Էլեն Բյորստին

Էլեն Բյորստին (, Էդնա Ռեյ Ջիլուլի (), ), թատրոնի, կինոյի և հեռուստատեսության ամերիկացի դերասանուհի։ «Օսկար» (1975), BAFTA (1975), «Ոսկե գլոբուս» (1979), «Թոնի» (1975), «Ջինի» (2008) և երկու «Էմմի» (2009, 2013) մրցանակների դափնեկիր։ Դերասանական կարիերան սկսել է 1957 թվականին՝ կատարելով Լինդայի դերը «Քրաֆթի հեռուստատեսային թատրոնը» ֆիլմում (1947-1958)։

Կինոյում նրա առաջին նշանակալի աշխատանքը եղել է Լոիզ Ֆերոուի դերը 1971 թվականի «Վերջին կինոսեանսը» ֆիլմում, որի համար դերասանուհին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարման» համար։ 1973 թվականին Էլեն Բյորստինը նկարահանվել է «Սատանա քշողը» սարսափ ֆիլմում․ այդ դերի համար նա ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարման» համար։

Դերասանների շրջանում Էլեն Բյորստինը ճանաչման է արժանացել «Ալիսան այստեղ այլևս չի ապրում» (1974) դրամատիկական ֆիլմում Ալիսա Հայյաթի դերը կատարելուց հետո, որի համար արժանացել է «Օսկար» և BAFTA մրցանակների, ինչպես նաև ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարման» համար 1975 թվականին։ Նա «Օսկար» մրցանակի ներկայացվել է նաև 1979, 1981 և 2001 թվականներին «Կնոջ լավագույն դերակատարման» անվանակարգում «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» (1978), «Հարություն» (1980) և «Ռեքվիեմ երազանքի համար» (2000) ֆիլմերում կատարած դերերի համար։

1975 թվականին Էլեն Բյորստինն արժանացել է «Թոնի» թատերական մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում պիեսում» անվանակարգում։  Նա նաև երեք անգամ ներկայացվել է ԱՄՆ կինոդերասանների գիլդիայի մրցանակի (2001, 2008, 2015) և վեց անգամ՝ «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի (1972, 1974, 1975, 1981, 1982, 2001), որոնցից հաղթել է միայն մեկ անգամ՝ «Կնոջ լավագույն դերակատարման» անվանակարգում մրցանակի արժանանալով «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» (1978) ֆիլմում կատարած դերի համար։ Էլեն Բյորստինը մեծ հաջողություն է ունեցել հեռուստատեսությունում․ 2009 թվականին նա արժանացել է «Էմմի» մրցանակի դրամատիկական հեռուստասերիալում կնոջ լավագույն դերակատարման համար («Օրենք և կարգ։ Հատուկ կորպուս», 1999), իսկ 2013 թվականին՝ «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում («Պոլիտիկաններ», 2012)։

Դերասանուհին ներկայացվել է նաև «Էմմի» ցերեկային մրցանակի «Ակնառու կատարող մանկական, երիտասարդական կամ ընտանեկան հատուկ թողարկումներում» անվանակարգում «Ջրահարսը» ֆիլմի համար 2001 թվականին և վեց անգամ ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի (1981, 1987, 2006, 2008, 2014, 2016)։ Էլեն Բյորստինը նաև ստացել է «Ջինի» կանադական բարձրագույն կինոմրցանակ «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում «Քարե հրեշտակ» ֆիլմի համար 2008 թվականին։

2014 թվականին Էլեն Բյորստինն արժանացել է Անգլիական միջազգային կինոփառատոնի հատուկ մրցանակի, իսկ 2015 թվականին՝ Մերի Փիքֆորդի անվան «Արբանյակ» հատուկ մրցանակի։

