Նախագծերի կառավարում

Նախագծերի կառավարումը բնորոշվում է որպես նախագծերի նախաձեռնման, պլանավորման, իրագործման, վերահսկման և փակման գործընթացներ։
Նախագծերի կառավարման նմանատիպը բիզնես գործընթացն է։ Նախագծերի կառավարումը (որպես գործընթացի առանձնահատուկ դեպք) կարող է լինել բիզնես գործընթացում գործունեության առարկա։

Նախագծերի կառավարումը, որպես առանձին առարկա, հանդես է եկել միայն անցյալ դարի 50-ական թվականներից սկսած։ Ի հայտ եկան առաջին մշակման մեթոդները՝ ցանցային պլանավորումն ու կառավարումը։ 70-ականներին մրցակցության ուժեղացման և գործունեության դժվարամատչելիության պայմաններին հակառակ, Արևմուտքի խոշոր ձեռնարկություններն սկսեցին ակտիվ օգտագործել և զարգացնել նախագծերի կառավարման մեթոդները։ 80-ականներին այս գործընթացն առավել խթանվեց համակարգչային համակարգերի օգտագործմամբ։

Նախագծերի կառավարման սահմանումներ 

 Նախագծերի կառավարման ինստիտուտի (PMI) կողմից տրված սահմանման համաձայն՝ նախագծերի կառավարում է համարվում գիտելիքների, հմտությունների, գործիքների ու մեթոդների կիրառումը աշխատանքների նախագծման գործընթացում՝ նախագծի պահանջներին համապատասխան։
 Բրիտանական Office of Government Commerce (OGC)-ի կողմից տրված սահմանման մեջ ասվում է, որ նախագծերի կառավարումը համարվում է պլանավորում, լիազորում, վերահսկում և կառավարում նախագծի բոլոր տեսանկյուններով։ Դրան է վերաբերում մասնակիցների մոտիվացիան՝ նախագծի նպատակին հասնելու համար՝ ժամանակի, ծախսերի, որակի, ծավալի, օգուտների և ռիսկերի թիրախային ցուցանիշների շրջանակներում։

Ներածություն

Շահագրգիռ կողմերի ակնկալիքները 

Նախագծի ղեկավարի առջև դրված է խնդիր՝ հնարավոր առավելագույն չափով բավարարելու շահագրգիռ կողմերի ակնկալիքները նախագծից։ Ակնկալիքների հավաքագրման առավել տարածված մեթոդ է շահագրգիռ կողմերի վերլուծություն։ Որպես շահագրգիռ կողմ կարող է լինել ցանկացած մարդ կամ կազմակերպություն, որի շահերի վրա է ազդում նախագծի ելքը կամ արդյունքները։

Այս դեպքում նախագծի ղեկավարը պտտվում է հետևյալ մեծությունների շուրջ․
 Ժամանակ (նախագծի տևողությունը և ժամկետը)
 Ծախսեր
 Նախագծի արդյունքների բովանդակությունը, ծավալը և որակը։

Այս երեք մեծությունները գտնվում են միմյանց հետ նպատակային մրցակցության մեջ՝ ինչպես օրինակ հետևյալ դեպքերում․
 Որպեսզի տեղավորվեն նախանշված ժամկետներում, պետք է աշխատել արտաժամյա և լրացուցիչ անձնակազմին վարձատրել, ինչը կմեծացնի ծախսերը
 Որպեսզի պահպանեն ծրագրի սահմանված ծախսերը, քանի որ բյուջետավորման աճ հնարավոր չէ, ապա նեղացվում է կատարվող աշխատանքների շրջանակը, որը կնվազեցնի նախագծի արդյունքի որակը
 Որպեսզի նախագծի արդյունքների որակը ապահովվեն, անհարաժեշտ է ներդնել լրացուցիչ ժամանակ փորձարկումների համար և տեղափոխել նախանշված ժամկետը։
Որպեսզի ապահովվի նախագծի հաջողությունը, նախագծի ղեկավարը սկզբում պետք է շահագրգիռ կողմերի հետաքրքրությունները թափանցիկ դարձնի, և ապա համատեղ նրանց հետ ստեղծի նախագծի պլան։
Այս մոգական եռանկյունին ցույց է տալիս նաև, որ մի մեծության փոփոխությունը ավտոմատ կերպով բերում է մյուս մեկ կամ մի քանի մեծությունների փոփոխության։

Անձնակազմի ձևավորումը 

Նախագծի ղեկավարումը դրված է նախագծի մենեջերի(ղեկավարի) ուսերին։ Նա է կրում պատասխանատվություն նախագծի հաճախորդների առաջ և հաշվետու է նրանց։ Փաստացի նա է տալիս նախագծի անձնակազմին անհրաժեշտ հրամաններ։ Նա տալիս է կարգապահական հրամաններ՝ կախված նախագծային կազմակերպության կազմակերպական կառուցվածքից։

Հաջողակ նախագծային ղեկավար լինելու համար անհրաժեշտ են․
 Նախագծերի կառավարման մասին գիտելիքներ
 Կառավարման (մենեջմենթի) մասին ընդհանուր գիտելիքներ
 Հատուկ արտադրական գիտելիքներ
 Համբերատարություն և ծանրաբեռնավծությանը դիմացկունություն
 Կայուն և համալիր մտածելակերպ
 Միջանձնային և կոմունիկացիոն ունակություններ։

Մեթոդական հմտությունների կողքին նախագծի կառավարիչները պետք է ունենան նաև սոցիալական կարողություններ՝ նախագծի հաջողության ապահովման համար։
Նախագծերի կառավարումը մշտապես ռիսկերի և հնարավորությունների կառավարում է, քանի որ ցանկացած նախագծի ժամանակ տեղի են ուենում չպլանավորված իրավիճակներ։ Նախագծերի լավ կառավարիչ լինել նշանակում է, որ նա պետք է կանխատեսի այդպիսի իրավիճակները՝ հաշվի առնելով դրանց հետևանքով ստացած կորուստների հետ վերադարձումը, ինչպես նաև դրանց օգտագործումը որպես հնարավորություն։ Այդ իսկ պատճառով նախագծի մենեջերը պետք է ունենա փորձ կոմունիկացիաների, կոնֆլիկտների կառավարման, մոտիվացիայի և թիմի կազմման շրջանակներում։ Այստեղ խթանման համակարգերը խաղում են կենտրոնական դեր։

Կախված նախախագծի չափերից և բարդությունից՝ նախագծի կառավարման գործընթացում կարող են խնդիրները պատվիրակվել, բաժանվել կամ մշակվել առանձին աշխատանքային խմբերում․
 Այդ բաժանման հնարավոր ձևերից մեկը այն է, որ նախագիծը բաժանվում է ենթանախագծերի, որոնք հստակ կերպով սահմանազատվում են միմյանցից։ Յուրաքանչյուր ենթանախագծի ղեկավար ստանձնում է այդ ենթանախագծի վարումը և պատասխանատու է նախագծի ղեկավարի առջև։
 Հաջորդ հնարավոր տարբերակը նախագծի բաժանումն է ըստ սեգմենտների (հատվածների) ։ Օրինակ, կարող են ժամանակի և ծախսերի կառավարումը կամ ռիսկերի և որակի կառավարումը հանձնարարվել համապատասխան որակավորման անձնակազմի։

Ընթացակարգերի ընտրություն 
Հիմնվելով նախագծերի կառավարման տարբեր մեթոդների և կառուցվածքների վրա՝ գոյություն ունեն մասնակի ընթացակարգային մոդելներ, որոնք, ընդհանուր առմամբ, ուղղված են նախագծերի կառավարման գործընթացի ուղղությունների ընտրությանը։ Այդ մոդելները ձևավորվում են հիմք ընդունելով հետևյալ հատկանիշները․

 Կազմակերպության կամ հաճախորդների պահանջները
 Նախագծի մեծությունը(օրինակ՝ աշխատանքային օրերի թիվը)
 Նախագծի բարդությունը, որը տարբերակում են ըստ սոցիալական և տեխնիկական բարդության,
 Նախագծի սեգմենտը, որի դեպքում օգտագործվում է հատուկ արտադրական ընթացակարգային մոդելը,
 Նախագծերի այլ ձևեր, որոնց դեպքում դասակարգվում են, օրինակ, զարգացման նախագիծ, կրթական նախագիծ, սպասարկման նախագիծ ևն։

