Գեղեցկուհին (նկար)

«Գեղեցկուհին», 1915 թվականին ռուս նկարիչ Բորիս Կուստոդիևի կողմից պատկերված նկար։

Նկարում պատկերված է գեղեցկուհի-վաճառողուհի, որը արթնացել է քնից և կիսանստած է փետրաներքնակի վրա՝ անորոշության քաղցր սպասումով։ 
Աշխատանքը լցված է ազգային ռոմանտիզմի համադրությամբ, մասնավորապես պրիմիտիվ նկարներով, նեոկլասիցիզմով, ինչպես օրինակ Տիցիանի և Ռուբենսի մոտ։ Նկարի գլխավոր հերոսուհու կերպարում Կուստոդիևը պատկերել է Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի դերասանուհի Ֆաինա Շևչենկոյին, որը փարթամ մարմին ուներ։ Այսպիսի կերպարը սիրելի էր արվեստագետի մոտ, ով նշել է, որ «նիհար կանայք չեն ներշնչում ստեղծագործելուն»։ Հետագայում նա ստեղծեց ևս երեք նկար, որոնք տարբերվում էին կոմպոզիցիայի աննշան փոփոխություններով։ Ըստ երևույթին, Կուստոդիևը «Գեղեցկուհուն» համարում էր մի տեսակ ծրագրային աշխատանք և իր գեղարվեստական ոճի որոնման արդյունք։ 1915 թվականի բնօրինակ պատկերը ներկայումս գտնվում է Մոսկվայում՝ Մոսկվայի Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահի հավաքածուի մեջ, ինչպես նաև 1921 թվականի տարբերակը։ 1918 և 1919 թվականների տարբերակները պահվում են համապատասխանաբար Տուլայի գեղարվեստի թանգարանում և մասնավոր հավաքածուում `Ռուսաստանում։

Պատմություն և ստեղծում 

Որպես «Արվեստի աշխարհ» ասոցիացիայի անդամի՝ Կուստոդիևին հետաքրքում էին ոչ միայն ազնվական մշակույթի կերպարները, այլ նաև գավառական կյանքով։ Նա եղել է առևտրականների մասին գրող իսկական պոետ։ Կուստոդիևի վաճառականուհիները կարծես աստվածուհիներ էին, երջանկության, հագեցվածության և հարստության մասին ժողովրդական պատկերացումների արտահայտողները։ Սակայն ժողովրդական վաճառականների թեմայով նրա շատ կտավներում կանացի գեղեցկության ռուսական իդեալը ձեռք է բերում հատուկ մոնումենտալություն չափազանցված ձևերով՝ իր մեջ միաժամանակ ներառելով հիացմունք, հեգնանք, արդիականություն և անցյալ, իրականություն և հորինվածք ։
Նույնիսկ առաջացավ «կուստոդիևյան գեղեցկուհիներ» արտահայտությունը, որոնք բնակվում էին հատուկ հեքիաթային աշխարհում, որտեղ պահպանված էր հայրիշխանական Ռուսաստանի հին կառույցը իր վաճառականուհիներով և ժողովրդական զբոսահանդեսներով, որոնք անցկացվում էին խաղաղ գավառական քաղաքներում։ Այդ արտասովոր կուստոդիևյան Ռուսաստանն էլ, որը լի էր կյանքով, լույսով և ուժով,առատությամբ և երաժշտությամբ, գույներով և զվարճանքներով, առօրյա կյանքից փախչում էր սայլակի վրա գամված նկարիչը։ «Գեղեցկուհին» պատկերվել է այն ժամանակ, երբ Կուստոդիևի հիվանդությունը՝ ողնուղեղի ուռուցքը, հասել էր իր գագաթնակետին, որի պատճառով էլ իր կյանքի վերջին 15 տարիները նկարիչը անցկացրել է պարալիզացված ոտքերով։

