महाराष्ट्रातील घाट रस्ते

महाराष्ट्रात सह्यादीच्या अनेक डोंगररांगा असल्याने डोंगर एका बाजूने चढून वाटल्यास दुसऱ्या बाजूने उतरण्यासाठी  घाट रस्त्याचा वापर करावा लागतो. काही घाट रस्त्यांनी फक्त पायी जाणे शक्य असते, तर काही घाटांमधून गाडी रस्ते किंवा रेल्वे मार्ग बनवले आहेत.  ज्या घाटांनी पायी जाणेच शक्य असते त्यांतले काही सोपे तर काही अतिशय अवघड असतात. ते पार करण्यासाठी थोडेफार गिर्यारोहणही करावे लागते.  खाली दिलेल्या तक्त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही प्रसिद्ध घाटांची माहिती दिली आहे.

तक्त्यात नसलेले घाट
 शिडी घाट : हा गणेश घाटाप्रमाणेच खांडसहून भीमाशंकरला जातो. मार्गावरच्या एका विशाल शिलाखंडाला टाळण्यासाठी त्याच्या जवळून खडकात बसवलेल्या शिडीने वर जावे लागते, म्हणून शिडी घाट हे नाव.

माहिती नसलेले घाट
ज्या प्रसिद्ध, अप्रसिद्ध आणि अल्पप्रसिद्ध घाटांची तपशीलवार माहिती मिळू शकली नाही ते घाट असे :
देवबांध घाट:मोखाडा-खोडाळा या राज्यमार्गावरील मुख्य घाट.प्रसिद्ध देवबांध पर्यटन स्थळ याच घाटमार्गावर.
सूर्यमाळ घाट: वाडा-खोडाळा या राज्यमार्गावर तानसा वन्यजीव संरक्षित अभयारण्यातील घाटमार्ग.सूर्यमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण याच घाटमाथ्यावर 
 अंधारीची वाट : वाजंत्री घाटाच्या दक्षिणेला घोघोळ अंधारीची वाट वर चढते. ही दैत्यासूर धबधब्याच्या बाजूने डावीकडून थेट माथ्यावर जाते. 
 डहाणू-नासिक रस्त्यावर अव्हाट घाट (हा तक्त्यात अव्हाटा घाट या नावाने आला आहे). 
 आपटी खिंड (पवन मावळ)
 आंबडस घाट परशुराम घाटाला पर्यायी घाट)
 आंबेनाळ घाट- गोप्या घाटाच्या उत्तरेस एक मैल आंबेशिवतरजवळ हा घाट आहे येथून पुण्यास जाण्यास मार्ग आहे.
 खेड ते मेढे, सातारा रस्त्यावर आंबोली घाट (तक्त्यात तीन आंबोली घाट आहेत).
 आरवली घाट (संगमेश्वर तालुका), मुंबई गोवा मार्ग.  आरवली-तुरळ-बावनदी रस्ता.
 इन्सुली घाट : हा सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी आणि बांदा यांच्या दरम्यान आहे.
 उपांड्या घाट : पुणे-खडकवासला-खानापूर-रांजणे-पाबे-वेल्हा-केळद-उपांडा खिंड-कर्णवडी-रानवडी-महाड : अंतर - १०६ किमी ; (केळदनंतर ही पायवाट आहे).  
 उंबर्डे घाट : वरंधा घाटाच्या उत्तरेस आठ किमीवर माझेरीजवळ उंबर्डें घाट आहे. 
 पेण-लोणावळे रस्त्यावर उबरखिंड घाट (तक्त्यात असलेला उंबरदरा घाट वेगळा असावा).
 उर्से खिंड (पवन मावळ)
 ओणी घाट (म्हणजेच हातिवले घाट?)
 करवली घाट
 जुन्नर-पैठण रस्त्यावरील कसारवाडी घाट
 कर्जत ते आंध्र खोरे व नवलाख उंबरे रस्त्यावर कसूर घाट 
 कळढोण घाट
 कळमंजाचा दरा
 सुरगाणा-कळवण रस्त्यावर कांचनमंचन व मोरकंडा घाट 
 महाड-भोर रस्त्यावर कामठा घाट, भोपे घाट व वरंधा घाट (वरंधा घाट तक्त्यात आहे). 
