श्रीपाद वैद्य

श्रीपाद वैद्य हे 'पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाचे जनक, सर्वप्रथम व्याख्याकर्ता ऑथर, रिसर्च चँपियन व ॲडव्होकेट आहेत. ते पर्यावरणवादी, लेखक, कवी व नवनिर्मितिकारसुद्धा आहेत.

पर्यावरणीय मानव विकास या विषयाच्या व्याख्येच्या अनुशंगाने पाणी, अन्न, ऊर्जा, नवनवीन खेळ, नवनिर्मिती, इकोवरशिप, विज्ञान, साहित्य, लेखन, कला,  इत्यादी सारख्या पर्यावरणीय मानव विकासात महत्त्वाच्या ठरणाऱ्या बाबींमध्ये त्यांनी केलेले विक्रम व उपाययाेजना जनतेला योग्य दिशा दाखवून जनजागृती करतात. ते या क्षेत्रातील अग्रणी रेकॉ़र्ड सेटर आहेत. 'पर्यावरणीय मानव विकास' या क्षेत्रातील त्यांच्या निःस्वार्थ योगदानासाठी त्यांना पुरस्कार मिळाले आहेत.   त्यांच्या शंभराहून अधिक, विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरांवरील विक्रमांनी पर्यावरणीय मानव विकासाच्या कार्यात भर पडली आहे. जगाच्या पाठीवर कोठेही पर्यावरणीय मानव विकास साधू इच्छिणारा निःस्वार्थ स्वयंसेवक हा कोणत्याही बाह्य मदतीची अपेक्षा न ठेवता स्वतःच सततचे प्रयत्न करत राहू शकतो, याचे उदाहरण दाखवायचे झाल्यास त्यांचे कार्य आहे. ते बोलके व प्रेरणादायी असे आहे.. मानवी जीवनाला सुखी, समृद्ध व सक्षम करणारी पर्यावरणीय मानव विकासाची नवी दिशा त्यांनी दाखविली. १९९३ पासून आजतागायत ते निरपेक्षपणे पर्यावरणीय मानव विकासासाठी प्रचार, प्रसार व संशोधनातून सातत्यपूर्ण योगदान देत आले असून त्यांनी या संबंधित ज्ञान 'सा विद्या या विमुक्तये' (The knowledge is that which liberates) या उक्तीनुसार सर्वांसाठी मुक्त करून विविध माध्यमांद्वारे जगभरात प्रसिद्ध केलेले आहे.

सुरुवातीचे जीवन 
श्रीपाद वैद्य यांचा जन्म ५ मे, १९६९ रोजी नागपूर येथे मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील कृष्णराव व आई शारदा यांचे आराध्य हे श्रीदेव दत्त असल्याने त्यांचे नाव श्रीपाद असे ठेवण्यात आले. त्यांच्या वडिलांनी भारतीय सैन्यादलात काम करीत असताना चीनच्या व पाकिस्तानच्या विरुद्ध झालेल्या १९६५ सहित एकूण तीन युद्धांत सक्रिय सहभाग नोंदविला होता. नागपूर महानगरपालिकेतर्फे आयोजित नागपूर महोत्सव २०१६ तील  माजी सैनिकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणाऱ्या कार्यक्रमात कृष्णराव वैद्य यांचा मरणोपरान्त सत्कार मुलगा या नात्याने श्रीपाद यांनी स्वीकारला.

नागपूर विद्यापीठातून त्यांनी बी.ई., एल्‌एल.बी., एम.बी.ए या पदव्या प्राप्त केल्या; तसेच पर्यावरण विषयक अभ्यास केला.

