राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळ

राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळ किंवा राष्ट्रीय डेरी विकास बोर्ड (लघुरूप:NDDB) ही एक भारतीय संसदेने स्थापन्न केलेली वैधानिक संस्था आहे. हे मंडळ भारत सरकारच्या मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालयाच्या अधिपत्याखाली येते. याचे मुख्य कार्यालय आणंद, गुजरात येथे असून देशभरात प्रादेशिक कार्यालये आहेत. NDDBच्या उपकंपन्यांमध्ये 'इंडियन डेअरी मशिनरी कंपनी लिमिटेड', 'मदर डेअरी' आणि 'इंडियन इम्युनोलॉजिकल लिमिटेड, हैदराबाद' यांचा समावेश आहे. उत्पादक संस्थांना वित्तपुरवठा आणि सहकार्य देण्यासाठी या मंडळाची स्थापना करण्यात आली. या मंडळाचे कार्यक्रम आणि उपक्रम शेतकरी सहकारी संस्थांना बळकटी देण्यासाठी आणि अशा संस्थांच्या वाढीस अनुकूल असलेल्या राष्ट्रीय धोरणांना अमलात आणण्यास बांधील असतात. सहकारी तत्त्वे आणि सहकारी धोरणे मंडळाच्या प्रयत्नांसाठी मूलभूत आहेत.

इतिहास 
या मंडळाची स्थापना डॉ वर्गीस कुरियन यांनी केली होती. कैरा कोऑपरेटिव्ह मिल्क प्रोड्युसर्स युनियन (अमूल)च्या यशाचा भारताच्या इतर भागांमध्ये विस्तार करण्यासाठी भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान स्वर्गीय लाल बहादूर शास्त्री यांची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी, इ.स. १९६५ मध्ये राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ (NDDB) तयार करण्यात आले.

या मंडळाने शेतकऱ्यांचे कौशल्य आणि ताकद व्यावसायिक व्यवस्थापनासोबत जोडून दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांच्या बाजारपेठा यशस्वीपणे काबीज केल्या आणि मेहनत व सेवांसह शेतकऱ्यांच्या गुंतवणुकीला पाठिंबा दिला. या मिशनचे मोठे यश जागतिक बँकेने वित्तपुरवठा केलेल्या 'ऑपरेशन फ्लड' द्वारे प्राप्त झाले. ऑपरेशन फ्लड हे १९७० ते १९९६ पर्यंत एकूण २६ वर्षे कार्यरत होते आणि भारताला जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक बनवण्यास जबाबदार होते. हे ऑपरेशन दुधाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी आणि ग्राहकांना रास्त भाव मिळवून देण्यासाठी सुरू करण्यात आले होते.

NDDB ने आता १,१७,५७५ दुग्ध सहकारी संस्थांना आनंद पॅटर्न नावाने एकत्रित केले आहे, ज्याने ग्राम सोसायटीला त्रिस्तरीय संरचनेत राज्य फेडरेशनशी जोडले आहे. NDDB ने आपली योजना २०१०ला चार महत्त्वाच्या दृष्टीकोन डोळ्यासमोर धरून लॉन्च केली: गुणवत्तेची हमी, उत्पादकता वाढ, संस्था उभारणी आणि राष्ट्रीय माहिती.

इ.स. २०१२ मध्ये, राष्ट्रीय डेअरी योजना (NDP) कार्यक्रमांतर्गत, NDDB ने पंजाबसह १४ प्रमुख दूध उत्पादक राज्यांमधील तब्बल ४०,००० गावांना लक्ष्य करून दुग्ध व्यवसायाला चालना देण्यासाठी योजना सुरू केल्या होत्या. या राज्यांमधील सुमारे २.७ दशलक्ष दुभत्या जनावरांना यात समाविष्ट करण्याचे या प्रकल्पाचे उद्दिष्ट होते.

