Լայմ (բույս)

Լայմ (), սատապազգիների ընտանիքի միամյա ցիտրուսային բույսի տեսակ, որը ծագում է Հնդկաստանից։ Լայմը գենետիկորեն նման է կիտրոնին։

Անունը ծագել է պարսկական լիմու (لیمو)  բառից։

Միջերկրածովյան շրջան մուտք է գործել մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի երկրորդ կեսին։

Բուսաբանական բնութագիր 
Այն փոքր ծառ է կամ թուփ, որն ունի 1,5-ից 5,0 մ բարձրություն։ Պսակը խիտ է, ճյուղերը ծածկված են կարճ փշերով։ Ծաղկաբույլերը պարունակում են 1-7 ծաղիկ, պտուղները փոքր են և ունեն 3,5-6 սմ տրամագիծ, ունի փափուկ միս, ձվաձև են, հյութալի և թթվաշ։ Կճեպի գույնը կարող է լինել կանաչ, դեղնականաչավուն կամ դեղին։ Լիարժեք հասունանալուց հետո կճեպը դառնում է շատ բարակ։

Պտուղների ծաղկումը և հասունացումը տեղի են ունենում ամբողջ տարվա ընթացքում։ Այդուհանդերձ, հիմնական ծաղկելու շրջանը նկատվում է անձրևոտ եղանակների սկզբին (մայիս-հունիս ամիսներին)։ Հիմնականում բերքը հավաքում են օգոստոս, սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին։ Մրգերը պահվում են 1,5-2 ամիս՝ 8-10 °C ջերմաստիճանի և 85-90% հարաբերական խոնավության պայմաններում։ Արևադարձային գոտիներում սովորաբար աճում է Մեքսիկական տեսակը։

Տարածում 
Լայմի հայրենիքը Մալակկա թերակղզին է։ Լայմի արդյունաբերական մշակույթը առաջին անգամ ծագել է XIX դարի 70-ական թվականներին Մոնտսերատ կղզու վրա։ 

Լայմի միլիոնավոր ծառեր մշակում են Հնդկաստանում, Շրի Լանկայում, Ինդոնեզիայում, Մյանմայում, Բրազիլիայում, Վենեսուելայում, Արևմտյան Աֆրիկայի երկրներում։

Միջազգային շուկա լայմ հիմնականում մատակարարում են Մեքսիկայից, Եգիպտոսից, Հնդկաստանից, Կուբայից և Անտիլյան կղզիներից։ Լայմը սովորաբար մշակվում է ծովի մակարդակից 1000 մ բարձրության վրա գտնվող արևադարձային տարածքներում։ Շատ փորձագետներ կարծում են, որ լայմը կարող է աճել աղքատ և քարքարոտ հողերում։ Սակայն, լայմը ավելի զգայուն է, քան ցիտրուսային մշակաբույսերի մեծ մասը՝ անբարենպաստ հողի և կլիմայական պայմանների նկատմամբ։ Լայմ աճեցնելու համար լավագույն հողերը թեթև ավազա-կավային հողերն են։ Լայմը լավ հարմարեցված է խոնավ արևադարձային մթնոլորտի պայմաններին, որոտեղ կիտրոնը վատ է աճում, ուստի արևադարձային լայմը հիմնական «թթու ցիտրուսն» է։

Տեսակներ և հիբրիդներ 
Կան լայմի բազմաթիվ տեսակներ՝
 Մեքսիկական (Արևմտյան Հնդկաստան). պտուղները փոքր են։ Այս տեսակը լայնորեն օգտագործվում է յուղ ձեռք բերելու համար՝ պտուղները քամելու, կամ երկար (10 - 16 ժամ) գոլորշու վրա թորման միջոցով։

Գոյություն ունեն այնպիսի հիբրիդներ, ինչպիսիք են լիմոնայմներն (լիմոն x լայմ) ու լայմկվատները (լայմ x կումկվատ) և այլն։

 Լայմի քաղցր պտուղները (Citrus × limettioides) չեն պարունակում թթուներ, շաքարի քանակը հյութում կազմում է 6%։ Այն լայնորեն կիրառվում է ժողովրդական բժշկության մեջ, մասնավորապես մալարիայի համար։
Մեծ քանակությամբ լայմի հիբրիդային տեսականու արտադրման ներուժը իր հակվածությամբ պոլիպլոիդիային գամետներ ձևավորելու շնորհիվ կարող կիտրոնի սահմանափակ քանակության օգտագործման հետևանքով կրճատել հիվանդությունների ռիսկը։

Կիրառում 
Հիմնականում օգտագործվում է թարմ ձևով, ինչպես նաև հյութի տեսքով։ Հյութն իր մեջ պարունակում է 6-8% կիտրոնաթթու։ Լավագույն տեսակների սերմերը քիչ են։ Լայմի պտուղների բույրը տարբերվում է կիտրոնի բույրից։
 
Լայմի հյութը օգտագործվում է կիտրոնաթթու արտադրելու համար։ Յուղը օգտագործվում է որպես ալկոհոլային խմիչքների արտադրության համային հավելում։

Որպես դեղարար միջոց 
Հարմար է յուղոտ մաշկի համար։ Խառնուրդներում՝ յուղոտ մաշկի դեպքում, վերահսկում է սեբումայի արտադրության քանակը, մաքրում է սև կետերից, սպիտակեցնում է մաշկը (հատկապես պարանոցը և մեջքը)։ Մեծացնում է արյան շրջանառությունը, վերականգնում վնասված մաշկը և մազանոթները, նպաստում է նոր բջիջների առաջացմանը, պակասեցնում կնճիռների քանակը։ Կարող են օգտագործվել հերպեսի, թարախապալարի, գորտնուկի բուժման համար։ Ամրացնում է բարակ մազերը և եղունգները, նպաստում դրանց աճին։

Բժշկական օգտագործում 
Հակառևմատիկ, հակասեպտիկ, հակավիրուսային, բակտերիոցիդային, կենդանեցնող, վերականգնող լայմի հատկությունները լայնորեն օգտագործվում են բժշկության մեջ։ Հանգստացնում է ուժեղ և հաճախակի սրտի զարկերը։ Դրական ազդեցություն ունի ստամոքսի վրա։ Վերացնում է սթրեսի հետևանքով առաջացած աղիների բորբոքումները։

Հաճախ օգտագործվում է կիտրոնի փոխարեն, քանի որ լայմն ունի նման հատկություններ։ Կիրառվում է տենդի, վարակիչ հիվանդությունների, կոկորդի ցավի, մրսածության և այլնի ժամանակ։

Ազգակից տեսակներ 
 Քաղցր լայմ։ Դրա պտուղները նման են կիտրոնի, խոշոր են (6-8 սմ տրամագծով), ունեն բարակ (1.5 մմ) ու հարթ կճեպ։

Գրականություն 
 Watson, A. M. Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700—1100. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1983.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Լայմ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
 սպագետի ավոկադոյով, լոլիկով և լայմով 

Բույսեր այբբենական կարգով
Մրգեր
Պտղատու ծառեր
Ցիտրուսային մշակաբույսեր