 कामठा आणि ढवळा घाट :  फिट्झजेरल्ड घाटाच्या उत्तरेस सुमारें  ८ -९ किमीवर आहेत. हे फक्त पायरस्ते असून यांचा कोणी फारसा उपयोग करीत नाहीं. या मार्गानें भोर संस्थानांतून वाई येथें जातां येतें.
 कामथे घाट (चिपळूण शहर आणि सावर्डे यांच्या दरम्यान)
 कुंडल घाट
 कुंभार्ली घाट (नवजा घाटाला पर्यायी रस्ता)
 कुंभे घाट : मानगड किल्ल्याच्या पायथ्याचे बोरवाडी/चाचेगाव (कोकण)-माजुर्णे गाव- माथ्यावरचे कुंभे गाव.  किंवा मानगड-माजुर्णे-कुंभेघाट-कुंभेवाडी.
 कुंभेनळी घाट
 कुसुर घाट
 कुळुंबी घाट
 केळघर घाट : हा घाट महाडवरून साताऱ्याकडे जाताना लागतो.
 केळद घाट (हा वेल्हे तालुक्यात आहे) तो घाटावरचे केळद गाव आणि कोकणातले कर्णवाडी/कर्णवडी गाव यांना जोडतो. या घाटालाच मढे घाट म्हणतात. सिंहगडच्या लढाईत मेलेल्या मावळ्यांची प्रेते याच घाटातून कोकणातील उमरठ गावी नेली.
 खरीव घाट : हा घाट वेल्हे तालुक्यातील खरीव गावात आहे. वाजेघर भागातील नागरिक यामार्गे वेल्हे मधून ये जा करतात.(पुणे जिल्हा)
 खालापूर-नाणे रस्त्यावर कोकण दरवाजा घाट किंवा राजमाची घाट
 कोंझर (रायगडच्या पायथ्याचे गाव) व पाचाड यांच्या दरम्यानचा घाट
 भडोच व सुरत ते सटाणा-पाटण-पैठण रस्त्यावरील कोंडाईवारी घाट
 राजापूर-लांजा-रत्‍नागिरी रस्त्यावर कोंड्ये घाट
 मुरपाड-पोडे-आंबेगाव रस्त्यावर कोपाली घाट 
 कर्जत ते खेड कडूस रस्त्यांवर कोळंबा घाट व सावळा घाट (तक्त्यात एक सावळ घाट आहे, तो वेगळा घाट असावा)
 कोल्हापू्र ते कोकण रस्त्यावरील गगनबाबडा घाट आणि भुईबावडा घाट
 कौल्या घाट
 खांडस (कर्जत) ते भीमाशंकर दरम्यान गणेश घाट, गुगळ घाट आणि शिडी घाट हे तीन पायरस्ते आहेत..
 खेतोबा वाट
 गुयरीदार
 डहाणू, जव्हार ते नाशिक रस्त्यावर गोडा घाट व आंबोली घाट (तक्त्यात आहे) 
 पुणे-नाशिक रस्त्यावर खेड घाट
 खोनोली-कोचरेवाडी घाट (चाफळ - सातारा जिल्हा)
 गोप्या घाट
 घोडेपाडी घाट
 चंद्रे आणि हुंबे मेट- हे दोन मार्ग त्रिंबकहून मोखाड्यास जाण्याकरितां आहेत. चंद्रे मेट सोपा आहे. हुंबे मेट हा फक्त पायरस्ता आहे.
 चाकण-शिक्रापूर रस्त्यावर साबळेवाडीजवळचा घाट
 चिकणदरा
 चिवेली घाट (चिपळूण तालुक्यातील कौंढरताम्हाणे-चिवेली-गोंधळे रस्ता)
 शहापूर-अकोले (नगर जिल्हा) रस्त्यावर चेंढ्या घाट व मेंढ्या घाट
 टेरव घाट (कामथे घाटाला पर्यायी घाट)
 तळेगाव खिंड (पवन मावळ)
 जंजिरा-पौड रस्त्यावर ताम्हण घाट 
 तिलारी घाट (दोडामार्ग तालुका - सिंधुदुर्ग जिल्हा)
 कल्याण-अकोले रस्त्यावर तोरण घाट 
 तोरंगण घाट (मोखाडा)
 दिघी घाट
 दुधिवरे खिंड (पवन मावळ)
 दौंडज खिंड- जेजुरी-वाल्हे रस्त्यावरील जयाद्री डोंगरावरची खिंड
 नडगिवे घाटे : हा खारेपाटण आणि तळेरे यांच्या दरम्यान आहे.
