Նիկողայոս Արտավազդ

Նիկողայոս Արտավազդ (), հայկական ծագմամբ բյուզանդացի մաթեմատիկոս, Պալեոլոգիական Վերածննդի շրջանի խոշոր գիտական գործիչ։

Կենսագրություն 
Ծնվել է XIII դարի երկրորդ կեսին։ Նրա ծննդավայրը հստակ հայտնի չէ, սակայն կյանքի վաղ փուլն անցկացրել է Զմյուռնիայում։ Ն. Ադոնցը, հաշվի առնելով Նիկոլաոս-Արտավազդ կրկնակի անունը, կարծում է, որ նա հավանաբար ծնվել է Հայաստանում և ստացել Արտավազդ հայկական անունը, այնուհետև Զմյուռնիա տեղափոխվելուց հետո ընտրել է Նիկոլաոս հելլենական անունը։ Զմյուռնիայից տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ աշխատել է Կայսերական պալատում և ստացել Ռավդա մականունը։ Նրան է պատկանում Հնդկական թվաբանության վերաբերյալ Պլանուդի շարադրության հրատարակությունը՝ իր լրացումներով։ Պահպանվել են Արտավազդի երկու հեղինակային ստեղծագործություններ, որոնք գրված են հունարեն՝ նամակների տեսքով։ Իր աշխատանքներում Արտավազդն օգտվել է այբբենական համարակալումից, իսկ ռացիոնալ թվերը գրի է առել Եգիպտական ֆրակցիաների տեսքով։ Ֆրակցիաների բազմապատկումը և բաժանումը արել է այնպես, ինչպես դա արվում է այսօր, հանգեցնում է նվազագույն ընդհանուր հայտարարի, բայց արդյունքը կրկին արտահայտվում է որպես եգիպտական ֆրակցիա։ Օգտագործում է գրականության մեջ մտած «քաղաքական թվաբանություն» եզրույթը։ Շատ տեղ է հատկացնում օրացուցային հաշվարկներին, կազմում է Զատկի հաշվարկի օրացույցը Արտավազդ՝ Դիոֆանտը հիշատակող վերջին բյուզանդական գիտնական։ Նրա աշխատություններում պահպանվել են նաև բազմաթիվ մաթեմատիկական վարժություններ, որոնք հետագայում ներառվել են տարբեր խնդիրների ժողովածուների կազմում։ Արտավազդի խնդիրները կրում են առօրյա, տնտեսական բնույթ և կարևոր աղբյուր են հանդիսանում 14-րդ դարի Բյուզանդիայի տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար։

Ստեղծագործություն 
Արտավազդի առաջին նամակը, որը գրվել է 1340 թվականին, դիմել է ոմն փաստաբան Գեորգ Խաչիկին, ով նույնպես հայ էր։ Այն բացատրվում է այբբենական համակարգի հաշվարկման և մատների վրա հաշիվը մինչև 9999-ը․ ձախ ձեռքը մի կողմ, որպես տասնյակ միավոր, իսկ աջը՝ հարյուրավոր և հազարավոր։ Թվաբանական գործողությունները շարադրելիս Արտավազդը նկատում է, որ մեծ թվերի դեպքում լավ է օգտվել «հնդկական մեծ հաշվից»։ Շարադրության վերջում բերված են մեծ աղյուսակներ, որոնք մոտ են հին հունական մաթեմատիկոսների և Անանիա Շիրակացու աղյուսակներին։ Ընդհանուր առմամբ, Շիրակացու աշխատությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել Նիկոլայ Արտավազդի վրա։ 1341 թվականին գրված երկրորդ նամակն ուղղված է հեղինակի ընկերոջը Թեոդոր Չաբուխին՝ Կլազոմենից։ Ամենայն հավանականությամբ, Ֆեոդորը նույնպես հայ էր, քանի որ նրա «Չաբուխ» մականունը հայկական «Չավուշի» հելլենացված ձևն է, այստեղ հիմնականում դիտարկվել են կոտորածների գործողությունները, ինչպես նաև բերված է Հերոնի բանաձևի հիման վրա՝ քառակուսի արմատներ կորզելու մոտավոր եղանակը։Նիկոլայի գրչին են պատկանում նաև երկրաչափության մեկ աշխատանք և մի փոքր քերական տրակտատ, որը նա գրել է իր որդու՝ Պավել Արտավազդի համար։ 
Նիկոլայ Արտավազդի ձեռագրերը պահվում են Փարիզի ազգային գրադարանում։

Վաղ հրապարակումներ 
 Nicolai Artabasdae: «Ecphrasis numerorum notationis per gestis digitorum». Lutetiae (1614), 
 Tannery, Paul: «Manuel Moschopoulos et Nicolas Rhabdas». Paris (1884), 
 —, «Notice sur les deux lettres arithmétiques de Nicolas Rhabdas». Paris (1886), 
 —, «Le Vaticanus graecus MCDXI et les manuscrits de Rhabdas». Paris (1888)

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Կենսագրական
 
 Николай Артавазд Равда // «Хронос»
 Ῥαβδᾶς // Паули-Виссова, немецкая энциклопедия классической древности.

Աշխատանքներ
 Два арифметических сочинения Артавазда, написанные в форме писем; публикация НБФ 

Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում
Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով