Մանկուրտ

Մանկուրտ, ըստ Չինգիզ Այթմատովի «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» վեպի գերեվարված անձ, որը բռնի կերպով վերածվել է անհոգի ստրուկի, լիովին ենթարկվում է տիրոջը և անցյալ կյանքից ոչինչ չի հիշում։

Փոխաբերական իմաստով «մանկուրտ» բառը օգտագործվում է իր պատմական և ազգային արմատների հետ կապը կորցրած մարդուն բնորոշելու համար։ Այս իմաստով «մանկուրտ» բառը դարձել է հասարակ անուն և օգտագործվում է հրապարակախոսությունում։ Օգտագործվում է նաև «մանկուրտիզմ» բառը։

Ծագումնաբանություն 
Ըստ լեզվաբանների Այթմատովը բառը կազմել է տեղական լեզուների արմատներից։

Հավանաբար «մանկուրտ» բառը ստեղծվել է հին թյուրքական մունգուլ (munqul)՝ «հիմար, բանականությունից զրկված» բառից։ Ժամանակակից ղրղզերենում կա մունջու (munju) բառը, որը նշանակում է «հաշմանդամ»։ Մոնղոլերենում կա մանգուու (мангуу) բառը, որը կարող է նշանակել  «հիմար» կամ «տկարամիտ»։

Հնարավոր է, որ «մանկուրտ» բառը կազմվել է հին թյուրքական ման (man)՝ «հագցնել», գոտևորել և գուրուտ (qurut)` «չորացրած» բառերից, այսինք մարդ, որի գլխին գոտի է հագցվում և չորացվում։

Ըստ Այթմատովի 
Այթմատովի  «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» վեպում ստրկության համար նախատեսված գերու գլուխը սափրում և հագցնում էին «շիրի»՝  նոր մորթած ուղտի վզի հատվածի կաշին։ Գերուն կապում էին այնպես, որ չկարողանա հանել ուղտի կաշին, և թողնում էին անապատում մի քանի օր։ Բարկ արևի տակ կաշին կծկվում էր և սեղմում գլուխը։ Գերու մազերը աճում էին, և այս ամենը սոսկալի ցավ էր պատճառում, որից զոհը կամ մեռնում էր կամ կորցնում էր հիշողությունը։ Նա դառնում էր հիանալի ստրուկ՝ առանց նախկին կյանքի հիշողության, և հլու-հնազանդ ծառայում էր տիրոջը։ Մանկուրտ-ստրուկները սովորական ստրուկներից բարձր էին գնահատվում։

Այթմատովի վեպի մանկուրտ-հերոսը չի ճանաչում իրեն գտած մորը, և տերերի հրամանով սպանում է նրան։

Ըստ հետազոտողների ղրղզական «Մանաս» էպոսում հերոսներից մեկը սպառնում է մյուսին, որ հաղթանակի դեպքում նրա գլխին ուղտի կաշի կքաշի և կկորցնի նրա հիշողությունը, կխլի անցյալը։ Այս տեղեկությունից բացի, գրականությունում և ֆոլկլորում մանկուրտի մասին ոչինչ չի հիշատակվում։

Ծանոթագրություններ 

Հասարակ անուններ
Հայերեն բառեր և արտահայտություններ
Թյուրքական առասպելաբանություն
Գաղափարական կլիշեներ