Քլորհեքսիդին

Քլորհեքսիդին, նաև հայտնի է որպես քլորհեքսիդին գլյուկոնատ (ՔՀԳ), ախտահանիչ և հակասեպտիկ նյութ, որն օգտագործվում է մաշկի ախտահանման համար մինչև վիրահատությունը և վիրահատական գործիքները ախտահանելու համար։ Այն օգտագործվում է և՛ հիվանդների, և՛ բժշկական անձնակազմի ձեռքերը մշակելու համար։ Օգտագործվում է նաև վերքերը մշակելու, ատամների փառը կանխարգելելու, բերանի ինֆեկցիաները կանխարգելելու և միզային կաթետերները ախտահանելու համար։ Օգտագործվում է հեղուկի կամ փոշու տեսքով։

Կողմնակի ազդեցություններից են մաշկի գրգռումը, ատամների գունաթափումը և ալերգիկ ռեակցիաները։ Կարող է առաջացնել նաև ակնային խնդիրներ ուղղակի ազդեցության դեպքում։ Հղիության ժամանակ կիրառումն անվտանգ է ։ Քլորհեքսիդինն արտադրվում է էթանոլի, ջրի հետ խառնված, կամ սուրֆակտանտային լուծույթի տեսքով։ Արդյունավետ է մանրեների դեմ, բայց չի ազդում սպորների վրա։

Քլորհեքսիդինը բժշկության մեջ սկսել են կիրառել 1950-ականներից։ Այն ԱՀԿ-ի հիմնական դեղերի ցուցակում է որպես ամենաանվտանգ և արդյունավետ դեղամիջոցներից մեկը։ Քլորհեքսիդինը վաճառվում է առանց դեղատոմսի։ Զարգացող երկրներում արժեքը մոտավորապես 2,20-4,10$ է՝ 5%-անոց լուծույթի մեկ լիտրի համար։ Մեծ Բրիտանիայում արժեքը 4,80£ է։

Կիրառություն 
Քլորհեքսիդինը կիրառվում է որպես ախտահանիչ (մաշկի և ձեռքերի համար), կոսմետիկայում (հավելում նրբաքսուքներին, ատամի մածուկներին, դեզոդորանտներին), դեղամիջոցների պատրաստության մեջ (կոնսերվանտ աչքի կաթիլներում, ակտիվ միջոց վիրակապերի մեջ, բերանի հակասեպտիկ ողողման լուծույթներ)։

Քլորհեքսիդինը մեծ կիրառություն ունի էնդոդոնտիայում, բայց զարգացած երկրների մեծ մասում փոխարինվել է նատրիումի հիպոքլորիտով։

Հակասեպտիկ 
Նախնական ապացույցներ կան, որ այն ավելի արդյունավետ է քան յոդը։

Քլորհեքսիդինը ակտիվոորեն ազդում է գրամ-դրական և գրամ-բացասական բակտերիաների, ֆակուլտատիվ անաերոբների, աերոբների և խմորիչների վրա։ Այն հատկապես արդյունավետ է գրամ-դրական բակտերիաների դեմ (կոնցենտրացիան ≥ 1 µg/l)։ Զգալի բարձր կոնցենտրացիաների են անհրաժեշտ գրամ-բացասական բակտերիաների դեմ ազդելու համար(10-ից մինչև ավելի քան 73 μg/ml)։ Քլորհեքսիդինը անարդյունավետ է պոլիոմիելիտի վիրուսի և ադենովիրուսների դեմ։ Հերպես վիրուսների դեմ ազդեցությունը դեռ միանշանակ հաստատված չէ։

Քլորհեքսիդինը, ինչպես և մնացած կատիոն-ակտիվ նյութերը՝ մնում է մաշկի վրա։ Հաճախ խառնում են ալկոհոլների հետ (էթանոլ և իզոպրոպիլ սպիրտ)։

