Պարսկերենի այբուբեն

Պարսկերենի այբուբեն (), գրային համակարգ, որը գործածական է ժամանակակից պարսկերենի համար։ Մինչ այդ գոյություն ունեցած գրային համակարգերը, որոնք ստեղծվել էին հին պարսկերենի (մ.թ.ա. 6-3-րդ դարեր), պարթևերենի (մ.թ.ա. 3 - մ.թ. 3-րդ դարեր) և պահլավերենի (3-7-րդ դարեր) համար, զարգացած միջնադարում այլևս գործածական չէին։

Գրային համակարգը հիմնված է արաբերենի այբուբենի վրա, որը բացատրվում է 7-րդ դարում Սասանյան Պարսկաստանի նվաճմամբ և երկու դար տևած արաբական գերիշխանությամբ։ Երկրում տարածվեց իսլամը իր երկու՝ սուննի և շիա ճյուղերով։ Ժամանակի ընթացքում շիականությունը հիմնականում դուրս մղեց մյուս բոլոր հավատալիքները։ 9-րդ դարում առաջացան Սամանիների (819-999) և Սաֆարիների (861-1003) բուն իրանական կիսանկախ պետությունները, որոնք հիմք դրեցին արդի պարսկերենի այբուբենին։

Արաբերենի այբուբենը հարմարեցվել է պարսկերենի գրային համակարգի համար. պարսկերենի այբուբենը ներառում է արաբերենի բոլոր 28 հարֆերը, ինչպես նաև ևս չորսը՝ پ (փե), ژ (ժե), گ (գաֆ), چ (չե), ուստիև այբուբենը երբեմն կոչվում է «փաժգաչ»։ Որոշ տառեր ունեն նույնական հնչողություն։ Գրվում է աջից ձախ։ Մաթեմատիկական արտահայտությունները և թվային արժեքները նույնպես գրվում են աջից ձախ, որոնք այլ լեզուներում ընթերցվում են ձախից աջ։ Հարֆերից որոշներն ունեն չորս գրելաձև։

Գրանիշեր 
Ստորև բերված են պարսկերենի այբուբենի 32 գրանիշերը, որոնք հայտնի են որպես «հարֆեր»։ Դրանց տեսքը կարող է փոխվել կախված դիրքից. առանձին, սկզբնական (միացված է ձախ կողմում), միջին (միացվում է երկու կողմերում) եւ վերջնական (միացվում է աջ կողմում)։

Բաղաձայններ 
Հարֆերի անունները հիմնականում օգտագործվում են արաբերենից՝ պարսկերեն արտասանությամբ։

Աղյուսակից երևում է, որ միևնույն հնչյուններ արտահայտելու համար պարսկերենում կան երկու կամ ավելի հարֆեր՝
 «ս» հնչյունի համար՝ երեք հարֆ՝ 5-րդը (s̱e), 15-րդը (sin), 17-րդը (ṣâd)
 «հ» հնչյունի համար՝ երկու հարֆ՝ 8-րդը (ḥe), 31-րդը (he)
 «զ» հնչյունի համար՝ չորս հարֆ՝ 11-րդը (ẕâl), 13-րդը (ze), 18-րդը (zâd), 20-րդը (ẓâ)
 «ղ» հնչյունի համար՝ երկու հարֆ՝ 22-րդը (ġayn), 24-րդը (q̈âf)

Դրանց գոյությունը բացատրվում է Ղուրանում առկա բառերի՝ պարսկերենի բառապաշար ներմուծմամբ. արաբերենում տարահունչ հարֆերը չունեն իրենց համարժեքները պարսկերենում։ Հետևաբար, ուղղագրությունը հիմնվում է արաբերեն բառարմատների վրա, իսկ բուն պարսկական բառերում հիմնականում օգտագործվում են դրանց «առավել թեթև» տարբերակները, որոնք մոտ են հնդեվրոպական լեզուներին՝ «ս» հնչյունի համար 15-րդը (sin), «հ» հնչյունի համար՝ 31-րդը (he), «զ» հնչյունի համար՝ 13-րդը (ze), «ղ» հնչյունի համար՝ 22-րդը (ġayn): Նույնպես խիստ հազվադեպ են թաշդիդը և թանվինը։

Յոթ հարֆ (و, ژ, ز, ر, ذ, د, ا)  չեն միացվում հաջորդին, հետևաբար՝ ունենալով ընդամենը մեկ գրելաձև։ Այդպես անջատ է գրվում, օրինակ امروز էմռուզ ("այսօր") բառը։

Ձայնավորներ 
Բացի վերը նշված բաղաձայններից, պարսկերենում գործածվում են վեց ձայնավորներ՝ ա, ի, ու, քմայնային ա, է, ո։ Ընդ որում, դրանցից առաջին երեքն ունեն նույն գրավոր տեսքը, ինչ 1-ին, 30-րդ և 32-րդ կիսաձայն հարֆերը։ Եթե դրանք ձայնավոր չեն կրում, ապա կիսաձայնից վերածվում են ձայնավորի։ Ինչ վերաբերում է մյուս երեք ձայնավորներին, ապա դրանք արաբերենում առկա կարճ ա, կարճ ի և կարճ ու ձայնավորներն են՝

Թվանշաններ 
Արաբական թվանշանները նույնությամբ կրկնվում են պարսկական թվերի պարագայում, բացառությամբ երեքի՝ չորս (), հինգ () և վեց () :

Պարսկերենը ոչ արաբատառ այբուբեններով 

Հատկանշական է, որ դարերի ընթացքում արաբատառ այբուբենից զատ պարսկերեն գրելու համար օգտագործվել են նաև եբրայերեն, լատիներեն և որ ամենահետաքրքիրն է հայոց այբուբենի տառերը։ Հայոց այբուբենով գրված պարսկերեն ձեռագրեր պահվում են Մատենադարանում։

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Պարսից գրականություն
 Պարսկական գեղագրություն

Ծանոթագրություններ 

Այբուբեններ ըստ լեզվի
Պարսկերեն