Համաշխարհային քաղաքացիություն

«Համաշխարհային քաղաքացիություն» կամ «Աշխարհաքաղաքացի» եզրույթ, լայն իմաստով մատնանշում է այն անձին, որը «համաշխարհային հանրությանը» իր պատկանելությունն ավելի վեր է դասում, քան որևէ ազգի կամ տարածքի պատկանելու փաստը։ Իմաստն անձի պատկանելության՝ աշխարհագրական կամ քաղաքական սահմաններից դուրս գալն է և այն գաղափարի արծարծումը, որ համաշխարհային մարդկային հանրությունը փոխկախված է և ամբողջական․ մարդկությունը, ըստ էության, միասնական է։ Այս եզրույթը օգտագործվում է կրթական և քաղաքական փիլիսոփայության ոլորտում, ինչպես նաև լայնորեն կիրառվում է հանրային շարժումներում, օրինակ՝ «Աշխարհի քաղաքացի»։

Սահմանում 
«Քաղաքացի» եզրույթը օգտագործվում է՝ նշելու ինչ-որ մեկի պատկանելությունը որևէ քաղաքի կամ երկրի և նրա իրավունքը՝ աշխատելու, ապրելու և մասնակցելու որոշակի աշխարհագրական շրջանի քաղաքական կյանքին։ «Համաշխարհային» եզրույթի հետ մեկտեղ այն, որպես կանոն, մատնանշում է այն անձին, որը «համաշխարհային հանրությանը» իր պատկանելությունը վեր է դասում այս կամ այն ազգությանը կամ տեղանքին իր քաղաքացիական պատկանելությունից։ Անձի պատկանելությունը դուրս է գալիս աշխարհագրական կամ քաղաքական սահմաններից, և պարտականություններն ու իրավունքները առաջանում են կամ կարող են ձեռք բերվել՝ կապված ավելի լայն դասին` «մարդկության» դասին   պատկանելության հետ։ Դա չի նշանակում, որ այդպիսի անձը ժխտում է կամ հրաժարվում իր քաղաքացիությունից կամ տեղային ազգային պատկանելությունից․ այդպիսի ազգային պատկանելությունը «երկրորդ տեղում» է գտնվում համաշխարհային հանրությանը նրա պատկանելության հետ համեմատած։ Ավելի լայն իմաստով այս միտքը հարցեր է առաջացնում համաշխարհային հանրության՝ գլոբալացման դարաշրջանին վերաբերելու հետ կապված։ Ընդհանուր կիրառմամբ այս եզրույթը կարող է ունենալ գրեթե նույն նշանակությունը, ինչ «աշխարհի քաղաքացի» կամ «կոսմոպոլիտիզմ» եզրույթները, թեպետ այն ունի նաև լրացուցիչ, տարբեր համատեքստերում արտահայտվող մասնագիտական նշանակություն։

