Չատիր-Դագ

Չատիր-Դագ, հարթ,  անտառազուրկ  տարածք  , գտնվում է Ղրիմի թերակղզու հարավային մասում, ծովից 10 կմ հեռու, իր բարձրությամբ հինգերորդն է Ղրիմում։ Նրա ավելի հին  հունական  անվանումը «Տրապեզունտ» է։

Պատմություն 
Այն պատկանում է Ղրիմի լեռների Գլխավոր շարքին։ Վաղ ժամանակներում այն այդպես կտրված  չի եղել հիմնական շարքից, առանձնացվել է Բաբուգանի Ուլու-Ուզեն և Ալմա գետերի, ու  Դեմերդջի  և Դալգարուկիի  Անգարա գետերի  էրոզիայի հետևանքով։ Կազմված է վերին և ներքին հավասարաչափ սարահարթային մարգագետիններից։ Սարահարթի վերին մասում գտնվում են երկու գագաթները՝ Արևմտյան Անգար-Բուրունը (1453 մ) և Արևելյանը՝ Էկլիզի-Բուրունը(1527 մ)։ Սարահարթի երկարությունը հյուսիսից հարավ 10 կմ է, իսկ  արևմուտքից արևելք  գրեթե 4 կմ է։ Տարածքը իրենից ներկայացնում է դասական քարանձավների շրջան, որտեղ կան ավելի քան 200 քարանձավ, հանքահոր, խոռոչներ։ Այն մյուս սարահարթերի շարքում զբաղեցնում է առաջին տեղը իր քարանձավների խիտ դասավորությամբ, որոնք այստեղ ավելի քան 1000-ն են։ Լեռնային ծագմամբ դրանք բաժանվում են երկու կառուցվածքային փուլերի։ Վերին մասը ծածկված է կարստային ապարներով, որոնք առաջացել են յուրայի ժամանակաշրջանում ծովերի ստորերկրյա տաք խոռոչներում,  կարմրա-դարչնագույն կրաքարային ապարներից։ Այս խառնուրդների հզորությունը հասնում է 1000 մ։ Կոնգլոմերատները  իրենց հերթին գտնվում են  ծովային խոռոչի ստորին մասում,  որոնք կազմավորվել են  վերինտրիասովյան և վաղ յուրայի  ժամանակաշրջաններում։ Այն  հայտնի էր որպես  կենդանիների խարանադրոշման վայր  և կազմված է իրար հաջորդող կանաչապատ, սև կղզեխմբերից, նստվածքաքարերից  և ավազաքարից ։ Այս տեսակները բավականին լայն տարածված են ամբողջ Ղրիմի  հարավային և հարավ-արևելյան ծովափերում։

Չատիր-Դագում մարդիկ ապրել են դեռ նեոլիթյան դարաշրջանում։ Այդ դարակաշրջանի հայտնի  բնակավայրը  Բարսուչյան դաշտերն են։ Մ․թ․ա․5-րդ դարում  Չատիր-Դագի լեռներում ապրել են անասնապահներ, որսորդներ։

Չատիր-Դագի ինչպես վերին,ն այնպես էլ ներքին սարահարթը զբոսաշրջության հայտնի տարածքներից է, քանի որ այն հեշտ հաղթահարելի է   Անգարյան իջվածքի շնորհիվ։ Ներքին սարահարթում  կան  քարանձավներ,որոնք  զբոսաշրջության հայտնի վայրեր են՝ Մարմարե քարանձավը, Էմինե-Բայիր-Խոսարն և Էմինե-Բայիր-Կոբա։ Բացի այդ ներքին սարահարթում է գտնվում հայտնի «վայրի» Սուկ-Կոբա և Բին-Բաշ-Կոբա քարանձավները։  Չատիր-Դագի ներքին սարահարթում է գտնվում երկու զբոսաշրջային կենտրոնները՝ որոնցից  մեկը  Մարմարյա քարանձավի մոտ է, իսկ մյուսը, որը գտնվում է հյուսիս-արևելքում,  նախկին զորամասի տեղում է,  հիմա ոչ պաշտոնական կրում է «Տոչկա» («Օնիկս տուր»ֆիրմա) անվանումը։

Ղրիմի Հսկիչ-Փրկարար ծառայության հաշվարկներով Չատիրդագի ներքին սարահարթ են այցելում տարեկան գրեթե 40 հազար մարդ։

1922 թվականին Չատիր-Դագի արևելյան լեռներում սպանվել է Ղրիմի վերջին գայլը։ Թեև 2000-ական թվականներին գայլերը նորից թափանցել են տափաստանային Ղրիմ իրենց բնօրրան Ուկրաինայից։

Անվան ծագումնաբանություն 
Ներկայիս անվանումը ղրիմաթաթարական ծագում ունի․ ղրիմաթաթարերենից (Çatır Dağ) թարգմանվում է çatır ՝ վրան, dağ՝  լեռ։ Ավելի վաղ ժամանակներում հայտնի է հունական ծագում ունեցող անվանումը ՝ (Τραπεζοῦς ὄρος) սեղանակից լեռ։

Չատիր-Դագը արվեստի և գրականության մեջ 
Իվան Շմելյով  «Մեռածների արևը» (1923)
Ադամ Միցկևիչ
Նիկոլայ Բերգ «Չատիր-Դագը»

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Пещеры Чатыр-Дага
 Фотографии, описание Чатыр-Даг яйлы 
 Чатырдаг путеводитель (1975) 
 Описание маршрута Научный — Альма — Чатыр-даг