Կենսագրություն
Էլեն Բյորստինը ծնվել է 1932 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ԱՄՆ Միչիգան նահանգի Դեթրոյթ քաղաքում, Մարի (ծննդյան անունը՝ Ամել) և Ջոն Օսթին Գիլուլիների ընտանիքում։ Հայրը եղել է գրող։ Էելեն Բյորստինն ունի իռլանդական, ֆրանսիական, հոլանդական ու հնդկացիական արմատներ։ Նա ունի երկու եղբայր՝ Ջեքը և Սթիվը։ Ծնողները բաժանվել են, երբ նա դեռ փոքր էր, և նա ապրել է մոր ու խորթ հոր հետ։

Նա հաճախել է դասընթացների «Cass Technical High School» և «University-preparatory school» ուսումնական հաստատություններում, որոնք սովորողներին թույլ էին տալիս ընտրել կրթության որոշակի ոլորտ։ Բյորստինը մասնագիտացել է նորաձև հագուստի դիզայնի բնագավառում։ Միջնակարգ դպրոցում սովորելու ընթացքում նա եղել է ուսանողական խորհրդի անդամ և նախագահ յունիորների դասարանում։ Ուսուցման վերջին տարում մի քանի քննություն չհանձնելուց հետո նա թողել է դպրոցը։

Դպրոցից հեռանալուց հետո Էլեն Բյորստինն ստացել է մոդելի աշխատանք Դեթրոյթի հանրախանութում։ Հետագայում նա տեղափոխվել է Դալլաս, որտեղ շարունակել է աշխատել որպես մոդել նախքան Նյու Յորք տեղափոխվելը։ 1955 թվականից մինչև 1956 թվականը նա որպես պարուհի աշխատել է «The Jackie Gleason Show»-ում։ Դրանից հետո նա որոշել է դառնալ դերասանուհի և վերցրել է Էլեն Մաքրեյ բեմական անունը․ նա փոխել է ազգանունը Նիլ Բյորստինի հետ ամուսնանալուց հետո։

Կարիերա

Առաջին դերեր 
Էլեն Բյորստինը Բրոդվեյում իր նորամուտը կատարել է 1957 թվականին «Արդար խաղ» թատերական պիեսում։ Մինչ 1960-ական թվականների սկիզբը սկսել են ուշադրության արժանանալ սկսնակ դերասանուհու հաջողությունները «փոքր էկրանին», և Բյորստինը որոշակի ժամանակով դադարեցրել է կարիերան, որպեսզի սովորի Լի Ստրասբերգի դերասանական ստուդիայում։

Սկսած 1950-ական թվականների վերջից և 1960-ական թվականների ընթացքում Էլեն Բյորստինը՝ որպես հրավիրված դերասան, խաղացել է տարբեր հեռուստասերիալներում, որոնցից են՝ «Բժիշկ Քիլդեր» (1961-1966), «77 Սանսեթ Ստրիպ» (1958-1964), «Բեն Քեյսի» (1961-1966), «Ծուխ հրացանափողից» (1955-1975), «Փերի Մեյսոն» (1957-1966), «Սայլերի քարավան» (1957-1965), «Մեծ հովիտ» (1965-1969), «Վիրջինիացիներ» (1962-1971) և այլն։

1964-1965 թվականներին Էլեն Բյորստինը կատարել է բժիշկ Քեյթ Բարտոկի երկրորդական դերը NBC ալիքի «Բժիշկներ» սերիալում։ 1967 թվականից մինչև 1968 թվականը նա նկարահանվել է АВС ալիքի «Պողպատե հովատակ» սերիալում՝ մարմնավորելով Ջուլի Փարսոնսին։ Դերասանուհին Էլեն Մաքրեյ անունն օգտագործել է մինչև 1967 թվականը, ինչից հետո նա ամուսնացել է Նիլ Բյորստինի հետ ու վերցրել նրա ազգանունը։ Էլեն Բյորստինի համար նշանակալի է եղել դերը Փիթեր Բոգդանովիչի «Վերջին կինոսեանսը» (1971) ֆիլմում, որի համար դերսանուհին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների։

Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ 
1972 թվականին Էլեն Բյորստինը մասնակցել է «Այգու թագավորը» քրեական դրամայի նկարահանման աշխատանքներին, որտեղ նրա գործընկերն է եղել դերասան Ջեք Նիկոլսոնը։ Նրա հաջորդ նշանակալի աշխատանքը եղել է Քրիս Մաքնիլի դերը ռեժիսոր Ուիլյամ Ֆրիդկինի «Սատանա քշողը» սարսափ ֆիլմում (1973)։ Այդ դերի համար Էլեն Բյորստինը կրկին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս մրցանակների։ Էլեն Բյորստինի լավագույն աշխատանքներից է դարձել Ալիսա Հայյաթի դերը «Ալիսան այլևս այստեղ չի ապրում» դրամատիկական ֆիլմում, որի համար նա արժանացել է «Օսկար» և BAFTA մրցանակների, ինչպես նաև ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» կինոմրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում – դրամա» անվանակարգում 1975 թվականին։

«Ալիսան այլևս այստեղ չի ապրում» ֆիլմի հերոսուհին ծանր ճակատագիր ունեցող կին է, որն ամուսնու մահվանից հետո մնում է առանց ապրուստի միջոցների և ստիպված է լինում աշխատել որպես մատուցողուհի, որպեսզի պահի դեռահաս որդուն։ Նրան թվում է, թե ամեն լավագույնը մնացել է անցյալում։ Սակայն անսպասելիորեն Ալիսայի կյանքում հայտնվում է Դևիդը (որին մարմնավորել է Քրիս Քրիստոֆերսոնը), որն անում է ամեն ինչ նրանց կյանքը թեթևացնելու համար։ 1980 թվականին թողարկվել է «Հարություն» ֆիլմը, որտեղ Էլեն Բյորստինը մարմնավորում է բուժելու գերբնական ունակություններ ունեցող կնոջ։ Իր դերակատարման համար նա ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում 1981 թվականին։ 1977 թվականին Էլեն Բյորստինը եղել է Բեռլինի 27-րդ միջազգային կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում․ այդ կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում դերասանուհին ընդգրկվել է նաև 1988 թվականին։

1978 թվականին էկրան է բարձրացել «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» ֆիլմը, որ նկարահանվել է Բեռնարդ Սլեյդի պիեսի հիման վրա։ Ֆիլմի հիմքում ընկած է երկու սիրահարների պատմություն, որոնք հանդիպում են բոլորից գաղտնի 26 տարի։ Այդ ֆիլմում կատարած դերի համար Էլեն Բյորստինը ներկայացվել է «Օսկարի» և ստացել «Ոսկե գլոբուս» «Կնոջ լավագույն դերակատարում – դրամա» անվանակարգում 1979 թվականին, իսկ հետագայում այդ դերի համար նա արժանացել է «Թոնի» թատերական մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում պիեսում» անվանակարգում։

Հաջողության հասնելուց հետո Էլեն Բյորստինը կարճատև ընդմիջում է կատարել իր կարիերայում և 1978 թվականին նկարահանվել է ֆրանսիացի ռեժիսոր Ալեն Ռենեի ֆիլմում, սակայն այդ նախագիծը մեծ հաջողություն չի ունեցել։ 1980-ական թվականներին Էլեն Բյորստինը գրեթե չի նկարահանվել կինոյում, սակայն երկու անգամ ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի հեռուստասերիալներում կատարած դերերի համար։ Նա ներկայացվել է նաև «Ջինի» կանադական բարձրագույն կինոմրցանակի «Օտարերկրացի լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում «Հյուսիսի լռությունը» ֆիլմում դերակատարման համար։ 1990-ական թվականներին դերասանուհին շարունակել է աշխատել հեռուստատեսությունում, ինչպես նաև կատարել է մի քանի ոչ մեծ դերեր «Գերեզմանային ակումբ» (1993), «Լաթերից ծածկոց» (1995), «Դայակների ակումբ» (1995) ֆիլմերում։

