Կլաուս Ֆուքս

Էմիլ Ջուլիոս Կլաուս Ֆուքս (, , ԳԴՀ), ավելի հայտնի է որպես Կլաուս Ֆուքս (), գերմանացի ֆիզիկոս-տեսաբան։

Կենսագրություն 
Ծնվել է 1911 թվականի դեկտեմբերի 29-ին, Գերմանիայի, Հեսսեն նահանգի Ռյուսենսհայմի քաղաքում, գերմանական թեոլոգ-քվակեր Էմիլ Ֆուքսի, և Էլզա Ֆուքսի (օրիորդական ազգանունը Վագներ) ընտանիքում։ Ընտանիքում չորս երեխաներից երրորդն է եղել։ Ֆուքսը բոլորին հայտնի է եղել Կլաուս անունով։ Նա ուներ ավագ եղբայր` Գերհարդը, ավագ քույր Էլիզաբեթը և կրտսեր քույրը` Կրիստել։ Ընտանիքը տեղափոխվել է Այզենախ, որտեղ Ֆուքս (գերմաներեն` աղվես) հաճախել է գիմնազիա։ Ֆուքսին և նրա եղբայրներին դպրոցում ծաղրում էին նրանց հոր քաղաքական հայացքների համար, որոնք կիսում էին նաև երեխաները։ Նրանց կոչում էին «Կարմիր աղվեսներ» ("red foxes")։

Կրթություն 
1930-1931 թվականներին սովորել է Լայպցիգի համալսարանում Նրա հայրը համալսարանում աշխատում էր որպես աստվածաբանության պրոֆեսոր։ Նա համալսարանում սկսել է մասնակցել ուսանողական քաղաքական շարժմանը։ Հորը միանալով ընդունվել է Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն։ Ֆուքսի հայրը պրոֆեսորի նոր պաշտոն ստացավ Կիլի մանկավարժական համալսարանում։  1931 թվականին նրա մայրն ինքնասպանություն է գործել` խմելով աղաթթու։ Հետագայում պարզվեց, որ նրա մայրական տատը նույնպես ինքնասպան էր եղել։

1932 թվականին ընդունվել է Գերմանիայի առաջին կոմունիստական կուսակցություն։ 1933 թվականին փախել է Ֆրանսիա և ապա Մեծ Բրիտանիա։ 1937 թվականին  Բրիստոլի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի կոչում ֆիզիկայի գծով (գիտական ղեկավար Նևիլ Մոտտ)։

1932 թվականին Գերմանական նախագահական ընտրությունների (SPD) Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը իր դիրքեը զիջեց Ադոլֆ Հիտլերին` նախագահական դեկրետով վերջինիս հանձնարարելով կառավարություն ձևավորել։ Սակայն կոմունիստական կուսակցությունը, երբ իր թեկնածուն առաջարկեց` Էռնստ Թելմանին։ Ֆուքսը և նրա եղբայրները բացահայտորեն պաշտպանում էին նրա թեկնածությունը։ Հավաքույթներից մեկի ժամանակ Ֆուքսը և նրա եղբայրները ծեծվեցին և նետվեցին գետը։

Գործունեություն 
Մեծ Բրիտանիայի և Գերմանիայի միջև պատերազմը սկսվելուց հետո բռնադատվել է որպես թշնամական տերության քաղաքացի  և կես տարի Մեն կղզու ճամբարում է անցկացրել, որտեղ, ֆիզիկայի դասախոսություններ է կարդացել մնացած ճամբարականների համար, որից հետո տեղափոխվել է Կանադա։ Այդ ընթացքում նա շարունակում է աշխատել և հրատարակում է ևս չորս հոդված։

1941 թվականին Բրիտանիա վերադառնալով միացել է Ռուդոլֆ Պայերլսի խմբին, որն այն ժամանակ աշխատում էր Tube Alloys ծրագրի վրա. ուրանի կրիտիկական զանգվածի հստակեցման վրա և իզոտոպների տարանջատման խնդրի վրա։ Նույն տարում, Գերմանիայի ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմը սկսելուց մի քանի ամիս անց, Ֆուքսը հանդիպել է խորհրդային ռազմական հետախուզության ներկայացուցիչներին և սկսել է միջուկային զենքի բնագավառում բրիտանական մշակումների մասին տեղեկություններ փոխանցել։ 1943 թվականից կապերը շարունակել է ԽՍՀՄ հետախուզության հետ։ 1943 թվականին Պայերլսի առաջարկով նա դարձել է Մանհեթենյան նախագծի անդամ։ 1944 թվականի հունիսին Ֆուքսը իր կապավոր Հարրի Գոլդին տեղեկատվություն է փոխանցել Մանհեթենյան նախագծում իր կատարած հետազոտական աշխատանքների մասին։

