Արտավազդ

Արտավազդ (, Արտաբազես. ), հայկական ծագումով բյուզանդացի զորավար, որը գործել է Հուստինիանոս կայսեր օրոք (մ. թ. 527–565): Նրա մասին պատմող հիմնական սկզբնաղբյուրը Պրոկոպիոսի աշխատությունն է։

Ստուգաբանություն 
Արտաբազես անձնանունը հայոց Արտավազդի հելլենացված ձևն է։ Այն առաջացել է ավեստական Ašavazdah- ից, որը նշանակում է «արդարություն քարոզող»,  կամ հին իրանական Ṛtavazdā-ից  Անունը հիշատակվում է նաև Artabasdes (Αρταβάσδης), Artauasdes (Αρταουάσδης), Artabazos (Αρτάβαζος) և Artabasdos (Ἀρτάβασδος) ձևերով՝ հունարենում, Artabazo ( Artabazus ), Artavasdes և Artavazdes ձևերով՝ լատիներենում և Artabatus (رتاباتوس)՝ արաբերենում։

Կենսագրություն 
Արտավազդը պարսկահայ էր։ Սկզբում եղել է կրտսեր հրամանատար սասանյան այրուձիում։ Ծառայել է Սասանյան և Բյուզանդական կայսրությունների սահմանին ընկած Սիսաուրանոն բերդի կայազորում։ Բելիսարիոնը գրավել է բերդը, և Արտավազդը 800 այլ հեծյալների հետ ուղարկվել է Իտալիա՝ բյուզանդացիների կողմից կռվելու օստգոթերի դեմ։ 542 թվականի գարնանը նա Ալեքսանդրի և Կոնստանտինի հրամանատարությամբ գործող բյուզանդական 12 հազարանոց զորքի կազմում՝ որպես արքոն՝ գրոհել է օստգոթերի բերդաքաղաքի վերածված Վերոնան: Բյուզանդացիներին հաջողվել է բերդապահներից մեկին կաշառելով կամ այլ կերպ գրավել իրենց կողմը, և նա գիշերվ բացել է բերդի դարպասները   Բյուզանդացիների մեկ հարյուրյակ անակնկալ կերպով ներխուժել է բերդ, փախուստի մատնել գոթերին:Բյուզանդական զորքի հիմնական մասը քաղաքից դուրս սպասո էր հրամանատարներին, որպեսզի քննարկեն ավարի բաժանումը։ Տեղեկանալով այդ մասին՝՝ գոթերը ետ են դարձել ու վերագրավել քաղաքը՝ բերդում շրջապատման մեջ առնելով Արտավազդին ու նրա մարտիկներին։ Վերջիններս կռվելով նահանջել են դեպի պարիսպները և փրկվելու այլ ելք չունենալով՝ ցատկել են բարձր պարսպից։  Տղաների մի մասը զոհվել է կամ վիրավորվել, իսկ Արտավազդին հաջողվել է անվնաս վերադառնալ բյուզանդական զորքի ճամբար, որտեղ նա սուր քննադատության է ենթարկել հրամանատարներին, որոնց ձգձգումների պատճառով հաղթանակը ձեռքից բաց էր թողնվել։ Բյուզանդացիները նահանջել են դեպի Ֆաենցա, ճամբար դրել Լամոնե գետի ափին։ Այստեղ նրաց դեմ է դուրս եկել օստգոթերի 5-հազարանոց զորքը՝ Տոտիլա արքայի (մ. թ. 541–552) հրամանատարությամբ։ Արտավազդն առաջարկել է անակնկալ կերպով հարձակվել գետը անցնող հակառակորդի վրա, շփոթմունք առաջացնել նրա շարքերում ու հաղթանակ տանել, սակայն նրա առաջարկությունը չի ընդունվել։ Ֆավենսիայի ճակատամարտից առաջ նա մենամարտել է մարտահրավեր նետած գոթ առաջամարտիկ աժդահա Վալարիսի դեմ և սպանել նրան, բայց ինքն էլ մահացու վիրավորվել է։ Պրոկոպիոսը գովել է Արտավազդին որպես լավ զորականի։

Ծանոթագրություններ

Մատենագրություն 

 Փավստոս Բուզանդ, 1989 թ., The Epic Histories Attributed to Pʻawstos Buzand: (Բուզանդարան պատմութիւնք), editor=Garsoïan, Nina|local=Cambrígia, Massachusetts|editora=Departamento de Línguas e Civilizações Próximo Orientais, Universidade de Harvard
 Martindale John R., coautor=Jones, Arnold Hugh Martin; Morris, John| - The Prosopography of the Later Roman Empire - Volume III, AD 527–641|capítulo=Artabazes; Constantianus 2|ano=1992|local=Cambrígia e Nova Iorque|editora=Imprensa da Universidade de Cambrígia|isbn=0-521-20160-8
 Schmitt| R. - Enciclopédia Irânica Vol. II, Fasc. 6|capítulo=Artavasdes|local=Nova Iorque|editora=Imprensa da Universidade de Colúmbia|capítulourl=https://www.iranicaonline.org/articles/artavasdes-old-iranian-male-personal-name-attested-as-greek-artaousdes-artabzes-artbazos-artozos-latin-artava

 Prosopography of the Later Roman Empire|volume=3|url=https://books.google.com/books?id=ElkwedRWCXkC
  

Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում
Pages containing cite templates with deprecated parameters
Հայ ռազմական գործիչներ
ՀԹՎ 2023 հոդվածներ