कृष्णापट्टनम बंदर

कृष्णापट्टनम बंदर तथा केपीसीएल हे भारताच्या पूर्व समुद्रकिनाऱ्यावरील आंध्र प्रदेश राज्याच्या नेल्लोर जिह्यात एक खाजगी कंपनीने बांधलेले खोल पाण्याचे बंदर आहे. हे बंदर चेन्नई बंदराच्या सुमारे १९० किमी उत्तरेस  नेल्लोर शहराच्या १८ किमी  पूर्वेस आहे.   हे बंदर कृष्णापट्टनम पोर्ट कंपनी लिमिटेड (केपीसीएल)च्या मालकीचे आणि संचालनांतर्गत आहे ज्याची ९२% मालकी हैद्राबाद स्थित सीव्हीआर ग्रुपकडे आहे. लंडन मधील ३आय ग्रुप पीएलसी या प्रायव्हेट इक्विटी फर्मची यात उर्वरित ८% मालकी आहे.

व्युत्पत्ती 
येथे ऐतिहासिक काळात विजयनगर सम्राट कृष्णदेवरायाच्या राजवटीत मोठे बंदर होते. यामुळे या बंदराला कृष्णापट्टनम बंदर असे नाव देण्यात आले.  याला केपीसीएल म्हणूनही ओळखले जाते.

स्थापना आणि प्रवर्तक 

कृष्णापट्टणम बंदर (केपीसीएल) हा भारतातील सर्वात मोठा खाजगी क्षेत्रातील बंदर आहे. यूपीए अध्यक्षा सोनिया गांधी यांच्या हस्ते १७ जुलै २००८ रोजी या बंदराचे उद्घाटन झाले.  नवायुग अभियांत्रिकी कंपनी लिमिटेडने,  सीव्हीआर समूहाची प्रमुख चिंता असणारी, आंध्रप्रदेश सरकारबरोबर बिल्ड-ऑपरेट-शेअर्स-ट्रान्सफर कराराद्वारेया बंदराची निर्मिती केली होती. बंदराचे क्षेत्रफळ ४,३३३ एकर आहे.  ३० वर्षांसाठी वैध आणि ५० वर्षांपर्यंत वाढविण्यात येऊ शकणाऱ्या बीओएसटी करारामध्ये प्रवर्तकांनी बंदरातील एकूण उत्पन्नापैकी २.६% आंध्र प्रदेश सरकारला पहिल्या ३० वर्षांसाठी भरणे आवश्यक आहे. ३० व्या वर्षापासून, तो वाटा ५.४% आणि ४० व्या वर्षापासून १०.८% पर्यंत वाढतो.  पहिल्या टप्पा जानेवारी २००८ पर्यंत, दुसऱ्या टप्पा २०१२ पर्यंत आणि अंतिम टप्पा २०१७ पर्यंत पूर्ण करण्यात यावा अशी या करारामध्ये तीन टप्प्यात बंदर विकसित करण्याची आवश्यकता आहे.

सुलभता आणि पश्चभूमि 
२०१ ५ पर्यंत, केपीसीएल वर्षाकाठी ७.५ कोटी टन (मेट्रिक टन) माल हाताळण्यास सक्षम आहे आणि १८.५ मीटरच्या खोलीसह हा  भारतातील सर्वात खोल बंदर आहे.  या बंदराच्या पश्चभूमीत दक्षिण आणि मध्य आंध्र प्रदेश, पूर्व कर्नाटक, उत्तर तामिळनाडू आणि पूर्व महाराष्ट्र यांचा समावेश आहे. हे बंदर चेन्नई-कोलकाता रेल्वे मार्गाला १९ किलोमीटर लांब रेल्वे मार्गाने जोडले आहे आणि राष्ट्रीय महामार्ग १६ शी जोडलेले आहे ज्याची सुधारणी चौपदरीपासून सहापदरी मध्ये केली जात आहे.

विकासाचे टप्पे 
बंदराच्या विकासाच्या पहिल्या टप्प्यात  ₹१४०० कोटी रुपये खर्च आला आणि हा टप्पा २००९ मध्ये पूर्ण झाला. या टप्प्यात बंदराची वार्षिक मालवाहतूक २.५ कोटी टन एवढी विकसित केली होती.  या टप्प्यात दोन यांत्रिकीकृत लोह ओर बर्थ, एक मशीनीकृत कोल बर्थ आणि मशीनीकृत जनरल कार्गो बर्थची स्थापना केली गेली. बंदराच्या विकासाच्या दुसऱ्या टप्प्यात २ अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक आणि मालवाहू हाताळण्याची क्षमता ४ कोटी टनांनी वाढविण्यात आली. २०१७ पर्यंत, जेव्हा बंदर पूर्णपणे विकसित होईल तेव्हा वर्षाकाठी २००कोटी टन मालवाहतूक होण्याची अपेक्षा आहे. विस्ताराच्या दुसऱ्या टप्प्यात एकूण बर्थ बारा पर्यंत वाढतील ज्यापैकी निम्मे उर्वरित हँडलिंग जनरल, बल्क आणि कंटेनर कार्गोसह कोळसा हाताळतील. बंदराची खोली सध्याच्या १८ मीटरवरून २१ मीटरपर्यंत वाढविण्यात येणार आहे.