Իրական կյանքի համար Կուստոդիևը ուներ մի ճաշակ, իսկ նկարչության համար՝ այլ։ Նրա վաճառականուհիների համար հաճախ մոդելներ էին հանդիսանում ինտելիգենցիայի ներկայացուցիչները, մարմնեղ կանայք։ Ինքը՝ Կուստոդիևը, չէր հանդիսանում այդպիսի կերպարների սիրահար, նրա կինը՝ Յուլիա Կուստոդիևան, չուներ փարթամ կառուցվածք, ուներ փխրուն, աչքի չընկնող արտաքին։ Սրա հետ կապված Կուստոդիևը նշում էր, որ «նիհար կանայք չեն ոգեշնչում ստեղծագործելուն»։ Այս անգամ նա հրավիրել է չեխովյան պիեսների տաղանդավոր կատարող, Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի առաջատար դերասանուհի Ֆաինա Շևչենկոյին։ Նա խաղացել է ինչպես կախարդական քաջ գեղեցկուհիների, այնպես էլ փետրաներքնակների վրա կրքից և ցանկասիրությունից ձանձրացող անամոթ կանանց դերեր։ Շևչենկոն իրեն բնորոշ դերակատարումներն օժտեց յուրատեսակ մաքուր գեղատեսիլ տեսքով, և ըստ թատերական քննադատ Պ.Ա. Մարկովի՝ եղել է «շլացուցիչ իր պարզությամբ, վառ, հարուստ ներաշխարհով, ուժեղ խառնվածքով և բաց սրտով»։ Կուստոդիևը առաջին անգամ երիտասարդ, կարմրաթուշ և փարթամամարմին Շևչենկոյին տեսավ 1914 թվականի օգոստոսին՝ Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինի վեպի հիման վրա բեմադրված «Պազուխինի մահը» ներկայացման փորձի ժամանակ, որի համար Շևչենկոն պատրաստում էր դեկորացիաներ և հրապուրվեց նրանով։ Վասիլի Լուժսկոյի բեմադրության մեջ Շևչենկոն խաղում էր պետական խորհրդատուի կնոջ, առևտրականի դուստր Նաստասյա Իվանովնա Ֆուրնաչովայի դերը, որը ըստ Սալտիկով-Շչեդրինի՝ «շատ գեր կին» էր, անմիտ, ալարկոտ և մշտապես ձանձրացող, մոտավորապես երեսուն տարեկան կնոջ կերպար, որն էլ հավանաբար գերել է Կուստոդիևին և նրա մոտ նկարը ստեղծելու միտք է առաջացրել։
Դեկտեմբերի 3-ին տեղի ունեցած պրեմիերայից հետո Կոստոդիևը մտավ դերասանների դիմահարդարման սենյակ, և նրա՝ իբրև բնորդուհի հանդես գալու  համեստ խնդրանքին Շևչենկոն համաձայնեց։ Սակայն, երբ արվեստանոցում իմացավ նկարի սյուժեն, նա բացականչեց․ «Ի՞նչ եք ասում Դուք։ Ես՝ Գեղարվեստական թատրոնի դերասանուհիս, պետք է մե՞րկ նստեմ։ Իսկ հետո հազարավոր մարդիկ ինձ պետք է մե՞րկ տեսնեն, ինչ ամոթ է»։ Կուստոդիևի համոզելուց հետո, որ դա «հանուն արվեստի» է, Շևչենկոն, այնուամենայնիվ, համաձայնվեց մերկանալ ռուս կնոջ հավաքական կերպարի համար, հնարավոր է նաև՝ ոչ առանց Լուժսկոյի օգնության։ 
Իմանալով տեղի ունեցածի մասին Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր Կոնստանտին Ստանիսլավսկին զայրացավ և Շևչենկոյին անվանեց «անառակ», բայց հասկանալով, որ տաղանդներին կորցնել պետք չէ, զայրույթը փոխեց ողորմածության և դերասանուհուն նոր դերեր տվեց։ 

Սկզբում Կուստոդիևը Մոսկվայում ստեղծեց մատիտով ուրվանկարը բնօրինակից, իսկ երբ վերադարձավ տուն՝ Սանկտ Պետերբուրգ, սկսեց ստեղծել հիմնական կտավը։ Նկարչի որդին՝ Կիրիլ Կուստոդիևը, հիշում է․

Տղայի խոսքերով՝ «օգոստոսի սկզբին Կուստոդիևը ավարտեց «Գեղեցկուհին»։ Ավելի ուշ ես հայրիկից լսեցի, որ այս նկարում նա վերջապես գտավ իր ոճը, ինչը երկար ժամանակ իրեն չէր հաջողվում։ Հիշելով Պավել Ֆեդոտովին, փոքրիկ հոլանդացիներին, որոնք նրան հիացնում էին՝ նա ձգտում էր, ինչպես և նրանք, գրավել դիտողին, պարտադրել նրան ուշադրություն դարձնել խոսուն մանրամասներին։ Սակայն նկարի համար հիմք էին հանդիսացել ռուսական լուբոկը, ցուցանակները, ժողովրդական հմուտ վարպետների խաղալիքները, ռուսական ասեղնագործությունները և կոստյումները»։ Նկարը մատիտով արված ուրվանկարից տարբերվում է դիմագծերով, ինչպես նաև կանացի կերպարի չափազանցությամբ և հեգնանքով, որը արդեն ոչ մի կապ չուներ իրական Շևչենկոյի կերպարի հետ։