पर्यावरणीय मानव विकास 
नैसर्गिक संसाधनांचे पर्यावरणीय मानव विकासात अनन्यसाधारण असे महत्त्व आहे. 'पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाची व्याख्या इंग्रजीमध्ये अशी आहे : The systematic process of using knowledge and eco-innovations for satisfying fundamental human needs along with creation of enriched environment, peace, competence and more opportunities to spread happiness and bring about well-being of ordinary people. पर्यावरणीय मानव विकास ही एक नीटनेटकी अशी धोरणात्मक योजनाप्रणाली आहे जिचा उद्देश उपलब्ध ज्ञानाच्या आधारे सृजनात्मक अशा निसर्गमित्र नवनिर्मितींचा उपयोग मानवाच्या मूलभूत गरजा भागविण्यासाठी तसेच समृद्ध पर्यावरण, शांती, सक्षमता व अधिकच्या सुसंधी घडविताना सर्वसामांन्यांचे कल्याण साधून त्यांना सुखी करणे हा आहे.

पर्यावरणीय मानव विकासातील उल्लेखनीय कार्ये

शाश्वत विकास विषयक 
'शाश्वत विकास मित्र विक्रम' ही संकल्पना त्यांनी सुरू करून प्रत्यक्षात आणली ज्यासाठी त्यांची इंग्लंड येथील सुपरह्युमन हॉल ऑफ फेममध्ये नोंद झाली.

संयुक्त राष्ट्र संघाने घोषित केलेल्या १७ शाश्वत विकास ध्येयांना दाखविणाऱ्या, त्यांच्या नाणे रचना कलेची लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स ने विश्वविक्रम म्हणून नोंद घेतली.

पाणी विषयक 

 जगातील पहिला स्वस्त साैर वाॅटर फिल्टर (World's first identified inexpensive solar water filter) :  त्यांनी केलेल्या या नवनिर्मितीचे जनहितार्थ सादरीकरण करण्यासाठी त्यांनी आय.आय.टी. कानपूर यांच्या 'TECHKRITI 2012' या कार्यक्रमाचे विशेष आमंत्रण स्वीकारून तेथे सहभाग नाेंदवला. या नवनिर्मितीसाठी त्यांची विविध राष्ट्रीय व वर्ल्ड रॅकॉर्ड्‌सनी नाेंद घेतली. पिण्याचे अशुद्ध पाणी पिण्यायोग्य करणारी अशी ही त्यांची नवनिर्मिती कमी खर्चाची असून संपूर्ण शास्त्रीय सिद्धांतांवर काम करते. मुख्य म्हणजे ही नवनिर्मिती सूर्यकिरणांचा थेट वापर करत असल्याने सोलर बॅटरी, सोलर पॅनल, इत्यादींची आवश्यकता नसून त्यामुळे होणारे ई-वेस्ट (e-waste) सुद्धा आपोआप टळून प्रदूषणाला आळा बसतो. यात इतर कोणत्याही ऊर्जा उपकरणाचा वापर केला जात नाही. विशेष सामग्री किंवा तज्ज्ञ व्यक्तीची आवश्यकता नसल्याने अतिदुर्गम भागातही या नवनिर्मितीचा वापर शक्य हाेतो. अनुकरणातून प्रसार घडत गेल्याने अनेकांना सोयीचे ठरते. यात कॅपिलरी पंपिंग तंत्राचा केलेला वापर वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
वॉटर क्रेडिट : जल संरक्षण व संवर्धनाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाच्या अशा पर्यावरणपूरक 'वॉटर क्रेडिट' या संकल्पनेला वैद्य यांनी सर्वप्रथम मांडले. या संकल्पनेला विविध समर्थने प्राप्त झालेली आहेत.
रूटर पॉट : झाडांच्या कुंड्यांतून बाहेर वाहून माेठ्या प्रमाणात वाया जाणाऱ्या पिण्याच्या पाण्याची बचत करण्यासाेबतच झाडाला याेग्यप्रकारे व कमी देखभालीत नियमित पाणी-पुरवठा करणारी अशी ही साेपी, घरच्या घरी सहज शक्य, प्रतिकृतीगत समाजेापयाेगी निसर्गमित्र नवनिर्मिती त्यांनी केली.
क्लीन वॉटर हार्वेस्टिंग : Clean Water Harvesting ही नवसंकल्पना त्यांनी मांडली. रेन वॉटर हार्वेस्टिंगच्या धर्तीवरच विविध कारणांस्तव वाया जाणाऱ्या स्वच्छ पाण्याची जपणूक / साठवणूक / पुनर्वापर व गत्यंतर नसल्यास जमिनीत पुनर्भरण करण्याच्या प्रयत्नांचा यात समावेश आहे.

