Կոկորդիլոսներ

Կոկորդիլոսներ (), ջրային ողնաշավորների տեսակ (որոնց երբեմն դասում են սողունների խմբին)։ Կլադիստիկայի շրջանակներում նրանք համարվում են կրուտարզիների միակ դեռևս գոյություն ունեցող ենթախումբը։ Հին հունարենում κροκόδειλος ὁ χερσαῖος նշանակում է մողես (բառացիորեն՝ ցամաքային κροκόδειλος), իսկ՝ ՝ կոկոլդիլոս (բառացիորեն՝ գետային κροκόδειλος): Ներկայուս գոյություն ունեցող օրգանիզմներից, նրանց ամենամոտ ազգականները թռչուններն են (Արխոզավրերի մոտ ազգականները կամ նույնիսկ հետնորդները)։ Ներկայիս բոլոր տեսակի կոկորդիլոսները կիսաջրային գիշատիչներ են, որոնք սնվում են երկկենցաղ, ջրային կամ ջրային տարածքների մոտ ապրող կենդանիներով։

Կազմաբանական հատկություններ 
Շատ կոկորդիլոսների երկարությունը կազմում է 2-5,5 մ։ Նրանց արտաքին տեսքը ցուցադրում է հարմարվածությունը ջրային միջավայրին՝ տափակ գլուխ ու իրան, երկար դունչ, երկու կողմից սեղմված հզոր պոչ, կարճ ոտքեր։ Դիմացի վերջույթներին ունի 5 մատ, իսկ հետևինում՝ 4 (չունի ճկույթ), որոնք կպած են մաշկին։ Ուղղահայաց ճեղքավոր բիբով աչքերը տեղադրված են գլխի վերևի հատվածում, այդպիսով նա կարողանում է նայել ջրից, դուրս հանելով միայն քթանցքները և աչքերը։ Քթանցքները և ականջների անցքերը ջրի տակ փակվում են շարժվող փականներով։

Իրական կոկորդիլոսների և ալիգատորների տարբերությունը 
Ալիգատորին և կոկորդիլոսին ավելի հեշտ է տարբերել նրանց ծնոտի կառուցվածքով։ Երբ կոկորդիլոսի ծնոտը փակ է, ապա երևում է ներքևի ծնոտի չորրորդ մեծ ատամը։ Իսկ ալիգատորի մոտ վերին ծնոտը փակում է այդ ատամները։ Նրանց նաև կարելի է տարբերել դունչի ձևով՝ իրական կոկորդիլոսի դունչը սուր է ու V-աձև, ալիգատորինը՝ տափակ ու U-աձև։ Կոկորդիլոսները համարվում են ավելի պրոգրեսիվ ընտանիք, քան ալիգատորները, օրինակ նրանց մոտ ավելի կատարյալ է աղային փոխանակությունը։ Կոկորդիլոսները աղերի մնացորդները դուրս են հանում օրգանիզմից հատուկ աղային գեղձերի միջոցով, որը գտնվում է լեզվի վրա, նաև արցունքագեղձերի միջոցով («կոկորդիլոսի արցունքներ»)։ Դրա շնորհիվ կոկորդիլոսները կարող են ապրել աղի ջրերում, իսկ ալիգատորները հազվադեպ բացառություններով ապրում են միայն քաղցրահամ ջրերում։

Կաշվային ծածկ 
Կոկորդիլոսների կաշին ծածկված է եղջյուրե ուղղանկյուններով վահան, որոնք մեջքի և փորի վրա դասավորված են ճիշտ հերթկանությամբ։ Մեջքի տակ և երբեմն փորի վահանների վրա աճում է ոսկորներ, որոնք էլ ձևավորում են նրա զրահը։

Ոսկրային կառուցվածք 

Գանգը դիապսիդաձև է՝ երկու քունքային աղեղներով; գանգի այդպիսի կառուցվածք ունեն բնաջնջված դինոզավրերը և ներկայիս կտուցագլուխները։ Բոլոր կոկորդիլոսների ողնաշարը վզի հատվածում ունի 9 ողեր,  փորի հատվածում՝ 17, իսկ պոչինը՝ 35-37: Կոկորդիլոսի փորը պաշտպանված է փորային կողոսկրերով, որոնք կապված չեն ողնաշարի հետ։ Ուսային հատվածը կազմված է թիակից և կորակոիդից։

