Զեֆիրային գիտափորձ

Սթենֆորդյան զեֆիրային գիտափորձ, պարգևատրման հետաձգմանն ուղղված հետազոտությունների շարք։ Անցկացվել է 1960-ական թվականների վերջին և 1970-ականների սկզբին հոգեբան Ուոլտեր Միշելի ղեկավարությամբ, ով ավելի ուշ դարձավ Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր։ Այդ գիտափորձերում երեխաներին առաջարկում էին ընտրություն` որոշ ժամանակ (մոտ 15 րոպե) համբերատար սպասել և ստանալ կրկնակի քանակով քաղցրավենիք կամ անմիջապես վերցնել այն` հրաժարվելով կրկնապատկելու հնարավորությունից։ Առաջին դեպքում հետազոտողը լքում էր սենյակը, որպեսզի վերադառնար սահմանված ժամանակից հետո։ Որպես խրախուսանք՝ օգտագործվում էր զեֆիր (մրգապաստեղ), թխվածքաբլիթ կամ բրեցել։ Հետագա գիտափորձերում գիտնականները բացահայտել են, որ այն երեխաները, ովքեր կարողացել էին սպասել կրկնակի խրախուսանքին, որպես կանոն,  հետագայում ավելի բարեկեցիկ կյանքով էին ապրում։ Այդպիսի եզրակացության հանգել են՝ SAT թեստի, կրթության որակի, մարմնի զանգվածի ցուցչի  և կյանքի որակի այլ ցուցանիշների ուսումնասիրության հիման վրա։

Սկզբնական գիտափորձ 
Գիտափորձի գաղափարը ծագել է Տրինիդադ կղզում Միշելի ձեռք բերված դիտարկումների հիման վրա։ Կղզում ապրող էթնիկական տարբեր խմբերի ներկայացուցիչները իրենց հարևանների վերաբերյալ ունեին որոշակի կարծրատիպեր։ Տարբեր խմբերի ներկայացուցիչները կարծում էին, որ իրենք խիստ տարբերվում են միմյանցից այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են խենթությունը, ինքնավերահսկողությունը և ժամանակն ուրախ անցկացնելու կարողությունը։ Այդ ոչ ծավալուն (n = 53) գիտափորձն ուղղված էր՝ ուսումնասիրելու Տրինիդադի գյուղական դպրոցի 7-9 տարեկան երկու սեռերի երեխաներին (35 վեստ-հնդկական սևամորթ և Indo-Caribbeans ազգության 18 ներկայացուցիչ)։ Երեխաներին խնդրել էին հայտնել իրենց որոշման մասին. անմիջապես ստանա՞լ 1¢ արժողությամբ կոնֆետ, թե՞ մեկ շաբաթ անց՝ 10¢ արժողությամբ։ Mischel-ը հայտնեց, որ գոյություն ունեցող կարծրատիպերը չեն հաստատվել գիտափորձի արդյունքներով. ավելի կարևոր եղան այլ գործոններ։ Նկատվեցին նաև տարիքային մեծ տարբերություններ, իսկ բարձր և ցածր սոցիալ-տնտեսական մակարդակի խմբերում գիտափորձի արդյունքում էական տարբերություններ չնկատվեցին։ Մինչդեռ հոր բացակայությունը աֆրիկացիների խմբում տարածված երևույթ էր (արևելահնդկական խմբում կար այդպիսի միայն մեկ երեխա), և այդ գործոնը ունեցավ ամենամեծ ազդեցությունը. լիարժեք ընտանիքների երեխաները դրսևորում էին ցանկությունը զսպելու գերազանց կարողություն։

Սթենֆորդյան գիտափորձ 
Որպես առաջին «Զեֆիրային թեստ»՝ 1960 թվականին Սթենֆորդյան համալսարանում անցկացվել է Walter Mischel-ի և Ebbe B. Ebbesen-ի հետազոտությունը։

