Հոլոքոստը Դանիայում

Հոլոքոստը Դանիայում, Դանիայի հրեաների հալածանքներն ու ոչնչացումը գերմանացի նացիստների կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Դանիայի իշխանությունների ու հասարակության դիրքորոշման, ինչպես նաև տեղում կազմակերպված դիմադրության շնորհիվ երկրի գրեթե բոլոր հրեաները փրկվել են։

Հրեաները Դանիայում օկուպացիայից առաջ 
1628 թվականից Դանիայում հրեաների կարգավիճակը հաստատվել է օրենսդրական մակարդակում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Դանիայում է գտնվել Սիոնիստական համաշխարհային կազմակերպության գրասենյակ։ Երկրորդ աշխարհամարտի նախօրեին Դանիայում քիչ հրեաների կային, քանի որ երկրում սահմանափակվել էր ներգաղթյալների մուտքը՝ նրանց թույլ չտալով երկիր մտնել անգամ «Բյուրեղապակյա գիշերվա» կոտորածից հետո։

Դեպքերի ընթացք 
Գերմանիայում Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գլուխ անցնելուց հետո Դանիայի իշխանությունները հավասարակշռություն էին պահպանում Մեծ Բրիտանիայի ու Գերմանիայի միջև։ 1939 թվականին Դանիայի ու Գերմանիայի միջև ստորագրվել է չհարձակվելու պայմանագիր։ Սակայն Դանիայում շատերը համոզված էին, որ դա անիրական է, ինչն էլ ապացուցեցին հետագա իրադարձությունները։ 1940 թվականի ապրիլի 9-ին Դանիան Դանիա-նորվեգական գործողության շրջանակներում գրավվել է վերմախտի ուժերի կողմից։ Երկրի կառավարությունն ու թագավորը զինված ուժերին հրաման են տվել դիմադրություն ցույց չտալ ագրեսորին։ Գերմանական ուժերը Դանիան գրավել են ընդամենը մի քանի ժամում։

Նացիստների կողմից գրավված Դանիայում 1940 թվականից մինչև 1943 թվականը հրեական համայնքը, ներառյալ այլ երկրներից եկած 1700 հրեա փաստականները, գտնվել է դանիացիների լիակատար պաշտպանության ներքո և չի ենթարկվել սահմանափակումների ու հալածանքների, ինչպես եղել է մյուս օկուպացված երկրներում։ Դանիական հասարակությունը դեմ է հանդես եկել նացիստական մամուլում հրապարակվող հակասեմական հոդվածներին, իսկ Դանիայի թագավոր Քրիստիան X-ը որպես դանիացի հրեաների հետ համերաշխության նշան 1942 թվականին այցելել է սինագոգ և այնտեղ ելույթ ունեցել ի պաշտպանություն Դանիայի քաղաքացի հրեաների։

Քանի որ Դանիան ձևականորեն պահպանել է իր քաղաքական ինքնուրույնությունը, 1941 թվականի վերջին Գերմանիայի կողմից Կոպենհագենում կազմակերպված հակահրեական ելույթների փորձերն ավարտվել են դրանք հրահրողների ձերբակալություններով, տուգանքներով ու կալանավորմամբ։

Հենրիխ Հիմլերը պնդել է, որ Դանիայի հրեաներն ընդգրկվեն «հրեական հարցի վերջնական լուծման» ծրագրում, սակայն Դանիայում գերմանական պաշտոնակատար գեստապոյի նախկին իրավաբանական խորհրդատու Վերներ Բեստն առաջարկել է չբարձրացնել այդ հարցը և պահանջել միայն հրեաների հեռացումը պետական պաշտոններից։ Գերմանացիները ցանկացել են մահվան ճամբարներ ուղարկել Գերմանիայից Դանիա հեռացած հրեա փախստականներն, որոնք եղել են 1351 անձ, սակայն չեն կարողացել անել դա, քանի որ նրանք զրկվել էին գերմանական քաղաքացիությունից և այլևս չէին կարող վերադարձնել այն՝ համաձայն «Ռայխի քաղաքացու մասին օրենքի»։

Արտաքսման փորձեր 
Դանիայում իրավիճակը սրվել է 1943 թվականի օգոստոսին։ Դանիացի բանվորների զանգվածային գործադուլներից և իշխանության՝ բողոքավորների հանդեպ խիստ միջոցներ կիրառելուց հրաժարվելուց հետո գերմանացիները ցրել են կառավարությունն ու Դանիայում մտցրել օկուպացիոն ուղղակի կառավարում։ Օգոստոսի 29-ին նրանց կողմից հայտարարվել է արտակարգ դրություն, և նախապատրաստական աշխատանքներ են տարվել Դանիայի հրեաներին մահվան ճամբարներ ուղարկելու ուղղությամբ։ Գործողության իրականացումը նշանակվել է հոկտեմբերի 1-ի լույս 2-ի գիշերը։

