अरविंद घोषांचे साहित्य

अरविंद घोष (श्रीअरविंद) हे उच्च विद्याविभूषित होते, बहुभाषाविद होते. महाकवी होते, लेखक होते, अनुवादक होते, संपादक होते. त्यांनी विपुल लेखन केले आहे. 
 

(एस.ए.बी.सी.एल.) -  इ.स. १९७२ मध्ये श्रीअरविंद यांच्या जन्मशताब्दी वर्षानिमित्ताने त्यांचे समग्र साहित्य प्रकाशित करण्यात आले. श्रीअरविंद आश्रमातर्फे Sri Aurobindo Birth Centenary Library (SABCL), श्रीऑरोबिंदो बर्थ सेन्टेनरी लायब्ररी या नावाने एकूण ३० खंड प्रकाशित करण्यात आले होते. 

(सी.डब्ल्यू.एस.ए.) -  इ.स. १९९७ साली, त्यांच्या १२५ व्या जन्मवर्षानिमित्ताने, पुन्हा एकदा उर्वरित अप्रकाशित साहित्याचा समावेश करत सुधारित समग्र साहित्याचा प्रकल्प हाती घेण्यात आला. आजवर त्यामधील ३६ खंडांचे प्रकाशन झाले आहे. ते खंड Complete Works of Sri Aurobindo (CWSA). कम्प्लीट वर्क्स ऑफ श्रीऑरोबिंदो या नावाने प्रकाशित करण्यात आले.आधीच्या ३० खंडामधील साहित्याव्यतिरिक्त आणखी सुमारे ३००० पानांची भर या खंडांमध्ये घालण्यात आली आहे. यामधील प्रत्येक खंड सुमारे ५०० पानांचा आहे.  यावरून श्रीअरविंद यांच्या बहुप्रसवा लेखणीची कल्पना येईल.

क्रमश: लिखाण 
श्रीअरविंदांचे पुढे ग्रंथरूपाने प्रकाशित झालेले बहुतांशी साहित्य – Synthesis of Yoga (योगसमन्वय), Essays on the Gita (गीतेवरील निबंध), Isha Upanishad (ईश-उपनिषदावरील भाष्य), Life Divine (दिव्य जीवन), The foundation of Indian Culture (भारतीय संस्कृतीचा पाया), The secret of the Veda (वेदरहस्य) The ideal of human Unity (मानवी एकतेचा आदर्श) इ. सर्व साहित्य ‘आर्य’मध्ये क्रमश: प्रकाशित होत असे.

श्रीअरविंद यांनी अनुवादित केलेले साहित्य 
श्रीअरविंद यांनी संस्कृत, बंगाली, तमिळ, ग्रीक, फ्रेंच आणि लॅटिन या भाषांमधील निवडक साहित्याचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद केलेला आहे. त्यांनी वेद आणि उपनिषदांमधील निवडक साहित्याचाही अनुवाद इंग्रजीत केला आहे. त्यांनी संस्कृतमधील निवडक साहित्याचे बंगालीमध्येही भाषांतर केले आहे. इ.स. १९८३ ते इ.स.१९४० या दरम्यान त्यांनी हे अनुवादाचे कार्य केले आहे.

संस्कृत मधून इंग्रजीमध्ये अनुवाद 
श्रीअरविंद यांनी रामायणामधील काही भागाचे, महाभारतामधील सभा पर्व, विराट पर्व, उद्योग पर्व यांतील काही भागाचा अनुवाद केला आहे. श्रीमद भगवद्गीता यामधील पहिले सहा अध्यायही अनुवादित केले आहेत. कालिदासांच्या मेघदूत, विक्रमोर्वशीयम्, कुमारसंभवम् यामधील काही भागाचा अनुवाद केला आहे. भर्तृहरीच्या निवडक साहित्याचा अनुवाद त्यांनी केला आहे.

बंगाली मधून इंग्रजीमध्ये अनुवाद 
श्रीअरविंदांच्या अनुवादित साहित्यामध्ये काव्यरचनांचादेखील समावेश आहे. उदा. त्यांनी देशबंधू चित्तरंजन दास यांच्या 'सागर संगीत' या बंगाली काव्याचा Songs of the Sea या काव्यामध्ये अनुवाद केला आहे.  आपल्या शिष्यवर्गाच्या काही काव्यरचनांचा अनुवाद देखील त्यांनी केला आहे. त्यात दिलीपकुमार रॉय, निरोदबरन, ज्योतिर्मयी, निशिकांतो, सहाना, द्विजेंद्रलाल रॉय यांच्या रचनांचा समावेश आहे.

श्रीअरविंद यांनी वैष्णवांच्या भक्तिकाव्याचा अनुवाद केला आहे. चंडीदास, बिद्यापती यांच्या रचनांचा समावेश त्यात आहे. बंकिम चंद्र चटर्जी यांच्या बंदे मातरम् चा अनुवाद त्यांनी केला आहे, तसेच त्यांच्या आनंदमठ या कादंबरीतील पहिल्या तेरा प्रकरणांचा अनुवादही श्रीअरविंद यांनी इंग्रजीमध्ये केलेला आहे.

