Էնթոնի Բյորջեսս

Էնթոնի Բյորջեսս (, ամբողջական անունը՝ Ջոն Էնթոնի Բյորջեսս Ուիլսոն, , հայտնի է նաև որպես Ջոզեֆ Քել, ), անգլիացի գրող և գրականագետ, զբաղվել է գրական հետազոտություններով (հատկապես Շեքսպիրի և Ջոյսի ստեղծագործությունների), գրել է երաժշտություն (սիմֆոնիա, բալետ և օպերա), զբաղվել գրականության թարգմանությամբ և լրագրությամբ։ Բյորջեսսի առավել հայտնի ստեղծագործություններից է «Լարովի նարինջ» () երգիծական հակաուտոպիան։

Կենսագրություն 
Էնթոնի Բյորջեսսը ծնվել է 1917 թվականի փետրվարի 25-ին Մանչեսթերում՝ կաթոլիկական ընտանիքում։ Հայրը հաշվապահ էր, իսկ երեկոյան՝ փաբում դաշնամուր էր նվագում։ Բյորջեսսը երկու տարեկան էր, երբ մայրը մահացավ իսպանական գրիպի համաճարակից։ Մոր մահից հետո՝ 1922 թվականին, հայրն ամուսնացավ փաբի տիրուհու հետ և սկսեց զբաղվել ծխախոտային արտադրանքի վաճառքով։ Տղայի դաստիարակությամբ զբաղվում էր մորաքույրը, իսկ հետո՝ խորթ մայրը։ 1938 թվականին 55 տարեկան հասակում մահացավ նաև հայրը՝ առանց ժառանգություն թողնելու։ 
 
Հասակակիցների հետ հարաբերությունները Բյորջեսսը հիշում է հետևյալ կերպ․ 
Շուտով Բյորջեսսին ուղարկում են Մանչեսթերի կաթոլիկական սկզբնական դպրոց։ Գրողն ավելի ուշ հիշում է․  
Մանուկ հասակում նա այնքան էլ չէր սիրում երաժշտությունը, մինչև որ ռադիոյով լսեց «անհավատալի մեներգը ֆլեյտայով» և հմայվեց։ Մի քանի րոպե անց հաղորդավարը հայտարարեց, որ հնչում էր Կլոդ Դեբյուսիի «Ֆավնի հետկեսօրյա հանգիստը» նախերգանքը։

Բյորջեսսը կրթություն է ստացել Քսավերիան քոլեջում և Մանչեսթերի համալսարանում, որն ավարտել է 1940 թվականին։ Հենց այնտեղ էլ սկսել է դասախոսություններ կարդալ անգլերեն լեզվի պատմության և գրականության մասին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ծառայել է ցամաքային զորքերում։
  
1942 թվականին Բյորջեսսն ամուսնացել է Լուել Իշերվուդ Ջոնսի հետ, որը մահացել է 1968 թվականին լյարդի ցիռոզի պատճառով։ Բյորջեսսի կենսագիրը՝ Էնդրյու Բիզվելը, իր «Էնթոնի Բյորջեսսի իրական կյանքը» գրքում պատմել է, որ լուսաքողարկման ժամանակ ամերիկացի չորս դասալիք սևամորթ բռնաբարել և ծեծել է Լուելին։ 1946-1950 թվականներին Բյորջեսսը դասավանդել է Բիրմինգհեմի համալսարանում, աշխատել կրթության նախարարությունում և Բենբարի դպրոցում։

1968 թվականին Բյորջեսսն ամուսնացել է իտալացի իշխանադստեր հետ։

Բյորջեսսը տիրապետում էր մի շարք լեզուների՝ ռուսերեն, գերմաներեն, իսպաներեն, իտալերեն, ուելսերեն, ճապոներեն, անգլերեն։ Այդ գիտելիքները նրան օգտակար եղան արհեստական լեզու՝ նադսաթ ստեղծելիս, որից օգտվում էին նրա գրքի հերոսները։

Բյորջեսսը մահացել է թոքերի քաղցկեղից 1993 թվականի նոյեմբերի 22-ին Լոնդոնում։

Գործունեություն 
Իր առաջին վեպը Բյորջեսսը գրել է 1949 թվականին, սակայն հրատարակվել է միայն 1965 թվականին։ Մինչև 1959 թվականը Բյորջեսսն ուսումնասիրել է երաժշտական տեսություն և քիչ ժամանակ տրամադրել գրական աշխատանքին։ 1954 թվականին նա կրթության տեսուչ էր Մալայայի Դաշնությունում, իսկ 1958 թվականին՝ Բրունեյում։

1959 թվականին, երբ Բյորջեսսը դեռ ուսուցիչ էր, դասի ժամանակ ուշագնաց եղավ։ Դրանից հետո նրա մոտ հայտնաբերվեց ուղեղի քաղցկեղ, և բժշկի կարծիքով նրան մնացել էր ապրելու մեկ տարուց ոչ ավելի։ Այս իրադարձությունը Բյորջեսսի համար խթան հանդիսացավ՝ սկսելու ստեղծագործական գործունեությունը։ Այդ ժամանակից սկսած՝ նա ավելի քան 50 գիրք է հրատարակել, այդ թվում՝ առավել հայտնիներից «Էնդերբիի քառահատորը» և «Լարովի նարինջ»-ը։

Բյորջեսսը ստեղծագործել է ոչ միայն իր անվան, այլ նաև տարբեր կեղծանունների ներքո, որոնք նրան առաջարկում էր կինը։ Մի անգամ Բյորջեսսը խմբագրի ցանկությամբ գրախոսական է գրել «Յորքշիր Փոսթ» թերթում իր իսկ՝ «Պարոն Էներբին ներքուստ» (1963) վեպի համար։ Վեպը գրվել է Ջոզեֆ Քելլ կեղծանվամբ, ինչի մասին գլխավոր խմբագիրը չի իմացել։ Բյորջեսսը նաև նամակներ էր ուղարկում «Daily Mail»-ին «Մուհամեդ Ալի» ստորագրությամբ։

1960-1964 թվականներին Բյորջեսսը գրել է 11 վեպ։ Գրողի ստեղծագործական աշխատանքի վրա էական ազդեցություն են գործել Ջեյմս Ջոյսի ստեղծագործությունները, ինչպես նաև որոշ չափով իր կաթոլիկ հավատքը։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը՝ «Լարովի նարինջ»-ը, որը հիմնականում հայտնի դարձավ Սթենլի Կուբրիկի էկրանավորումից հետո, շոշափում է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են բռնությունը, ազատությունը, բարոյականությունը։

1970-1971 թվականներին Բյորջեսսը դասավանդել է Փրինսթոնի համալսարանում, դարձել Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջի պատվավոր պրոֆեսոր (1972)։ 1972 թվականին եղել է Մինեապոլիսի Գատրի թատրոնի գրական առաջատար մասնիկը։ 1976 թվականին դասավանդել է Բուֆֆալոյի համալսարանում։

Բյորջեսսն իր ամբողջ կյանքի ընթացքում նաև երաժշտություն է հորինել, ըստ հետազոտող Փոլ Ֆիլիպսի՝ նրան է պատկանում շուրջ 175 ստեղծագործություն, որոնց թվում կան ինչպես բավականին պարզ մեղեդիներ, այնպես էլ բարդ ստեղծագործություններ՝ համատեղելով անգլիական կոմպոզիտորական դպրոցի ավանդույթները (Էլգար, Հոլսթ, Ուոլթոն, Ռալֆ Վոան Ուիլյամս) Կլոդ Դեբյուսիի և Իգոր Ստրավինսկու ազդեցության հետ։ Բյորջեսսի երրորդ սիմֆոնիան գրվել է Այովայի համալսարանի սիմֆոնիկ նվագախմբի պատվերով և առաջին անգամ կատարվել է այդ նվագախմբի կողմից՝ Ջեյմս Դիքսոնի ղեկավարությամբ (հոկտեմբերի 22, 1975)։ Ջոյսի «Ուլիսես» վեպի մոտիվներով գրված «Դուբլինի ծաղկումը» () օպերետը կատարվել է «BBC» ռադիոյով 1982 թվականին՝ Ջոյսի հարյուրամյակի կապակցությամբ։ Բյորջեսսի ստեղծագործություններից որոշները հիմնված են մալայական երաժշտության տպավորությունների վրա։ Նրան է պատկանում նաև «Տրոցկին Նյու Յորքում» (1980) օպերան, «Հռոմը անձրևի ժամանակ» ֆանտազիան դաշնամուրի և նվագախմբի համար և այլն։ Բյորջեսսը նաև կատարել է Ժորժ Բիզեի «Կարմեն» օպերայի անգլերենից նոր թարգմանություն և գրել նոր լիբրետո Վեբերի «Օբերոն» օպերայի համար։

