायमानानां शिलानां भङ्गर्थम् अभ्युपायाः, लब्धे जले पानानर्हे तस्य पानार्हतासंपादनार्थं क्रियमाणाः क्रमाः । 
५५. वृक्षायुर्वेदः ।
५६. देवस्थानलक्षणम् । 
५७. अतिदृढस्य वज्रलेपस्य निर्माणम् । 
५८. प्रतिमालक्षणम् । 
५९. वनसंप्रवेशविधिः । 
६०. मूर्तिप्रतिष्ठापनम् । 
६१-६७ गो-श्व –कुक्कुट- कूर्म –च्छागा –श्व –गजानां लक्षणानि ।
६८-७०. स्त्रीपुरुषाणां लक्षणानि । 
७१. वस्त्रभङ्गे शकुनम् । 
७२-७३. छत्रचामरयोर्लक्षणम् । 
७४. स्त्रीप्रशंसा । ७५. सौभाग्यकरणम् (personality development) | 
७६. वीर्यवृध्दे-रुपायाः । 
७७. सुगन्धद्रव्यनिर्माणम् ।
७८ संभोगसंबध्दाः केचन विचाराः । 
७९. शय्यासनानां लक्षणम् । 
८०-८३ मुक्ता पद्मरागमरकतानां लक्षणम् । 
८४. दीपलक्षणम् । 
८५. दन्तधावनार्थानां काष्ठानां लक्षणम् ।
८६-९६. विविधानि शुकनानि । 
९७. केषुचन नैसर्गिकेषु वैपरीत्येषु संभूतेषु तत्फल- जननसमयावधिः । 
९८-१००. तिथिनक्षत्रकरण संबध्दानां नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां सुमुहूर्तदुर्मुहूर्तानि । 
१०१.जन्मनक्षत्रा नुगुण्येन भविष्यकथनम् ।
१०२. खगोलीयानां राशीनां विभागः ।
१०३. विवाहप्रसंगे  ग्रहनक्षत्रादीनां स्थितिगतीरवलम्ब्य पूर्वानुमेयानि भवितव्यानि; विविधच्छन्दोबन्धानाम् उदाहरणनि च । 
१०४-१०५. नक्षत्रपुरुषोपासनाः । 
१०६. उपसंहारः । विषयानुक्रमणिका 
	
एतेन विस्पष्टायते यद् बृहत्संहिता विस्मयजनकानां वस्तूनां महान् रसराशिः । ज्यौतिषे शास्त्रे ग्रन्थं कर्तुः परमा प्रीतिः । प्रकृते ग्रन्थे सर्वेऽपि विषयाः ज्यौतिषशास्त्रेणैव परम्परया साक्षाद् वा संबध्दा इति स पर्यगणयदिति प्रतिभाति । तस्मादेव कारणात् सः “ स्वबुध्दयाख्येन मन्दरेण लोकापकारशास्त्राख्यं चन्द्रं ज्योतिः शास्त्रसमुद्रात् निर्मथ्योध्दृतवानस्मि” इति वदति ।
	
अत्र भूयस्या मात्रया लभ्यमानं छन्द आर्याछन्दः । परन्तु विविधानां छन्दसां प्रयोगेषु कवेरतिभूयसी नैपुणी –छन्दः शास्त्रदृष्टया १०३ तमोऽध्यायः कुतूहलप्रदः । अत्र ६३ छन्दसां नामानि मुद्रालंकारेण योजितानि । तस्मात् संस्कृतच्छन्दः शास्त्र्चरित्रं रचयितृणामपि बृहत्संहिता प्रयोजनाधिक्यं जनयतीत्यत्र न संशीतिलेशः ।

बाह्यसम्पर्कतन्तुः

Pancasiddhantika, Brhat Jataka, Brhat Samhita and Hora Shastra Various editions in English and Sanskrit. (PDF)
The Brihat jataka (1905) Pdf edition internet archive

ज्योतिश्शास्त्रम्
संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये