Մարատ Վարդանյան

Մարատ Ենոքի Վարդանյան (), հայ հոգեբույժ, ժառանգաբան, հասարակական գործիչ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1970)։ ԽՍՀՄ ԲԳԱ և ՌԲԳԱ ակադեմիկոս (1988)։

Կենսագրություն 
Մարատ Վարդանյանը ծնվել է 1932 թվականին Մոսկվայում։ 1940 թվականին հոր՝ Ենոք Վարդանյանի ձերբակալությունից հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Երևան։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է Երևանում։ 1954 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի բուժական-կանխարգելողական ֆակուլտետը։ 1954-1955 թվականներին անցել է թերապիայի գծով սուբօրդինատուրա։ Ուսանողական տարիներին բազմիցս փորձել են հեռացնել նրան ինստիտուտից՝ որպես «ժողովրդի թշնամու» զավակի։ Սակայն ամեն անգամ պրոֆեսորների ու ընկերների ջանքերի շնորհիվ շարունակել է ուսումը։ Եղել է ուսանողական գիտական ընկերության ակտիվ անդամ, Հայաստանի բասկետբոլի հավաքականի անդամ։ 1955-1956 թվականներին որպես հոգեբույժ աշխատել է Սևանի հանրապետական հոգեբուժական հիվանդանոցում։ 1956 թվականին հոր արդարացումից հետո ընտանիքով վերադարձել են Մոսկվա։ 1956-1993 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի ԽՍՀՄ ԲԳԱ Հոգեբուժության ինստիտուտում, որը հետագայում վերակազմավորվել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ Հոգեկան առողջության համամիութենական գիտական կենտրոնի, ապա՝ կոչվել ՌԲԳԱ ՀԱԳԿ։ Նախ աշխատել է որպես օրդինատոր, 1958 թվականից՝ կրտսեր գիտաշխատող, 1961 թվականից՝ ընդհանուր պաթոֆիզիոլոգիայի լաբորատորիայի վարիչ, 1980-1987  թվականներին՝ գիտության գծով տնօրենի տեղակալ, 1988-1993 թվականներին՝ տնօրեն։ 1982 թվականին եղել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ ՀԱՀԳԿ-ի (ՌԲԳԱ ՀԱԳԿ) ստեղծողներից մեկը, որի կազմում բացի չորս ինստիտուտներից, մտնում էին նաև Տոմսկի ՀԱԿ-ը, Երևանի մասնաճյուղը («Սթրես» հոգեկան առողջության ու վերականգնման կենտրոն)։

1962 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական թեզ՝ նվիրված հոոգեբուժության մեջ լիթիումի կիրառության կլինիկական և պաթոֆիզիոլոգիական խնդիրներին։ 1968 թվականին պաշտպանել է դոկտորական թեզ «Շիզոֆրենիայի ընթացքի կլինիկա-կենսաբանական և ժառանգաբանական օրինաչափությունները» թեմայով։ 1970 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում։

1978 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ թղթակից անդամ, 1988 թվականին՝ ակադեմիկոս։ 1993 թվականին ընտրվել է Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, հետագայում նաև աշխարհի այլ ակադեմիաների անդամ։ 1971-1979 թվականներին եղել է Հոգեբուժական համաշխարհայի ընկերության քարտուղար։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել «Աշխարհի բժիշկները միջուկային պատերազմի դեմ» շարժմանը և եղել Շարժման խորհրդային կոմիտեի անդամ։ Մասնակցել է այդ միջազգային կազմակերպության ստեղծմանն ու  ձևավորմանը, որը 1985 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի և ՅՈՒՆԵՍՕ-ի հատուկ մրցանակի։ Ակտիվորեն մասնակցել է Մոսկվայի «Ռոտարի ակումբ» միջազգային կազմակերպության աշխատանքներին։ Վարդանյանի նախաձեռնությամբ է ստեղծվել համամիութենական «Երիտասարդ հոգեբույժների դպրոցը», որը նրա հոգածությամբ մի քանի տարին մեկ անցկացվում էր Սուզդալ քաղաքում։ Եղել է ԱՄՆ-ի վարքի գենետիկայի ընկերության, ԱՄՆ-ի կենսաբանական հոգեբուժության ընկերության, Մեքսիկայի գիտությունների ակադեմիայի, Արգենտինայի հոգեբույժների ընկերության, Պուրկինյեի անվան բժշկական ընկերության պատվավոր անդամ, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության մշտական փորձագետ։ 1960-ական թվականների կեսերից եղել է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Միջազգային գիտական կենտրոնի կենսաբանական հոգեբուժության բաժնի ղեկավար, ՌԴ ԲԳԱ նախագահությանն առընթեր Հոգեկան առողջության պրոբլեմների ուսումնասիրության գիտական խորհրդի նախագահ, Բժշկա-գենետիկների համամիութենական գիտական ընկերության փոխնախագահ, Ն. Վավիլովի անվան գենետիկների և սելեկցիոներների համամիութենական գիտական ընկերության խորհրդի անդամ, Հոգեբույժների համամիութենական գիտական ընկերության (ԱՊՀ հոգեբուժական գիտական ընկերությունների ֆեդերացիա) նախագահի տեղակալ, ՌԴ ԲԳԱ գիտխորհրդի անդամ գենետիկայի և մոլեկուլյար կենսաբանության գծով, ՌԴ ԳԱ մարդու ֆիզիոլոգիայի գծով։ Եղել է հայրենական և արտասահմանյան մի շարք գիտական հանդեսների խմբագրական կոլեգիաների և խորհուրդների անդամ։