Սեպտեմբերի 8-ին Բեստն անվտանգության ոստիկանությանն ու գերմանական բանակին խնդրել է համագործակցել հրեաների ներկալման գործում, սակայն Դանիայում գերմանական զորքերի հրամանատար գեներալ Հերման ֆոն Հանեկենը սոբոտաժի է ենթարկել զինվորականների մասնակցությունը։

Հրեաների փրկությունը 

Այն բանից հետո, երբ գերմանական ռազմական կցորդ Գեորգ Դուկվիցը նախազգուշացնում է, որ հրեաներին պատրաստվում են արտաքսել, դանիական դիմադրության մասնակիցները մինչև 1943 թվականի սեպտեմբերի 30-ը ձկնորսական նավերով Շվեդիա են ուղարկում երկրում ապրող 7800 հրեաներից 7200-ին, իսկ մի քանի հարյուր հրեաների թաքցնում են դանիացիները։ Դա հանգեցնում է նրան, որ գերմանացիները կարողանում են բռնել միայն 472 հրեայի, որոնցից Տերեզին համակենտրոնացման ճամբարում զոհվում են 49 մարդ։ Պատերազմի ընթացքում Դանիայում զոհվել է ընդհանուր առմամբ շուրջ 120 հրեա՝ երկրի հրեա բնակչության 2%-ից էլ պակաս մարդ։

Դանիական դիմադրության բոլոր անդամները Աղետի և հերոսականության Յադ Վաշեմ ինստիտուտի կողմից ճանաչվել են աշխարհի արդարակյացներ կոլեկտիվ պարգևի ձևով։ Առանձին այդ պարգևին արժանացել են 22 դանիացիներ (որոնց մեծ մասը չեն եղել դանիական դիմադրության անդամներ) և գերմանական ռազմական կցորդ Գեորգ Դուկվիցը։

Որոշ տվյալների համաձայն՝ 19 հրեաներ Դանիայի իշխանությունների կողմից հանձնվել են գերմանացիներին իրենց նախաձեռնությամբ։

Այլընտրանքային վարկածներ 
Գոյություն ունի վարկած, որ գերմանացիները միտումնավոր կերպով չեն խոչընդոտել հրեաների փախուստին։ Այդ մասին է վկայում առաջին հերթին Վերներ Բեստի որ նա ուղարկել է Բեռլին հոկտեմբերի 5-ին.
Քանի որ Դանիայի հրեական ակցիայի առաջնային խնդիրը եղել է երկրի ապահրեականացումը, այլ ոչ թե գլուխների հաջող որսը, պիտի եզրակացնել, որ տվյալ հրեական ակցիան լիովին կատարել է իր խնդիրը:
Լոուրենս Ռիսի կարծիքով՝ Վերներ Բեստը մեծացրել է տեղի իշխանությունների հետ համագործակցելու հավանականությունը։

Մի շարք լրագրողներ, հղում կատարելով Օրխուսի համալսարանի քաղաքագիտության պրոֆեսոր Պետեր Նանստադին (), գրում են, թե ձկնորսները հրեաներին Շվեդիա են տարել մեծ գումարներով։ Մի մարդու տեղափոխման համար պահանջել են բարձր որակավորում ունեցող մասնագետի մեկ տարվա աշխատավարձին հավասար գումար։ Մի շարք փրկվածներ տեղափոխման գումարը վճարել են երկար տարիների ընթացքում։ Տեղեկություն կա, որ մի քանի ընտանիքներ զոհվել են ծանրաբեռնված նավակի շրջման հետևանքով։ Փրկության գործողության կազմակերպիչներից մեկը՝ դանիացի ընդհատակային Կնուդ Դյուբյուն, հաստատել է այդ տեղեկությունը։

Հոլոքոստի հիշատակ 
2003 թվականից սկսած ամեն տարի հունվարի 27-ին՝ Աուշվից (Օսվենցիմ) համակենտրոնացման ճամբարի ազատագրման օրը, Դանիայում նշվում է որպես Հոլոքոստերի զոհերի հիշատակի միջազգային։ Դանիայում այն կոչվում է AUSCHWITZ-DAG (Աուշվիցի օր)։ Այդ օրը Դանիայում անցկացվում են բազմաթիվ միջոցառումներ, քննարկվում են զանգվածային սպանությունների ու եղեռնի հետ կապված բարոյագիտական, քաղաքական ու այլ խնդիրներ։

