Աշխարհի տնտեսական պատմություն

Աշխարհի տնտեսական պատմություն, ողջ մարդկության տնտեսական ակտիվության վերաբերյալ (այսինքն՝ ապրանքների և ծառայությունների արտադրություն, բաշխում, փոխանակում և սպառում) գրառումներ, որոնք ընդգրկում են և՛ գրանցված պատմությունը, և՛ ապացուցված նախապատմությունը։

Հին քարի դար(Պալեոլիթ) 
Պալեոլիթի դարաշրջանում (Ք.ա. 500.000-10.000 թվականներ), առաջնային սոցիալ-տնտեսական միավորը ցեղախումբն էր։ Ցեղախմբերի միջև հաղորդակցությունը տեղի էր ունենում հիմնականում գործիքների, սննդի, կենդանիների մորթու և այլ ապրանքների առևտրի կամ ցեղակիցների փոխանակման նպատակով։ Տնտեսական գործոնները սահմանափակված էին՝ պայմանավորված էկոհամակարգային գործոններով. ուտելի բույսերի և կենդանիների խտությունն ու բաշխվածությունը, այլ սպառողների միջև մրցակցությունը և կլիման։ Վերին Պալեոլիթի շրջանում մարդիկ սփռվել և հարմարվել են միջավայրի բազմազանությանը, և հաճախ արտադրողականության բարձրացման համար զարգացնում էին իրենց հմտություններն ու տեղնոլոգիաները, որի արդյունքում համաշխարհային բնակչությունը 1 միլիոնից հասավ 15 միլիոնի։

Այս ժամանակաշրջանում մեկ շնչին բաժին ընկնող համաշխարհային ՀՆԱ-ն կազմել է մոտավորապես 158 ԱՄՆ դոլար (ճշգրտված է 2013 թվականի դոլարով), և չի աճել մինչև Արդյունաբերական հեղափոխությունը։

Միջին քարի դար(Մեզոլիթ) 
Այս դարաշրջանը սկսվել է ավելի քան 10.000 տարի առաջ՝ համաշխարհային վերջին սառեցումից հետո, որի ժամանակ բույսերն ու կենդանիները սկսեցին աստիճանաբար հարմարվել որոշակի տարածքներում։

Նոր քարի դար(Նեոլիթ) 
Ցեղի անդամներից յուրաքանչյուրը ուներ որոշակի հատուկ գործառույթ, և այդ գործառույթներից որոշները տարբեր ցեղերի մեջ սահմանափակված էին բնական այն ռեսուրսների սահմանափակության պատճառով, որոնք, իհարկե, առկա են տվյալ ցեղի տարածքում, այդպիսով աստիճանաբար սկսվեց հմտությունների մասնագիտացումը։ Աշխատանքի բաժանման և նոր արհեստների զարգացման պատճառով ցեղային միավորները ժամանակի ընթացքում մեկուսացվեցին հարևան շրջաններում կատարվող հմտությունների և տեխնիկայի զարգացումներից։ Տարբեր ցեղերի կողմից արտադրվող մասնագիտացված բնագավառի ապրանքները օգտագործելու համար փոխանակումը և առևտուրը դարձան անհրաժեշտ։

Առաջին առարկաները, որոնք օգտագործվում էին որպես առևտրի և փոխանակման միջոց (այսինքն՝ փող), հավանաբար եղել են խոշոր եղջերավոր անասունները։

Կարմիր օխրայով առևտուրը հաստատվել է Շվեյցարիայում, շքեղ ոսկերչական զարդերը նույնպես այդ ժամանակաշրջանին են վերաբերում, դրանք ունեին բոլոր այն որակները, որոնք անհրաժեշտ են, որպեսզի առական ծառայի որպես փող։ Մինչև շուկայական տնտեսության առաջացումը արտադրության կազմակերպման և ապրանքներն ու ծառայությունները հասարակության մեջ բաշխելու գործառույթը մարդիկ վստահում էին ավանդական մեթոդներին, ցեղի առաջնորդին կամ համայնքային կոոպերացիաներին։