श्रीअरविंद यांनी दुर्गा स्तोत्राची रचना प्रथम बंगाली भाषेत केली. ती रचना ऑक्टोबर १९०९ साली 'धर्म' या बंगाली नियतकालिकात प्रथम प्रकाशित करण्यात आली.आणि नंतर त्यांनी स्वतः त्या रचनेचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद केला.

तामिळ मधून इंग्रजीमध्ये अनुवाद 
श्रीअरविंद यांनी अंडाल, नम्मलवार, कुलशेखर अलवार, तिरूवल्लूवर यांच्या रचनांचा अनुवाद केला आहे. श्रीअरविंद साहित्य आणि तमिळ भाषा यांच्या अभ्यासक डॉ. प्रेमा नंदकुमार यांनी म्हटले आहे, 'कुलशेखर अलवार यांचे साहित्य इंग्रजीमध्ये अनुवादित करणारे श्रीअरविंद हे पहिले होते.'

ग्रीक मधून इंग्रजीमध्ये अनुवाद 
श्रीअरविंद यांनी इलियड आणि ओडिसी या रचनांचा अनुवाद केला आहे.

लॅटिन मधून इंग्रजीमध्ये अनुवाद 
श्रीअरविंद यांनी व्हर्जिल आणि होरास यांच्या रचनांचा अनुवाद केला आहे.

फ्रेंच मधून इंग्रजीमध्ये अनुवाद 
श्रीअरविंद यांनी श्रीमाताजी लिखित Pri`eres et m´editations (प्रार्थना आणि ध्यान) या ग्रंथातील निवडक लिखाणाचा इंग्रजीत अनुवाद केला आहे.

श्रीअरविंद यांचे काव्यलेखन व समीक्षा 
श्रीअरविंद यांच्या Collected Poems या ६८७ पानी पुस्तकामध्ये त्यांच्या बहुतांशी काव्यरचनांचे संकलन करण्यात आलेले आहे. 

The future poetry या पुस्तकात त्यांनी इंग्रजी काव्याची समीक्षा केलेली आहे. त्या पुस्तकात त्यांनी साहित्यशास्त्र उलगडून दाखविले आहे. 'आर्य' या नियतकालिकामध्ये इ.स. १९१७ ते १९२० या दरम्यानच्या काळात यातील लिखाण प्रकाशित होत गेले.

बाजी प्रभू ही वीररसप्रधान दीर्घ कविता श्रीअरविंद यांनी त्यांच्या राजकीय धामधुमीच्या काळातच लिहिलेली आहे. बाजी प्रभूंनी आपल्या कर्तबगारीने मृत्यूवर मिळविलेल्या विजयाचे रोमहर्षक चित्रण या कवितेत येते. मार्च १९१० मध्ये ती 'कर्मयोगिन्' या नियतकालिकामध्ये प्रकाशित करण्यात आली होती.

श्रीअरविंद यांनी साधकांना लिहिलेली पत्रे 
श्रीअरविंद १९२६ पासून १९५० पर्यंतच्या काळात एकांतवासात राहत होते. त्या दरम्यानच्या काळात पत्रांच्या माध्यमातून ते साधकांशी संपर्कात होते. अशा निवडक पत्रांचे आजवर चार खंड प्रकाशित झालेले आहेत.

श्रीअरविंद यांचे राजकीय व सामाजिक विषयावरील लेखन 

श्रीअरविंद यांचे राजकीय व सामाजिक विषयावरील लेखन हे प्रामुख्याने विविध नियतकालिकामधून प्रकाशित झाले आहे. धर्म, आर्य, बंदे मातरम्, इंदुप्रकाश इ.नियतकालिकामधून त्यांचे लिखाण प्रकाशित होत असे.

चित्रदालन

श्रीअरविंद यांचे  शिक्षणविषयक लेखन 
श्रीअरविंद यांचे शिक्षणविषयक प्रमुख लिखाण १८९९ ते १९२० च्या दरम्यान लिहिले गेले आहे.

श्रीअरविंद यांचे ग्रंथात्मक लेखन 
श्रीअरविंद यांनी विपुल लेखन केले आहे. ते सारे लेखन The Complete Works of Sri Aurobindo या नावाने ३६ खंडांमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहे. त्यातील काही महत्त्वाच्या इंग्रजी ग्रंथांचे सेनापती बापट यांनी मराठीत भाषांतर केले आहे. दिव्य जीवन या ग्रंथात त्यांनी अतिमानसाचा जाहीरनामा मांडला आहे, तर मानवी एकतेचा आदर्श आणि The Human Cycle या ग्रंथांमध्ये त्यांनी भावी मानवता आणि भावी समाज यांची रूपरेषा मांडली आहे. आत्म-पूर्णत्व आणि विश्व-रूपांतरण घडवून आणणाऱ्या पूर्णयोगाचे विविध पैलू त्यांनी योग समन्वय या ग्रंथात उलगडवून दाखविले आहेत.

श्रीअरविंद यांचे स्फुट लेखन 
भवानी भारती - श्रीअरविंद यांनी संस्कृत भाषेत लिहिलेली ही एकमेव काव्यरचना. सन १९०४ ते १९०८ या दरम्यान तिचे लेखन झाले आहे. त्यामध्ये ९९ कडवी आहेत, उपजाती या वृत्तामध्ये भवानी भारतीचे लिखाण करण्यात आले आहे. भारतमातेचा म्हणजे शक्तिदेवतेचा अज्ञान आणि अंधकार यांच्यावर झालेला विजय हा या काव्यरचनेचा विषय आहे. रोमन, हिंदी, मराठी, बंगाली, तमिळ, गुजराथी, ओडिया, इंग्रजी आणि कानडी भाषेमध्ये त्याची भाषांतरे झाली आहेत. मराठी अनुवाद दत्तानंद नंदापुरे, यवतमाळ यांनी केला आहे.

सावित्री (महाकाव्य) 
श्रीअरविंद यांनी लिहिलेले सर्वांत प्रसिद्ध महाकाव्य म्हणजे [[सावित्री: एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक]]. सुमारे २४ हजार ओळींचे हे खंडकाव्य म्हणजे दिव्य आध्यात्मिक चिंतन आहे. सुमारे ५० वर्ष ‘सावित्री’चे इंग्रजीत लेखन सुरू होते. पुढे मराठीसह अनेक भाषांमध्ये त्याचे अनुवाद झाले. मराठीतील उपलब्ध प्रकाशित अनुवाद पुढीलप्रमाणे -

 सावित्री (एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक) - मराठी अनुवाद - सौ.शैलजादेवी वहिनीसाहेब प्रतिनिधि - (ISBN 81-7058-334-9) - हा काव्यानुवाद आहे.
 श्रीअरविंद सावित्री - कवी नृसिंहाग्रज - मूळ सावित्रीतील ओळींबरहुकूम केलेला हा अनुवाद आहे.
 संक्षिप्त सावित्री - लेखक श्री.माधव पंडित - अनुवाद - सुहास टिल्लू
 सावित्री - एक दर्शन, अभीप्सा मासिक, जानेवारी २०२२
 सावित्री महाकाव्याचा सारांश - अभीप्सा मासिक, जानेवारी २०२३.

श्रीअरविंद यांच्या साहित्याचा मराठी अनुवाद 
The Life Divine - दिव्य जीवन- ( खंड १, भाग १) अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-618-6)
 The Life Divine - दिव्य जीवन- (खंड २, भाग १) अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-630-5)
 The Life Divine - दिव्य जीवन- (खंड २, भाग २) अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-631-3)
 The Foundations of Indian Culture - भारतीय संस्कृतीचा पाया (१९७१) - अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-102-8)
 The Synthesis of Yoga - योग समन्वय - अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-379-9)
 Essays On The Gita - गीतेवरील निबंध (१९७२) - अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-359-4)
 The Ideal of Human Unity - मानवी एकतेचा आदर्श - अनुवादक - सेनापती बापट
 पृथ्वीवर अतिमानसाचा आविष्कार - अनुवादक - सेनापती बापट
 पथ-प्रदीप - अनुवादक - सेनापती बापट (ISBN 81-7058-478-7)
 The Secret Of The Veda - वेद-रहस्य (भाग २-३-४) - अनुवादक - ना.स.पाठक, (ISBN 81-7058-178-8)
 योगाची मूलतत्त्वे - अनुवादक भा.द.लिमये, विमल भिडे (ISBN 81-7058-168-0)
 The Mother - माता - अनुवादक भा.द.लिमये, विमल भिडे
 The Mother - जगदंबा - अनुवादक भाई कोतवाल, इंदूर, प्रकाशक - रामचंद्र नारायण कुलकर्णी, प्रकाशन वर्ष - अंदाजे इ.स. १९३०
 सेनापती बापट यांच्याशिवाय इतर अनुवादकांनी केलेली अन्य साहित्याची भाषांतरेही उपलब्ध आहेत. यामध्ये अनुवादक भा.द.लिमये, विमल भिडे, प्रज्ञा सुखटणकर, डॉ.केतकी मोडक यांचा समावेश आहे. त्यांनी केलेला अनुवाद संजीवन आणि अभीप्सा मासिक या दोन मराठी मासिकांमधून प्रकाशित होत असतो.

संदर्भ 

अरविंद घोष यांचे साहित्य
पूर्णयोग
तत्त्वज्ञान