Առագաստ (բանաստեղծություն)

«Առագաստ» (), բանաստեղծություն, որը 18 տարեկանում գրել է Միխայիլ Լերմոնտովը Սանկտ Պետերբուրգում։ Ռոմանտիզմի պոեզիայի քրեստոմատիայի օրինակ։ Առաջին անգամ հրատարակվել է «Հայրենական գրառումներ» ամսագրում (1841, հատոր 18,  № 10):

Հետազոտողների կարծիքով, քնարական մանրանկարչության մեջ արտացոլված են ոչ միայն ռոմանտիկ պոեզիայի ընդհանուր տեղերը, այլ նաև իսկական ձգտումներն և հոգևոր ազդակները, որոնք հուզում էին պատանի բանաստեղծին  նոր կյանքի նախաշեմին։

Ստեղծման պատմություն 
1832 թվականի ամռանը Լերմոնտովը թողնում է ուսումը Մոսկվայի համալսարանում և տեղափոխվում է Պետերբուրգ,  համալրելով մայրաքաղաքի ուսանողների շարքերը։ Այս փորձերը ապարդյուն են ավարտվում, հիասթափված ու ընկճված, բանաստեղծը մենակ շրջում է քաղաքով, մտածելով ապագայի մասին։ Նամակում, որը հասցեագրված էր  Վարվարա Բախմետևայի քրոջը՝ Մարիա Ալեքսանդրովնա Լոպուխինային, նա խոստովանում է, որ առջևում չի տեսնում ոչմի հատուկ սփոփանք։

Նույն նամակում (1832 թ. սեպտեմբերի 2) Լերմոնտովը Լոպուխինային ուղարկում է բանաստեղծության տեքստը, որը նա գրել է «ծովի ափին»։

<blockquote>

<poem>Voilà plusieures semaines déjà que nous sommes séparés, peut-être pour bien longtemps, car je ne vois rien de trop consolant dans l’avenir, et pourtant je suis toujours le même, malgré les malignes suppositions de quelques personnes que je ne nommerai pas.Voici encore des vers, que j’ai faits au bord de la mer:﻿Մեգով պատած ծովի վերա կապուտակԱռագաստն է ահա լողում մեն-մենակ…Ի՞նչ է փնտրում նա այն հեռու վայրերում,Ի՞նչ է թողել նա հայրենի աշխարհում։</poem>
</blockquote>Ահա արդեն մի քանի շաբաթ է, ինչ մենք բաժանվել ենք, և, հնարավոր է, երկար ժամանակով, քանի որ առջևում ես որևէ սփոփիչ բան չեմ տեսնում, սակայն ես միևնույնն է նույնն եմ, ի հեճուկս որոշ անձանց չար ենթադրությունների, որոնց չեմ թվարկի։
Ահա ևս բանաստեղծություններ, որոնք ես հորինել եմ ծովի ափին.
Առագաստն է ահա լողում մեն-մենակ…

Ըստ լեզվաբան Նիկոլայ Շանսկու,  «Առագաստ» բանաստեղծության երեք քառատողերը, ի տարբերություն նամակի, շատ ավելի լավ են բացատրում հոգեկան շփոթության այն վիճակն, որում գտնվում էր բանաստեղծը 1832 թվականի ամռանը և աշնանը։

Առանձին ուսումնասիրության արժանացել է այն վայրը, որտեղ գրվել է բանաստեղծությնը։ Այնպես որ, ակադեմիկոս Դմիտրի Լիխաչովը, հիշելով Պետերբուրգում իր մանկության մասին, ներկայացրել է քաղաքային լեգենդներից մեկը, որը պատմում է, որ «Առագաստը» Լերմոնտովը գրել է Մոնպլեզիրի տեռասում։ Աննա Ախմատովան, խոսելով բանաստեղծի հանելուկայնության մասին, նշել է, որ ո՛չ զբոսայգիները, ո՛չ էլ մայրաքաղաքի այլ վայրեր չեն շարժել նրա հոգու լարերը. «Նա թողել է առանց ուշադրության հայտնի պետերգոֆյան շատրվանները, որպեսզի նայելով Մարկիզովի մարգագետնին, մտախոհ արտաբերել՝ Առագաստն է ահա լողում մեն-մենակ…»:

Ինքը Լերմոնտովը  «Առագաստ» բանաստեղծությանը լուրջ չի վերաբերվում, այդ իսկ պատճառով այս բանաստեղծական էքսպրոմտը չի ընդգրկել սեփական ժողովածուի մեջ (1840)։

Էկրանավորում 
Առագաստն է ահա լողում մեն-մենակ… ամենահայտնի ռոմանսը գրվել է 1848 թվականին կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Վարլամովի կողմից։ Ըստ երաժշտագետ Ալեքսանդր Մայկապարի, կրքոտ պոռթկումը, որը աշխատանքի լեյտմոտիվն է դարձել,:

Բացի Վարլամովից, Առագաստ բանաստեղծության հիման վրա Անտոն Ռուբինշտեյնը 1849 թվականին գրել է վոկալային քառյակ, Վլադիմիր Ռեբիկովը՝ կանանց երգչախմբի համար ստեղծել է մեղեդի։

Ազդեցություն 
Արտահայտությունը «Առագաստն է ահա լողում մեն-մենակ…» գրականության մեջ հայտնվել է մի քանի տարի առաջ՝ մինչ Լերմոնտովի բանաստեղծությունը գրելը։ Ընթերցողները առաջին անգամ հանդիպել են նրա հետ 1828 թվականին, երբ հրապարակվել է Ալեքսանդր Բեստուժևի «Անդրեյ, իշխան Պերեյասլավսկի» պոեմը։

1936 թվականին թեման շարունակվեց քննարկվել Վալենտին Կատաևի կողմից, ով թողարկեց «Առագաստն է ահա լողում մեն-մենակ…» գիրքը։ Կատաևի վիպակում կան բազմաթիվ ուղղակի մեջբերումներ ուղղված Լերմոնտովի բանաստեղծությանը։ Երկու ստեղծագործությունների եզրափակիչ տողերը բառացի համընկնում են։

XX դարի երկրորդ կեսին լերմոնտովյան առագաստի մոտիվը արտացոլված է  Օստապի երգում (Իմ առագաստն է միայնակ լողում..., 12 աթոռ ֆիլմ, երգահան Գենադի Գլադկով, բանաստեղծությունների հեղինակ՝ Յուլի Կիմ)։ Բացի այդ, այս նույն թեման առկա է  Եվգենի Գլեբովի երգում Բուլատ Օկուջավայի   Խզվում էր իմ ձայնը բարձր, երբ ես վաղ մանկությունից երգում էի... բանաստեղծությունների հիման վրա։

Ծանոթագրություններ 

Միխայիլ Լերմոնտովի ստեղծագործություններ
Բանաստեղծություններ