अन्न विषयक 
 फूड ऑफ फ्यूचर : पिण्याच्या पाण्याचे वाढते दुर्भिक्ष लक्षात घेऊन व समुद्राच्या तसेच जमिनीतील खाऱ्या पाण्याचा उपयाेग करून घेणारी 'फूड ऑफ फ्यूचर' ही संकल्पना मांडताना त्यांनी इको-फ्रेंडली भाजी म्हणून रानघोळ (घोळाची भाजी) (Portulaca Oleracea)चे महत्त्व शोधून ते लक्षात आणून दिले.
 खाऱ्या (saline) जमिनींची सुपीकता : खाऱ्या (saline) जमिनींची सुपीकता वाढविण्यासाठी 'खाऱ्या (saline) जमिनीवर वाढणारे वृक्षारोपण' (salt sustained plantation) करण्याचे सुचविताना त्यांनी यासाठी एक साधे, सहज शक्य व प्रतिकृतिगत असे साधन बनवले. या साधनाद्वारे आर्द्र हवामानाच्या हवेत असलेली पाण्याची वाफ ही वृक्षाला उपयोगी अशा खाऱ्या पाण्यात बदलते. यामुळे पिण्यायोग्य पाण्याची संसाधने प्रभावित न होता वृक्ष वाढतात. वृक्ष वाढीमुळे पाऊस पडतो व जमीन सुपीक होते हे सर्व जाणतात. समुद्राच्या / खाऱ्या पाण्याच्या स्रोतांचा पाईपलाईनमधून सर्वदूर वापर शक्य व्हावा या उद्देशाने त्यांनी छत / गच्चीवरील सॉल्ट सस्टेनेबल भाजीपाल्याचा बगीचा तसेच कुंडीतील सॉल्ट सस्टेनेबल वृक्ष (Salt sustainable plants) ही संकल्पना मांडली.
 मध : 'बॅच फ्लॉवर हनी' (Batch Flower Honey) ही ४५ प्रकारच्या वृक्षवनस्पतींपासूनच्या मधाचे वर्गीकरण करून मधाचा उपयोग वाढविणारी अशी त्यांची नवनिर्मिती आहे.
दूध : दुभत्या जनावरांच्या आहारात नियमित प्राधान्याने असलेल्या वनस्पतींचा उल्लेख त्याच्या दुधाच्या लेबल / टॅगवर करण्याची संकल्पना त्यांनी मांडली. उदाहरणार्थ, 'कडुनिंबाचा पाला नियमित खाणाऱ्या दुभत्या जनावराचे दूध' असा टॅग, इत्यादि. दुभत्या जनावरांच्या आहारानुसार त्यांच्या दुधाचे महत्त्व वाढविणारी ही नवसंकल्पना पशुवैद्यक, आहारतज्ज्ञ, आयुर्वेदतज्ज्ञ तसेच ग्रामीण उद्योजकता वाढीशी संबंधित अशी आहे.
कॉलिफ्लॉवर स्टेमकाेअर चिप्स : फुलकोबीच्या निरुपयोगी समजून वाया जाणाऱ्या देठापासून (डंठलापासून) खाद्योपयोगी चिप्स (Cauliflower Stemcore Chips) बनविता येतात, हे त्यांनी शोधले.

