Լեզվի ծայրին

«Լեզվի ծայրին», երևույթ, որը հանդիսանում է որևէ լավ ծանոթ բառ հիշելու անկարողություն։ Առաջանում է զգացողություն, որ մոռացված բառը հենց այդ պահին կգտնվի, և որ այն շատ հեշտ է հիշել, սակայն այն չի հիշվում։ Այս վիճակը կարող է լինել տանջող և հանգիստ չտվող։ Ֆենոմենը ուղեկցվում է ֆրուստրացիայի ինտենսիվ զգացողությամբ։ Անգլալեզու գիտական գրականության մեջ այս երևույթը կոչվում է «TOT-phenomenon» կամ «ТОТ-state»՝ անգլերեն «tip-of-the-tongue» արտահայտությունից։

Այս ֆենոմենը առաջին անգամ նկարագրել է Վիլյամ Ջեյմսը իր «Հոգեբանության սկզբունքները» աշխատության մեջ 1890 թվականին։

Ֆենոմենի հետազոտողներից մեկը՝ Բեննեթ Շվարցը, լուսաբանում է այդ երևույթը Անտոն Չեխովի «Ձիու ազգանունը» պատմվածքի օրինակով. պաշտոնաթող գեներալ-մայոր Բլուդեևի ատամը ցավում է։ Նրա ծառայող Իվան Եվսեևիչը խորհուրդ է տալիս դիմել հեքիմի։ Սակայն նա մոռացել է հեքիմի ազգանունը և միայն հիշում է, որ այն «ոնց որ ձիու ազգանուն լիներ»։

Այս ֆենոմենը այն բանի ապացույցն է, որ գիտակցության մեջ ժամանակավոր կարող է գոյություն ունենալ բառի նշանակությունը առանց իր նշանային ձևի։ Երբեմն այս երևույթը բնորոշվում է «պրեսկվյու» (կամ «պրեսկեվյու») տերմինով (՝ գրեթե տեսածը), որը ստեղծվել է դեժավյու և ժամեվյու տերմինների համանմանությամբ։

Պատմություն 
Առաջին անգամ ֆենոմենը հիշատակվել է ամերիկացի հոգեբան Վիլյամ Ջեյմսի կողմից, ով չի օգտագործվել «լեզվի ծայրին» արտահայտությունը, սակայն նկարագրել է այդ երևույթը այսպես.

Պատկերացնենք, որ մենք փորձում ենք հիշել մոռացված անունը։ Դա գիտակցության հատուկ վիճակ է։ Այստեղ ճեղք կա հիշողությունում, բայց այն հասարակ ճեղք չէ։ Այդ ճեղքը շատ ակտիվ է։ Նա մեջ կարծես անվան ուրվականի նման մի բան լինի, որը ձեզ տանում է որոշակի ուղղությամբ, ժամանակ առ ժամանակ ստիպում է ձեզ զգալ, որ բառը գրեթե գտնված է, բայց հետո նահանջում ենք, այդպես էլ չգտնելով բառը, որ փնտրում էինք։ Եթե որևէ մեկը առաջարկում է սխալ անուններ, հիշողության այդ հատուկ ճեղքը արագ արձագանքում է, և մենք հերքում ենք այդ հուշումը։ Այդ անունները չեն համապատասխանում ձևին։ Եվ մի բառի հետ առնչվող հիշողության ձախողումը նման չէ մեկ այլ բառի հետ կապված ձախողմանը հիշողության մեջ, չնայած երկուսն էլ կարող են նկարագրվել որպես խնդիր հիշողության մեջ։ Եթե ես ապարդյուն փորձում եմ հիշել Սփալդինգի անունը, իմ գիտակցության վիճակը ընդհանրապես նման չէ այն վիճակին, որում ես փորձում եմ հիշել Բոուլզի անունը։ Կան գիտակցության բազմաթիվ վիճակներ, որոնք համապատասխանում են այդ ցանկությանը, նրանցից ոչ մեկում չկա անունը, սակայն նրանք նման են միմյանց։ Նման զգացումը Կլիո սֆերա է, այն նման չէ զգացումների պակասության, հակառակը, շատ ինտենսիվ զգացողություն է։ Նրա մեջ կարող է լինել մոռացված բառի ռիթմը, առանց հնչյունների, որոնց կարող է այն վերածվել։

