मोरारजी देसाई

भारतरत्न : मोरारजी रणछोडजी देसाई (२९ फेब्रुवारी १८९६ – १० एप्रिल १९९५) हे भारताचे चौथे पंतप्रधान व भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत एक नेते होते. ते १९७७ ते १९७९ दरम्यान जनता पार्टीने तयार केलेल्या सरकारमध्ये भारताचे ४थे पंतप्रधान बनले. राजकारणाच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत त्यांनी मुंबई राज्याचे मुख्यमंत्री, भारताचे गृहमंत्री व अर्थमंत्री आणि भारताचे दुसरे उपपंतप्रधान अशी अनेक महत्त्वाची पदे भूषविली.

पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांचे निधन झाल्यानंतर देसाई हे १९६६ मध्ये पंतप्रधानपदाचे प्रबळ दावेदार होते. १९६९ पर्यंत इंदिरा गांधींच्या मंत्रिमंडळात त्यांची उपपंतप्रधान आणि अर्थमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. १९६९ च्या काँग्रेसच्या फाळणीच्या वेळी त्यांनी राजीनामा दिला आणि भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (संगठन) (कांग्रेस (ओ) मध्ये सामील झाले. १९७७ मध्ये वादग्रस्त आणीबाणी उठवल्यानंतर, विरोधी पक्षांनी जनता पक्षाच्या छायेत असलेल्या काँग्रेसविरूद्ध एकत्र लढा दिला आणि १९७७ची निवडणूक जिंकली. देसाई पंतप्रधान म्हणून निवडले गेले आणि ते भारताचे पहिले गैर-काँग्रेस पंतप्रधान झाले.

१९७४ मध्ये भारताच्या पहिल्या अणुचाचणीनंतर देसाई यांनी चीन आणि पाकिस्तानशी मैत्रीपूर्ण संबंध परत आणण्यास मदत केली आणि १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धासारख्या सशस्त्र संघर्ष टाळण्याचा संकल्प केला. १९ मे १९९० रोजीत्यांना पाकिस्तानचा सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, निशान-ए-पाकिस्तानने गौरविण्यात आले.

भारतीय राजकारणाच्या इतिहासामध्ये वयाच्या ८४ व्या वर्षी पंतप्रधानपदाची सूत्रे सांभाळणारे ते सर्वात वयस्कर व्यक्ती आहेत. त्यानंतर त्यांनी सर्व राजकीय पदांवरून सेवानिवृत्ती घेतली, परंतु १९८० मध्ये जनता पक्षासाठी प्रचार करत राहिले. त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान भारतरत्न देण्यात आला. वयाच्या ९९ व्या वर्षी १९९५ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

पूर्वीचे जीवन 
मोरारजी देसाई गुजराती वंशाचे होते. त्यांचा जन्म २९ फेब्रुवारी १८९६ रोजी बुल्सर जिल्हा, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी, ब्रिटीश इंडिया (सध्याचे वलसाड जिल्हा, गुजरात, भारत) मधील भदेली गावात झाला. ते आठ मुलांपैकी सर्वात मोठे होता व त्याचे वडील शालेय शिक्षक होते. देसाई यांचे प्राथमिक शिक्षण सावरकुंडला येथील कुंडला शाळेत (आता जे.व्ही. मोदी शाळा म्हटले जाते) व नंतर वलसाडच्या बाई अवा बाई हायस्कूलमध्ये झाले. मुंबईच्या विल्सन महाविद्यालयातून पदवी घेतल्यानंतर ते गुजरातमधील नागरी सेवेत दाखल झाले. 

देसाई महात्मा गांधींच्या अधीन असलेल्या स्वातंत्र्यलढ्यात सामील झाले आणि ब्रिटिश राजवटीविरूद्धच्या नागरी अवज्ञा आंदोलनात सामील झाले. स्वातंत्र्यलढ्यात त्यांनी बरीच वर्षे तुरुंगात घालविली आणि त्यांच्या तीव्र नेतृत्व कौशल्यामुळे आणि खडतर मनोवृत्तीमुळे ते स्वातंत्र्यसैनिकांमधील आवडते आणि गुजरात प्रदेशातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे महत्त्वाचे नेते झाले. १९३४ आणि १९३७ मध्ये प्रांतीय निवडणुका झाल्या तेव्हा देसाई यांची निवड झाली आणि त्यांनी मुंबई अध्यक्षांच्या महसूलमंत्री आणि गृहमंत्री म्हणून काम पाहिले.

संदर्भ 

देसाई, मोरारजी
देसाई, मोरारजी
२ री लोकसभा सदस्य
३ री लोकसभा सदस्य
४ थी लोकसभा सदस्य
५ वी लोकसभा सदस्य
६ वी लोकसभा सदस्य
सुरतचे खासदार
देसाई, मोरारजी
देसाई, मोरारजी
भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते
पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
पुरुष चरित्रलेख
भारतीय उपपंतप्रधान
भारतीय स्वातंत्र्यलढा