Էռնանի (դրամա)

Էռնանի (), ֆրանսիացի գրող, բանաստեղծ և ողբերգակ Վիկտոր Հյուգոյի ռոմանտիկ դրաման` հինգ գործողությամբ, գրված 1829 թվականի սեպտեմբերի 25-ին։ Առաջնախաղը կայացել է 1830 թվականի փետրվարի 25-ին «Կոմեդի ֆրանսեզ» թատրոնում։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1830 թվականին։

Ստեղծման պատմություն 

1829 թվականին «Մարիոն Դելորմ» պիեսի արգելումից հետո Վիկտոր Հյուգոն միանգամից սկսել է գրել նոր` «Էռնանի» դրաման։ Արքայական ինքնահաճությունը պատկերող սյուժեի փնտրտուքներում Վիկտոր Հյուգոն կանգ է առել մի հին պատմվածքի ժամանակագրության վրա, որը պատմում է այն մասին, թե ինչպես է Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II Հաբսբուրգի նախարար դոն Ռույ Գոմես դե Սիլվան ընկել անհարմար դրության մեջ այն պատճառով, որ թագավորը սիրահարվել է իր կնոջը։ Սակայն Հյուգոն մեծապես փոխել է այս պատմությունը` գործողությունները բերելով ավելի վաղ` Ֆիլիպ II-ի հոր` Իսպանիայի թագավոր Կառլոս I-ի (որը դարձել է Կառլոս V կայսր) թագավորման ժամանակաշրջան, և թագավորի մրցակից է դարձրել ոչ թե նրա նախարարին, այլ ազնիվ խուլիգան դարձած շնորհազուրկ մեծազարմիկ Էռնանիին։ Այսպիսով Հյուգոն սրել է պիեսի սոցիալական բովանդակությունը, որը ներծծված էր արքայական միապետության դեմ բողոքի ոգով։ Հերոսի Էռնանի անունը Հյուգոն վերցրել է իսպանական սահմանային Էռնանի քաղաքի անունից, որով նա 1811 թվականին ճամփորդել է։

Առաջնախաղ և առաջին բեմադրություններ 

1829 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Հյուգոն ավարտել է «Էռնանի» դրաման և հոկտեմբերի 1-ին Կոմեդի ֆրանսեզ թատրոնի թատերախումբը անց է կացրել դրա ընթերցումը` ընդունելով դրամատուրգի նոր պիեսը բեմադրության համար։ Առաջնախաղը կայացել է 1830 թվականի փետրվարի 25-ին, գլխավոր դերերը մարմնավորել են թատերախմբի լավագույն դերասանները` Ջոաննին (Ռուի Գոմես), Ֆիրմեն (Էռնանի), մադմազել Մարսը (դոնյա Սոլ) և այլն։

Այս պիեսի առաջնախաղը կարևոր իրադարձություն էր ռոմանտիկ թատրոնի պատմության մեջ։ Պետք է հաշվի առնել այն փաստը, որ այդ ժամանակ որոշվում էր ռոմանտիկ դրամայի և մի խումբ գրողների և բանաստեղծների գործունեության ճակատագիրը, որոնք ձգտում էին ասպարեզ բերել նոր ռոմանտիկ արվեստ։ «Մարիոն Դելորմ» արգելքի պատճառով բարձրացված աղմուկն այնքան էր ցնցել Փարիզի գրականա-թատերական շրջանակները, որ նոր ռոմանտիկ «Էռնանի» պիեսի բեմադրմանը Հյուգոյի թե՛ կողմնակիցները, թե՛ հակառակորդները պատրաստվում էին ինչպես վճռորոշ մարտի։ Կլասիցիզմի կողմնակիցները կենտրոնացրել էին իրենց ողջ ուժերը, որպեսզի հասնեն «Էռնանիի» տապալմանը։ Հյուգոյի և ռոմանտիզմի կողմնակիցներն իրենց հերթին պատրաստվում էին ճակատամարտի։ Ռոմանտիզմի համակիր երիտասարդ նկարիչներ, երաժիշտներ և գրականագետներ Թեոֆիլ Գոթիեն, Ժերար դե Ներվալը, Օնորե դը Բալզակը, Էկտոր Բեռլիոզը և ուրիշներ պիեսի առաջնախաղին էին բերել սկսնակ երիտասարդ նկարիչների և գրականագետների մեծ խմբեր։ Նախարարական թերթերը փորձում էին թուլացնել պիեսի շուրջ ծագած աղմուկը, ջանում էին նրան տալ նեղ գրական նշանակություն։ Առաջնախաղի օրը Հյուգոյի և ռոմանտիզմի կողմնակիցները ժամը մեկին հավաքվել էին թատրոնում` իրենց աղմկոտ վարքով գրավելով անցորդների ուշադրությունը։ Շուտով կլասիցիստները սկսել են թատրոնից աղբակույտեր նետել նրանց վրա։ Մտնելով թատրոնի շենք` ռոմանտիկ երիտասարդությունը շարունակել է իրեն ծայրահեղ հանդուգն պահել։ Բեմադրությունը ուղեկցվել է աղմկոտ ծափահարություններով, տարբեր բուռն գործողություններով։

Այս պիեսի շուրջ ծավալվող վեճերը գրականության պատմության մեջ մնացել են «ճակատամարտ «Էռնանիի» համար» անունով։ Առաջնախաղն ընդհանուր առմամբ անհերքելի հաջողություն է ունեցել։ «Էռնանիի» բեմադրությունը վառ իրադարձություն էր Ֆրանսիայում նոր գրական ուղղության ստեղծման պայքարի պատմության մեջ։ Հանրության ընդունելությունը խանդավառ էր` Բորբոնների միապետության դեմ հանրային բողոքների համատեքստում։ «Էռնանիի» քառասունհինգ ներկայացումներն անցել են լեփ-լեցուն դահլիճներում, ինչը հազվադեպ իրադարձություն է եղել Փարիզի ակադեմիական թատրոնի համար։ Հայտնվելով Հուլիսյան հեղափոխության նախօրյակին` պիեսը տոգորված է եղել հակամիապետական, ազատասիրական տրամադրությամբ, իսկ նրա հերոսը` աննախադեպ բարեկիրթ մարդ, որ թագավորի կողմից օրենքից դուրս է հայտարարվել, Հյուգոյի ժամանակակիցների կողից ընդունվել է որպես խռովարարության ու իշխանության հանդեպ անհնազանդության մարմնավորում։

Դրանից առաջ, 1830 թվականին, լույս է տեսել պիեսի առանձին հրատարակությունը` «Էռնանի կամ Կաստիլյան պատիվ» խորագրով։ Այստեղ իրադարձությունները դեռ չեն ունեցել հատուկ վերնագրեր, իսկ տեքստ ամբողջովին գրված է բեմադրությանը հարմարեցված ձևով։ Հատկապես նկատելի կրճատումներ են եղել երրորդ գործողության մեջ։ Տեքստը ամբողջությամբ առաջին անգամ հրատարակվել է 1836 թվականին։ 1838 թվականին «Էռնանիի» բեմադրությունները վեսկսվել են չեն դադարել մինչև 1851 թվականը, երբ պիեսը արգելվել է Նապոլեոն IIIի կողմից։ «Էռնանի» դրաման, ինչպես և Հյուգոյի մյուս արգելված պիեսները, հնարավորություն է ստացել նորից հայտնվել թատրոնի բեմերում միայն 1870 թվականին։

Սյուժե

Հիմնական գործողությունները կատարվում են 1519 թվականի փետրվար-օգոստոս ամիսներին` Իսպանիայի Սարագոսա, Արագոն, ինչպես նաև` Աախեն քաղաքներում։

Սարագոսայում դոնյա Սոլը ուշ երեկոյան իր մորեղբոր և փեսացուի՝ հերցոգ Ռուի Գոմես դե Սիլվայի պալատում սպասում է իր սիրահար Էռնանին։ Դոնյա Սոլին սիրահարված թագավոր դոն Կառլոսը կաշառում է նրա դաստիարակին և մտնելով պալատ` թաքնվում է պահարանի մեջ։ Հայտնվում է կասկածներից տանջվող Էռնանին. նա սիրում է դոնյա Սոլին, սակայն իր պարտքն է համարում հիշեցնել նրան, որ ինքն արժանի չէ նրան, որ ինքը իսպանական արքունիքի դատապարտված գրանտի որդին է, զրկված է տիտղոսից և կարողությունից և ստիպված դարձել է անտառային ավազակ, և որ նրան սպասում է կառափնարանը։ Դոնյա Սոլը սիրո և հավատարմության երդում է տալիս Էռնանիին և խոստանում, որ կհետևի նրան ամեն տեղ, նույնիսկ` կառափնարան։ Դոն Կառլոսը դուրս է գալիս պահարանից սիրախաղ է սկսում դոնյա Սոլի հետ. կատաղած Էռնանին մերկացնում է սուրը։ Անսպասելիորեն պալատ է վերադառնում ծեր հերցոգ Ռուի Գոմես դե Սիլվան և նախատում է դոնյա Սոլին և երիտասարդ մարդկանց։ Դոն Կառլոսը բացահայտում է իր ծպտվածությունը և խոսակցությունը վարում է քաղաքական թեմաներով։ Հերցոգ Ռուի Գոմես դոն Սիլվան հավատացնում է Կառլոսի արքային, որ ինքը հավատարիմ է, իսկ Էռնանիին մեղադրում է ատելության և վրեժ ծարավի համար։

