Տուտսի

Տուտսի (հիշատակվում է նաև ինչպես վատուտսի, բատուտսի), ազգություն Կենտրոնական Աֆրիկայում (Ռունդա, Բուրունդի, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն) 2 մլն բնակչությամբ։

Լեզու 
Տուտսին խոսում են ռուանդա և ռունդի լեզուներով, որոնք պատկանում են բանտու լեզվաընտանիքի նիգերոկոնգոլեզյան լեզուներին։ Ռունդան և ռունդին փոխըմբռնվող են, գրության հիմքում ընկած է լատինական այբուբենը։ Տուտսիի շատ ներկայացուցիչներ խոսում են ֆրանսերեն։

Պատմություն 
Նրանք հիմնված են Եթովպիայի էթնոսի հետ կենսաբանական կապի վրա։ Տուտսին մոտ է Եթովպիայի գալլին, միևնույն ժամանակ նրանց միջև նկատելի տարբերություն կա։

20-րդ դարի սկզբին ենթադրվում էր, որ Ռուանդայի որոշ բնակիչների արտաքին առանձնահատկությունները ինչպիսին օրինակ «եվրոպական» քիթն է չի կարող պայմանավորված լինել միայն եվրոպական ծագմամբ, սակայն Y քրոմոսոմի ժամանակակից հետազոտությունը ցույց է տվել, որ տուտսին 100 % անդրենածին բնակչություն է, հավանական է, աննշան արևելաաֆրիկյան խառնուրդով։ Գենետիկորեն տուտսին նման է հուտուին։

Տուտսին ունի լեգենդներ, որոնք պնդում են, որ նրանք նախկինում ապրել են Միսր երկրում (Եգիպտոսում)։ Չնայած նրան, որ Հյուսիսային Աֆրիկայում տուտսիին նման ազգ գոյություն չունի։

Կրոն 
Տուտսիի մեծամասնությունը կաթոլիկ են, սակայն պահպանվել են նաև որոշ հին հավատալիքներ։ Օրինակ, լեգենդ արարիչ աստված Իմանայի մասին, ով առողջություն և պտղաբերություն էր պարգևում։ Ըստ լեգենդի միապետը կիսում է նրա ուժը։ Միապետի իշխանության աստվածային ծագման խորհրդանիներն են՝ սուրբ կրակը, հատուկ արքայական թմբուկները և ծեսերը։ Նախնինների հոգին՝ աբազիման ծառայում է Իմանի մոտ և նրա կամքը փոխանցում է մարդկանց։ Աբազիման կարող են ժառանգներին հաջողություն պարգևել, ովքեր երկրպագում են նրանց և անհաջողություն հղել նրանց չերկրպագողներին։ Մարդիկ զոհաբերություններ են մատուցում նախնինների հոգիներին և այցելում են գուշակներին, նրանցից խորհուրդ հարցնելու համար։ Տուտսիների մեծ մասը իսլամ են դավանում։

Մշակույթ

Կրթություն 
Ռուանդայիի և Բուրունդիի տուտսիների մի մասը կարողանում են կարդալ և գրել մայրենի լեզվով և միայն քիչ մասն է գրում և կարդում ֆրանսերեն։

Ժողովրդական բանահյուսություն  
Տոտսիի ժողովրդական բանահյուսությունը նեռարում է ասացվածքներ, հեքիաթներ, հանելուկներ, առասպելներ և երգեր։ Ժողովրդական հեքիաթներից մեկում խոսվում է Սեբգուգուգուի մասին, ում օգնել էԱստված, նրա ընտանիքին ապահովելով սննդով և անհրաժեշտ ամեն ինչով։ Սակայն ամեն անգամ  Սեբգուգուգուն ավելին էր ցանկանում և նրա ագահության պատճառով աստված նրան զրկում է ամեն ինչից։

Երաշժտություն 
Երգելը, պարելը և տամտամի վրա նվագելը մեծ նշանակություն ունեին տուտսիի կյանքում, այժմ լայն տարածում ունեն գյուղական բնակչության շրջանում։ Տոտսին երգեր է հորինում. որսորդական, օրորոցային։

