एकनाथ आव्हाड

महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध बालसाहित्यकार व कथाकथनकार.  मुंबई महानगरपालिकेच्या शाळेत गेली ३० वर्षे ते शिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. गेली ३० वर्षे मुलांसाठी कथा, कविता, नाट्यछटा, चरित्र, काव्यकोडी असं विविध प्रकारचं लेखन ते करीत आहेत. मुलांसाठी कथाकथन, काव्यवाचनाचे कार्यक्रम सादर करून मुलांचे मनोरंजनही ते करीत असतात.साने गुरुजींची कथाकथन परंपरा पुढे नेण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न ते करीत असतात. कथाकथनातील योगदानाबद्दल अखिल भारतीय साने गुरुजी कथामालेचा महाराष्ट्रातील उत्कृष्ट कथानिवेदक साने गुरुजी पुरस्कार कथामालेच्या वर्धा येथे संपन्न झालेल्या  वार्षिक अधिवेशनात सरांना प्रदान करण्यात आला आहे.सरांचे बोधाई, गंमत गाणी, अक्षरांची फुले, शब्दांची नवलाई, छंद देई आनंद, पाऊस पाणी हिरवी गाणी हे बालकवितासंग्रह, आनंदाची बाग, एकदा काय झालं!,खळाळता अवखळ झरा आणि इतर कथा, प्रकाशाचा उत्सव  हे बालकथासंग्रह, मजेदार कोडी, आलं का ध्यानात?,खेळ आला रंगात हे काव्यकोडी संग्रह, मला उंच उडू दे हा नाट्यछटासंग्रह, मिसाईल मॅन हे चरित्र... ही त्यांच्या काही पुस्तकांची ठळक नावे. त्यांच्या काही पुस्तकांचे हिंदी, इंग्रजी भाषांमध्ये आणि ब्रेल लीपीमध्ये अनुवाद झालेले आहेत. आव्हाड सरांची इयत्ता दुसरी बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'चांदोबाच्या देशात' ही कविता आणि इयत्ता सहावी सुलभभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'बाबांचं पत्र' हा  धडा मुलांना अभ्यासासाठी समाविष्ठ केलेला आहे. त्यांची आजपर्यंत जवळपास ३० पुस्तके प्रसिद्ध असून त्यांच्या पुस्तकांना महाराष्ट्र शासनाचा वा.गो.मायदेव पुरस्कार, बालकवी पुरस्कार यांसह इतरही साहित्य संस्थांचे पुरस्कार लाभलेले आहेत.तसेच मुंबई महानगरपालिकेचा आदर्श शिक्षक महापौर पुरस्कार व महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श शिक्षक राज्य पुरस्कारही त्यांना मिळाला आहे.

प्रकाशित साहित्य
*एकनाथ आव्हाड यांचे प्रकाशित साहित्य*

*बालकवितासंग्रह*

अक्षरांची फुले       

आभाळाचा फळा

खरंच सांगतो दोस्तांनो

गंमतगाणी      

तळ्यातला खेळ

पंख पाखरांचे

बोधाई

मज्जाच मज्जा      

हसरे घर  

सवंगडी

मजेदार गाणी

आनंद झुला

शब्दांची नवलाई

छंद देई आनंद

पाऊस पाणी हिरवी गाणी

'काव्यकोडी संग्रह*

मजेदार जोडी

मजेदार कोडी - भाग १ व २

आलं का ध्यानात? 

खेळ आला रंगात

'बालकथासंग्रह*

आनंदाची बाग

एकदा काय झालं  

जरा ऐकून तर घ्या

थेंबे थेंबे तळे साचे

निष्फळ भांडण          

राजा झाला जंगलाचा 

खळाळता अवखळ झरा   

प्रकाशाचा उत्सव   

'नाट्यछटा संग्रह*

मला उंच उडू दे

'चरित्र*

मिसाईल मॅन : डाॅ ए.पी.जे.अब्दुल कलाम (भाग - १ ते ४ )

*काव्यसंग्रह*

नव्याने बहरावे

बालसाहित्यातील योगदान
*संपादन*

'चैत्रेय' या विशेषांकातील बालविभागाचे अनेक वर्षे  संपादक म्हणून कार्यरत.

*ब्रेल आवृत्ती*

सात पुस्तकांच्या ब्रेल लीपीतील आवृत्त्या प्रकाशित.

*अनुवाद*

अनेक पुस्तकांचे हिंदी व इंग्रजी भाषेत अनुवाद प्रकाशित.

*बालकोश खंड १ ते ५*

पाच बालकथा व पाच बालकवितांचा खंडात समावेश.

*बालगीत लेखन*

आकाशवाणीवरून अनेक बालगीते प्रसारित.

*पाठ्यपुस्तक मंडळ*

४थी व ८वीच्या बालभारती स्वाध्याय पुस्तकांच्या लेखन संपादनासाठी पाठ्यपुस्तक मंडळाचे सदस्य म्हणून कार्यरत होते.

इयत्ता पहिली ते पाचवीच्या पाठ्यपुस्तकांचे लेखन संपादनासाठी पाठ्यपुस्तक मंडळावर सदस्य म्हणूनही  कार्यरत होते.

