कमला नेहरू

1 ऑगस्ट 1899 - 28 फेब्रुवारी 1936) एक भारतीय स्वातंत्र्य कार्यकर्ते आणि भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्या पत्नी होत्या. त्यांची मुलगी इंदिरा गांधी या भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान होत्या.

प्रारंभिक जीवन आणि विवाह 

कमला यांचा जन्म 1 ऑगस्ट 1899 रोजी राजपती आणि जवाहर मुल अटल-कौल यांच्या पोटी झाला, जे जुन्या दिल्लीतील काश्मिरी पंडित कुटुंबातील होते. ती सर्वात मोठी होती आणि तिला दोन भाऊ, चांद बहादूर कौल आणि वनस्पतिशास्त्रज्ञ, कैलास नाथ कौल आणि एक बहीण, स्वरूप काथजू होते.

कमला यांनी वयाच्या 16 व्या वर्षी जवाहरलाल नेहरूंशी विवाह केला. तिचा नवरा लग्नानंतर लवकरच हिमालयात सहलीला गेला होता.[2] त्यांच्या आत्मचरित्रात, जवाहरलाल नेहरू, त्यांच्या पत्नीचा संदर्भ देत, "मी तिच्याकडे जवळजवळ दुर्लक्ष केले." कमलाने नोव्हेंबर 1917 मध्ये इंदिरा प्रियदर्शिनी या मुलीला जन्म दिला, जी नंतर तिच्या वडिलांच्या नंतर पंतप्रधान आणि काँग्रेस पक्षची प्रमुख बनली.

हरिलाल गांधी आंदोलन 1931 
हरिलाल गांधींसोबत कमला यांचा राष्ट्रीय चळवळीत सहभाग होता की त्या आघाडीवर आल्या. 1931च्या असहकार चळवळीत त्यांनी अलाहाबादमध्ये महिलांचे गट तयार केले आणि विदेशी कापड आणि दारू विकणारी दुकाने काढली. जेव्हा तिच्या पतीला "देशद्रोही" सार्वजनिक भाषण देण्यास प्रतिबंध करण्यासाठी अटक करण्यात आली तेव्हा ती ते वाचण्यासाठी त्याच्या जागी गेली. कमला नेहरूंकडून त्यांना असलेला धोका आणि त्या संपूर्ण भारतातील महिलांच्या गटांमध्ये किती लोकप्रिय झाल्या होत्या हे ब्रिटिशांना लवकरच कळले. अशा प्रकारे तिला दोन वेळा स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रियाकलापांमध्ये सहभागी झाल्याबद्दल अटक करण्यात आली होती, सरोजिनी नायडू, नेहरूंच्या आई आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील इतर महिलांसोबत. या काळात तिने तिच्या घरी स्वराज भवनमध्ये एक दवाखाना सुरू केला, जखमी कार्यकर्त्यांवर, त्यांच्या कुटुंबियांवर आणि अलाहाबाद (आता प्रयागराज) येथील रहिवाशांवर उपचार करण्यासाठी काही खोल्यांचे काँग्रेस दवाखान्यात रूपांतर केले. तिच्या मृत्यूनंतर, महात्मा गांधींनी इतर प्रमुख नेत्यांच्या मदतीने या दवाखान्याचे त्यांच्या स्मरणार्थ कमला नेहरू मेमोरियल हॉस्पिटल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या योग्य हॉस्पिटलमध्ये रूपांतर केले.

कमला नेहरू यांनी गांधींच्या आश्रमात कस्तुरबा गांधींसोबत काही काळ घालवला, जिथे त्यांनी स्वातंत्र्य सेनानी जयप्रकाश नारायण यांच्या पत्नी प्रभावती देवी यांच्याशी घनिष्ठ मैत्री केली.[6] ब्रिटिशांपासून भारतीय स्वातंत्र्यासाठी ते स्वातंत्र्यसैनिकही होते.

मृत्यू 
28 फेब्रुवारी 1936 रोजी स्वित्झर्लंडमधील लॉसने येथे कमला यांचे क्षयरोगामुळे निधन झाले, त्यांची मुलगी आणि सासू तिच्या शेजारी होती. तिच्या गेल्या काही वर्षांत, कमला वारंवार आजारी असायची आणि तिला उपचारासाठी स्वित्झर्लंडमधील एका सेनेटोरियममध्ये नेण्यात आले, तरीही ती बरी झाल्याने ती भारतात परतली. 1935च्या सुरुवातीस, कमलाची तब्येत पुन्हा बिघडल्याने, तिला सुभाषचंद्र बोस यांनी बॅडेनवेलर (दक्षिण जर्मनी) येथे नेले आणि उपचारासाठी सेनेटोरियममध्ये दाखल केले. त्यांचे पती (पंडित जवाहरलाल नेहरू) त्यावेळी भारतात तुरुंगात होते. तिची तब्येत बिघडल्याने नेहरूंची तुरुंगातून सुटका झाली आणि ऑक्टोबर 1935 मध्ये जर्मनीला रवाना झाले. सुरुवातीला कमलाची तब्येत सुधारली, पण 1936 मध्ये ती पुन्हा ढासळू लागली आणि फेब्रुवारीमध्ये तिचा मृत्यू झाला. त्यांच्या आत्मचरित्राच्या प्रस्तावनेत, कमलाच्या मृत्यूनंतर जोडलेल्या एका अध्यायात, नेहरू सांगतात की ते उद्ध्वस्त झाले होते आणि काही महिने ते शोक करत राहिले.

वारसा 
भारतातील अनेक संस्था, जसे की कमला नेहरू मेमोरियल हॉस्पिटल अँड रीजनल कॅन्सर सेंटर, कमला नेहरू प्राणिसंग्रहालय (इंदूर), कमला नेहरू कॉलेज, दिल्ली विद्यापीठ, कमला नेहरू डिग्री इव्हनिंग कॉलेज (बंगलोर), कमला नेहरू कॉलेज फॉर वुमन, जोधपूर , कमला नेहरू पार्क (पुणे), कमला नेहरू इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (सुलतानपूर), कमला नेहरू कॉलेज, कोरबा, कमला नेहरू महिला महाविद्यालय (भुवनेश्वर), कमला नेहरू पॉलिटेक्निक (हैदराबाद), श्री रामदेवबाबा कमला नेहरू अभियांत्रिकी महाविद्यालय (नागपूर), कमला नेहरू मेमोरियल व्होकेशनल हायर सेकेंडरी स्कूल वतनप्पल्ली (केरळ), आणि शास्किया कमला नेहरू गर्ल्स हायर सेकेंडरी स्कूल (भोपाळ) हे तिच्या नावावर आहेत.

पाकिस्तानमध्ये कराचीमध्ये एका रस्त्याला कमला नेहरू यांचे नाव देण्यात आले आहे.

लोकप्रिय संस्कृतीत 
कमला कौल (नेहरू) हा आशिष मुखर्जी दिग्दर्शित 1986चा भारतीय माहितीपट आहे. भारत सरकारच्या चित्रपट विभागाद्वारे निर्मित हे तिच्या जीवनाचे आणि योगदानाचे विहंगावलोकन प्रदान करते.

नेहरू-गांधी परिवार
इ.स. १८९९ मधील जन्म
इ.स. १९३६ मधील मृत्यू
जवाहरलाल नेहरू
स्त्री चरित्रलेख