Հառիճի ընծայարան

Հառիճի ընծայարան, վանական նշանավոր համալիր Շիրակի մարզում։  Հառիճը նաև եղել է գրչության կենտրոն։ VII դարից հայտնի է Հառիճի դպրոցը։  Հայտնի է 1209թ. Մարգարեի ձեռքով գրնած հնագույն ձեռագիր մի Ավետարան` լրացված, ծաղկած և կազմված Հառիճավանքում, որից միայն մի թերթ է հասել մեզ` հիշատակաարանի մասից։ Մեզ հասած հաջորդ ձեռագիրը 1219թ. է, գրված Աբասի որդի Գրիգորի առաջնորդության ժամանակ, երբ գրչության արվեստը ծաղկում էր Հառիճի դպրոցում։ Հետագա դարերում Հառիճի դպրոցի գործունեության մասին հավաստի տվյալներ չկան։ XIII դարի կեսերին մոնղոլ-թաթարական արշավանքների արդյունքում վանքն ամայության է մատնվել և ընդհատվել է դպրոցի գոծունեությունը։                                                                                                 

1850 թվականին Գյումրիում հիմնվել է Հառիճի վանական ընկերությունը։ Ընկերության հիմնադիրներն են եղել Տեր Պետրոսը, Աղաբեկ Տիգրանյանցը, Սահակ Սիմոնյանցը և այլ լուսավորյալ երիտասարդներ։ Երիտասարդներն իրենց առջև նպատակ էին դրել՝ վերաբացելու դարեր առաջ փակված դպրոցը։  1856 թվականի  նոյեմբերի 1-ին Հառիճավանքի դպրոցն սկսել է իր կանոնավոր գործունեությունը։ Որոշ պատմաբաններ այս փաստը ընդունում են որպես «դպրոցի երկրորդ վերածնունդ»։ 1869 թվականին Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցին, հյուրընկալվելով Հառիճավանքում, առաջարկում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում բացել բարձրագույն հոգևոր ուսումնական հաստատություն։ 1874 թվականին բացվել է Գևորգյան Ճեմարանը։

Հառիճավանքի դպրոցը իր գոյությունը շարունակել է մինչև 1917 թվականը՝ ունենալով  374 շրջանավարտ։ Ի թիվս այլ նշանավոր հայորդաց, այստեղ սովորել են Ավետիք Իսահակյանը, Երվանդ Տեր-Մինասյանը, Կարապետ Կոստանյանցը և ուրիշներ։ Կրթօջախի սաներից 63-ը դարձել են  քահանաներ և 3-ը՝ վարդապետներ։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, դպրոցի գործունեությունը դադարեցվել է։  

Ընծայարանի վերաբացումը

2012թվականին՝ Գևորգյան հոգևոր ճեմարանին կից Հառիճավանքում վերաբացվել է հոգևոր ընծայարան, որն անվանվել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի «Թրբանճյան ընծայարան»։ Ընծայարանը ունի ավագ դպրոցի կարգավիճակ։ 2012 թվականից ընծայարանը ղեկավարում է Տ.Նշան աբեղա Հմայակյանը։ 2017 թվականի մարտի 1-ից Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ -ի որոշմամբ ընծայարանի տեսուչ է նշանակվել Տ. Ղևոնդ աբեղա Սաղաթելյանը։ Այսօր ընծայարանը ունի ավելի քան 35 սան։

Ծանոթագրություններ  

Հոգևոր դպրոցներ