Արցախի մշակույթ

Արցախի մշակույթը (նախկինում՝ Լեռնային Ղարաբաղ) ընդգրկում է պատմականորեն Լեռնային Ղարաբաղի և Հարավային Կովկասի հետ կապված նյութական և ոչ նյութական արվեստի գործեր, որոնց մեծ մասը վերահսկվում է Արցախի Հանրապետության կողմից։ Դրանք ներառում են կրոնական և քաղաքացիական հուշարձաններ, հուշարձաններ և պաշտպանական կառույցներ արվեստի տարբեր ճյուղերում։

Ընդհանուր տեղեկություն 

Լեռնային Ղարաբաղը և հարակից տարածքները, որոնք պատկանում են պատմական Արցախին (որոնցից որոշ հատվածներ 1992-1994թթ. ընկած ժամանակահատվածում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վերահսկողության տակ էին), կոչվել են հայկական ճարտարապետության գանձարան բաց երկնքի տակ։ Ընդհանուր առմամբ, Լեռնային Ղարաբաղում կան մի քանի հազար ճարտարապետական հուշարձաններ և պատմական հուշարձաններ։ Բացի եկեղեցական կառույցներից, այս թվի մեջ են մտնում նաև քաղաքացիական ճարտարապետության նմուշներ, հին ամրոցներ և բերդեր, ինչպես նաև` բազմաթիվ խաչքարեր։

Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված արվեստն ու ճարտարապետությունն անցել են զարգացման այն նույն հիմնական փուլերով, ինչպես Հայաստանում։ Արվեստի ճյուղերն սկսել են զարգանալ նախաքրիստոնեական շրջանում, անցնելով չորրորդ դարում քրիստոնեության ընդունմամբ և միջնադարյան ծաղկուն շրջանի միջով։

Միջնադարյան շրջանում Արցախում հիմնականում զարգացած է եղել եկեղեցական ճարտարապետությունը՝ եկեղեցիներ, տաճարներ, մատուռներ և վանքեր։ Այդ ժամանակաշրջանում արվեստի մյուս ճյուղերը, այդ թվում՝ ձեռագրեր և խաչքարեր, ինչպես նաև` որմնանկարներ, նվիրված Արցախի Հանրապետությանը և Հայ առաքելական եկեղեցուն։

Լեռնային Ղարաբաղի ճարտարապետական շինությունները կառուցված են նույն սկզբունքով և տեխնիկայով, ինչպես՝ Հայաստանում։ Հիմնական շինանյութը ակնեղենն է, այնուհետև դրանք ծածկվում են հրաբխային տուֆի սալիկներով։

Քաղաքներում և վանքերում գտնվող եկեղեցիների արտաքին շերտը ավելի խիտ դասավորված տուֆով է կառուցված։ Գանձասարի և Դադիվանքի եկեղեցիները դրա վառ ապացույցն են։ Մարզերում, ավելի համեստ եկեղեցիների համար ավելի նոսր է շարված` տալով եկեղեցուն հասարակ տեսք։ Ինչպես պատմական Արցախում և Հայաստանում, այնպես էլ Լեռնային Ղարաբաղում եկեղեցիներն իրենց անվան մեջ ունեն «վանք» բառը, օրինակ՝ Դադիվանք, Գտչավանք, Խունիսավանք, Խադավանք, Խաթրավանք, Երից Մանկանց վանք և այլն։ Վանքերը հաճախ տեղակայված են «վանք» անունը գրող բնակավայրերում՝ Դադիվանք, Գանձասարի վանք և Սպիտակ Խաչի վանք։ Ամրոցների անունները կազմված են բերդ բառով, օրինակ՝ Ջրաբերդ, Հանդաբերդ, Մայրաբերդ, Խոխանաբերդ և այլն։

Ինչպես պատմական Արցախում և Հայաստանում, այնպես էլ Լեռնային Ղարաբաղում եկեղեցիների անունները ընդգրում են «վանք» բառը։ Օրինակ՝ Դադիվանք, Գտչավանք, Խունիսավանք, Խադավանք, Խաթրավանք, Երից Մանկաց վանք և այլն։

Լեռնային Ղարաբաղի վանքերի անունները, ինչպես պատմական Արցախում և Հայաստանում, ընդգրկում են «վանք» բառըՕրինակ՝ Դադիվանք, Գտչավանք, Խունիսավանք, Խաթրավանք, Երից Մանկանց վանք և այլն։ Վանքերը հաճախ տեղակայված են «վանք» անունը կրող բնակավայրերում, օրինակ՝ Դադիվանք, Գանձասարի վանք և Սպիտակ Խաչ վանք։ ԼՂՀ-ում ամրոցները իրենց անվան մեջ պարունակում են «բերդ» բառը, օրինակ՝ Ջրաբերդ, Հանդաբերդ, Մայրաբերդ, Խոխանաբերդ և այլն։

Նախաքրիստոնեական շրջանի պատմական հուշարձաններ 
Արցախի ամենահին հուշարձանները վերաբերում են նախաքրիստոնեական դարաշրջանից, երբ բազմաստվածությունը ամենատարածված կրոնն էր համարվում։ Այդ ժամանակաշրջանում արվեստի ճյուղերից առավել հայտնի էր խոշոր մարդածին քարե կուռքերի պատրաստումը, որոնք հայտնաբերվել են Ջրաբերդում և Խաչենում Երկաթյա դարաշրջանում։

Արցախի հյուսիսարևելյան ծայրամասերում և դեպի արևելք, այսպես կոչված, սահմանակարներ են (սահմանաքար, նշանակում է «սահմանային քարեր»)։ Սկզբում նրանք հայտնվել են Հայաստանում (190-39 թթ.) Արտաշեսյան (Արթիկադ) թագավորական դինաստիայի ժամանակաշրջանում, երբ քարերն օգտագործվել են արձանագրությունների համար` սահմանելու թագավորության սահմանները։ Արցախում սահմանները նշելու ավանդույթը ընդունված էր միջնադարում։ Նման միջնադարյան նշանավոր սահմանաքարերից ամենամեծը գտնվում է Մարտակերտի շրջանում Մատաղիսի (Մատաղես) մոտ։ Քարի վրա արձանագրությունը հայտարարում է. «Այստեղ ավարտվում է Սյունիքի մարզը»։

