Ձյունե թագուհին (մուլտֆիլմ, 1957)

«Ձյունե թագուհին» (), խորհրդային լիամետրաժ մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, Հանս Քրիստիան Անդերսենի համանուն հեքիաթի էկրանավորումը (1844)։ ԽՍՀՄ-ում ստեղծված անիմացիոն ամենահայտնի ժապավեններից մեկն է։

Սյուժե 
Պատմությունը պատմվում է հրաշագործ-թզուկ Օլե Լուկոյեի կողմից։ Մի քաղաքում՝ իրար հարևանությամբ, ապրում են երկու երեխաներ՝ Կայը և Գերդան, որոնք իրար սիրում են որպես քույր ու եղբայր։ Նրանց ընտանիքներն իրենց տները միացնող ջրհորդանի մեջ աճեցնում էին ծաղիկներ։ Ամռանը Կայն ու Գերդան սիրում էին նստել այնտեղ ու ծաղիկներ խնամել։ Որպես իրենց ընկերության և սիրո նշան երեխաները մի ծաղկամանի մեջ աճեցրել էին երկու գեղեցիկ վարդ՝ սպիտակ ու կարմիր։

Ձմռանը երեխաները հավաքվում էին Գերդայենց տանն ու լսում Գերդայի տատիկի պատմած հեքիաթները։ Մի անգամ նա երեխաներին պատմում է Ձյունե թագուհու մասին, որը ձյունախառն մրրիկ է ուղարկում քաղաք։ Կայը կատակում է, որ, հանդիպելով թագուհուն, ինքը նրան կնստեցներ տաք վառարանի վրա, և այդ ժամանակ նա կհալվեր։ Նայելով կախարդական հայելուն՝ Ձյունե թագուհին իմանում է այդ մասին և բարկանում տղայի վրա։ Նա ջարդում է հայելին ու քաղաք ուղարկելով ուժեղ քամի՝ ասում, որ ում աչքի մեջ իր կախարդած սառցե բեկորներից ընկնի, նա կտեսնի միայն չարը, իսկ ում սիրտն ընկնի, նա կդառնա չար։

Հայելու բեկորները, ընկնելով մարդկանց աչքերի կամ սրտերի մեջ, նրանց դարձնում էին անտարբեր ու չար։ Այդ բեկորներից մեկն սկզբում ընկնում է Կայի աչքը, ապա սիրտը։ Տղայի բնավորությունը միանգամից փոխվում է, և նա դառնում է անտարբեր, չար ու սառը։

Մի օր Կայը գնում է հրապարակ՝ սահնակով սահելու։ Գերդան խնդրում է գնալ նրա հետ, տղան համաձայնվում է, բայց մտածված այնպես է անում, որ Գերդան սահնակից ընկնի։ Դրանից հետո հրապարակում մեծ սահնակով հանկարծակի հայտնվում է Ձյունե թագուհին։ Կայը Գերդայի աչքերի առաջ իր սահնակը կապում է Ձյունե թագուհու սահնակին ու գնում։ Շուտով նրանք հեռանում են քաղաքից, և Ձյունե թագուհին Կային նստեցնում է իր սահնակում՝ վերջնականապես սառեցնելով նրան, ու տանում իր պալատ։

Երբ գարուն է գալիս, Կայը չի վերադառնում։ Գերդան որոշում է գնալ նրան փնտրելու։ Ճանապարհին սկզբում նա հայտնվում է ծաղկանոցում, որտեղ միշտ ամառն էր թագավորում, ծեր կախարդուհու կախարդանքները Գերդային ստիպում են մոռանալ ամեն ինչի մասին։ Բայց մի անգամ գլխավոր հերոսուհին տեսնում է երկու վարդ՝ կարմիր և սպիտակ, որոնք նրան հիշեցնում են Կայի մասին։ Ամեն ինչ հիշելով՝ Գերդան փախչում է ծաղկանոցից։ Հետագայում նա հանդիպում է մի մեծ սև ագռավի, որի հարսնացուն ապրում էր թագավորական պալատում։

Ագռավը պատմում է, որ վերջերս այդ պալատում մի արքայազն է հայտնվել, որը շատ նման է Կային։ Ագռավի ու նրա հարսնացուի օգնությամբ Գերդան թափանցում է պալատ, բայց պարզվում է, որ արքայազնը Կայը չէ։ Լսելով աղջկա պատմությունը՝ բարի արքայադուստրը նրան կառապանով ու ծառաներով ոսկե կառք, նոր կոշիկներ ու գեղեցիկ հագուստ է նվիրում։ Գերդան նորից ճանապարհ է ընկնում, բայց անտառում նրա վրա ավազակներ են հարձակվում ու գերի վերցնում։ Փոքրիկ ավազակը՝ ատամանի դուստրը, աղջկան վերցնում է իր մոտ։ Նա Գերդային ցույց է տալիս իր գազաններին, որոնց մեջ կային հյուսիսային եղջերու Լապլանդիայից, անտառային աղավնիներ և այլ կենդանիներ։

