Բոտուլոտոքսին

Բոտուլոտոքսին կամ բոտոքս, Clostridium botulinum բակտերիայի կողմից արտադրվող նեյրոտոքսիկ սպիտակուց։ Այն կանխարգելում է նյարդամկանային սինապսներում աքսոնների վերջույթներից ացետիլխոլին նեյրոմիջնորդանյութի արտազատումը և առաջացնում թույլ կաթված։ Բակտերիայով վարակվելիս զարգանում է բոտուլիզմ հիվանդությունը։ Թույնը կիրառվում է նաև առևտրային նպատակներով բժշկության, կոսմետիկայի և գիտական հետազոտությունների մեջ։

Բոտուլոտոքսինը հայտնի ամենաարագ ազդող մահացու թույնն է։ Մարդու համար միջին մահացու չափաքանակը (LD50) կազմում է 1.3–2.1 նգ/կգ ներերակային կամ միջմկանային ներարկման դեպքում և 10–13 նգ/կգ կուլ տալու պարագայում։

Կա բոտուլոտոքսինի ութ՝ A-H, տեսակ։ A և B տեսակները կարող են մարդկանց մոտ հիվանդություններ առաջ բերել։ Դրանք օգտագործվում են նաև առևտրային նպատակներով և բժշկության մեջ։ C–G տեսակները ավելի քիչ են տարածված։ E և F տեսակները կարող են մարդկանց հիվանդություն առաջացնել, մինչդեռ մյուս տեսակները առաջացնում են կենդանիների հիվանդություն։ H տեսակը համարվում է աշխարհի ամենամահացու միացությունը. գրամի մեկ միլիարդերորդ (2նգ) մասը կարող է հանգեցնել չափահաս մարդու մահվան։ Բոտուլոտոքսիններ A-ն և B-ն օգտագործվում են բժշկության մեջ տարբեր մկանային ջղաձգությունների (սպազմեր) և մկանների գերակտիվությամբ բնութագրվող հիվանդությունների բուժման համար։ Առևտրային ձևը, ի թիվս այլ ձևերի, վաճառվում է Բոտոքս ապրանքանիշի տակ։

Բժշկական կիրառություններ 
Բոտուլոտոքսինը օգտագործվում է մի շարք խնդիրներ բուժելու համար։

Մկանային պլաստիկություն 
Բոտուլոտոքսինը օգտագործվում է գերակտիվ մկանային շարժումներով բնութագրվող մի շարք հիվանդությունների բուժման համար, այդ թվում՝ հետկաթվածային կարկամության, ողնուղեղային վնասվածքին հաջորդած կարկամության, գլխի և պարանոցի, կոպերի, հեշտոցի, վերջույթների, ծնոտի և ձայնալարերի ջղաձգության բուժման համար։ Բոտուլոտոքսինը նաև օգտագործվում է կծկված մկանները, այդ թվում՝ կերակրափողի, ծնոտի, միզային համակարգի ստորին հատվածի օրգանների և միզապարկի մկանները, կամ հետանցքի սեղմումը (ինչը կարող է սրացնել հետանցքի ճաքը) թուլացնելու համար։ Այն կարող է օգտագործվել նաև շլության դեպքում։ Բոտուլոտոքսինը արդյունավետ է նաև ռեֆրակտերային գերակտիվ միզապարկի բուժման համար։

Այլ մկանային խանգարումներ 
Շլության պատճառը աչքերը շարժող մկանների չհամաձայնեցված աշխատանքն է և կարող է շտկվել՝ թուլացնելով չափազանց ուժեղ ձգող մկանը կամ այն մկանը, որի հակառակ մկանը թուլացել է հիվանդության կամ վնասվածքի պատճառով։ Թույնի ներարկումից թուլացած մկանը մի քանի ամիս անց վերականգնվում է կաթվածից և անհրաժեշտություն է առաջանում կրկնել ներարկումը։ Ինչևէ, մկանները հարմարվում են այն երկարությանը, որով երկարատև պահվել են, հետևաբար, եթե կաթվածահար արված մկանը ձգվում է իր անտագոնիստի կողմից, այն երկարում է, մինչդեռ անտագոնիստը կարճանում է՝ հանգեցնելով մշտական էֆեկտի։ Եթե առկա է լավ բինոկուլյար տեսողություն, ուղեղի շարժողական ձուլման մեխանիզմը, որը աչքերն ուղղում է երկու աչքի տեսադաշտում գտնվող առարկայի վրա, կարող է կայունացնել աչքերի շտկված դիրքը։

2014 թվականի հունվարին Մեծ Բրիտանիայի Դեղերի և առողջապահության արտադրանքների կարգավորիչ գործակալությունը թույլատրել է բոտուլոտոքսինը օգտագործել՝ չափահասների մոտ կաթվածի հետևանքով առաջացած ծնկի սահմանափակ շարժումները բուժելու համար։

2016 թվականի հուլիսին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի գործակալությունը (ՍԴԳ) թույլատրեց աբոբոտուլոտոքսինА-ի ներարկումը երկու տարեկանից բարձր տարիքի երեխաների մոտ՝ ոտքի կարկամությունը բուժելու համար։

ԱբոբոտուլոտոքսինА-ն մանուկների մոտ ոտքի կարկամության բուժման համար ՍԴԳ-ի թույլատրած առաջին և միակ բոտուլոտոքսինն է։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ՍԴԳ-ն հաստատում է դեղատոմսով դուրս գրվող դեղամիջոցների պիտակների տեքստերը։ ՍԴԳ-ն տալիս է թույլտվություն, թե որ բժշկական վիճակների համար կարող է արտադրողը վաճառել տվյալ դեղամիջոցը։ Ինչևէ, նրանք, ում ՍԴԳ-ն թույլատրել է նշանակել դեղերը, ազատ են դրանք նշանակել ցանկացած վիճակի համար։ Բոտուլոտոքսինները օգտագործվել են տարբեր մանկական հիվանդությունների ժամանակ, ներառյալ նորածնային զուգամիտվող շլությունը։

Միգրեն 
2010 թվականին ՍԴԳ-ն թույլատրեց բոտուլոտոքսինի միջմկանային ներարկումները քրոնիկ միգրենի կանխարգելիչ բուժման համար։

Կոսմետիկա 
Կոսմետիկայում բոտուլոտոքսինը դեմքի կնճիռները հարթելու ապահով և արդյունավետ միջոց է, հատկապես դեմքի վերին մեկ երրորդի համար։ Բոտուլոտոքսինի ներարկումը դեմքի կնճիռների տակ գտնվող մկանների մեջ թուլացնում է այդ մկանները և հարթեցնում դրանցից վերև գտնվող մաշկը։ Կնճիռների հարթվելը սովորաբար տեսանելի է դառնում բուժումից երեք օր հետո և առավելագույնս արտահայտվում է ներարկումից երկու շաբաթ հետո։ Մկանները աստիճանաբար վերականգնում են իրենց ֆունկցիան և վերադառնում նախկին տեսքին ներարկումից երեքից չորս ամիս հետո։ Մաշկի հարթված տեսքը կարելի է պահպանել՝ ներարկումները շարունակաբար կրկնելով։ .

Այլ 
Բոտուլոտոքսինը կիրառվում է նաև գերակտիվ նյարդային խանգարումները, այդ թվում՝ առատ քրտնարտադրությունը, նեյրոպատիկ ցավը և որոշ ալերգիկ ախտանիշներ բուժելու համար։ Բացի այդ՝ բոտուլոտոքսինը փորձարկվում է քրոնիկ ցավի բուժման համար։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 A Poison That Can Heal  from the U.S. Food and Drug Administration
 BotDB: extensive resources on BoNT structures, inhibitors, kinetics, and literature
 A consumer sociological investigation of Botox Cosmetic's Rise 

Նեյրոտոքսիններ
ՖՀ 3.4.24