Արցախում և նրա շրջակայքում վանքեր, եկեղեցիներ եւ մատուռներ 

Միջնադարում Արցախը և Ուտիքի ու Փայտակարանի նահանգները, որոնք հայտնի էին որպես Հայաստանի արևելյան նահանգներ, դառնում էին միսիոներական թիրախային կենտրոններ առաջավոր կրոնական առաջնորդների գործունեության համար։ Նրանցից առավել հայտնի են Գրիգոր Լուսավորիչը (257-331), ով Հայաստանի առաջին կաթողիկոսն է և Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցը (361-440), ով ստեղծել է Հայոց այբուբենը։
Մի շարք քրիստոնեական հուշարձաններ, որոնք նույնացվում են հայոց պատմության այդ կարևոր դարաշրջանի հետ, պատկանում են քրիստոնեական երկրպագության ամենահին վայրերին։ Դրանց թվում են Ամարասի վանք, որը, ըստ այնպիսի հնագույն հեղինակների, ինչպիսին է հայոց պատմության նախահայր Մովսես Խորենացին (մոտ 410-490), հիմնադրվել է IV դարում` Սբ. Գրիգոր Լուսավորչի կողմից։ Վանքի ամենահին մասը Սուրբ Գրիգորիսին նվիրված սրբավայրն է։ Սուրբ Գրիգորիսի դամբարանը հանդիսանում է քանդակված գերեզմանատուն, որը ծածկված է երկու կողային գավիթներով։ Ամարասը Հայ Առաքելական եկեղեցու ակտիվ վանք է։

Արցախում և Սյունիքի և Ուտիքի հարևան գավառներում ճամփորդելիս 410 թվականին Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցը Ամարասում հիմնել է դպրոց, որտեղ 405-ին հայտնաբերել էր հայկական ձեռագիր ։

Մինչև 440 թվականը, 35 տարիների ընթացքում Մաշտոցը հավաքագրել է վանականների թիմեր, թարգմանել նոր այբուբենով հին աշխարհի գիտական և գրական գլուգործոցներ։ Թարգմանությունները հիմնականում կատարել է Ամարասի վանքում։
Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի ճանապարհորդությունը դեպի Արցախ և Ուտիք նկարագրված է հայ պատմաբան Մովսես Կաղանկատվացիի «Պատմություն Աղվանից» գրքում, որը գրվել է յոթերորդ դարում։

Մեկ այլ տաճար, որի պատմությունը վերաբերում է Սբ. Մեսրոպ Մաշտոցի առաքելությանը, Քարհատ գյուղի մոտ գտնվող Թարգմանչաց վանքն է (ներկայումս` Դաշկեսան, Ադրբեջան, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հյուսիս)։ Թարգմանչած նշանակում է «Սուրբ թարգմանիչներ», որը վերաբերում է Մեսրոպ Մաշտոցին և Սահակ Պարթևին (հայոց կաթողիկոս 387-436թթ․), վերջինս հովանավորել է Մաշտոցի գիտական և կրթական արշավախումբը։ Ինչպես նշում է Մաշտոցի աշակերտ Կորյունն իր «Վարք Մաշտոցի» գրքում, Սահակ Պարթևը, օգտագործելով Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը, Աստվածաշունչն արաբերենից թարգմանում է հայերեն 411 թվականին։ 989-ին վերակառուցված վանքի գլխավոր եկեղեցին բաղկացած է մեկ քարանձավային սենյակից, երկու փոքր սենյակներով արևելյան կողմում գտնվող աբսիդով։
Սուրբ Գևորգը բազիլիկը, որ գտնվում է Քաշաթաղի շրջանի Ծիծեռնավանքի մոտ, ոչ միայն կարևոր կրոնական վայր է, այլև բազիլիկ շինության լավագույն պահպանված օրինակ է։ Այն բավականին լավ պահպանված կառույց է, կառուցվել է հավանաբար հինգերորդ կամ վեցերորդ դարերում։ Սուրբ Գևորգը գտնվում է Լաչինի միջանցքից ոչ հեռու։ «Ծիծեռնավանք» բառը ծագում է «ծիծեռ» բառից, որը հին հայերենով նշանակում է «փոքր մատ»։ Նախկինում վանքը հիշատակվել է 13-րդ դարի պատմաբան Ստեփանոս Օրբելյանի, ինչպես նաև` Թովմա Վանանդեցու կողմից։ Ծիծեռնավանքը վերանորոգվել է և դարձել Սուրբ Գևորգի օրվա ամեն տարի կազմակերպված աշնանային փառատոնների վայր։ Ծիծեռնավանքը Հայ Առաքելական եկեղեցու ակտիվ վանք է։

Եկեղեցիները, որոնք կառուցված են գեղատեսիլ ճառագայթաձև կամ խաչաձև հատակագծով, մեծ տարածում են ունեցել յոթերորդ դարում Հայաստանում, և առավել ևս` Արցախում։ Օրինակ՝ Վանքասարի մատուռը, որի գմբեթը և թմբուկը գտնվում են խաչաձև հատակագծի կենտրոնական հատվածում։ Մատուռը գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի արևելյան շրջանում և հիմնվել է վաղ միջնադարյան Առանշիկ տոհմի նշանավոր Վեհափառ Վաչագան II-ի կողմից։ Մեկ այլ օրինակ է Օխտը Տռնէ եկեղեցին Մոխրենես գյուղում, որը կառուցվել է հինգերորդ դարից մինչև յոթերորդ դարերը։ Դրա պատերը կոպտորեն կտրված են և կախված են չորս փոքր անկյունագծային անկյուններով քառամիջուկների ներսը։ Քիչ հայտնի է Սուրբ Փրկիչ մատուռը, որը գտնվում է Մարտակերտի շրջանում։

Արցախի եկեղեցիների նախագծերը երբեմն տարբերվում էին Հայաստանի ճարտարապետական նախագծերից։ Դիտարկումները ենթադրում են, որ յոթերորդ դարի ընթացքում Հայաստանի այլ շրջաններում հաճախակի տարածվող հատակագծեր Արցախում չեն հայտնաբերվել։ Դրանք ներառում են պալատը, որը գմբեթավոր է, որը ամրացվում է փայտե բռնակներով (օրինակ՝ Արագածոտնի մարզի Արուզի տաճարը), խաչաձև ծրագիր, չորս անկյունային սյուների վրա (օրինակ, Էջմիածնի Սբ. Գայանե եկեղեցին) և ուղղանկյունի չորս սենյակ ունեցող ճառագայթման տեսակը (օրինակ, Էջմիածնի Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցի)։

