Բարձր կակաչի համախտանիշ

Բարձր կակաչի համախտանիշ (), հասարակական ֆենոմեն նկարագրող եզր։ Նկարագրում է ամբոխից տաղանդով և ակնառու հաջողությամբ առանձնացած անձի հանդեպ անբարյացակամությունն ու հարձակումները նրա վրա։ Նման է ուրիշի հաջողության հանդեպ նախանձին և խանդին։ Եզրը լայն օգտագործում ունի բազմաթիվ անգլալեզու երկրներում։

Ծագումնաբանություն 

Եզրը սկիզբ է առել Հերոդոտոսի «Պատմությունից» (Գիրք 5, 92 բ), Արիստոտելի «Քաղաքականությունից«), ինչպես նաև Տիտոս Լիվիոսի «Հռոմի պատմություն», Գիրք I։

Արիստոտելը օգտագործել է Հերոդոտոսի պատմությունը «Քաղաքականության» մեջ, բայց դերերը հակառակ փոխած։ Այստեղ Պերիանդրոսն է խորհուրդ տալիս Թրասիբուլոս Միլեթացուն բանբերի միջոցով, որն էլ պատմում է, որ Պերիանդրոսը իր հարցին պատասխան պոկել է կակաչի գլուխը։ Թրասիբուլոսը հասկանում է, որ պետք է ազատվել հայտնի քաղաքացիներից։

Եվս մեկ հղում կակաչների կա Տիտոս Լիվիոսի մոտ՝ Հռոմի բռնակալ Լուկիոս Տարքվինիոս Գոռոզի հետ կապված։ Նրա մոտ մարդ է ուղարկում որդին՝ Սեկտոս Տարքվինիոսը, և հարցնում, թե ինչ անել գրավված Գաբի քաղաքի  հետ, այնտեղ լիիրավ իշխանություն սահմանելու համար։ Տարքվինիոսը պատասխանելու փոխարեն գնում է իր այգին, և գավազանի մեկ հարվածով կտրում է ամենաբարձր կակաչների գլուխները։ Բանբերը պատասխան չստանալով վերադառնում է Գաբի և պատմում եղելությունը Սեկտոսին։ Սեկտոսը հասկանում է թե հայրը ինչ է ուզում ասել և սպանել է տալիս Գաբիի բոլոր հայտնի անձանց։

Եզրի օգտագործում

Ավստրալիա 
Եզրը օգտագործվել է դեռևս 1864 թվականին  ասպետության շնորհման առիթով ծագած սկանդալի ժամանակ։
Դժվար է նման գերարտոնության համար՝ ինչպիսին է Բրիտանական կայսրության շքանշանը, արդարացում գտնել։ Բայց այս դեպքում նա գրավի իմաստ է ստանում, քանի որ դա տալիս են կամ բացառիկ մարդկանց կամ էլ նրանց, ում սոցիալական վիճակը բավականին ամուր է, և հետևաբար ներկա նախարարին չի անհանգստացնի։ Սա մի տեսակ հրապարակային ընդունում է, որ դուք բարձր կակաչ եք։ Եվ քանի որ մեր օրերում այլևս չեն գլխատում, հետևաբար արժի ձեզ գնել։

Մեծ Բրիտանիա 
Նախքան վարչապետ ընտրվելը, Մարգարետ Թետչերը ամերիկյան լսարանին իր փիլիսոփայությունը բացատրելիս ասել է՝ «․․․թող ձեր կակաչները վեր աճեն»։ Լուր է տարածվել, թե դրանից հետո նա քթի տակ ասել է՝ «եթե իհարկե արհմիության աշխատակիցներ չեն»։

Արտահայտությունը ԱՄՆ-ում օգտագործվել է քաղաքական նպատակներով և այն, որ Մեծ Բրիտանիան՝ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի նման իր մեջ կրում է բարձր կակաչի համախտանիշի մշակույթը վիճարկվում էր։

Էություն 
Հավատքը տվյալ մշակութային և հասարակական ֆենոմենի ուժին, ինչպես նաև նրա բացասական կողմնորոշմանը, թելադրված է քաղաքականությամբ։ Բարձր կակաչների համախտանիշը անմիջականորեն վերաբերում է նրան, ինչը պահպանողականները, լիբերալները և ազատարարները կոչում են «նախանձի քաղաքականություն»։

Որոշ մեկնաբաններ պնդում են, որ բարձր կակաչի համախտանիշը երևույթ է, որն առավել տարածված է առանձին մշակույթներում։ Այդպիսին են Սկանդինավիայում «Յանտեի օրենքը» (janteloven), Շոտլանդիայում «Ես գիտեի քո հորը», որոնք շատ նման են։ Նման երևույթ գոյություն ունի Նիդեռլանդներում (որտեղ այն կոչվում է «maaiveldcultuur»): Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Բենջամին Ֆրանկլին Ֆիլլսը, Ամերիկյան Մետաղագործական կոռպոռացիայի նախագահը, քննադատել է այս վարքագիծը, ասելով. «Դուք չեք կարող ամրապնդել մեկին, թուլացնելով մյուսին, և անհնար է թզուկի հասակը երկարացնել հսկայի ոտքը կտրելով»։

Զրոյական գումարի ազդեցություն 
Որոշ սոցիոլոգներ, մասնավորապես Մաքս Վեբերը, գտնում են, որորոշ սոցիալական խմբերում հեղինակություն և իշխանություն ձեռք բերելը անտագոնիստական խաղ է (խաղ զրոյական գումարով), և այս իրադրությունը կարող է արդարացնել ատելությունը «բարձր կակաչներին»։Նման խմբերում խիստ սահմանափակ են հեղինակությունը, ուշադրությունը, իշխանությունը և նյութական միջոցները, որը կարող են իրար մեջ բաժանել անդամները։ Կարգավիճակը համեմատական մեծություն է և մեկ մարդու կարգավիճակի բարձրացման համար, մեկ այլինը պետք  է իջնի։ Մեծ հեղինակությամբ մարդը, մեկ այլ մարդու հեղինակություն ստանալու ճամփին արգելք է։ Այդ պատճառով վեր բարձրացած մարդը վտանգավոր է դառնում մյուսների համար։ Ժողովրդականություն վայելողին սաբոտաժելով, ստորացնելով, կարգավիճակը իջեցնելով հնարավորություն է ստեղծվում փոխել նրա դիրքը խմբային ստորակարգման մեջ։

Զրոյական գումարի այս մոդելը հնարավոր է գտնել փոքր, ֆիքսված ստորադասություն ունեցող խմբերում, որտեղ նոր անդամների առաջխաղացման տեղ փաստացի չկա։ Որպես կանոն սա ձևավորվում է ամերիկյան աղքատ համայնքներում և որոշ ավազակախնբերում Սրա բարդ համակարգն է խեցգետնի մենթալիտետը, որտեղ աղքատ համայնքի հաջողակ անդամները խմբի մյուս անդամների վարկին վնասակար են դիտվում։ Պատկերացումը հիմնված  է այն փաստի վրա, որ դույլից դուրս եկող խեցգետինին ետ են քաշում նրա ընկերները, որը հաճախ հանգեցնում է խմբի կոլեկտիվ կործանմանը։

Ուսումնասիրություններ 
Նոր Զելանդիայի Վայիկատո համալսարանում վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ բարձր կակաչի համախտանիշը կարող է հանգեցնել կազմակերպության մինչև 20% միջին արտադրողականության նվազմանը, ինչպես նաև բացատրում է, թե ինչու կիբերհետապնդումը կարող է համարվել թագավոր Լուկիոս Տարքվինիոս Գոռոզի ժամանակների սպանությունների ժամանակակից շարունակություն։

Ծանոթագրություններ 

Ավստրալիայի մշակույթ
Մեծ Բրիտանիայի մշակութային պատմություն
Քաղաքական եզրաբանություն
Նոր Զելանդիայի մշակույթ
Քաղաքական տերմինաբանություն
Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն