Գալակտիկական կենտրոն

Գալակտիկական կենտրոն, համեմատաբար ոչ մեծ տիրույթ մեր Գալակտիկայի կենտրոնում, որի շառավիղը կազմում է մոտավորապես 1000 պարսեկ և նրա հատկությունները կտրուկ տարբերվում են մնացած մասերի հատկություններից։ Պատկերավոր ասած՝ գալակտիկական կենտրոնը տիեզերական լաբորատորիա է, որտեղ դեռևս տեղի են ունենում աստղերի առաջացման պրոցեսներ, որում տեղադրված է այն միջուկը, որը ժամանակին մեր աստղային համակարգի խտացման սկիզբն է դրել։

Տեղակայում 

Ծիր Կաթինի գալակտիկական կենտրոնը գտնվում է Արեգակնային համակարգից 8,5 կիլոպարսեկ հեռավորության վրա՝ Աղեղնվոր համաստեղության ուղղությամբ։ Գալակտիկական հարթության մեջ կենտրոնացված է մեծ քանակով միջաստղային փոշի, որի պատճառով աստղերից եկող լույսը թուլանում է 30 աստղային մեծության չափով, այսինքն՝ 1012 անգամ։ Այդ պատճառով օպտիկական միջակայքում կենտրոնը (անզեն աչքով և օպտիկական տելեսկոպով) տեսանելի չէ։ Գալկտիկական կենտրոնը տեսանելի է ռադիոմիջակայքում, ինֆրակարմիր, ռենտգեն և գամմա ճառագայթների միջակայքերում։ Գալակտիկայի միջուկի առաջին պատկերն ստացել են Կալինյակ Ա․ Ա,Կրասովսկի Վ․Ի և Նիկոնով Վ․Բ 1940-ական թվականներին, սպեկտրի ինֆրակարմիր միջակայքում։

Հասարակածային կորդինտներ ( J2000.0 դարաշրջան):

 Ուղղակի ծագում․
 Թեքում․

Գալակտիկական կենտրոնի կազմ 
Գալակտիկական կենտրոնի ամենամեծ առանձնահատկությունը հանդիսանում է այնտեղ գտնվող պտտման էլիպսոիդի տեսք ունեցող աստղային կուտակումը (աստղային բալջ), որի մեծ կիսաառանցքը ընկած է Գալակտիկայի հարթության մեջ, իսկ փոքրը՝ նրա (Գալակտիկայի) առանցքի վրա։

Բալջ ( — «փքում»), պարուրաձև գալակտիկայի ներքին, պայծառ, սֆերիկ բաղադրիչ մաս է։ Նրա չափերը տատանվում են հարյուրավոր պարսեկներից մինչև կիլոպարսեկներ։ Այն բաղկացած է հիմնականում ծեր աստղերից, որոնք շարժվում են ձգված ուղեծրերով։ Կիսաառանցքների հարաբերությունը 0,4 է։ Մոտավորապես կիլոպարսեկ հեռավորության վրա աստղերի ուղեծրային արագությունը մոտ 270 կմ/վ է, իսկ պտտման պարբերությունը մոտ՝ 24 մլն տարի։ Դրանից ելնելով կարելի է ասել, որ կենտրոնական կուտակման զանգվածը մոտ 10 մլրդ արեգակնային զանգված է։ Կենտրոնին մոտեցմանը զուգընթաց կոնցենտրացիան կտրուկ մեծանում է։ Աստղային խտությունը փոփոխվում է R−1,8 (R -հեռավորությունը կենտրոնից) համեմատականությամբ։ Մոտավորապես կիլոպարսեկ հեռավորության վրա կազմում է մի քանի արեգակնային զանգված մեկ խորանարդ պարսեկում, կենտրոնում՝ 300 հազար արեգակնային զանգված մեկ խորանարդ պարսեկում (համեմատության համար Արեգակի մոտակայքում աստղային խտությունը կազմում է 0,07 արեգակնային զանգված խորանարդ պարսեկում), կուտակման տեղից դուրս են գալիս գազային թևեր, որոնք ձգվում են մինչև 3-4,5 պարսեկ։ Նրանք պտտվում են գալակտիկական կենտրոնի շուրջը և միաժամանակ 50 կմ/վ արագությամբ հեռանում են նրանից։ Շարժման կինետիկ էներգիան  1055 էրգ է։ Կուտակման ներսում հայտնաբերվել է գազային սկավառակ, որի շառավիղը մոտ 700 պարսեկ է, իսկ զանգվածը 100 մլն արեգակնային զանգված։ Սավառակի ներսում գտնվում է ասղագոյացման տիրույթը։