Կեսգիշերին թագավորը խանգարում է Դոնյա Սոլին փախչել Էռնանիի հետ և առաջարկում է նրան դարձնել հերցոգուհի և ողողել հարստության մեջ, սակայն աղջիկը մերժում է միապետի առաջարկները։ Իր հավատարամի լեռնականների հետ հայտնված Էռնանին թագավորին գերի է վերցնում և մարտահրավեր է նետում նրան, սակայն թագավորը հեգնելով հրաժարվում է` ասելով, որ դա ավազակի համար շատ մեծ պատիվ կլինի։ Էռնանին անկարող էր մարդասպան դառնալ և ստիպված արձակում է թագավորին։ Դոնյա Սոլը խնդրում է Էռնանիին իրեն իր հետ վերցնել, սակայն Էռնանին այդպիսի զոհողություն ընդունել չէր կարող։ Արագոնի լեռներում, հերցոգ դե Սիվայի պալատում պատրաստվում են դոն Ռուի Գոմեսի և դոնյա Սոլի հարսանիքին։ Էռնանին ուխտավորի տեսքով մտնում է պալատ և մեղադրում է սիրելիին դավաճանության համար, սակայն տեսնելով հարսանեկան գիշերվա համար աղջկա կողմից պատրաստված դաշույնը, զղջում և ներողություն է խնդրում։ 

Ներս է մտնում հերցոգը և իր հարսնացուին տեսնում է Էռնանիի գրկում, նա ցնցվում է` տենելով հյուրի դավաճանությունը։ Երիտասարդը խնդրում է խնայել դոնյա Սոլին և միայն իրեն սպանել։ Թագավորը զինվորների հետ հայտնվելով պալատում` պահանջում է հանձնել Էռնանին։ Հավատարիմ մնալով հյուրընկալության օրենքին` հերցոգը թաքցնում է Էռնանիին, իսկ թագավորին պատասխանում է, որ որևէ դավաճան չի գտնվել։ Վրդովված թագավորը սպառնում է պատժել դոն Ռուի Գոմեսին անհնազանդության համար և հերցոգի հարսնացուին գերի է վերցնում։ Դոնյա Սոլի հետ թագավորի գնալուց հետո Ռուի Գոմեսը Էռնանին բաց է թողնում թաքստարանից։ Էռնանին խնդրում է հերցոգին չսպանել իրեն հիմա. նա նախ պետք է վերժ լուծի թագավորից և ազատի դոնյա Սոլին։ Հերցոգին տալով իր որսորդական եղջյուրը` Էռնանին երդվում է կյանքը տալ, երբ նա դա պահանջի։

Գիշերը Աախենում հավաքվում են դոն Կառլոսի սպանությունը ծրագրող գերմանացի և իսպանացի դավադիրները։ Թագավորի հանդեպ իրենց ատելությամբ առանձնանում են մի ծերունի և մի երիտասարդ, որ նոր էին միացել խմբին։ Դոն Կառլոսը իսպանական թագավորների գերեզմանոցում մտորում է իշխանության ծանր բեռի մասին և նախնիների մեռյալ հոգիներից օգնություն է խնդրում պետության կառավարման համար։ Հեռվից լսվում է զանգակների ձայնը. դոն Կառլոսը հռչակված է Կառլոս V: Նոր կայսրը հրամայում է բերել դոնյա Սոլին, այն հուսով, որ նա այս անգամ կհամաձայնի։ Կայսրը հրամայում է պահակախմբին բռնել հայտնի դավադիրներին` կոմսերին և հերցոգներին, իսկ մյուսներն անարժան են վրեժի։ Էռնանին առաջ շարժվելով` բացահայտում է իր անունը և ասում, թե ինքն արքայազն Խուան Արագոնսկին է, Սեգորբի և Կարդոնի հերցոգը, և որ իրավունք կառափնարան գնալու։ Դոնյա Սոլը ծնկի է գալիս կայսեր առաջ և խնդրում է խնայել Էռնանիին` համաձայնելով զիջել նրա պահանջներին, եթե նա խնայի Էռնանիին։ Կայսրը ներում է բոլորին և համաձայնում է դոնյա Սոլի և Էռնանիի հարսանիքին` վերադարձնելով նրան իր տիտղոսները։ Նախկին ավազակը հրաժարվում է թշնամանքից և վրեժից և 
երդվում է հավատարիմ մնալ նոր թագավորին։ Էռնանին և դոնյա Սոլը երջանիկ են և չեն նկատում ծեր հերցոգ Ռուի Գոմեսի ատելությամբ լի հայացքները։