Լսելով Գերդայի պատմությունը՝ աղավնիներն ասում են, որ Կային տեսել են Ձյունե թագուհու սահնակի վրա և որ նրանք մեկնել են Լապլանդիա։ Փոքրիկ ավազակը, հուզվելով Գերդայի բարությունից, թույլ է տալիս, որ աղջիկը հյուսիսային եղջերուի հետ գնա Կային փնտրելու, իսկ հետո բաց է թողնում իր բոլոր գերի կենդանիներին։

Հյուսիսային եղջերուն Գերդային տանում է ծեր լապլանդուհու մոտ, որն աղջկա միջոցով նամակ է ուղարկում Ձյունե թագուհու թագավորության մոտ ապրող ծեր ֆիննուհուն։ Եղջերուն ֆիննուհուն խնդրում է Գերդային տալ «տասներկու դյուցազունների ուժ», բայց ֆիննուհին պատասխանում է, որ ավելի մեծ ուժ չկա, քան Գերդայի հավատարիմ սիրտը։ Ձյունե թագուհու պալատ Գերդան գնում է մենակ, քանի որ ուժասպառ հյուսիսային եղջերուն չէր կարող նրան ուղեկցել։

Ձյունե թագուհու պալատում ցրտից կապտած Կայը սառույցից տարբեր ֆիգուրաներ էր պատրաստում։ Նա կոպտորեն Գերդային ասում է, որ հեռանա, ինչն աղջկա մոտ արցունքներ է առաջացնում։ Վերջին փորձից Գերդան գրկում է Կային, և նրա արցունքները հալեցնում են Կայի սրտի բեկորը։ Կայը սրտում ցավ է զգում և լաց է լինում, որի պատճառով աչքից ընկնում է երկրորդ բեկորը։ Նա ուշքի է գալիս, որից հետո պալատ է վերադառնում Ձյունե թագուհին։ Սակայն Գերդան նրան հակահարված է տալիս, և Ձյունե թագուհին պարզապես անհետանում է իր պալատի հետ։ Երեխաները երջանիկ վերադառնում են տուն՝ ճանապարհին հանդիպելով բոլոր նրանց, ովքեր օգնել էին նրանց վերամիավորմանը։

Մուլտֆիլմի վրա աշխատել են

Դերերը հնչյունավորել են

Փառատոներ ու մրցանակներ 

 1957 – Միջազգային IX կինոփառատոն երեխաների ու պատանիների համար Վենետիկում (Իտալիա)՝ առաջին մրցանակ
 1958 – Մաննի միջազգային XI կինոփառատոն (Ֆրանսիա)՝ լիամետրաժ մուլտֆիլմի մրցանակ
 1958 – Հռոմի Անիմացիոն ֆիլմերի միջազգային փառատոն՝ առաջին մրցանակ
 1958 – Համամիութենական կինոփառատոն Մոսկվայում (ԽՍՀՄ)՝ հատուկ մրցանակ տարբեր փառատոներում պարգևների արժանացած ֆիլմի համար
 1959 – Փառատոնային ֆիլմերի միջազգային III դիտում Լոնդոնում (Անգլիա)՝ մրցանակ

Հետադարձ հայացք
 2000 – TIFF  միջազգային XIII կինոփառատոն Տոկիոյում (Ճապոնիա)
 2006 – Օնֆլերում (Ֆրանսիա) Ռուսական կինոյի XIV փառատոն 
 2008 – Լա Ռոշելի (Ֆրանսիա) միջազգային XXXVI կինոփառատոն
 2010 – Ռուսական VIII փառատոն Պոյում (Ֆրանսիա)
 2010 – Հետադարձ հայացք «Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիային Ֆրանսիական սինեմատեկայում, Փարիզ (Ֆրանսիա)
 2011 – «Հեքիաթ» միջազգային XIII կինոփառատոն Մոսկվայում (Ռուսաստան)
 2011 – «Արբանյակ Լեհաստանի վրա» ռուսական կինոյի V փառատոն (Լեհաստան)
 2011 – FICAM անիմացիոն ֆիլմերի միջազգային XI փառատոն Մեկնեսում (Մարոկկո)
 2012 – «Ես և ընտանիք» V կինոֆորում Մոսկվայում (Ռուսաստանում)