ऊर्जा विषयक 
 स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह (spontaneous heat energy reserve) : 'स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह' या नवीन ऊर्जा स्रोतावर पुस्तकाचे लेखन करणारे ते सर्वांत पहिले लेखक आहेत. स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी ही जागतिक तापमानवाढीवर अंकुश आणण्यासाठीचा एक उपाय ठरू शकणारा नवीन ऊर्जा स्रोत आहे, हे त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी हे नवीन ऊर्जा स्रोताचे भांडार असल्याचे त्यांनी शाेधले.
 गुरुत्वाकर्षण ऊर्जा चक्र (Gravity energy wheel) : त्यांनी जगातील पहिल्या वेट ऑपरेटेड गुरुत्वाकर्षण ऊर्जा चक्र (Gravity energy wheel) मॉडेलची निर्मिती केली. तिचा उपयोग गुरुत्वाकर्षण ऊर्जेसंबंधित संशोधन कार्यात होणे शक्य आहे. चाकाचे गुरुत्वाकर्षण केंद्र अतिशय कमी प्रमाणात बाह्य ऊर्जा वापरून सतत बदलत ठेवता येऊ शकते व त्यायोगे गुरुत्वाकर्षणाचा फायदा घेऊन चाकर फिरते ठेवता येते, हे त्यांनी या मॉडेलद्वारे दाखविले.

नवनवीन खेळ 
श्रीपाद वैद्य यांनी विविध नवीन खेळांची रचना केली आहे. देश-विदेशात तसेच नवीन खेळांच्या विश्वकोशात या खेळांची नाेंद घेतली गेली आहे.

 दिशा (Disha),
 लकचेस (Luckchase)
 थ्री इन वन रेस (Three in one race)
 खोगोस्का (Khogoska)
 वन इन टेन (One in ten)
 बाॅलपाथर (Ballpather)
 बाउन्सरबास्क (Bouncerbask)
 मेसडेबॉल (Masedeball)
 सिलेजम (Silejum)
 स्पेक्थो (Spekthow)
 बॉलकेन्चे (Ballkenche)
 काइटोस्किल(Kaaitoskill)
बॅट्थ्रोबॉल (Batthroball)
सीडबॉलर (Seedballer)
ट्विनबॅटिंग (Twinbatting)
गणितीय खेळ - मॅथेस्पो (Mathespo)

विक्रम प्राप्त स्पोर्टिंग चॅलेंजेस 
स्पोर्टिंग चॅलेंजेसद्वारे आव्हानात्मक वृत्ती संरचनात्मकतेच्या वाटेवर येण्यास मदत होऊन समाजात शांतीचा मार्ग प्रशस्त होतो. या दृष्टीने महागड्या खेळांपासून वंचित राहिलेले, घरच्या घरी सहज उपलब्ध साधनांद्वारे खेळून जागतिक पातळीवरही आपले काैशल्य दाखवू शकतील अशा विविध स्पोर्टिंग चॅलेंजेसचे महत्त्व त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. अनेक स्पोर्टिंग चॅलेंजेसचे ते ओरिजिनेटर आहेत. खेळभावना प्रोत्साहित करणाऱ्या त्यांच्या राष्ट्रीय व विश्वविक्रमांच्या संदर्भातील विविध चॅलेंजेस जगभरात प्रदर्शित झाली आहेत. उदाहरणादाखल :

 मोस्ट रबर बॅन्ड्ज स्ट्रेच्ड ओव्हर द फेस इन वन मिनिट (Most rubber bands stretched over the face in one minute)
 मोस्ट ड्राइड पीज मुव्ह्‌ड इन वन मिनिट यूजिंग अ स्ट्राॅ (Most dried peas moved in one minute using a straw)
 मोस्ट स्पून्स बॅलेन्स्ड ऑन द फेस (Most spoons balanced on the face)
 द लाँगेस्ट पेपर क्लिप चेन इन ३० सेकंड्स (The longest paper clip chain in 30 seconds)
 फास्टेस्ट पेपर क्लिप चेन इन वन मिनिट (Fastest paper clip chain in one minute)
 फास्टेस्ट काॅइन स्टॅकिंग इन वन मिनिट (Fastest coin stacking in one minute)

