प्रकाशाणु

{{सूचनापेटिका कण
| नाम = प्रकाशाणुः
| उपनाम = फोटॉन्
| चित्रम् = Fluorescence in calcite.jpg
| अनुशीर्षक = प्रकाशाणवः सायन् परांशुकिरणेन उत्सर्जिताः भवन्ति
| प्रकाराः = 
| वर्गीकरणम् = 
| रचना = मूलकणः
| साङ्ख्यिकी = बोसोन्
| कुटुम्बः = प्रमापीबोसोन्
| वंशः = 
| अन्तरक्रियाः = विद्युच्चुम्बकत्वं,निर्बल (गुरुत्वाकर्षणश्च)
| कणः = 
| प्रतिकणः = 
| स्थितिः = 
| सिद्धान्तितः = अल्बर्ट् ऐन्स्टैन् (1905)"प्रकाशाणुः" (फोटॉन्) इति नाम सामान्यतया गिल्बर्ट् न्यूटन् लुईस् इति आरोप्यते (1926)
| विवृतः = 
| प्रतीकम् = γ
| संहतिः = 0 (सैद्धान्तिक मान)< 1×10−18 eV/c2 (प्रयोगिकसीमा)
| मध्यमजीवनकालः = स्थिरः
| विस्तारः = 
| क्षयकणः = 
| वैद्युतावेशः = 0< 1×10−35 e
| वर्णावेशः = 0
| प्रचक्रणः = 1
| प्रचक्रणावस्थाः = द्वौ: +1 ℏ, −1 ℏ 
| समता = -1
| सी-समता = -1
| सङ्घनित_समरूपताः = I(JP C)=0,1(1−−)
}}

प्रकाशाणुः (, फॊटॉन्; प्राचीनयूनानी: φῶς अथवा φωτός, फॉस् अथवा फोतोस्, अनु. 'प्रकाशः') एकः प्रकारः मूलकणः यः विद्युतचुम्बकीयक्षेत्रस्य प्रमात्रारूपेण कार्यं करोति, प्रकाशं, आकाशवाणीतरङ्गादि विद्युतचुम्बकीय विकिरणाः, विद्युच्चुम्बकत्वबल कृते बलवाहकं च सहितं । प्रकाशाणवः संहतिहीनाः भवन्ति अतः ते सर्वदा निर्वाते प्रकाशवेगेन 29,97,92,458 मि/से चलन्ति । प्रकाशाणुः बोसोन् वर्गे अन्तर्भवति ।

यथा सर्वेषां मूलकणानां प्रकाशाणवः सम्प्रति प्रमात्रायन्त्रशास्त्रेण सर्वोत्तमरूपेण व्याख्यातानि सन्ति, तयोः तरङ्गकणयोः गुणयुक्तव्यवहारः तरङ्ग–कणद्वित्वं प्रदर्शयन्ति च । आधुनिक प्रकाशाणुः अवधारणा माक्स् प्लाङ्कस्य संशोधनस्य उपरि निर्मितेन अल्बर्ट् ऐन्स्टैनस्य कार्येण सह २० शताब्द्याः प्रथमदशकद्वये उत्पन्ना । द्रव्यं विद्युतचुम्बकीय विकिरणं च कथं परस्परं ऊष्मीयसाम्ये भवितुं शक्नुवन्ति स्म इति व्याख्यातुं प्रयतमाने
प्लाङ्क् प्रस्तावम् अयच्छत् यत् एकस्मिन् द्रव्ये संगृहीता ऊर्जा पूर्णाङ्कसङ्ख्याभिः विच्छिन्नानां समानां च भागाः भवति इति मन्तव्यः । प्रकाशविद्युतप्रभावं व्याख्यातुं प्रकाशः एव विच्छिन्नैः ऊर्जा-एककैः निर्मितः इति विचारं ऐन्स्टैन् प्रवर्तयति । १९२६ तमे वर्षे गिल्बर्ट् न्यूटन् लुईस् इत्यनेन एतेषां ऊर्जा-एककानां कृते फोटॉन्'' इति पदं लोकप्रियं कृतवान् । तदनन्तरम् अन्ये बहवः प्रयोगाः आइन्स्टाइनस्य दृष्टिकोणं प्रमाणीकृतवन्तः ।

कणभौतिकशास्त्रस्य मानकप्रतिरूपे कालावकाशे प्रत्येकं बिन्दौ एकं निश्चितं समरूपतां धारयन् प्रकाशाणुः-आदिमूलकणाश्चापि भौतिकनियमानाम् आवश्यकः परिणामः इति वर्णितः । आवेश-संहति- प्रचक्रणादिकणानां आन्तरिकगुणाः अनेन प्रमापीसमरूपकेन निर्धारिताः भवन्ति । प्रकाशाणुः-अवधारणा प्रयोगात्मक-सैद्धान्तिकभौतिकशास्त्रे क्षणिकप्रगतिम् अकरोत्, यथा- परांशु (लेजर्), बोस-ऐन्स्टैन् संघननं, प्रमात्रा क्षेत्रसिद्धान्तः, प्रमात्रायन्त्रशास्त्रस्य संभाव्यव्याख्या च । अस्य प्रयोगः प्रकाशरसायनशास्त्रे, उच्च-सङ्कल्प सूक्ष्मदर्शिकायां, आणविकदूराणां परिमाणेषु च कृतः अस्ति । अपि च, प्रमात्रासङ्गणकानां तत्त्वत्वेन, प्रकाशीयप्रतिबिम्बनस्य अनुप्रयोगानां, 
प्रमात्रागुप्तलेखनशास्त्रम् इत्यादीनां प्रकाशिकसञ्चारस्य च कृते अपि प्रकाशाणूनाम् अध्ययनं कृतम् अस्ति ।

सम्बद्धाः लेखाः 
 द्युतिशक्तिः (प्रकाशः)
 अल्बर्ट् ऐन्स्टैन्
 माक्स् प्लाङ्क्
 भौतिकशास्त्रम्

सन्दर्भाः 
भौतिकविज्ञानम्