Սարագոսում գտնվող արքայազն Արագոնսկու պալատում Էռնանին և դոնյա Սոլը իրենց հարսանիքից հետո երազում են երջանիկ ապագայի մասին։ Հանկարծ լսվում է որսորդական եղջյուրների ձայնը, և հայտնվում է հերցոգ Ռուի Գոմես դե Սիլվան։ Հերցոգը հիշեցնում է Էռնանիին իր խոստումի մասին և առաջարկում է ընտրել դաշույնը կամ թույնը. Էռնանին վերցնում է թույնը։ Դոնյա Սոլը, հասկանալով որ աղաչանքը և սպառնալիքները անօգուտ են, վերցնում է թույնի սրվակը և խմում է կեսը, իսկ մյուս կեսը խմում է Էռնանին։ Սիրահարները գրկում են միմյանց և մահանալուց առաջ շնորհակալություն են հայտնում երկնքին` կարճատև երջանկության համար։ Սարսափելով իր արարքից` ծեր հերցոգն ինքնասպան է լինում։

Կերպարներ

 Էռնանի
 Դոն Կառլոս
 Դոն Ռուի Գոմես դե Սիլվա
 Դոնյա Սոլ դե Սիլվա
 Բոհեմիայի թագավոր 
 Բավարիայի հերցոգ 
 Գոթական հերցոգ 
 Լյուցերբուրգի հերցոգ 
 Դոն Սանչո
 Դոն Մատիաս
 Դոն Ռիկարդո
 Դոն Հարսի Սուարես
 Դոն Ֆրանցիսկո
 Դոն Խուան դե Արո
 Դոն Պեդրո Գուսման դե Արո
 Դոն Հիլ Տելես Խիրոն
 Դոնյա Խոսեֆա Դուարտե
 Լեռնական
 Յակես-մանկլավիկ
 Տիկին
 Դռնապան
 Առաջին դավադիր
 Երկրորդ դավադիր
 Երրորդ դավադիր
 Սրբազան լիգայի դավադիրներ` գերմանացիներ, իսպանացիներ, լեռնականներ, մեծատոհմիկներ, զինվորներ, մանկլավիկներ, ժողովուրդ։

Մշակումներ 

Հյուգոյի պիեսի աղմկահարույց պրեմիերայից մի քանի ամիս հետո իտալացի կոմպոզիտոր Վինչենցո Բելլինիին որոշում է օպերա գրել ըստ սյուժեի։ Էռնանիի դերը նախատեսված էր Ջուդիտա Պաստայի համար։ Շատ շուտով Բելլինին հասկանում է հետադիմական ավստրացիների կողմից գրաված Լոմբարդիայում ազատասիրական սյուժեյի բեմադրության անհնարիությունը և դադարեցնում է օպերայի ուղղությամբ աշխատանքը։
1844 թվականին «Լա Ֆենիչե» վենետիկյան թատրոնում Ջուզեպե Վերդիի հեղինակությամբ բեմադրվում է Էռնանի ռոմանտիկ օպերան։ Դա եղել է Վերդիի առաջին մեծ հաջողությունը, որը չի գերազանցվել մինչև «Տրուբադուր» օպերայի 1853 թվականի առաջնախաղը։ «Էռնանին» առաջին օպերան է, որ ամբողջությամբ ձայնագրվել է ձայնասկավառակի վրա (1904 թվականին)։
2002 թվականին Ֆրանսիայում նկարահանվել է հեռուստատեսային գեղարվեստական ֆիլմ` «Պատերազմ Էռնանիի համար» ( La bataille d’Hernani) վերնագրով, որը պատմում է այդ պիեսի ստեղծման պատմությունը և դրա բեմադրման համար մղված պայքարը։ Ռեժիսորը Ժան-Դաիել Վերխակն է, խաղացել են Ալեքսանդր Բրասսեն, Արիել Դոմբալը, Ֆլորանս Դարելը, Ժակ Դակմինը, Ֆաբրիս Պրյուվոն և ուրիշներ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Հեղինակի նախաբանը պիեսի մասին 
 Հյուգոյի «Էռնանիի» մասին
 «Էռնանիի» մասին
 Պիեսի մասին

1830 գրքեր
Ֆրանսերեն պիեսներ