Կիրառություն

Կրթություն 
Կրթության ոլորտում այս եզրույթը հաճախ օգտագործվում է աշխարհայացքի կամ մի շարք արժեքների նկարագրության համար, որոնց վրա հիմնվում է կրթությունը։ «Համաշխարհային հանրություն» եզրույթը երբեմն օգտագործվում է՝ նշելու ուսուցման այն նպատակները, որոնք դրվում են՝ ուսանողներին համաշխարհային քաղաքացիականությանը պատրաստելու համար։ Կրթության համակարգում «կրթություն՝ համաշխարհային քաղաքացիության ոգով» հայեցակարգը սկսում է առաջ բերել այնպիսի շարժումներ, ինչպիսիք են բազմամշակութային կրթությունը, խաղաղության ոգով կրթությունը, մարդու իրավունքներին, կայուն զարգացմանն ուղղված կրթությունը և միջազգային կրթությունը։ Բացի այդ, համաշխարհային քաղաքացիության ոգով կրթությունը արագորեն սկսում է միավորել վերոհիշյալ շարժումների հասկացությունները։ Համաշխարհային քաղաքացիության հայեցակարգը կապված էր մարդասիրությանն աջակցելու համար շնորհվող մրցանակների հետ։ Դասախոսները պատասխանատվություն են կրում՝ որպես սոցիալական փոփոխությունների գործակալներ։ Լիդսի համալսարանի Քաղաքացիության և մարդու իրավունքների կրթության կենտրոնի տնօրեն Օդրի Օսլերը պնդում է, որ «փոխկապակցված աշխարհում համատեղ կյանքի համար կրթությունը ոչ թե լրացուցիչ տարր է, այլ անհրաժեշտ հիմք»։ «Համընդհանուր կրթություն» ամսագիրը ՅՈՒՆԵՍԿՕի և ՄԱԿի ՓԳՀ-ի աջակցությամբ հրատարակվող թվային հրատարակություն է, որը հիմնված է մարդու իրավունքների հռչակագրի համընդհանուր արժեքների վրա և կոչված է նպաստելու Հազարամյակի զարգացման նպատակներին՝ համաշխարհային քաղաքացիության ոգով կրթության սկզբունքներին համապատասխան
։ «Կայուն զարգացում Ռիո + 20-ում աղքատության վերացման նպատակով» խմբում առավելագույն ձայներ է հավաքել պրոֆեսորադասախոսական կազմի առաջ քաշած նախաձեռնությունը։ Հաշվի առնելով, որ համաշխարհային քաղաքացիության ոգով կրթությունն աստիճանաբար ավելի շատ ուշադրություն է գրավում, գիտնականները ուսումնասիրում են այդ ոլորտը և մշակում հայեցակարգեր։ Ստորև բերված են առավել տարածված տեսակետները․
 Քննադատական ​​և փոխակերպող տեսակետներ․ «Քաղաքացիություն» նշանակում է լինել իրավունքներ և պարտականություններ ունեցող անդամ։ Հետևաբար համաշխարհային քաղաքացիության ոգով կրթության սկզբունքի շրջանակներում պետք է խրախուսել ակտիվ մասնակցությունը։ Համաշխարհային քաղաքացիության ոգով կրթությունը կարող է իրականացվել քննադատական ​​և փոխակերպող տեսանկյունից, որի արդյունքում ուսանողները մտածում, զգում և գործում են։ Այս մոտեցմամբ ուսանողները պետք է քննադատաբար վերաբերեն քաղաքականությանը և պատրաստ լինեն՝ կատարելու անձնական փոփոխություններ։ Ուսուցիչները ներկայացնում են սոցիալական հարցերը չեզոք ձևով` դրանք դասելով համապատասխան խմբի, որպեսզի ուսանողները կարողանան հասկանալ և լուծել Համաշխարհային մտածողության խնդիրը։
 Համաշխարհային պատասխանատվություն․ Գրեմ Փայքը և Դեյվիդ Սելբին կարծում են, որ քաղաքացիության ոգով կրթությունն ունի երկու ուղղություն․ առաջին ուղղությունը՝ համաշխահային մտածողությունը, աշխարհընկալմանը վերաբերում է որպես միասնական համակարգի և առանձին ​​երկրների շահերը հաշվի առնելու պարտականության՝ հաշվի առնելով համաշխարհային կարիքները, երկրորդ ուղղությունը` կենտրոնացած ուսանողների վրա, մանկավարժական մոտեցում է, որը խրախուսում է ուսանողներին իրականացնել ինքնուրույն հետազոտություններ և բացահայտումներ, որոնց շրջանակներում յուրաքանչյուր ուսանող համարվում է յուրահատուկ համոզմունքներ, փորձ և տաղանդ ունեցող անհատականություն։
 Ամբողջական հասկացություն․ այս հասկացության հիմնադիրը Մերի Մերիֆիլդն է։ Մոտեցումն առաջնային ուշադրության է արժանացնում անհատականությանը` համաշխարհային հանրության նկատմամբ։ Այս հայեցակարգը համապատասխանում է այն ուսումնական պլանին, որն ուշադրություն է հատկացնում մարդկային արժեքներին և համոզմունքներին, համաշխարհային համակարգերին, խնդիրներին, պատմությանը, միջմշակութային փոխըմբռնմանը և վերլուծական ու գնահատման հմտությունների զարգացմանը։

Փիլիսոփայություն 
Համաշխարհային քաղաքացիությունը որոշ ենթատեքստերում կարող է վերաբերել էթիկային կամ քաղաքական փիլիսոփայությանը, որի շրջանակներում առաջարկվում է, որ ժամանակակից աշխարհի հիմնական սոցիալական, քաղաքական, տնտեսական և բնապահպանական հայացքները պետք է քննարկվեն համաշխարհային պրիզմայի միջով՝ քաղաքացիների, քաղաքացիական հանրության կազմակերպությունների, ազգային պետությունների կողմից։ Այն համապատասխանում է լայն աշխարհայացքին, որը ներառում է մշակույթի, շրջակա միջավայրի հիմնահարցեր և ընդունում բոլոր ոլորտների հիմնավոր փոխկապակցվածությունը։ Քաղաքական և աշխարհագրական սահմանները ոչ արդիական են դառնում, իսկ արդիական խնդիրների լուծումը դիտարկվում է ազգային հետաքրքրությունների նեղ շրջանակներից դուրս։ Այս փիլիսոփայության կողմնակիցները օրինակ են բերում Դիոգենես Սինոպացուն և նրա հայտարարությունը՝ «Ես աշխարհի քաղաքացի եմ (κοσμοπολίτης, կոսմոպոլիտ)», որով նա պատասխանում էր այն հարցին, թե որտեղից է ինքը սերում։ Սանսկրիտերեն Vasudhaiva Kutumbakam եզրույթը նշանակում է «աշխարհը մի ընտանիք է»։ Այս արտահայտության ամենավաղ հղումը կարելի է գտնել Հիտոպադեշի առականիում։ Մահայի ուպանիշադի VI.71-73 տողերում նկարագրվում է, թե ինչպես կարելի է ձեռք բերել Բրահման (այն ամենաբարձր, համընդհանուր ոգին, որը հանդիսանում է արտասովոր աշխարհի աղբյուրը և օգնությունը)։ Շարադրանքում ընդգծվում է ոչ միայն աշխարհի հասարակությունների միջև խաղաղությունն ու ներդաշնակությունը, այլև այն ճշմարտությանը, որ այսպես, թե այնպես ամբողջ աշխարհը պետք է համատեղ ապրի՝ որպես ընտանիք։

Ծանոթագրություններ 

Քաղաքացիություն
Քաղաքական փիլիսոփայություն
Գլոբալացում
Հասարակություն
Մշակութային գլոբալացում
Հասարակագիտություն
Մոլորակային քաղաքացիագիտություն