 नवजा घाट (कुंभार्ली घाटाला पर्यायी रस्ता)
 नाखिंदा घाट
 नाणदांड घाट (सुधागड परिसरातील घाट)
 निसणी घाट- लिंग घाटाच्या उत्तरेस तीन किलोमीटरवर हा घाट आहे. हा फक्त पायरस्ता असून चढ अतिशय आहे.
 नेरळ रेल्वे स्टेशनपासून ते माथेरानपूर्वी येणाऱ्या दस्तुरी नाक्यापर्यंतचा घाट (नाव माहीत नाही)
 न्हावी घाट
 पाथरा 
 पाबे घाट (हा वेल्हे तालुक्यात आहे).  पुण्यापासून नसरापूर/ पानशेत/ पाबे घाट - वेल्हे. 
 दमण ते सटाणा रस्त्यांवर पिंडवलवारी घाट 
 पाऊलखाची वाट
 पिंपरी घाट- ताम्हिणी घाटांच्या उत्तरेस ६ किमीवर पिंपरी घाट आहे. पुण्यातून कोंकणात उतरण्यासाठी चांगला. 
 पुणे-नाशिक रस्त्यावर पेठ-अवसरी घाट (तालुका आंबेगाव)
 फेण्याघाट
 बऊर खिंड (पवन मावळ)
 डांग-सटाणा रस्त्यावर बाभुळणा घाट 
 बाणची नाळ
 विजयदुर्ग, देवगड ते बावडा रस्त्यावर बावडा घाट
 जामरूख (कर्जत) ते भीमाशंकर दरम्यान बैल घाट; बैलदारा घाट, वाजंत्री घाट.
 बोपदेव घाट : सासवड आणि पुणे(स्वारगेट) यांच्या दरम्यान-सिंहगड कॉलेजमार्गे.
 बोचेमाळ घाट : देशावरून कोकणात उतरणारी एक पायवाट; खानू (पुणे जिल्हा)-हेडमाची पठार-वारंगी (रायगड जिल्हा)
 भट्टी घाट : तोरणा किल्ला आणि केळद यांच्या दरम्यान
 भुईबावडा घाट : खारेपाटण ते गगनबावडा रस्त्यावर गगनबावड्याच्या दीड किलोमीटर अलीकडे
 नेरळ-पनवेल ते घाडे-आंबेगाव रस्त्यावर भीमाशंकर घाट 
 राजापूर-भुईबावडा घाट-पहिलीवाडी. गगनबावडा घाटाला पर्यायी घाट
 महाड-भोर रस्त्यावर भोपे घाट, वंरधा घाट व कामठा घाट (वरंधा घाट तक्त्यात आहे).
 मढे घाट : वेल्हे-केळद. केळद गावापासून दीड किलोमीटरवर मढे घाट.
 शहापूर-अकोले(नगर जिल्हा) रस्त्यावर मेंढ्या घाट व चेंढ्या घाट
 सुरगाणा-कळवण रस्त्यावर मोरकंडा घाट व कांचनमंचन घाट 
 रघुवीर घाट : हा मोटारेबल घाट महिमंडणगडाजवळ आहे.  
 बलसाड व दमण ते पेठ रस्त्यावर राजबारी घाट 
 खालापूर-नाणे रस्त्यावर राजमाची घाट किंवा कोकण दरवाजा घाट
 रामपूर घाट (चिपळूण आणि गुहागर तालुक्यांना जोडणारा घाट)
 रोटी घाट - पाटस ते रोटी या दरम्यान..  पुणे-सोलापूर महामार्ग (वरवंड व उंडवडी गवळ्याची यांच्या दरम्यानचा घाट)
 कोलाड-भोर रस्त्यावर लिंग घाट, देव घाट व कुंभ घाट (तक्त्यात एक कुंभा घाट आहे)
 लिंग घाट- कुंभ घाटाच्या उत्तरेस ६ किलोमीटरवर हा घाट आहे. 
 वरंधा घाट- कामठा खिंडीच्या उत्तरेस पांच मैलांवर वरंधा नांवाच्या खेड्याजवळ हा घाट आहे. या घाटांतून हिरडोशी-भोर या गांवावरून पुण्यास रस्ता जातो. इ. स. १८६७ सालीं हा रस्ता तयार झाला. वरंधा घाटाच्या उत्तरेस पाव मैलावर माझेरीजवळ उंबर्डें  घाट आहे. पायरस्त्याप्रमाणेंच याचा उपयोग होतो.
 वर्धनगड  घाट - सातारा-दहीवडी रस्त्यावर कोरेगावजवळ
 वाजंत्री घाट :  जामरूख (कर्जत) ते भीमाशंकर दरम्यानचा बैला घाट (वाजंत्री घाट).
 नाशिक-गिरणारे-हर्सूल रस्त्यावर वाघेरा घाट
 वाघोबा घाट : पालघर-मनोर रस्त्यावर
 जामरूख (कर्जत) ते भीमाशंकर दरम्यान वाजंत्री घाट; बैला घाट..
 रत्‍नागिरी-मलकापूर रस्त्यावर विशाळगड घाट
 विळद घाट हा अहमदनगरच्या उत्तरेस नगरहून राहुरीला जाणाऱ्या रस्त्यावर लागतो. या घाटाचे विषेश म्हणजे याला समांतर जाणारी पाईपलाईन ही दिसते
 वेताळवाडी घाट. हा घाट औरंगाबाद जिल्ह्यातल्या सिल्लोड तालुक्यातील वेताळगड किल्ल्याजवळ आणि वेताळवाडी धरणाजवळ आहे.
 खांडस (कर्जत) ते भीमाशंकर दरम्यान शिडी घाट, गुगळ घाट आणि गणेश घाट हे तीन वेगळे पायरस्ते आहेत.
 शेंडूर घाट : गोंदुकुप्पी-शेंडूर दरम्यानचा (बेळगाव जिल्हा)
 शिंदवणे घाट : पंढरपूरहून आळंदीला जाताना (जेजुरी-आळंदी रस्त्यावर) पुणे जिल्ह्यातील उरुळी कांचन जवळ.
 वाडे-नाशिक रस्त्यावर शिरघाट (तक्त्यात श्रीघाट या नावाने)
 दमण, पेठ ते नाशिक रस्त्यावर सत्ती घाट 
 सांधणदरी
 सालपे घाट
 पेठ-दिंडोरी रस्त्यावर सावळ घाट 
 कर्जत ते खेड कडूस रस्त्यांवर सावळा घाट व कोळंबा घाट (तक्त्यात एक सावळ घाट आहे, तो वेगळा घाट असावा)
 सिंहगड घाट रस्ता (खडकवासला ते सिंहगड दरम्यानचा)
 सुर्ली घाट - हा सातारा जिल्ह्यात कडेगांव तालुक्यात आहे. कराडहून पलूस-विटा कडे जाताना हा घाट लागतो. जवळच सदाशिवगड (कराड) हा किल्ला आहे.
 हळदाघाट : हा घाट औरंगाबाद जिल्ह्यातल्या सिल्लोड तालुक्यातील अंभईजवळ आहे.
 हातलोट घाट : हा मधुमकरंदगडाला जाताना लागतो.
 हातिवले घाट : ओणी ते हातिवले दरम्यान(राजापूर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्हा)

या विषयावरील मराठी पुस्तके
 घाट वाटा (सुशिल दुधाणे)
चढाई उतराई (आनंद पाळंदे)
अधिक पुस्तके www.SahyadriBooks.com येथे उपलब्ध आहेत.

हे ही पहा

महाराष्ट्रातील किल्ले; महाराष्ट्रातील खिंडी; महाराष्ट्रातील किल्ले, प्रकार आणि अवयव 
महाराष्ट्रातील रस्ते
महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना
महाराष्ट्रातील घाटरस्ते