Տարածաշրջանի մեկ այլ առանձնահատկությունն այն է, որ արցախյան հուշարձաններից մի քանիսը ծագում է հետխորհրդային շրջանից կամ հայկական թագավորությունների աճից (իններորդից մինչև տասնմեկերորդ դարեր), ինչը Հայաստանի մյուս մարզերում շատ արդյունավետ գեղարվեստական դարաշրջան էր։ Այդ կառույցները, որոնք կարող են վերագրվել այդ ժամանակահատվածը, մատուռներ են գմբեթի հետ խաչաձև նախագծով, ինչպիսիք են Քաշաթաղի շրջակայքում գտնվող Վարաշոմը, Գետաբաքսի, այժմ՝ Գեդաբեյի շրջանի Խունիսավանքը, ինչպես նաև եկեղեցիները՝ միակ ջրաղացով, ինչպես օրինակ, Փարիսոս եկեղեցին։

Դա տեղի է ունեցել հետխորհրդային շրջանում սելջուկների արշավանքի ժամանակ (12-13-րդ դարեր), երբ Արցախի ճարտարապետությունը աճում էր։ Այդ ժամանակ վանքերը ծառայում էիր որպես գիտական և արվեստի կենտրոններ։ Վանքերում պահպանվում էին ձեռագրեր։

Այս ժամանակահատվածում մի քանի վանական եկեղեցիներն ընդունեցին ամբողջ Հայաստանում լայնորեն օգտագործված մոդելը՝ երկու կամ չորս անկյունային պալատներով գրված խաչաձև պլանով գմբեթավոր մի տաճար։ Օրինակ՝ Արցախի ամենամեծ վանական համալիրը՝ Դադիվանքը (1214-1237), Գանձասարը (1216-1238) և Գտչավանքը (1241-1246)։ Գանձասարի և Գտիչավանքի վանքերի դեպքում գմբեթի կոնը հովանավոր է, գեղատեսիլ դիզայն, որը ի սկզբանե մշակվել է Հայաստանի նախկին մայրաքաղաք Անիի ճարտարապետների կողմից, տասներորդ դարում և հետագայում տարածվել է այլ շրջանների վրամ այդ թվում նաև Արցախի վրա։

Ինչպես բոլոր հայկական վանքերը, Արցախի բնակիչները բացահայտում են շենքերի դասավորության մեծ երկրաչափական խստությունը։ Այս առումով, ուշագրավ մի դեպք է, որ 13-րդ դարում կառուցված Դադիվանքը Արցախի ամենախոշոր վանական համալիրն է։ Դադիվանքը բավականին լավ պահպանված էր, կասկած չտալով, որ այն ամբողջ Կովկասում ամենալարված վանքերից էր։ Կենտրոնում գտնվող Սուրբ Աստվածածին տաճարի հետ Դադիվանքն ունի մոտավորապես քսան տարբեր կառույցներ, որոնք բաժանված են չորս խմբերի՝ եկեղեցական, բնակելի, պաշտպանական և օժանդակ : Դադիվանքը Հայ Առաքելական եկեղեցու ակտիվ վանք է։

13-րդ դարի հայկական վանական ճարտարապետության ակնառու բնութագիրը գավիթն է, որը կոչվում է նաև ժամատուն։ Գավիթները հատուկ քառակուսի սրահներ են, որոնք սովորաբար կապված են եկեղեցիների արևմտյան մուտքի հետ։ Նրանք մեծ տարածում գտան խոշոր վանական համալիրներում, որտեղ նրանք ծառայում էին որպես նարթեք, հավաքովի սենյակների և դասախոսությունների, ինչպես նաև ուխտավորների ընդունման համար։ Ոմանք հայտնվում են որպես բաց հուշարձաններ, որոնք բաց են դեպի հարավ (օրինակ, Մետզ Արրանի վանքի տարածքում, Մեծարյան Վանք)։ Մյուսներն ունեն սյուներից (Գտչավանք վանք) ասիմետրիկ տաղավար սենյակ կամ առանձնանում է քառանկյուն սենյակ՝ չորս կենտրոնական սյուներով, որոնք պաշտպանում են բրգաձև գմբեթին (Դադիվանք վանքը)։ Գավիթի այլ տեսակի մեջ պահոցը աջակցում է մի զույգ խաչքարերի՝ Հոռեկավանք և Բռի Եղցե վանքերը։

Արցախի ամենահայտնի գավիթը Գանձասարի վանական համալիրի մի մասն է։ Այն կառուցվել է 1261 թվականին և առանձնանում է իր չափերով և բարձրորակ վարպետությամբ։ Գանձասարի կառուցվածքը համապատասխանում է Հաղպատի և Մշկավանքի վանքերին, որոնք գտնվում են Հայաստանի տարածքում։ Առաստաղի կենտրոնում գմբեթը լուսավորվում է կենտրոնական պատուհանով, որը զարդարված է նույն գեղարվեստական զարդերով, ինչպես Գեղարդում և Հառիճավանքում, որոնք գտնվում են Հայաստանում և կառուցվել են 11-րդ դարի սկզբում։ 
Գանձասարի վանքը եղել է Խաչենի հոգևոր կենտրոնը միջնադարյան Արցախում ամենամեծ և հզոր իշխանությունը՝ Աղվանքի Կաթողիկոսության շնորհիվ։ Աղվանքի Կաթողիկոսը Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու տարածքային ստորաբաժանումներից մեկն էր։

Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի Գանձասարի վանքը բոլոր ժամանակների ամենահայտնի վանական համալիրն է։ Զարմանալի չէ, Գանձասարը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում թիվ մեկ զբոսաշրջային գրավչությունն է։ Վանքի զարդաքանդակներում ներառված են տարրեր, որոնք առկա են Հայաստանում գտնվող եկեղեցիների զարդաքանդակներում։ Օրինակ՝ թմբուկի պես գմբեթը կարող ենք նկատել Հառիճավանքում (կառուցվել է մոտ 1201 թվականին), գագաթին մեծ խաչ նկատվում է Կեչառիսի վանական համալիրում (կառուցվել է մոտ 1214 թվականին) և Հովհաննավանքում (1216-1250թթ)։ Գանձասարը Հայ Առաքելական եկեղեցու ակտիվ վանք է։

Գանձասարը և Դադիվանքը հայտնի են նաև իրենց գմբեթների և պատերի զարդարման համար։ Վանա լճի Վանք գյուղի Սբ. Խաչ եկեղեցիից հետո Գանձասարը պարունակում է քանդակված դեկորների ամենամեծ քանակն ըստ Հայաստանի այլ ճարտարապետական կառույցների։ Գանձասարի քանդակների ամենահայտնի մասը Ադամն ու Եվան, Հիսուս Քրիստոսը, Առյուծը (Վախթանգյան իշխանների խորհրդանիշը), որոնք կառուցվել են թե՛ Գանձասարում, թե՛ Դադիվանքում, և թե՛  Եկեղեցվարդեններում, յուրաքանչյուրը իր ձեռքերում պահում է մանրանկարչություն։ Դադիվանքի ամենակարևորը խորաքանդակը պատկերում է վանքի հովանավորներին, որոնք պատկերները նման են Հաղպատի, Կեչառիսի և Հառիճավանքին պատերին։

Չնայած այս ժամանակահատվածում Արցախի ուշադրությունը կենտրոնացած էր ավելի բարդ կառուցվածքներով եկեղեցիների վրա, միակ ջրաղացքով եկեղեցիները շարունակում էին կառուցվել մեծ թվով։ Օրինակ՝ Սբ. Եղիշե Առաքյալի վանքը, որը նաև հայտնի է որպես Ջրվեժի վանք, որը Ջրաբերդի պատմական շրջանում հյուսիսից հարավ դեպի հարավ ութ մատուռներ։ Այս մատուռներից մեկը հայերի համար կարևոր նշանակություն ունեցող վայր է, քանի որ այն հանդիսանում է որպես հուղարկավորություն Արցախի 5-րդ դարի միապետ թագավոր Վաչագանի II թագավոր Արոնշախիքի համար։ Նաև հայտնի է որպես Վաչագանի հոգին քրիստոնեական հավատքի նվիրման և տարածաշրջանում մեծ թվով եկեղեցիների կառուցման գործում աջակցելու համար, Վաչագան թագավորը էպիկական գործիչ է, որի գործերը անմահացվում են Արցախի լեգենդներից և հեքիաթներից շատերում։ Նրանցից ամենահայտնիը պատմում է, թե ինչպես Վաչագանը սիրահարվեց գեղեցիկ և խելացի Անահիտին, որն օգնեց երիտասարդ թագավորին հաղթել հեթանոսական զավթիչներին։

Դրանից հետո 14-16-րդ դարերի ընթացքում, ճարտարապետությունը նոր թափ առավ։ Շինության բազմաթիվ եկեղեցիներ են կառուցվել, վերանորոգվել և ընդարձակվել են այնպիսի վանքեր, որոնք ծառայում էին որպես հոգևոր, մշակութային և գիտական կյանքի ամրոցներ։ Դրանցից ամենահիշատակն է Երից Մանկանց վանքը («Երեք մանկան վանքը», «Երից Մանցք վանք»), որը կառուցվել է 1691 թ. Ջրաբերդի շրջանում։ Վանքը հիմնադրել է Մելիք-Իսրայելյանի ֆեոդալական ընտանիքը, Ջրաբերդի լորդները, ակնհայտ նպատակ ունենալով մրցակցել Մայր Աթոռ Գանձասարի և նրա ժառանգական հովանավորներին `Հասան-Ջալալյաններին, Խաչենին։

19-րդ դարի Արցախի ճարտարապետությունը առանձնանում է նորարարության միաձուլմամբ և անցյալի մեծ ազգային հուշարձանների ավանդույթներով։ Օրինակ՝ Սբ. Փրկչի տաճարը, որը հայտնի է որպես Ղազանչեցոց (1868-1888), քանի որ այն կառուցվել է Շուշիի պատմական Ղազանչեցոց  թաղամասում։ Այն կանգնած է Ղարաբաղի հովանու նախկին մայրաքաղաք Շուշիում և երբևէ կառուցված ամենամեծ հայկական եկեղեցիներից է։ Եկեղեցու ճարտարապետական ձևերը ազդել են Հայաստանի մայրաքաղաքի արևմտյան մասում գտնվող Հայ Առաքելական եկեղեցու կենտրոնի (4-9-րդ դարեր), Էջմիածնի հինավուրց տաճարի նախագծերի վրա։ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո տաճարը վերանորոգվել է և ներկայումս գործում է որպես Հայ Առաքելական եկեղեցու պաշտամունքի տուն։

Սուրբ Փրկչի տաճարից բացի, Շուշին հյուրընկալեց Սուրբ Վարդերի Էրմիտաժին (Կուսանաց Անապատ, 1816 թվական ) և երեք այլ հայկական եկեղեցիների՝ Սուրբ Փրկիչ «Մեղրեցոց» (Սուրբ Հովհաննես, 1838) «Կանաչ Ժամ» (Սուրբ Հովհաննես 1847 թվական) և Սուրբ Փրկիչ «Ագուլեցոց» (Ագուլեցոց Սբ. Ամենափրկիչ, 1882 թվական)։

Տասնիններորդ դարում նույնպես հայտնվում են իսլամական մշակույթի մի քանի հուշարձաններ։ Նրանք կապված են ղարաբաղյան հեթանոսության, Ղարաբաղում կարճատև, մուսուլմանական տիրապետված հեթանոսության (1750-1805 թվականներ) առաջացման հետ։ Շուշի քաղաքում երեք տասնյոթերորդ դարի մզկիթներ են կառուցվել, որոնք երկու ռուս ուղղափառ եկեղեցիների հետ միասին միակ ոչ հայկական ճարտարապետական հուշարձանները են, որոնք հայտնաբերվել են նախկին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը և այսօրվա Արցախը։

Քաղաքացիական ճարտարապետության հուշարձաններ 

17-18-րդ դարերում հայ մելիքների նշանակալի են Մելք-Բեգլարյան ընտանիքը Գյուլիստանում (Շահումյանի շրջան), Մելք-Ավանյան ընտանիքի ապարանքը Տողում (Հադրութի շրջան), Մելք-Մնացականյանի ընտանիքը Գետաշենում, Մելիք-Հայկազյան ընտանիքի ապարանքը Քաշաթաղում (Քաշաթաղ-Լաչին շրջանում), Մելք-Դոլուխանյանի ընտանիքը Թուխնակալում (Ստեփանակերտի մոտ) և վերջապես Շուշիի Շանհայ ապարանքը։ Ժամանակակից դարաշրջաններից առաջ անցյալի պալատները հավասարապես չեն, եթե ոչ ավելի տպավորիչ։ Պահպանվածների թվում են Դոպիայի իշխանավորների պալատը, Ցարորի լեռները, Ակնաբերդի մոտ (Մարտակերտ շրջանում)։

