भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेते यादी

नोबेल पारितोषिक हा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र या क्षेत्रातील "मानवजातला सर्वात मोठा फायदा" देणाऱ्या वार्षिक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांचा संच आहे. शरीरविज्ञान किंवा औषध, साहित्य, शांतता आणि आर्थिक विज्ञान 
अल्फ्रेड नोबेलच्या शेवटच्या इच्छेने स्थापन केलेले, ज्यात निर्दिष्ट करण्यात आले की त्याच्या नशिबी काही भाग बक्षिसे तयार करण्यासाठी वापरला जाईल.  प्रत्येक  विजेते  ​​(प्राप्तकर्ता) सुवर्ण पदक, डिप्लोमा आणि बरीच रक्कम मिळवते, ज्याचा निर्णय नोबेल फाउंडेशन दरवर्षी घेते. रॉयल स्वीडिश अ‍ॅकॅडमी ऑफ सायन्सेस यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार, रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार आणि अल्मफ्रेड नोबेलच्या मेमरी ऑफ इकॉनॉमिक सायन्सेसमधील सेवेरिजस रिक्सबँक पुरस्कार; कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट मधील नोबेल असेंबली शरीरविज्ञान किंवा औषधोपचारातील नोबेल पुरस्कार;  स्वीडिश अकादमी यांना साहित्यातील नोबेल पुरस्कार;  आणि नॉर्वेजियन नोबेल समिती यांना शांततेचा नोबेल पुरस्कार.  त्यांना उपरोक्त क्षेत्रात प्रदान केलेल्या सर्वात प्रतिष्ठित सन्मानांपैकी एक म्हणून व्यापकपणे ओळखले जाते.

प्रथम १९०१ मध्ये स्थापना केली गेली, एकूण ९०४ व्यक्ती (८५२ पुरुष आणि ५२ महिला) आणि २४ संस्थांना १९०१ ते २०१८ दरम्यान नोबेल पारितोषिक देण्यात आले. एकूण प्राप्तकर्त्यांपैकी १३ भारतीय (पाच भारतीय नागरिक आणि भारतीय वंशाचे आठ किंवा रहिवासी) आहेत. रवींद्रनाथ टागोर हे पहिले भारतीय नागरिक होते आणि १९१३ मध्ये त्यांना सन्मानित होणारी प्रथम आशियाई देखील होती आणि मदर तेरेसा प्राप्तकर्त्यांमध्ये एकमेव महिला आहे. उल्लेखनीय म्हणजे, श्री अरबिंदो, भारतीय कवी, तत्त्ववेत्ता, राष्ट्रवादी आणि अखंड योगच्या विकसकांना १९४३ मध्ये साहित्याच्या नोबेल पुरस्कारासाठी आणि नोबेल शांती पुरस्कारासाठी १९५० मध्ये अयशस्वी नामांकित केले गेले. 

१ डिसेंबर १९९९ रोजी नॉर्वेजियन नोबेल समितीने याची पुष्टी केली की महात्मा गांधी यांना पाच वेळा (१९३७ ते १९३९ दरम्यान, १९४७ मध्ये आणि जानेवारी १९४८ मध्ये त्यांची हत्या होण्याच्या काही दिवस आधी) शांती पुरस्कारासाठी अयशस्वी ठरविण्यात आले. २००६ मध्ये नॉर्वेजियन नोबेल समितीचे सचिव गीर लुंडस्टाड यांनी "आमच्या १०६ वर्षांच्या इतिहासातील सर्वात मोठी चूक" असल्याचे नमूद केले.

विजेते

ब्रिटीश राजंतर्गत भारतीय
 ब्रिटिश राजचे नागरिक   
खाली नोबेल पारितोषिक प्राप्त व्यक्ती (ब्रिटीश राजचे नागरिक होते ते खालील आहेत:

भारतीय नागरिक 
  भारत गणराज्यचे नागरिक
खाली नोबेल पारितोषिक मिळविलेल्या नोबेल पारितोषिकांपैकी भारत गणराज्याचे नागरिक खालीलप्रमाणे होते.

भारतात जन्म 
पुढील नोबेल पुरस्कार विजेते भारतीय नागरिक म्हणून जन्माला आले होते पण जेव्हा त्यांना बक्षीस देण्यात आले तेव्हा दुसऱ्या देशाचे नागरिक होते.

इतर 
पुढील नोबेल पुरस्कार विजेते जे नोबेल पारितोषिक प्राप्तकर्ता बनले परंतु ते भारतीय नागरिक नव्हते तेव्हा भारतात जन्मले किंवा भारतातले रहिवासी होते.

हे सुद्धा पहा 
 भारतीयांची यादी
 नोबेल पारितोषिक विजेत्यांची यादी 
 देशानुसार नोबेल पारितोषिक विजेत्यांची यादी
 एशियन नोबेल पुरस्कार विजेते यांची यादी

नोंदी

संदर्भ 

Nobel laureates
 
Lists of Nobel laureates by nationality
नोबेल पारितोषिकाचे भारतीय विजेते