*अभ्यासक्रम समावेश*

मुंबई महापालिका शिक्षण विभागाच्या संगीत कला अकादमीच्या संगीत अभ्यासक्रमात दोन बालगीतांचा समावेश .

इयत्ता सहावी सुलभभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'बाबांचं पत्र' या पाठाचा समावेश.

इयत्ता दुसरी बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'चांदोबाच्या देशात' या बालकवितेचा समावेश.

मुंबई मराठी साहित्य संघाच्या अमराठी भाषिकांसाठी असलेल्या मराठीच्या अभ्यासक्रमात पाच बालकवितांचा समावेश.

साहित्य अकादमी*

साहित्य अकादमीच्या बालसाहित्य विषयावरील चर्चासत्रासाठी दोनदा निमंत्रित.

सदरलेखन
तरुण भारत, सकाळ, लोकमत, सामना, प्रहार, नवशक्ति आदि वृतपत्रांतून मुलांसाठी सदर लेखन.

कथाकथन
एकनाथ आव्हाडांनी कथाकथनाचे ५००हून अधिक कार्यक्रम केले आहेत.  'कथाकथन : तंत्र आणि मंत्र' या  कार्यशाळेत शिक्षकांना मार्गदर्शन केले आहे.

एकनाथ आव्हाड यांना मिळालेले सन्मान
 ४थी व ८वीच्या बालभारती स्वाध्याय पुस्तकांच्या लेखन संपादनासाठी पाठ्यपुस्तक मंडळाचे सदस्यत्व. 
 इयत्ता पहिली ते पाचवीच्या पाठ्यपुस्तकांचे लेखन संपादनासाठी पाठ्यपुस्तक मंडळावर सदस्य म्हणून नेमणूक.
 मुंबईतील चेंबूर येथील सुभाषनगर एज्युकेशन सोसायटीच्या शिक्षण संस्थेत शाळा समितीचे अध्यक्षपद 
 मुंबई मराठी साहित्य संघाच्या कार्यकारिणी मंडळाचे सदस्यत्व.  
 साहित्य अकादमीच्या बालसाहित्य विषयावरील चर्चासत्रासाठी निमंत्रित.

अन्य सन्मान व पुरस्कार
*सन्मान व पुरस्कार*

भारत सरकारचा साहित्य अकादमी उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार छंद देई आनंद या बालकवितासंग्रहास (सन २०२३)	

☆ महाराष्ट्र शासनाचा वा.गो. मायदेव राज्य पुरस्कार(२००९)

☆ महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा वि.वि. बोकील राज्यस्तरीय पुरस्कार (पुणे)(२०११)

☆ बुलढाण्याचा शशिकलाताई आगाशे उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१०)

☆ कोल्हापूरच्या बालकुमार साहित्य सभेकडून उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१०)

☆ मुंबईच्या साहित्य दरवळ मंच या संस्थेकडून उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२००९ , २०१०)

☆ इचलकरंजीच्या आपटे वाचन मंदिराकडून उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१४)

☆ बुलढाणा जिल्हयातील मोताळा येथील छत्रपती शाहू महाराज शिक्षण संस्थेचा राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१५)

☆ अकोल्याच्या अंकुर साहित्य संस्थेचा कवयित्री बहिणाबाई चौधरी पुरस्कार(२०१५)

☆ मुंबईच्या भारतीय शिक्षण मासिकाचा बालसाहित्य सेवा पुरस्कार (२०१५)

☆ पुण्याच्या लळीत रंगभूमी राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कार(२०१४)

☆ यशवंतराव दाते उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (वर्धा) (२०१६)

☆ सूर्यकांतादेवी पोटे उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार. (अमरावती)( २०१६)

☆ महाराष्ट्र शासन पर्यावरण विभागाचा सृष्टीमित्र पुरस्कार (२०१३)

☆ कवितेस यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ (नाशिक)चा प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार (२०१५)

☆ कवितेस अखिल भारतीय मराठी बालकुमार साहित्य संस्थेचा राज्यस्तरीय प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार (पुणे)(२०११)

☆ महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श शिक्षक राज्य पुरस्कार (२०१६)

☆ मुंबई महानगरपालिकेचा आदर्श शिक्षक महापौर पुरस्कार (२००८)

☆ मुंबई मराठी साहित्य संघाचा उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१६)

☆ प्रा. चंद्रकांत नलगे उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय  पुरस्कार (कोल्हापूर) २०१७  

☆ पद्मगंधा प्रतिष्ठानचा उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार.(नागपूर) (२०१७)

☆ गंगामाई वाचन मंदिर, आजरा (कोल्हापूर जिल्हा)चा 'ऋग्वेद' - उत्कृष्ट राज्यस्तरीय बालसाहित्य पुरस्कार (२०१७)

* अखिल भारतीय साने गुरुजी कथामालेचा उत्कृष्ट कथानिवेदक पुरस्कार, वर्धा (२००८)