Պարեր 
Ծիսական պարերը կատարում են նտորե պարողները։ Ի սկզբանե նտորեն ծառայում էր պալատում, նրանք բոլորը  ազնվականների երեխաներ էին։ Հիմնականում պարերում նմանակում են մարտեր։

Տարբերվում են Իկումու, Ումուհետո և Ինգաբո պարեր։

Ծեսեր, ավանդույթներ 
Տուտսիի և խուտուի ծեսերը գրեթե նույնական են։ Առաջինը անվան յուրացման արարողությունն է, որը անց է կացվում երեխայի ծնվելուց յոթ օր անց։ Ամուսնությունը համարվում է օրինական, հարսի համար գրավ վճարելուց հետո, փեսայի ընտանիքը այն տալիս է հարսի ընտանիքին և ծառայում է որպես փոխհատուցում նրա սերունդների համար, ովքեր այսուհետև պատկանելու են ամուսնուն։ Երբ ծնվում է առաջին տղան, կինը ճակատին ամրացնում է սորգոյի կտորից շրջանակ, եգիպտացորեն։ Երբ մարդ է մահանում նրան հարազատներին թույլատրվում է որոշ ժամանակ զերծ մնալ ֆիզիկակական աշխատանքներից և սեռական հարաբերություններից։ Սգի ժամկետի լրանալուց հետո ընտանիքը հուղարկավորություն է կազմակերպում։

Կյանքի ավանդական կենսաձև 
Ի սկզբանե տուտսին քոչվոր ցեղ էր, մինչև հիմա պահպանվում է անասնապահության մասին որպես պատվաբեր զբաղմունք տպավորությունը։

Տուտսիի ցեղասպանությունը  Ռուանդայում
Աֆրիկյան լճերում տուտսիի իշխանությունը հատուի նկատմամբ Բելգիայի կողմից պահպանվել է մինչև 1962 թվականը, մինչև շրջանի բաժանումը Ռուանդայի և Բուրունդիի։ Հուտուն ստանձնել էր Ռունդայի ամբողջական վերահսկողությունը, ինչը հանգեցրեց ցեղասպանության, սպանվեց 800 հազար տոտսի։ Մինչ ցեղասպանությունը Ռուանդայում տուտսիի և հուտիի բաժանումը սոցիալական  բնույթ էր կրում, այս էթնիկ խմբերի մեջ լեզվային և մշակութային տարբերություն չկար, իսկ ֆիզիկական տարբերությունըաստիճանաբար վերանում էր միջէթնիկական ամուսնությունների շնորհիվ, չնայած մինչ աևժմ պահպանվում է այն պատկերացումը, որ տուտսին բարձրահասակ են, իսկն նրանց մաշկի գույնը ավելի բաց է։

Հուտիի և տուտսիի կոնֆլիկտի պատճառով իրադրությունը Մեծ Աֆրիկյնա լճերում շարունակում է մնալ լարված։

Հայտնի տուտսիներ 
 Պոլ Կագամե
 Լորան Նկունդա
 Վենուսթե Նիյոնգաբո
 Ստրոմայ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Пирцио-Бироли, Детальмо. Культурная антропология тропической Африки. М.: «Восточная литература», 2001
 Корочанцев В. А. Бой тамтамов будит мечту // О народах Западной и Центральной Африки. М.: 1987.
 История тропической Африки с древнейших времен до 1870 года / Отв. ред. Ольдероге Д. А./ Перев. Матвеевой Г. А., Кальщикова Е. Н. М.: «Наука», 1984
 Общество и государство в тропической Африке, отв. ред. А.Громыко, М.: «Наука», 1980
 Lemarchand, Rene. Burundi: Ethnocide as Discourse and Practice. New York: Cambridge University Press, 1994.
 Nyankanzi, Edward L. Genocide: Rwanda and Burundi. Rochester, Vt.: Schenkman Books, 1997.

Ռուանդայի ազգեր
Բուրունդիի ազգեր