Անմիտ Գրետան (կտավ)

Անմիտ Գրետան (), հոլանդացի գեղանկարիչ Պիտեր Բրեյգել Ավագի կտավներից մեկը։ Գլխավոր հերոսուհին ֆլամանդական բանահյուսության կերպարներից է, ով անմտության գագաթնակետին գրոհում է դժոխքի վրա։ Ներկայումս կտավը գտնվում է Անտվերպենի Մայեր վան դեն Բերգ թանգարանում։

Ստեղծման պատմություն 
Բրեյգել Ավագի կյանքի տարիներին` 1560-ական թվականներին, կոնֆլիկտ է ծագում Իսպանիայի հետ, ինչի հետևանքով ժողովրդական բողոքի ալիք է բարձրանում։ Կրոնական հողի վրա հետապնդումներ ու մահապատիժներ են իրականացվում։ Այդպիսի իրավիճակում է «Անմիտ Գրետան» կտավում ներկայացված Նիդեռլանդները։

1540-ական թվականներին Բրեյգել Ավագը մեկնում է Անտվերպեն, որտեղ ուսանում է Կառլոս V կայսրի պալատական նկարիչ, քանդակագործ Պիտեր Կուկ վան Ալստի արվեստանոցում։ Հետագայում Բրեյգելը ընտանիքով տեղափոխվում է Բրյուսել և սկսում աշխատանքները կտավի շուրջ։ Նկարում հեղինակը սարկազմով է արտացոլել կատարված իրադարձությունների նկատմամբ իր վերաբերմունքը։ Կտավը ստացել է «Անմիտ Գրետան» անվանումը. այն երբեմն հիշատակվում է նաև «Խելագար Մեգ» անվանումով։ Ծագումով լինելով ֆլամանդացի` Բրեյգելը հարգանքով էր վերաբերվում ազգային բանահյուսությանը և հենց այդ պատճառով էլ ընտրում է ագահությունն ու արատավոր այլ երևույթներ խորհրդանշող պառավի կերպարը։ «Գրետա» անունը Ֆլանդրիայում բացասական երանգավորում է ունեցել` բնորոշելով ոչ կանացի հատկություններ։ Նկարում արտացոլված են մարդկային այնպիսի արատներ, ինչպիսիք են անմտությունը, ագահությունը, դաժանությունը։ Բրեյգելն իր կտավում պատկերել է իր ժամանակների իրական կյանքի ողբերգականությունը։ Այսպիսով, 1561-1562 թվականներին նիդեռլանդական արվեստում առաջին անգամ Բրեյգելն ստեղծել է կոմպոզիցիա, որն անուղղակիորեն արտացոլել է ժամանակի հասարակական որոշակի հակասություններ։

Նկարի սյուժեն 
Ոճը, որով ստեղծված է կտավը, ենթադրում է սարսափի զգացողության, կատարվածի անհեթեթության տրամադրության փոխանցում։ Այս աշխատանքը որոշ առումներով նույնիսկ գերազանցում է Հիերոնիմոս Բոսխի` ցնորատեսիլների թեման։ Նկարիչը իլյուզիայի պատկերմանը հասել է տարբեր միջոցներով. կիրառել է կարմիր գույն, որով պատկերել է երկինքը, ամբողջ ֆոնին պատկերել է ծուխ, միստիկական կերպարներ, որոնք դուրս են գալիս ձախ կողմում պատկերված երախից։ Անմտության գագաթնակետին մարդիկ, շուրջը ոչինչ չնկատելով, մահանում են իրենց իսկ ստեղծած հրմշտոցից։ Ագահության փոխաբերությունը փոխանցում է սյուժեն. մարդիկ փորձում են հնարավորինս շատ ոսկեդրամներ հավաքել, որոնք թափվում են հսկայի կենսագործունեության արդյունքում։ Բրեյգելը խուսափել է քաոսի և դժոխքի պատկերման դասական սկզբունքից, երբ մարդիկ ներկայացվում էին որպես սատանայի հետնորդներ։ Կտավի գլխավոր կերպարը ցնցոտիներով կին է` թուրը ձեռքին, դաշույնը գոտկատեղին։ Որպեսզի պատկերի նրա խելագար լինելը, նկարիչը կերպարին ներկայացրել է չռված աչքերով, բաց բերանով։ Գրետայի կռվաշունչ լինելը ցույց տալու համար նկարիչը նրան պատկերել է թրով զինավառված, վազքի պահին։ Նրանից քիչ հետու` կամրջակին, կանանց կռվի տեսարան է։ Ողբերգականության մթնոլորտը խտացնում են կերպարների և պատկերված առարկաների բազմազանությունը, մարդկանց ու ֆանտաստիկ արարծների միաձուլումը։

Կտավի անվանումը լրացուցիչ իմաստ ունի, քանի որ նկարչի ապրած շրջանում «անմիտ Գրետա» էին անվանում հրանոթը։ Բրեյգելն այն կիրառել է փոխաբերական իմաստով` նկատի ունենալով պատերազմը, որ աշխարհ է ընդգրկում։ Այս մտքի հաստատումն են ամրոցի կիսաքանդ պատերը, հրդեհն ու զինվորները։

Կառլ վան Մանդերը` Բրեյգելի առաջին կենսագիրներից մեկը, նշել է, որ Գրետան պատկերված է տարօրինակ ձևով. նրա զգեստը, չգիտես ինչու, շոտլանդական հագուստ է հիշեցնում։ Կենսագրի կարծիքով նկարը կարելի է սյուրռեալիստական անվանել։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 «Անմիտ Գրետան» Մայեր վան դեն Բերգ թանգարանում

1560 նկարներ
Նիդերլանդների արվեստ
Կանայք արվեստի բնագավառում