कासव आणि पक्षी

कासव आणि पक्षी ही संभाव्य लोक उत्पत्तीची दंतकथा आहे, ज्याच्या सुरुवातीच्या आवृत्त्या भारत आणि ग्रीस या दोन्ही देशांमध्ये आढळतात. ह्या कथेची आफ्रिकन रूपे देखील आहेत. यातून शिकायचे नैतिक धडे वेगळे आहेत आणि ते कोणत्या संदर्भात सांगितले गेले आहेत यावर अवलंबून आहेत.

सुरुवातीच्या भारतीय आवृत्त्या 

बौद्ध धर्मग्रंथात कच्छपा जातक म्हणून बोलक्या कासवाविषयीची कथा आढळते.  या आवृत्तीत, एका बोलक्या राजाच्या अंगणात आकाशातून पडलेला आणि दोन तुकडे झालेला कासव आढळते. त्याचा सल्लागार स्पष्ट करतो की हे जास्त बोलल्यामुळे घडले आहे. एका कासवाची दोन हंसांशी मैत्री झाली होती. त्यांनी कासवाला हिमालयातील त्यांच्या घरी नेण्याचे वचन दिले होते. ते त्यांच्या चोचीत एक काठी धरतील आणि कासव ती तोंडात पकडेल, परंतु त्याने बोलू नये याची काळजी घेतली पाहिजे. प्रवासादरम्यान खाली असलेल्या मुलांनी त्याची चेष्टा केली आणि जेव्हा त्याने उत्तर दिले तेव्हा तो आकाशातून खाली पडून मेला. जातक कथा ह्या शिल्पकलेचा आवडता विषय होत्या आणि ही कथा भारत आणि जावामधील विविध धार्मिक वास्तूंवर आढळते.  

पंचतंत्रातील कथेत पण भिन्नता जिथे कासव आणि त्याचे मित्र एका तलावात राहतात जे कोरडे होऊ लागले आहे. त्यांच्या भावी दुःखाबद्दल दया दाखवून दोन हंस आधीच वर्णन केलेल्या रीतीने त्याच्यासोबत उड्डाण करण्याचा सल्ला देतात. ते जात असलेल्या शहरातील लोकांच्या टिप्पण्या ऐकून, कासव त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या कामात लक्ष घालण्यास सांगतो. त्याच्या परिणाम असा होतो की ते खाली पडून मरण पावते.  

ही कथा अखेरीस बिडपाईच्या कथांमध्ये समाविष्ट करण्यात आली आणि पर्शियन, सिरियाक, अरबी, ग्रीक, हिब्रू आणि लॅटिनमध्ये अनुवादाद्वारे पश्चिमेकडे प्रवास करत गेली. मध्ययुगाच्या शेवटी कथेचे इतर युरोपीय भाषांमध्ये अनुवादित होऊ लागले. हितोपदेशात अजून एक पुनरावृत्ती दिसते, जेथे कोळी दिसल्यामुळे स्थलांतर करण्याचे ठरते.

संदर्भ 

भारतीय दंतकथा
भारतीय परीकथा
भारतीय लोककथा
भारतीय साहित्य
संस्कृत साहित्य