Հոլոքոստը Բուլղարիայում

Հոլոքոստը Բուլղարիայում, հրեաների հալածանքներն ու ոչնչացումը Բուլղարիայում ու նրան միացված տարածքներում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստների՝ «հրեական հարցի վերջնական լուծման» քաղաքականության շրջանակներում։ Չնայած նրան, որ Բուլղարիան պատերազմի ժամանակ եղել է Գերմանիայի դաշնակիցը, նրա գրեթե ողջ հրեա բնակչությունը փրկվել է ոչնչացումից։

Հրեաները Բուլղարիայում նախքան պատերազմը
Չնայած Բուլղարիայի տիրող հակասեմական ուժեղ տրամադրություններին՝ հրեաների դրությունը երկրում եղել է բավական հաստատուն և անվտանգ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Բուլղարիայում բնակվում էր շուրջ 50 հազար հրեա։

Դեպքերի ընթացք 
Գերմանիայի հետ դաշնակցության հաստատումն ու հակասեմական օրենսդրության ընդունումը կատարվել են զուգահեռ։

1940 թվականին Բոգդան Ֆիլովի կառավարությունն կիրառության մեջ է դրել հակահրեական օրենսդրություն, որ նման էր գերմանականին։

1941 թվականի հունվարի 23-ին ուժի մեջ է մտել «Ազգի պաշտպանության մասին օրենքը», որը հրեաներին արգելում էր մասնակցել քվերակություններին, ներկայացնել թեկնածություն վարչապետ ընտրվելու համար, աշխատել կառավարությունում, ամուսնանալ կամ քաղաքացիական ամուսնությամբ ապրել էթնիկ բուլղարացիների հետ, լինել գյուղատնտեսական հողատարածությունների սեփականատեր և այլն։ Սահմանվել է համալսարաններում քվոտաների առավելագույն քանակ հրեաների համար։ Այդ օրենքի դեմ բողոքել են ոչ միայն հրեական համայնքի առաջնորդները, այլ նաև Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցին, Բուլղարիայի կոմունիստական կուսակցությունը և մշակույթի գործիչներ։

1941 թվականի մարտի 1-ին ստորագրվել է Բուլղարիայի՝ «Հռոմ-Բեռլին-Տոկիո» պակտին միանալու մասին արձանագրությունը։

1941 թվականի հուլիսին ընդունվել է «Հրեական ծագմամբ անձանց ունեցվածքից միանվագ հարկման մասին օրենքը» (), որի համաձայն հրեական ծագում ունեցող անձինք, ովքեր ապրում էին Բուլղարիայի տարածքում, պետք է վճարեն հարկ իրենց ունեցվածքի համար։

Հրեաներին պատկանող ունեցվածքի սահմանափակումների շրջանակներում սկսվեցին հրեաների ունեցվածքի պետականացման ու աճուրդի հանման գործընթացներ։ Աճուրդներից ստացված գումարը փոխանցվել է Բուլղարիայի ազգային բանկին և 1943 թվականի մարտին կազմել է 307 մլն լև։ Հրեաների ունեցվածքի աճուրդներն ուղեկցվել են զանգվածային կոռուպցիայով և ուղղակի գողություններով պետական ծառայողների կողմից։ Հրեաների ունեցվածքի միանվագ հարկը սահմանվել է 20%-ի չափով (25 % 3 մլն լևից ավելի ունեցվածքի դեպքում), հավաքված գումարը կազմել է 1,4 մլրդ լև՝ այդ ժամանակվա բոլոր հարկերի շուրջ հինգերորդ մասը։

1942 թվականի օգոստոսին Բուլղարիայի ներքին գործերի նախարարությանը կից ստեղծվել է հրեաների գործերի հանձնաժողովը (Комисарство по еврейските въпроси) գնդապետ Ալեքսանդր Բելևի գլխավորությամբ։ 1943 թվականի հունվարին Սոֆիա են ժամանել ՍՍ ներկայացուցիչ, Ադոլֆ Այքմանի տեղակալ Թեոդոր Դաննեկերը, որի խնդիրն էր կազմակերպել հրեաների տեղափոխությունը Լեհաստանի մահվան ճամբարներ։ Փետրվարի 22-ին կամ 23-ին Դաննեկերը Բելևի հետ ստորագրել է համաձայնագիր Մակեդոնիայի ու Թրակիայի 20 հազար հրեաների տեղափոխման վերաբերյալ։ Ավելի ուշ Բելևը ջնջել է Մակեդոնիայի ու Թրակիայի վերաբերյալ ճշգրտումը, և այդպիսով արտաքսման վտանգի տակ է հայտնվել Բուլղարիայի ողջ հրեական համայնքը։

