Povilas Ksaveras Bžostovskis

Povilas Ksaveras Bžostovskis (, 1739 m. kovo 30 d. Mosaras, Gluboko apyl., Vitebsko vaivadija – 1827 m. lapkričio 17 d. Rukainiai) – Lietuvos Didžiosios kunigaikštystės valstybės veikėjas, kunigas, Paulavos respublikos (šalia Turgelių) įkūrėjas.

Biografija 

1758–1762 m. Romoje studijavo teologiją. 1763 m. kunigas. 1762–1774 m. Lietuvos didysis raštininkas, 1774–1787 m. Lietuvos referentas. 

1767 m. įsigijo Merkinės dvarelį (prie Turgelių), jį pavadino Paulava ir sujungė su Turgelių palivarku. 1769 m. pakeitė lažą činšu ir įkūrė valstiečių savivaldos bendruomenę, vadinamąją Paulavos respubliką. Šia reforma iki 1784 m. daugiau kaip 2 kartus padidino dvaro pajamas. 1798–1824 m. Turgelių, 1825–1827 m. Rukainių klebonas. Lenkų kalba parašė publicistikos, idilių.

Kūryba 
Svarbiausi kūriniai:
 List... pisany do JW Imć Pana S. Brzostowskiego... w roku 1767, 12 dnia miesiąca października z Wilna, brak miejsca i roku wydania (przekł. łaciński: Epistola ad fratrem suum S. Brzostowski..., Wilno 1767)
 Ustawy stosujące się do dobrego porządku i powinności osiadłych ludzi w dobrach Pawłowie, czyli Mereczu, przepisane roku 1769, Wilno 1771; wyd. następne: Wilno 1791; przedr. S. Kutrzeba, A. Mańkowski: „Polskie ustawy wiejskie XV-XVIII w.”, Kraków 1938, Archiwum Komisji Prawniczej, t. 11; przedr. S. Inglot: Próby reform włościańskich w Polsce XVIII w. Wybór źródeł, Wrocław 1952, s. 245-269
 Lekarstwa dla wygody gospodarzy w Pawłowie mieszkających, Wilno 1770
 Kazanie o powinnościach poddanych ku królowi, Wilno 1771
 Obrona plebana, czyli roztrząśnienie i zbicie zarzutu mu  uczynionego z okazji pisma odeń wydanego o rolnictwie. Przełożona z  włoskiego, powst. Pawłów, 26 lipca 1775; brak miejsca i roku wydania (por. Przekłady)
 Wiadomość genealogiczna o domie Brzostowskich od wejścia z Polski do Litwy, brak miejsca wydania 1776; wyd. następne: Wilno 1818 (także w jęz. łacińskim pt. Domus Brzostowski, Rzym 1796; także w jęz. francuskim pt. Généalogie de la maison Brzostowski, Rzym 1797)
 Wieśniaczka, Warszawa 1786 (wyd. bez nazwiska autora; utwór wywołany powieścią M. Krajewskiego Podolanka wychowana w stanie natury i polemizującym z nią Listem Sandomierzanki do Podolanki)
 Listy anonima opisujące komisją wolnych włościan z dziedzicem swoim J. W. księdzem Brzostowskim... Adresowane do Grebla bibliopoli krakowskiego, z powodu wyszłej w drukarni jego książki w 1788 r., „O  poddanych polskich”, powst. 1788 lub 1789, brak miejsca wydania (1790); przedr. S. Inglot: Próby reform włościańskich w Polsce XVIII w. Wybór źródeł, Wrocław 1952, s. 270-280; Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 1, Wrocław 1955 (autorstwo sporne; S. Inglot wysunął hipotezę o autorstwie J. Wybickiego)
 Pawłów od r. 1767-1795 od jednego przyjaciela domowego opisany, Wilno 1811 (część zamierzonego przez autora wydania zbiorowego)
 Rozmyślanie na wsi w Turgielach, Wilno 1811 (część zamierzonego przez autora wydania zbiorowego)
 Kościoły, malowania znaczniejsze w Rzymie, w niektórych miastach  włoskich, niemieckich, francuskich, polskich, podług opisania innych ode  mnie uważane, Wilno 1811 (część zamierzonego przez autora wydania zbiorowego)
 Wspomnienia Brzostowskiego ogłoszone m.in. w artykule: „Wspomnienia dawnych Polaków”, Pielgrzym z Tęczyna (dod. Muzy Nadwiślańskiej) 1823, t. 1.
Vertimai:
 J. Ciapiński: Oda na szczęśliwą koronacją Najjaśniejszego Pana  Stanisława Augusta napisana w łacińskim języku... na polski język  przełożona 1764 r. w Wilnie, brak miejsca i roku wydania
 Nauka dla nowych spowiedników z włoskiego języka na polski wytłumaczona, cz. 1-2, Wilno 1765-1766, wyd. 2 Berdyczów 1774
 B. Gracian: Człowiek uniwersalny z francuskiego przełożony r. p. 1765, Wilno brak roku wydania
 H. L. Duhamel du Monceau: Dzieło o rolnictwie... po francusku napisane, na polski język przetłumaczone, t. 1, Wilno 1770; t. 2, Wilno 1773; przedmowę tłumacza przedr. Z. Florczak, L. Pszczołowska: Ludzie Oświecenia o języku i stylu, t. 1, Warszawa 1958.
Laiškai:
 Do Kazimierza Nestora Sapiehy z 7 grudnia 1790, Gazeta Narodowa i Obca 1790
 Do J. Zawadzkiego z roku 1809, wyd. T. Turkowski: Materiały do dziejów literatury i oświaty na Litwie i Rusi, t. 1, Wilno 1935, s. 148-151.

Įamžinimas 

Jo vardu pavadinta Turgelių Povilo Ksavero Bžostovskio gimnazija ir dvi gatvės Šalčininkų rajono savivaldybėje.

Literatūra 
 Julian Bartyś. Rrzeczpospolita Pawlowska na tle reform włościańskich w Polsce w XVIII wieku. Warszawa, 1982.
 Aurelija Arlauskienė, Lucija Jurgelevič, Ramunė Šmigelskytė-Stukienė. Povilas Ksaveras Bžostovskis – Paulavos respublika. Vilnius: Projektų vykdymo sprendimai, 2014.

Šaltiniai

Nuorodos 

Bžostovskiai
Lietuvos kunigai
LDK valstybės veikėjai
Lietuvos dvasiniai referentai
Lietuvos tribunolo deputatai
Vilniaus kanauninkai