Ստեղծման առանձնահատկություններ 
Ձյունե թագուհու արտաքինը խիստ տարբերվում է մուլտֆիլմի մյուս կերպարների արտաքինից։ Դա բացատրվում է նրանով, որ Ձյունե թագուհուն նկարել են ռոտոպատճենահանման եղանակով՝ նրան հնչյունավորող դերասանուհի Մարիա Բաբանովայի հետ (հայրենական մուլտիպլիկացիայում այս մեթոդը կոչվում է «էկլեր», լայն տարածում է ունեցել 1940-1960-ական թվականներին)։ Այդ եղանակի դեպքում ամբողջովին գրիմավորված դերասանուհուն նկարել են ժապավենով, ապա ստացված տեսանյութը կադր առ կադր անցկացրել են ցելյուլոիդի վրա։ Յանինա Ժեյմոն, որը հնչյունավորել է Գերդային, նույնպես մասնակցել է իր հերոսուհու «ռոտոպատճենահանմանը», բայց միայն մի քանի տեսարանների համար։ Օլե Լուկոյեի կերպարը նկարվել է առանց որևէ օժանդակ նկարահանումների, նրա անիմացիայի համար անձամբ պատասխանատու էր Ֆյոդոր Խիտրուկը։ Հերոսների կերպարներն ստեղծել է Լեոնիդ Շվարցմանը։

Թողարկում տեսասկավառակներով 
1980-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում մուլտֆիլմն սկսել է թողարկվել «Видеопрограмма Госкино СССР», և ի սկզբանե SECAM խորհրդային արտադրողների լիցենզիոն տեսասկավառակներով։

1990 թվականին թողարկվել է «Լապլանդյան հեքիաթներ» մուլտիպլիկացիոն ալմանախը, որտեղ ընդգրկված մուլտֆիլմերի շարքում ներկայացված էին Հանս Քրիստիան Անդերսենի «Ձյունե թագուհին» հեքիաթի այս էկրանավորման վերահնչյունավորված հատվածներ Օլե Լուկոյեից։ 1990-ական թվականների կեսերին «Լապլանդյան հեքիաթներ» մուլտֆիլմը Studio PRO Video ստուդիայի կողմից տեսասկավառակներով թողարկվել է «Խորհրդային լավագույն մուլտֆիլմեր» VHS-հավաքածուով՝ ձայնագրված Hi-Fi Stereo և PAL համակարգում։

1990-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում և Ռուսաստանում VHS տարբերակով թողարկվել է «Крупный план» կինոմիավորման կողմից։ 1990-ական թվականներին «Studio PRO Video» ստուդիան VHS տարբերակով թողարկել է խորհրդային լավագույն մուլտֆիլմերի հավաքածուում։ 1995 թվականին «Союз Видео» ստուդիան այս մուլտֆիլմը VHS տարբերակով առանձին թողարկել է № 6 հավաքածուում։ VHS-հրատարակությունը Ռուսաստանում տարածվել է PAL համակարգում։

1998 թվականին Օլե Լուկոյեն «Կարաոկե երեխաների համար 2» տեսասկավառակների առաջատար ծրագիրն էր (տարածող՝ «Союз Видео»): 2000-ական թվականների սկզբին մուլտֆիլմը ռեստավրացիայի է ենթարկվել ու DVD-ով թողարկվել «Крупный план» և «Союз Видео» ընկերությունների կողմից։ «Крупный план» ընկերությունն այն թողարկել է նաև MPEG-4 սկավառակներով։

Ազդեցություն 
Ճապոնացի ռեժիսոր-անիմատոր Հայաո Միյաձակին խոստովանել է, որ Ատամանովի «Ձյունե թագուհին» մուլտֆիլմը վճռական ազդեցություն է ունեցել, երբ ինքն ընտրություն է կատարել, թե կյանքում ինչով պետք է զբաղվի։

Ըստ «Киноэксперт» կայքի՝ «Ձյունե թագուհին» արտասահմանում հայտնի խորհրդային մուլտֆիլմերի շարքում առաջին տեղն է զբաղեցնում։

Տես նաև 
 Ձյունե թագուհին (ֆիլմ, 1966)
 Սառցե սիրտը (մուլտֆիլմ)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 
 
 «Снежная королева»: сказка на все времена. Наталия Руденко, 2007 
 Выставка «Снежная королева» 55 — Холод и красота
 Новейшая история отечественного кино. 1986—2000. Кино и контекст. Т. IV. СПб, Сеанс, 2002. Анимационное кино в СССР
 За кадром озвучивания английской версии: Сандра Ди, Патти Маккормак и Томми Кирк (фото) 
 Американский постер фильма

Լև Ատամանովի մուլտֆիլմեր
«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր
Լիամետրաժ անիմացիոն ֆիլմեր
Հանս Քրիստիան Անդերսենի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
1957 մուլտֆիլմեր
Ամերիկյան ֆիլմեր
Universal Pictures ֆիլմեր
1957 ֆիլմեր