Մեզանից յուրաքանչյուրին ծանոթ է մոռացված բանաստեղծության դատարկ ռիթմի տանջող զգացումը, անհանգստորեն պարող մեր ուղեղում, ցանկանալով, որ իրեն լցնեն բառերով։

Զիգմունդ Ֆրեյդը նույնպես ուշադրություն է դարձրել այս ֆենոմենին, ընդ որում նշել է, որ այն ավելի հաճախ հանդիպում է հատուկ անուններ հիշել փորձելու ժամանակ։ Ֆրեյդը ուսումնասիրել է նաև հայտնի բառակապցությունների, արտասահմանյան բառերի, բանաստեղծություններից հատվածների մոռացումը և այլն։ Վերլուծելով այս խնդիրը՝ Ֆրեյդը գալիս է եզրակացության, որ լավ ծանոթ բառը հիշելու անկարողությունը գալիս է արտամղման հոգեբանական մեխանիզմից (եթե բառը կապված է զուգորդությունների հետ, որոնք առաջացնում են անհանգստություն կամ այլ տհաճ հույզեր)։ Ըստ Ֆրեյդի տեսակետի, ծանոթ բառի նման մոռացումը ունի ենթագիտակցական շարժառիթ. «այնտեղ, որտեղ հայտնվում է սխալ, նրան հետևում է  արտամղում»։ ֆրեյդը լուսաբանում է այս միտքը մեծ քանակությամբ դեպքերով, որոնց նա ներկա է եղել, և ամեն անգամ հայտնաբերել տեղեկության մոռացման պատճառ։ Օրինակ, նա նկարագրում է դեպք, որը փոխառված է Կառլ Յունգից.

Մի պարոն ցանկանում է արտասանել «Վայրի հյուսիսում» հայտնի բանաստեղծությունը։ «ճոճվում է քնոտ» տողից հետո նա լիովին մոռանում է «եվ ձյունն է սորուն դարձել պատմուճանը նրա» բառերը։ Այսպիսի հայտնի բանաստեղծության բառերը մոռանալն ինձ տարօրինակ թվաց և ես խնդրեցի նրան բարձրաձայն ասել, թե ինչ է գալիս իր մտքին «եվ ձյունն է սորուն դարձել պատմուճանը նրա» տողի հետ կապված («mit weißer Decke»): Նա պատասխանում է հետևյալը. «Սպիտակ պատմուճանի մասին բառերի ժամանակ ես մտածում եմ սավանի մասին, որով ծածկում են հանգուցյալներին (դադար). հիմա ես հիշում եմ իմ մոտ ընկերոջը, նրա եղբայրը վերջերս հանկարծակի մահացավ կաթվածից, նա բավականին գեր մարմնակազմություն ունի, իմ ընկերը՝ նույնպես, և ես մտածում էի, որ նրա հետ էլ կարող է նույնը պատահել, նա շատ քիչ է շարժվում։ Երբ ես իմացա այդ մահվան մասին, ես հանկարծ վախեցա, որ ինձ հետ էլ նույնը կարող է տեղի ունենալ, քանի որ մեր ընտանիքում ճարպակալման հակում կա, իմ պապիկը նույնպես մահացել է կաթվածից։ Ես ինձ նույնպես բավականին գեր եմ համարում և այդ պատճառով վերջերս սկսել եմ բուժման կուրս»։ «Այսպես այդ պարոնն իրեն անգիտակցորեն նույնացնում է սոճու հետ՝ պատված սպիտակ պատմուճանով», — նշում է Յունգը:

Ֆրանսիացի հոգեթերապևտ Էմիլ Կուեն այս խնդիրը հիշատակում է կապված ներշնչման ֆենոմենի հետ և ասում է, որ չափազանց կամային ջանքերը երբեմն կարող են խանգարել նպատակին հասնելուն.