Անտիկ շրջան. Բրոնզի և Քարի դարեր

Պաշտոնական փողի և ֆինանսների վաղ զարգացում 

Շումերական քաղաքները զարգացրել են առևտուրը և շուկայական տնտեսությունը՝ հիմնված «շեկել» կոչվող ապրանքային(բնեղեն) փողի վրա, որը մոտավորապես կշռում էր այնքան, որքան գարու հատիկը, մինչդեռ Բաբելոնում և հարևան քաղաքներում զարգացվեց գների ամենավաղ համակարգը՝ օգտագործելով տարբեր ապրանքնատեսակների մեկ միասնական չափանիշ, որն ամրագրված էր օրենքի ուժով։ Շումերների վաղնջական օրենքները կարելի է համարել որպես առաջին գրավոր իրավական փաստաթուղթ, որը գների ներկայիս համակարգի հետ ունի շատ նմանություններ՝ տոկոսադրույքների համար սահմանված գումարի չափը, տուգանքները օրենքի խախտման ժամանակ, ժառանգության իրավունքը, օրենքներ այն մասին, թե ինչպես պետք է հարկել կամ բաժանել մասնավոր սեփականույունը և այլն։

Տաճարները փաստացի առաջին վարկատու-պարտապաններն են, որոնք սկսել են զբաղվել դրանով Ք.ա. 3-րդ հազարամյակում։ Ակտիվների և սեփականության համար գանձելով տոկոսադրույքի և հողի վճարներ՝ տաճարները օգնեցին օրինականացնել տոկոսադրույքի և շահույթի գաղափարները։ Ք.ա 3-րդ հազարամյակում, երբ տաճարները այլևս չէին ներառում արհեստագործական արտադրամասերը, Միջագետքի քաղաքները օրինականացրին առևտուրը և շահույթի ստացումը։

Անտիկ դասական շրջան 
Հնդկաստանը և Չինաստանը՝ նշված ժամանակահատվածի խոշորագույն տնտեսությունները, զբաղեցնում էին համաշխարհային տնտեսության ավելի քան կեսը։ Չնայած մեծածավալ ՀՆԱ-ին՝ այս երկրներում մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն բավականին փոքր էր, քանի որ այստեղ էին կենտրոնացված աշխարհի ամենաբազմամարդ բնակավայրերը։

Արշավանքներ և Միջազգային առևտուր 
Առևտրային գործունեության մեջ արշավանքերի շնորհիվ երկու մեծ փոփոխություններ տեղի ունեցան, որոնք հայտնի են «պատմական վերահաշվարկ» անվանմամբ, այդ փոփոխությունների վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Ալեքսանդր Մեծը, ով նպաստեց բազմաթիվ ազգերի միջև առևտրի զարգացմանը և կարողացավ հաղթանակ տանել Կեսարի տիրույթներում՝ մասնավորապես Անգլիայում ու Ֆրանսիայիում։

Արտաքին առևտուրը Հռոմեկան կայսրության հետ
Արևմուտքի երկրների և Հռոմեկան կայսրության առևտրի ժամանակաշրջանում Եգիպտոսը համարվում էր Հռոմեկան տիրույթներց ամենահարուստը։ Հռոմեացի առևտրականները Պարսկաստանից ապրանքներ էին բերում Եգիպտոսի տարածքով՝ Բերենիկեի նավահանգստով, իսկ հետագայում՝ Նեղոսով։

Մետաղադրամների կիրառումը
Ըստ Հերոդոտոսի և մի շարք ժամանակակից գիտնականների՝ Լիդիայի բնակիչները առաջինն էին, որ սկսեցին կիրառել ոսկյա և արծաթյա մետաղադրամներ։ Կա կարծիք, որ դրոշմված առաջին մետաղադրամները հատվել են Ք.ա. 650-600 թվականներին։ Մետաղադրամները իրենց վրա կրում էին մանրակերտ անուններ։

Տնտեսագիտական մտքի զարգացում
Առաջին տնտեսագետը (ըստ որոշ գրքերում առկա հիշատակությունների և ապացույցների) համարվում է Հեզոիդը, ով իր «Աշխատանք և օրեր» աշխատությունում գրել է ռեսուրսների սղության առարկայի մասին։

Հնդիկ մտածող Չանակյան գրել է „Arthashastra” (թարգմանաբար՝ տնտեսագիտություն) տրակտատը, որը նկարագրում էր իր ժամանակի (Ք.ա. 4-րդ դար) տնտեսագիտությունը Հնդկաստանում։