Կոմպոզիցիա 
1915 թվականի օրիգինալ՝ , յուղային կտավ,աջից ներքևում ստորագրություն է՝ «Բ․ Կուստոդիև/1915»։
1918 թվականի տարբերակ՝ , յուղային կտավ, ձախից ներքևում ստորագրություն է «Բ․ Կուստոդիև/1918»։
1919 թվականի տարբերակ՝ , յուղային կտավ, ստորագրված է։
1921 թվականի տարբերակ՝ , յուղային կտավ, աջից ներքևում ստորագրություն «Բ,Կուստոդիև/1921»։
Իր ամենահայտնի նկարում Կուստոդիևը միավորել է ռոմանտիկ ազգայնականության կերպարները նեոդասականության կերպարների հետ, որոնք հենվում էին դասական արվեստի ավանդույթների և ակադեմիական գեղանկարների վրա, ինչպիսիք էին Տիցիանի և Ռուբենսի կտավները։ 
Հակառակ գնալով այդ ժամանակ գերակշռող մոդեռնիզմին, բայց հաշվի առնելով նոր գեղարվեստական միտումները՝ նա հակադրեց իր վայելչատես, փարթամամարմին և փթթուն գեղեցկուհիներին անկումային արվեստի կտավների ներկայացուցիչ գունատ և զտարյուն կանանց հետ։

«Գեղեցկուհու» մեջ Կուստոդիևը անդրադարձել է ռուսական արվեստում հազվադեպ հանդիպող մերկ բնանակարին՝ քնից ուժասպառ շքեղ առևտրականուհուն, որը նստած է սպիտակ բմբուլե բարձերի և ժապավենների միջև, երևում է մետաքսե ծածկոցի տակից, ինչպես Աֆրոդիտեն սադափե խեցիից։ Գեղեցկուհու մեջ չկա ոչ մի կտրուկ անկյունային թեքում, չնայած որ արմունկից ձեռքը  ոչ բնական թեքված է, որով էլ նա հենվում է փետրաներքնակին։ Ընդհակառակը, գեղեցկուհու մի փոքր անհարմար դիրքից՝ թեթևակի թեքված դեպի ետ, հնարավոր է տեսնել տարօրինակ նրբագեղություն և առաքինի մաքրության անկրկնելի հմայքը։ Առևտրականուհու առատ գեղեցկությունը, Տիցիանի ռուսական «Վեներա Ուրբինյանը»՝ կարմիր շրթունքներով, վարդագույն այտերով, կլոր կզակով, փիրուզագույն աչքերով, ոսկեգույն մազերով, կարապի վզով, փարթամ իրանով և կլորավուն ուսերով, խնամված և հարթ մարմնով, ինչպես «արյունը կաթով»։ Ժողովրդական պատկերացումներում դա էլ հենց համարվում է կանացի գեղեցկություն։ Բարձր մահճակալի հետևից, որն ուներ մետաղյա անկյուններ և ծաղկավոր նախշերով վարագույր, երևում էր զարդասեղանի ծայրը, որի վրա դրված էին աչքի զարնող իրեր՝ գեղեցիկ արձանիկներ և կանացի խնամքի միջոցներ։
Ի տարբերություն սառը կապույտ, երկնագույն, փիրուզագույն և շափյուղագույն պաստառների՝ ծանր զարդասեղանը և բավականին ծանրաշարժ 
սնդուկը Կուստոդիևի կողմից զարդարված են հեքիաթային ձևով։ Ինտերիերը՝ արված տիպիկ «վաճառականական ոճով», զարդարված է փարթամ և ծաղկած վարդերի բոլոր հնարավոր պատկերներով, որոնք հանդիսանում են գեղեցկության և ծաղկման խորհրդանիշները։ Դրանք համապատասխանում էին այս հիասքանչ ծաղկուն վաճառականուհու առավոտյան արթնանալու հետ, որը գտնվում էր կանացի գեղեցկության ծաղկման շրջանում։ Նա նայում է դիտողին դեմքի խորհրդավոր արտահայտությամբ՝ ամենևին չամաչելով իր մերկությունից, խաղաղությամբ, բայց միաժամանակ  ինչ-որ մեկի կամ ինչ-որ բանի քաղցր սպասումով։ Նկարի մեջ ամեն մասնիկ հանդիսանում է փոխաբերություն, իսկ գեղեցկուհին կարծես դարձել է նաիվ նկարչի հայացքի և ռուսական մշակույթի արծաթե դարաշրջանի բարդ գեղագիտության արդյունք

Քննադատություն և ճակատագիր 

«Գեղեցկուհին» ցուցադրվել է Կուստոդիևի այլ աշխատանքների և «Պազուխինի» էսկիզների հետ Պետրոգրադում և Մոսկվայում կայացած «Արվեստի աշխարհ» ցուցահանդեսներում։ Կուստոդիևը ինքն էր մշակել նկարները կախելու սխեման և սահմանել էր նրանց գները՝ ամենաբարձրը գնահատելով «Գեղեցկուհին»(4 հազար ռուբլի)։ Չորս աշխատանք գնեց Իգոր Գրաբարը Տրետյակովյան պատկերասրահի համար։ Ցուցահանդեսի ժամանակ Կուստոդիևը և Շևչենկոն նորից հանդիպեցին։ Մոդելը նկատեց․«Շատ գեր է։», նկարիչը պատասխանեց «Ինչպես կա։» և համբուրեց նրա ձեռքը։ Նկարի մասին արձագանքները շատ հակասական էին և տարբեր։ Որոշ քննադատներ այն անվանում էին «տխուր թյուրիմացություն», իսկ որոշները գտնում էին, որ գեղեցկուհու կերպարը հագեցած է «նուրբ հեգնանքով»։ Մինչդեռ գեղանկարների կոլեկցիոներ Ստեփան Պետրովիչը Կուստոդիևին ուղղված իր նամակում խոստովանել է, որ «ձեր „Գեղեցկուհին“ բոլոր ցուցահանդեսների մեխն է»։
Նա ուղղակի խելքահան է արել մի մետրոպոլիտի, որը ցուցահանդես այցելելուց հետո խոստովանեց, որ «Կարծես նկարչի ձեռքը սատանան է կառավարել, երբ նա նկարում էր իր „Գեղեցկուհուն“, քանի որ այն ալեկոծեց իմ հոգին։ Ես տեսա նրա հմայքը և քնքշությունը և մոռացա պահքերի ու արթնությունների մասին։ Գնում եմ վանք, որտեղ կաղոթեմ իմ մեղքերի համար»։
«Գեղեցկուհին» շատ դուր եկավ նաև Կոնստանտին Սոմովին, որին Կուստոդիևը նվիրեց հատուկ նրա համար  պատկերված մանրանկար, որում պատկերված էր քնած առևտրականուհի և նրան նայող տան ոգի։ Այն ստեղծվել է 1922 թվականին և կոչվել է «Առևտրականուհին և տան ոգին»։
Կուստոդիևը բազմիցս կրկնել է նկարի սյուժեն,ըստ երևույթին այն համարելով ծրագրային աշխատանք և արվեստում իր ոճը փնտրելու արդյունք։
Մի օրինակ նա նվիրել է Մաքսիմ Գորկուն, իսկ մյուսը պատկերել է հատուկ Ֆեոդոր Շալյապինի համար՝ պատկերելով հերոսուհուն մեջքից բավականին թատերական ոճով(ուշագրավ է, որ հենց Գորկին էլ ծանոթացրել է Շալյապինին Կուստոդիևի հետ)։
Շևչենկոյի հետ լինելով մտերիմ հարաբերությունների մեջ՝ Շալյապինը շատ էր սիրում իր «Գեղեցկուհուն» և 1922 թվականին այն  իր հետ արտահանեց Փարիզ։ Այն հայտնի էր որպես «Հարսնացու» (նաև «Առևտրականուհին սունդուկի մոտ»), հենց այդ տարի նկարը ցուցադրվեց Բեռլինի Ունդեր դեն Լինդենի պատկերասրահում, որտեղ քննադատ Գեորգի Լուկոմսկին Կուստոդիևին անվանեց ռուսական Տիցիան, իսկ հենց աշխատանքը՝ Յարոսլավյան Դանայա։
1919 թվականի Շալյապինյան «Գեղեցկուհին» վաճառվել է 2003 թվականին Լոնդոնում կայացած այսպես կոչված «ռուսական վաճառք» Sotheby's աճուրդի ժամանակ անհայտ ռուս գնորդի, որը գնումը կատարել է հեռախոսով և վճարել է ռեկորդային գին արվեստի ստեղծագործության համար՝ 845 ֆունտ ստերլինգ (1 միլիոն 200 հազար դոլլար)։

