मराठी कोंकणी भाषासमूह

मराठी-कोकणी भाषा ह्या भारताच्या मुख्य भूभागातल्या दक्षिणी हिंद-आर्य भाषा आहेत ज्या भारताच्या महाराष्ट्रात आणि कोकणात बोलली जाते.

भाषा 
या घराण्यातल्या भाषा आहेत: मराठी, महाराष्ट्री कोकणी, कोकणी, कुकणा,  फुडगी, सामवेदी, कातकरी, वारली, दखनी .

बऱ्याच मराठी-कोकणी भाषांवर मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषांचे बोलीभाषा असल्याचा दावा केला जात आहे.

महाराष्ट्री कोंकणी 
कोकणात बोलल्या जाणाऱ्या मराठी-कोकणी भाषांच्या बोलींचा संग्रह महाराष्ट्री कोंकणी म्हणून ओळखला जातो. हे चुकून स्वतंत्रपणे गोव्याच्या  कोंकणीला समाविष्ट करून विस्तारित केले जाते. कोकणी भाषेपासून वेगळा दर्जा देण्यासाठी जॉर्ज अब्राहम गॅरीसन  यांनी या बोलीला मराठीचा कोकण मानक म्हणून संबोधले आहे.  कोकणीच्या पोटभाषा हळू हळू उत्तर मराठी ते दक्षिण कोकणात मानक मराठीतून विलीन होतात. परभा, कोळी, किरिस्तानव, कुणबी, आगरी, धनगरी, ठकरी, कराधी आणि मावळी या विविध पोटभाषा आहेत. या उप-पोटभाषा एकत्रितपणे आय.एस.ओ.ने वेगळी भाषा मानली आहे आणि त्यांना आय.एस.ओ. ६३९-३ कोड knn नियुक्त केला आहे. 

 आगरी (महाराष्ट्रातील रायगड व ठाणे जिल्ह्यात आढळणारी आगरी समुदायाद्वारे बोललेली; दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव ; गुजरात )
 ठाकरी ( आदिवासी आणि कातकरी समाजातील लोक महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात आढळतात)
 कोळी ( मुंबई, ठाणे, पालघर आणि महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात आढळलेल्या कोळी किंवा मच्छीमार समुदायाद्वारे बोललेले)
 वारली  वारली लोक बोलतात. जरी महाराष्ट्राशी सामान्यत: संबंधीत आणि गुजरातमध्येही आढळले असले तरी वारिस (वारलिस) दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव हे केंद्रशासित प्रदेश हे त्यांचे मूळ घर मानतात.

फुडगी 
फुडगी किंवा वडवळी ही पोटभाषा प्रामुख्याने वडवळ द्वारे बोलले जायचे, ज्याचा अर्थ मुळात नायगाव, वसई ते डहाणू या भागातील कृषी भूखंड मालक होते. सोमवंशी क्षत्रिय ही बोली बोलतात. ही पोटभाषा मुख्यतः या प्रदेशातील मूळ रोमन कॅथोलिकांनी जतन केली आहे कारण ते येथे जवळचे विणलेले समुदाय आहेत आणि या प्रदेशाबाहेर फारच कमी नातेवाईक आहेत. या प्रदेशातील मूळ हिंदूंमध्येही हे मोठ्या प्रमाणात बोलले जात होते, परंतु बाह्य प्रभावामुळे सामान्य मराठी आता हिंदूंमध्ये अधिक लोकप्रिय आहे. या भाषेत बरीच गाणी आहेत. नुकतीच नूतन पाटील यांच्या हस्ते सुमारे 70 गाण्यांचे पुस्तक प्रकाशित झाले. लग्न, पचवी इत्यादी गाणी आहेत. वसई आणि शेजारच्या मुंबईच्या कोळी (मत्स्यपालक) यांची बोली ही बोली अगदी जड लहरीने बोलली तरी या भाषेस अगदी जवळ दिसते. वसईत चुलना नावाचे एक गाव आहे, जे प्रामुख्याने रोमन कॅथोलिक (आताचे विश्वनिर्मिती) होते.

या पोटभाषेचे उल्लेखनीय वैशिष्ट्य जे फुगडी पेक्षा भिन्न आहे, ते म्हणजे यात 'ळ' आणि 'ण'  ऐवजी 'ल' आणि 'न' उच्चारण्याचे प्राधान्य आहे, जे सध्याच्या पिढीमध्ये अगदी सामान्य मराठी संभाषणात पण टिकून आहे.

सामवेदी 
सामवेदी किंवा कादोडी मुंबईच्या उत्तरेस  वसई - विरार आणि नाला सोपाराच्या अंतर्भागात, आणि महाराष्ट्राच्या ठाणे, पनवेल आणि उरण तालुक्यात बोलतात. या भाषेचे नाव योग्यरित्या सूचित करते की त्याची उत्पत्ती सामवेदी ब्राह्मणांपासून आहे जे या प्रदेशातील मूळचे निवासी आहेत. या भाषाचे रोमन कॅथोलिकांमध्ये (ज्यांना पूर्व भारतीय म्हणून ओळखले जाते) अधिक भाषिक आढळतात, परंतु असे असले तरी सामवेदी ब्राह्मणांमध्ये ही भाषा लोकप्रिय आहे. हीपोटभाषा महाराष्ट्राच्या अन्य प्रदेशात बोलल्या जाणाऱ्या इतर मराठी बोलींपेक्षा खूप वेगळी आहे, पण वडवळीच्या अगदी जवळची आहे असे दिसते. १७३९ पर्यंत या आलेल्या वसाहतवादी पोर्तुगीजांच्या थेट प्रभावामुळे वडवळी आणि सामवेदी या दोन्ही भाषांमध्ये मराठीच्या तुलनेत पोर्तुगीजमधून आयात केलेल्या सामान्य शब्दांचे प्रमाण जास्त आहे.

सामवेदी आणि कडोडी यात थोडाच फरक आहे. आंतरजातीय विवाहामुळे कडो यांचे मूळचे सामवेदी ब्राह्हिन्स, गोवंस आणि पोर्तुगीज भाषेचे मूळ सापडले. वसईतील ख्रिस्ती धर्म १६ व्या शतकाचा आहे. १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी बांधलेल्या चर्च ख्रिश्चन आजही वापरतात.

अधिकृत दर्जा 
मराठी आणि गोवाच्या कोकणीचा अपवाद वगळता या भाषांना अधिकृत दर्जा नाही. बऱ्याचांना मोठ्या स्थानिक भाषांपैकी एकाची बोली समजली जाते. गोव्याची कोंकणी ही भारताच्या गोवा राज्याची महाराष्ट्रातील मराठी भाषा आहे आणि दोन्हीही भारताच्या राष्ट्रभाषा आहेत.

संदर्भ 

मराठी भाषा