Իրավունքի ընդհանուր տեսություն

Իրավունքի ընդհանուր տեսություն (Իրավունքի ընդհանուր տեսություն, ), իրավական վարդապետություն, համաձայն որի ոչ ոք չի կարող բարձր լինել օրենքից, բոլորը հավասար են օրենքի առաջ, ոչ ոք չի կարող պատժվել պետության կողմից բացառությամբ օրենքի խախտման և օրենքով սահմանված կարգի։ Օրենքի գերակայություն նշանակում է, որ բոլոր ենթաօրենսդրական ակտերը և այդ ակտերի կիրառումը չպետք է հակասեն օրենքին։ Իրավաբանական տեսություններում օրենքի գերակայությունը ներառում է նաև այն պահանջը, որ բոլոր նորմատիվ իրավական ակտերը (ներառյալ` սահմանադրությունը եւ օրենսդրությունը) և պետական իշխանության բոլոր գործողությունները ենթակա են արժանապատվության, ազատության և մարդու իրավունքների պաշտպանության։

Պետությունը, որտեղ օրենքի գերակայությունն իրականացվում է, կոչվում է օրինական։

Հիմնական դրույթներ 

Օրենքի ժամանակակից փիլիսոփայության մեջ օրենքի գերակայությունը հակադրվում է այն գաղափարին, որ անհատական պաշտոնյաները կամ իշխանությունները կարող են օրենքից դուրս լինել կամ չափազանց մեծ լիազորություններ ունենալ և այդպիսով իրականացնել կամայականությունը։ Օրենքի գերակայության վարդապետությունը պահանջում է, որ չափանիշները հրապարակվեն, լինեն կայուն և կանխատեսելի։ Այն պահանջում է արդարադատության համակարգի մատչելիությունը և նրա անկախությունը գործադիր և օրենսդիր իշխանության մարմիններից, որպեսզի դատավորները կարողանան որոշումներ կայացնել միայն փաստերի եւ օրենքների հիման վրա։ Վարդապետության ժամանակակից տարբերակներում նաև պնդվում է, որ հասարակության անդամները պետք է կարողանան մասնակցել իրենց վարքագիծը կարգավորող օրենքների ստեղծմանը և փոփոխություններին։

Կարելի է առանձնացնել իրավունքի գերակայության երկու հիմնական հասկացություններ՝ ֆորմալ և հիմնավոր։ Օրենքի գերակայության ֆորմալ  մեկնաբանությունը ոչ մի նորմերի արդարացիության վերաբերյալ դատողություններ չի տալիս, բայց սահմանում է դատավարական այն հատկանիշները, որոնք պետք է ունենա իրավական համակարգը։ Այս մոտեցումը նպատակ է հետապնդում մեկուսացնել համակարգի արդյունավետությունն ու կանխատեսելիությունը։ Օրենքի գերակայության հիմնավոր մեկնաբանությունները բարձրացնում են օրենքների բովանդակության պահանջները և բացահայտորեն ներառում են մարդու հիմնարար իրավունքները, որոնք բխում  են օրինականության, բարոյականության և արդարության ամենաքիչ չգրված սկզբունքներից։ Նման մեկնաբանությունները,  զգալիորեն ամրապնդեցին իրենց ազդեցությունը Մահաթմա Գանդիի և Մարտին Լյութեր Քինգի քարոզչությունից հետո, ինչպես նաև  Նյուրնբերգյան դատավարությունից հետո, որը նացիստական Գերմանիայի ղեկավարությանը հանցագործ ճանաչեց։

Որպեսզի տարբերեն ֆորմալ գերակայությունը հիմնավորից՝  Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովը խորհուրդ է տալիս առաջինի համար  օգտագործել «օրենքի գերակայություն», իսկ վերջինիս համար` «իրավունքի գերակայություն» հասկացությունները։

Համաձայն ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի 2004 թվականի «Օրենքի գերակայություն և անցումային արդարադատության հակամարտությունների և հետխորհրդային հակամարտությունների հասարակություններում» զեկույցի, «Օրենքի գերակայությունը հենց ՄԱԿ-ի առաքելություն հասկացությունն է։ Խոսքն այն  կառավարման սկզբունքի մասին է, ըստ որի բոլոր անձինք, հաստատություններն ու կառույցները, պետական և մասնավոր, ներառյալ պետությունը, գործում են հանրային ընդունված օրենքների համաձայն, հավասարապես ուժի մեջ են և ինքնուրույն կիրականացնեն դատական համակարգը և որոնք համատեղելի են մարդու իրավունքների բնագավառում միջազգային նորմերին և ստանդարտներին»։