नवनिर्मिती 
 इको-इनोव्हेशन्स : त्यांच्या ५०हून अधिक निसर्गमित्र नवनिर्मितींमुळे (Eco-innovations Galore) इ.स. २००९ला त्यांची विक्रमांच्या पुस्तकात नोंद झाली. इको-इनोव्हेशन्सच्या विकासासाठी ते जगातील सर्वात पहिले रेकॉर्ड होल्डर (विक्रमवीर) आहेत.. त्यांनी पर्यावरण हितार्थ शोधलेल्या 'बांडगूळ टेक्निक ऑफ प्लॅन्टेशन', 'ग्रीन बॉक्स अफॉरेस्टेशन टेक्निक', 'सीड आयडाॅल', 'अर्थक्वेक रेजिस्टंट बांबू वॉल' (ज्यात रेतीऐवजी राखेचा पर्याय सुचविला आहे), यासारख्या १००हून अधिक नवसंकल्पनांची नोंद इनोव्हेशन संबंधित डाटाबेसमध्ये झालेली आहे. त्यांनी गाजर गवतातील मीठ सदृश रसायन शोधले.
 मच्छर किडा सापळा (Mosquito Larva Trap) : जनउपयोगाच्या हेतूने त्यांनी एक प्रतिकृतिगत कमखर्चिक, निसर्गमित्र मच्छर किडा सापळा बनवला. ह्यात डासांच्या जीवन चक्राचा उपयोग केला आहे. कोणत्याही प्रकारचे प्रदूषण टाळून, कोणतीही ऊर्जा न वापरता मच्छरांचा बंदोबस्त या सापळ्याद्वारे करता येऊ शकतो हे त्यांनी दाखविले.
युरीन कलेक्शन सेंटर्स : उघड्यावर मूत्रविसर्जनाला आळा घालण्यास उपयोगी तसेच पर्यावरण व मानव हितार्थ ही नवसंकल्पना त्यांनी २०११ सालाच्या आधीच मांडली होती व या नवसंकल्पनेची डाटाबेसमध्येही नोंद झाली. आज अशा प्रकारच्या संकल्पनांचा कचरा व्यवस्थापनात उपयोग होऊ शकतो हा आशावाद वाढत आहे. शेतीसाठी उपयुक्त यूरियाच्या उत्पादनात युरीनचा (मूत्राचा) वापर होऊ शकतो.

निसर्गपूजा (Eco-worship) 
 इकोवर्शिप प्रसार : आराध्य वृक्षांच्या माध्यमातून इकोवर्शिप म्हणजेच निसर्गपूजेचा प्रसार करणारे जगातील पहिले नक्षत्रवन वृक्षारोपण त्यांनी नागपूरात केले. निसर्गाप्रती आदरयुक्त आत्मीयता वाढावी व त्यायोगे निसर्गसंवर्धन घडावे या उद्देशाने आजवर नामस्वरूपात / निर्गुणस्वरूपात असलेल्या निसर्गदत्त या दैवताची सगुणस्वरूपातील मूर्तिपूजा त्यांनी सुरू केली. या निसर्गदत्त निसर्गपूजेद्वारे आपल्या आजूबाजूचा निसर्ग हेच खरे ईश्वराचे स्वरूप असल्याची भावना वृद्धिंगत होऊन निसर्गपूजा संकल्पांच्या माध्यमातून निसर्गसेवा घडते, जी आजच्या काळाची निकडीची आवश्यकता आहे. नक्षत्रवन निसर्गपूजेसंबंधित त्यांच्या विश्वविक्रमामुळे व्यक्तिसापेक्ष अशा आराध्य वृक्षाराेपणाच्या संकल्पनेची जगात ओळख निर्माण झाली. त्यामुळे जगभरात विविध ठिकाणी आराध्य वृक्षाराेपणाला संदर्भ प्राप्त होऊन आपसूकच हातभार लागला.
निसर्गपूजा लेखन : सर्वांना सहज समजावे व अनुकरणातून निसर्ग संरक्षणाचे कार्य सफल होण्यासाठी भगवंताचे अधिष्ठान लाभावे या उद्देशाने त्यांनी निसर्गपूजा पद्धतीचे लेखन केले.