सन २०२० मध्ये, राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाने महाराष्ट्र सरकारसोबत काम करण्यास सुरुवात केली आणि महाराष्ट्रातील विदर्भ आणि मराठवाडा प्रांतातील लहान आणि सीमांत दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांसह 'विदर्भ आणि मराठवाडा डेअरी विकास प्रकल्पांसाठी' योजना राबविण्यास मदत केली आणि उत्पन्न वाढवणारे उपक्रम तयार केले. NDDBच्या पुढाकाराने ९१,०००हून अधिक शेतकऱ्यांना रास्त विक्री किंमत देऊन त्यांच्या उत्पन्नात वाढ केली आहे. NDDB, त्याच्या उपकंपनी मदर डेअरीद्वारे, प्रदेशातील शेतकऱ्यांना चांगला मोबदला देऊन ग्रामीण समृद्धीचे मोठे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी दूध खरेदी पायाभूत सुविधांची स्थापना केली. विदर्भ आणि मराठवाडा हे सर्वात जास्त दुष्काळग्रस्त प्रदेश आहेत, ज्यामुळे हे प्रदेश शेतीच्या दृष्टीने संकटात आहेत. त्यामुळे अशा प्रतिकूल हवामानातील दुग्धव्यवसायामुळे शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेचे अतिरिक्त स्रोत निर्माण होऊ शकतात. दूध उत्पादकांसाठी दुग्धव्यवसाय हे शाश्वत उपजीविकेचे स्रोत बनवणे आणि गरिबी निर्मूलन करणे हे एक मोठे उद्दिष्ट आहे आणि दुग्धविकासाला चालना देण्यासाठी NDDB आणि महाराष्ट्र सरकार यांच्यात २०१३ मध्ये MOU करण्यात आला. नोव्हेंबर २०२० पर्यंत, या प्रकल्पांतर्गत, १,४५४ मिल्क पूलिंग पॉईंट्स (MPPs) वरून दररोज सरासरी १८५,००० लिटर दुधाची खरेदी केली जाते आणि सुमारे ४० शहरांमधील 2,350हून अधिक दूध बूथ फ्रँचायझी आउटलेट आणि किरकोळ विक्रेत्यांना उत्पादने पुरवली जात आहेत. महाराष्ट्र. या उपक्रमांतर्गत, विदर्भातील अमरावती, यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, चंद्रपूर आणि बुलढाणा आणि मराठवाड्यातील नांदेड, उस्मानाबाद, लातूर आणि जालना या 10 जिल्ह्यांतील सुमारे 2,503 गावांमध्ये राहणाऱ्या दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांकडून दूध खरेदी केले जात आहे. एक पारदर्शक प्रणाली सुनिश्चित करण्यासाठी आणि ताब्यात आणि संकलनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी, इलेक्ट्रॉनिक वजन/चाचणी सुविधा स्थापित केली आहे जिथे शेतकरी त्यांच्या ओतलेल्या दुधाचे वजन, गुणवत्ता परिणाम आणि मूल्य पाहू शकतात आणि प्रत्येक शेतकऱ्याला संगणकीकृत मुद्रित स्लिप दिली जाते आणि त्यांना त्यांची देयके थेट त्यांच्या बँक खात्यात मिळवा. सध्या, जवळपास ३०% सभासद महिला आहेत आणि त्यांचा सहभाग वाढवण्यासाठी संस्था पुढाकार घेत आहे. ग्राहकांसाठी द्रव दुधाव्यतिरिक्त, मदर डेअरीने दही, मिष्टी डोई/दही, ताक दूध, तडका छास यांसारखी दुधाची अनेक पर्यायी उत्पादने देखील बाजारात आणली होती . तूप, ऑरेंज बर्फी, मिठाई, फ्लेवर्ड मिल्क, मिल्क शेक, टेट्रा लस्सी, लस्सी फ्रेश, आइस्क्रीम, बटर, पनीर, चीज, डेअरी व्हाईटनर, UHT मिल्क, यूएसटी क्रीम, सफाल उत्पादने आणि धारा खाद्यतेल जे उत्पन्नाला पूरक आहेत. शेतकरी आणि त्याच्या दैनंदिन मूल्यवर्धित उत्पादनांची विक्री अंदाजे 6,800 किलोपर्यंत पोहोचली आहे.

ऑक्टोबर २०२० मध्ये, राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळाने (NDDB ने) आणंद जिल्ह्यातील मुजकुवा डेअरी कोऑपरेटिव्ह सोसायटी (DCS) येथे खत व्यवस्थापन उपक्रम सुरू केला, ज्यामध्ये दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांनी त्यांच्या घरामागील अंगणात बायोगॅस संयंत्रे बसवली आहेत. स्वयंपाकासाठीच्या बायो-गॅस व्यतिरिक्त, या बायोगॅस प्लांट्समधून तयार होणारी बायो स्लरी देखील प्रामुख्याने शेतकरी स्वतःच्या शेतात वापरतील आणि अतिरिक्त बायो स्लरी इतर शेतकऱ्यांना विकता येईल किंवा सेंद्रिय खतांमध्ये रूपांतरित करता येईल.

इ.स. २०२० मध्ये, अधिक राज्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी NDDBच्या योजनांच्या अनुषंगाने, नव्याने स्थापन झालेल्या केंद्रशासित प्रदेशात दुग्धव्यवसाय आणि ग्रामीण जीवनमानाला चालना देण्यासाठी लडाख प्रशासनासोबत सामंजस्य करार करण्यात आला.

इतर उपक्रम 
एका नाविन्यपूर्ण दृष्टिकोनातून, NDDB ने ऑल इंडिया रेडिओ (AIR)च्या सहकार्याने रेडिओ संवाद - विदर्भ आणि मराठवाडा विभागातील दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी रेडिओवरील जागरूकता मालिका सुरू केली. ही मालिका दर मंगळवार आणि शुक्रवारी ३० मिनिटांसाठी प्रसारित होते. नागपूर, जळगाव, औरंगाबाद, उस्मानाबाद आणि नांदेड रेडिओ स्टेशनवरून दुग्धव्यवसाय आणि पशु व्यवस्थापनाशी संबंधित विषयांवर प्रसारित होणारे भाग वैज्ञानिक आणि त्या विषयातील तज्ज्ञ हे सत्र आयोजित करतात. याचा चांगला फायदा दुग्ध उत्पादक शेतकरी आणि पशुपालकांना झाला.

संदर्भ 

भारतातील दुग्धव्यवसाय
भारतीय वैधानिक संस्था
शेतीपूरक व्यवसाय