Այն Ղազալ

Այն Ղազալ ( արաբ՝. عين غزال , 'Ayn Ghazāl , "Գազելի աղբյուր") - Հորդանանի մայրաքաղաք Ամմանի քաղաքացիական օդանավակայանից երկու կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք ընկած հնավայր։ Զբաղեցնում է մոտավորապես 15 հեկտար տարածք, բնակեցված է եղել մ. թ. ա. 8440 - մ. թ. ա. 6500 թվականների միջակայքում։ Նախաքարեդարյան-քարեդարյան ժամանակների այս բնակավայրը համարվում է Միջին Արևելքում հայտնաբերված նախապատմական ամենաընդարձակ բնակավայրը։

Պեղումների պատմություն
Հնավայրը հայտնաբերվել է 1974 թվականին, ճանապարհ անցկացնելու նպատակով իրականացված աշխատանքների ժամանակ։ Հնագիտական պեղումերն իրականացվել են 1982 - 1985 , 1988 - 1989,  1993 - 1996 թվականներին, ինչպես նաև՝ 1998-ին, Գարրի Օ. Ռոլեֆսոնի ղեկավարությամբ։

Բնակավայրը 
Սկզբնական շրջանում՝ Քրիստոսից առաջ մոտավորապես 7000 թվականին, բնակավայրն զբաղեցրել է 10-15 հեկտար տարածք, ունեցել է շուրջ 3 հազար բնակիչ՝ չորս-հինգ անգամ ավելի, քան աշխարհի հնագույն քաղաք համարվող Երիքովը այդ նույն ժամանակաշրջանում։ Սակայն մ. թ. ա. 6500 թվականին բնակչությունը մոտավորապես վեց անգամ նվազել է (հավանաբար՝ շրջակա միջավայրում տեղի ունեցած կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով)։

Սկզբնապես դա եղել է տիպիկ նախաքարեդարյան-քարեդարյան գյուղական բնակավայր, որը գտնվել է դեպի դաշտավայր նայող գոգավորությունում։ Տները  կառուցված են եղել հում կավից թրծված, զուգահեռանիստերի կամ խողովակների ձև ունեցող աղյուսներով։ Բաղկացած են եղել մեկ համեմատաբար մեծ, քառակուսաձև սենյակից և մեկ փոքր նախասենյակից։ Պատերը  դրսից ծեփվել են կավով, ներսից՝ ալեբաստրով (ծեփվածքը երեք-չորս տարին մեկ անգամ թարմացվել է)։

Բնակիչները զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ , մշակել են հացահատիկային բույսեր՝ գարի և ցորենի հնագույն տեսակներ, ընդավորներ՝ ոլոռ, ոսպ, լոբի, նուշ, գյուղից դուրս տարածվող դաշտերում արածեցրել են այծեր։ Սննդի պաշարը համալրել են որսորդության հաշվին. որսացել են եղնիկներ, գազելներ, վայրի խոզեր, ցիռեր, նապաստակներ և այլն։

Մշակույթը 
Ain Ghazal-ի բնակիչներն իրենց հանգուցյալներից ոմանց թաղել են տների հատակի ներքևում (հաճախ՝ գանգը առանձին, ավելի խոր փոսում, որը հնագետների կողմից մեկնաբանվում է որպես նախնիների նկատմամբ պաշտամունքի արտահայտություն), մյուսներին՝ գյուղի շրջակա հողերում։ Մարդկային մարմինների մնացորդներ են հայտնաբերվել նաև թափոնների զետեղման նպատակով փորված հատուկ փոսերում։ Դա վկայում է, որ այստեղ գոյություն են ունեցել հուղարկավորության ծիսակարգեր, սակայն դեռևս անորոշ է մնում, թե կոնկրետ ում համար են կիրառվել այդ ծեսերը, ինչ չափանիշներով են ընտրվել հանգուցյալները։

Տարբերակված և ծիսակարգային նշանակություն ունեցած որոշ կառուցվածքների շրջակայքում հայտնաբերվել են արարողակարգով թաղվածների մարմինների մնացորդներ, որոնց կողքին գտնվել են ալեբաստրե մարդանման քանդակներ։ Ընդ որում՝ այդ քանդակներում մարդիկ արտացոլված են բնականի կես չափերով։ Քանդակների վրա պատկերված են մազերը, զգեստները, որոշ դեպքերում պատկերներ կան նաև մարմինների վրա։ Աչքերը ոստրեատիպ կենդանիների խեցիներից են, բիբերը՝ ձյութից (բիտումից)։

Ընդհանուր առմամբ հայտնաբերվել է 32 ծեփածո ֆիգուր. 15-ը՝ լիաչափ,  նույնքան էլ՝ կիսանդրիաձև, և երկու գլուխների բեկորներ։ Կիսանդրիաձև ֆիգուրներից երեքի վրա եղել է կրկնակի գլուխ, բայց դրա իմաստն ու նշանակությունը դեռևս մնում է անհասկանալի։

Գրականություն 
Campagna di scavo del 1982:
Gary O. Rollefson, A. Leonard jr., "Escavations at PPNB 'Ain Ghazal", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 26, 1982, pp. 411–413.
"The 1982 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 27, 1983, pp. 1–15.
Gary O. Rollefson, E. Banning, B. Byrd, Zeidan Kafafi, Ilse Köhler Rollefson, D. Petocz, S. Rolston, L. Villiers, "Excavations at the PPNB Village of 'Ain Ghazal (Jordan) 1982", in Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft, 116, 1984, pp. 139–183.
Campagna di scavo del 1983:
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The 1983 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report". in Annual of the Department of Antiquities of Jordan 28, 1984, pp.13-30.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, M. Donaldson, W. Gillespie, Zeidan Kafafi, Ilse Köhler Rollefson, E. McAdam, S. Rolston, "Excavations at the PPNB 'Ain Ghazal (Jordan) 1983, , in Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft, 117, 1985, pp.69-116.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal, Jordan. Preliminary Report on the 1983 Season", in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, supplement 23, 1985, pp.35-52.
Campagne di scavo del 1982-1983:
Alan H. Simmons, Gary O. Rollefson, "Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan). Interim Report on the First Two Seasons. 1982-1983", in Journal of Field Archaeology, 11, 1984, pp. 387-395 (abstract on-line , ).
Alan H. Simmons, Gary O. Rollefson, "PPNB ‘Ain Ghazal: Excavations in 1982 and1983", in Liber Annus, 34, 1984, pp.428-430.
Campagna di scavo del 1984:
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The 1984 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 29, 1985, pp.11-30.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal, Jordan. Preliminary Report on the 1984 Season", in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, supplement 24, 1986, pp.145-164.
Campagna di scavo del 1985:
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The 1985 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan 30, 1986, pp.41-56 e 431-432.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal, Jordan. Preliminary Report on the 1985 Season", in Bulletin of the American Schools of Oriental Research supplement 25, 1987, pp.93-106.
Campagne di scavo del 1983-1985:
Gary O. Rollefson, "'Ain Ghazal 1983-1985", in Archiv für Orientforschung, 33, 1986, pp.149-152.
Campagna di scavo del 1988:
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The 1988 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 33, 1989, pp.9-26.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The Neolithic Village of ‘Ain Ghazal, Jordan: Preliminary Report on the 1988 Season", in Bulletin of the American Schools of Oriental Research supplement 27, 1990, pp.95-116.
Campagna di scavo del 1989:
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The 1989 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 34, 1990, pp.11-25.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The Neolithic Village of ‘Ain Ghazal, Jordan: Preliminary Report on the 1989 Season", in Annual of the American Schools of Oriental Research, 51, 1993, pp.107-126.