Չե՞ք նկատել արդյոք, որ ինչքան ավելի շատ եք փորձում հիշել որևէ մոռացված անուն, այնքան այն ավելի շատ է հեռանում ձեզանից։ Սակայն հենց մենք մեր գիտակցության մեջ «ես մոռացել եմ» միտքը դարձնենք «հիմա ես կհիշեմ», անունը ինքնըստինքյան կհիշվի, առանց որևէ ջանքի։

Դա համապատասխանում է լավագույն արդյունքներին հասնելու միջին ինտենսիվության մոտիվացիայի մասին Յերքս-Դոդսոնի օրենքին։

Այս ֆենոմենի առաջին փորձառական ուսումնասիրությունը անցկացվել է Հարվարդի համալսարանի հետազոտողներ Ռոջեր Բրաունի (Roger Brown) և Դևիդ Մաքնեյլի կողմից (David McNeill): Ուսումնասիրության արդյունքները հրապարակվել են 1966 թվականին «Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior»-ում։ Բրաունը և ՄաքՆեյլը ցանկանում էին պարզել, արդյոք պատրանք է, թե իրականություն այն զգացումը, որ մոռացված բառը հենց այդ պահին կհիշվի։ էքսպերիմենտի մասնակիցների համար կարդում էին հազվադեպ պատահող բառերի բացատրություն, այնուհետև հարցնում էին, թե որ բառի մասին է խոսքը։ Մասնակիցը պետք է հայտներ ուսումնասիրողներին այն պահերի մասին, երբ զգում էր, որ պատասխանը «լեզվի ծայրին» է։ Այս պահին նրան խնդրում են թվարկել այն ամենը, ինչ կարող է ասել մոռացված բառի մասին։ Բրաունը և ՄաքՆեյլը պարզեցին, որ շատ դեպքերում էքսպերիմենտի մասնակիցները կարողանում էին ճիշտ նշել մոռացված բառի առաջին տառը, վանկերի քանակը և այլն։ Երբեմն նրանք նաև հիշում էին բառեր՝ նման իմաստով կամ հնչողությամբ։ Այդ կերպ ապացուցվել է, որ զգացումը, թե մոռացված բառը «պտտվում է լեզվի ծայրին», համապատասխանում է իրականությանը։

Անցկացվել է նաև ուսումնասիրություն, որում կամավորներին խնդրել են օրագրում նշել ТОТ դեպքեր։ Պարզվել է, որ երիտասարդների մոտ ТОТ-ը միջին հաշվով հանդիպում է շաբաթը մեկ անգամ, իսկ տարեց մարդկանց մոտ՝ շատ ավելի հաճախ։ Պարզ է դարձել նաև, որ TOT ֆենոմենը հաճախ առաջանում է սթրեսային իրավիճակներում, երբ անհրաժեշտ է արագ հիշել որևէ բառ (օրինակ, քննության ժամանակ)։ Հենց սթրեսային վիճակն անցնում է, բառը անմիջապես հիշվում է։ Երբեմն ֆենոմենը կարող է առաջ գալ նաև սթրեսի բացակայության պայմաններում։

Ֆենոմենի առաջացման պատճառներ 
Երևույթի ուսումնասիրողներից մեկը՝ Բեննեթ Շվարցը, գրում է. «Իմ գրքում պատմվում է այն մասին, որ ժամանակակից կոգնիտիվ հոգեբանները գիտեն «լեզվի ծայրի» ֆենոմենի մասին, սակայն շատ քիչ բան գիտեն, այդ պատճառով էլ իմ գիրքն այսքան բարակ է»։ Խնդիրը նրանում է, որ այս ֆենոմենը հնարավոր չէ արհեստականորեն առաջացնել, այդ պատճառով էլ դժվար է այն ուսումնասիրել էքսպերիմենտալ պայմաններում։ Այժմ նույնիսկ հայտնի չէ, թե այդ ֆենոմենը հիշողության, թե խոսքի խանգարում է։ Ֆենոմենի պատճառներն այժմ լիովին հայտնի չեն, սակայն գոյություն ունեն մի քանի հիպոթեզեր, որոնք կարող են բացատրել ծանոթ բառերի մոռացման խնդիրը.