Մատենագիտություն

Վեպեր 
 «Մարտի տեսլականը» () (1949)
 «Վագրի ժամանակը» () (1956, մալայական եռերգության առաջին մաս) 
 «Թշնամին ծածկոցի տակ» () (1958, եռերգության երկրորդ մաս)
 «Արևելյան անկողիններ» () (1959, եռերգության երրորդ մասը)
 «Պատասխանելու իրավունք» () (1960)
 «Բժիշկը հիվանդ է» () (1960)
 «Նահանգի սատանան» () (1961)
 «Միձեռնանի ծափահարողը» () (1961)
 «Լարովի նարինջ» () (1962)
 «Ցանկալից ընտանիք» () (1962)
 «Մեղր արջերի համար» () (1963)
 «Պարոն Էնդերբին ներքուստ» () (1963) Էնդերբիի քառահատորի առաջին մաս
 «Սիրահարված Շեքսպիրը» () (1964)
 «Սուրբ Վենուսի նախօրյակին» () (1964)
 «Ձգտման թրթիռ» () (1966)
 «Էնդերբին արտաքուստ» () (1968), Էնդերբիի քառահատորի երկրորդ մաս 
 «Մ․ Ֆ․» MF (1971)
 «Նապոլեոնյան սիմֆոնիա» () (1974)
 «Կտակ լարովի աշխարհին կամ Էնդերբիի վերջը» (1975), Էնդերբիի քառահատորի երրորդ մաս
 «1985», գրքի առաջին մասը Ջորջ Օրուելի «1984» վեպի վերլուծությունն է, իսկ երկրորդ մասը՝ հենց ստեղծագործությունը
 «Հիսուսը Նազարեթից» () (1979)
 «Երկրի ուժը» () (1980)
 «Թուխ օրիորդ Էներբին կամ Էներբին առանց ավարտի» (1984), Էնդերբիի քառահատորի եզրափակիչ մաս 
 «Թույլերի թագավորություն» (1985)
 «Երկաթ, ժանգոտ երկաթ» () (1988)

Պատմվածքներ 
 «Երկար ճանապարհ դեպի թեյախմություն» () (1976)

Վավերագրական արձակ 
 «Շեքսպիր» () (1970)
 «Էռնեստ Հեմինգուեյը և նրա աշխարհը» () (1978)

Ինքնակենսագրություն 
 «Փոքրիկ Ուիլսոնը և Մեծ Աստված» (1987)
 «Քո ժամանակն անցել է» (1990)

Էկրանավորում 
 1971 - «Լարովի նարինջ», ռեժիսոր՝ Սթենլի Կուբրիկ
 1977 - «Հիսուսը Նազարեթից», ռեժիսոր՝ Ֆրանկո Ձեֆֆիրելլի

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ  
 Պաշտոնական կայք
 Էնթոնի Բյորջեսսը bookmark.am֊ում

20-րդ դարի բրիտանացի գրողներ
Անգլիացի կոմպոզիտորներ
Քաղցկեղից մահացածներ
Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ
Պոլիգլոտներ
Մանչեսթերի համալսարանի շրջանավարտներ
Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Անգլիացի գրողներ
Անգլիացի գրականագետներ
Անգլիացի սցենարիստներ
Անգլիացի լրագրողներ
Անգլիացի վիպասաններ
Անգլիացի մանկագիրներ
20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