विज्ञान विषयक 
पर्यावरणीय सिद्धान्त : त्यांनी एकूण चार पर्यावरणीय सिद्धान्त मांडले. ते खालीलप्रमाणे :

 पर्यावरणीय सहिष्णुता सिद्धान्त (Theory of Environmental Bearability) : जेव्हा एखाद्या सजीवाचा पर्यावरणीय बदलांशी अल्पकाळ किंवा अल्पप्रभावासाठी साक्षात्कार हाेतो तेव्हा त्या सजीवात या पर्यावरणीय बदलांशी जुळवून घेण्याकरिता अल्प असे बदल घडतात. मात्र असे पर्यावरणीय प्रभाव संपुष्टात येतांच, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेले सजीवांमधील बदलसुद्धा नाहीसे होऊन, तो सजीव पूर्वस्थितीला जातो. असे तेव्हाच घडते जेव्हा हे पर्यावरणीय प्रभाव त्या सजीवाच्या सहिष्णुता क्षमतेच्या मर्यादेचे उल्लंघन करीत नाहीत. उदाहरण : घराबाहेर थंडीत फिरताना हातमोजे घातले नसल्यास हात सुजू शकतात मात्र घरातील उबदार वातावरणात परत आल्यावर हातांची स्थिती पूर्ववत होते.
 पर्यावरणीय प्रतिरोध सिद्धान्त (Theory of Environmental Opposition) : जेव्हा एखाद्या सजीवावर होणारे पर्यावरणीय प्रभाव हे त्याच्या शारीरिक सहिष्णुतेच्या (सहनशीलतेच्या) मर्यादा ओलांडतात तेव्हा हा सिद्धान्त लागू होतो. यात सजीवावर होणारा कोणताही पर्यावरणीय प्रभाव त्या सजीवाच्या सहनशीलतेच्या मर्यादेच्या जास्त प्रमाणात किंवा जास्त वेळाकरिता असतो तेव्हा अशा दीर्घकालीन किंवा तीव्र प्रभावाने सजीवाच्या शरीरावर काही बदल होतात. मात्र यानंतर सजीवाचे शरीर निसर्गतः असा सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न करते, ज्यामुळे पर्यावरणीय प्रभावांनी शरीरावर होणाऱ्या बदलांची स्थिती अगदी विरुद्ध आणि जास्त परिमाणांनी पालटली जाते. उदाहरण : सहनशीलतेपेक्षा जास्त थंडीत पावसात फिरल्यावर थंडी बाधते. यामुळे शरीराचे तापमान कमी होण्याचा तात्पुरता बदल पर्यावरणीय प्रभावाने घडू बघतो मात्र त्यानंतर शरीर सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न करते ज्यामुळे घरी आल्यावर शरीराचे तापमान वाढते व ताप आल्यासारखे होते.
 पर्यावरणीय विनाश सिद्धान्त (Theory of Environmental Destruction) : जेव्हा एखाद्या सजीवावर होणारे पर्यावरणीय प्रभाव हे अतिशय मोठ्या असहनीय प्रमाणात आणि अति दीर्घकाळासाठी (असहनीय काळासाठी) कार्यरत राहतात तेव्हा अशा प्रभावांमुळे सजीवाच्या शरीरावर कायमस्वरूपी बदल होतात व या बदलांना पलटविणारा असा कोणताही परिणामकारक उलट परिणाम सजीवाचे शरीर उत्पन्न करू शकत नाही. उदाहरण : असहनीय हिमलोटात किंवा बर्फाळ प्रदेशातील अतिथंड पाण्यात पडल्यास शरीराचे तापमान कमी होते मात्र ही स्थिती पलटविण्यासाठी शरीर कोणतेही उलट परिणाम उत्पन्न करू शकत नाही.
 पर्यावरणीय सृजन सिद्धान्त (Theory of Environmental Creation) : जेव्हा एखाद्या सजीवाच्या शरीरावर असा पर्यावरणीय प्रभाव पडतो जो अतिशय अल्प प्रमाणात पण परिणामकारक काळासाठी अशा पद्धतीने कार्यरत राहतो, ज्याच्याकडे शरीराचे विशेष ध्यान जात नाही, तेव्हा असा पर्यावरणीय प्रभाव सर्वसाधारण परिस्थितीत सजीवाच्या शरीरावर निश्चित असे बदल घडवितात.  मात्र शरीराकडून यासाठी कोणताही सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न होत नाहीत. उदाहरण : उष्ण प्रदेशातून थंड प्रदेशात किंवा थंड प्रदेशातून उष्ण प्रदेशात स्थानांतरित झालेल्या लोकांच्या वर्णछटेत कालांतराने फरक दिसून येतो. व्यक्तीच्या शरीराचा सतत कपड्यांनी झाकलेल्या भागाचा रंग व कपड्यांनी झाकला नसलेल्या भागाचा रंग यातही तफावत आढळते.
 पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपथी विज्ञान : पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपथी विज्ञान या त्यांच्या संशोधनाअंतर्गत त्यांनी, इलेक्ट्रोपथी विज्ञानात सांगितलेल्या विदेशी वनस्पतींच्या ऐवजी १२८ प्रकारच्या देशी वनस्पतींचा पर्याय शोधला. त्यांचा हा शोध स्थानिक वनस्पतींच्या वृक्षारोपणासोबतच स्थानिक संशोधन व विकासाला चालना देणारा असा होता. श्रीपाद वैद्य हे इलेक्ट्रोपथी विकासाकरिता जगातील पहिले भारतीय इनोव्हेटर / नवनिर्मितीकार ठरले, तसेच इलेक्ट्रोपथीकरिता विश्वविक्रमात नोंद झालेली जगातील पहिली व्यक्ती ठरले.