Հրեաների արտաքսման վերաբերյալ որոշումը զանգվածային բողոքի տեղիք է տվել։ Մայրաքաղաքում անցկացվել են ցույցեր ի պաշտպանություն հրեաների, նրանց արտաքսման դեմ են հանդես եկել ուղղափառ եկեղեցին, մտավորականությունը, քաղաքական կուսակցությունները և Ազգային ժողովի պատգամավորները։ Մեծ դեր է կատարել խորհրդարանի փոխխոսնակ Դիմիտր Պեշևի դիրքորոշումը։ Պեշևը, իմանալով նախապատրաստվող ակցիայի մասին, սկսել է հավաքել իր կողմնակիցներին խորհրդարանում և ներքին գործերի նախարար Գաբրովսկուն վերջնագիր է ներկայացրել հանրային սկանդալի մասին, եթե ակցիան իրականացվի գաղտնի։ Արդյունքում մարտի 23-ի երեկոյան նախատեսված գաղտնի գործողությունը դադարեցվել է, իսկ զանգվածային բողոքի ցույցերն ավարտել են գործը։

Բորիս III թագավորը հայտարարել է Գերմանիայի դեսպան Ադոլֆ Բեքերլեին. «Իմ երկրի հրեաները նրա հպատակներն են, և նրանց ազատության դեմ ուղղված ցանկացած ոտնձգություն մենք ընդունում ենք որպես վիրավորանք բուլղարներին»։ Բուլղարիայի վարչապես Բոգդան Ֆիլովն իր օրագրում գրել է. «Նորին մեծությունը բոլորովին չեղարկել է այն միջոցները, որ ընդունվել էին ընդդեմ հրեաների»։

1942 թվականի փետրվարի 24-ին Սև ծովում խորտակվել է բուլղարական «Ստրումա» նավը, որի տախտակամածին կային 769 հրեա փախստականներ. փրկվել է միայն մեկ ուղևոր։

1943 թվականի օգոստոսին Բորիս III թագավորի մահվանից հետո նոր կառավարությունը Դոբրի Բոժիլովի գլխավորությամբ մեղմացրել է հրեաների նկատմամբ վերաբերմունքը, որպեսզի հակահիտլերյան կոալիցիային պետություններին ցույց տա Բուլղարիայի պատրաստակամությունը իրականացնել Գերմանիայից ավելի անկախ քաղաքականությունը։ 1944 թվականի օգոստոսի 29-ին հակահրեական բոլոր սահմանափակումները Բուլղարիայի նոր կառավարության կողմից չեղարկվել են հակահիտլերյան կոալիցիայի հետ հարաբերությունների վերականգնման շրջանակներում։ 1945 թվականի մարտին ընդունվել է օրենք հրեաներից բռնագրավված ունեցվածքի ռեստիտուցիայի մասին, սակայն այն գրեթե չի իրականացվել։

Բուլղարիան եղել է գերմանացիների ազդեցության կամ վերահսկողության տակ գտնվող միակ երկիրը, որում հրեա բնակչությունը փաստացիորեն ավելացել է պատերազմի տարիներին. 1934 թվականին այն եղել է 45 565, իսկ 1945 թվականին՝ 49 172: 2016 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով՝ Իսրայելի Յադ Վաշեմ աղետի և հերոսականության ինստիտուտը Հոլոքոստի տարիներին հրեաներին փրկելու համար 20 բուլղարացիների շնորհել է աշխարհի արդարակյացի պատվավոր կոչում։