कंटेनर टर्मिनल 

सप्टेंबर २०१२ मध्ये, केपीसीएलने वर्षाकाठी १२ लाख कंटेनर हाताळण्यास सक्षम असलेल्या त्याच्या कंटेनर टर्मिनलचे उद्घाटन केले. हे टर्मिनल ५ पॅनामेक्स गॅन्ट्री क्रेन,६५० मीटरचे दोन बर्थ आणि १३.५ मीटर खोलीसह सज्ज आहे जे ८,००० कंटेनर वाहून नेणाऱ्या मोठ्या जहाजांना गोदीत आणू शकतात. त्याच्या विकासाच्या दुसऱ्या टप्प्यात ₹११,००० कोटींची गुंतवणूक आणि अन्य ४८ लाख टन क्षमता विस्ताराचा समावेश आहे. बंदरातून व्यापार सुलभ करण्यासाठी केपीसीएलने बंदर आणि अंतर्देशीय कंटेनर डिपो येथे कंटेनर फ्रेट स्टेशन विकसित करण्यासाठी कंटेनर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (सीओएनसीओआर) शी करार केला आहे.    

काही आंतरराष्ट्रीय शिपिंग कंटेनर जहाजांनी डायनॅमिक उपक्रम राबविल्यामुळे कृष्णापट्टणम बंदर टर्मिनल पूर्व किनारपट्टीवर ट्रान्स शिपमेंट हब म्हणून एक प्रमुख केंद्र म्हणून उदयास येणार आहे.

हाताळलेले  माल  
२००८ मध्ये बंदराचे उद्घाटन झाले तेव्हा लोह धातू हे सर्वात महत्त्वाचे माल होता ज्याचे २००९-१० मध्ये कळस होते. कर्नाटकातील बेल्लारी - होसपेट प्रदेशातून लोह धातूच्या निर्यातीवरील बंदी असल्याने त्याची निर्यात कमी होत गेली आहे. कोळसा आता बंदरातर्फे हाताळली जाणारी प्राथमिक वस्तू आहे, २००८-०९ मध्ये ज्याचे प्रमाण १,००,००० टनांपेक्षा कमी होते आणि २०११-१२ पर्यंत ते १.१३ कोटी टनांवर गेले. 

बंदरात आता द्रवीकृत नैसर्गिक वायू, निर्यातीसाठी कार, खाद्यतेल आणि खते हाताळण्याची योजना आहे.  २०१२-१३ मध्ये, बंदरात २.१२ कोटी टन मालवाहतूक झाली, त्यापैकी तीन चतुर्थांश आयात कोळसा होता. बंदराने सन २०१३-१४ मध्ये २५.१६ मेट्रिक टन मालवाहतूक हाताळली ज्यावेळी त्याचे लक्ष्य २८ मेट्रिक टन एवढे होते. २०१४१-१५ या वर्षासाठी या बंदरात ६०% वाढीची नोंद झाली आहे आणि ४.०७२ कोटी टन एवढी मालवाहतूक (आदल्या वर्षीचा आकडा २५.१६ मेट्रिक टन) झाली आहे.

विशेष आर्थिक क्षेत्र 
केपीएलसी द्वारे स्थापित केलेल्या कृष्णापट्टणम इन्फ्राटेक प्रायव्हेट लिमिटेड द्वारे या बंदराच्या परिसरात १२,००० एकर विशेष आर्थिक क्षेत्र उभारले जात आहे.या विशेष आर्थिक क्षेत्रात ₹६,००० कोटींची गुंतवणूक आणि ३०,००० लोकांसाठी थेट रोजगार निर्मितीची अपेक्षा आहे. या विशेष आर्थिक क्षेत्राची रचना महिंद्रा इंजिनीअरिंगने केली असून बहु-उत्पादनविशेष आर्थिक क्षेत्र असणार आहे.

बाह्य दुवे 

 कृष्णापट्टणम इन्फ्राटेक प्रायव्हेट लिमिटेड 
 कृष्णापट्टनम पोर्ट कंपनी लिमिटेड - केपीसीएल

संदर्भ 

भारतातील बंदरे
नेल्लोर जिल्हा