Վալերի Լեգասով

Վալերի Ալեքսեևիչ Լեգասով (, ), խորհրդային նշանավոր քիմիկոս, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1981), քիմիական գիտությունների դոկտոր, Չեռնոբիլի ատոմակայանում տեղի ունեցած վթարի պատճառների հետաքննման և հետևանքների վերացման կառավարական հանձնաժողովի ղեկավար (1986): Հետմահու Ռուսաստանի Դաշնության հերոս (1996)։

Կենսագրություն

Վաղ կյանք 
Վալերի Լեգասովը ծնվել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, Տուլա քաղաքում՝ բանվորի ընտանիքում։ 1954 թվականին գերազանցության մեդալով ավարտել է Մոսկվայի թիվ 56 միջնակարգ դպրոցը։ ներկայումս դպրոցը կրում է Լեգասովի անունը, իսկ գլխավոր մուտքի մոտ տեղադրված է նրա բրոնզաձույլ կիսանդրին։

1961 թվականին ավարտել է Դ. Մենդելևի անվան Մոսկվայի քիմիատեխնոլոգիական ինստիտուտի Ֆիզիկա-քիմիական ինժեներիայի ֆակուլտետը։ Շուրջ երկու տարի աշխատել է ինստիտուտի կոմսոմոլյան կոմիտեիում որպես քարտուղար։

1962 թվականին աշխատանքի է անցել Կուրչատովի ինստիտուտի մոլեկուլային ֆիզիկայի ֆակուլտետում, որպես հետազոտող, իսկ ավելի ուշ լաբորատորիյի ղեկավար։ 1967 թվականին, Կուրչատովի ինստիտուտում պաշտպանել է «Իներտ գազերի միացությունների սինթեզ և դրանց հատկությունների ուսումնասիրություն» անվամբ գիտական թեզը, Իսահակ Կիկոինի գիտական ղեկավարության ներքո։ 1967 թվականին ստացել է քիմիական գիտությունների թեկնածուի, իսկ 1972-ին՝ դոկտրի կոչում։ 1976 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի անդամ։

1978-1983 թվականներին եղել է Մոսկվայի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսորա-դասախոսական անձնակազմի անդամ։

1981 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ ԳԱ Ֆիզիկական քիմիայի և անօրգանական նյութերի տեխնոլոգիայի բաժնի լիիրավ ակադեմիկոս։

1983 թվականից մինչ մահը եղել է Մոսկվայի Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի Քիմիայի ֆակուլտետի Ռադիոքիմիայի և քիմիական տեխնոլոգիայի բաժնի ղեկավարը։ Նույն թվականին զբաղեցրել է նաև Կուրչատովի ինստիտուտի գիտության գծով առաջին փոխտնօրենի պաշտոնը։ Լեգասովի ուսումնասիրության թեմաներն են եղել բարձր օքսիդացվածությամբ տարրերի հետ նոր միացությունների ունեցած սինթեզի և հատկությունների մեթոդները, միջուկային և պլազմային տեխնոլոգիաները, էներգախնայուն տեխնոլոգիաները և ջրածնային էներգետիկան։

Լեգասովի ղեկավարությամբ, անօրգանական քիմիայի՝ այն ժամանակ համեմատաբար նոր ձևավորված ճյուղի՝ ազնիվ գազերի մասնագիտական ուսումնասիրության նպատակով բացվեց գիտական դպրոց։

Չեռնոբիլյան աղետ 

1986 թվականի ապրիլի 26-ի Չեռնոբիլյան աղետից հետո, Լեգասովն ընդգրկվել է ԽՄԿԿ գլխավոր քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովի գլխավորած կառավարական հատուկ հանձնաժողովում, որը կոչված էր աղետի պատճառները հետաքննելու և դրա հետագա հետևանքները մեղմացնելու։ Եղել է առանցքային որոշումների կայացման կիզակետում, որոնց շնորհիվ մեծապես կանխվել է վթարի հետագա առաջխաղացումը, կանոնավոր կերպով հաշվետվություններ է ներկայացրել աղետի գոտում տիրող իրավիճակի մասին։ Ակտիվորեն համագործակցել է այլ գիտնականների, ինչպես նաև զանգվածային լրատվամիջոցների հետ, մշտապես շեշտելով ատոմակայանի հարևանությամբ գտնվող Պրիպյատ քաղաքի բնակչության զանգվածային տարհանման կարևորության մասին։

1986 թվականի օգոստոսի 25-29-ին, Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության՝ Վիեննայում գումարված հատուկ համաժողովի ժամանակ ներկայացրել է կատրվածի վերաբերյալ խորհրդային պատվիրակության հաշվետվությունը։