Հույն և հռոմեացի մտածողները՝ մասնավորապես Արիստոտելը և Քսենոֆոնը, կատարել են տնտեսագիտական տարբեր դիտարկումներ։ Հին հունական շատ աշխատություններ նկարագրում են հասկացություններ տնտեսագիտական բարդ հիմնադրույթների մասին։ Օրինակ՝ Գրաշեմի օրենքի մասին անդրադարձ է կատարված Արիստոֆանի «Գորտերը» կատակերգական ժանրի ստեղծագործության մեջ։

Նեոպլատոնական մտածող Բրիսոն Հերակլեացին հիշատակվում է որպես վաղ իսլամական տնտեսագիտության վրա մեծ ազդեցություն ունեցած մտածող։

Միջին դարեր
Միջին դարերում համաշխարհային տնտեսությունը բնակչության աճի և առևտրի զարգացման հետ մեկտեղ աստիճանաբար ընդլայնվեց։ Մետաքսի ճանապարհի շնորհիվ առևտուր էր իրականացվում Եվրոպայի, Կենտրանական Ասիայի և Չինաստանի միջև։ Այս ժամանակահատվածի սկզբում Եվրոպան տնտեսապես թույր էր զարգացած, սակայն ավելի ուշ Իտալիայի՝ զարգացած առևտրային քաղաքների շնորհիվ ստեղծվեցին հաշվապահական և ֆինանսական առաջին ժամանակակից համակարգերը։

Առաջին թղթադրամները օգտագորցվել են չինական Թանգ դինաստիայի կողմից 9-րդ դարում (լայնորեն օգտագործվել են Սոնգ դինաստիայի իշխանության ժամանակաշրջանում)։

Վաղ ժամանակակից շրջան
Այս շրջանը վերաբերում է մերկանտիլիզմի, ազգային տնտեսության և միջազգային առևտրի ժամանակահատվածներին։ Ավատատիրական հասարակարգի անկումը հիմք հանդիսացավ ազգային տնտեսությունների ամրապնդման համար։ Քրիստաֆոր Կոլումբոսի և այլոց ճանապարհորդություններից հետո ստեղծվեցին Նոր աշխարհի և Ասիայի միջև առևտրի հնարավորություններ, նոր հզոր միապետները ցանկանում էին զորեղ բանակի միջոցով բարձրացնել իրենց վարկանիշը։ Մերկանտիլիզմը քաղաքական ուղղություն և տնտեսագիտական տեսություն էր, որը արդարացնում էր տեղական շուկաների բավարարման և մատակարարման աղբյուրների պահպանման համար ռազմական ուժի կիրառումը։

Եվրոպայում առաջին թղթադրամները թողարկվել են «Ստոկհոլմ բանկո» կոչվող բանկի կողմից 1661 թվականին։

Արդյունաբերական հեղափոխություն

Տնտեսական թռիչքաձև աճը առաջին անգամ տեղի է ունեցել Եվրոպայում Արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ, որը կապված էր էլեկտրաէներգիայի ստացման հսկայական ծավալների հետ։

Քսաներորդ դար
 

Տնտեսական զարգացումը 20-րդ դարում տարածվեց աշխարհով մեկ, այդ ժամանակ մեկ շնչին բաժին ընկնող համաշխարհային ՀՆԱ-ն հնգապատկվեց։ Ամենաբուռն զարգացումը տեղի ունեցավ 1960-ականներին՝ հետպատերազմյան վերակառուցման ժամանակ։ Միջազգային առևտրի ծավալների որոշակի աճը պայմանավորված էր լոկալ և միջազգային առևտրի տեսակների վերադասակարգմամբ, քանի որ աճել էր և՛ պետությունների թվաքանակը, և՛, հետևաբար, նրանց սահմանները։ Սակայն այս էֆեկտը համեմատաբար փոքր էր։

Մասնավորապես, առաքման համար նախատեսված կոնտեյներները հեղափոխություն իրականացրին 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ ապրանքների տեղափոխումը դարձնելով ավելի էժան հատկապես միջազգային առևտրի մակարդակում։

Քսանմեկերորդ դար և ապագա

Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ
Կանխատեսվում էր, որ համաշխարհային տնտեսությունը գլոբալ տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով առաջին 60 տարիների ընթացքում կկրճատվի 0.5-1.0 տոկոսով։ Իր այս կանխատեսման մեջ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) նշում էր, որ զարգացած երկրները «տառապեու» են մեճ կրճատման պատճառով։

Ծանոթագրություններ 

Համաշխարհային պատմություն
Տնտեսական պատմություն