चौदा रत्ने

हिंदू धर्मातील आख्यायिकेनुसार देव-दानवांनी अमृत मिळवण्यासाठी समुद्रमंथन केले त्यावेळी एका नंतर एक अशी चौदा अमूल्य अशा रत्नसमान वस्तू मिळाल्या.

 लक्ष्मी- विष्णूपत्नी
 कौस्तुभ मणी- श्रीविष्णूने गळ्यात धारण केलेले मणी वदंतेनुसार हाच कोहिनूर होय.
 कल्पवृक्ष पारिजात वृक्ष (कल्पद्रुम) प्राजक्ताचे झाड.इंद्राला प्राप्त झालेले स्वर्गवृक्ष (स्वर्गाचा बागेत लावलेला वृक्ष).
 सुरा वारुणी- दैत्यांचे मादक पेय ,दारू, मद्य 
 धन्वंतरी (देवांचे वैद्यराज)
 चंद्रदेव(चंद्रमा) शिवाने मस्तकात धारण केले.
 कामधेनू-इच्छापूर्ती करणारी गाय.
 ऐरावत - इंद्राचे वाहन असलेला हत्ती.
 रंभा- मेनका, इत्यादी अप्सरागण.
 उच्चैःश्रवा- सात तोंडे असलेला घोडा.सुर्यदेवाचे वाहन.
 हलाहल विष- कालकूट विषवा शिवाने प्राशन केले .
 हरिधनु वा शारंग धनुष्य -  भगवान विष्णूचे धनुष्य.
 शंख - श्रीविष्णूचा पांचजन्य शंख आहे.
 अमृत-देवांचे पेय.

श्लोक 
लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजातकसुरा धन्वन्तरिश्चन्द्रमाः ।

गावः कामदुधाः सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवाङ्गनाः ॥

अश्वः सप्तमुखो विषं हरिधनुः शङ्खोऽमृतं चाम्बुधे ।

रत्‍नानीह चतुर्दशं प्रतिदिनं कुर्यात्‌ सदा मङ्गलम् ॥

रामायण आणि महाभारत पुराणानुसार इतर रत्न 
पुराण पासून पुराण पर्यंत भिन्न आहे आणि रामायण आणि महाभारत या महाकाव्यांमधेही किंचित वेगळी आहे.

 कल्पवृक्ष ,
 पांचजन्य शंख ,
 ज्येष्ठा देवी(अलक्ष्मी)   (१) लक्ष्मी, (२) कौस्तुभ मणी, (३) पारिजातक वृक्ष, (४) सुरा, (५) धन्वंतरी (एकदिव्यपुरूष. तो हातात अमृतकुंभ घेऊन वर आला), (६) चंद्र, (७) कामधेनू-गाय, (८) ऐरावत-हत्ती, (९) रंभा व इतर अप्सरा, (१०) उच्चे:श्रवा हा सात मुखे असलेला शुभ घोडा, (११) हलाहल-विष, (१२) शार्ङ्ग-धनुष्य, (१३) पांचजन्य शंख आणि (१४) अमृत ही ह्या श्र्लोकात निर्देशिलेली चौदा रत्ने. ह्या श्र्लोकाचा कर्ता अज्ञात आहे. समुद्रमंथनातून चौदा रत्ने वर आली असे सामान्यतः मानले जात असले, तरी रत्नांची संख्या व नावे निरनिराळ्या गंथांत निरनिराळी दिल्याचे आढळते. उदा., रामायणात सहाच रत्नांचा (धन्वंतरी, अप्सरा, सुरा, उच्चे:श्रवा, कौस्तुभ व अमृत) निर्देश आहे, तर महाभारतात सात रत्नांचा (चंद्र, श्री, सुरा, उच्चे:श्रवा, कौस्तुभ, धन्वंतरी, अमृत) उल्लेख आढळतो. [→ चौदा रत्ने].

हे पण पहा 
समुद्रमंथन

संदर्भ यादी 

हिंदू धर्म उपासना पद्धती