Մահ 
1988 թվականի ապրիլի 27-ին՝ աղետի երկրորդ տարեդարձից մեկ օր անց, Լեգասովը ինքնասպանություն գործեց (որոշ աղբյուրների պնդմամբ՝ իր մոսկովյան բնակարանում, իսկ այլոց պնդմամբ՝ աշխատավայրում): Ինքնասպանությունից մեկ օր անց, Լեգասովը պետք է հրապարակեր աղետի վերաբերյալ կատարած հետաքննության իր արդյունքները։ Չնայած ատրճանակ ունենալուն, Լեգասովը որոշել էր կախվել։

Թաղված է Մոսկվայի Նովոդևիչյան գերեզմանատանը։

Սա Լեգասովի առաջին ինքնասպանության փորձը չէր։ Համաձայն Ալբերտայի համալսարանի պրոֆեսոր, պատմաբան Դեյվիդ Մարփլզի, չեռնոբիլյան ողբերգությունը խիստ ծանր հետևանքներ էր թողել Լեգասովի հոգեբանական վիճակի վրա։ Ըստ որոշ աղբյուրների, մինչև ինքնասպանություն գործելը, Լեգասովը ձայնագրություններ էր կատարում, որտեղ ներկայացնում էր աղետի վերաբերյալ նախկինում չհրապարակված փաստեր։ Բրիտանական «BBC» ընկերության «Չեռնոբիլ։ ատոմային աղետ» հեռուստաֆիլմում Լեգասովի ձայներիզներից մեկի վերլուծության ժամանակ նա պնդում էր, որ խորհրդային իշխանությունները քաղաքական ճնշում էին գործադրում իր վրա, որպեսզի Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության համաժողովի հաշվետվության ժամանակ գաղտնի պահի խորհրդային էներգաբլոկների կառուցվածքի մասին մանրամասները։ Լեգասովի գործընկերները նշում էին նաև, որ նա խորապես հիասթափված էր իշխանություններից առ այն, որ նույնիսկ չեռնոբիլյան աղետից հետո վերջիններս այդպես էլ ուշադրություն չդարձրին խորհրդային ատոմակայանների շահագործման անվտանգ կազմակերպման վրա։

Լեգասովի ինքնասպանության լուրը մեծ աղմուկ առաջացրեց խորհրդային միջուկային արդյունաբերությունում։ Մասնավորապես, իշխանություններն ի վերջո սկսեցին ուշադրություն դարձնել ՌՄԲԿ տեսակի էներգաբլոկների անկատարությունների վրա։

Ռուսաստանի Դաշնության հերոս 
1996 թվականի սեպտեմբերի 20-ին, ՌԴ նախագահ Բորիս Ելցինի հրամանագրով, չեռնոբիլյան աղետի հետաքննության ընթացքում ցուցաբերած «արիության և հերոսության» համար Լեգասովին հետմահու շնորհվել է «Ռուսաստանի Դաշնության հերոս» բարձրագույն կոչումը։

Պարգևներ 
 «Ռուսաստանի Դաշնության հերոս» (1996)
 Լենինյան պետական մրցանակի դափնեկիր
 Լենինի, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան
 Տուլայի երկրամասի պատվավոր քաղաքացի

Գրականություն 
 Легасов В. А., Маринин А. С., Синянский В. Ф. Экспериментальное и расчётное исследование химической модели шаровой молнии. — М.: ИАЭ, 1978. — 11 с. : граф. (Институт атомной энергии имени И. В. Курчатова; ИАЭ-2962).
 
 Легасов В. А. Уроки Чернобыля важны для всех. — М.: Изд-во Агентства печати «Новости», 1987. — 32 с. (Авторитетное мнение).
 Легасов В. А. Проблемы развития химии: прорыв в будущее. — М.: Знание, 1987. — 32 с. (Новое в жизни, науке, технике. Химия; 1/1987). 
 Легасов В. А., Новиков В. М. Безопасность и эффективность ядерной энергетики: критерии, пути совершенствования. — М. : ЦНИИ информ. и техн.-экон. исслед. по атом. науке и технике, 1987. — 13 с. (ИАЭ-4479/3). 
 Из сегодня — в завтра: Мысли вслух. Чернобыль и безопасность : [Сборник] / Послесл. Л. Феоктистова и др.; Биогр. очерк М. М. Легасовой. — М. : Аврора, 1996. — 222 с.
 Легасов В. А. Химия. Энергетика. Безопасность / Российская акад. наук, Отд-ние химии и наук о материалах, Федеральное гос. учреждение Российский научный центр «Курчатовский ин-т». — М.: Наука, 2007. — 412 с. (Памятники отечественной науки. ХХ век / Российская акад. наук, Науч. совет Программы фундаментальных исслед. Президиума РАН «Издание тр. выдающихся учёных»). ISBN 978-5-02-035893-5

Ծանոթագրություններ 

Տուլա քաղաքում ծնվածներ
Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի լիկվիդատորներ
Ինքնասպաններ
ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Խորհրդային քիմիկոսներ
Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Քիմիական գիտությունների դոկտորներ