Թրակիայի և Մակեդոնիայի հրեաների ոչնչացում 
Գերմանական զորքերի կողմից Հունաստանի ու Հարավսլավիայի օկուպացիայից հետո Բուլղարիայի տարածքը այդ երկրների վրա հարձակման ժամանակ որպես մարտահենադաշտ օգտագործելու համար որպես դաշնակցային նվեր Գերմանիան 1941 թվականի ապրիլին Բուլղարիային է հանձնել հարավսլավական Մակեդոնիան և հունական Թրակիան։ Մակեդոնիայում ապրում էր շուրջ 8000, Թրակիայում՝ շուրջ 6000 հրեա։

Գերմանացիների հետ համաձայնեցնելուց հետո բուլղարական իշխանություններն այդ հրեաներին 1943 թվականին ուղարկել են մահվան ճամբարներ։ Տեղափոխության կազմակերպմամբ զբաղվել են Բուլղարիայի ներքին գործերի նախարար Պետր Գաբրովսկին և հրեաների գործերով կոմիտեի ղեկավար Ալեքսանդր Բելևը։

1943 թվականի մարտի 4-ին ավելի քան 4000 թրակիացի հրեաներ ձերբակալվել են ու ուղարկվել տրանզիտային ճամբար մինչև նույն թվականի մարտի 18-19-ը։ Դրանից հետո նրանք տեղափոխվել են Օսվենցիմ։ 1943 թվականի մարտի 11-ին մակեդոնացի հրեաները ձերբակալվել են և ուղարկվել Սկոպյեում գտնվող տրանզիտային ճամբար։ Տասնմեկ օր անց 165 կալանավորներ, հիմնականում բժիշկներ, դեղագործներ ու օտարերկրացիներ, ազատվել են, իսկ մյուսներն տեղափոխվել են Տրեբլինկա։

Մակեդոնիայի ու Թրակիայի բնակիչներից 11 343 հրեաներ զոհվել են մահվան ճամբարներում։

Պատերազմից հետո 
Բուլղարիայի հրեաների հալածանքների պատասխանատու Բոգդան Ֆիլովը, Պյոտր Գաբրովսկին ու Ալեքսանդր Բելևը պատերազմից հետո մեղադրվել են պետական դավաճանության մեջ և դատապարտվել մահվան։ Ֆիլովն ու Գաբրովսկին մահապատժի են ենթարկվել 1945 թվականի փետրվարի 1-ին։ Նրանց դատավճիռները չեղյալ են համարվել 1996 թվականին։ Բելևը մահվան է դատապարտվել հեռակա կարգով, ապա ձերբակալվել է և վերջ տվել կյանքին ինքնասպանությամբ։

2009 թվականին Բուլղարիայում արվել են Բոգդան Ֆիլովի հիշատակի հավերժացման մի քանի փորձեր։ Դրան կտրուկ դեմ են արտահայտվել Իսրայելի դեսպանատունը, տեղի հրեական կազմակերպությունները ու մի շարք բուլղարացի քաղաքական գործիչներ։

2012 թվականին Մակեդոնիայում թողարկվել է Դ. Միտրևսկու «Երրորդ թայմն», որում ներկայացվել են հրեաների հալածանքները։ Բուլղարացի քաղաքական գործիչներն այդ կինոնկարը համարել են վիրավորական։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն
 Борбата на българския народ за защита и спасяване на евреите в България през Втората световна война. Документи и материали. София, 1978.
 Х. Бояджиев. Спасяването на българските евреи през Втората световна война. София, 1991.
 
 
 Bar-Zohar, Michael. Beyond Hitler’s Grasp: The Heroic Rescue of Bulgaria’s Jews. Holbrook, MA: Adams Media Corporation, 1998.
 Khaim, Oliver. We Were Saved: How the Jews in Bulgaria Were Kept from the Death Camps. Sofia: Sofia-press, 1978.
 Stefanov, Pavel, Hieromonk. Bulgarians and Jews throughout History. — Religion in Eastern Europe, XXII, 2002, December, № 6, 1-11.
 Stefanov, Pavel, Hieromonk. The Bulgarian Orthodox Church and the Holocaust: Addressing Common Misconceptions. — Religion in Eastern Europe, XXVI, 2006, № 2, 10-19.

Արտաքին հղումներ 
 

Հոլոքոստն ըստ երկրի