Այնտեղ, որտեղ ապրում են հրեշները

«Այնտեղ,որտեղ ապրում են հրեշները», մանկական գիրք, որը նկարազարդված է ամերիկացի գրող և նկարիչ Մորիս Սենդակի կողմից։ Հրապարակվել է 1963 թվականին «Harper & Row» հրատարակչությունում՝ դառնալով ԱՄՆ մանկական ժամանակակից գրականության դասական գլուխգործոցը։ Գիրքն ընդգրկված է աշխարհի ամենավաճառված գրքերի ցանկում (ավելի քան 19 միլիոն կրկնօրինակ 2008 թվականի դրությամբ), այն թարգմանված է բազմաթիվ լեզուներով։ Գրքի հիման վրա նկարահանվել է մուլտֆիլմ, ստեղծվել է օպերա, իսկ 2009 թվականին լույս է տեսել լիամետրաժ ֆիլմ, որը մեծ ճանաչում է ձեռք բերել։

Ռուսերեն թարգմանությամբ գիրքը լույս է տեսել 2014 թվականի վերջում, արդեն հեղինակի մահվանից հետո և բնօրինակի հրապարակումից ավելի քան կես դար անց։

Պատմություն 
«Հրեշները» դարձել է Սենդակի առաջին հեղինակային գիրքը, որը մինչ այդ լուսաբանել են այլ գրողներ։

Գրքի վրա աշխատանքը ՍԵնդակն սկսել է 1955 թվականին, լույս տեսնելուց ութ տարի առաջ, ընդ որում, գրքի սևագիր տարբերակում հրեշների փոխարեն մարմնավորել են ձիերը, և ենթադրյալ անվանումը պետք է լիներ «Այնտեղ, որտեղ ապրում են ձիերը» (Where the Wild Horses Are)։ Սակայն հրատարակիչն առաջարկել է փոխել այդ հերոսներին ինչ-որ այլ «էակներով», քանի որ պարզվել է, որ նկարչի մոտ չի ստացվում նկարել ձիեր։Խորհելով այն մասին, թե ինչպիսի տեսք  կարող են ունենալ «էակները», Սենդակը հիշում է իր մանկական տպավորությունների մասին, երբ նա գնում էր այցելության իր հարազատների տուն, որոնք հոգնեցնում  էին իրեն և ասում․«Դու այնքան համով ես, որ ես քեզ հիմա կուտեմ »։ Հետագայում, երբ Սենդակն աշխատում էր երգահան Օլիվեր Կլասենի հետ՝ գրքի մոտիվներով օպերայի ստեղծման վրա, նա հրեշներին տվեց իր բարեկամների անունները (Ցիպի,Մոյշե, Ահարոն, Էմիլ և Բեռնարդ)։

Գրքի հրատարակումից հետո սկզբնական շրջանում արգելում էին վաճառքը գրախանութներում և տալիս էին բացասական գնահատական, առաջին հերթին Մակսի և մոր միջև ակնառու վեճի պատճառով, որը ընդունված չէր այդ ժամանակաշրջանի մանկական գրականության մեջ։ Անցավ գրեթե երկու տարի, մինչ գրադարանավարներն ու ուսուցիչներն ամբողջովին գիտակցեցին, որ երեխաները ձգտում են կարդալ այդ գիրքը և մշտապես հարցնում դրանից․ շուտով և գրքի գրախոսությունը դարձավ ավելի թույլատրելի։ Բացի դրանից, 1964 թվականին այն արժանացավ Կալդեկոտի անվան լավագույն նկարազարդումներով գիրքը մեդալին։