Նշանակությունը մարդկանց համար 
Կոկորդիլոսները տարբեր աստիճաններով վտանգավոր են մարդկանց համար։ Որոշները երբեք չեն հարձակվում մարդկանց վրա (Գանգեսի գավիալ), մյուսները հարձակվում են հետևողականորեն (բարձրակատար կոկորդիլոս, Նեղոսյան կոկորդիլոս), իսկ երրորդ խումբը՝ ժամանակ առ ժամանակ (սև կայման, սրադունչ կոկորդիլոս)։

Չնայած ամբողջ պոտենցիալ վտանգին և երևի դրա շնորհիվ, կոկորդիլոսները պատմականորեն համարվում են երկրագնդի ամենահարգված կենդանիներից մեկը։ Շատ հին մշակույթներում կոկորդիլոսը համարվել է սուրբ կենդանի։ Օրինակ Հին Եգիպտոսում կառուցվում էին տաճարներ, նվիրված Սեբեկ կոկորդիլոս աստծուն, իսկ դամբարաններում գտել են զմռսված սողուններ։

Կոկորդիլոսի միսը ուտելի է և օգտագործվում է շատ արևադարձային երկրներում։ Հայտնի է, որ կոկորդիլոսի միսը ստանում է այն համը, ինչով նրանք սնվել են։ Կոկորդիլոսների կաշին, հատկապես ալիգատորներինը, օգտագործվում է գործվածքների պատաստման համար։

Կոկորդիլոսների գիշատչական հատկությունների ոչնչացումը դարձավ նրանց քանակի կրճատմանը (այն նաև անդրադարձավ նաև այլ կենդանիների վրա; հիմնականում, Հարավային Ամերիկայի մի քանի շրջաններում, կայմանների ոչնչացումից հետո մեծացավ պիրանյաների քանակը և կոկորդիլոսների պահպանման ակցիաները։ Մի շարք երկրներում (օրինակ Թայլանդում) գոյություն ունի հատուկ ֆերմաներ կոկորդիլոսների բազմացման համար։

Կոկորդիլոսի արցունքներ 
Հին լեգենդ կա, ըստ որի կոկորդիլոսը իր որսը ուտելուց լացում է «կոկորդիլոսի արցունքներով»։ Կոկորդիլոսի արցունքների մասին հին հիշատակումը հանդիպում է կոստանդնուպոլսյան Ֆոտիա պատրիարքի (մոտավորապես 820—896) գրադարանում։ Ֆոտիան պատմում է կոկորդլիոսների մասին, «որոնք, ինչպես ասում են, որ մարդկանց գլուխները ուտելուց հետո, նրանց մնացորդների վրա թափում են արցունքներ», քանի որ «ոսկրոտ գլուխը լավ որս չէր»։

Իրականում, կոկորդիլոսները չեն «լացում» խղճահարությունից։ Նրանց օրգանիզմը դուրս է հանում մարմնում կուտակված աղերը, իրական կոկորդիլոսները ունեն հատուկ աղագեղձեր, որոնք դա դուրս են մղում արցունքների միջոցով։ Այդպիսով «կոկորդիլոսի արցունքները» օրգանիզմի պաշտպանական ռեակցիա է։

