Դիասպորոլոգիա

Դիասպորոլոգիա կամ կարպոէկոլոգիա, բուսաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է դիասպորների տարածման օրինաչափությունները։

Դիասպոր 
 

Դիասպորը ( ՝ ցրում եմ, տարածում եմ)  կամ պրոպագուլը (լատիներեն՝ propago՝ տարածում եմ) բույսի մարմնի մաս է , որը կարող է բնականոն ճանապարհով տարանջատվել նրանից և ծառայել բազմացմանը։

Տարբերում են․
 վեգետատիվ դիասպորներ՝ պալարներ, պալարասոխուկներ, սոխուկներ և այլն
 գեներատիվ դիասպորներ՝  սերմնավոր բույսերի սերմեր և պտուղներ,սպորավոր բույսերի սպորներ։

Կարպոլոգիա 

Երբեմն կարպոէկոլոգիան հասկանում են ավելի նեղ իմաստով, որպես կարպոէկոլոգիայի բաժին (գիտություն պտուղների և սերմերի մասին), որն ուսումնասիրում է պտուղների և սերմերի տարածմաան օրինաչափությունները։

Դիասպորների տարածման եղանակները  

Դիասպորների տարածման եղանակների բազմազանությունը կարող է տարանջատված լինել երկու մեծ խմբերում՝արտաքին միջավայրի գործոնների օգտագործմամբ և առանց դրա (այդ եղանակները համապատասխանաբար կոչվում են ալոքորիա և ավտոքորիա)։
Իսկ արտաքին գործոնները կարելի է բաժանել բիոտիկ՝ կենսածին (այսինքն այլ օրգանիզմների կենսագործունեության հետ կապված) և աբիոտիկ՝ ոչ կենսածին։
Այս եղանակներից շատերի համար գոյություն ունեն հատուկ եզրույթներ, որոնք ավարտվում են «քորիա» վերջավորությամբ (  (choreo) ՝ «առաջ եմ ընթանում», «տարածվում եմ»)։