साहित्य व लेखन विषयक 
 निसर्ग संवर्धनाच्या उद्देशाने श्रीदेव निसर्गदत्तांची निसर्गपूजा पद्धत लेखनस्वरूपात मांडणारे ते जगातील पहिले ज्ञात लेखक आहेत.
 त्यांच्या निसर्गकवितेच्या पुस्तकाच्या लांबच-लांब म्हणजेच ३५५ शब्दांच्या विक्रमी मथळ्याचे ते लेखक आहेत.
 हिंग्लिश (Hinglish) भाषेसाठी विश्वविक्रमात नोंद झालेले ते पहिले कवी आहेत. निसर्ग या विषयावर त्यांनी ३७५१ शब्दांची कविता रचली ज्यात श्रृंगाररस, भक्तिरस, राैद्ररस  इत्यादी सापडतात. लाँगेस्ट पोएम अबाउट नेचर रिटन इन हिंग्लिश (Longest poem about nature written in Hinglish) हा विश्वविक्रम.
 पर्यावरणीय जागृतीकरिता त्यांनी लिहिलेले विविध लेख व कविता नामवंत वृत्तपत्रांमधून प्रसिद्ध झालेल्या आहेत.
 त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आहेत.
 सर्वात लहान (५ अक्षरांचा एकच शब्द) इच्छापत्राचे लेखन करण्याचा विक्रम त्यांनी रचला आहे.
 नवीन शब्दरचना : विकासावलंबी, सेवासमृद्ध
 नवीन सुविचार : एकसारखे संरचनात्मक प्रयत्न हे स्वतःच एक निर्णय असतात.

कला विषयक 
'कॉईन स्टॅकिंग आर्ट' या कलाप्रकारात त्यांनी विविध प्रयोग यशस्वी केले ज्याची नोंद विविध विक्रमस्वरूपात झाली. जगातील सर्वात वेगवान स्टॅकिंग म्हणजेच एका मिनिटात ७३ नाणी स्टॅक करण्याचा विक्रम त्यांच्या नावे आहे. त्यांनी कॉईन स्टॅक्ड उभी थ्री-डी शब्दरचना (Vertical 3D coin structure of 'HI' - LBR 2019), श्री गणेश स्वरूपाची रचना,  इत्यादी सारख्या नवनिर्मितींची सुरुवात करून या कलेला प्रसारित करण्याचा प्रयत्न केला.