Արցախի միջնադարյան հյուրանոցները «իջևանատուն», կազմում են քաղաքացիական կառույցների առանձին կատեգորիա։ Դրանցից լավագույն պահված օրինակն է հայտնաբերվել Հադրութի մոտ։

1920 թվականի Շուշիի ջարդերից առաջ քաղաքացիական ճարտարապետության հիմնասյունը Շուշին էր։ Ավելի վաղ, 19-րդ դարում Շուշին դարձավ Կովկասի ամենամեծ քաղաքներից մեկը, հյուրընկալելով՝ 42000 մարդ։

Շուշիի ճարտարապետությունը ունի ուրույն ոճ և ոգի։ Հատուկ ոճով սինթեզված շինությունները առկա են նաև Արցախի գյուղական բնակավայրերում (հատկապես Դիզակի հարավային շրջանում) և եվրոպական նեո-կլասիցիստական ճարտարապետության տարրեր։ Շուշիի բնակելի տան վառ օրինակ է Ավանեսյանց ընտանիքի տունը (19-րդ). Շուշիի վարչական շենքերի ցանկում են՝ Թագավորական քոլեջը (1875), ԵՊՃՀ-ն (1838), Տեխնիկական դպրոցը (1881), Երևանի քաղաքապետարանի ամառային և ձմեռային ակումբները (1896 և 1901), Ջհարյանի հիվանդանոցը (1900), Խանդամիրյան թատրոնը (1891), Սուրբ Կույսի իգական քոլեջը և Մարիամ Ղուկասյանի անվան ազնվական դպրոցը (1894)։ Թվարկածներից միայն Թագավորական քոլեջն ու Ջհարյան հիվանդանոցն են վերապրել թուրքական հարձակումը։

Արցախի քաղաքացիական ճարտարապետության պահպանված լավագույն նմուշներից են՝ Բանանցը, Գետաշենը, Հադրութը և Տողը։

Վանդալիզմի և ոչնչացման պատմություն 
Պատմական հուշարձանների վնասման առաջին արձանագրությունը տեղի է ունեցել վաղ միջնադարում։ Մ.թ.ա. 451-484 թթ. Հայ-պարսկական պատերազմի ժամանակ Ամարասի վանքը խորտակվել է պարսկական նվաճողների կողմից, որոնք ձգտում էին հեթանոսությունը վերադարձնել Հայաստան։ Ավելի ուշ, 821 թ.-ին Հայաստանը զավթել են արաբները և Ամարասը թալանվել է։ Նույն դարում, սակայն, վանքը վերակառուցվել է արքայազն Եսայի հովանավորության ներքո Դիզակի Տերը, որը համարձակորեն պայքարել է զավթիչների դեմ։ 1223 թ.-ին, երբ վկայություն է տվել եպիսկոպոս Ստեփանոս Օրբելյանը (մահացել է 1304 թ.), Ամարասը նորից կողոպտվել է `այդ ժամանակ մոնղոլների կողմից, ովքեր իրենց հետ վերցրին Սուրբ Գրիգորիս վարդապետին եւ 36 ոսկե խաչ, զարդարված 36 թանկարժեք քարերով։ Ըստ Օրբելյանի, Մոնղոլիայի առաջնորդի կինը, Բյուզանդական արքայադուստր Դեսպինան, առաջարկեց խաչը եւ խաչքարը Կոստանդնուպոլիս ուղարկել։

1387 թ. Ամարասը և Արցախի և տասը վանքեր հարձակման են ենթարկվել Թամերլենայի գրոհայինների կողմից Կենտրոնական Ասիայից։ Տեղական  լեգենդի համաձայն, Թամերլան ավերեց Ամարասը և իր զինվորներին հրամայեց մի քանի կիլոմետրանոց վանքից մինչև Արաքս գետը շրջափակել։ Թամերլեյի զինվորները քանդված շենքերի քարերի վրայից  անցկացնում էին մարկանց և ջուրը գցում կամուրջ ստեղծելու համար։ Սակայն, երբ հաղթողները դուրս եկան տարածաշրջանից, լեգենդը ասում է, որ տարածաշրջանի բնակիչները շտապեցին դեպի գետը, քարերը վերադարձրեցին և վերակառուցեցին վանքը իր նախնական տեսքով։

1918 թ. Հայոց ցեղասպանությունից և Կովկասյան քարոզչության ավարտից կարճ ժամանակ անց 1920 թ. Ադրբեջանի բնակչության կողմից հրահրված ջարդը հանգեցրեց քաղաքի ամբողջ հայկական քառորդի ոչնչացմանը, որը ավերիչ ազդեցություն ունեցավ քաղաքների ճարտարապետության ժառանգության և դիրքորոշման վրա՝ 19-րդ դարում խոշոր առևտրային քաղաք և մետաքս արտադրող։ 1750-ական թվականներին թուրք-իսլամական քոչվորների մուտքը Ղարաբաղյան լեռնաշղթաներ անցնելուց հետո քաղաքը բաժանվեց երկու մասի `հայ և մուսուլման։ Թեև իսլամական տերական ցեղերը (հայտնի են 1930-ական թվականներից իբրև «ադրբեջանցիներ»), Արցախի բարձրավանդակի բնակչության փոքր տոկոսը կազմում էին Շուշիում, որտեղ նրանք ապրում էին խաղաղ բնակության մեջ։ Սակայն 20-րդ դարասկզբին քաղաքները սկսում էին ընկնել բախվելուց եւ դարձել խառնաշփոթ միջանձնային բռնության վայր, սակայն այն եղել է 1920 թ. մարտին, երբ այն ստացավ բոլորի մահացու հարվածը։ Օսմանյան կայսրության արշավախմբի օգնությամբ զինված տեռոր-տառար («ադրբեջանական») խմբավորումների կողմից այրվել եւ ոչնչացվել է քաղաքի հայկական հատվածը, որի ընթացքում հայ բնակչության մեծ մասը սպանվել է `շուրջ 20 հազար մարդ։

Հինգ հայկական եկեղեցիներից երեքը ամբողջությամբ ավերվել են թուրքալեզու խմբերի կողմից. Սուրբ Փրկիչ «Մեղրեցոց» (Մեղրեցոց Սբ. Փրկիչ, կառուցված 1838 թ.), Սուրբ Փրկիչ «Ագուլեթզոց», 1882 թ. Կառուցված ) և Սրբազան Կույսերի Էրմիտաժ (կառուցված 1816 թ.): Սուրբ Փրկչի տաճարը (1868-1888) պղծվել է և խիստ վնասվել։ Քանի որ շատ շենքեր կործանվել են, Շուշան երբեք չի վերականգնվ և չի լինի իր նախկին տեսքին։ Փոխարենը, այն քայքայվեց, դառնալով ադրբեջանցիների մի փոքրիկ քաղաք (1987 թ. 14 հազար բնակիչ, ընդդեմ 1913 թ., 42 հազար)։ 1920-ական թվականներից մինչեւ 1960-ական թվականների կեսերը, երբ Բաքվի հրամանով ահաբեկվում էին քաղաքային հայերի կեսը և դրանց վրա կառուցված բնակարանային համալիրները կառուցվեցին։

Ղարաբաղյան պատերազմը (1991-1994թթ) նույնպես թողեց իր խորը վերքը Լեռնային Ղարաբաղի ճարտարապետական շինությունների վրա։ Ադրբեջանական բանակը դիտավորյալ նպատակաուղղված է քրիստոնեական հուշարձանների քանդման նպատակով `օգտագործելով տարբեր միջոցներով, ծանր հրետանի և ռազմական ինքնաթիռներ։ Այս գործընթացում տուժել են թե Ամարասը, թե Գանձասարի վանքերը։ Ռոբերտ Բևանը գրում է. «1988 թ. Սկսած Լեռնային Ղարաբաղի հայոց անկլավի դեմ ադրբեջանական արշավը ուղեկցվում էր մշակութային մաքրությամբ, որը ոչնչացրեց Եղիասարի վանքը եւ 21 այլ եկեղեցիները»։

Շուշիի երեք մզկիթներից երկուսը պատերազմի ընթացքում տուժել են նաեւ այն ժամանակ, երբ հայկական ուժերը գրավել են քաղաքը։

Բերդեր, ամրոցներ և իշխանական պալատներ 
Տարածաշրջանի ամրոցները սովորաբար կառուցված էին դժվարին հասկացվող ժայռերի կամ լեռների խարիսխների վրա, օգտագործելով տարածաշրջանի խիտ 7ծանր անտառապատ տարածքները։ Լեռնային Ղարաբաղում գտնվող ամրոցներից որոշները՝ Ջրաբերդը, Հաբերաբերդը, Կաչաղակաբերդը, Շիկակարը, Գյուլիստանը, Մայրաբերդը, Տողաբերդը, Ակնաբերդը և Աղջկաբերդը պատկանում էին Արցախի արիստոկրատ ընտանիքներին, պաշտպանելով իրենց տիրույթները արևւելյան տափաստաններից եկած օտար զավթիչների դեմ։ Ամրոցները ստեղծվեցին տարածաշրջանի պատմության մեջ շատ վաղ, եւ նրանց պահապաններից յուրաքանչյուր հաջորդ սերունդ նպաստեց դրանց բարելավմանը։

Երբ Խաչենի իշխանությունը կապում էր Կիլիկիայի թագավորության հետ (1080-1375), Միջերկրական ծովի վրա անկախ հայկական պետություն, որը օժանդակում էր խաչակիրներին, արդյունքում որոշակի Կիլիկյան նահատակներ գրավեցին Արցախի ամրոցները։

Կիլիկիայի թագավոր Լևոն I-ից ստացված դրամաշնորհով վերականգնվել է Քարվաճառի Վախթանգյան-Դոպյան իշխանների ավանդական ամրոցը (Քարվաճառի նախկին Քարվաճառ գյուղը). այն նաև հայտնի է որպես «Լևոնաբերդ» ։

Ղարաբաղի ամենահայտնի ամրոցները, սակայն, Շուշիի և Ասկերանի բերդաքաղաքներն են։ Զինվորական համալիրների, հավաքագրման կենտրոնների և դիտորդների աջակցությամբ, երկուսն էլ պատկանում էին այսպես կոչված «Փոքր Սղնախ»-ին, որը եղել է Արցախի երկու հիմնական պատմական ռազմական թաղամասերից մեկը, որը պատասխանատու է Վարանդայի հարավային շրջանների և Դիզակի համար։ Երբ Պանահ Ալի Խանի Ջավանշիրը հիմնադվեց Շուշայի գավիթը , կառուցվեցին Ղարաբաղի Խանթի նստավայրը և այլ ամրոցներ։

Խաչքարեր 

Խաչքարերը խաչի հետ զարդարված քարե սալաքարեր, ներկայացնում են քանդակի պատմության մեջ առանձնահատուկ գլուխ եւ եզակի են պատմական Հայաստանի համար։

Իրենց էվոլյուցիայի առաջին փուլում այսպիսի հուշարձանները արդեն գոյություն են ունեցել Արցախում, որը հաստատվել է Սևանա լճի արևելյան ափին (881-ին, Մեց Մազրայում) հայտնաբերված ամենահին օրինաչափ նմուշներից մեկը, որն այդ ժամանակ եղել է Արցախի իշխանների իշխանությունը։ Այսօրվա Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության եւ հարակից շրջանների տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ խաչքարեր։

16-րդ դարի մի քանի օրինակները հատկապես նուրբ են, և նրանցից մի քանիսը հատուկ ուշադրության են արժանանում իրենց բարձրակարգ դիզայնիի համար։ Գտչավանքի վանական համալիրի երկու խաչքարերը, որոնք քանդակված են մոտ 1246-ից (որոնցից մեկը պահպանվում է Հայաստանում Սբ. Էջմիածնում), պատկերված են երկու եպիսկոպոսները, ովքեր հիմնադրեցին Գտչավանքը։ Դադիվանքի վանքում (1283 թ.) Հուշահամալիրի աշտարակի ներսում տեղադրված երկու խաչքարերի վրա տեղադրված են երկու բարձր խաչքար։

