राजीव गांधींची हत्या

भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांची हत्या 21 मे 1991 रोजी   चेन्नई येथील श्रीपेरंबदुर येथे आत्मघाती बॉम्बस्फोटामुळे झाली. राजीव गांधी व्यतिरिक्त किमान 14 इतर मारले गेले. श्रीलंकन ​​तमिळ फुटीरतावादी संघटना लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ इलम (एलटीटीई)चे सदस्य थेनमोझी राजरत्नम (ज्याला कलैवानी राजरत्नम किंवा धनू असेही म्हणतात), याने हे केले होते. त्यावेळी, श्रीलंकेच्या गृहयुद्धातील भारतीय शांतता दलाच्या माध्यमातून भारताने नुकताच आपला सहभाग संपवला होता. त्यानंतरच्या कटाच्या आरोपांची चौकशी दोन आयोगांनी केली आहे आणि किमान एक राष्ट्रीय सरकार पाडले आहे. 

गुरबचन सिंग मनोचाहल याने तार्किक आणि सामरिक मदत केली होती. त्याचा सहभाग 2016 मध्येच सापडला होता.

हत्या 
राजीव गांधी जी.के.सोबत आगामी निवडणुकीच्या प्रचारात व्यस्त होते. भारताच्या दक्षिणेकडील राज्यांमधील मूपनार. 21 मे रोजी, आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणम येथे प्रचार केल्यानंतर, त्यांचा पुढचा मुक्काम तामिळनाडूतील श्रीपेरुंबदूर होता. मद्रास (आताचे चेन्नई) येथे पोहोचल्यानंतर सुमारे दोन तासांनंतर, गांधींना एका पांढऱ्या राजदूत कारमधून श्रीपेरुंबदूरला नेण्यात आले आणि काही इतर निवडणूक प्रचार स्थळांवर ते थांबले.

मारेकरी, थेनमोझी राजरत्नम, निळ्या कारमधून दुसऱ्या महिला (बहुधा तिची बॅकअप बॉम्बर शुभा) आणि आणखी एक, पांढरा कुर्ता पायजमा (कदाचित शिवरासन आणि नलिनी) सोबत आला होता. सुरक्षा अधिकाऱ्यांनी असे सांगितले की ती पाच तासांपूर्वी दिसली होती, एका सुरक्षा अधिकाऱ्याने व्हीआयपी क्षेत्र कोठे आहे हे इंग्रजीत विचारले, जेव्हा सुरक्षा अधिकाऱ्याने तिला सांगितले की त्याला इंग्रजी समजत नाही, तेव्हा तिने भाषा तामिळमध्ये बदलली, जरी हा एक विचित्र प्रकार आहे. "प्रदेशात बोलली जात नसलेली विविधता." ती कोठून आहे असे विचारले असता तिने उत्तर दिले, “मी कांचीपुरमची आहे.”

जेव्हा राजीव श्रीपेरुंबदुर येथे प्रचार रॅलीत पोहोचले, तेव्हा त्यांनी आपली कार सोडली आणि ते भाषण देणार असलेल्या व्यासपीठाकडे चालू लागले. वाटेत अनेक हितचिंतक, काँग्रेस पक्षाचे कार्यकर्ते आणि शाळकरी मुलांनी त्यांना पुष्पहार अर्पण केला. मारेकरी धनू (थेनमोझी राजरत्नम) जवळ आला आणि त्याला नमस्कार केला. त्यानंतर ती त्याच्या पायाला स्पर्श करण्यासाठी खाली वाकली आणि रात्री ठीक 10:10 वाजता तिच्या ड्रेसच्या खाली बांधलेल्या RDX स्फोटकांनी भरलेल्या बेल्टचा स्फोट केला.

त्यानंतर झालेल्या स्फोटात गांधी, त्यांचा मारेकरी आणि इतर १४ जण ठार झाले आणि ४३ जण गंभीर जखमी झाले. ही हत्या स्थानिक छायाचित्रकार हरिबाबू, यांनी चित्रपटात पकडली होती, ज्याचा स्फोटात मृत्यू झाला असूनही त्याचा कॅमेरा आणि फिल्म त्या ठिकाणी अखंड आढळून आली होती.

बळी 

21 मे 1991 रोजी झालेल्या स्फोटात आत्मघाती हल्लेखोर थेनमोझी राजरत्नम व्यतिरिक्त अनेक लोक मारले गेले:

 राजीव गांधी, भारताचे माजी पंतप्रधान 
 धर्मन, पोलीस हवालदार
 संथानी बेगम, महिला काँग्रेस नेत्या राजगुरू, पोलीस निरीक्षक
 चंद्रा, पोलीस हवालदार
 एडवर्ड जोसेफ, पोलीस निरीक्षक
 केएस मोहम्मद इक्बाल, पोलीस अधीक्षक
 लता कन्नन, महिला काँग्रेस कार्यकर्ता, जी तिची सावत्र मुलगी कोकिलावाणीसोबत होती ( मारेकरी, धनू लता आणि तिची मुलगी, कोकिला यांच्या मागे गेला कारण तिला माहित होते की त्यांनी आरक्षण केले आहे. धनूने हत्येपूर्वी त्यांच्याशी मैत्रीही केली होती, धनूवर काळी पिशवी एका फोटोमध्ये दिसते लताच्या शरीरावर सापडले याचा अर्थ ते तिला दिले गेले होते, पुढे ते एकमेकांना ओळखत असल्याचे सूचित करते.
 लता कन्नन यांची दहा वर्षांची सावत्र मुलगी कोकिलावाणी, जिने स्फोटापूर्वी गांधींबद्दल एक कविता गायली होती.
 डॅरिल ज्यूड पीटर्स, उपस्थित आणि निरीक्षक
 मुनुस्वामी, तामिळनाडू विधान परिषदेचे माजी सदस्य
 सरोजा देवी, सतरा वर्षांची महाविद्यालयीन विद्यार्थिनी
 प्रदीप के गुप्ता, राजीव गांधी यांचे वैयक्तिक सुरक्षा अधिकारी
 इथिराजू
 मुरुगन, पोलीस हवालदार
 रविचंद्रन, ब्लॅक कॅट कमांडो
 या स्फोटात पोलीस उपनिरीक्षक अनुशिया डेझीसह सुमारे त्रेचाळीस प्रेक्षक जखमी झाले होते.

सुरक्षेतील त्रुटी 
सुप्रीम कोर्टाने असे मानले की गांधींना संपवण्याचा निर्णय संडे मासिकाला दिलेल्या मुलाखतीद्वारे (21-28 ऑगस्ट 1990) पूर्वनियोजित होता, जिथे त्यांनी म्हटले होते की ते सत्तेवर परत आल्यास LTTEला निःशस्त्र करण्यासाठी IPKF पाठवतील. गांधींनी त्याच मुलाखतीत भारत-श्रीलंका करारावर स्वाक्षरी केल्याचा बचाव केला. एलटीटीईने त्याला मारण्याचा घेतलेला निर्णय कदाचित त्याला पुन्हा सत्तेत येण्यापासून रोखण्यासाठी होता. त्यानंतर, हत्येला कारणीभूत असलेल्या सुरक्षेतील त्रुटींचा शोध घेण्यासाठी न्यायमूर्ती जे एस वर्मा आयोगाची स्थापना करण्यात आली.

न्यायमूर्ती केटी थॉमस यांनी दिलेल्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालाने पुढे पुष्टी केली की LTTE प्रमुख प्रभाकरनने भारतीय शांतता दल (IPKF) श्रीलंकेत पाठवल्यामुळे आणि श्रीलंकेतील तमिळींवरील कथित IPKF अत्याचारांमुळे उद्भवलेल्या वैयक्तिक वैमनस्यामुळे गांधींची हत्या झाली. 

जून 1992 मध्ये सादर केलेल्या अंतिम अहवालात असा निष्कर्ष काढण्यात आला की माजी पंतप्रधानांसाठी सुरक्षा व्यवस्था पुरेशी होती परंतु स्थानिक काँग्रेस पक्षाच्या नेत्यांनी या व्यवस्थांमध्ये व्यत्यय आणला आणि तो मोडला.