Campagne di scavo del 1988-1989:
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "Excavations at Neolithic ‘Ain Ghazal, 1988-1989 Seasons", in Syria, 70, 1993, pp.225-230.
Campagna di scavo del 1993:
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1993 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 38, 1994.
Campagna di scavo del 1994:
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1994 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 39, 1995, pp.13-29.
Campagne di scavo del 1993-1994:
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal 1993-1994", in Biblical Archaeologist, 57,4, 1994, pp.239-241.
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal 1993-1994", in M. Piccirillo (a cura di), "Ricerca storico-archeologica in Giordania", in Liber Annus, 44, 1994, pp.621-623.
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "Land Use at ‘Ain Ghazal: Evidence from the 1993-1994 Excavation Season", in Studies in the History and Archaeology of Jordan 6, Amman 1996, pp.235-240.
Campagna di scavo del 1995:
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1995 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 40, 1996, pp.11-28.
Gary O. Rollefson, "'Ain Ghazal Excavations 1995", in Neo-Lithics 2, 1995, pp.7-8.
Campagna di scavo del 1996:
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1996 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 41, 1997, pp.27-48.
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal Excavations 1996", in Biblical Archaeologist, 54,4, 1996, p.238.
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal Excavations (1996). Unearth Neolithic ‘Temples'", in Occident & Orient 1(2), 1996, pp.4-5.
Campagna di scavo del 1998:
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1998 Excavation Season at ‘Ain Ghazal Neolithic Village", in Occident & Orient 3(2), 1998, p.15.
Gary O. Rollefson, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal", in Archiv für Orientforschung, 29, 1983, pp.243-244.
Gary O. Rollefson, "Ritual and Ceremony at Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan)", in Paleorient, 9 (2), 1983, pp.29-38.
Gary O. Rollefson, "Early Neolithic Statuary from 'Ain Ghazal (Jordan)", in Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft, 116, 1984, pp.185-192.
E. B. Banning, Brian F. Byrd, "The Architecture of PPNB 'Ain Ghazal, Jordan", in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 255, estate 1984, pp.15-20.
K. W. Tubb, "Preliminary Report on the 'Ain Ghazal Statues", in Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft, 117, 1985, pp.117-134.
Gary O. Rollefson, "Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan). Ritual and Ceremony II", in Paleorient, 12,1, 1986, pp.45-52.
Gary O. Rollefson, "Local and Regional Relations in the Levantine PPN Period. 'Ain Ghazal Jordan as a Regional Center", in A. Hadidi (a cura di), Studies in the History and Archaeology of Jordan 3, Amman 1987, pp.29-32.
Alan H. Simmons, Ilse Köhler Rollefson, Gary O. Rollefson, R. Mandel, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal. A Major Neolithic Settlement in Central Jordan", in Science, 240, 1988, pp.35-39.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Settlement at 'Ain Ghazal", in A. Garrard, H. Gebel (a cura di), The Prehistory of Jordan (British Archaeological Reports 396), 1988, pp.393-421.
Gary O. Rollefson, "The Aceramic Neolithic of the Southern Levant: The View from ‘Ain Ghazal", in Paleorient, 15,1, 1989, pp.135-140.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "Burial Practices at Neolithic ‘Ain Ghazal", in Bulletin de la Société d'Anthropologie de Sud-Ouest, 24.2, 1989, pp.115-122.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons (et al.), "A Plastered Human Skull from Neolithic ‘Ain Ghazal, Jordan, in Journal of Field Archaeology, 17,1, 1990, pp.107-110.
Gary O. Rollefson, "The Uses of Plaster at Neolithic 'Ain Ghazal, Jordan", in Archaeomaterials, 41, 1990, pp.33-54.
Gary O. Rollefson, Ilse Köhler Rollefson, "The Impact of Neolithic Subsistence Strategies on the Environment. The Case of ‘Ain Ghazal, Jordan, in S. Bottema (et al., a cura di), Man's Role in the Shaping of the Eastern Mediterranean Landscape, Rotterdam 1990, pp.3-14.
Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "Neolithic Cultures at 'Ain Ghazal, Jordan", in Journal of Field Archaeology, 19,4, inverno 1992, pp.443-470 testo on-line |date=marzo 2018 |bot=InternetArchiveBot }} in 
Gary O. Rollefson, "'Ain Ghazal", in P. Bikai (a cura di), ACOR: The First 25 Years, American Center of Oriental Research, Amman 1993, pp. 38–39.
K. Tubb, Carol A. Grissom, "'Ain Ghazal. A Comparative Study of the 1983 and 1985 Statuary Caches", in K. 'Amr, D. Zayadine, M. Zaghloul (a cura di), Studies in the History and Archaeology of Jordan, Jordan Press Foundation, Amman 1995, pp. 437–447.
Gary O. Rollefson, "The Neolithic Devolution: Ecological Impact and Cultural Compensation at ‘Ain Ghazal, Jordan", in J. Seger (a cura di), Retrieving the Past: Essays on Archaeological Research and Methodology in Honor of Gus W. Van Beek', Eisenbrauns, Winona Lake 1996, pp. 219–230.
Gary O. Rollefson, "Neolithic ‘Ain Ghazal in Its Landscape", in Studies in the History and Archaeology of Jordan 6, Amman 1996, pp. 241–244.
Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "Le village néolithique d'Ain Ghazal", in E. Delpont (a cura di), Jordanie: Sur les Pas des Archéologues, Institut du Monde Arabe, Paris 1997, pp. 34–39.
Gary O. Rollefson, "Changes in Architecture and Social Organization at 'Ain Ghazal", in H. Gebel, Zeidan Kafafi, Gary O. Rollefson (a cura di), The Prehistory of Jordan II, Berlin 1997, pp. 287–307.
Gary O. Rollefson,  P. Griffin, Carol Grissom, "Three Late Eighth Millennium Plastered Faces from ‘Ain Ghazal, Jordan", in Paléorient, 24,1, 1998, pp. 59–70.
Gary O. Rollefson, "Ritual and Social Structure at Neolithic 'Ain Ghazal", in Ian Kuijt (a cura di) Life in Neolithic Farming Communities. Social Organization, Identity and Differentiation, New York 2000, pp. 165–190.
Gary O. Rollefson, "The Statuary from ‘Ain Ghazal, Jordan", in A. Weyer (a cura di), Saving Cultural Heritage. Projects Around the Mediterranean (Hornemann Institute Series 3), Glöss Verlag, Hamburg 2000, pp. 101–110. Hamburg (anche edizione in tedesco come "Die Figuren aus ‘Ain Ghazal, Jordanien", ed edizione francese, come "Les Statues de ‘Ain Ghazal, Jordanie").
Carol A. Grissom, "Neolithic Statues from 'Ain Ghazal: Construction and Form", in American Journal of Archaeology, 104,1, gennaio 2000, pp. 25–46 (abstract e testo scaricabile in

 Ծանոթագրություններ 

 Արտաքին հղումներ 
 Denise Schmadt-Besserat (a cura di), Symbols at 'Ain Ghazal ('Ain Ghazal Excavation Reports I), pagine web sul sito del Center for Middle Eastern Studies della "Università del Texas a Austin".
 Restauro delle sculture in gesso sul sito dell'Istituto di archeologia dell'University College of London (UCL)
 Informazioni e fotografie sulle sculture in gesso e sugli scavi (scheda dell'esposizione Preserving Ancient Statues from Jordan'' sul sito della Arthur M. Sackler Gallery della Smithsonian Institution, 1996-1997)
 The neolithic village of Ain Ghazal sul sito dell'Institute du Monde Arabe di Parigi
 'Ain Ghazal statues at Smithsonian Institution
 'Ain Ghazal Excavation Reports (menic.utexas.edu)
 Institut du Monde Arabe ()
 The ‘Ain Ghazal Statue Project ()
 The Joukowsky Institute of Archaeology