Արցախի ամենահայտնի խաչքարերը, որտեղ խաչքարերը կանգնած են միմյանց կողքին, ձևավորվում են մի քանի բամբակյա երկնաքարեր `Վրացական պատմական երկրում (Վարանդա, ներկայումս Լեռնային Ղարաբաղի Մարտունու շրջանում)։ Ներկառուցված խաչքարերի օգտագործումը Վարանդայում նույնն է, ինչպիսին է «Ցաղաճզ Կառ» վանքում (Հայաստանի `Վայոց Ձորի մարզի Ցաղաղ Քարի Վանք) եւ Կարսի մոտ գտնվող Հորոմոս վանքի տարածքում (այժմ` Հայաստանում `Հոռոմոսի Վանք)։

Սբ. Էջմիածին Արցախի Մետց Արանտ Էրմիտաժից բերված մեծ խաչքարը ներկայացնում է այսպես կոչված « թեւավոր խաչեր» հազվագյուտ տեսակ է, որը նման է Սելտիկ խաչքարերի Շոտլանդիայից և Իռլանդիայից։ Արցախի խաչքարերի ամենախոշոր հավաքածուն գտնվում է Բարդարի գյուղի հարևանությամբ գտնվող Ցերա Նաթակակի շրջանում։

Փորագիր արձանագրություններ 

Շատ դեպքերում Արցախի եկեղեցիների և վանքերի ճակատներն ու պատերը պարունակում են փորագրված տեքստեր հայերեն, որոնք հաճախ են ապահովում շինարարության հստակ ամսաթիվը, հովանավորների անունները և երբեմն, նույնիսկ ճարտարապետի անունը։ Նման տեքստերի թիվը գերազանցում է մի քանի հարյուրը։

Արցախում մշակված հայոց տեքստեր ունեցող եկեղեցիների և վանքերի պատերը, ինչպես նաև պատմական Հայաստանի շատ այլ վայրերում `յուրահատուկ դիզայնի ձև ունեն։ Համեմատած հայկական այլ հողերի հետ, Արցախը պարունակում է մի շատ մեծ թվով հայկական քարայր (տեքստում գրված) տեքստեր, որոնք թվագրվում են 5-րդ դարից։ Դադիվանքի եւ Գանձասար վանականների ամբողջ պատերը ծածկում են դրանցից ամենահայտնի եւ ընդարձակ։

A prominent inscription, for instance, details the foundation of Dadivank's Memorial Cathedral; it covers a large area of the Cathedral's southern facade. It begins with the following section:

Հայտնի գրություն, որը մանրամասնում է Դադիվանքի հուշահամալիրի հիմքը, այն ընդգրկում է տաճարի հարավային ճակատի մեծ տարածքը։ Սկսվում է հետեւյալ բաժնում.

«Ամենազոր Աստծո եւ նրա միածված որդու, Հիսուս Քրիստոսի շնորհով եւ Սուրբ Հոգու Սուրբ Հոգու շնորհով ես, Արզու Հատուն, Քրիստոսի խոնարհ ծառա, Քուրթի իշխանների մեծագույն արքայի դուստր եւ կնոջ ամուսինը։ Հերկերի Տերը եւ Վերին Խաչենի Տերը Վախթանգը, մեծ հույսով, կառուցել են այս սուրբ տաճարը վերջին ամուսնու եւ իմ երկու որդիների տեղում ... Իմ ավագ որդին `Հասանը, նահատակվել է քրիստոնեական հավատքի համար պատերազմը թուրքերի դեմ, եւ երեք ամսից իմ կրտսեր որդին Գրիգորը մահացավ բնական պատճառներով եւ անցավ Քրիստոսին, թողնելով իր մայրը անմխիթար սգի մեջ։ Մինչեւ [իմ որդիներս] կենդանի էին, նրանք խոստացել էին եկեղեցի կառուցել Աստծո փառքի համար ... եւ ես ձեռնամուխ եղան այս տաճարի շինարարությանը, մեծ հույսով եւ ջանասիրությամբ, հոգու փրկության համար, իմ եւ իմ բոլոր հորեղբայրներին։ Այսպիսով ես խնդրում եմ. սուրբ զոհասեղանի առաջ երկրպագելիս հիշեք այս եկեղեցու վրա գրված իմ աղոթքները ... Ավարտված տարվա ընթացքում [ դարի 1214-ին) ... »

Մեկ այլ պատմական տեքստ հայտնաբերվել է Արցախի եպիսկոպոս Սուրբ Գրիգորիսի գերեզմանի վրա, Ամարասի վանքի մոտ։ Սբ. Գրիգորիսը Սբ. Գրիգոր Լուսավորչի թոռն էր, որը վախճանեց Հյուսիսային Կովկասում Ավետարան քարոզելիս։

Սբ. Գրիգորիսի Սբ. Գրիգորիսի գերեզմանատունը, Սբ. Գրիգորի թոռը, ծնված [322 թ.], Օծեց տարվա ընթացքում [340 AD], որը Դերբենդ քաղաքում [348 թ.] Նահատակվեց, Մազուկցը, նրա սուրբ արարողությունները բերեցին Ամարասին նրա աշակերտները, Արցախի սարկավագները »։

Սրբապատկերներ 
Արցախի սրբապատկերներից  պահպանվել են մի քանիսը,  բայց մնացորդները կարևոր են հայկական սրբապատկերների արվեստի պատմության համար `իրենց եզակի կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունների և գունային սխեմաների շնորհիվ։ Արցախի սրբապատկերների ամենախոշոր հավաքածուները հայտնաբերված են Մայր տաճարում (1214), Դադիվանքի վանքի տարածքում։ Հիշատակի տաճարը կառուցվել է Հաթերքի թագուհու՝ Արզու հրամանով։ Նկարները պատկերում են Սբ. Մարիամին, Հիսուս Քրիստոսին և  Սբ. Նիկոլային մի խումբ հրեշտակների եւ երկրպագուների հետ։

Հյուսիսային պատի վրա գտնվող սրբապատկերը ցույց է տալիս Սուրբ Աստվածածինին երկար հագուստով, որի գլխին կախված կարմիր ժապավենը։ Նա անցկացնում է խաչերով զարդարանք։ Մեկ այլ սրբապատկեր պատկերում է Քրիստոսին,  երբ նա տալիս է ավետարանը Սբ. Նիկոլասին։ Հյուսիսային պատի վրա գտնվող որմնանկարը ներկայացնում է Հիսուսի ծնունդը. Սբ. Ջոզեֆը կանգնած է Սուրբ Մարիամի մահճակալի վրա, և երեք մոգերը ծնկի են առնում առջևում։ Քերովբեները թռչում են երկնքում, բարձրագույն երկնքում Փառքի երգում։ Արցախի հայրենի եւ 13-րդ դարի հեղինակ Կիրակոս Գանձակեցին իր «Հայաստանի պատմության մեջ» հուշում է, որ Արզու թագուհին եւ նրա դուստրերը բացառիկ գեղարվեստական տաղանդով նվերներ են ստացել, նրանք կարող էին լինել այն մարդկանց մեջ, ովքեր օգնեցին նկարել նկարները։ Դադիվանքից բացի, Մարտակերտի շրջանի Արաջադոր քաղաքի գլխավոր եկեղեցական եկեղեցին հայտնաբերվել է մի քանի այլ սրբապատկերի։

Մանրանկարներ 
Արցախում ծագում են ավելի քան երեսուն հայտնի միջնադարյան ձեռագրեր, որոնցից շատերը 13-րդ եւ 14-րդ դարի մանրագրեր են, որոնք ստեղծվել են Խաչեն գերիշխանության ժամանակ։ Այս ձեռագրերը ստեղծվեցին Գյանջայում, Ադրբեջանում, ինչպես նաեւ Գանձասարի, Խորանաշատի, Թարգմիշչենցի, Սուրբ Աստվածածին տաճարի եւ Երից Մանկանցի ղարաբաղյան վանքերում։ Մանրագրերի մի խումբ նվիրված է Արցախի և Ուտիքի շրջաններին, իրենց գծային և անզուգական ոճով, հիշեցնում են Սյունիքի և Վասպուրականի դպրոցների մանրանկարները։ Այս ստեղծագործությունները պարզ և մոնումենտալ են, հաճախ պատկերազարդագրությամբ, որը յուրօրինակ է։ Բիբլիական պատմությունները պատկերացնելուց բացի, Արցախի ձեռագրերից մի քանիսը փորձում են փոխանցել տարածաշրջանի ղեկավարների պատկերները, որոնք հաճախ պատվիրում են տեքստերի վերահրապարակման և լուսաբանման համար։ Մատենադարանի հին ձեռագրերի ինստիտուտում պահպանված 115-րդ ձեռագիրը, որը պարունակում է իշխան Վախթանգ Տանգիկի մանրանկարչության դիմանկարը `Հաթերքի Տերը։

12-15-րդ դարերում Արցախում և հարակից Ուտիկում գործում էին մի քանի տասնյակ ձեռագրատներ։ Արցախի մանրանկարչության լավագույն ժամանակաշրջանը կարելի է բաժանել երկու հիմնական փուլերի։ Առաջինն ընդգրկում է 12-13-րդ դարերը, իսկ երրորդը՝ 13-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 14-րդ դարի սկիզբ։ Առաջին փուլի ամենահետաքրքիր աշխատանքներից կարելի է նշել Մատենադարանի ձեռագիրը։  Համար 378 է կոչվում  իշխան Վախթանգ Խաչենցի ավետարանը (տպագրվել է 1212 թ.) և Մատենադարանի ձեռագիրը։ Համար 4829, Ավետարան տպագրվել  է 1224 թվականին և կոչվում է արքայադուստր Վանենի Ջաջոյի անունով։

Գորգեր 
Գորգագործությունը արվեստի մի ճյուղ է, որը տարածաշրջանի գեղարվեստական ինքնության համար կարևոր է։ Հայտնի է, որ 10-րդ դարում արաբական աշխարհում արժևորվել են Արցախի ներկված գործվածքները եւ գորգերը։ Պատմաբան Կիրակոս Գանձակեցու երկու աշպատություններում նշվում է իր ժամանակակիցների՝ Արզու և Խորիշահի `Վերին Խաչենի տաճարի երկու արքայադուստրերի` Դադիվանք վանքի համար գործած գորգերի մասին։ 19-րդ դարում տեղական գորգերը և բնական մետաքսի արտադրանքի նմուշները դարձան Մոսկվայի, Ֆիլադելֆիայի և Փարիզի միջազգային ցուցահանդեսների և արվեստի տոնավաճառների մի մասը։

Ներկայում արտադրվող գորգերի առատությունը հիմնված է այս հին ավանդույթների վրա։ Վերջին շրջանում հետազոտությունները սկսեցին ընդգծել Արցախի հայկական տարածաշրջանի կարևորությունը «կովկասյան» դասակարգված գորգերի ավելի լայն խմբի պատմության մեջ։ Արցախի հայերի հյուսված աշխատանքները գալիս են մի քանի տեսակի՝ գորգերը «արծիվների» կամ «արևագորգ» օրինակով, հայերի քանդակված ենթասպասարկման դարբիններ, որոնց 18-րդ դարի արտադրական կենտրոնը Ջրաբերդի Արցախի շրջանն է, բնորոշ կերպով մեծ ճառագայթող մեդալիոններ։ Այլ գորգեր «Ս» ձևով չորս զույգ օձերից բաղկացած ութանկյուն մեդալիոններով օձեր հիշողություններով կամ գունավոր հյուսվածքներով, գորգեր՝ մի շարք ութանկյուն, խաչաձեւ ձևավորված կամ ռոմբիացված մեդալիոններով, հաճախ կարմիր շերտով ընդգծված։

Արցախը նաև հայոց մատենագրությամբ կրած հին գորգերի աղբյուրն է։ Գորգը Բանանց քաղաքից (1602), Գեղարքունի Ներսես (1731) կաթողիկոսի գորգը եւ Գուար Գուգարը (1700 թ.): Հայոց գրերի հետ կապված բազմաթիվ գորգեր բերված են Արցախից։

Ծանոթագրություններ

Մատենագրություն 

 Armenia: 1700 years of Christian Architecture. Moughni Publishers, Yerevan, 2001
 Tom Masters and Richard Plunkett. Georgia, Armenia & Azerbaijan, Lonely Planet Publications; 2 edition (July 2004)
 Nicholas Holding. Armenia with Nagorno Karabagh, Bradt Travel Guides; Second edition (October, 2006)

Արտաքին հղումներ 

 Armenica.org

Արցախ
Հայաստանի մշակույթ