Հատուկ անվանումների ցանկ։
 ավտոքորիա ( «ինքնա» և «քորիա» բառերից) — դիասպորների տարածում առանց որևիցե միջնորդի,
ավտոմեխանաքորիա (  «ինքնա»,  « գործիք» և )[[#-քորիա|]] — սերմերի տարածում դրանց բացվող պտուղների ցրելու արդյունքում (մյուս անվանումը՝ մեխանաքորիա), ինքնամեխանաքորիան բնորոշ է օրինակ, ալստրոմերիային ()մեխանոքորիա ( «գործիք» և քորիա) — սերմերի տարածում դրանց բացվող պտուղների ցրելու արդյունքում(մյուս անվանումը՝ ավտոմեխանոխորիա) ( «ծանրություն» և քորիա) — սերմերի թափումը սեփական  զանգվածի ազդեցությունից,  ալոքորիա ( «ուրիշ» և քորիա) — դիասպորների տարածում արտաքին գործոնների, օրինակ՝ մարդու, կենդանիների, քամու կամ ջրի օգնությամբ։անեմոքորիա ( «քամի» և քորիա) — դիասպորների տարածում քամու միջոցով։ անեմոաէրոքորիա ( «քամի»,  «օդ» և քորիա), որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են օդով։անեմոգեոքորիա ( «քամի»,  «երկիր» և -քորիա)-անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են քամու օգնությամբ՝ հողի մակերևույթով, օրինակ՝ ցմախի (սապնարմատ) մոտ անեմոհիդրոքորիա ( «քամի»,  «ջուր» և քորիա) — անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են տեղաշարժվելով ջրի մակերևույթով՝ քամու օգնությամբ, օրինակ՝ բոշխի դեպքում։ անեմոխինոքորիա ( «քամի»,  «ձյուն» և քորիա) անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են ձյունածածկի մակերևույթով՝ քամու օգնությամբ, օրինակ՝ բոշխը։  անթրոպոքորիա ( «մարդ» և քորիա) — դիասպորների տարածում, որը կատարվում է մարդու գործունեության հետևանքով։  չկանխատեսված անթրոպոքորիա կամ  պատահական անթրոպոքորիա, անթրոպոքորիայի տարատեսակ՝դիասպորների տարածում,որն հանդիսանում է մարդու գործունեության կողմնակի հետևանք։ագեստոքորիա, դիասպորների տարածում փոխադրամիջոցներով։ սպեյրոքորիա մոլախոտերի դիասպորների չկանխատեսված տարածում, որը կատարվում է սերմացու նյութի մոլախոտերով աղտոտելու ճանապարհով։ էրգազիոքորիա ( «գործուն»  քորիա) մոլախոտերի դիասպորների չկանխատեսված տարածում գյուղատնտեսական գործիքների միջոցով։կանխատեսված անթրոպոքորիա դիասպորների մարդու կողմից կանխատեսված տարածում։ բալիստոքորա (от  «նետում եմ» և քորիա)  սերմերի տարածում դրանք որոշակի գործոնների կողմից (քամու, կենդանիների) ճոճելով ցրելու  ճանապարհով, օրինակ, բալիստոքորիան հատուկ է զանգակածաղիկայինների  ընտանիքի ներկայացուցիչներին։հիդրոքորիա ( «ջուր» ևքորիա) դիասպորների տարածում ջրի (ջրային հոսանքների) օգնությամբ։զոոքորիա ( «կենդանի» և քորիա) դիասպորների տարածում կենդանիների օգնությամբ։էնդոզոոքորիա ( «ներսում»,  «կենդանի» և քորիա) զոոքորիայի տարատեսակ է, երբ կենդանիներն ուտում են ամբողջական պտուղներ, և դրանց մեջ գտնվող սերմերն անցնելով կենդանիների մարսողական համակարգով, հայտնվում են արտաքին միջավայրում՝ արտաթորանքների հետ միասին, ենթադրվում է, որ զոոքորիայի այս տարատեսակը հանդիսանում է ամենահնագույնը։էպիզոոքորիա ( տվյալ դեպքում՝ «հետո», նկատի ունենալով «ինչ որ մեկին, կամ ինչ որ բանին հետևելը»,  «կենդանի» և քորիա)  զոոքորիայի տարատեսակ է, որի դեպքում պտուղները և սերմերը տարածվում են կենդանիների միջոցով՝ հատուկ հարմարանքներով (խոզաններ, փշեր, կեռիկներ) ամրանալով վերջինների մարմնիններին կամ էլ սոսնձվելով նրանց։էրիոքորիա ( — «բուրդ» և քորիա) զոոքորիայի տարատեսակ է, երբ պտուղներն ու սերմերը տարածվում են կենդանիների բրդին ամրացած։սինզոոքորիա ( — «միասին»,  «կենդանի» և քորիա բառերից) զոոքորիայի տարատեսակ է, որի դեպքում պտուղներն ու սերմերը տարածվում են կենդանիների օգնությամբ՝ նրանց բների  շինանյութերի հետ միասին, կամ էլ տեղակայվելով թաքստոցներում՝ որպես սննդի պաշար։  զաուրոքորիա ( — «մողես» և քորիա բառերից) սողունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ է, օրինակ՝ Գալապագոսյան կղզիներում մի շարք կակտուսների պտուղներ տարածվում են կրիաների միջոցով։իխտիոքորիա ( — «ձուկ» և-քորիա) ձկների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ․ նման եղանակը բնորոշ է,  օրինակ, մուսկուսային ադոքսին ։ Պտուղների հասունացման պահին ցողունը թուլանում է և թեքվում, և քանի որ այդ բույսն աճում է ջրամբարի կողքին, պտուղները հայտնվում են ջրի մակերևույթին։էնտոմոքորիա ( — «միջատ»  և քորիա) միջատների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։  միմեկոքորիա (  — «մրջյուն» և քորիա)  մրջյունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ, որն էնտոմոքորիայի  տարատեսակ է, սովորաբար մրջյունների միջոցով տարածվող բույսերի սերմերն ունենում են արիլոիդներ՝ սերմնային հավելումներ, որոնցով սնվում են մրջյունները, միմեկոքորիան բնորոշ է մանուշակներին (), ռաֆլեզիաներին և այլնին։Օրնիտոքորիա ( — «թռչուն» և -քորիա) թռչունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։  դիպլոքորիա' ( «կրկնակի» և քորիա'' բառերից) միաժամանակ կամ հաջորդաբար գործող արտաքին միջավայրի մի քանի գործոնների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։

Տես նաև 
 Բույսերի բազմացում

Գրականություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 Fruit and seed dispersal на сайте CAS (The Council for the Advancement of Standards in Higher Education): набор фотографий с пояснениями  Проверено 9 апреля 2009 г.

Բուսաբանություն
Բուսաբանության բաժիններ