जिझिया कर

जिझिया (    jizyah / ǧizyah [d͡ʒɪzjæ] ) हा  दरडोई वार्षिक कर आहे जो ऐतिहासिकदृष्ट्या धिम्मींवर आर्थिक शुल्काच्या रूपात आकारला जातो. हा कर इस्लामिक कायद्याद्वारे शासित असलेल्या राज्याच्या कायमस्वरूपी गैर-मुस्लिम प्रजेवर लागू होतो.   कुराण आणि हदीसमध्ये जिझियाचा दर किंवा रक्कम नमूद न करता उल्लेख आहे, आणि इस्लामिक इतिहासात जिझियाचा वापर बदलला आहे. तथापि, विद्वान मोठ्या प्रमाणावर सहमत आहेत की सुरुवातीच्या मुस्लिम शासकांनी कर आकारणी आणि खंडणीच्या विद्यमान प्रणालींचे रूपांतर केले जे जिंकलेल्या जमिनींच्या पूर्वीच्या शासकांच्या अंतर्गत स्थापित केले गेले होते, जसे की बायझंटाईन आणि ससानियन साम्राज्यांच्या.      सुरुवातीला, जिझिया हा फक्त यहुदी आणि ख्रिश्चनांवर लागू केला जात होता, तर मूर्तिपूजकांना धम्मी पद्धतीमध्ये समाविष्ट केले जात नव्हते. जसजसा इस्लाम भारतीय उपखंडात पसरला तसतसा हिंदूंवरही जिझिया लागू करण्यात आला. हा हिंदूंचा छळ करण्याचा एक प्रकार होता. 

'खराज' जो कधीकधी जिझियासह अदलाबदली वापरला जात असे,   गैर-मुस्लिम प्रजेवर आकारले जाणारे कर हे ऑट्टोमन साम्राज्य आणि भारतीय मुस्लिम सल्तनत यांसारख्या काही इस्लामिक राजवटींनी गोळा केलेल्या कमाईचे मुख्य स्त्रोत होते.  जिझिया दर हा सहसा देणाऱ्याच्या आर्थिक क्षमतेवर अवलंबून एक निश्चित वार्षिक रक्कम होता. मुस्लिम आणि जिझिया यांच्यावरील करांची तुलना करणारे स्त्रोत वेळ, ठिकाण, विचाराधीन विशिष्ट कर आणि इतर घटकांवर अवलंबून त्यांच्या सापेक्ष भारानुसार भिन्न आहेत. 

मुस्लिम कायदेतज्ज्ञांच्या अनुसार जिझिया भरण्यासाठी धिम्म समाजातील प्रौढ, मुक्त, विवेकी पुरुष असणे आवश्यक आहेत, स्त्रिया, मुले, वृद्ध, अपंग, आजारी, वेडे, भिक्षू, संन्यासी, गुलाम  आणि मुस्तमिन - गैर-मुस्लिम परदेशी जे फक्त मुस्लिम भूमीत तात्पुरते वास्तव्य करतात यांना सूट दिली जाते. ज्या धम्मींनी लष्करी सेवेत सामील होण्याचा निर्णय घेतला त्यांना देखील पेमेंटमधून सूट देण्यात आली होती,    ज्यांना पैसे देणे परवडत नव्हते.    इस्लामिक कायद्यानुसार, वृद्ध, अपंग इत्यादींना निवृत्तीवेतन देणे आवश्यक आहे आणि त्यांनी भीक मागायला जाऊ नये.

भारतातील जिझिया कर
भारत इस्लामी साम्राज्याखाली आल्यावर हिंदू हे ज्यूही नाहीत वा ख्रिस्तीही नाहीत त्यामुळे जझिया लादून धिम्मी किंवा दुय्यम दर्जाचे संरक्षित नागरिक म्हणून राहण्यास मुभा देणे धर्मशास्त्रानुसार विहित आहे की नाही, यावर मोठा वाद निर्माण झाला होता. शेवटी सुलतानांनी हिंदूंना धिम्मी म्हणून वागविण्याचे ठरविले आणि त्यांच्याकडून जझिया वसूल करण्यास सुरुवात केली. काही अपवाद सोडता बहुतेक सुलतानांनी व बादशाहांनी  हिंदूंवर जझिया कर लादला होता. धर्मपंडितांच्या आग्रहामुळे हिंदूंकडून जझिया वसूल करताना त्याच्या तोंडावर थुंकणे इ. प्रकारे त्याची मानहानी केली जाई. कारण इस्लामी धर्मशास्त्रानुसार हिंदूंना धिम्मी म्हणून देखील वागणूक देणे चुकीचे होते. सर्वांना मारून टाकणे अशक्य असल्यामुळेच त्यांच्या मानहानीचा पर्याय शोधण्यात आला. अशा प्रकारे मोठ्या प्रमाणात हिंदूंचा छळ करण्यासाठी जिझिया कराचा वापर भारतात केला गेला. क्रूर इस्लामी शासक औरंगजेब यात आघाडीवर होता.

संदर्भ 

इस्लाम धर्म
मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर