Վաղարշ Գ Պարթև

Վաղարշ Գ Պարթև (, ), , ), Պարթևստանի արքա (148-191), Պարթև Արշակունիների տոհմից։ Հաջորդել է Վաղարշ Բ Պարթևին։

Կառավարումը 
Վաղարշ Գ-ի ավելի քան 40 տարվա իշխանության ընթացքում Պարթևստանում դադարում են ներքին խռովությունները։ 154 (155) թվականին Վաղարշ Գ-ն ցանկանում էր արշավել Մեծ Հայք, բայց, պատերազմը դեռ չսկսված, խաղաղությունը պահպանվում է շնորհիվ Անտոնինոս Պիոսի, ով Եփրատ գետի մոտ անձամբ տեսակցություն է ունենում Պարթևաց թագավորի հետ։

Հռոմեա-պարթևական պատերազմ (161-166) 
Անտոնիոս Պիոսի մահից անմիջապես հետ, 161 թվականին, պարթևական զորքերը Վաղարշ Գ-ի հրամանով և Խոսրով զորավարի հրամանատարությամբ մտնում են Մեծ Հայք և Սոհեմոսի փոխարեն Մեծ Հայքի արքա են դնում Բակուր Արշակունուն (161-163), իսկ Սոհեմոսը փախնում է Հռոմ։ Օգնության եկած և Էլեգյա (այժմյան Իլիջա, Էրզրումի մոտ) հասած Կապադովկիայի կուսակալ Էլիոս Սևերիանոսը Եփրատ գետի ակունքների մոտ ծանր պարտություն է կրում Խոսրով զորավարից։ Հռոմեական զորքը ամբողջովին ջախջախվում է, իսկ Սևերիանոսը ինքնասպան է լինում, ընկնելով իր սրի վրա։

Այնուհետև պարթևական զորքը անցնում է Եփրատը և ներխուժում Կապադովկիա և Ասորիք, որի Ատտիդիոս Կոռնելիոս զորավարը նույնպես դաժանորեն պարտվում է և ստիպված է լինում փախչել։

Պարթևների հաջողությունների դեմն առնելու համար Մարկոս Ավրելիոսը (161-180) Արևելք է ուղարկում իր հոգեզավակ գահակից եղբորը, Լուցիոս Վերոս կայսրին (161-169), ով ժամանում է Անտիոք 163 թվականի գարնանը։ Նա իր հետ բերում է նոր ռազմական ուժեր, որոնց հրամանատարությունը հանձնված էր ընդունակ զորավարների՝ Ավիդիոս Կասսիոսին, Ստատիոս Պրիսկոսին և Մարտիոս Վերոսին։ 163 թվականի ամռանը հռոմեական զորքերը նախահարձակ են լինում թե Մեծ Հայքում և թե Ասորիքում ու Միջագետքում։ Պատերազմը երկու ճակատով էր ընթանում՝ Արտաշատի և Տիզբոնի, որոնք պաշտոնապես կոչվում էին «հայկական և պարթևական»։

Կապադովկիայի կուսակալ Ստատիոս Պրիսկոսի առաջնորդությամբ Կապադովկիայի վրայով Մեծ Հայք է ուղարկվում հատուկ մի զորաբանակ։ Նա համառ կռիվներից հետո կարողանում է նվաճել Մեծ Հայքը։ 163 թվականի վերջերին հռոմեական զորքերը պաշարելով ու գորհելով վերցնում են Արտաշատ մայրաքաղաքը, որը ենթարկում են կողոպուտի և ավերմունքի։

Նույն այդ ժամանակ հռոմեական մեկ այլ զորաբանակ, որը Ավիդիոս Կասսիոսի առաջնորդությամբ գործում էր Ասորիքում և Միջագետքում, հաղթում է Վաղարշ Գ-ին Եվրոպոս քաղաքի մոտ, Զևգմայի հարավային կողմում։ Այնուհետև Կասսիոսը մտնում է Հյուսիսային Միջագետք, որտեղ մարտերից հետո գրավում է Եդեսիան և Մծբինը։

Վաղարշ Գ-ն ստիպված է լինում թողնել Միջագետքը և անցնում է Տիգրիսի մյուս կողմը։ Կասսիոսը, հալածելով նրան՝ հասնում է Բաբելոնիա։ Սելևկիա քաղաքը, որը հոժարակամ անձնատուր էր եղել, հռոմեական զինվորների կողմից ենթարկվում է անխնա ավարի ու հրդեհի։ 164 թվականին ավերածության է նաև ենթարկվում մայրաքաղաք Տիզբոնը, որի արքունի դղյակը հողին է հավասարեցվում։

Վաղարշ Գ-ն հարկադրված է լինում փախչել իր երկրի խորքերը։ 165 թվականին Կասսիոսը վերադառնում է Ասորիք, քանի որ Սելևկիայի կործանումից հետո Պարթևստանում բռնկվել էր ժանտախտի համաճարակ, որից մահանում էին հռոմեական զինվորները։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 «Երկեր», Հակոբ Մանանդյան, հատոր Բ, էջ 44-47.
 Aristiades, Orat. sacra 1, էջ 453-454 (հրատ. Dindorf-ի).
 Lucianus, De historia recte scribenda, 18, 19, 21, 25, 26.
 Cass. Dio, LXXI, 2, 1.

Պարթև Արշակունիներ