Բախչիսարայի շատրվանը

«Բախչիսարայի շատրվանը» (), Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկինի երկրորդ հարավային բայրոնական պոեմ՝ գրված 1821-1823 թվականներին (հարավային աքսորի ժամանակ) Ղրիմի խաների Բախչիսարայի պալատ այցելության տպավորության տակ։

Սյուժե 

Խանի կանանոցում կրքեր են եռում։ Հարճերից մեկը՝ վրացուհի Զարեման, վշտացել է, որ խան Գիրեյը շլյախտիչի դուստր Մարիայի պատճառով այլևս չի սիրում իրեն։ Մարիան, ում գերեվարել էին հայրական տնից թաթարական ասպատակություններից մեկի ժամանակ, ողջ ժամանակը անց էր կացնում Սուրբ Տիրամորն աղոթելով։ Նա մահը գերադասում էր այլադավի հարճը լինելու վիճակից։ Գիշերը Զարեման ներթափանցել է Մարիայի սենյակ և սպառնալիքներով փորձել համոզել, որ հեռանա խանից։ Այդ ամենից շատ չանցած՝ Մարիան սպանվել է, իսկ լքված Զարեմային կանանոցի պահակները ջրահեղձ են արել.:
Հարեմի համր պահակախմբի կողմից
Անդունդի ջրերն է իջեցվել։
Եվ նույն գիշերը, երբ մահացել է իշխանուհին
Ավարտվել են և նրա տառապանքները։
Ինչպիսին էլ լիներ մեղքը,
Պատիժն ավելի էր սարսափելի

Խանը դուրս է եկել կանանոցից, և որպեսզի մոռացության տա այդ դեպքը, գնացել է պատերազմ։ Վերադառնալուց հետո ի հիշատակ Մարիայի՝ նա հրամայել է պալատում շատրվան կառուցել, որը Տավրիդայի երիտասարդ օրիորդները, իմանալով այդ տխուր ավանդությունը, անվանել են «արցունքների շատրվան»;

Ստեղծման պատմություն 

1820 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Պուշկինը գեներալ Ռաևսկու ընտանիքի հետ այցելել է Բախչիսարայում գտնվող խանի պալատ։ Նրա՝ Դելվիգին ուղղված նամակում գտնում ենք հետևյալ նկարագրությունը․
Պոեմը գրել սկսել է 1821 թվականի գարնանը։ Եղբորն ուղղված նամակում Պուշկինը գրել է պոեմի հրատարակման անցանկալի լինելու մասին այն պատճառով, որ «շատ հատվածներ վերաբերում է մի կնոջ, որին ես երկար և շատ հիմարաբար սիրահարված էի»։ Երկար ժամանակ այդ կնոջ ինքնությունը մնում է պուշկինագիտության չպարզաբանված հարցերից մեկը (այսպես կոչված՝ Պուշկինի թաքուն սերը)։

Պոեմի հրատարակություն 

Պոեմի հիմնական մասը գրվել է 1822 թվականին։ 1823 թվականին ուրվագծվել են նախաբանի տարբերակները։ Աշնանը պոեմը վերջնական մշակում է ստացել և Վյազեմսկու կողմից նախապատրաստվել հրատարակության։ «Բախչիսարայի շատրվանը» պոեմի առաջին հրատարակությունը տպագրվել է Սանկտ Պետերբուրգում 1824 թվականի մարտի 10-ին՝ Վյազեմսկու առաջաբանով․ «Զրույց հրատարակչի և Վիբորգյան կողմի կամ Վասիլևյան կղզու դասականի միջև»։ Պոեմի տեքստի հրատարակումից հետո Պուշկինը հանձնարարել է «Իվան Մուրավյով-Ապոստոպոլի Տավրիդայի շրջագայությունից քաղվածքը», որտեղ նկարագրվում է նրա շրջագայությունը Բախչիսարայ։

«Բախչիսարայի շատրվանը», ինչպես և Պուշկինի՝ դրան նախորդած «Կովկասի գերին» պոեմը ժամանակակիցներին ցնցել են կառուցվածքի ազատությամբ, որում կլասիցիզմի ջատագովները տեսել են պլանի բացակայություն։ Որպես արդարացում՝ նա գրել է․ «Պլանի թերի լինելը իմ մեղքը չէ։ Ես սնահավատորեն բանաստեղծության եմ վերածել երիտասարդ կնոջ պատմությունը»։ Տարաշխարհիկ երանգավորումը, նկարագրությունը, հանգավորումը համապատասխանել են օրիենտալիզմի ռոմանտիկական ոճին, և հիացմունքով ընդունվել ռուս ընթերցողների կողմից։

Նկատի ունենալով պոեմի հսկայական հաջողությունը՝ 1827 թվականին հաջորդել է երկրորդ հրատարակությունը՝ Ստեփան Գալակտինովի պատկերազարդումներով։ 1825 թվականի սեպտեմբերին Սանկտ Պետերբուրգում բեմադրվել է Ալեքսանդր Շախովսկու «Ղրիմի խան Քերիմ-Գիրեյ» պիեսը, որի վերջին գործողությունը պուշկինյան պոեմի վերափոխությունն էր։ Թաթարական երգը երաժշտության է վերածել սիրողական երգահան Վլադիմիր Օդոևսկին։

Տարիներ անց Պուշկինը ջերմությամբ է հիշել Սաադիից վերցված բնաբանը, որը նախադրվել է պոեմին և երանգ է հաղորդել նրան․ «Մելանխոլիկ գլխագիրը, որը, իհարկե, ամբողջ պոեմից լավն է, գայթակղել է ինձ»։ Նա խոստովանել է, որ ղրիմյան պոեմը «Բայրոն ընթերցելու արձագանքն է, որից ես խենթանում էի»։ Խորհրդային շրջանում Բախչիսարայի շատրվանի կողքին տեղադրվել է Պուշկինի կիսանդրին։

Էկրանավորումներ և բեմադրություններ 

 1909–1910 թվականներին նկարահանվել է Յակով Պրոտազանովի «Բախչիսարայի շատրվանը» գեղարվեստական կարճամետրաժ համր ֆիլմը։
 1934 թվականին Բորիս Վլադիմիրովիչ Ասաֆևը պոեմի մոտիվներով բեմադրել է համանուն բալետը։ 
 Ալեքսանդր Իլինսկին պոեմի մոտիվներով ստեղծել է նույնանուն օպերան։
Ալեքսանդր ֆոն Ցեմլինսիկին ստեղծել է «Սարեմա» օպերա։ Ռուս երգահան Տատյանա Գրիգորևնա Սմիրնովան (1940-2018) պոեմի մոտիվներով ստեղծել է «Բախչիսարայի լեգենդները» ստեղծագործությունը ասմունքի և դաշնամուրի համար, ինչպես նաև՝ Կուրցվայլի պիանոլայի և ասմունքի տարբերակը։

Անվան օգտագործում 
Պուշկինի պոեմի Զարեմա հերոսուհու պատվին է անվանվել (1012) Սարեմա աստղակերպը, որը հայտնաբերվել է 1924 թվականին՝ պոեմի հրատարակման հարյուրամյակի տարում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 

1823 թվականի պոեմներ
Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Ալեքսանդր Պուշկինի պոեմներ
Ռուսերեն պոեմներ
Բախչիսարայ