Լեհական միջանցք

Լեհական միջանցք (; ), նաև հայտնի որպես Դանցիգի միջանցք, Միջանցք դեպի ծով կամ Գդանսկի միջանցք, եղել է տարածաշրջան Պոմերելիայում (նախկինում Արևմտյան Պրուսիայի մաս), որը Լեհաստանի երկրորդ հանրապետությանը (1920–1939) ելք էր տալիս դեպի Բալթիկ ծով, այսպիսով բաժանելով Գերմանիան Արևելյան Պրուսիայից։ Ազատ քաղաք Դանցիգ (այժմ լեհական քաղաք Գդանսկ) առանձին էր Լեհաստանից և Գերմանիայից։ Նման տարածաշրջան նախկինում նույնպես կոչվել է միջանցք, որը միացվել էր Լեհական Թագին որպես Արքայական Պրուսիայի մաս 1466-1772 թվականների ժամանակաշրջանում

Տերմինաբանություն 

Ըստ գերմանացի պատմաբան Հարտմուտ Բոկմանի «Միջանցք» տերմինը առաջինն օգտագործվել է լեհ քաղաքական գործիչների կողմից, մինչդեռ լեհ պատմաբան Գրցեգոր Լուկոմսկին գրում է, որ տերմինը ներմուծել են գերմանացի ազգայնականները իրենց գաղափարախոսություններում 1920-ական թվականներին։ Միջազգայնորեն տերմինը անգլերեն լեզվով օգտագործվում էր արդեն 1919 թվականի մարտի դրությամբ և որտեղից ել լիներ դրա սկզբնաղբյուրը, այն լայն տարածված տերմին դարձավ ամբողջ աշխարհում։

Գերմանական համահունչ տերմինն է` Polnischer Korridor: Լեհերենով կոչվում է korytarz polski («Լեհական միջանցք») և korytarz gdański («Գդանսկի միջանցք»), սակայն միջանցք բառի կիրառումը միջպատերազմական տարիներին լեհ դիվանագետների կողմից ընդունվում էր որպես վիրավորանք։ Միջանցք տերմինի ամենամեծ քննադատներից էր Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարար Ժոզեֆ Բեկը, ով 1939 թվականի մայիսի 5-ին Սեյմում (Լեհաստանի խորհրդարան) օր ելույթի շամանակ ասաց, որ նա պնդում է որպեսզի օգտագործվի Պոմերանական վոյևոդություն։ Միջանք բառը արհեստական է, այս տարածքը դարեր շարունակ եղել է լեհական, փոքրաթիվ գերմանացի բնակիչներով։

Նախապատմություն

Տարածաշջանի պատմություն 

10-րդ դարում Պոմերելիան բնակեցված էր սլավոնական ժողովուրներով, որոնք կոչվում էին Պոմերացիներ, ում նախնիները եղել են Կուշիբները, ում իրեն էր ենթարկել Լեհաստանի թագավոր Բոլեսլավ I Խիզախը։ 11-րդ դարում նրանք հիմնեցին անկախ դքսություն։ 1116/1121 թվականին Պոմերանիան նորից նվաճել են լեհերը։ 1138 թվականին Բոլեսլավ III դուքսի մահից հետո Լեհաստանը բաժանվեց մի շարք կիսանկախ տարածքների։ Սամբորիդները դարձան Պոմերելիայի կառավարիչները, որոնցից շատերը դուքսեր էին և կառավարեցին մինչև 1294 թվականը։ Մինչ Պոմերելիան վերադարձրեց անկախությունը 1227 թվալանին, նրանց իշխանները Լեհաստանի և Դանիայի վասալներն էին։ 1308 թվականից, լեհ-բրանդենբուգյան պատերազմներից հետո, Պոմերելիան ենթարկվում էր Տևտոնական ասպետներին Պրուսիայից։ 1466 թվականի Տորնի երկրորդ հաշտությամբ, Պոմերելիան մտավ Ռեչ Պոսպոլիտայի կազմի մեջ որպես ինքնավար Արքայական Պրուսիայի մաս։ 1772 թվականի Լեհաստանի առաջին բաժանմամբ այն միացվեց Պրուսիայի թագավորությանը ու անվանվեց Արևմտյան Պրուսիա և դարձավ նորաստեղծ Գերմանական կայսրության մաս 1871 թվականին։ Այսպիսով Լեհական միջանցքը նոր չէր ձևավորվել, տարածքը պատկանել է Լեհաստանին մինչև 1772 թվականը, սակայն լայն ինքնավարության իրավունքով։

Պատմական բնակչություն
Արևմտյան Պրուսիայի (ներառյալ տարածքները, որոնք ավելի ուշ դարձան Լեհական միջանցք) ամենավաղ մարդահամարը, որը ցույց է տալի տարածքի էթնիկ կազմը թվագրվում են 1817-1823 թվականներին։

Դաշնակիցների պլանները միջանցքի մասով Առաջին աշխարհամարտից հետո 
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո վերահիմնադրվեց Լեհաստանը որպես անկախ պետություն։ Լեհաստանը պետականություն չէր ունեցել Վիեննայի վեհաժողովից հետո, իսկ երկրի տարածքը մասնատվել էր։

Լեհաստանին դեպի ծով ելք տալը երաշխավորվում էր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերից մեկով։ Համաձայն Վիլսոնի տասներեքերորդ կետի.
 «Անկախ Լեհաստանը պետք է վերականգնել, որը պետք է ընդգրկի այն տարածքները, որոնք հիմնականում բնակեցված են լեհերով, այն պետք է ուինենա ազատ և պաշտպանված ելք դեպի ծով ելք դեպի և որի տնտեսական անկախությունը և տարածքային ամբողջականությունը պետք է երաշխավորվի միջազգային հանրության կողմից»։

Միջանցքի ստեղծման հետևում ընկած էին հետևյալ պատճառները.

Էթնոաշխարհագրական պատճառներ
Էթնիկ իրավիճակը մասնատված Լեհաստանի վերականգնման գլխավոր պատճառներից էր։ Տարածքի բնակչության մեծ մասը լեհեր էին։ Համաձայն լեհական հանձնաժողովի հաշվետվության Դաշնակիցների գլխավոր խորհրդին 1919 թվականի մարտի 12-ին. «Վերջապես կարելի է ընդունել այն փաստը, որ Արևմտյան Պրուսիան իր 600.000 լեհ բնակչությամբ չի կարող լինել Գերմանիայի տիրապետության ներքո»։ Ըստ պրուսական 1910 թվականի մարդահամարի մոտ 528.000 լեհեր (ներառյալ արևմտյան սլավոնական կաշուբները, որոնք աջակցում էին լեհ ազգայնականներին գերմանական ընտրություններում) ապրում էին տարածաշրջանում, իսկ գերմանացիների թիվը կազմում էր 385.000 (ներառյալ տարածաշրջանում տեղակայված զինվորականները)։ Լեհերը չէին ցանկանում, որպեսզի լեհ բնակչությունը մնա Գերմանիայի վերահսկողության ներքո, որը նախկինում լեհերին համարում էր այլ փոքրամասնություն և երկրորդ կարգի քաղաքացիներ և փորձում էր գերմանիզացնել։

Ծանոթագրություններ 

1920 հիմնադրումներ Եվրոպայում
Լեհ-գերմանական հարաբերություններ