नाविक (दिक्चालन यंत्रणा)

भारताची प्रादेशिक उपग्रह दिक् चालन पद्धति (NavIC) ही भारताची उपग्रहांच्या साह्याने संचालित होणारी दिशा दर्शक यंत्रणा आहे. इंडियन रिजनल नेव्हिगेशन सॅटेलाइट सिस्टम (Indian Regional Navigation Satellite System (IRNSS))चा भाग NavIC नाविक या नावाने ती प्रचलित आहे. देशातल्या वापरकर्त्यांना अचूक स्थितीची माहिती देण्यासाठी नाव्हीक बनवली गेली आहे.  अनेक भारतीय भाषांत नाविक या शब्दाचा अर्थ नावाडी असा होतो. ही यंत्रणा आता उपयोगात आणलेली आहे. आहे. ही यंत्रणा नेमकी वास्तवकालीन स्थिती आणि वेळेविषयी माहिती पुरवू शकेल, ही स्वायत्त उपग्रह दिक् चालन यंत्रणा भारताचा संपूर्ण भूभाग आणि त्याच्याभोवतीच्या १५०० किलोमीटर परिसर एवढ्या क्षेत्रात वापरता येईल. भविष्यकाळात हा परीघ आणखी वाढवण्याची योजना आहे. नागरी आणि लष्करी अशा दोन्ही क्षेत्रांसाठी या व्यवस्थेचा वापर करण्याची योजना आहे.
सद्यस्थितीत सात उपग्रहांचा समुह त्यासाठी वापरला जाणार असून त्यासाठीचा सातवा उपग्रह त्याच्या कक्षेत स्थापित करण्यात आला. आयआरएनएसएस-१ (इंडियन रिजनल नॅव्हिगेशन सॅटेलाईट सिस्टीम -१) या आद्याक्षरांनी ही उपग्रह मालिका ओळखली जाते. भारताने अमेरिकेच्या जागतिक स्थितीदर्शक यंत्रणेच्या धर्तीवर (जीपीएस) स्वतःची दिशादर्शक यंत्रणा विकसित करणाऱ्या देशांच्या रांगेत स्थान मिळविले आहे.
सध्या जगात अनेक देशांच्या अशा उपग्रह दिक् चालन पद्धती अस्तित्वात आहेत. अमेरिकेची जीपीएस (ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टीम) ही त्यापैकीच एक आहे. स्वतःची नेव्हिगेशन प्रणाली असलेल्या ५ देशांपैकी भारत एक बनला आहे. त्यामुळे दिशादर्शनासाठी भारताचे इतर देशांवरील अवलंबित्व कमी झाले आहे.
ही यंत्रणआ  अचूक रीअल-टाइम स्थान आणि वेळ सेवा प्रदान करते. हे भारत आणि त्याच्या आजूबाजूला १,५०० किमी (९३० मैल) पर्यंत पसरलेल्या प्रदेशास व्यापते आणि पुढील विस्ताराची योजना आहे. या प्रणालीमध्ये सध्या सात उपग्रहांचा नक्षत्र आहे आणि जमिनीवर उभे असलेले दोन अतिरिक्त उपग्रह आहेत.

इतिहास
पाकिस्तानी सैनिकांनी आक्रमण केल्या नंतर झलेल्या कारगिल युद्धामध्ये अमेरिकेने भारतीय सैन्याला कारगिल प्रदेशासाठी ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम (GPS) डेटा दिला नव्हता. भारताची विनंती नाकारली गेली होती. यामुले भारताने आपली स्वतःची यंत्रणा विकसित केली आहे.

विकास
सर्व ऑप्टिकल अणु घड्याळ अभ्यास आणि विकास उपक्रमासह, भारतीय अणु घड्याळांचा विकास सुरू करण्यात आला. सध्या या नेव्हिगेशन सॅटेलाइटचे ऑपरेशनल आयुष्य वाढवण्याची खबरदारी म्हणून, इस्रो उर्वरित उपग्रहांमध्ये दोन ऐवजी फक्त एक रुबिडियम अणु घड्याळ चालवत आहे.

उपयोग
 स्थलीय, हवाई आणि सागरी नेव्हिगेशन
 आपत्ती व्यवस्थापन
 वाहन ट्रॅकिंग आणि फ्लीट व्यवस्थापन
 मोबाइल फोनसह एकत्रीकरण
 अचूक वेळ
 मॅपिंग आणि जिओडेटिक डेटा कॅप्चर
 हायकर्स आणि प्रवाशांसाठी स्थलीय नेव्हिगेशन मदत
 ड्रायव्हर्ससाठी व्हिज्युअल आणि व्हॉइस नेव्हिगेशन
भारतातील व्यावसायिक वाहनांवर NavIC आधारित ट्रॅकर्स अनिवार्य आहेत.

उपग्रहांची यादी
या नक्षत्रात ७ सक्रिय उपग्रह आहेत. या सात मधून ३ उपग्रह भूस्थिर कक्षात आहेत आणि ४ कललेल्या भूस्थिर कक्षात आहेत.  या यंत्राने साठी प्रक्षेपित किंवा प्रस्तावित केलेले सर्व उपग्रह खालीलप्रमाणे आहेत:

भविष्यातील योजना
ISRO नवीन १२ वर्षांचे आयुर्मान असलेले पाच पुढील पिढीचे उपग्रह प्रक्षेपित करणार आहे. भारतीय तंत्रज्ञान आणि धोरणात्मक उपक्रमांचा एक भाग म्हणून ग्लोबल इंडियन नेव्हिगेशन सिस्टम (GINS) साठी अभ्यास आणि विश्लेषण सुरू करण्यात आले.  पृथ्वीच्या वर २४,००० किमी (१४,९१३ मैल) स्थित असलेल्या या प्रणालीमध्ये २४ उपग्रहांचा समूह असावा अशी अपेक्षा आहे.

हे ही पहा
 बेइदो नेव्हिगेशन उपग्रह प्रणाली - चीनी प्रणाली
 गॅलिलिओ (उपग्रह नेव्हिगेशन)
 ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम - अमेरिकेची प्रणाली
 ग्लोनास - रशियाची प्रणाली
 GPS सहाय्यित GEO ऑगमेंटेड नेव्हिगेशन
 उपग्रह नेव्हिगेशन
 अर्ध-जेनिथ उपग्रह प्रणाली

संदर्भ 

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था
भारतीय दिशा दर्शक यंत्रणा
भारतीय दिशा दर्शक यंत्रणा
उपग्रह दिशा दर्शक यंत्रणा
जीपीएस यंत्रणा