2000 թվականին թողարկվել է ռեժիսոր Դարրեն Արոնոֆսկու «Ռեքվիեմ երազանքի համար» ֆիլմը, որում Էլեն Բյորստինը մարմնավորում է միայնակ ծեր կնոջ՝ Սառա Գոլդֆարբին, որն ապրում է հեռուստաշոուում հայտնվելու երազանքով, ընդունում է նիհարելու դեղահաբեր և հետզհետո կորցնում է կապը իրականության հետ։ Նրա հետ այդ ֆիլմում նկարահանվել են Ջարեդ Լետոն, Ջենիֆեր Քոնելին ու Մառլոն Ուեյանս։ Էլեն Բյորստինի դերակատարումն այդ ֆիլմում բարձր է գնահատվել կինոքննադատների կողմից, և դերասանուհին վեցերորդ անգամ ներկայացվել է «Օսկարի», ինչպես նաև «Ոսկե գլոբուսի» և ԱՄՆ կինոքննադատների գիլդիայի մրցանակի և ստացել «Անկախ ոգի» և «Արբանյակ» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում 2001 թվականին։

Էլեն Բյորստինը մեծ հաջողություն է ունեցել հեռուստատեսությունում։ 1982 թվականին նա կատարել է գլխավոր դեր «Ժողովուրդն ընդդեմ Ջին Հարիսի» հեռուստատեսային ֆիլմում, որի համար ներկայացվել է «Էմմի» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերայատարում մինի սերիալում կա ֆիլմում» անվանակարգում։ 2009 թվականին նա արժանացել է «Էմմի» մրցանակի «Լավագույն հրավիրված դերասանուհի դրամատիկական հեռուստասերիալում» անվանակարգում «Օրենք և կարգ։ Հատուկ կորպուս» ֆիլմում դերակատարման համար։

2006 թվականին մամուլում մեծ արձագանք է ստացել Էլեն Բյորստինի ներկայացվելը «Էմմի» մրցանակի «Միսիս Հարիս» հեռուստաֆիլմում կատարած էպիզոդիկ դերի համար, որ տևել է 14 վայրկյան, և այդ ընթացքում նա արտասանել է 38 բառ։ 2013 թվականին Էլեն Բյորստինն ստացել է երկրորդ «Էմմի» մրցանակը «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում («Պոլիտիկաններ», 2012)։

2014 թվականին դերասանուհին ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում «Ծաղիկներ ձեղնահարկում» ֆիլմում կատարած դերի համար (2014)։ Նա ներկայացվել է նաև «Էմմի» ցերեկային մրցանակի «Ակնառու կատարող մանկական, երիտասարդական կամ ընտանեկան հատուկ թողարկումներում» անվանակարգում «Ջրահարս» ֆիլմում կատարած դերի համար 2001 թվականին։ 2016 թվականին նա ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի «Լավագույն հրավիրված դերասանուհի դրամատիկական հեռուստասերիալում» անվանակարգում («Խաղաթղթե տնակ», 2016)։

Էլեն Բյորստինը նկարահանվել է նաև «Գլխավոր փողոց» (2010), «Հարազատներ» (2011), «Պոլիտիկաններ» (2012), «Կոչում» (2013), «Երկուսը քաղաքում» (2014), «Հիմքերի գետ» (2014), «Տերևները քամուն» (2014), «Ադալինի դարը» (2015), «Որոնումներ» (2015) և «Հաղթող շունը» (2016) ֆիլմերում։

Գործունեության այլ ոլորտներ 
 1970-ական թվականներին Էլեն Բյորստինը ակտիվորեն մասնակցել է այն շարժմանը, որ խնդրում էր բանտից ազատել բռնցքամարտիկ Ռուբին Քարտերին։
 1981 թվականին դերասանուհու պատվին գրվել է «Բալլադ ֆաշիստական զինվորի կնոջ մասին» (երաժշտական ձևավորումը՝ Քուրտ Վայլի, տեքստը՝ Բերտոն Բրեխտի)։
 1997 թվականին Էլեն Բյորստինն ընդգրկվել է Միչիգանի «կանանց փառքի սրահում»։
 2000 թվականին Էլեն Բյորստինը հայտարարվել է դերասանական ստուդիայի համանախագահ Ալ Պաչինոյի և Հարվի Քեյթելի հետ միասին։
 Էլեն Բյորստինը Բարաք Օբամայի դեմոկրատական կուսակցության վաղեմի կողմնակից է։ «Փոլիվուդ» վավերագրական ֆիլմում ներկայացրել է մի քանի հարց 2008 թվականի նրա ընտրարշավի վերաբերյալ և որպես նրա կողմնակից նշել, որ այլևս մրցակցություն չկա դեմոկրատների ու հանրապետականների միջև։
 Էլեն Բյորստինը բազմիցս արժանացել է «Ջեֆերսոնի սելեկտորների մրցանակի» պետական ծառայության համար։
 1982 թվականից մինչև 1985 թվականը Էլեն Բյորստինը եղել է «Կինոդերասանների ամերիկյան միության» նախագահը։
 2006 թվականին Էլեն Բյորստինը հրատարակել է իր ինքնակենսագրությունը «Lessons in Becomind Myself» խորագրով։

Անձնական կյանք

Հարաբերություններ 
1950 թվականին Էլեն Բյորստինն ամուսնացել է Բիլ Ալեքսանդրի հետ, սակայն նրանք բաժանվել են 1957 թվականին։ Հաջորդ տարի դերասանուհին ամուսնացել է Պոլ Ռոբերտսի հետ․ 1961 թվականին ծնվել է նրանց որդին, որին կոչել են Ջեֆերսոն։ Նույն թվականին նրանք բաժանվել են։ 1964 թվականին Էլեն Բյորստինն ամուսնացել է դերասան Նիլ Բյորստինի հետ։ Վերջինս տառապում էր շիզոֆրենիայով, ինչի պատճառով նրանց ընտանիքում եղել են բռնության դեպքեր, և արդյունքում նրանք բաժանվել են 1972 թվականին։ Նիլ Բյորստինն ինքնասպանություն է գործել 1978 թվականին։

Կրոն 
Էլեն Բյորստինը դաստիարակվել է որպես կաթոլիկ, սակայն հետագայում սկսել է իրեն ասոցացնել բոլոր կրոնների հետ։ Իր հոգևոր ուղին նա սկսել է իսլամի ու սուֆիզմի ուսումնասիրությամբ։ Նա բացատրել է․
Ես իմանում եմ ճշմարտությունը, որ ապրում է այս բոլոր կրոններում․․․ ես միշտ աղոթում եմ հոգով, սակայն երբեմն դա աստված է։ Երբեմն դա Հիսուսն է․․․ երբեմն ես աղոթում եմ, որ Գանեշան, եթե ինձ պետք է, օգնի ինձ։ Գուան Ինը աստվածայինի իմ ամենասիրելի դրսևորումներից մեկն է, կարեկցության մարմնացում․․․ այդ պատճառով էլ Գուան Ինն ինձ հետ է միշտ։

Էլեն Բյորստինը հայտարարել է, թե ինքը հոգևոր ոլորտում սկսել է դրսևորվել դեռ քառասուն տարին չլրացած սուֆիական ուսուցիչ Պիր Վիլայյատ Ինայյատ Խանի գլխավորությամբ, ով իրեն տվել է Նադյա անունը, որ արաբերենում նշանակում է «նա, ով ուղղորդում է»։

Ընտրյալ ֆիլմագրություն

Կինո

Հեռուստատեսություն

Մրցանակներ և անվանակարգեր 
Մրցանակներ և անվանակարգերի ամբողջական ցանկն առկա է IMDb կայքում.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Burstyn, Ellen (2006). Lessons in Becoming Myself. Riverhead Books (New York City, New York). ISBN 978-1-59448-929-7.

Արտաքին հղումներ
 Էլեն Բյորստինի պաշտոնական կայքը Համացանցի արխիվում
 
 Էլեն Բյորստինը  Internet Broadway Database կայքում

Ամերիկացի դերասանուհիներ
Օսկարակիրներ
«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ
Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ
«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ
21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Լավագույն դերասանուհի Օսկարի մրցանակակիրներ