ब्रिटिश राजवटीत भारतातील मोठ्या उपासमारांची काळरेखा

ब्रिटीश राजवटीत भारतातील मोठ्या दुष्काळाची काळरेखा ही १७६५ ते १९४७ पर्यंत भारतीय उपखंडातील प्रमुख दुष्काळाचा समावेश करते. येथे समाविष्ट असलेले दुष्काळ संस्थान (भारतीय राज्यकर्त्यांद्वारे प्रशासित प्रदेश), ब्रिटिश भारत (१७६५ ते १८५७ पर्यंत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीद्वारे प्रशासित प्रदेश; किंवा ब्रिटिश राजवटीत, १८५८ ते १९४७ या काळात ब्रिटिश राजवटीत ) या दोन्ही ठिकाणी आले. ) आणि मराठा साम्राज्यासारखे ब्रिटिश राजवटीपासून स्वतंत्र असलेले भारतीय प्रदेश या सर्व भूभागात घडलेले आहेत.

१७६५ हे वर्ष सुरुवातीचे वर्ष म्हणून निवडले आहे कारण त्या वर्षी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला, बक्सरच्या लढाईत विजय मिळाल्यानंतर, बंगालच्या प्रदेशात दिवाणी (जमीन महसूलाचे अधिकार) बहाल करण्यात आले. यावेळेस ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी जरी ती  बंगालच्या प्रशासनाचे थेट अधिकार नव्हते. १७८४ पर्यंत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी निजामत किंवा कायदा आणि सुव्यवस्थेचे नियंत्रण देण्यात आले. १९४७ हे वर्ष आहे ज्यामध्ये स्थानिक लोकांसाठी जुलुमी ब्रिटीश राजवट विसर्जित झाली होती. त्यापासून भारताचे वर्चस्व आणि पाकिस्तानचे अधिराज्य या नवीन उत्तराधिकारी राज्यांची स्थापना झाली. पाकिस्तानच्या वर्चस्वाचा पूर्व अर्धा भाग १९७१ मध्ये पीपल्स रिपब्लिक ऑफ बांगलादेश बनला.

एखादा दुष्काळ किती मोठा आहे हे स्केलनुसार ठरविले जाते. जो एकूण अतिरिक्त मृत्यूवर आधारित एक एंड-टू-एंड मूल्यांकन आहे. त्यानुसार: 

(अ) किरकोळ दुष्काळात ९९९ पेक्षा कमी मृत्यू होतात)

(ब) १००० आणि ९९९९ च्या दरम्यान मृत्यू झाल्यास मध्यम दुष्काळ

(क) १०,००० आणि ९९,९९९ च्या दरम्यान मृत्यू झाल्यास मोठा दुष्काळ

(ड) १,००,००० आणि ९,९९,९९९ च्या दरम्यान मृत्यू झाल्यास जास्त मोठा दुष्काळ 

(ई) १० लक्षाहून अधिक मृत्यू झाल्यास भयंकर दुष्काळ.

ब्रिटीशांचा काळ महत्त्वाचा आहे कारण या काळात भारतात मोठ्या प्रमाणात दुष्काळ पडला. यातील बरेच दुष्काळ हे ब्रिटिशांच्या वसाहतवादी आणि मानवता-विरोधी धोरणांमुळे घडले होते. वसाहतवादी ब्रिटिश भारतातील दुष्काळावर विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. या दुष्काळात मृत्यूचे प्रमाण खूप जास्त होते आणि काहींमध्ये ब्रिटिशांच्या धोरणांमुळे अधिकच वाढले होते. १७७० च्या ग्रेट बंगाल दुष्काळात मृत्यूचे प्रमाण १० लाख ते १ करोडच्या दरम्यान होते. १७८३ – १७८४ चा चालिसा दुष्काळात  १.१ करोड लोक मृत्युमुखी पडले. १७९१ – १७९२ च्या दोजी बारा दुष्काळ १.१ करोड लोक मृत्युमुखी पडले. आग्रा दुष्काळ १८३७-१८३८ मध्ये ८ लाख लोक मृत्युमुखी पडले. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मोठ्या प्रमाणातील अतिरीक्त मृत्यू या कारणांमुळे झाले. १८६०-१८६१ चा अप्पर दोआब दुष्काळात २० लाख लोक मृत्युमुखी पडले. १८७६-१८७८ च्या मोठ्या दुष्काळात ५५ लाख लोक मृत्युमुखी पडले. १८९६-१८९७ च्या भारतीय दुष्काळात ५० लाख लोक मृत्युमुखी पडले. आणि १८९९-१९०० च्या भारतीय दुष्काळात १० लाख लोक मृत्युमुखी पडले. २० व्या शतकातील पहिला मोठा दुष्काळ १९४३ चा बंगालचा दुष्काळ होता. ज्याचा युद्धकाळात बंगाल प्रदेशावर परिणाम झाला. हा दक्षिण आशियातील प्रमुख दुष्काळांपैकी एक मानला जातो. यासाठी विन्स्टन चर्चिलची धोरणे जबाबदार होती. यामध्ये १५ लाख ते ३० लाख लोक मरण पावले होते.

काळरेखा

गॅलरी

हे देखील पहा 

 भारतातील दुष्काळ (ब्रिटिश शासन)
 भारतात कंपनीचे शासन
 भारतात दुष्काळ
 भारतातील दुष्काळ
 दुष्काळांची यादी

नोट्स

संदर्भ 

भारताचा इतिहास
आरोग्य
अन्न