Կիրառում ատամնաբուժությունում 

Քլորհեքսիդինի հիմքի վրա ստեղծված ողողման լուծույթների կիրառումը ատամների նորմալ խնամքի հետ միասին իջեցնում է ատամնափառի քանակը և թուլացնում է գինգիվիտի (լնդերի բորբոքում) ընթացքը։ Այդպիսի ողողման լուծույթները ունեն նաև կոմնակի ազդեցություններ, որոնցից են՝ բերանի լորձաթաղանթի վնասումը, ատամների գունաթափությունը, ատամնաքարերի հավաքվելը և համի զգացողության խանգարումը։ Ատամների գույնի փոփոխությունը լինում է 4 և ավելի շաբաթ օգտագործելու դեպում։

Ներկայումս կան քլորհեքսիդինի խելատացված ցինկ պարունակող լուծույթներ, որոնք ավելի քիչ են ազդում ատամների գույնի վրա։

Բերանի խոռոչի ամենօրյա հիգիենայի հետ միասին քլորհեքսիդինի օգտագործումը 4ից 6 շաբաթվա և 6 ամսվա ընթացքում թուլացնում է լնդերի բորբոքման նշանները ավելի լավ, քան միայն հասարակ հիգիենայի կանոնների պահպանելը։

Քլորհեքսիդինը կատիոն է, որը փոխազդում է ատամի մածուկի անիոնային բաղադրիչների հետ, որոնցից են լաւրիլ սուլֆատը և նատրումի մոնոֆտորֆոսֆատը, և առաջացնում է վատ լուծվող և ցածր հակաբակտերիալ ակտիվությամբ աղեր։ Հետևաբար, քլորհեքսիդինի՝ ատամնափառի կուտակումը ճնշելու ակտիվությունը ուժեղացնելու համար պետք է բերանը ողողել ատամները լվանալուց ամենաքիչը կես ժամ հետո։

Ակտուալ 
Նեպալը առաջին երկիրն էր, որտեղ քլորհեքսիդինը սկսեց օգտագործվել նորածինների պորտը մշակելու համար, և դրա համար շնորհվեց USAID-ի պիոներների մրցանակ՝ նեոնատալ մահերի թիվը կրճատելու համար։ Քլորհեքսիդինը շատ լավ ընտրություն է աղքատ երկրների համար և այժմ ավելի շատ է կիրառվում պորտը մշակելու նպատակով։ 2015 թվականին Կոխրեյնի վերանայումը ապացուցեց, որ քլորհեքսիդինով մաշկի կամ պորտալարի խնամքը կարող է իջեցնել օմֆալիտի (պորտալարի բորբոքում) հավանականությունը 50%-ով, իսկ նեոնատալ մահացությունը 15%-ով։ Քլորհեքսիդինը օգտագործվում է որպես լվացող միջոց վիրահատական հագուստի, վերքերի, վիրահատական դաշտի նախապատրաստման, ձեռքերի մշակման համար։ Քլորհեքսիդինի աչքի կաթիլները օգտագործում են այն դեպքում, եթե աչքը ախտահարվել է Ականտամեոբա Կերատիտիս-ով :

Կողմնակի ազդեցություններ 

Քլորհեքսիդինը օտոտոքսիկ է։ Վնասված թմբկաթաղանթով ականջի մեջ լցնելու դեպքում կբերի խլության։

Քլորհեքսիդինը չի համապատասխանում եվրոպական ստանդարտներին որպես ձեռքի ախտահանիչ։ Եբրոպական EN 1499 թեստով չի հայտնաբերվել արդյունավետության տարբերություն քլորհեքսիդինի դիգլյուկոնատի 4%-անոց լուծույթի և ձեռքի օճառի միջև։ 2007 և 2009 թվականների միջև ԱՄՆ-ում կատարված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ քլորհեքսիդինի գլյուկոնատի օգտագործումը իջեցնում է ներհիվանդանոցային ինֆեկցիաների հաճախականությունը։

Արդյո՞ք երկարատև օգտագործումը տարիներ շարունակ ունի քաղցկեղածին ազդեցություն, դեռ պարզ չէ։ ԱՄՆ-ում խորհուրդ է տրվում օգտագործել քլորհեքսիդինով ողողման լուծույթների ոչ ավել, քան 6 ամիս։

Քլորհեքսիդինը վատ է ներծծվում ստամոքսաղիքային տրակտից։ Դեպի թոքեր ասպիրացիայի դեպքում կարող է լինել մահացու, քանզի կա սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի բարձր ռիսկ։

Ազդեցության մեխանիզմ
Ֆիզիոլոգիական pH-ի մակարդակում քլորհեքսիդինի աղերը դիսոցվում են և անջատում են դրական լիցքավորված քլորհեքսիդինի կատիոններ։ Բակտերիցիդ ազդեցությունը լինում է այն բանի շնորհիվ, որ քլորհեքսիդինի կատիոնները փոխազդում են բակտերիայի բացասական լիցքավորված թաղանթի հետ։ Փոքր խտություններով քլորհեքսիդինը ցուցաբերում է բակտերիոստատիկ ազդեցություն, իսկ մեծ խտությունների դեպքում բակտերիայի թաղանթը վնասվում է, որի արդյունքում բակտերիան մահանում է։

Քիմիա
Այն կատիոնային պոլիբիգուանիդ է (բիսբիգուանիդ)։ Այն օգտագործվում է հիմնականում իր աղերի տեսքով (դիհիդրոքլորիդ, դիացետատ և դիգլյուկոնատ)։

Ապաակտիվացում 
Քլորհեքսիդինը ապաակտիվանում է առաջացնելով անլուծելի աղեր անիոնային բաղադրիչների հետ, որոնցից սուրֆակտանտները մտնում են ատամի մածուկների և բերանի ողողման լուծույթների կազմի մեջ, ակրիլատները՝ C10-30 ալկիլ ակրիլատի պոլիմերները։ Այդ պատճառով քլորհեքսիդինը պետք է օգտագործվվի ատամի մածուկի, կամ ողողման լուծույթի օգտագործումից 30 րոպե հետո։ Լավագույն արդյունքի համար բացառվում է սնունդը, ըմպելիքները, ծխելը և բերանի ողողումները՝ քլորհեքսիդինի օգտագործումից ամենաքիչը 1 ժամ հետո։ Պետք է նաև չօգտագործել լվացող միջոցներ՝ ձեռքերը քլորհեքսիդինով մշակելուց հետո, քանզի այն ապաակտիվանում է լվացող միջոցներով։

Սինթեզ 
Կառուցվածքը հիմնվում է պրոգուանիլի երկու մոլեկուլների վրա, որոնք միացած են հեքսամեթիլենեդիամինի սպեյսերով։

Ապրանքանիշներ 
Քլորհեքսիդինի վաճառքային անվանումներն են Բետասեպտ, Բիոպատչ, Կալգոն Վեստա, Դինա-Հեքս, Հիբիքլենս, Սպեկտրում-4։

Քլորհեքսիդինի գլյուկոնատի ողողման լուծույթի վաճառքային անվանումներն են Պարոեքս, Պերիդեքս, ՊերիոՉիպ, Պերիոգրադ։

Անասնաբուժություն 
Կենդանիների մոտ օգտագործվում է վերքերի տեղային ախտահանության և մաշկային ինֆեկցիաները վերահսկելու համար։ Քլորհեքսիդինի հիմքի վրա պատրաստված ախտահանիչները օգտագործվում են ֆերմաներում։
Հետվիրահատական շնչառական խնդիրները կապված են եղել քլորհեքսիդինի կիրառմամբ կատուների մոտ։

Տես նաև 
 Անտիսեպտիկա
 Ինֆեկցիա

Ծանոթագրություններ 

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Հակասեպտիկներ