Գիտական գործունեություն 
Գիտական գործունեությունը նվիրված է հոգեբուժական պրակտիկայում լիթիումի աղերի կիրառության կլինիկական և պաթոֆիզիոլոգիական հարցերին, շիզոֆրենիայի ընթացքի կլինիկա-կենսաբանական և ժառանգաբանական օրինաչափություններին, հոգեկան հիանդությունների կենսաբանական և ժառանգաբանական խնդիրներին, հոգեկան հիվանդների կենսաբանական հեղուկների թունավոր հատկություններին, հումորալ և բջջային իմունիտետին, նեյրոռեցեպտորին և նրանց էնդոգեն ու դեղորայքային լիգանդներին, հոգեկան հիվանդությունների պոպուլյացիոն և մոլեկուլյար գենետիկայի խնդիրներին։

1993 թվականին կազմակերպել և անցկացրել է ՌԴ ԲԳԱ ուղեղի ուսումնասիրության 10-ամյակին նվիրված գիտական նստաշրջանը, որից հետո նրան վստահվել է ՌԴ ԲԳԱ նեյրոգիտության գիտական ծրագրի կազմումը։

Հեղինակ է ավելի քան 120 գիտական հոդվածների և մի շարք գրքերում տպագրված ամբողջական գլուխների։ Վարդանյանի ղեկավարությամբ պաշտպանվել է 24 թեկնածուական և 8 դոկտորական թեզ, որոնց հեղինակների մեջ կան նաև հայ մասնագետներ։

Սպիտակի երկրաշարժի օրեր 
1988 թվականին Վարդանյանն առաջին բժիշկներից էր, որ ժամանեց Հայաստան՝ կազմակերպելու Սպիտակի երկրաշարժից տուժած բնակչության բժշկական օգնություն։ Կազմակերպել է շարժական հոգեբանա-հոգեբուժական բրիգադներ համապատասխան խմբերի տուժածներ հայտնաբերելու և բուժելու նպատակով։ Այդ օրերին Վարդանյանը կազմակերպել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ ՀԱՀԳԿ-ի հայաստանյան մասնաճյուղը (այժմ՝ «Սթրես» հոգեկան առողջության և վերականգնման կենտրոն)։

Մահ 
Մահացել է 1993 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Մոսկվայում։ Թաղված է Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը։

Հիշատակ 
Վարդանյանի անունով հուշաքար է փակցված Երևանի Արամի փողոցի 34 տան պատին, որտեղ նա ապրել է 1941-1956 թվականներին։

Պարգևներ 
 «Պատվո նշան» շքանշան

Գրականություն 
 Саркисян С. Т. Энциклопедия Арцах-Карабаха. Спб., 2005. - 312 с.: ил. ISBN 5-9676-0034-5

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Հարություն Մինասյան, 100 հայ հոգեբույժներ, Գիրք Ա, Երևան, 2002։
 Բժշկական մեծ հանրագիտարան, հատոր 10, Մոսկվա, 1979։

Հայ հոգեբույժներ
Հայ բժիշկներ
Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Հայ պրոֆեսորներ
Հայ ժառանգաբաններ
Հայ հասարակական գործիչներ
Ակադեմիկոսներ
Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը թաղվածներ