खंडोबा मंदिर (जेजुरी)

खंडोबा मंदिर हे जेजुरी गावात आहे. जेजुरीचे खंडोबाचे मंदिर हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रपैकी एक आहे. हे मंदिर पुणे जिल्ह्यातील जेजुरी गावात एका डोंगरावर आहे. या मंदिराला जेजुरी गड, खंडोबाची जेजुरी असे सुद्धा महणातात. 

खंडोबा हे या मंदिराचे दैवत आहे. हे मंदिर काळया पाषाणापासून बनलेले पुरातन मंदिर आहे. मंदिरात खंडोबा आणि त्यांची पत्नी म्हाळसा यांची मूर्ती आहे तसेच खंडोबाची अश्वारूढ मूर्ती आहे. येथे भाविक हळद- नारळ यांचा भांडार हवेत आणि देवावर उधळतात. या मदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी भाविकांना जवळ जवळ २००  पायऱ्याचढून जावं लागत, वाटेत बानाई, खंडोबांची द्वितीय पत्नी, हेगडी प्रधान यांचे मंदिर लागते. चंपाषष्ठी उत्सवाला भाविकांची येथे गर्दी असते.

इतिहास 
खंडोबाचे हे मंदिर पेशव्यांच्याकाळात बांधले गेले. मल्हारीमार्तंड, जे आणखी एक नाव खंडोबाचे आहे, यांचीपूजा १२-१३ व्या शतकापासून व्हायला लागली असे मानले जाते.

देव 
खंडोबाला मल्हार मार्तंड, खंडेराया या नावाने सुद्धा संबोधले जाते. खंडोबाला प्रभू शिवा शंकराच अवतार मानले जाते. महाराष्ट्रातील धनगर, शेतकरी, इ. अनेक कुटुंबातील भाविक येथे खंडेरायाच्या दर्शनाला येतात.

दंतकथा 
एकादांतकथे अनुसार दोन राक्षस भाऊ मनी आणी मल्ल यांनी भगवान ब्रहामाची तपस्याकेली व ब्रहामा खुश झाले, त्यांनी मनी- मल्लला वरदान दिले, त्यामुळे ते दोघे शक्तिशाली झाले व पृथ्वीवर लोकांना त्रासद्यायला लागले. मनी आणि मल्लाचा नाशकरण्यासाठी भगवान खंडेरायाने पृथ्वीवर अवतार घेतला. मनी मल्लयांच्याशी भीषणयुद्ध केले त्यात एका भावाचा संहार केला व एकला जीवनदान दिले जेव्हा त्याने देवाला क्षमा मागितली व सामान्यजनांची सेवा करेल असे देवाला सांगितले. खंडेरायाने त्याला  क्षमा केले. मल्ल राक्षसाला हरवले महणून खडोबाचेनाव मल्हारीपडले.

मंदिर-स्थापत्य 
हे मंदिर काळया दगळापासून बनलेले आहे. दूरवरून पाहिले असता एखाद्या गडाप्रमाणे हे मंदीर दिसते, महणुन या मंदिराला जेजुरीगड असे सुध्धा महंतात. हे मदिर समुद्रसपाटीपासून ७१८ मी. उंचीवर वसलेले आहे. मंदिराच्या आजूबाजूला ३५० मी.ची भिंत आहे आणि त्यात मंदिर आहे.

वाङ्मय 
 'जेजुरी', ही अरुण कोलाटकर यांनी लिहिलेली कविता या देवस्थानबद्दल आहे.
 'पेशवेकालीन जेजुरीचाइतिहास', राज मेमाणे यांनी लिहिलेले पुस्तक, यात जेजुरी पेशवे वेडेसची जेजुरीवरणलेली आहे.

हे सुद्धा पहा 
 हिंदू धर्म

संदर्भ