Ընդհանուր նախագծերի կառավարում

Համալիր նախագծերի կառավարում 
Եթե մի քանի նախագծեր ղեկավարվում և կոորդինացվում են միաժամանակ, այդ նախագծերը անվանվում են համալիր նախագծերի(մի քանի նախագծերի) կառավարում։ Համալիր նախագծերի կառավարումը, որոնք հաճախ հանդիպում է խոշոր ընկերություններում, իրենցից ներկայացնում են հատուկ դժվարություն մասնակիցների համար, քանի որ այդտեղ փոխկապակցված են, օրինակ՝ միմյանց հետ մրցակցող ռեսուրսներ, որոնք պետք է համատեղվեն բազմաթիվ նախագծերում։ Համատեղ նախագծերի կառավարումը կարող է օգտագործվել որպես ձեռնարկության ռեսուրսների կառավարման ձև։

Ծրագրերի կառավարում 
Ծրագրերի կառավարման գաղափարը սահմանազատվում է համատեղ նախագծերի կառավարումից։ Այս դեպքում, ծրագիր ասելով հասկանում են միմյանց հետ բովանդակային առումով կապված նախագծեր։ Ծրագրերի կառավարումը, ի տարբերություն համատեղ նախագծերի կառավարման, ժամանակային առումով սահմանափակ է, ինչպես առանձին նախագծերը։

Մեծ նախագծերի կառավարում 
Մեծ նախագծերի կառավարումը նման է ծրագրերի կառավարմանը։ Ծրագրերի կառավարումը վերահսկում է մի բնագավառի կոնկրետ նախագծերը, իսկ մեծ նախագծերի կառավարումը կոորդինացնում է մեծ նախագծի ենթանախագծերը։

Պորտֆելային նախագծերի կառավարում 
Պորտֆելային նախագծերի կառավարման շրջանակներում կառավարվում են ձեռնարկությունների նախագծերը։ Պորտֆելային նախագծերի կառավարումը համախմբում է ձեռնարկության բոլոր նախագծերի միջոցառումները, ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ պլանային։ Այսպես, պորտֆելային նախագծերի վերահսկողությունը ապահովում է տեղեկատվություն ձեռնարկության միջնախագծային կառավարման գործընթացում։

Նախագծերի կառավարման բազային հասկացությունների դասակարգումը 
Նախագիծը գործում է որոշակի շրջապատում, որն իր մեջ ընդգրկում է արտաքին և ներքին բաղադրամասեր, որոնք հաշվի են առնում տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, տեխնոլոգիական, նորմատիվային, կուլտուրական և այլ գործոններ։

Նախագծի կյանքի ցիկլը դա այն ժամանակն է, որը բնութագրում է նախագծի հանդես գալուց, ծնվելուց մինչև նրա ավարտը, լուծարումը։ Այն հանդիսանում է ելքային հասկացություն աշխատանքների ֆինանսավորման խնդիրների հետազոտման և համապատասխան որոշումներ ընդունելու համար։

Նախագծի կառավարման ֆունկցիան ընդգրկում է պլանավորումը, վերահսկումը, վերլուծությունները, որոշումների ընդունումը, բյուջեի կազմելը, հա՛վետվությունների հսկումը և ընդունումը, հաշվապահական հաշվետվությունները։

Նախագծի կառավարման ենթահամակարգերը ընդգրկում են՝ աշխատանքներն ըստ բովանդակության և ծավալի կառավարումը, կառավարում ըստ կատարման ժամանակի, երկարատևության, որակի, կառավարում ըստ գնման և առաքման, ռիսկերի կառավարում, ռեսուրսների պաշարների կառավարում, հաղորդակցությունների կառավարում։

Նախագծի արդյունավետությունը և նրա ցուցանիշները 
Նախագծերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը ներդրումային գործընթացի ամենապատասխանատու փուլերից մեկն է, որի համար սնհրաժեշտ է հաշվի առնել ներդրված կապիտալի ծավալը, ստացված շահույթը, դրա այլընտրանքային օգտագործման հնարավորությունները և փոխհատուցման ժամկետը։

Տարբերում են հիմնականում 3 արդյունավետություններ՝

 առևտրային,
 բյուջետային,
 տնտեսական։

Նախագծի առևտրային արդյունավետությունը որոշվում է ֆինանսական ծախսերի և արդյունքների հարաբերությամբ, որն ապահովում է պահանջվող եկամտաբերության նորման։

Նախագծի բյուջետային արդյունավետության ցուցանիշներն արտահայտում են իրականացվող նախագծի արդյունքների ազդեցությունը համապատասխան բյուջեի եկամուտների ու ծախսերի վրա։

