लंगर

लंगर (पंजाबी: ਸਲਾਹ, 'स्वयंपाकगृह') हे शीख धर्मातील गुरुद्वाराचे सामुदायिक स्वयंपाकघर आहे, जे धर्म, जात, लिंग, आर्थिक स्थिती किंवा वांशिकतेची पर्वा न करता सर्वांना मोफत जेवण देते. लोक जमिनीवर बसतात आणि एकत्र जेवतात, आणि स्वयंपाकघराची देखभाल आणि सेवा शीख समुदायाच्या स्वयंसेवकांद्वारे केली जाते. लंगरमध्ये दिले जाणारे जेवण नेहमीच शाकाहारी असते.

व्युत्पत्ती 
लंगर हा एक पर्शियन शब्द आहे जो कालांतराने पंजाबी भाषा आणि शब्दकोशात समाविष्ट करण्यात आला.

इतिहास 
परमार्थाची संकल्पना आणि तपस्वी व भटक्या योगींना शिजवलेले जेवण किंवा न शिजवलेला कच्चा माल पुरवणे ही पूर्वेकडील संस्कृतींमध्ये 2000 वर्षांपासून ओळखली जाते. तथापि, दिल्ली सल्तनत (मुघल साम्राज्यापर्यंत) अनेक राजे आणि सम्राटांचे संस्थात्मक समर्थन असूनही, ते शाश्वत सामुदायिक स्वयंपाकघरात संस्थात्मक केले जाऊ शकले नाही, परंतु स्वयंसेवकांनी चालवल्या जाणाऱ्या मोफत अन्न संधी म्हणून चालू ठेवले. मोफत अन्नाचे असे वाटप अनेकदा विशिष्ट हिंदू सण किंवा सूफी संतांच्या दर्ग्यांतील कार्यक्रमांपुरते मर्यादित होते. जाती आणि धर्मावर आधारित लोकांना वगळल्याने त्यांचा संपर्क आणखी मर्यादित झाला, ज्यामुळे त्यांना खरोखरच 'सामुदायिक किचन' म्हणता येईल का, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. तथापि, शीख गुरूंनी सुरू केलेले सामुदायिक स्वयंपाकघर सार्वत्रिक होते आणि सर्व धर्म आणि पार्श्वभूमीतील लोक स्वीकारणारे होते, ही परंपरा आजही चालू आहे. दिल्या जाणाऱ्या अन्नाचा प्रकार आणि स्वयंपाक करण्याच्या पद्धतीमुळे शीख लंगरला सर्व धर्म आणि जातींनी सर्वत्र स्वीकारले.

गुरिंदर सिंग मान आणि अरविंद-पाल सिंग मंदिरासारख्या अनेक लेखकांनी प्रवासी, तपस्वी आणि भटके योगींना शिजवलेले अन्न (किंवा कच्चा माल) पुरवले जात असल्याच्या या वस्तुस्थितीचा उल्लेख केला आहे,  पंधराव्या शतकात मोफत अन्न वितरणाची प्रथा प्रचलित होती. हिंदू नाथ योगी आणि मुस्लिम सुफी संतांसारखे विविध धार्मिक गट. तथापि, औपचारिक संस्थात्मक समुदाय स्वयंपाकघरे, कोणत्याही विशिष्ट समुदायाद्वारे सतत, नियमितपणे शिजवलेले मोफत जेवण पुरवल्याचा कोणताही पुरावा अस्तित्वात नाही.

अशा स्वयंसेवकांनी चालवलेल्या धर्मादाय आहाराची मुळे भारतीय परंपरेत खूप जुनी आहेत; उदाहरणार्थ: गुप्त साम्राज्य काळातील हिंदू मंदिरांनी प्रवासी आणि गरिबांना जेवण देण्यासाठी किंवा त्यांनी जे काही दान सोडले असेल त्याकरिता धर्मशाळा किंवा धर्मसत्र नावाचे स्वयंपाकघर आणि भिक्षागृह जोडले होते. ही सामुदायिक स्वयंपाकघरे आणि विश्रामगृहे पुराव्यानिशी पुराव्यांमध्‍ये आहेत, आणि काही प्रकरणांमध्ये भारताच्या काही भागांमध्ये सत्रम (उदाहरणार्थ, अन्नस्य सत्रम), चौल्‍ट्री किंवा चथराम असे संबोधले जाते. किंबहुना, शीख इतिहासकार कपूर सिंग यांनी लंगरचा उल्लेख आर्य संस्था म्हणून केला आहे. अशी स्वयंपाकघरे संग्रांद किंवा मास्या किंवा इतर विशिष्ट सणांपुरती मर्यादित होती. बऱ्याचदा, ही स्वयंपाकघरे खालच्या जातींना वगळतात आणि म्हणूनच त्यांना 'सामुदायिक स्वयंपाकघर' म्हणता येईल का याबद्दल शंका आहे. विविध धर्मांच्या स्वयंपाक पद्धती आणि योगी आज्ञेमुळे अनेकजण अशा 'फुकटच्या जेवणा'पासून दूर राहतात. उदाहरणार्थ, हिंदू मुस्लिम लंगरला उपस्थित राहणार नाहीत आणि त्याउलट. तथापि, शीख गुरूंनी सुरू केलेले सामुदायिक स्वयंपाकघर सार्वत्रिक होते आणि सर्व धर्म आणि पार्श्वभूमीतील लोक स्वीकारणारे होते, ही परंपरा आजही चालू आहे.

चिनी बौद्ध यात्रेकरू I चिंग (7वे शतक CE) यांनी अशा स्वयंसेवकांनी चालवल्या जाणाऱ्या स्वयंपाकघर असलेल्या मठांबद्दल लिहिले आहे. लंगरची संस्था फरीदुद्दीन गंजशकर, 13व्या शतकात पंजाब प्रदेशात राहणारे एक सूफी मुस्लिम संत यांच्यापासून उदयास आली. ही संकल्पना पुढे पसरली आणि 1623 CE मध्ये संकलित केलेल्या जवाहीर अल-फरीदीमध्ये दस्तऐवजीकरण आहे.

लंगरची संकल्पना - जी धर्म, जात, रंग, पंथ, वय, लिंग किंवा सामाजिक स्थितीची पर्वा न करता सर्व लोकांमध्‍ये समर्थन ठेवण्‍यासाठी डिझाइन केली गेली होती - ही एक अभिनव धर्मादाय आणि समानतेचे प्रतीक आहे जी शीख धर्मात तिचे संस्थापक, गुरू नानक यांनी प्रचलित केली होती. उत्तर भारतीय पंजाब राज्यात 1500 CEच्या आसपास.

आजच्या काळात 
जगभरातील गुरुद्वारांमध्ये लंगर आयोजित केले जातात, त्यापैकी बहुतेक बेघर लोकसंख्येच्या सदस्यांना आकर्षित करतात. स्वयंसेवक जमलेल्या शीख भाविकांच्या बरोबरीने कोणताही भेदभाव न करता लोकांना भोजन देतात.

जवळपास सर्व गुरुद्वारा लंगर चालवतात जेथे स्थानिक समुदाय, काहीवेळा शेकडो किंवा हजारो अभ्यागत, साध्या शाकाहारी जेवणासाठी एकत्र येतात. लंगरमध्ये कोणीही स्वयंसेवा करू शकते, मग ते शीख अनुयायी असले किंवा नसले तरीही.

संदर्भ 

शीख धर्म
समाजसेवा