गुप्तहेर

हेरगिरी करणाऱ्या व्यक्तीला गुप्तहेर म्हणतात. हेरगिरी म्हणजे गुप्त किंवा गोपनीय माहिती उघड न केलेल्या स्त्रोतांकडून मिळवणे किंवा मूर्त फायद्यासाठी माहिती धारकाच्या परवानगीशिवाय ती उघड करणे.

सरकार, कंपनी, गुन्हेगारी संस्था किंवा स्वतंत्र ऑपरेशन यांच्या सेवेत असणारी कोणतीही व्यक्ती किंवा हेरगिरी करणारी टोळी (हेरांचा एक सहयोगी गट) हेरगिरी करू शकते. ही प्रथा गुप्त आहे, कारण ती व्याख्येनुसार अनिष्ट आहे. काही परिस्थितींमध्ये, ते कायद्याच्या अंमलबजावणीचे कायदेशीर साधन असू शकते आणि इतरांमध्ये, ते बेकायदेशीर आणि कायद्याद्वारे दंडनीय असू शकते.

हेरगिरी अनेकदा सरकारी किंवा व्यावसायिक चिंतेच्या संस्थात्मक प्रयत्नांचा भाग असते. तथापि, हा शब्द लष्करी हेतूंसाठी संभाव्य किंवा वास्तविक शत्रूंवर राज्य हेरगिरीशी संबंधित आहे. कॉर्पोरेशनचा समावेश असलेली हेरगिरी औद्योगिक हेरगिरी म्हणून ओळखली जाते.

लक्ष्यित संस्थेबद्दल डेटा आणि माहिती गोळा करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे तिच्या श्रेणींमध्ये घुसखोरी करणे. हे गुप्तहेराचे (हेरगिरी एजंट) काम आहे. हेर नंतर शत्रू सैन्याचा आकार आणि ताकद यासारखी माहिती परत करू शकतात. ते संघटनेतील असंतुष्टांना देखील शोधू शकतात आणि त्यांना पुढील माहिती देण्यासाठी किंवा दोष दाखवण्यासाठी प्रभावित करू शकतात.

संकटकाळात हेर तंत्रज्ञानाची चोरी करतात आणि शत्रूची विविध प्रकारे तोडफोड करतात. काउंटर इंटेलिजन्स म्हणजे शत्रूची हेरगिरी आणि गुप्तचर माहिती गोळा करणे याला आळा घालण्याची प्रथा. जवळपास सर्व राष्ट्रांमध्ये हेरगिरीबाबत कठोर कायदे आहेत आणि पकडले गेल्याची शिक्षा अनेकदा कठोर असते. तथापि, हेरगिरीद्वारे मिळणारे फायदे अनेकदा इतके मोठे असतात की बहुतेक सरकारे आणि अनेक मोठ्या कंपन्या त्याचा वापर करतात.

इतिहास 
प्राचीन काळापासून हेरगिरीला लष्करी घडामोडींमध्ये महत्त्व म्हणून ओळखले जाते.

सर्वात जुना ज्ञात वर्गीकृत दस्तऐवज हा राजा हमुराबीच्या दरबारात राजनयिक दूताच्या वेशात एका गुप्तहेराने तयार केलेला अहवाल होता, जो सुमारे १७५० ईसापूर्व मरण पावला होता. प्राचीन इजिप्शियन लोकांकडे एक विकसित गुप्त सेवा होती आणि हेरगिरीचा उल्लेख इलियड, बायबल आणि अमरना पत्रांमध्ये तसेच ओल्ड टेस्टामेंट, द ट्वेल्व स्पाईजच्या कथेत त्याच्या रेकॉर्डिंगमध्ये आहे.

हेरगिरी ग्रीको-रोमन जगातही प्रचलित होती, जेव्हा हेर नागरी सेवांमध्ये निरक्षर विषयांना कामावर ठेवत असत.

