Ֆիլիպ Կինդրեդ Դիք

Ֆիլիպ Կինդրեդ Դիք (, ), ամերիկացի ֆանտաստ գրող։

Կենսագրություն

Մանկություն և երիտասարդություն 
Ֆիլիպ Կինդրեդ Դիքը ծնվել է Չիկագոյում ժամանակից վեց շաբաթ առաջ երկվորյակ քրոջ հետ (քույրը մահացել է 1929 թվականի հունվարի 26-ին հավանաբար թերսնումից)։ Շուտով նրա ծնողները (Դորոտի և Էդգար Դիքեր) տեղափոխվել են Սան Ֆրանցիսկո։ Մանուկ հասակում Դորոտին հաճախ է հորից պատմություններ լսել Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասին։ Երբ Ֆիլիպը դարձել է հինգ տարեկան, հայրն աշխատանքի է տեղափոխվել Նևադա, սակայն մայրը հրաժարվել է տեղափոխվել նրանց հետ, և ծնողները բաժանվել են։ Ֆիլիպը մնացել է մոր հետ, ով շուտով աշխատանք գտնելու հույսով տեղփոխվել է Վաշինգտոն։ Ամուսնալուծությունից հետո Դիքն աղքատիկ պայմաններում է մեծացել, որը պայմանավորված է եղել Մեծ ճգնաժամով։ Հայրը պարբերաբար այցելել է Դիքին, սակայն Վաշինգտոն տեղափոխվելուց հետո այդ այցելություններն ընդհատվել են։ Մանուկ հասակում Դիքը շատ է հիվանդացել։

1938 թվականին նրա մայրը վերադարձել է Կալիֆորնիա։ Դրանից հետո Ֆիլիպը կրկին հնարավորություն է ունեցել հանդիպելու հորը, սակայն 1940 թվականին գյուղատնտեսության նախարարությունը նրան նորից տեղափոխել է։ 1940 թվականին Դիքի խոստովանությամբ նա առաջին անգամ ծանոթացել է գիտական ֆանտաստիկային՝ կարդալով «Stirring Science Stories» ամսագիրը։ Ընդ որում, գրելու նկատմամբ հետաքրքրություն նա դրսևորել է ավելի վաղ․ 1938 թվականին հիմնել է սեփական թերթ՝ «The Daily Dick»։ 1944 թվականին (այլ տվյալներով՝ 1943) Դիկն ընդունվել է Բերկլիի բարձրագույն դպրոց, որտեղ նույն ժամանակ ուսանել է Ուրսուլա Կրյոբեր Լե Գուինը (նրանք ծանոթներ չեն եղել)։ Դպրոցում Ֆիլիպը սովորել է երեք տարի, շատ է կարդացել ֆանտաստիկ ժանրի գրքեր, նաև գրելու փորձեր է արել։ Նա պահպանել է «Berk Gazette» դպրոցական թերթի համարները, որտեղ տպագրվել են իր «Հրաշագործի արկղ» (), «Ստրուկների ռասա» () պատմվածքները և թերթի խմբագրի դրական արձագանքները դրանց մասին։

1949 թվականի աշնանը նա որոշ ժամանակամիջոց հաճախել է Կալիֆորնիայի համալսարան, որտեղ ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն, հոգեբանություն և այլ գիտություններ, սակայն շուտով թողել է ուսումը։ Հավանաբար հենց այդ ժամանակ էլ նա ծանոթացել Պլատոնի աշխատություններին։ Դիքի ստեղծագործությունն ուսումնասիրողները ենթադրում են, որ նա թողել է համալսարանը հակապատերազմյան տրամադրությունների պատճառով (այս տեսակետն առաջ է քաշել հենց ինքը գրողը), ինչպես նաև բարձրագույն ուսումնական համակարգից իր ունեցած հիասթափության և մարդկանց միջավայրից մեկուսանալու ցանկության համար։ 1948-1952 թվականներին Դիքն աշխատել է երաժշտական խանութում։ Նրա կենսագիրները մատնանշում են, որ Դիքը շատ է սիրել երաժշտություն, միշտ գնել է երաժշտական լավագույն սարքավորումներ և ունեցել դասական ու ժամանակակից երաժշտության (մասնավորապես՝ The Beatles և Grateful Dead) հարուստ հավաքածու։ Նրա սիրած կոմպոզիտորներն են եղել Վագները, Շուբերտը, Բախը։ Հայտնի է նաև, որ այդ ժամանակ նա կարդացել է ոչ միայն գիտական ֆանտաստիկա, այլև, օրինակ, Ջեյմս Ջոյս, Հերոդոտոս, Քսենոֆոն։