* मराठी ग्रंथसंग्रहालय ठाणेचा उत्कृष्ट बालवाङमय श्रीस्थानक राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९)

* अ.भा.मराठी बालकुमार साहित्य संस्था पुणेचा उत्कृष्ट चरित्र बालवाङमय स.गो.देसाई  राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९)

* सार्वजनिक वाचनालय, नाशिकचा लक्ष्मीबाई टिळक उत्कृष्ट बालवाङमय पुरस्कार(२०१९)

* महाराष्ट्र साहित्य परिषद सिन्नर, जि. नाशिकचा उत्कृष्ट बालवाङमय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९)

* श्रीगुरुदेव सेवाश्रम अमरावतीचा सुदाम सावरकर स्मृती उत्कृष्ट बालवाङमय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९)

* सृजन साहित्य संघ, मूर्तिजापूरचा सृजनप्रतिभा उत्कृष्ट बालवाङमय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९)

* मुंबईच्या दत्ता आयरे स्मारक समितीकडून "दत्ता आयरे  राज्यस्तरीय पुरस्कार" (२००८)

* साहित्य विहार संस्था, नागपूरचा उत्कृष्ट कुमार साहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२१)

* ए.पी.रेंदाळकर वाचनालय, कोल्हापूरचा उत्कर्ष बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२१)

* आखिल भारतीय मराठी प्रकाशक संघाचा प्रथम क्रमांकाचा राज्यस्तरीय  उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार(२०२१)

* सूर्यांश साहित्य व सांस्कृतिक मंच, चंद्रपूर या संस्थेचा विमलबाई देशमुख स्मृती सूर्यांश राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०२१)

* साहित्यकणा फाउंडेशन नाशिकचा  डाॅ.राहुल पाटील स्मृती उत्कृष्ट(२०२२) बालसाहित्य राज्यस्तरीय  पुरस्कार 

* महाराष्ट्र शासनाचा बालकवी पुरस्कार. (२०२२)

* प्रसाद बन उत्कृष्ट बालसाहित्य  राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२२)

* आदर्श ग्रामपंचायत कार्यालय, घाटकुळ ,जि.चंद्रपूरचा उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२२)

*आपटे वाचन मंदिर, इचलकरंजी  चा मराठी साहित्यातील सन २०२२ मधील पार्वती शंकरराव तेलसिंगे उत्कृष्ट बाल साहित्यकृती राज्यस्तरीय पुरस्कार.

*महाराष्ट्र साहित्य परिषद दामाजीनगर शाखा, मंगळवेढ्याचा इंदुमती शिर्के उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय  पुरस्कार २०२२

*नांदेड येथील मातोश्री केवळबाई मिरेवाड उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार २०२२

*बालसाहित्य सेवा पुरस्कार*

* बालसाहित्य कार्यासाठी जळगावच्या सूर्योदय सर्वसमावेशक मंडळाचा ‘श्री. दलुभाई जैन प्रायोजित सूर्योदय बालसाहित्य सेवा पुरस्कार (२०१६) 

तसेच याच संस्थेचा सूर्योदय बालमित्र पुरस्कार(२०१९) 

* महाराष्ट्र साहित्य परिषद जुळे सोलापूरचा श्रीनिवास रायते बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१७) 

* मातोश्री लक्ष्मीबाई केदार बालसाहित्य गौरव पुरस्कार(उदगीर)(२०१७)

* मातोश्री स्नेहप्रभा तौर स्मृती बालसाहित्य कृतज्ञता पुरस्कार (बुलढाणा) (२०१८)

बालकुमार साहित्य संमेलन अध्यक्ष*   

* मुंबई महापालिकेच्या शाळांनी एकत्र येऊन आयोजित केलेल्या पहिल्या मराठी बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१६)

* जळगाव येथे संपन्न दलुभाई जैन प्रायोजित बाराव्या बालसाहित्य संमेलनाच्या समारोप सत्राचे अध्यक्ष(२०१६) 

* अ.भा. बालकुमार साहित्य संमेलन, परभणी येथे आयोजित विभागीय बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१९)

* पाणिनी फाऊंडेशन व स्वामी मुक्तानंद हायस्कूल चेंबूर  यांच्या संयुक्त विद्यामाने आयोजित बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१९)

बांदा नवभारत विद्यालय सावंतवाडीच्या वतीने आयोजित १९ व्या बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१९)

*अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन सहभाग*

* अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात कविता, कथाकथन, बालसाहित्य चर्चासत्रे यांत सहभाग.

एकनाथ आव्हाड यांच्यावर वा त्यांच्या साहित्यावर लिहिली गेलेली पुस्तके
एकनाथ आव्हाड  यांच्या साहित्यावर लिहिली गेलेली पुस्तके*

* एकनाथ आव्हाड यांच्या बालकविता : स्वरूप आणि शोध (लेखक - सदानंद पुंडपाळ)

* एकनाथ आव्हाड यांचे बालसाहित्यः बालसमीक्षकांच्या नजरेतून ( संपादन - डाॅ.सुरेश सावंत , डाॅ.मथु सावंत)

मराठी साहित्यिक