Նախագծի տնտեսական արդյունավետությունն ընկալվում է ընդհանուր տնտեսության վրա դրամական ազդեցությամբ։

Գնահատման չափանիշներն են հանդիսանում վերջնական արտադրական, սոցիալական և բնապահպանական ուղղակի ֆինանսային արդյունքները։

Նախագծերի տեսակները 
Տարբերակում են նախագծերի հետևյալ տեսակները՝

 Ներդրումային նախագիծ- այն կարող է ընդգրկել ինչպես արտադրատեսակի ստեղծման ամբողջական գիտատեխնիկական և արտադրական ողջ ցիկլը (ռեսուրսներ, ծառայություններ), այնպես էլ նրա տարրերը- գիտահետազոտական, նախագծակոնստրուկտորական աշխատանքներ, նոր արտադրամասերի վերազիննում, նոր արտադրամասերի կազմակերպում կամ կամ նոր արտադրամասերի թողարկում և այլն։
 Փոքր նախագծեր- սրանք մեծ չեն իրենց մասշտաբով, հասարակ են և սահմանափակ իրենց ծավալներով։ Փոքր նախագծերը թույլատրում են մի շարք նախագծման ընթացակարգի պարզեցում և կրճատում, նախագծի թիմի ձևավորում։ 
 Մեգանախագծեր- սրանք նպատակային ծրագրեր են, որոնք իրենց մեջ պարունակում են բազմաթիվ փոխադարձ կապ ունեցող նախագծեր, որոնք միավորված են ընդհանուր նպատակով, հատուկ հատկացված ռեսուրսներով և իրականացման համար հատկացված ժամանակով։ Այսպիսի նախագծերը կարող են լինել միջազգային, պետական, ազգային, տարածքային։ Նման նախագծերին բնորոշ են՝ բարձր արժեք և մեծ ֆինանսական միջոցների պահանջարկ, աշխատատարություն, իրականացման երկարատևություն՝ 5-7 և ավելի տարի, այլ երկրների մասնակցության անհրաժեշտություն, իրականացման հեռավոր շրջաններ և այլն։
 Կարճաժամկետ նախագծեր- կարճաժամկետ նախագծերը սովորաբար իրագործվում են այն ձեռնարկություններում, որոնք արտադրում են տարբեր տեսակի նորամուծություններ, փորձնական սարքեր, նոր տեխնոլոգիաներ, վերականգնողական աշխատանքներ։ Այսպիսի օբյեկտներում պատվիրատուն սովորաբար գնում է մեծացնելու նախագծի վերջնական արժեքը սկզբնականի համեմատ, քանի որ նա բոլորից շուտ է հետաքրքրված նրա շուտափույտ ավարտին։
 Մուլտի նախագիծ- մուլտի նախագիծ օգտագործվում է այն դեպքում, երբ նախագծի պատվիրատուի գաղափարը վերաբերվում է մի քանի փոխադարձ կապ ունեցող նախագծերին։ Մուլտի նախագիծն ընդգրկում է ձեռնարկությունների ստեղծում կամ արդեն գոյություն ունեցողների վերազինում։
 Մոնոնախագիծ- որպես այլընտրանք մուլտի նախագծերին հանդես են գալիս մոնոնախագծերը, որոնք ունեն ճշգրիտ ընդգծված ռեսուրսներ, ժամկետային ճիշտ շրջանակներ և իրականացվում են մի նախագծային թիմում կամ խմբում։
 Միջազգային նախագծեր- սրանց սովորաբար  առանձնահատուկ են բարդություններով և իրենց արժեքով։ Նրանք առանձնացվում են իրենց կարևոր դերով տնտեսության և քաղաքականության մեջ այն երկրների, որոնց համար այն մշակվում է։ Այսպիսի նախագծերի յուրահատկությունները հետևյալն են՝ սարքավորումները և հումքը այնպիսի նախագծերի համար սովարաբար գնում են միջազգային շուկայում, պատրաստության մակարդակը այդպիսի նախագծերի համար բարդ է քան համանման ներքին նախագծերի, կազմակերպչական և կառավարման տեսանկյունից այս նախագծերի նախապատրաստական աշխատանքները առավել տեսական են, տեղեկատվական աջակցությունը միջազգային նախագծերում միշտ առավել արդյունավետ է, քան ներքին նախագծերի համար։

Աղբյուրներ 

Տնտեսագիտություն
Մենեջմենթ