Որոշ տեղեկություններով մոտ 1952 թվականին Դիքի և նրա երկրորդ կնոջ՝ Կլեո Ապոստոլիդեսի ծանոթության պատճառով, ով եղել է ԱՄՆ-ի կոմունիստական կուսակցության ակտիվիստ, նրանց կցվել է Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի երկու գործակալ՝ հետևելու ենթադրյալ թշնամական քաղաքացիներին։ Դիքի և ամերիկյան իշխանությունների հարաբերություններն ազդել են նրա կյանքի և աշխարհայացքի վրա։

Գրական ակտիվ գործունեություն 

Ֆիլիպ Դիքը գիտական ֆանտաստիկայի բնագավառում անուն է վաստակել 1950-ական թվականներին։ Դիքի վրա մեծ ազդեցություն է թողել գիտական ֆանտաստիկայի խմբագիր Էնթոնի Բուչերի հետ ծանոթությունը, որին նրա մահից հետո Ֆիլիպը նվիրել է «Ուբիկ» վեպը։ Դիքը պատմվածքներ է գրել էժանագին ամսագրերի համար և մշակել իր սեփական ոճը, որը մի փոքր տարբերվում է ժամանակի ֆանտաստ գրողների ոճից։ Նրա առաջին վեպը՝ «Արևային վիճակախաղ» (), հրատարակվել է 1954 թվականին։ Գրողն ինքը քննադատաբար է վերաբերվել իր գործունեությանը։ 1957 թվականին, չնայած «Երկնային աչք» () վեպի դրական արձագանքներին, նա հայտարարել է, որ դադարում է գրել և որոշ ժամանակ պահել է իր խոստումը։

1958 թվականին Դիքը տեղափոխվել է Բերքլի։ Շուտով նա Փոյնթ Ռեյես առողջարանում ծանոթացել է Աննա Ռուբինշտեյնին և շուտով բաժանվել երկրորդ կնոջից։ Ընդհանրապես, Դիքը անձնական բարդ կյանք է ապրել, որի որոշ մանրամասներ արտացոլված են նրա ստեղծագործություններում։ Դիքն ամուսնացած է եղել հինգ անգամ՝ Ժանետ Մառլին (1948), Կլեո Ապոստոլիդես (1950-59), Աննա Ուիլյամս-Ռուբինշտեյն (1959-65), Նենսի Հաքեթ (1966-72) և Լեսլի Բասբի (1973-77)։ Նա ունեցել է երեք երեխա՝ Լորա Արչեր (ծնվ․՝ 1960), Իզոլդա Ֆրեա Իզա Դիք Հաքեթ, (ծնվ․՝ 1967), Քրիստոֆեր Քենեթ (ծնվ․ 1973)։

Աննայի հետ ամուսնությունից հետո Ֆիլիպը ստիպված է եղել շատ գրել (16 վեպ), քանի որ Աննան շատ է սիրել գումար ծախսել թե՛ իր և թե՛ առաջին ամուսնությունից ծնված երեք երեխաների վրա։ Տարբեր պատճառներով Դիքի հետ չեն համագործակցել էլիտար հրատարակչությունները, և Դիքը ստացել է համեմատաբար ոչ մեծ հոնորարներ։ Արդեն 1960-ական թվականների սկզբին նա գիրք գրելու իր սեփական եղանակն էր ստեղծել․ մի քանի ամիս մտածում էր նոր գրքի շուրջ, որին հաջորդում էր մի քանի շաբաթվա կամ նույնիսկ օրվա ինտենսիվ աշխատանքը սևագրի շուրջ։ Որպես կանոն, վերջնական տարբերակը քիչ է տարբերվել սևագրից։ Այդ շրջանում Դիքի մոտ սկսել է պարանոյա զարգանալ։ Բացի այդ՝ Դիքը սկսել է հակադեպրեսանտներ կիրառել։ Ավելի ուշ Աննան հիշել է, որ դեղատներից բազմաթիվ դեղերի հաշիվներ է ստացել։ Ամեն դեպքում, այդ տարիները եղել են նրա ստեղծագործական կյանքի ամենաարդյունավետ շրջանը։

