ब्रह्मसूत्रे

ब्रह्मसूत्र हा वेदांत तत्त्वज्ञानाचा मूळ ग्रंथ आहे. त्याचे लेखक महर्षी बादरायन आहेत. हे वेदांत सूत्र, उत्तर-मीमांसा सूत्र, शरीरसूत्र आणि भिक्षु सूत्र इत्यादी म्हणूनही ओळखले जाते. अनेक आचार्यांनी यावर भाष्येही लिहिली आहेत. ब्रह्मसूत्रात उपनिषदांच्या तात्त्विक आणि आध्यात्मिक कल्पनांचा सारांशात समावेश करण्यात आला आहे.

वेदांताचे तीन मुख्य स्तंभ आहेत - उपनिषद, श्रीमद्भगवद्गीता आणि ब्रह्मसूत्रे. या तिघांना प्रस्थानत्रयी म्हणतात. या उपनिषदांमध्ये श्रुतिस्थान, गीतेला स्मृतीस्थान आणि ब्रह्मसूत्रांना न्यायप्रस्थान म्हटले आहे. ब्रह्मसूत्रांना न्यायप्रस्थापना म्हणण्याचा अर्थ असा होतो की ते वेदांत पूर्णपणे तार्किक पद्धतीने मांडते. (न्याय = तर्क)

परिचय
प्राचीन परंपरेनुसार वेदांतसूत्राचा लेखक बादरायण मानला जातो. परंतु या सूत्रांत बादरायणाचें नांव सांगून त्याचें मत उद्धृत केलें आहे, त्यामुळें कांही लोक त्यास बादरायणाचें काम न मानून नंतरच्या संग्राहकाचें काम असें म्हणतात. बादरायण आणि व्यास कधीकधी एक मानले जातात. जैमिनीने आपल्या पूर्व मीमांसूत्रात बादरायणाचा उल्लेख केला आहे आणि बादरायणाने वेदांतसूत्रात जैमिनीचा उल्लेख केला आहे. जर बादरायण आणि व्यास एकच असतील तर महाभारताच्या परंपरेनुसार जैमिनी ही व्यासांची शिष्या होती. आणि गुरूंनी आपल्या कार्यात शिष्याचे मत नमूद करावे हे विचित्र वाटते.

या सूत्रांमध्ये सांख्य, वैशेषिक, जैन आणि बौद्ध धर्मशाळांबद्दल अधिक निर्देश आहेत. गीतेचाही संदर्भ आहे. या सूत्रांमध्ये, अशा अनेक आचार्यांचा आणि त्यांच्या विश्वासांचा उल्लेख केला आहे ज्याचा उल्लेख श्रौत सूत्रांमध्येही आढळतो . गरुड पुराण, पद्म पुराण आणि मनुस्मृती वेदांत सूत्रांची चर्चा करतात. हॉपकिन्सच्या मते, हरिवंशाची रचना इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातील आहे आणि त्यात वेदांतसूत्राचा स्पष्ट उल्लेख आहे. कीथच्या मते, ही रचना इ.स. 200 नंतरची नसेल. जेकोबी हे 200 ते 450च्या दरम्यानचे मानतो. मॅक्स मुलर याला भगवद्गीतेची पूर्वीची रचना मानतात कारण त्यात ब्रह्मसूत्र हा शब्द आहे जो वेदांतसूत्राचा समानार्थी आहे. भारतीय विद्वान त्याची रचना 500 ते 200 बीसी दरम्यान मानतात.

मीमांसूत्रात ज्याप्रमाणे वेदांच्या कर्मकांडात्मक भागाचे वर्णन मांडण्यात आले आहे, त्याचप्रमाणे चार अध्यायांमध्ये विभागलेल्या सुमारे ५०० वेदांतसूत्रांमध्ये, वेदातील शेवटच्या भागाचे, उपनिषदांचे स्पष्टीकरण दिले आहे. उपनिषदांमध्ये सांगितलेली तत्त्वे इतकी परस्परविरोधी आणि विखुरलेली आहेत की त्यांच्यापासून कोणत्याही प्रकारचे तात्त्विक दृष्टिकोन काढणे कठीण आहे. वेदांत सूत्रे उपनिषदांमध्ये 'समवय' तत्त्वाचा आधार घेऊन तात्त्विक दृष्टिकोन देतात. परंतु ही सूत्रे इतकी संक्षिप्त आहेत की स्पष्टीकरणाच्या मदतीशिवाय त्यातून अर्थ काढणे कठीण आहे. त्यांच्या संक्षिप्ततेमुळे, त्यांच्यावर अनेक व्याख्या लिहिल्या गेल्या, ज्यात वेदांतला परस्परविरोधी दृष्टीकोनातून प्रस्तुत केले गेले. वेदांताचे सर्व निर्गमन या सूत्रांना त्यांचा पुरावा मानतात. या सूत्रांना ब्रह्माचे प्रतिपादन केल्यामुळे त्यांना ब्रह्मसूत्रे असेही म्हणतात.

रचना
ब्रह्मसूत्रात चार अध्याय आहेत, ज्यांची नावे समन्वय, अविरोध, साधन आणि फल आहेत. प्रत्येक अध्यायाला चार पाय असतात. एकूण 555 सूत्रे आहेत.

भाष्य
ब्रह्मसूत्रावर अनेक भाष्ये लिहिली गेली आहेत. त्यापैकी सर्वात जुने म्हणजे श्री निंबार्क भाषा. वाचस्पती मिश्र आणि पद्मपाद यांनी श्री शंकराचार्यांच्या भाष्यावर भाष्य लिहिले. श्री रामानुजाचार्य यांनी लिहिलेल्या ब्रह्मसूत्रावरील भाष्याला ' श्रीभाषा ' असे म्हणतात.

याशिवाय श्री मध्वाचार्य, श्री जयतीर्थ, श्री व्यासतीर्थ, श्री भास्कर इत्यादींनीही ब्रह्मसूत्रावर भाष्ये लिहिली आहेत.