Սյուժե 
Գրքի գլխավոր հերոսը մի տղա էր Մակս անունով, ով խաղում էր տանը և հագնվում էր գայլի պես։ Մի քանի չարաճճի արարքներից հետո մայրը նրան անվանում է «հրեշ» (Wild Thing), իսկ նա ի պատասխան ասում է․«Ես քեզ կուտեմ»։ Այդ ժամանակ մայրը նրան ուղարկում է քնելու՝ առանց ընթրել։ Իր սենյակում Մակսը իրեն պատկերացնում է, որ շուրջը գտնվում է անանցանելի անտառ։ Հետո նա նավով  լողում է ծովում և հայտնվում Հրեշների Աշխարհում։ Հրեշները, բնակեցնելով երկիրը, ունեին վախեցնող տեսք (խոշոր չափեր ՝ ժանիքներ և եղջյուրներ), միայն թե Մակսը հմայում է նրանց, քանի որ կարողանում է «նայել նրանց դեղին աչքերին՝ առանց թարթելու»։ Նա դառնում է բոլոր հրեշների թագավորը և հրամայում է նրանց կազմակերպել վայրի խնջույքներ, որոնց մասնակցում է և ինքը։ Միայն թե շուտով նրան սկսում է այս ամենը ձանձրացնել, և նա արդեն հրեշներին ուղարկում է քնելու՝ առանց ընթրել։ Մակսը զգում է իրեն  միայնակ և վերադառնում է նավ, չնայած այն հանգամանքին, որ  հրեշները խնդրում են նրան մնալ և գոռում են ․«Մենք քեզ կուտենք, մենք քեզ սիրում ենք»։ Հայտնվելով իր սենյակում՝ Մակսը հայտնաբերում է սեղանին  դեռևս տաք ընթրիք։

Գեղարվեստական առանձնահատկություններ 

 Գրքի տեքստը ծավալով մեծ չէ, ընդամենը (անգլերեն բնօրինակում) 338 բառ։ Աշխատանքի ընթացքում Սենդակը նույնիսկ կրճատել է սկզբնական տեքստը, քանի որ ցանկանում էր, որ պատմությունը մեծ մասամբ մատուցվեր նկարների միջոցով։
 Սենդակի ստեղծագործություններում քննադատները գտնում են Ուիլյամ Բլեյքի պոեզիայի ազդեցությունը, մասնավորապես, Բլեյկի վագրերի հայտնի կերպարը կարելի է համադրել Սենդակի հրեշների հետ։

Էկրանավորումներ և բեմադրություններ 
1993 թվականին ռեժիսոր Ջին Դեյչը գրքի հիման վրա նկարահանել է կարճամետրաժ անիմացիոն ֆիլմ, որում  պատկերը հիմնված է եղել Սենդակի օրիգինալ նկարազարդումների վրա, տեքստը կարդացվել է Ալեն Սվիֆտի կողմից, իսկ ֆիլմի երաժշտությունը ստեղծվել է Դեյչի կողմից։1988 թվականին նկարահանվել է մուլտֆիլմի այլ տարբերակ կոնկրետ երաժշտությամբ և տեքստն ընթերցել է Պիտեր Շիկելը։
1970-ական թվականների երկրորդ կեսին Սենդակը գրքի հիման վրա գրել է լիբրետո համանուն օպերայի համար, որի երաժշտությունը ստեղծել է բրիտանացի երաժիշտ Օլիվեր Կնասենը։ Օպերան մասամբ ցուցադրվել է 1980 թվականին Բրյուսելում, իսկ 1984 թվականին Լոնդոնում կայացել է առաջին ամբողջական ցուցադրությունը։ Հետագայում օպերան ցուցադրվել է ԱՄՆ-ում՝ 1985 թվականին Սեյնթ Փոլում և 1987 թվականին Նյու Յորքում։ Սենդակը նաև մշակել է Մոցարտի «Կախարդական սրինգ» ներկայացման հագուստը և դեկորացիան։ Հետագայում, 1997 թվականին, Սենդակի լիբրետոյի հիման վրա բեմադրվել է նաև «Հրեշներ»-ի բալետային տարբերակը։
 1993 թվականին Ուոլթ Դիսնեյ ընկերությունն սկսում է համակարգչային հատուկ էֆեկտների փորձարկումը գրքի հնարավոր էկրանավորման համար։ Ֆիլմի նկարահանումները երկար են տևում և ժամանակի ընթացքում այն էականապես փոխվում է։ Գրքի հիման վրա լիամետրաժ ֆիլմը նկարահանել է Սպայկ Ջոնսը, որը լույս է տեսել 2009 թվականի հոկտեմբերի 16-ին։ Սցենարի հեղինակները Ջոնս և Ջեյվ Էջերսն են, իսկ Սենդակը հանդես է եկել պրոդյուսերներից մեկի դերում։ 2009 թվականին տեղի ունեցավ ֆիլմի հրապարակումը՝ Ջեյվ Էջերսի բեմադրմամբ։ Նույն թվականին դուրս եկավ նաև ֆիլմի մոտիվներով վիդեոխաղը Where the Wild Things ։

Թարգմանություններ 

 Ռուսերենով գրքի թարգմանությունը տպագրվել է «Ուրախ նկարներ» () ամսագրում 1988 թվականին (առանց թարգմանչին նշելու)։
1989 թվականին Էննա Սոոսաարի էստոներեն թարգմանությունը լույս է տեսել Տալլինում առանձին գրքով՝ հատուկ նկարազարդումներով։
 ՍԵնդակի գրքի ռուսերեն անվանումը փոխանցվել է ոչ միայն որպես «Այնտեղ, որտեղ ապրում են հրեշները», նաև՝ «Այնտեղ, որտեղ հրեշներն են ապրում», և նույնիսկ «Որտեղ ապրում են վայրի տղաներ» ։ 1988 թվականի ամսագրում թարգմանությունն ունի «Հյուր Իսկական Հրեշներին» վերնագիրը, իսկ 1988 թվականի էստոնական ամսագրի շապիկի վերջին  էջի  թարգմանությամբ ունի «Այնտեղ, որտեղ ապրում են սատանաները» վերնագիրը։
2014 թվականի վերջում գիրքը հրատարակչի կողմից հրապարակվել է «Վարդագույն շարֆ»՝ Եվգենի Կանիշենի ռուսերեն թարգմանությամբ։ Գրքի անվանումը հրատարակվել է «Այնտեղ, որտեղ ապրում են հրեշները» տարբերակով։

Հիշատակումներ զանգվածային մշակույթում 

 «The Girl Who Slept Too Little» անիմացիոն սերիալի 17-րդ եթերաշրջանում «Симпсоны» գրքում հիշատակվում է «Վայրի գազանների երկիր» անվանումով  (The Land of Wild Beasts)։
 Ամերիկյան մետալ խումբ  Metallica-ն գրքի մոտիվներով գրել է «Where The Wild Things Are»  երգը ReLoad ալբոմից։

Նշանակալից  հանրային կատարումներ 

 2016 թվականի մարտի 28-ին ԱՄՆ-ի նախագահ Բարաք Օբաման և նրա կինը՝ Միշելը, Սպիտակ Տանը Սուրբ Զատկի տոնի առթիվ բարձրաձայն կարդացին Սենդակի գիրքը, հրավիրելով բոլոր ցանկացողներին միանալ  իրենց՝ քննարկելու  ստեղծագործությունում նկարագրված իրադարձությունները։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Интервью Мориса Сендака, включающее рассказ о создании книги «Там, где живут чудовища»
 Морис Сендак — «Там, где живут чудовища» на сайте издательства «Розовый жираф»
 Морис Сендак — «В гостях у настоящих чудовищ» («Весёлые картинки», 1988 год)
 Морис Сендак — «Где пасутся дикие штучки» (перевод Марии Блинкиной-Мельник)
 Морис Сендак — «Там, где живут чудовища» (любительский русский перевод)
 Where the Wild Things Are (мультфильм Джина Дейча, 1973)
 Where The Wild Things Are (пластилиновый мультфильм)
 Where the Wild Things Are (чтение-импровизация Кристофера Уокена)
 Seal, kus elavad metsakollid… (детский кукольный спектакль по книге, на эстонском языке)

Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
1963 գրքեր
Գրական հեքիաթներ
Անգլերեն գրքեր
Անգլերեն գրականություն