1962 թվականին նա ստացել է գիտական ֆանտաստիկայի բնագավառի բարձրագույն մրցանակը՝ «Հյուգոն» «Մարդը բարձր ամրոցում» վեպի համար։

1964-67 թվականներին անձնական կյանքում ունեցած խնդիրների պատճառով (ամուսնալուծություն, ընկճախտ) նա գրեթե չի գրել։ 1960-ական թվականների կեսերին Աննայի հետ ամուսնալուծությունից հետո ընկերների միջավայրում Դիքն առաջին անգամ ընդունել է հոգեմետ դեղ՝ LSD (Lysergic acid diethylamide), սակայն հետագայում հրաժարվել է դրա ընդունումից՝ վախենալով սարսափելի հալյուցինացիաներից։ Շուտով նա ծանոթացել է Նենսի Հաքեթի հետ։ 1967 թվականի մարտի 15-ին ծնվել է նրանց աղջիկը, որից հետո Ֆիլիպը սկսել է ակտիվորեն գրել։ 1960-70-ական թվականներին նա գրել է այնպիսի հայտնի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են «Արդյո՞ք անդրոիդներն էլեկտրական ոչխարների մասին են երազում», «Հոսե՛ք, արցունքնե՛ր»։

Կյանքի վերջին տարիներ 
Արդեն 1970-ական թվականների սկզբին Դիքը գրեթե դադարել է գրել։ 1971 թվականին Դիքը երեք անգամ հայտնվել է Սթենֆորդի հոգեբուժարանում, որտեղ իր պնդմամբ ընդունել է մեթամֆետամինի հազարավոր հաբեր։ Բուժող բժիշկը, սակայն, լավ է արտահայտվել նրա մասին և նրան բնորոշել «լավատես, բարյացակամ, կարեկցող»։ 1972 թվականի սկզբին նրա տանը, որտեղ ապրել են իր թմրամոլ ընկերները, պայթյուն է տեղի ունեցել։ Դրանից հետո Դիքը տեղափոխվել է Կանադա (Դիքի բառերով դա եղել է ոստիկնության ճնշման հետևանք), որտեղ որպես պատվավոր հյուր մասնակցել է Վանկուվերի՝ գիտաֆանտաստիկայի համաժողովին։

Գտնվելով ընկճախտի մեջ՝ 1972 թվականի մարտի 23-ին Դիքը ինքնասպանության փորձ է արել, սակայն հրաշքով կենդանի է մնացել և տեղափոխվել վերականգնողական կենտրոն։ Այնտեղ նա դադարել է թմրանյութեր ընդունել և արդեն 1972 թվականի ապրիլին վերադարձել է ԱՄՆ.։

1973 թվականին Դիքն ամուսնացել է հերթական անգամ, և շուտով ծնվել է նրա որդին՝ Քրիստոֆերը։ Նրա նոր կնոջ՝ 18-ամյա ուսանողուհու՝ ընտանեկան մթնոլորտ ստեղծելու փորձերը արժանացել են Ֆիլիպի դժկամությանն ու դիմադրությանը։ Գրողը դեմ է արտահայտվել իր ընտանիքը միջին դասի ընտանիք դարձնելու փորձերին։ 1974 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին Դիքը երազներ է տեսել, որոնք մեկնաբանել է կրոնական տեսանկյունից։ Այդ ժամանակ նա սկսել է գրել «Էքզեգեսիս» ամսագիրը (), որը նրա կյանքի վերջում հասել է 8,000 էջի։ Այն հիմք է ծառայել «Վալիս» և «Ալբեմուտի ազատ ռադիո» վեպերի համար։ Այդ շրջանում Դիքը իր իսկ պնդումով սկսել է տեսնել իր նախկին կյանքերը և անծանոթ լեզուներով տեքստեր։ Կլաուդիա Բուշին ուղարկած նամակում նա գրել է․