 «Արգելափակման հիպոթեզ», ըստ որի, երբ անհրաժեշտ բառից առաջ մեկ այլ բառ է գալիս մտքին, այն արգելափակում է մյուս՝ անհրաժեշտ բառի դուրս հանումը հիշողությունից։
 «Ոչ լրիվ ակտիվացման հիպոթեզ», որը բացատրում է բառերի մոռացումը նրանով, որ անհրաժեշտ բառի հնչակարգային ներկայացումը ավելի քիչ ակտիվացում է ստանում, քան մյուսներինը, որոնք մոտ են իմաստով և հնչյուններով։

Տարեց հասակում 
ТОТ-ֆենոմենն ավելի հաճախ հանդիպում է տարեց մարդկանց մոտ։ Դրա բացատրության երկու հիպոթեզ կա.
 «մարման մոդել» (). շեշտադրություն է կատարում նրա վրա, որ մեծահասակների մոտ հիշողությունից ինֆորմացիայի դուրս բերման էֆեկտիվությունը պակասում է։
 «կուտակման մոդել» (). ենթադրում է, որ քանի որ տարեց մարդկանց հիշողության մեջ զգալիորեն ավելի շատ ինֆորմացիա կա, դա ավելի հաճախակի է դարձնում
անհրաժեշտ բառը գտնելու բարդությունները։

Գործնական խորհուրդներ 
Այս խնդրի լուծման տարբեր եղանակներ կան։ Օրինակ, որոշ մարդիկ հերթով նայում են այբուբենի տառերը, որպեսզի գտնեն, թե որ տառով է սկսվում մոռացված բառը։ Խորհուրդ է տրվում նաև հանգստանալ և ուշադրությունը այլ բանի վրա դարձնել, մոռացված բառը ինքնաբերաբար կհիշվի, թեև մարդը դադարել է դրա մասին մտածել։

Մոտ երևույթներ 
Գոյություն ունի «քթի ծայրին» () երևույթը, երբ մարդը զգում է հոտ, որն իրեն լավ ծանոթ է թվում, բայց չի կարողանում հիշել, թե դա ինչի հոտն է։ Չինարենում կա նման արտահայտություն. «փետուրի ծայրին». դա նշանակում է, որ մարդը գիտի, թե ինչպես է հնչում բառը, բայց չի կարողանում է հիշել, թե ինչպես է այն գրվում։

Նման խնդիր է նաև այն, երբ որևէ մեկը ցանկանում է հիշել երազը, իրեն թվում է, որ դա շատ հեշտ է անելը, սակայն այդպես էլ չի ստացվում։

Տարածվածություն 
Նման արտահայտություն գոյություն ունի տարբեր լեզուներում, օրինակ՝ 
 անգլերեն. «tip of the tongue»;
 իտալերեն. «sulla punta della lingua»;
 թաթարերեն. «тел очында»;
 ռուսերեն. «На кончике языка»;
 լեհերեն. «mieć coś na końcu języka»;
 էստոներեն. «keele otsa peal»;
 շայեներեն. «navonotootse’a» («ինչ-որ բան կորցրել եմ լեզվիս»);
 վալլիերեն. «ar flaen fy nhafod» («լեզվի առջևի մասում»);
 մարաթհի. «jeebhewar» («լեզվին»);
 Չինաստանի կանտոնյան դիալեկտում և հյուսիսչինական լեզվում, ինչպես նաև հինդի, հաուսա և իգբո լեզուներում օգտագործվում է «բերանում» արտահայտությունը;
 ադրբեջաներեն. «dilimin ucunda»;
 ղազախերեն. «тілімнің ұшында тұр»;
 ճապոներենում օգտագործվում է «կոկորդում» արտահայտությունը;
 կորեերեն. «Hyeu kkedu-te mam-dol-da» («կայծկլտում է լեզվի ծայրին»);
 արաբերեն. «على طرف اللسـان»;
 եբրայերեն. «על קצה הלשון»:

Տես նաև 
 Աֆազիա
 Կրիպտոմնեզիա

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 Фрейд З. Психопатология обыденной жизни // Фрейд З. Психология бессознательного. — Москва: Просвещение, 1990. — ISBN 5-09-003787-6.
 
 
 
 
 

Հիշողություն
Հիշողության խանգարումներ