वृक्षायुर्वेदः



वृक्षायुर्वेदस्य उल्लेखः
अथर्ववेदः, वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता, शार्ड्गधरपद्धतिः इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु वृक्षायुर्वेदस्य विचारः बहुधा चर्चितह् दृश्यते । स च वृक्षायुर्वेदविचारः तावत् अतिप्राचीनः । महर्षिः पराशरः (क्रि पू २००) अपि वृक्षायुर्वेदविषये चर्चां कृतवान् अस्ति । तेन उक्ताः बहवः विचाराः अद्यापि सस्यशास्त्रक्षेत्रे अपूर्वत्वेन परिगण्यन्ते । सस्यशास्त्रम् अधिकृत्य गंभीरम् वैज्ञानिकं च विवरणम् अत्र कृतं दृश्यते । महर्षिः पराशरः वृक्षाणां विभिन्नपरिवारान् उल्लिखितवान् अस्ति ।

पराशरस्य विभागक्रमः

पराशरेण कृतः विभागक्रमः तथा वैज्ञानिकः च अस्ति यत् अद्यापि आधुनिके सस्यशास्त्रे सः विभागक्रमः अनुस्रियते ।

पराशरकृतः विभागः            आधुनिकः विभागः
(क्रि पू ९००)                         (क्रि श १७००)
शमीगणीयाः                        Leguminoesae
पुपीलिकगणीयाः                     Rutaceae
स्वस्तिकगणीयाः                    Cruciferae
कूर्चगणीयाः                        Compositae (Plant cell)
पराशरमुनिः सस्यानां रसकोशः (Plant cell) विषये विस्तरेण कथयति स्वग्रन्थे । तेन कथितं तावत् आश्चर्यकरं वैज्ञानिकं च अस्ति यत् सूक्ष्मदर्शकादिसाहाय्यं विना अपि सः यत् कथितवान् तत् राबर्टहुक्केन (क्रि श १६६५) सूक्ष्मदर्शकसाहाय्येन यत् विवरणं दत्तं ततोऽपि वैज्ञनिकं निर्दुष्टं च अस्ति । 
पराशरमुनेः विवरणं तावत् - 
 कलावेष्टनम् (Outer wall)
 सूक्ष्मपत्रकम् (Inner wall)
 रञ्जकयुक्ता रसाश्रया (Sap with colouring matter)
 अन्वक्षा (केवलनेत्राभ्यां द्रष्टुम् अशक्या)
राबर्टहुक् तु एतावत् एव वदति - "सस्येषु केचन विभागाः भवन्ति । ते च मधुकोषरचनासादृश्यं वहन्ति" इति ।
सस्यानि मृत्तिकातः द्रवरूपम् आहारं प्राप्नुवन्ति इत्येषः अंशः अस्मत्प्राचीनैः सुविदितः एव आसीत् । वृक्षायुर्वेदः 'पादप'शब्दः (पादैः पिबति इति पादपः) एतम् एव अथं द्योतयति । महाभारतस्य शान्तिपर्वणि - 'वृक्षः केन प्रकारेण भूमितः जलं स्वीकरोति' इत्येषः अंशः एवं निरूपितः - 
वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ इति ।
सस्यानाम् एषा जलोद्धरणप्रकिया आधुनिकविज्ञाने SUCTION FORCE इति उच्यते । एषः सिद्धान्तः १८१४ तमे क्रिस्ताब्दे डिक्सन्-जाली-(Dixon & Jolly)नामकाभ्याम् अमेरिकादेशीयाभ्यां सस्यशास्त्रीयाभ्यं प्रतिपादितः ।

ऋग्वेदे उल्लेखः
ऋग्वेदे एव (क्रि पू ६०००) Morphological character तत्त्वस्य आधारेण सस्यानां विभागः कृतः दृश्यते । सस्यभागाः ये यजुर्वेदे उक्ताः (पुष्प-पर्ण-काण्ड-मूलादयः) ते एव सन्ति व्यवहारे आधुनिककाले अपि । 
सस्यजीवनस्य अध्ययनं भारते प्राचीनकालात् अपि प्रवर्तते एव । अथर्ववेदः सस्यानाम् आकारं, गुणधर्मान्, लक्षणानि च अवलम्ब्य सस्यानां विभागं करोति । सस्यानां विभागाः केचन - 
 प्रस्थानवती (Spreading)
 स्तम्भिनी (Bushy)
 एकशङ्का (With Single shorl of calyx)
 अंशुमती (Having many Shoots)
 प्रतानवती (Extending)
 विशाखा (Having Extending branches)
 काण्डिनी (Jointed)
 जीवाला (Lively)
 नघरिषा (Harmless)
 मधुमती (Very Sweet)

एषः सस्यविभागक्रमः ५००० वर्षेभ्यः पूर्वमेव कृतः आसीत् । किन्तु पाश्चात्त्यदेशेषु तु ग्रीक्देशीयः थियोप्रस्टस्वर्यः सस्यशास्त्रस्य संस्थापकः इति परिगण्यते, येन क्रि पू तृतीये शतके सस्यविभागक्रमः कृतः ।

ऋग्वेदे दर्शितः विभागक्रमः
ऋग्वेदे सस्यानां विभागः यः उक्तः सः एव आधुनिकैः अपि उक्तः अस्ति । 

ऋग्वेदः           थियोप्रस्टर्स्
(क्रि पू ६०००)      (क्रि पू ३०००)
वृक्षाः             Trees
ओषधयः          Herbs
वीरुधः            Shrubs

सुश्रुतस्य विभागक्रमः
सुश्रुतः चतुर्विधविभागं दर्शयति - वनस्पतयः, वृक्षाः, वीरुधः, ओषधयः चेति । 'अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयः । पुष्पफलवन्तो वृक्षाः । 
प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः । फलपाकान्ताः ओषधयः' इति सः विवृणोति । 
एतत् एव विवरणं मनुः (१-४६-४८) अपि ददाति - 
उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेया बीजकाण्डप्ररोहिणः ।
ओषध्यः फलपाकान्ताः बहुपुष्पफलोपगाः ॥
अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ।
पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥
गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः ।
बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥

चरकस्य विभागक्रमः
चरकः स्थावराणां षड् भेदान् वदति - 
 पुष्पं विना ये फलन्ति ते वनस्पतयः ।
 फलपाकान्ताः ओषधयः ।
 आरोहणापेक्षाः लताः ।
 वेण्वादयः त्वक्साराः ।
 लता एव काठिन्येन आरोहणानपेक्षाः वीरुधः ।
 ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः ।
चरके सस्यजातिलक्षणं यत् उक्तं तत् विशेषावधानम् अर्हति - 
'ऊर्ध्वं स्रोतः आहारसञ्चारो येषां ते तमःप्रधानाः अव्यक्तचैतन्याः अन्तःस्पर्शमेव जानन्ति, नान्यत् तदप्यन्तरेव जानन्ति, न बहिः, विशेषेणः अव्यवस्थितपरिणामाद्यनेकभेदवन्तः' इति ।

वराहमिहिरस्य विभागक्रमः
आधुनिकविज्ञानेन परिगण्यमानाः सस्यव्याधयः वराहमिहिरेण स्वकीये बृहत्संहितानामके ग्रन्थे उक्ताः सन्ति । ते च - 
बृहत्संहितायाम्        आधुनिकविज्ञाने
१ पाण्डुपत्रता          Chlorosis of leaves
२ प्रवालावृद्धिः          Falling off of buds
३ शाखाशोषः           Drying of branches
४ रसस्रुतिः            Exudation of sap

सस्यविज्ञानम्
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सारमञ्जूषा योजनीया