Ավելի ուշ նա ասել է, որ իր էզոթերիկ փորձը շարունակվել է 11 ամիս և ենթադրել, որ այն կարող է կապված լինել «տարածություն-ժամանակ գործառույթի ընկալման հետ»։ Դիքի ընկեր Նորման Սպինրադը, որի հետ նա կիսվել է իր ապրումներով, ավելի ուշ գրել է, որ Ֆիլիպը ոչ այնքան հավատում էր իր հետ կատարվածին, որքան փորձում էր այդ ամենի համար խելամիտ բացատրություն գտնել։ Այս շրջանում Դիքը բազմաթիվ նամակներ է գրել Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյին (ՀԴԲ)՝ այդ թվում մեղադրանքներ ուղղելով Ստանիսլավ Լեմի և ամերիկյան ու ֆրանսիական քննադատ-մարքսիստների հասցեին։ Այսպես, 1974 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Դիքը մեղադրել է Լեմին ԱՄՆ-ում կոմունիզմի քարոզի մեջ՝ պնդելով, որ նրա անվան տակ հանդես է գալիս մի ամբողջ կոմիտե՝ բաղկացած երեք մարքսիստներից՝ փիլիսոփա, գրաքննադատ Ֆրեդերիկ Ջեյմսոն, գրականագետ Փիթեր Ֆիտինգ և ավստրիացի թարգմանիչ Ֆրանց Ռոտենշտայներ։ Իմիջիայլոց, ՀԴԲ-ն այս նամակներին ընթացք չի տվել։ Դիքի կենսագիրները ենթադրում են, որ գրողը դրանով փորձել է հաստատել իր հավատարամությունը ամերիկյան իշխանություններին լարված շրջանից հետո։ Ավելի ուշ Դիքը նաև նամակ է գրել Ռիչարդ Նիքսոնին։

1979 թվականի սկզբին Դիքի առողջությունը վատացել է․ կտրուկ բարձրացել է արյան ճնշումը, և նա միկրոկաթված է տարել։ 1982 թվականի փետրվարի 25-ին գրողը ծանր վիճակով հոսպիտալացվել է, որից հինգ օր անց՝ 1982 թվականի մարտի 2-ին մահացել է։

Կյանք և ստեղծագործություն 
Ըստ մի կարծիքի՝ գրողն իր կյանքի ողջ ընթացքում չի կարողացել ձերբազատվել հոգեբանական տրավմայից, որի պատճառը եղել է երկվորյակ քրոջ մահը թերսնումից հինգ ամսական հասակում։ 1970 թվականին իր նամակներից մեկում Դիքը, հղում անելով հոգեբանական թեստի արդյունքներին, նշել է, որ իր կյանքի մեծագույն ցնցումը եղել է քրոջ մահը։ Քրոջ մահը ազդել է նաև գրողի ու իր ծնողների հարաբերությունների վրա․ նա մեղադրել է ծնողների անփութության համար, որի հետևանքով քույրը մահացել է։ Դիքի երրորդ կնոջ՝ Աննա Ռուբինշտեյնի խոսքով Ֆիլիպը հավատացել է, որ իր քույրը ինչ-որ ձևով ապրում է իր մեջ։ Դիքի ստեղծագործության հետազոտողները ենթադրում են, որ իր ապրումներն առաջացել են մեղավորության զգացումից, որ նչի կարողացել փրկել քրոջ կյանքը։