Ժամանակակիցների կարծիքներ

Ձերբակալություն 
1950 թվականի փետրվարի 4-ին Կլաուս Ֆուքսը բրիտանական հատուկ ծառայությունների կողմից ձերբակալվել է։ Հարցաքննվել է Մեծ Բրիտանիայում ամերիկյան հակահետախույզ Ռոբերտ Լեմֆերի կողմից, որը նրան համոզել էր բացահայտել կապավոր Հարրի Գոլդի ինքնությունը։ Գոլդն էլ, իր հերթին, մատնացույց էր արել Դևիդ Գրինգլասին, վերջինիս միջոցով գտել են Ռոզենբերգներին։

Դատապարտվել է 14 տարվա ազատազրկման (լրտեսության համար տրվող առավելագույն ժամկետը ռազմական գաղտնիքները բարեկամ պետությանը փոխանցելու համար, քանի որ տվյալների փոխանցման ժամանակ ԽՍՀՄ-ը և Մեծ Բրիտանիան դաշնակիցներն էին)։ Կլաուս Ֆուքսին արտաքսելու Միացյալ Նահանգների պահանջներին Մեծ Բրիտանիան պատասխանել է մերժմամբ եւ դրանով նրան փրկել է մահապատժից։ Խորհրդային Միությունը, իր հերթին, հրաժարվել է նրան իր գործակալ ճանաչել։

Հետագա գործունեություն 
1959 թվականին Ֆուքսը ժամկետից շուտ ազատ է արձակվել և զրկվել է բրիտանական քաղաքացիությունից։ Վերադարձել է Գերմանիա (ԳԴՀ)։ Ամուսնացել է Գերմանիայի Սոցիալիստական միացյալ կուսակցութան (SED) ԿԿ բարձրաստիճան աշխատակցուհի Մարգարետ Կեյլսոնի () հետ, որի հետ ծանոթացել էր դեռևս պատանի տարիքում։ Աշխատել է Միջուկային հետազոտությունների կենտրոնական ինստիտուտում և դասավանդել է Դրեզդենի տեխնիկական համալսարանում։ Մինչև 1974 թվականը կենտրոնի փոխտնօրենն է եղել։ 1967 թվականից Գերմանիայի Կոմունիստակամ միացյալ կուսակցության Կենտկոմի անդամ է եղել, 1972 թվականից ԳԴՀ գիտությունների Ակադեմիայի Նախագահության անդամ։

Մահ 

Մահացել է 1988 թվականի հունվարի 28-ին Դրեզդենում։ Կյանքի վերջում, ինչպես նրա կինն է հիշում, նա այլևս ոչ մի սպասելիքներ չուներ խորհրդային իշխանություններից։ Նրա մահից հետո Խորհրդային Միությունում ինչ-որ շարժում նկատվեց։

Տես նաև 
 Թեոդոր Հոլլ
 «Վենոնա» նախագիծ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Фукс Клаус  ՌԴ արտաքին հետախուզության ծառայություն
 Олег Казачковский — герой войны и мирного атома // AtomInfo.Ru.,  Մայիսի 6 2008 թվական
 Храмов Ю.  Физики. Фукс Клаус, էջ 285

Արտաքին հղումներ 
Виолетта Баша  КЛАУС ФУКС. Из истории атомного шпионажа. chitalnya.ru կայքում

Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Լրտեսներ ըստ ժամանակաշրջանի
20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Գերմանացի տեսաբաններ
Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Գիտությունների դոկտորներ
Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Բրիստոլի համալսարանի շրջանավարտներ
Խորհրդային հետախույզներ
Բրիտանացի ֆիզիկոսներ
Սառը պատերազմի լրտեսներ
ԳԴՀ ազգային մրցանակի դափնեկիրներ