1915 թվականի օրիգինալ «Գեղեցկուհին» գտնվում է Տրետյակովյան պատկերասրահում։
Մինչև 1926 թվականը այն պահվում էր նկարչի ընտանիքում, այնուհետև մասնավոր հավաքածուներում, իսկ 1938 թվականին տեղափոխվեց Տրետյակովյան պատկերասրահ
1918 թվականի տարբերակը գտնվում է Տուլայի գեղարվեստի թանգարանում, հանդիսանում է ռուսական արվեստի բաժնի հավաքածուի հպարտությունը, որտեղ 1959 թվականին տեղափոխվեց այն իբրև նվեր 
Գ․Պ․ Մալիկովի կողմից։ Տրետյակովյան պատկերասրահում է պահվում նաև 1921 թվականի փոքրացված տարբերակը, որը բնութագրվում է 1915 թվականի ստեղծագործության բացարձակ կրկնությամբ

Հնարավոր կեղծիք 

2005 թվականին մամուլում տեղեկություն հայտնվեց այն մասին, որ լոնդոնյան Christie’s աճուրդի ժամանակ վաճառվել է
Կուստոդիևին վերագրված և 1919 թվականով թվագրված նկար «Օդալիսկան» (), որի համար անհայտ ռուս 
արտ-դիլերը վճարեց 1,5 միլիոն ֆունտ ստերլինգ (2,9 միլիոն դոլլար), բարձրացնելով նկարի արժեքը առնվազն յոթ անգամ։
Չնայած գործարքի ոչ հրապարակայնությանը, շուտով հայտնի դարձավ, որ նկարի նոր սեփականատերը ռուս օլիգարխ Վիկտոր Վեկսելբերգն էր, իսկ ավելի ստույգ նրան պատկանող ամերիկական «Ավրորա» ֆոնդը, որի միջոցով միլիարդատերը արտասահմանում ակտիվորեն գնում է ռուսական արվեստի նմուշները  «հայրենասիրական» և «սոցիալական ուղղվածության» նպատակներով։
Christie’s աճուրդի տան տվյալներով նկարը  մինչև 1989 թվականը գտնվում էր ռուս էմիգրանտ Լեո Մասկովսկիի մասնավոր հավաքածուի մեջ, երբ այն հանվեց աճուրդի նրա այրու կողմից, վաճառվեց, այնուհետև անհետացավ տեսադաշտից մինչև նոր վաճառքը, այսինքն մինչև 2005 թվականը։
2009 թվականին այս աշխատանքը առաջին համարի տակ տպագրվեց կեղծված արվեստի գործերի կատալոգի մեջ․ «Ուշադրություն, հնարավոր է դա կեղծ է», այսպես ճանաչվեց Կուստոդիևի արվեստի գիտակ երեք իրարից անկախ փորձագետների կողմից, ովքեր աշխատում էին Տրետյակովյան պատկերասրահում, Ռուսական պետական թանգարանում և Ի․Ա․Գրաբարի անվան Համառուսական արվեստի գիտահետազոտական թանգարանում։
Արվեստագետներ նշում էին, որ «Օդալիսկան» ունի ոճային նմանություն կուստոդիևյան «Գեղեցկուհիների» շարքի հետ, սակայն «իրենից ներկայացնում է միայն կուստոդիևյան նախասիրած թեմայի մտածված կրկնություն»։ Անմիջապես փորձաքննության արդյունքներին ծանոթանալոց հետ Վեկսելբերգը նկարը հետ ուղարկեց և պահանջեց հետ վերադարձնել իր գումարը, ինչը, սակայն տեղի չունեցավ, որից հետո նա 2010 թվականին Լոնդոնի բարձրագույն դատարանում հայց ներկայացրեց Christie’s աճուրդի տան դեմ, որը նախաձեռնել էր սեփական հետաքննություն և պատվիրել էր նոր փորձաքննություն Մեծ Բրիտանիայում։ Դատական լսումները տեղի ունեցան միայն 2012 թվականին։
Դատական նիստի ավարտից հետո դատավորը որոշեց, որ «Օդալիսկան», հավանաբար, չի պատկանում Կուստոդիևի վրձնին և այդ կերպ որոշում կայացրեց «Ավրորա» ֆոնդի օգտին, նրան իրավունք վերապահելով դադարեցնել Christie’s-ի հետ կնքած պայմանագիրը
և վերադարձնել միայն նկարը գնելու համար ծախսված գումարները
։

Արվեստում 
2001 թվականին քանդակագործ Յուրի Գրիշկոն «Գեղեցկուհու» մոտիվներով ստեղծեց բրոնզե քանդակ, որը ցուցադրվում է Լիպեցկի մարզային արվեստի թանգարանում Լիպեցկում։

Մեկնաբանություններ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Հղումներ 

 

Մերկ կանանց պատկերով նկարներ
Տրետյակովյան պատկերասրահի նկարներ
1915 նկարներ
Բորիս Կուստոդիևի նկարներ