Էվոլյուցիա 

Կոկորդիլոսները արխոզավրեր (Archosauria) ենթատեսակի միակ դեռևս պահպանված ներկայացուցիչներն են։ Ներկայիս կոկորդիլոսները համարվում են մեծ կոկորդիլոսամորֆներ խմբի մնացորդները, որոնք սերում են տեկոդոնտներից՝ նրանց մեծ մասը բնաջնջվել է կայնոզոյի դարաշրջանի սկզբին։ Համարվում է, որ ներկայիս տեսակի առաջին ներկայացուցիչները հայտնվել են մոտավորապես 83.5 մլն տարի առաջ, չնայած բոլոր կոկորդիլոսամորֆերի պատմությունը սկսվում է դեռևս տրիասի շրջանից՝ մոտավորապես 250 մլն տարի առաջ։ Այն փաստը, որ կոկորդիլոսները համարյա չեն փոխվել, բացատրվում է նրանց բնակավայրով՝ կոկորդիլոսները ապրում են այնպիսի վայրերում, որոնք հին ժամանակներից գրեթե չեն փոխվել։ Ֆիլոգենետիկական ծառի վրա, կոկորդիլոսները մոտ են դինոզավրերին և ժամանակակից թռչուններին, քան այլ ժամանակակից սողուններին։ Նրանց մի շարք հատկություններ թույլ է տալիս համարել սողուններից ավելի բարձրակարգ: Ժամանակակից տեսակի կոկորդիլոսները էվոլյուցիայի են ենթարկվել հարմարվելով ջրային պայմաններին և գիշատչությանը։

Դասակարգում 
Ներկայումս կոկորդիլոսների կարգը ներառում է 3 ընտանիք, 8 տոհմ (որոնց կեսը մենատիպային են) և 24 տեսակ, ներառյալ վերջերս առանձնացված անապատային կոկորդիլոսները։