हेरगिरी आणि बुद्धिमत्तेची युद्ध तसेच शांततेत मध्यवर्ती भूमिका आहे हा प्रबंध प्रथम द आर्ट ऑफ वॉर आणि अर्थशास्त्रामध्ये प्रगत झाला. मध्ययुगात युरोपियन राज्यांनी उत्कृष्ट कामगिरी केली ज्याला नंतर प्रति-विद्रोह असे म्हटले गेले, जेव्हा पाखंडी मताचा नायनाट करण्यासाठी कॅथोलिक चौकशीचे आयोजन केले गेले. मध्यवर्ती संघटित सामूहिक चौकशी आणि तपशीलवार रेकॉर्ड ठेवण्याद्वारे चौकशी चिन्हांकित केली गेली. पुनर्जागरण काळात युरोपीय राज्यांनी कोडब्रेकर्सना वारंवारता विश्लेषणाद्वारे बुद्धिमत्ता मिळविण्यासाठी निधी दिला. नवनिर्मितीच्या काळात पाश्चात्य हेरगिरी मूलभूतपणे बदलली जेव्हा इटालियन शहर-राज्यांनी गुप्तचर माहिती गोळा करण्यासाठी राजधानी शहरांमध्ये निवासी राजदूत बसवले. रेनेसाँ व्हेनिस हे हेरगिरीचे इतके वेड लागले होते की सुरक्षेसाठी नाममात्र जबाबदार असलेल्या दहाच्या कौन्सिलने कुत्र्याला सरकारी अभिलेखागारांचा मोकळेपणाने सल्ला घेण्याची परवानगीही दिली नाही.

आजच्या काळात हेरगिरी 
आज गुप्तहेर संस्था बेकायदेशीर अंमली पदार्थांचा व्यापार आणि दहशतवादी तसेच राज्यकर्त्यांना लक्ष्य करतात. 2008 आणि 2011 दरम्यान, युनायटेड स्टेट्सने चीनसाठी हेरगिरी करण्याचा प्रयत्न केल्याबद्दल किमान 57 प्रतिवादींवर आरोप लावले.

बुद्धिमत्ता सेवा विशिष्ट बुद्धिमत्ता संकलन तंत्रांना इतरांपेक्षा महत्त्व देतात. उदाहरणार्थ, पूर्वीच्या सोव्हिएत युनियनने खुल्या स्त्रोतांमधील संशोधनापेक्षा मानवी स्त्रोतांना प्राधान्य दिले, तर युनायटेड स्टेट्सने SIGINT आणि IMINT सारख्या तांत्रिक पद्धतींवर जोर दिला आहे. सोव्हिएत युनियनमध्ये, राजकीय (KGB) आणि लष्करी बुद्धिमत्ता (GRU[8]) दोन्ही अधिकाऱ्यांना त्यांनी नेमलेल्या एजंटच्या संख्येवरून ठरवले जात असे.

एखाद्या राष्ट्राचे हेरगिरीचे प्रयत्न आणि ज्ञानाचा वापर इतर देशांकडून त्यांच्या गुप्तचर कर्मचाऱ्यांना नेमून केला जातो. युनायटेड अरब अमिराती हा या तंत्रावर अवलंबून असलेल्या प्रमुख देशांपैकी एक आहे, जिथे त्यांनी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा एजन्सीचे माजी कर्मचारी आणि व्हाईट हाऊसच्या दिग्गजांना कामावर घेतले आहे. अमिरातीचे पूर्वीचे प्रतिस्पर्धी राष्ट्र कतार, तेथील राजघराण्यांना आणि अगदी फिफा अधिकाऱ्यांना हॅक करण्यासाठी काही एजंटना नियुक्त केले होते. इतरांना इतर सरकारे, मानवाधिकार कार्यकर्ते, सोशल मीडिया समीक्षक आणि अतिरेकी यांच्यावर पाळत ठेवण्यास सांगण्यात आले. तथापि, अमेरिकन लोकांचा वापर करून UAEच्या हेरगिरीच्या प्रयत्नांचा वापर माजी फर्स्ट लेडी मिशेल ओबामा यांच्यासह अमेरिकेलाच लक्ष्य करण्यासाठी केला गेला.

कादंबरी आणि चित्रपटांमध्ये 
कादंबरीकार आणि चित्रपट निर्मात्यांसाठी हेर हे फार पूर्वीपासून आवडते विषय आहे. इंग्लिश कादंबरीकार रुडयार्ड किपलिंगचे किम हे हेरगिरी साहित्याचे प्रारंभिक उदाहरण आहे, ज्यामध्ये 19व्या शतकातील मध्य आशियातील यूके आणि रशिया यांच्यातील ग्रेट गेममध्ये गुप्तचर एजंटच्या प्रशिक्षणाचे वर्णन आहे. 1821 मध्ये लिहिलेली जेम्स फेनिमोर कूपरची क्लासिक कादंबरी, द स्पाय, जी क्रांतिकारी युद्धादरम्यान न्यू यॉर्कमधील एका अमेरिकन गुप्तहेरबद्दल याहूनही पूर्वीची काम होती.

