Մարի Բոյնե

Մարի Բոյնե Պերսեն (, ), ավելի հայտնի որպես Մարի Բոյնե , նորվեգիացի սաամական երգչուհի։ Հայտնի է որպես հեղինակային երգերի կատարող, որոնց մեջ բացի ավանդական սաամական երգերից (այդ թվում յոյկ), կան նաև ջազի և ռոքի տարրեր։

Կենսագրություն 
Մարի Բոյնեն ծնվել և մեծացել է սաամական ավանդական ընտանիքում, որն զբաղվում էր ձկնորսությամբ և գյուղատնտեսությամբ (հայրը նաև հյուսն էր), Ֆինմարքի շրջանում գտնվող, Ֆինլանդիային սահմանակից Gámehisnjárga գյուղում։ Հայրը Իոսիֆ Բոյնե Օլսենն էր (Josef Boine Olsen) (1922—1990), մայրը` Կիրստեն Վուոլաբը (Kirsten Vuolab) (1924—1991): Նրա ծնողները պատկանում էին լեստադիանյան համայնքին, այստեղ սաամների լեզուն և մշակույթը չէր գնահատվում, իսկ յոյկը և սաամական ավանդական երգեցողությունն անվանում էին «սատանայական երգեր»։ Դպրոցում, որտեղ հաճախում էր Մարին, բոլոր առարկաները դասավանդվում էին նորվեգերեն, ամենը, ինչ կապված էր սաամական մշակույթի հետ, չնայած պաշտոնապես արգելված չէր, սակայն փաստացի վերացվում էր, իսկ հոգեբանական իրավիճակը այնպիսին էր, որ ինքն, իր իսկ խոստովանությամբ, ամաչում էր, որ պատկանում է սաամներին և լավ կլիներ, եթե ինքը ծնված լիներ որպես նորվեգացի։ «Մենք ոչ միայն չէինք հպարտանում ազգային մշակույթով, մենք նաև ամաչում էինք։ Տանը երգում էինք բացառապես օտար երգեր»։

Դպրոցից հետո Բոյնեն կրթություն է ստացել Ալթայի համալսարանի քոլեջում, այնուհետև մի քանի տարի ուսուցիչ է աշխատել Պորսանգերում։ Դպրոցում աշխատելու տարիներին նա գրել է իր առաջին երգը, դա եղել է այն բանից հետո, երբ ինքը լսել է Ջոն Լենոնի  երգը։ Մարին հիշում է, որ ինքը հասկացել էր, որ այդ երգն իր կյանքի մասին է. «Ջոնը բանվորական շրջանի տղա էր և երգում էր այդ մասին։ Այն մասին, թ» ինչպիսի դպրոց և ինչպիսի ուղի պետք է անցնել, ինչպես կայանալ։ Ես նույնպես ինձ զգում էի ծայրամասերից աղջնակ, զգում էի նույն զգացմունքները»։ Նրա առաջին երգի բառերը գրվեցին Լենոնի երգի մոտիվներով։ Ժամանակի հետ նրա մեջ ավելի շատ էր մեծանում նորվեգական հասարակության մեջ հակամարտությունը ենթակա լինելու դեմ, սաամների երկրորդական դիրքի դեմ (առանձնապես սաամների կանանց)։

Մարի Բոյնեի երգերում որոշ չափով արտացոլվում են իր սեփական փորձն ու ապրումները։ Մարիի երգերի մեծ մասը իր հարազատ սաամերեն լեզվով են, նրանցից մի քանի բավականին լավատեսական են և նվիրված են Լապլանդիայի բնությանը։ «Սարակա» յոյկը նվիրված է հղիների և նորածինների հովանավոր բժշկության աստվածուհուն։ Նորվեգական լեզվով երգերից է Oppskrift for Herrefolk երգը` 1989 թվականի Gula Gula ալբոմից։

Բոյնեն կարծում էր, որ սաամական ժողովրդի գոյատևման ուղին ինքնաճանաչումն է։ Իր կարծիքով ոչ քաղաքականությունը, ոչ ոչ էկոնոմիկան, կարևորը մշակույթն է։ «Մենք սաամներս, դժվար ենք ապրում, որովհետև քիչ գիտենք մեր մասին։ Ամենագլխավորը նախնիների արվեստն ու պատմությունն է»։

Մարին երգում է ավանդական ազգային երգեր գործիքային նվագակցությամբ` յոյկի ոճով։ Նրա ստեղծագործության առանձնահատկությունը ժողովրդական ոճի լրացումն է ջազի, ռոքի, փոփի տարրեով։ Մարիի համերգների բնութագրիչ առանձնահատկությունն իր վոկալ համարների միաձուլումն է գործիքային պարտիաների հետ երաժիշտների կատարմամբ։

Սկավառակագրություն 

Անվանումները ներկայացված են նորվեգերեն և սաամերեն, նաև հայերեն թարգմանությամբ։

Jaskatvuođa maŋŋá (1985) 
Jaskatvuođa maŋŋá / Etter stillheten / Լռությունից հետո
 A.1. Alla Hearra Guhkkin Oslos
 A.2. Oktavuohta
 A.3. Ceavlas Galbma Garvvuid Sis(te)
 A.4. Mearrasapmelazzii
 A.5. Sii Navccahuhttet Mu
 B.1. Idja Lea Mannan
 B.2. Anuheapmi
 B.3. Koffor E Det Sa Stille
 B.4. Na Darvanii Jahkku (այս երգի համար Բոյնեն օգտագործել է Ջոն Լենոնի Working Class Hero երգի երաժշտությունը` գրելով նոր բառեր)
 B.5. Oainnat Go Mo Cuvggoda Dal