Կոկորդիլոմորֆների խումբ Crocodylomorpha
 Կոկորդիլոսների խումբ Crocodilia
 Crocodyloidea ենթաընտանիք
 Իրական կոկորդիլոսների ընտանիք Crocodylidae
 Crocodylinae ենթաընտանիք'' Իրական կոկորդիլոսների ցեղ Crocodylus Սրագլուխ կոկորդիլոսներ Crocodylus acutus Աֆրիկյան նեղ գլխով կոկորդիլոս Crocodylus cataphractus Օրինյան կոկորդիլոս Crocodylus intermedius Ավստրալիական նեղ գլխով կոկորդիլոս Crocodylus johnstoni կամ Crocodylus johnsoni Ֆիլիպինյան կոկորդիլոս Crocodylus mindorensis Կենտրոնական ամերիկյան կոկորդիլոս Crocodylus moreletii Նեղոսյան կոկորդիլոս Crocodylus niloticus Նորգվինեական կոկորդիլոս Crocodylus novaeguineae Ճահճային կոկորդիլոս Crocodylus palustris Բարձրակատար կոկորդիլոս Crocodylus porosus Կուբայական կոկորդիլոս Crocodylus rhombifer Սիամական կոկորդիլոս Crocodylus siamensis Անապատային կոկորդիլոս Crocodylus suchus  Crocodylus anthropophagus  Crocodylus checchiai  Crocodylus falconensis  Crocodylus palaeindicus  Crocodylus thorbjarnarsoni  Crocodylus bugtiensis Osteolaemus ցեղ Լայնադունչ կոկորդիլոս Osteolaemus tetraspis  Euthecodon ցեղ  Euthecodon arambourgi  Euthecodon brumpti  Euthecodon nitriae   Rimasuchus ցեղ  Rimasuchus lloydi կամ Crocodylus lloydi  Voay ցեղ  Մագադասկարյան կոկորդիլոս Voay robustus կամ Crocodylus robustus  Mekosuchidae ընտանիք
  Mekosuchinae ենթաընտանիք
  Australosuchus ցեղ  Australosuchus clarkae  Baru ցեղ  Baru darrowi  Baru huberi  Baru wickeni  Harpacochampsa ցեղ  Harpacochampsa camfieldensis  Kambara ցեղ  Kambara implexidens  Kambara molnari  Kambara murgonensis  Kambara taraina   Mekosuchus ցեղ  Mekosuchus inexpectatus  Mekosuchus kolpokasi  Mekosuchus sanderi  Mekosuchus whitehunterensis   Pallimnarchus ցեղ  Pallimnarchus gracilis  Pallimnarchus pollens   Կվինկանա ցեղ Quinkana  Quinkana babarra  Quinkana fortirostrum  Quinkana timara  Quinkana meboldi   Trilophosuchus ցեղ  Trilophosuchus rackhami   Volia ցեղ  Volia athollandersoni  ?Volia vitiensis Alligatoroidea ենթաընտանիք    Deinosuchus ցեղ  Deinosuchus rugosus կամ Polyptychodon  Deinosuchus riograndensis կամ Phobosuchus Ալիգատորների ընտանիք Alligatoridae
  Notocaiman ցեղ  Notocaiman stromeri Alligatorinae ենթաըտանիք  Albertochampsa ցեղ  Albertochampsa langstoni  Ալիգատորների ցեղ Alligator  Alligator mcgrewi  Alligator mefferdi Միսսիսիպյան ալիգատոր Alligator mississippiensis  Alligator olseni  Alligator prenasalis Չինական ալիգատոր Alligator sinensis  Allognathosuchus ցեղ  Allognathosuchus polyodon կամ Crocodylus polyodon  ?Allognathosuchus gracilis  Allognathosuchus heterodon կամ Alligator heterodon  ?Allognathosuchus isolatus կամ Manracosuchus isolatus  ?Allognathosuchus wartheni  ?Allognathosuchus woutersi  Arambourgia ցեղ  Arambourgia gaudryi  Ceratosuchus ցեղ  Ceratosuchus burdoshi  Chrysochampsa ցեղ  Chrysochampsa mlynarskii   Eoalligator ցեղ  Eoalligator chunyii  Eoalligator huiningensis  Hassiacosuchus ցեղ  Hassiacosuchus haupti  Hispanochampsa ցեղ  Hispanochampsa muelleri  Krabisuchus ցեղ  Krabisuchus siamogallicus  Navajosuchus ցեղ  Navajosuchus mooki կամ Allognathosuchus mooki  Procaimanoidea ցեղ  Procaimanoidea utahensis  Procaimanoidea kayi կամ Hassiacosuchus kayi  Wannaganosuchus ցեղ  Wannaganosuchus brachymanus Caimaninae ենթաընտանիք  Centenariosuchus ցեղ  Centenariosuchus gilmorei   Culebrasuchus ցեղ  Culebrasuchus mesoamericanus  Eocaiman ցեղ  Eocaiman cavernensis  Eocaiman palaeocenicus  Eocaiman itaboraiensis  Globidentosuchus ցեղ  Globidentosuchus brachyrostris  Mourasuchus ցեղ  Mourasuchus amazonensis  Mourasuchus arendsi  Mourasuchus atopus  Mourasuchus nativus  Necrosuchus ցեղ  Necrosuchus ionensis  Orthogenysuchus ցեղ  Orthogenysuchus olseni Հարթաճակատ կայմանների ցեղ Paleosuchus Հարթաճակատ կայմաններ Paleosuchus palpebrosus Շնայդերի հարթաճակատ կայմաններ Paleosuchus trigonatus  Purussaurus ցեղ  Purussaurus brasiliensis  Purussaurus neivensis  Purussaurus mirandai  Tsoabichi ցեղ  Tsoabichi greenriverensis Կայմանների ցեղ Caiman Կոկորդիլոսավր կայման Caiman crocodilus Լայնադունչ կայմաններ Caiman latirostros  Caiman lutescens  Caiman venezuelensis Պարագվայական կայման Caiman yacare Melanosuchus ցեղ  Melanosuchus fisheri Սև կայման Melanosuchus niger Gavialoidea ենթաընտանիք  Argochampsa ցեղ  Argochampsa krebsi  Eosuchus ցեղ  Eosuchus lerichei  Eosuchus minor կամ Gavialis minor   Eothoracosaurus ցեղ  Eothoracosaurus mississippiensis  Thoracosaurus ցեղ  Thoracosaurus neocesariensis կամ Gavialis neocesariensis  Thoracosaurus macrorhynchus  Thoracosaurus scanicus Գավիալների ընտանիք՝ Gavialidae
 Gavialinae ենթաընտանիք   Eogavialis ցեղ  Eogavialis africanus  Eogavialis andrewsi  Eogavialis gavialoides կամ Tomistoma gavialoides  Գավիալներ ցեղ Gavialis  Gavialis curvirostris  Gavialis breviceps  Gavialis bengawanicus Գանգեսի գավիալ Gavialis gangeticus  Gavialis lewisi Gryposuchinae ենթաընտանիք  Aktiogavialis ցեղ  Aktiogavialis puertoricensis  Gryposuchus ցեղ  Gryposuchus colombianus  Gryposuchus croizati  Gryposuchus jessei  Gryposuchus neogaeus կամ Ramphostoma neogaeus  Hesperogavialis ցեղ  Hesperogavialis cruxenti  Ikanogavialis ցեղ  Ikanogavialis gameroi  ?Ikanogavialis papuensis կամ Gavialis papuensis  Piscogavialis ցեղ  Piscogavialis jugaliperforatus   Siquisiquesuchus ցեղ  Siquisiquesuchus venezuelensis Tomistominae ենթաընտանիք  Tomistoma ցեղ  Tomistoma cairense  ?Tomistoma lusitanicum Գավիալիական կոկորդիլոս Tomistoma schlegelii   Dollosuchoides ցեղ  Dollosuchoides densmorei   Dollosuchus ցեղ  Dollosuchus dixoni  Ferganosuchus ցեղ  Ferganosuchus planus  Gavialosuchus ցեղ  ?Gavialosuchus americanus կամ Tomistoma americanus  ?Gavialosuchus carolinensis  Gavialosuchus eggenburgensis   Kentisuchus ցեղ  Kentisuchus champsoides կամ Crocodylus champsoides  Kentisuchus spenceri կամ Crocodylus spenceri  Kentisuchus toliapicus կամ Crocodylus toliapicus  Maroccosuchus ցեղ  Maroccosuchus zennaroi   Megadontosuchus ցեղ  Megadontosuchus arduini կամ Crocodilius arduini   Paratomistoma ցեղ  Paratomistoma courti   Penghusuchus ցեղ  Penghusuchus pani   Rhamphosuchus ցեղ  Rhamphosuchus crassidens   Toyotamaphimeia ցեղ  Toyotamaphimeia machikanensis կամ Tomistoma machikanensis   Thecachampsa ցեղ  Thecachampsa antiqua  Thecachampsa americana կամ Tomistoma americanus  Thecachampsa carolinense կամ Gavialosuchus carolinensis''