Պատմություն 

Տերմինը կիրառվել է 17-րդ դարի սկզբից (1610 թվականին Համայնքների պալատից Հակոբ առաջինի  միջնորդությունը, ավելի վաղ այդ գաղափարը հնչեցվեց ընդհանուր դատավարության դատարանի որոշմամբ՝   Էդուարդ Աքորի նախագահության ներքո, թեև թագավորը ինքը համարում էր իր իշխանության նման տեսակետը որպես «դավաճանություն»)։ Պետք է նշել, որ հայեցակարգը ինքնին շատ ավելի հին է և միշտ հեռու է ժամանակակից իմաստով ժողովրդավարության հասկացության հետ։ Օրինակ․ Արիստոտելը պնդեց, որ «օրենքը պետք է ղեկավարի»։ Նմանատիպ կարծիքներ է ունեցել Ցիցերոնը, ով ասել է․– «Մենք բոլորս օրենքի ստրուկներն ենք»։  Օրենքը բացարձակապես բացատրվում էր հինավուրց չինացի «լեգենիստների» կողմից, որոնք պետության կողմից հաստատված ժամանակաշրջանում, որպես կանոն, շատ խիստ տուգանքներ են սահմանում բազմաթիվ սխալների համար։ Այնուամենայնիվ, իրավաբանների տեսանկյունից օրենքը չպետք է լինի ժողովրդի ղեկավարներին զսպելու միջոց, այլ իշխանությունների համար ժողովրդին կառավարելու միջոց։ ։  Ընդհակառակը, տասներեքերորդ դարում Թոմա Աքվինացին պնդում էր, որ դա օրենքի գերակայությունն էր ու դա համարում էր  Աստծո «բնական կարգը»։ .

Գաղափարը, որ իշխանության գործողությունների ազատությունը պետք է ունենա իրավական սահմանափակումներ, հիմնականում բնորոշ է անգլո-սաքսոնական իրավական ավանդույթին (18-րդ դարում` Ջոն Լոկ, Սեմուել Ջոնսոն, Թոմաս Փեյն, Ջոն Ադամս)։ Շատ դեպքերում, չնայած շեշտադրումների որոշ տարբերություններին, օրենքի գերակայությունը մոտ է «ռեգիստրական գերմանական փիլիսոփայության» «օրենքի գերակայության» հասկացությանը։(, ) Այս կամ այն տերմինաբանության օգտագործումը հիմնականում պայմանավորված է օրինական սովորույթների և դրանց պատմության տարբերություններով։ .

Ամենահին աղբյուրը, որը հաստատում է օրենքի իշխանությունը ենթադրելու գաղափարը, Մովսեսի «Սուրբ Գրքի» հատվածն է, ըստ ավանդական տեսանկյունի, որը բնակվել է մ․թ․ա․ 13-րդ դարում.

Միջնադարում Սուրբ Գիրքը դառնում է ոչ պետական հրեական աշխարհի իշխանության ճշմարտության ամենաբարձր աղբյուրը։ Այս աղբյուրի համաձայն, «օրենքը (Աստծո) ճշմարտությունն է»։ Այս օրենքը միջնադարյան բոլոր քաղաքական և իրավական վարդապետությունների ընդհանուր հիմքն էր։ Բայց ավելի վաղ, Հռոմեական կայսրության քրիստոնեության ընթացքում (390 թվականին) քրիստոնյա կայսր Թեոդոսիոսն արդեն ստիպված էր հնազանդվել օրենքին և բերել ժողովրդի ապաշխարությունը։

1215 թվականին, Անգլիայի թագավորը, ճանաչելով Քրիստոսի գերակայությունը, ստորագրեցին ազատությունների մեծ խարտիան, որը սահմանեց իշխանության ենթակայության սկզբունքը։ .