इतर सहभाग व सहयोग 
पर्यावरण वाहिनी सदस्य : मार्च १९९३ पासून पुढील दोन वर्षांच्या काळात ते नागपूर जिल्हा पर्यावरण वाहिनी (पर्यावरण व वन मंत्रालय, भारत सरकार) या समितीचे मानद सदस्य होते.या काळात त्यांनी पर्यावरण संवर्धनाकरिता, विशेषतः जल प्रदूषण कमी करण्याकरिता भरीव कार्य केले.
 युनायटेड नेशन्स एनव्हायर्नमेंट प्रोग्राम (UNEP)च्या जागतिक पर्यावरण दिवस (World Environment Day) कार्यक्रमातील संकल्प सहभागाबद्दल त्यांना प्रशस्तिपत्रे मिळाली आहेत.
 पर्यावरण व शिक्षण क्षेत्राशी संबंधित सेवाभावी संस्थांच्या कार्यात त्यांचा मोलाचा सहयोग राहिला.
 पर्यावरणहितार्थ शाकाहार, जीवदया व निर्व्यसनी राहणीमानाचे ते पुरस्कर्ते आहेत.
 'फ्रेंडलिएस्ट डे ऑफ द इयर' या विश्वविक्रमासाठी त्यांना सहभाग प्रमाणपत्र प्राप्त आहे.
 मोझिला सर्टिफिकेट ऑफ थँक्स टू हेल्प सेट अ वर्ल्ड रेकाॅर्ड (१७ जून २००८)
 नॅशनल जिओग्राफिक - द ग्रेट नेचर प्रोजेक्ट यांच्या 'लार्जेस्ट ऑनलाईन फोटो अल्बम ऑफ ॲनिमल्स' या विश्वविक्रमात सहभाग
मोस्ट 'टाईम्स ऑफ इंडिया - नागपूर एडिशन' न्यूजपेपर्स कलेक्टेड इन वन इयर (Most 'Times of India - Nagpur Edition' newspapers collected in one year)  हा नाविन्यपूर्ण मथळ्यांची पाने संकलनाचा विश्वविक्रम (वर्षभरात २१५ पाने).
 'सेल्फी विथ ट्री काॅन्टेस्ट - २०१६' या राष्ट्रीय विक्रम प्राप्त कार्यात वृक्षारोपण करून सहभाग
२०१८ सालच्या गिनीज बुक ऑफ रेकॉर्ड्स मधील अमेझिंग बॉडीज् (Amazing Bodies) या स्तंभात त्यांच्या नावाची नोंद आहे.
ते विक्रमांचे शतक नोंदविणारे पहिले नागपूरकर ठरले आहेत (The first Nagpurian to become the centurion of records). पर्यावरणीय मानव विकासाचा संदेश देणारे अशा प्रकारचे हे जगातील पहिलेच विक्रमी शतक आहे.

पुरस्कार 
 भारत गौरव ॲवार्ड
 बेस्ट सिटिझन ऑफ इंडिया ॲवार्ड
 भारत ज्योति पुरस्कार
 विशेष सेवा सन्मान 
 हूज हू इन द वर्ल्ड
स्टार २०२०

श्रीपाद वैद्य यांची जीवनी प्रकाशित झालेली पुस्तके 
 हूज हू इन द वर्ल्ड - २६वी आवृत्ती - २००८
 हूज हू इन द वर्ल्ड - २७वी आवृत्ती - २००९
 हूज हू इन द वर्ल्ड - २८वी आवृत्ती - २०१०
 हूज हू इन सायन्स ॲन्ड इंजिनियरिंग - ११वी आवृत्ती - २०१०
 हूज हू इन द वर्ल्ड - ३०वी आवृत्ती - २०१२
 हूज हू इन द वर्ल्ड - ३१वी आवृत्ती - २०१३
 हूज हू इन द वर्ल्ड - ३२वी आवृत्ती - २०१४
 हूज हू इन द वर्ल्ड २०१६
 हूज हू इन सायन्स ॲन्ड इंजिनियरिंग २०१६
 हूज हू इन द वर्ल्ड २०२०

संदर्भ 

पर्यावरणवादी
मराठी लोक
नवनिर्मितीकार
इ.स. १९६९ मधील जन्म
हयात भारतीय व्यक्ती
मराठी व्यक्ती
महाराष्ट्रातील व्यक्ती