Չերքեզների ցեղասպանություն

Չերքեզների ցեղասպանություն, Հյուսիսային Կովկասի և Սև ծովի հյուսիս-արևելյան ափի մեծամասնությունը հանդիսացող Պատմական Չերքեզիայի տարածքում տեղի ունեցած էթնիկական մաքրում, զանգվածային ոչնչացում և այդ շրջաններինց բնիկ ժողովուրդների տեղահանում։ Այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 19-րդ դարավերջին տեղի ունեցած Կովկասյան պատերազմից հետո։ Ողջ մնացած և տեղահանված մարդիկ հիմնականում արտագաղթել են Օսմանյան կայսրության տարածք։

Չերքեզները, լինելով այդ տարածաշրջանի բնիկ ժողովուրդ, ռուս-չերքեզական պատերազմի ավարտին էթնիկապես գրեթե վերացել են սեփական հայրենիքում։ Չերքեզների տեղահանումը սկսվել է դեռ մինչև 1864 թվականը՝ պատերազմի ավարտը, և հիմնականում ավարտվել է 1867 թվականին։ Ռուսների կողմից այդ տարածաշրջաններից հեռացմանը դատապարտված ժողովուրդները եղել են հիմնականում չերքեզներ (կամ ադըղեներ), ուբըխներ, աբազներ, սակայն ծանր հարված են ստացել նաև ինգուշները, արշտինները, օսերը և աբխազները։

Տեղահանումը ընդգրկել է անհայտ թվով մարդկանց, որոնց թիվը, հավանաբար, հասնում է հարյուր հազարների։ Ամեն դեպքում, այդ տարածքներում բնակվող մարդկանց մեծամասնությունը տեղահանվել է։ Ռուսական կայսերական բանակը հավաքելով մարդկանց մի տեղ, ուղարկել է նրանց Սև ծովի նավահանգիստներ, որտեղ նրանք սպասում էին Օսմանյան կայսրության կողմից տրամադրված նավերի։ Ակնհայտ էր Ռուսաստանի նպատակը՝ մաքրել այդ տարածքները իրեն անբարյացակամ ժողովուրդներից։ Միայն փոքր թվով (հստակ թիվն անհայտ է) չերքեզների է հաջողվել տեղահանվել, սակայն մնալ Ռուսական կայսրության սահմաններում։ Այդպիսով, չերքեզական բնակչությունը զանգվածաբար տեղահանվել, սփռվել, կամ սպանվել է։ Տեղահանման ընթացքում մահացել է տեղահանվածների զգալի թիվ։ Տեղահանվածների զգալի մասը մահացել է համաճարակից, նավահանգիստների վատ, ժողովրդի մեծ կուտակման պայմաններում սպասելով օսմանյան նավերին։ Մի մասն էլ մահացել են ծովում՝ փոթորկի ժամանակ։ Այդ ժամանակահատվածի վերաբերյալ կատարված հաշվառումները, այդ թվում նաև կատարած Ռուսաստանի արխիվներում պահպանվող տվյալների հիման վրա, ցույց են տալիս, որ ռուսների կողմից կատարած այդ գործողությունների ընթացքում մահացել է չերքեզ ժողովրդի այն ժամանակավա 90, 94 կամ 95-97 տոկոսը։

Նույն ժամանակահատվածի ընթացքում, Կովկասի մուսուլման այլ ժողովուրդներ նույնպես ենթարկվեցին տեղահանման՝ Օսմանյան կայսրություն և Պարսկաստան։

Ինչպես գրում էր 1924 թվականին հայ քաղաքական գործիչ, ՀՀ ռազմական նախարար Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, Կովկասի և Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանում բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ Ռուսաստանը վարում էր նույն քաղաքականությունը։ Այն է՝ բնաջնջել դրանց սեփական (աբխազներ, չերքեզներ, լեզգիներ) կամ ուրիշի (հայեր՝ թուրքերի (Իթթիհաթի) ձեռքերով, տես՝ Հայոց ցեղասպանություն) ձեռքերով, իսկ դրանց տարածքները բնակեցնելով կազակներով՝ Տերեկյան, Կուբանյան, Եփրատյան։ Ռուբեն Տեր-Մինասյանը գրում է՝
Հայկական կոտորածները պետական անհրաժեշտություն էին Ռուսաստանի համար, ի վնաս թուրքերի և հայերի։ Այս պատճառով է, որ դեռ անթաղ հայ, թուրք և քուրդ դիակների վրա Եփրատյան կազակության ծրագրեր էին որոճվում, հար և նման այն կազակության, որ հիմնվեցին աբխազ, լեզգի և չերքեզ ժողովուրդների դիակների վրա՝ Տերեկում, Կուբանում և Սևծովյան նահանգում:

Տես նաև 
 Արշտիններ
 Ուբիխներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 

Չերքեզներ
Օսմանյան կայսրության ժողովրդագրություն
Ռուսաստանի ժողովրդագրություն
Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Ռուսական կայսրություն
Կովկասի ժողովուրդներ
1860-ականները Օսմանյան կայսրությունում
Թուրքիայի պատմություն
Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Աբխազիայի պատմություն
Ինգուշիայի պատմություն
Չեչնիայի պատմություն
Հյուսիսային Կովկասի պատմություն
Կուբանի պատմություն
Բնիկ ժողովուրդների ցեղասպանություն
Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Օսմանյան կայսրության պատմություն