20 व्या शतकातील अनेक हेर घोटाळ्यांदरम्यान, राष्ट्रीय गुप्तहेर संस्था आणि डझनभर वास्तविक गुप्त एजंट्सबद्दल बरीच माहिती सार्वजनिकपणे प्रसिद्ध झाली. या खळबळजनक कथांनी एखाद्या व्यवसायात सार्वजनिक हित निर्माण केले जे मोठ्या प्रमाणात मानवी हितसंबंधित बातम्यांच्या रिपोर्टिंगच्या मर्यादेबाहेर होते, त्यांच्या कामात अंतर्भूत असलेल्या गुप्ततेचा नैसर्गिक परिणाम. रिक्त जागा भरण्यासाठी, गुप्त एजंटची लोकप्रिय संकल्पना 20 व्या आणि 21 व्या शतकातील काल्पनिक कथा आणि चित्रपटाद्वारे मोठ्या प्रमाणात तयार केली गेली आहे. तथापि, व्हॅलेरी प्लेम सारख्या आकर्षक आणि मिलनसार वास्तविक जीवनातील एजंटना गंभीर काल्पनिक कथांमध्ये कमी रोजगार मिळतो. काल्पनिक गुप्त एजंट बहुतेकदा एकटा असतो, कधी कधी अनैतिक असतो - समाजाच्या दैनंदिन मर्यादांच्या बाहेर कार्यरत असलेला एक अस्तित्ववादी नायक. एकाकी गुप्तहेर व्यक्तिमत्त्वे 1920च्या दशकापासून आजपर्यंत चांगली विक्री झालेल्या एकाकी खाजगी अन्वेषक पात्र कसे लिहायचे हे आधीच माहित असलेल्या लेखकांसाठी सोयीचे एक स्टिरियोटाइप असू शकते.

जॉनी फेडोराने शीतयुद्धाच्या सुरुवातीच्या हेरगिरीचा एक काल्पनिक एजंट म्हणून लोकप्रियता मिळवली, परंतु त्या संघर्षादरम्यान गुप्तचरांनी तयार केलेल्या अनेक गुप्तचर पात्रांपैकी जेम्स बाँड सर्वात व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी आहे. त्याच्या कमी विलक्षण प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये ले कॅरेचा जॉर्ज स्माइली आणि मायकेल केनने खेळलेला हॅरी पामर यांचा समावेश आहे.

स्पाय बँडवॅगनवर उडी मारून, इतर लेखकांनी देखील पुरुष नायक असलेल्या इतर कादंबऱ्यांच्या तुलनेत, अधिक ग्राफिक अ‍ॅक्शन आणि सेक्स असलेल्या द बॅरोनेस सारख्या स्त्री हेरांना नायक म्हणून वैशिष्ट्यीकृत केलेल्या गुप्तचर कथांबद्दल लिहायला सुरुवात केली.

परफेक्ट डार्क, गोल्डनआय 007,नो वन लिव्हज फॉरएव्हर 1 आणि 2 आणि मेटल गियर मालिका यांसारख्या गेममध्ये स्पाय फिक्शनने व्हिडिओ गेमच्या जगात देखील प्रवेश केला आहे.

हेरगिरीने विनोदी चित्रणांमध्येही प्रवेश केला आहे. 1960च्या दशकातील टीव्ही मालिका गेट स्मार्ट, 1983 मधील फिन्निश चित्रपट एजंट 000 आणि डेडली कर्व्स आणि जॉनी इंग्लिश चित्रपट ट्रायॉलॉजी एका अयोग्य गुप्तहेराचे चित्रण करते, तर 1985 मधील स्पाईज लाइक अस या चित्रपटात सोव्हिएत युनियनला पाठवलेल्या कोणत्याही तेजस्वी पुरुषांच्या जोडीचे चित्रण केले आहे. क्षेपणास्त्र तपासण्यासाठी.

द एम्परर अँड द स्पाय ही ऐतिहासिक कादंबरी यूएस कर्नल सिडनी फॉरेस्टर मशबीर यांच्या साहसी जीवनावर प्रकाश टाकते, ज्यांनी 1920 आणि 1930च्या दशकात जपानशी युद्ध रोखण्याचा प्रयत्न केला आणि जेव्हा युद्ध सुरू झाले, तेव्हा ते पॅसिफिक थिएटर ऑफ वर्ल्डमध्ये जनरल मॅकआर्थरचे सर्वोच्च सल्लागार बनले.

ब्लॅक विडोदेखील एक काल्पनिक एजंट आहे जिची ओळख रशियन गुप्तहेर, सुपरहिरो आयर्न मॅनची विरोधी म्हणून झाली होती. ती नंतर काल्पनिक गुप्तहेर एजन्सी S.H.I.E.L.D.ची एजंट बनली. ती  सुपरहिरो टीम द अव्हेंजर्सचा सदस्य आहे.

संदर्भ 

हेरगिरी