</div>
</div>

Կոկորդիլոսամորֆների այնպիսի խմբեր, ինչպիսիք են՝ Mesosuchia-ն, Protosuchia-ն, Sphenosuchia-ն և Thalattosuchia-ն սխալմամբ են դասակարգվել կոկորդիլոսների շարքին, ներկայումս դրանք չեն ներառվում կոկորդիլոսների շարքում և չեն համարվում կոկորդիլոսներ։

Հետաքրքիր փաստեր 
Ջերոմ Գորսեյը XVI դարի վերջին, իր օրագրում նշել է. «Ես երեկոյան դուրս եկա Վարշավայից, անցա գետի վրայով, որի ափին պառկած էր թունավոր մահացած կոկորդիլոս»։ 1582 թվականին Պսկովյան տարեգրությունում գրված է հետևյալը. «Այդ ամռանը կոկորդիլոսները շատ էին գետի մոտ»։ Հնարավոր է, որ մարդիկ նրանց տանում էին ցուցադրության համար, բայց նրանք ազատվել էին։

Մշակույթում 
 Կորնեյ Չուկովսկիի ստեղծագործություններում
 Կոկորդիլոս Գենա
 Իրինա Տոմակովայի մանկական «Կոկորդիլոսներ» բանաստեղծությունում
 Կրոկոդիլ (հանդես)
 Ավստրալիական ծովային կոկորդիլոս՝ «Արյունակի սյորֆինգ» ֆիլմի գլխավոր բացասական կերպար
 Կոկորդիլոսներ կան նաև «Ալիգատոր» (1980), «Մեծ կոկորդիլոսի գետ», «Խավարի դարաշրջան», «Լեյկ Պլեսիդ։ Սարսափի կղզի» (1999), «Կոկորդիլոս» (2000), «Կոկորդիլոս» (2007) սարսափ ֆիլմերում։

Զինանշաններ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 А. Богданов. О крокодилах в России. // Очерки из истории заимствований и экзотизмов. — М.: НЛО, 2006, с. 146—181 

Կոկորդիլոսներ
Սողուններ
Երկկենցաղներ
Քորդավորներ