Նույն դարում դատարանի դատավոր Հենրի Բրեդթոնը  համակարգում էր անգլերենի հիմնական օրենքները։ Նրա  «Անգլիայի օրենքների եւ դատական հաստատությունների մասին» աշխատանքը կարևոր դերակատարություն է ունեցել միջնադարյան Անգլիայի ձևավորման գործում։ Հետագայում միջնադարյան Եվրոպայի օրենսդրական ակտերը կարգավորեցին միապետերի իշխանությունը` հիմնված լինելով Քրիստոսի գերակայության եւ Սուրբ Գրքի գերակայության վրա։ Այսպիսով, 1221-1225 թվականներին  Դատավոր Ահրե Ֆոն Ռեպկովը կազմեց սաքսոնյան հայելին` Գերմանիայի հնագույն իրավաբանական հավաքածուն, որը հիմք հանդիսացավ Շվաբյան հայելու և Մագդեբուրգ քաղաքի իրավունքի համար (տես՝ Մագդեբուրգի քաղաքային օրենքը), որից այն տարածվեց Հոլանդիայում, Լիվլանդիայում և Լեհաստանում։

1525 թվականին Շվաբայի գյուղացիները ընդունեցին Ռեֆորմացիայի տասներկու հոդվածների դրվագը։

1571 թվականին Անգլիայում խորհրդարանական ակտը հաստատվել է 39 հոդվածով (տես 37-րդ հոդվածը)։

1689 թվականին Օրենքի նախագիծը հետագայում սահմանափակեց անգլիական միապետների ուժը և հայտարարել է հպատակների իրավունքներն ու ազատությունները։

Այսպիսով, հենվելով Քրիստոսի անվան և նրա օրենքի բարձրության վրա, օրենքի գերակայության գաղափարը ստացել է միջնադարյան Եվրոպայում պետական իրավունքի ուժը և հռոմեական օրենքից ժառանգված բացարձակ միապետությունը դարձավ օրենքներով սահմանափակված միապետություն։

Հետագայում ժողովրդավարական պետությունների նորմատիվ-իրավական ակտերը դադարել են ճանաչել Քրիստոսի գերակայությունը և Սուրբ Գրքի գերակայությունը։ Այնուամենայնիվ, այդ պետությունները չեն դադարեցրել իրենց օրենսդրությունը օրենքի գերակայության մասին, բայց շարունակում են զարգացնել այդ սկզբունքը իրենց օրենսդրության մեջ`  դրանով դնելով ժամանակակից աշխարհի կարգի հիմքը։

Օրենքի գերակայության չափում 

«Համաշխարհային արդարադատություն» ծրագիրը հրապարակել է աշխարհի երկրների տարեկան ցուցանիշ
Դրանք 8-ն են

 պետական իշխանության սահմանափակում
 կոռուպցիայի բացակայություն
 կարգ ու անվտանգություն
 հիմնարար իրավունքներ
 բաց կառավարում
 իրավապահ մարմիններ
 քաղաքացիական արդարադատություն
 քրեական արդարադատություն

Տես նաև 

 Լեգիտիմություն
 Օրենքի գերակայություն

Գրականություն 

 Вишневский Г. А. Верховенство права и проблемы его обеспечения в процессе судебного правоприменения // Право и политика. 2012. № 2 (146). С. 294—299.
 Дайси А. В. Основы государственного права Англии. Введение в изучение английской конституции. 2-е изд. СПб.: Тип. тов-ва И. Д. Сытина, 1907.
 Дворкин Р. О правах всерьез. — М.: РОССПЕН, 2005. — ISBN 5-8243-0569-2
 Морозова Л. А. Теория государства и права. 4-е изд. М.: Эксмо, 2010. 31.2. Признаки правового государства
 Общая теория права и государства / Под ред. Лазарева В. В. 3-е изд. М.: Юристъ, 2001. 7.3. Воздействие права на государство. Принцип связанности государства правом (верховенство права)
 Ролз Дж. Теория справедливости. М.: ЛКИ, 2010. ISBN 5-382-01051-X
 Фуллер Л. Мораль права. — М.: Ирисэн, 2007. ISBN 978-5-91066-011-8 (ошибоч.)
 Хайек Ф. Право, законодательство и свобода: Современное понимание либеральных принципов справедливости и политики. — М.: ИРИСЭН, 2006. ISBN 5-91066-010-1
 Харт Г. Л. А. Понятие права. СПб.: Изд-во СПБГУ, 2007. ISBN 978-5-288-04211-9
 Allan T. R. S. Rule of law (Rechtsstaat) (англ.) // Routledge Encyclopedia of Philosophy. London: Routledge, 1998. См. также Routledge Encyclopedia of Philosophy в «Книгах Google» (англ.)
 Rule of law (англ.) // West’s Encyclopedia of American Law. Eagan, Minnesota: West, 1997.

Ծանոթագրություններ 

Իրավունքի փիլիսոփայություն
Քաղաքական փիլիսոփայության հասկացությունները
Քաղաքական տնտեսագիտություն