Կենտրոնին մոտ գտնվում է մոլեկուլային ջրածնից կազմված, պտտվող և ընդարձակվող օղակ, որի զանգվածը 100000 արեգակնային զանգված է, իսկ շառավիղը՝ մոտ 150 պարսեկ։ Օղակի պտտման արագությունը 50 կմ/վ է, իսկ ընդարձակման արագությունը՝ 140 կմ/վ։ Պտտման հարթությունը թեքված է Գալակտիկայի հարթության նկատմամաբ 10 աստիճանով։ Ամենայն հավանականությամբ, այդ ընդարձակումը, 12 մլրդ տարի առաջ կենտրոնում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանք է։

Օղակում գազը տեղակայված է անհավասարաչափ և ահռելի գազափոշային ամպ է առաջացնում։ Ամենամեծ ամպ է համարվում Աղեղնավոր B2 համակարգը, որը գտնվում է կենտրոնից 120 պարսեկ հեռավորության վրա։ Տրամագիծը՝ 30 պարսեկ, զանգվածը՝ մոտ 30 մլն արեգակնային զանգված։ Այս ամպերում հայտնաբերվել են բոլոր մոլեկուլային միացությունները, որոնցից հանդիպում են տիեզերքում։ Կենտրոնին ավելի մոտ գտնվում է մոտ 15 պարսեկ շառավղով կենտրոնական փոշու ամպը։ Այդ ամպի մեջ պարբերաբար նկատվում են ճառագայթման բռնկումներ, ինչը հուշում է նրանում տեղի ունեցող ակտիվ երևույթների մասին։

Գործնականորեն կենտրոնում գտնվում է ոչ ջերմային ճառագայթման աղբյուր Աղեղնավոր A*, որի շառավիղը կազմում է 0,0001 պարսեկ(մոտ 20,6 ա․մ), իսկ պայծառության ջերմստիճանը՝ 10 մլն աստիճան։ Այդ աղբյուրի ռադիոճառագայթումը սինխրոտրոնային բնույթ ունի։ Ժամանակ առ ժամանակ նկատվում է ժառագայթման հոսքի փոփոխություն։ Գալակտիկայի այլ տիրույթներում նման ճառագայթում չի հայտնաբերվել, բայց նման բան հայտնաբերվում այլ գալակատիկաների կենտրոններում։ Ամենայն հավանականությամբ հենց կենտրոնում գտնվող միջուկում գտնվում է գերզանգվածեղ սև խոռոչ (4,31 ± 0,36) արեգակնային զանգվածին հավասար զանգվածով, ինչի մասին հուշում են մոտակա աստղերի ուսումնասիրությունները։

2016 թվականին ճապոնացի գիտնականները հայտնեցին երկրորդ մեծ սև խոռոչի մասին, որը գտնվում է կենտրոնից 200 լուսատարի հեռավորության վրա։ Նրա զանգվածը 100 հազար արեգակնային զանգվածի է հավասար, բայց դեռևս նրա սև խոռոչ լինելը հաստատված չէ։

Ծանոթագրություն

Գրականություն 
 Физическая энциклопедия / под ред. А. М. Прохорова, ст. «Галактический центр»
 Агекян Т. А. Звезды, галактики, метагалактика.
 Каплан С. А., Пикельнер С. Б. Физика межзвездной среды. — М. — 1979
 Кардашев Н. С. Феноменологическая модель ядра Галактики // в кн. Итоги науки и техники. Серия Астрономия, т. 24. — М. — 1983.
 Melia Fulvio. The Black Hole in the Center of Our Galaxy, Princeton U Press, 2003 ()
 Eckart A., Schödel R., Straubmeier C. The Black Hole at the Center of the Milky Way. — London: Imperial College Press. — 2005 ()
 Melia Fulvio. The Galactic Supermassive Black Hole. — Princeton U Press, 2007 ()

Արտաքին հղումներ 
 Рентгеновская обсерватория Чандра
 Группа по исследованию Галактического центра из Калифорнийского университета в Лос-Анджелесе
 Группа по исследованию Галактического центра из Института космической физики имени Макса Планка
 статья The Black Hole at the Center of the Milky Way
 статья The dark heart of the Milky Way
 статья Dramatic Increase in Supernova Explosions Looms
 A simulation of the stars orbiting the Milky Way’s central massive black hole

Վեբ-ամսագիր Օրվա աստղագիտական պատկերը 
 Путешествие в центр Галактики
 Галактическое облако антивещества
 Sgr A*: Быстрые звезды вблизи центра Галактики
 В центре Млечного Пути
 Звездный пейзаж в центре Галактики

Տեսանյութ 
 Сверхмассивная Чёрная дыра ().
 Движение звёзд вокруг Галактического центра Млечного Пути ().
 Галактический центр: Скрытая Вселенная ().
 Галактический центр и Стрелец A* — (слайд-шоу из изображений, полученных в обсерватории Чандра) ().
 Есть ли во Млечном Пути Чёрные дыры? () — запись телепередачи «alpha-Centauri».

Գալակտիկաներ
Սև խոռոչներ
Աստղագիտական մարմիններ
Երկրաչափական կենտրոններ
Ծիր Կաթին