Gula Gula (1989) 
Gula Gula / Hør stammødrenes stemme / Լսիր ցեղի մայրիկի ձայնը
 Gula Gula
 Vilges Suola
 Balu Badjel Go Vuoittán
 Du Lahka
 It Šat Duolmma Mu
 Eadnan Bakti
 Oppskrift For Herrefolk
 Duinne

Goaskinviellja (1993) 
Goaskinviellja / Ørnebror / Արծվի եղբայրը
 Čuvges Vuovttat, Duođalaš Čalbmi
 Sámi Eatnan Duoddarat
 Modjás Kátrin
 Dás Áiggun Čuožžut
 Dolgesuorbmagežiiguin
 Skádja
 Goaskinviellja
 Ráhkesvuođain
 Mu Áhkku
 Ále Ále Don

Leahkastin (1994) 
 Gumppet Holvot
 Ále Šat
 Čuovgi Liekkas
 Áhččai
 Maid Áiggot Muinna Eallin
 Mielahisvuohta
 Gilvve Gollát
 Gulan Du
 Vuolgge Mu Mielde Bassivárrái
 Mun Da’han Lean Oaivámuš
 Dá Lean Mun

Radiant Warmth (1996) 
Goaskinviellja և Leahkastin ձայնասկավառակների բանաքաղ

Eallin (1996) 
Համերգի ձայնագրություն

Bálvvoslatjna (1998) 
Bálvvoslatjna / / Молельня
 Eallin
 Beaivvi Nieida
 Risten
 Girdi Olmmái / Geaidi Nissun
 Álddagasat Ipmilat
 Oarjjabeal Beaivvi Ja Mánu
 Mu Váhkar Lásse
 Alit Go Buot Várit
 Thou Shalt Not
 Etno Jenny

Winter in Moscow (2001) 
(Իննա Ժելանյայի և Սերգեյ Ստարոստինի հետ համատեղ)
 Dás Áiggun Cuožžut
 Անտառահատների երգը
 Միջանցքային երգ
 Գիշերն իմ քույր է
 Քո սիրո առջև
 Միայնակություն-քույր
 Roahkkadit Rohtte Luodi, Mánázan
 Բալլադ սարի մասին

Gávcci Jahkejuogu (2002) 
Gávcci Jahkejuogu / / Տարվա ութ եղանակներ
 Boađan Nuppi Bealde
 Reagákeahtes
 Sáráhka Viina
 Guovssahasaid Ájagáttis
 Sielu Dálkkas
 Mu Váibmu Vádjul Doppe
 Beaivelottáš
 Liegga Gokčas Sis'
 It Dieđe
 Duottar Rássi
 Silba Várjala
 Bottoža Dáhtun

Idjagieđas (2006) 
Idjagieđas / I Nattens Hand / Գիշերվա ձեռքում
 Vuoi Vuoi Mu (Suka Blet Version)
 Idjagieđas
 Suoivva
 Gos Bat Munno Čiŋat Leat?
 Mu Ustit, Eŋgeliid Sogalaš
 Davvi Bávttiin
 Lottáš
 Diamántta Spáillit
 Geasuha
 Áfruvvá
 Uldda Nieida
 Fápmodálkkas

Kautokeino-opprøret (2008) 
«Ապստամբություն Կաուտոկեյնոյում» ֆիլմի սաունդթրեք
 Elen Skum
 Válddi vuoigna
 Deaivideapmi
 Doaivut ja vuoimmehuvvat

Čuovgga Áirras (2009) feat. WAR Production 
Čuovgga Áirras / Sterna Paradisea
 Lene Májjá
 Ipmiliin hálešteapmi
 Soagŋosilbbat
 Soria Moria Palássa
 Čuovgga áirras
 Claudiinna lávlla
 Skealbma
 Iđitveiggodettin
 De mana, ráhkásan
 Lihkahusat
 Go idja nuossala

Հյուրախաղեր Ռուսաստանում 
Բոյնեն Ռուսաստանում առաջին անգամ եղել է 1991 թվականին։

2010 թվականի ապրիլին Բոյնեն համերգ էր տալու Մոսկվայում, սակայն նրա այցը տեղի չունեցավ Իսլանդիայում հրաբխի ժայթքման պատճառով, քանի որ դադարեցվել էին ավիաչվերթները։ 2010 թվականի սեպտեմբերին նա համերգ տվեց Արխանգելսկում Նորվեգիայի օրերի շրջանակում։ 2011 թվականի մայիսի 31-ին Մոսկվայում Նկարիչների կենտրոնական տանը տեղի ունեցավ Բոյնեի միակ համերգը։ 2014 թվականի ապրիլի 7-ին Բոյնեի համերգը տեղի ունեցավ Մուրմանսկում։

Պարգևատրումներ 

 2003 թվականին Բոյնեն պարգևատրվել է Հյուսիսային խորհրդի Երաժշտական մրցանակով :
 2009 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Մարի Բոյնենին իր ստեղծագործական գործունեության համար տրվել է Սուրբ Օլաֆի թագավորական շքանշան։

Ընտանիք 
Ունի երեխաներ և թոռներ։ Ըստ Մարիի խոսքերի` աշխարհում ամենից շատ նա սիրում է թոռների հետ գնալ ձկնորսության և հատապտուղներ հավաքելու։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 mariboine.no: официальная домашняя страница Мари Бойне.
 Мари Бойне Персен // Norge.ru Вся Норвегия на русском
 Mari Boine // Myspace

Նորվեգացի երգչուհիներ
21-րդ դարի երգչուհիներ
Նորվեգացի երաժիշտներ
Նորվեգացի կոմպոզիտորներ