नरसिंह राव सरकारने सुरुवातीला वर्मा यांचे निष्कर्ष नाकारले पण नंतर दबावाखाली ते मान्य केले. मात्र, आयोगाच्या शिफारशींवर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही.

कोणतीही कारवाई झाली नसतानाही, निष्कर्षांनी महत्त्वपूर्ण प्रश्न उपस्थित केले आहेत जे यापूर्वी सातत्याने राजकीय विश्लेषकांनी उपस्थित केले होते. त्यांच्या जीवाला धोका असून त्यांनी तामिळनाडूला जाऊ नये, अशी माहिती गांधींना वारंवार देण्यात आल्याचे सूत्रांनी सांगितले. खरं तर, तामिळनाडूचे तत्कालीन राज्यपाल भीस्म नारायण सिंह यांनी अधिकृत प्रोटोकॉल तोडला आणि गांधींनी राज्याला भेट दिल्यास त्यांच्या जीवाला धोका असल्याबद्दल दोनदा इशारा दिला होता.

डॉ. सुब्रमण्यम स्वामी यांनी त्यांच्या श्रीलंका इन क्रायसिस: इंडियाज ऑप्शन्स (2007) या पुस्तकात म्हटले आहे की, एलटीटीईचे शिष्टमंडळ ५ मार्च १९९१ रोजी राजीव गांधींना भेटले होते. १४ मार्च १९९१ रोजी दुसरे शिष्टमंडळ त्यांना नवी दिल्लीत भेटले.

अंत्यसंस्कार 
त्यांच्या हत्येनंतर, राजीव गांधी यांचे विकृत मृतदेह नवी दिल्लीला विमानाने नेण्यात आले. इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून, त्यांचा मृतदेह शवविच्छेदन, पुनर्बांधणी आणि शवविच्छेदनासाठी नवी दिल्लीतील ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस येथे पाठवण्यात आला.

24 मे 1991 रोजी राजीव गांधी यांच्यावर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. त्यांच्या अंत्यसंस्काराचे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर थेट प्रक्षेपण करण्यात आले आणि 60हून अधिक देशांतील मान्यवर उपस्थित होते.

त्यांच्यावर यमुना नदीच्या काठावर आई, भाऊ आणि आजोबांच्या स्मशान स्थळाजवळ अंत्यसंस्कार करण्यात आले. ज्या ठिकाणी त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले ती जागा आज वीरभूमी म्हणून ओळखली जाते.

तपास 
न्यायमूर्ती मिलाप चंद जैन यांच्या अंतरिम अहवालात, हत्येचा कट रचण्याचा दृष्टीकोन पाहता, डीएमकेवर एलटीटीईशी हातमिळवणी केल्याचा आरोप करण्यात आला. अहवालात असा निष्कर्ष काढण्यात आला की DMK ने LTTEला अभयारण्य प्रदान केले होते, ज्यामुळे बंडखोरांना राजीव गांधींची हत्या करणे सोपे झाले.

आयोगाच्या अहवालात असे म्हटले आहे की 1989 हे वर्ष "भारतीय भूमीवर तमिळ अतिरेक्यांना गुंतवून ठेवण्याच्या सामान्य राजकीय प्रवृत्तीची आणि त्यांच्या व्यापक गुन्हेगारी आणि देशविरोधी कारवायांना सहनशीलता" दर्शवते. केंद्र सरकार आणि द्रमुकचे राज्य सरकार यांच्यात संवेदनशील कोडेड संदेशांची देवाणघेवाण जाफनामधील LTTE नेत्यांकडे असल्याचा आरोपही अहवालात करण्यात आला आहे. "या कालावधीत, तामिळनाडू आणि जाफना येथील एलटीटीईच्या कार्यकर्त्यांमध्ये काही अत्यंत महत्त्वाचे वायरलेस संदेश पाठवण्यात आले होते, हे दर्शविणारे पुरावे आहेत. नंतर डीकोड केलेले हे संदेश थेट राजीव गांधींच्या हत्येशी संबंधित आहेत." , अहवालात नमूद केले आहे. नोव्हेंबर 1998 मध्ये अहवाल लीक झाल्यानंतर काँग्रेसने नंतर आय.के. गुजराल यांचे संयुक्त आघाडी (यूएफ) सरकार पाडले. राजीव यांच्या मृत्यूमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावून पक्षाने यूएफ सरकारमधून डीएमकेला काढून टाकण्याची मागणी केली. गांधी.

2016 मध्ये असे आढळून आले की गुरबचन सिंग मनोचाहल यांनी तामिळ वाघांना लॉजिस्टिक आणि सामरिक मदत केली होती. भारतातील जिल्हे सरकारी नियंत्रणातून बाहेर काढणारे एकमेव नेते म्हणून ओळखले जाणारे, श्री. मनोचाहल यांनी कबूल केले होते की ते काश्मिरी मिलिशिया आणि आसामी बंडखोरांच्या संपर्कात होते परंतु तमिळ वाघांशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांवर कधीही चर्चा केली नाही.

"एलटीटीई आणि पंजाबच्या अतिरेक्यांनी राजीवच्या हत्येची योजना सांगितली."

- सेवा दास सिंग, फिरुमन अकाली दलाचे नेते (1992)

हा जैन समितीच्या अहवालाचा आणि संशयाचा पुरावा होता, एलटीटीईच्या बंडखोरांना बहुधा पंजाबमधील गोविंद राम यांच्या हत्येपासून प्रेरणा मिळाली असावी, खलिस्तान लिबरेशन फोर्सचा बंडखोर नेता 'तुफान सिंग' याने त्यांची हत्या केली होती.

वाद 
डीएनए मध्ये ३० ऑक्टोबर २०१२ रोजी प्रकाशित झालेल्या एका अहवालात, सीबीआयचे माजी मुख्य अन्वेषक के रागोथमन, त्यांच्या नवीन पुस्तक कॉन्स्पिरसी टू किल राजीव गांधी: फ्रॉम सीबीआय फाईल्सबद्दल बोलतात आणि रिपोर्टरला सांगतात की सीबीआयने एक घटना सुरू केली होती. प्राथमिक चौकशी ज्यामध्ये पश्चिम बंगालचे माजी राज्यपाल आणि इंटेलिजन्स ब्युरोचे माजी संचालक एम के नारायणन यांना पुरावे लपविल्याबद्दल संशयित म्हणून नाव देण्यात आले होते, या प्रकरणाला सीबीआय एसआयटी प्रमुख, डी.आर. कार्तिकेयन.

2017 मध्ये एका मुलाखतीत न्यायमूर्ती के.टी. थॉमस म्हणाले होते की या प्रकरणातील सीबीआयच्या तपासात "गंभीर त्रुटी" होत्या, विशेषतः दोषींकडून 40 लाख रुपये रोख जप्त करण्याशी संबंधित, ज्यामुळे त्यांना विश्वास वाटला की या तपासात "भारतीय" मध्ये "एक अक्षम्य त्रुटी" उघड झाली आहे. फौजदारी न्याय प्रणाली".

स्मारके आणि चित्रपट 

 राजीव गांधी स्मारक जागेवर बांधले गेले होते, आणि लहान औद्योगिक शहरातील प्रमुख पर्यटन आकर्षणांपैकी एक आहे.
 राजीव गांधींची हत्या: सुब्रमण्यम स्वामींचे अनुत्तरीत प्रश्न आणि न विचारलेले प्रश्न
 राजीव गांधींच्या हत्येचा कट - केंद्रीय अन्वेषण अधिकारी आणि हत्या प्रकरणाचे मुख्य तपास अधिकारी यांच्या सीबीआय फाइल्समधून.
 टायगर्सच्या पलीकडे: राजीव शर्मा यांनी राजीव गांधीच्या हत्येचा मागोवा घेणे.
 बायपास: राजीव गांधी हत्येच्या फॉरेन्सिक इन्व्हेस्टिगेशनमधील दोष, भारतातील पहिला ओपन सोर्स फीचर फिल्म.

चित्रपट

 Kuttrapathirikai
 Mission 90 Days
 The Terrorist
 सायनाईड
 मद्रास कॅफे

संदर्भ 

हत्या