Գաթանախշիչ

Գաթանախշիչ կամ գաթանախշիկ, գաթայի երեսը նախշելու գործիք։ Օգտագործվել է հնագույն ժամանակներից մինչ մեր օրերը։ Պատրաստվել է փայտից, թրծկավից կամ քարից։ Գաթայի պատրաստումը և մշակութային դրսևորումները, այդ թվում` գաթայի պատրաստման ընթացքում կարևոր գործառույթ ունեցող գաթանախշիչն ընդգրկված են Հայաստանի Հանրապետության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության արժեքների ցանկում։

Պատմություն
Փայտարվեստի թանգարանի ֆոնդում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում հին գաթանախշիչները։ Թանգարանի հին մշակույթի բաժնում ցուցադրված գաթանախշիչներից մեկն ունի խաչաձև նախշ, պատրաստվել է 18-րդ դարում և բերված է Վանից։ Նախշը ճարտարապետական սկզբունքներով է արված և արժեքավոր է նրանով, որ երկերես փորագրություն ունի։ Գաթանախշիչն ունի երկու պատճեն, որ կրկնօրինակել են թանգարանի վարպետներից Վանիկ Դադոյանը և Դ. Ցլիկյանը։ Պատճեններն արվել են` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ փայտն արագ է վնասվում եղանակային պայմաններից և բնական աղետներից։ Մեկ այլ գաթանախշիչ նվիրատվություն է Իսպենչյան գերդաստանի ժառանգորդուհուց։ Եղեռնից մազապուրծ եղած ընտանիքի անդամները, Կեսարիայից գաղթելով, հաստատվել են Կանադայում` իրենց հետ որպես մասունք տանելով նաև ընտանիքի գաթանախշիչը։ Տարիներ անց ընտանիքի ժառանգորդուհին, վերադառնալով Հայաստան, այցելել է Փայտարվեստի թանգարան և գերդաստանի գաթանախշիչը նվիրաբերել թանգարանին։

Թանգարանում իր ուրույն տեղն ունի նաև հին մշակույթի բաժնում ցուցադրված 19-րդ դարի կավե գաթանախշիչը։ Գաթանախշիչի կենտրոնում վեցաթերթ վարդյակ է, որը երիզված է խորը ակոսային նախշով։ Այն ունի գլանաձև բռնակ։ 

Ժամանակակից գաթանախշիչները ևս մշակութային մեծ արժեք են ներկայացնում և կարևոր տեղ զբաղեցնում հայկական կիրառական արվեստում։ Հայաստանի փայտարվեստի թանգարանը նպաստում է նրանց հանրահռչակմանը` ներկայացնելով տարբեր հայկական զարդանախշերով։ Դրանք ստեղծվել են բացառապես հայկական ավանդական նախշերով և ձևերով։

Տեսակներ
Գաթանախշիչների հարուստ հավաքածու է պահվում Հայաստանի փայտարվեստի թանգարանում։ Գաթանախշիչները պատրաստվել են փայտի տարբեր տեսակներից, ինչպես նաև թրծկավից և քարից։ Ըստ ձևի նույնպես` նրանք բազմազան են. հանդիպում են սկավառակաձև, գրտնակաձև, սանրաձև և զուգահեռանիստ գաթանախշիչներ։ Գաթան տոնածիսական ուտեստ է, որի կլոր ձևն առնչվում է արևի պաշտամունքի հետ, ուստի պատահական չէ, որ թանգարանի գաթանախշիչների հավաքածուում ամենամեծ թիվը կազմում են սկավառակաձև գաթանախշիչները։ 

Գաթանախշիչների զարդաձևերը հիմնականում երկրաչափական ու բուսական են և կրկնում են հին օրինակները։ Ուշագրավ են թանգարանի սանրաձև գաթանախշիչները, հատկապես նրանք, որոնք ունեն երկհարթային փորագրություն և քանդակային են։ 19-20-րդ դարերում գաթանախշիչների վրա փորագրվում էին զիգզագաձև, շեղանկյունաձև, եռանկյունաձև, քառանկյունաձև նախշեր։ Նույնատիպ նախշերով էին զարդարվում նաև նույն ժամանակաշրջանի կիրառական արվեստի նմուշները՝ դաղդղաններ, սկուտեղներ, գուլպայի կաղապարներ, գդալնոցներ, աղամաններ, գրակալներ և այլ առարկաներ։

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Գաթա

Ծանոթագրություններ 

:Կատեգորիա։ Հայկական խոհանոցային գործիքներ 
:Կատեգորիա։ Փայտափորագրում 
:Կատեգորիա:Կիրառական առարկաներ
:Կատեգորիա:Կիրառական արվեստ
:Կատեգորիա:Հայկական մշակույթ