Դանիայում կան մարդիկ, որոնք հերքում են Հոլոքոստի իրական լինելու փաստը, մասնավորապես հերքում են նացիստների մոտ գազի խցիկների գոյությունն ու Հոլոքոստի զոհերի՝ բոլորի կողմից ընդունված թիվը։ Հոլոքոստի ժխտումը Դանիայում արգելված է օրենքով, ինչպես և Եվրոպայի շատ երկրներում, որոնք տուժել են նացիստների գործողություններից։

Լեգենդ 

Լեգենդի համաձայն՝ նացիստների կողմից Դանիայի գրավումից հետո, երբ Դանիայի թագավոր Քրիստիան X-ն իմացել է դանիացի հրեաների՝ պարտադիր դեղին աստղ կրելու հրամանի մասին, նա այդ նշանը կարել է իր հագուստի վրա՝ ասելով, թե բոլոր դանիացիները հավասար են։ Դրանից հետո հրամանը չեղարկվել է։

Լեգենդը հայտնի է դարձել Լեոն Յուրիսի «Արդյունք» (1958 թվական) բեսթսելլերում հիշատակվելուց հետո։ Լեգենդին է նվիրված նաև Էլդար Ռյազանովի «Անդերսեն։ Կյանքն առանց սիրո» գեղարվեստական ֆիլմի մի էպիզոդը։ Ըստ ֆիլմի ֆանտաստիկական սյուժեի՝ Հանս Քրիստիան Անդերսենը որոշակի ժամանակով տեղափոխվում է նացիստների կողմից գրավված Դանիա և հայտնվում է Քրիստիան X-ի տեղում։ Տեսնելով, թե ինչ ստորացման են ենթարկվում հրեաները, Անդերսեն-Քրիստիան X-ը Ալեքսանդրինա թագուհուն խնդրում է իր հագուստին ամրացնել Դավթի դեղին աստղը՝ ի նշան հրեաների հետ համերաշխության։ Դավթի աստղը կրծքին նա ձիով զբոսնում է Կոպենհագենում։ Թագավորի օրինակին են հետևում հասարակ կոպենհագենցիները՝ իրենց հագուստներին, տներին ու մեքենաներին ամրացնելով դեղին աստղեր։

Իրականում Դանիան եղել է նացիստների կողմից նվաճված միակ երկիրը, որտեղ դեղին աստղ կրելը չի պարտադրվել։

Կարծիք կա, որ այս լեգենդն առաջացել է 1943 թվականին հրեաներին փրկելու արդյունքում, սակայն Վիլյամուր Վիլյամսոնի ուսումնասիրության համաձայն՝ առասպելն ստեղծվել է դեռ 1942 թվականին և հայտնվել սկանդինավյան մամուլում այդ իրադարձությունից առաջ։ Դրա ստեղծման հիմնական պատճառը թագավորի խոսքն է, որ նա ասել է 1942 թվականին սինագոգ այցելելուց հետո։ Նա ասել է, որ «եթե Դանիայի հրեաներին պարտադրեն կրել նշաններ, որոնք նրանց կտարբերեն մյուս քաղաքացիներից, ապա ես ու իմ ընտանիքը նույնպես կկրենք այդ նշանը»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն
 
 Goldenberg Leo. The Rescue of the Danish Jews. New York, 1987. ISBN 978-0-8147-3011-9
 Yehil Leni. The Rescue of the Danish Jewry. Philadelphia, 1969.
 Levine, Ellen. Darkness over Denmark: The Danish Resistance and the Rescue of the Jews. New York: Scholastic, 2001.
 Loeffler, Martha, Knud Dyby, and John Mark Nielsen. Boats in the Night: Knud Dyby’s Involvement in the Rescue of the Danish Jews and the Danish Resistance. Blair, NE: LurPublications, Danish Immigrant Archive, Dana College, 2000.

Արտաքին հղումներ
 Michael Ignatieff Одна страна спасла своих евреев. Просто потому, что как люди они были лучше?
 The rescue of the Danish Jews auschwitz.dk
 The Rescue of the Jews of Denmark 
 Перевернутый мир (Георг Фердинанд Дуквиц и спасение евреев в Дании)
 
 Denmark and the Holocaust 
 Carol Rittner. Denmark and the Holocaust - an article in Yad Vashem resource center
 

Հոլոքոստն ըստ երկրի