जुने भारतीय चलन

मुगल काळापासून ते भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत, खालील प्रकारचे चलन अस्तित्वात होते. सगळ्यात छोटे चलन हे फुटकी कवडी होते. त्यानंतर कवडी, दमडी, पै ,ढेला, पैसा, आणा व रुपया असे चलनाची किंमत वाढत जात होती. खाली त्याबाबतचा तक्ता दिला आहे-

शिवाजी महाराजांच्या आधी, शिवाजी महाराजांच्या काळी आणि शिवाजी महाराजांच्या कालोत्तर व्यवहारात असलेल्या चलनांचा शब्दकोष -
 अटका, अडका- सुपारी
 अटीचा रुपया- आटविण्यास योग्य, खराब झालेला रुपया
 अदवानी- होनाचा प्रकार
 अधेला- अर्धा पैसा
 अधेली- अर्धा रुपया
 अर्दी- एक पै
 अलिबागी- आंग्रे यांचा रुपया
 अशरफी- अश्रफी, एक सोन्याचे नाणे, मोहर, झेराफिन या पोर्तुगीज शब्दाचा अपभ्रंश
 अहमदी- टिपू सोन्याचा होन
 आगुदान- देवगिरिच्या यादवांचे सुवर्णाचे नाणे
 आसू- देवगिरीच्या यादवांचे एक चांदीचे नाणे
 इटावप्रत- इटावा येथील रुपया
 इभ्रामी- इब्राहीम आदिलशहाचा होन
 उदानका- पैसा
 एकेरी- दक्षिणेकडील होन
 कची ठेली- तडे गेलेला, तुटका , पुसट रुपया
 कंठी रुपया- नीळकंठी रुपया
 कपर्दक, कपर्दिका-कवडी
 कलदार- इंग्रजी शिक्क्याचा सूरत येथील रुपया
 कलेकरी- कलदार रुपया
 कामील- होनाचा एक प्रकार
 कावेरीपाक- एक होन प्रकार
 कार्षापण- जुन्या काळातिल नाणे
 खुर्दा- मोड
 खुळा पैसा- दक्षिणेतील तांब्याचे नाणे, ७०० खुळे पैसे= १  रुपया
 गंजीकोट- गंजीकोट येथील चलन
 गबर, गंभर, गंभार, - एक सोन्याचे नाणे
 गिनी- इंग्लंडमधील एक सोन्याचे नाणे
 गिन्नी- हिन्दुस्थानातील एक आणा किमतीचे नाणे
 घुला- पिवळसर रंगाची मोठी कवडी
 चकार, चकारा, चकारी- चवला, दोन आण्याचे नाणे
 चक्रम- दक्षिणेतील एक सुवर्ण नाणे
 चतरसिंगी रुपया- पुणे येथील चतुशृंगी रुपया
 चवल, चवली- दोन आण्याचे नाणे
 चाम- सुवर्ण नाणे
 चाल- एक नाणे
 चौली- चवली
 दुणेली- एक आणे किमतीचे नाणे 
 छदाम- एका पैशाचा एक चतुर्थांश, दोन दमड्या, सहा दाम
 जडमोल- होन प्रकार
 जमखंडी, जमसिरी, जमसेरी - होनाचा एक प्रकार
 जहाजानी पंचमेळ रुपया- रुपयाचा एक प्रकार
 जुनथर- जुने चलनातील नाणे
 जुल्फकारी, झुल्पकारी- हैद्राबादचा रुपया. यावर तरवार चिन्ह असते
 जैफ- पुसट, गुळगुळीत झालेली किंवा कातरलेली नाणी. ही पोत्यास किंवा सरकारी तिजोरित
 टाक- चांदीचा रुपया
 टाली- आठ आणे, अधेली
 टोली- पैश्याचा आठवा हिस्सा
 तांग- सोळा पयांचे एक चलन, आणेली
 ताट- पुतळी, अजमासे पांच रुपये किमतीचे सोन्याचे नाणे
 तांबली-तांब्याचे एक क्षुद्र नाणे
 तिवल- दीड आणा
 दुवल- एक आणा
 दुवली- आणेली
 तिरकी- एक पै, रुका
 तुरू- एक प्रकारचे नाणे
 दमडी- पैशाच्या चौथ्या हिश्श्याचे किंवा दहा बारा कवड्यांच्या किमतीचे नाणे
 दाभोळीलारी- दाभोळ बंदर टांकसाळीत पडलेले आदिलशाही चांदीचे नाणे. याचा आकार स्त्रियांच्या हेअर पिनसारखा होता
 दाम- एक तांब्याचे नाणे=१/६ छदाम
 दिडकी- एक पैसा, दीड दुगाणी नाणे
 दिरम, दिरिम- दोन आणे किमतीचे चांदीचे नाणे
 दुकंडा- दोन कवड्यांचे चलन
 दुगनी- तांब्याचे जुने नाणे
 दुगाणी- अर्धा पैसा
 दुदांडी- दोन समांतर रेषा असलेली पेशवाई शिवराई
 दुकार- एक आणा
 दुडु- पैशाच्या एक चतुर्थांश किमतीचे नाणे
 दुवल- रुपयाचा सोळावा भाग
 दुवली- आणेली
 दोकडा- गुजराथमधील नाणे परिमाण
 धरण- सम्मुचयाने नऊ आणे, पाव होन
 नासरी- अर्धी दमडी
 निमती- अधेली, आठ आणे
 निष्क- एक सोन्याचे नाणे, चार रुपये किंमतीचे एक परिमाण
 पचकी- दमडीच्या किंमतीचे एक तांब्याचे नाणे
 पताक- एक रुप्याचे नाणे
 पाई- पै
 पागोडा- मद्रासमधील सोन्याचे नाणे
 पाची- पांच रुपये किमतीचे सोन्याचे नाणे
 पार्दाव- पोर्तुगीज नाणे
 पावणा- पाव आणा
 पावला, पावली- रुपयाचा एक चतुर्थांश, चार आणे किंमतीचे नाणे
 पै- आण्याचा बारावा भाग
 पैसा- आण्याचा चौथा भाग, एक तांब्याचे नाणे
 पोवन- साॅच्हरीन नावाचे सोन्याचे नाणे
 पुतळी- हिन्दुस्तानात चलनात असलेले प्राचीन ग्रीक रोमन नाणे
 फनम- दक्षिणेतील चांदीचे किंवा सोन्याचे एक लहान नाणे
 फसकी- फांसा असलेली पुतळी
 फाटा, फांटा- रुपयाचा सोळावा भाग, आणा
 बेल- अर्धा आणा
 बोडी- वीस कवड्यांचे एक नाणे
 ब्याळ- अर्धा आणा
 मुयेद- अट्ठावीस रुपये किमतीचे एक नाणे
 मोहर- सोन्याचे एक तोळा वजनाचे नाणे
 म्वार- मोहर
 रयाल- एक चांदीचे नाणे
 रुका, रुक्का- आण्याचा बारावा भाग
 रुपया- सोळा आणे किंमतीचे चांदीचे नाणे
 रुब- चार पै
 रुबल- रूस देशातील दीड रुपया किंमतीचे एक नाणे
 रेवती- अधेली, अर्धा रुपया
 रेस- आण्याचा २५वा व रुपयाचा ४००वा भाग, एक पोर्तुगीज नाणे
 लहारी, लारी, लाहरी, लाहारी- तीन आणे किंमतीचे एक चांदीचे स्त्रियांच्या हेअर अहमदी पिन सदृश्य आदिलशाही नाणे
 लोही- मोहर, सोन्याचे नाणे
 शाईपैसा- शाही पैसा
 शिवराई- शिवाजीने पाडलेली सोन्याची व तांब्याची नाणी
 शिवाई- शिवराई होन
 शेटवाई, मोहर- सावकाराने पाडलेली मोहर
 शेणी- दूंडा, ढबू पैसा
 सणी- सजगनी, ढबू पैसा, दोन पैसे
 सन्या- अर्धा आणा
 सप्तगनी, सप्तगाणी- दुंडा पैसा
 सकरीन- आठ आणे किंमतीचे आणे
 सजगनी, सणी, ससगणी, ससगाणी- ढबू पैसा
 सापिका- दीड रुका किंमतीचे तांब्याचे नाणे
 होन- सोन्याचे साधारण साडेतीन रुपये किंमतीचे नाणे
भारतीय चलनव्यवस्था*/ मुघल काळ **/स्वातंत्र्यपूर्व काळ

या चलनांवर आधारित म्हणी, वाक्प्रचार व गाणी

मराठी
 कवडी एक खर्चिता देशी हार मुक्ताफळाहो - देवीच्या आरतीमधील ओळ
 दातांवर मारायला फुटकी कवडी नाही.
 दीड दमडीचा नाही पण गोष्टी पहा याच्या. - संवाद
 नाही खर्चिली कवडी दमडी, नाही वेचला घाम - मराठी गाणे, 'जगाच्या पाठीवर' मराठी चित्रपट

हिंदी
 एक फूटी कौडी नही दूंगा - (हिंदी चित्रपटातील डायलॉग)
 चमडी जाय पर दमडी न जाय ‌- एक हिंदी म्हण
 ढेलेका काम नही करता वो, सिर्फ बैठके खाता है| 
 पाई पाई (पै) का हिसाब लूंगा -

भारतीय चलनांवरील मराठी पुस्तके
 महाराष्ट्रातील चलनाचा इतिहास (पद्माकर प्रभुणे)

अधिक वाचन
 हिंदी विक्शनरीवर कौडी (कवडी) बाबत माहिती.