Նախնական հետազոտության նպատակն էր պարզել, թե երբ է զարգանում երեխաների՝ բավարարումը հետաձգելու, ցանկալին ստանալու համար սպասելու կարողությունը։ Բնօրինակ գիտափորձն անցկացվել է Սթենֆորդյան համալսարանում տեղակայված Bing Nursery School մանկապարտեզում։ Հետազոտությանը մասնակցել են 4-6 տարեկան երեխաները։ Երեխաներին տանում էին առանց շեղող գործոնների մի սենյակ, որտեղ նրանց ցանկացած հյուրասիրությունը (օրեո թխվածքաբլիթ, զեֆիր կամ ոլորաբլիթ) դրված էր լինում սեղանին։ Հետազոտողները երեխաներին թույլ էին տալիս անմիջապես ուտել քաղցրավենիքը կամ խոստանում էին կրկնապատկել խրախուսանքը, եթե նրանք կարողանային զսպել գայթակղությունը և սպասել 15 րոպե։ Mischel-ը նկատեց, որ որոշ երեխաներ ձեռքով փակում էին աչքերը կամ պտտվում էին, որպեսզի չտեսնեն քաղցրավենիքը, մյուսները ճոճում էին աթոռը կամ խաղում մազերի հետ, շոշափում զեֆիրը, իսկ ոմանք էլ հետազոտողի դուրս գալուն պես՝ անմիջապես ուտում էին այն։

Գիտափորձին մասնակցած ավելի քան 600 երեխաներից քչերն անմիջապես կերան քաղցրավենիքը։ Մեկ երրորդը կարողացավ զսպել ցանկությունը, որպեսզի ստանա կրկնակի քաղցրավենիք։ Հետաձգված հաճույքի կարևոր գործոն էր հանդիսանում հետազոտվողի տարիքը։

Սուբյեկտներ 
Հետազոտվողները Bing Nursery School մանկապարտեզ հաճախող երեխաներն էին՝ 17 տղա և 17 աղջիկ։ Հետազոտվողներից երեքի տվյալները հաշվի չեն առնվել, քանի որ նրանք չեն կարողացել հասկանալ հրահանգը։ Երեխաների տարիքը տատանվում էր 3․8 տարեկանից մինչև 5․8 տարեկանի սահմանում (միջին տարիքը կազմում էր 4․9 տարեկան)։ 8 հոգի (4 տղամարդ, 4 կին) պատահականության սկզբունքով տեղաբաշխվել է գիտափորձի 4 պայմաններից յուրաքանչյուրում, ընդ որում, յուրաքանչյուր պայմանի դեպքում յուրաքանչյուր հետազոտող թեստավորել է 2 տղայի և 2 աղջկա, որպեսզի խուսափեն հետազոտողի սեռից կախված ստացվող արդյունքներից։

Պայմաններ 
 Անմիջապես (քիչ նախընտրելի) և հետաձգված (առավել նախընտրելի) խրախուսանքները գտնվում էին երեխայի առջև և հասանելի էին տեսնելու համար  
 Երկու խրախուսանքներն էլ թաքնված էին երեխայից
 Երեխան կարող էր տեսնել միայն կրկնակի (հետաձգված) խրախուսանքը
 Երեխան կարող էր տեսնել միայն սովորական (անմիջապես տրվող) խրախուսանքը։

Հետագա ուսումնասիրություններ 
Հետագա ուսումնասիրություններում՝ տարիներ անց, Mischel-ը անսպասելի կոռելյացիաներ է հայտնաբերել զեֆիրային թեստի արդյունքների և երեխաների հետագա կենսական հաջողությունների միջև։ 1988 թվականին անցկացված առաջին ստուգող հետազոտությունը ցույց տվեց, որ «այն երեխաները, ովքեր կարողացել էին ավելի երկար զսպել խրախուսանքն ստանալու ցանկությունը, ավելի քան տասը տարի հետո իրենց ծնողների կողմից ներկայացվել են որպես առավել կոմպետենտ դեռահասներ»։

Երկրորդ ստուգող հետազոտությունը, որն անցկացվել է 1990 թվականին, ցույց տվեց, որ ցանկությունը զսպելու կարողությունն անդրադարձել է նաև SAT-թեստի արդյունքում ավելի բարձր միավորներ ձեռք բերելու վրա։

2011 թվականին անցկացվել է հետազոտության մասնակիցների (նրանք արդեն միջին տարիքի էին) գլխուղեղի տոմոգրաֆիկ հետազոտություն։ Խրախուսանքի արժանանալու ցանկությունը շատ և քիչ զսպած հետազոտվողների միջև տարբերությունները նկատվել են երկու ոլորտում․ գլխուղեղի կեղևի վերառջևի հատվածում (ավելի ակտիվ էին ցանկությունն առավել երկար զսպած մասնակիցներինը) և ցանկության համար պատասխանատու հատվածում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 
 Զեֆիրային գիտափորձը youtube-ում

Հոգեբանական գիտափորձեր
Սոցիալական գիտափորձեր
1972
Սթենֆորդի համալսարան