Գոյություն ունեն տրամագծորեն հակառակ տեսակետներ թմրանյութերի նկատմամբ ունեցած նրա վերաբերմունքի մասին։ Քանի որ քառորդ դարի ընթացքում կտրուկ փոփոխություն չի եղել նրա ոճում, քիչ հավանական է, որ թմրանյութերը լուրջ ազդեցություն են ունեցած լինեն նրա ստեղծագործության վրա։ Նա ավելի շուտ բնական ձևով է զարգացել։ Սակայն որոշ ուսումնասիրողներ էլ կարծում են, որ գրողը չարաշահել է թմրանյութերը։ Հարկ է նշել, որ գրողն ինքը իր դժբախտությունների պատճառ չի համարել թմրանյութերը։ Հարցազրույցներից մեկում Դիքը մատնանշել է․ «Իմ ստեղծագործությունների մեծ մասը ոչ թե թմրանյութերի օգտագործման արդյունք է, այլ Ալֆրեդ վան Վոգտ ընթերցելու արդյունք»։ Դիքը, սակայն, չի ժխտել ամֆետամիննների պարբերաբար կիրառումը, ինչը թույլ է տվել «հինգ տարում 16 վեպ գրել»։ Ընդ որում նա պնդել է, որ իրեն ցուցված է եղել ամֆետամին։

«Շիզոֆրենիան և փոփոխությունների գիրքը» հոդվածում («Schizophrenia and The Book of Changes»), որ տպագրվել է 1965 թվականի մարտին Niekas ամսագրի 11-րդ համարում, Ֆիլիպ Դիքը մարդկանց բաժանում է հետևյալ խմբերիի՝ «լիարժեք շիզոֆրենիկներ» (totally schizophrenic), «մասնակի շիզոֆրենիկներ» (partially schizophrenic) (ընդ որում գրողն ինքն իրեն համարել է հենց այս խմբի ներկայացուցիչ) և «ոչ շիզոֆրենիկներ» (nonschizophrenic)։ Ֆիլիպ Դիքը «Փոփոխությունների գիրքն» օգտագործել է «Մարդը բարձր ամրոցում» գիրքը գրելու համար։ Նրա հոդվածի համաձայն՝ նա Գիրքը կարող էր օգտագործել ավելի կարևոր հարցերի պատասխանները ստանալու համար։ Ընդ որում, գրել այն մասը, որում Ֆիլիպը բացատրում է, թե ինչու չի կարելի օգտագործել Գրքի խորհուրդները, նրան թելադրել է հենց Գիրքը։ «Օրակուլը՝ Փոփոխությունների գիրքը, ինձ թելադրել է գրել այս հատվածը» («The Oracle — the I Ching — told me to write this piece»)։

Դիքի ստեղծագործությունները մեծ մասամբ ինքնակենսագրական են։ «Ալբեմուտի ազատ ռադիոն» գիրքը գրված է Ֆիլիպ անունով երիտասարդ ֆանտաստի անունից։ «Վալիս» եռապատումը ջնջում է Դիքի ստեղծագործության ու կենսագրության սահմանները և համարվում է նրա ամենաբարդ ստեղծագործությունը։

1993 թվականին լույս է տեսել Էմանուել Կարերի «Ֆիլիպ Դիք․ ես կենդանի են, այդ դուք եք մեռած» գիրքը։ Գիրքն անվանել են «հերոսի կյանքի ուղու նկարագրությունը՝ որպես մեկ մոլուցքից մեկ այլ մոլուցքի անցում»։ Նշվում է նաև, որ Կարերին հաջողվել է խուսափել մնացած կենսագիրների թույլ տված այն սխալից, որոնք, օրինակ, Դոստոևսկու հանճարեղությունը բացատրում են նրա էպիլեպսիկ հիվանդությամբ, Վան Գոգի ստեղծագործությունը՝ աբսենտի հանդեպ ունեցած մոլուցքով, և որ հեղինակը «չի բարդացնում գրողի կերպարը․ նա հետևում է փաստերին»։

Էմանուել Կարերը գրում է նաև, որ եթե Ֆիլիպն իր ժամանակին իմանար Ֆրանսիայում լայն տարածում ունեցող «Աստերիքս» կոմիքսը, նա ավելի հեշտ կպատասխաներ LAD-ի թողած հետևանքների մասին ակնարկներին․ «Որպեսզի Օբելիքսը դառնա գերուժեղ, բոլորովին էլ հարկ չկա կախարդական հեղուկը խմելու, քանի որ մանուկ հասակում նա ընկել է դրանով լիքը տակառի մեջ»։

2007 թվականի հունվարին Tor Books հրատարակչությունը թողարկել է Ֆիլիպ Դիքի՝ վաղ շրջանի ռեալիստական վեպերից մեկը՝ «Ձայներ փողոցից» (), որ գրվել է 1952-1953 թվականներին և նախկինում երբեք չի հրատարակվել։

Ազդեցություն 
Ֆիլիպ Դիքին համարում են արդի իրականության առանցքային երազատեսներից։ Կյանքի օրոք նրա ստեղծագործությունը ճանաչվել է միայն գիտաֆանտաստիկ միջավայրում այն դեպքում, երբ մահից անմիջապես հետո ճանաչում է ստացել Ռիդլի Սքոթի «Սայրի վազորդ» ֆիլմի շնորհիվ, որ նկարահանվել է Դիքի «Արդյո՞ք անդրոիդներն էլեկտրական ոչխարների մասին են երազում» գրքի հիման վրա։ Հետագայում նրա գրքերի հիման վրա նկարահանվել են հայտնի այնպիսի ֆիլմեր, ինչպիսիք են Պաուլ Վերհուվենի «Հիշել ամեն ինչ», Ջոն Վուի «Հատուցման ժամ», Քրիստիան Դյուգեյի «Ճչացողները», Հերի Ֆլեդերի «Այլմոլորակայինը», Սթիվեն Սփիլբերգի «Հատուկ կարծիք», Լի Տամահորիի «Մարգարե» ֆիլմերը։ 2006 թվականին Ռիչարդ Լինկլեյթերը նկարահանել է «Մթագնում» ֆիլմը, որի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Կիանու Ռիվզը և Վայնոնա Ռայդերը։ 2011 թվականին էկրան է բարձրացել «Փոփոխվող իրականություն» ֆիլմը, որտեղ գլխավոր դերում նկարահանվել է Մեթ Դեյմոնը։

Ֆիլիպ Դիքի ստեղծագործության առանձնահատկությունն այն է, որ նա «խորտակում է» բոլոր առասպելները։ Նրա գրեթե բոլոր տեքստերը «նորմալ» մարդկանց ցույց են տալիս «աննորմա»լ իրավիճակում, ընդ որում նրա հերոսները թյուրըմբռնման օբյեկտ են հանդիսանում թմրանյութերի կամ տեխնիկական միջոցների նկատմամբ ունեցած իրենց ընկալման պատճառով, ընդ որում թյուրիմացության տեղիք տալիս են երբեմն հենց իրենք, իսկ գործողությունները ծավալվում են գիտաֆանտաստիկ քողի ներքո։

Դիքի արվեստը ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել այնպիսի երաժիշտների ու երաժշտական խմբերի համար, ինչպիսիք են Sonic Youth, Խիմերա', The World, 2H Company, Joy Division''', Ստյուրատ Հեմ։

2008 թվականին լույս տեսած «Քո անունն այստեղ է» ֆիլմը (ռեժիսոր՝ Մեթյու Ուալդեր) հիմնված է Ֆիլիպ Կինդրեդ Դիքի կենսագրության վրա (ֆիլմում կերպարի անունը Ուիլյամ Ֆրիկ է) և պատմում է ֆանտաստ գրողի մասին, որն իր արվեստով փշրում է իրականության ու երևակայականի աշխարհը։

Մատենագրություն

Մրցանակներ 
 1963 - Հյուգո մրցանակ «Մարդը բարձր ամրոցից վեպի համար» ()
 1967 - Գիտական ֆանտաստիկայի բրիտանական միավորման մրցանակ «Պալմեր Էլդրիչի երեք ստիգմատներ» վեպի համար ()
 1975 - Ջոն Քեմփբելի հիշատակին նվիրված մրցանակ «Թափվե՛ք, արցունքնե՛ր․․․» վեպի համար ()
 2005 - ընդգրկվել է Փառքի սրահում։

Ծանոթագրություններ 

20-րդ դարի վիպասաններ
20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Ամերիկացիներ իռլանդական ծագմամբ
Կաթվածից մահացածներ
Քաղաքական փիլիսոփաներ
Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Ամերիկացի ֆանտաստ գրողներ
Ամերիկացի փիլիսոփաներ
20-րդ դարի փիլիսոփաներ
20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
20-րդ դարի ամերիկացի պատմվածքագիրներ
Պոստմոդեռնիստ գրողներ