Լիծյան

Լիծյան քաղաք (չինարեն՝ 丽江市), Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Յուըննան նահանգի իրավասության տակ գտնվող քաղաքային շրջան է, որը գտնվում է Յուըննան նահանգի հյուսիս-արևմտյան մասում։ Քաղաքը հյուսիս-արևմուտքում սահմանակից է Տիցին շրջանին (迪庆州), արևմուտքում Նուծիան շրջանին (怒江州), հարավ-արևմուտքում Տալի շրջանին (大理州), հարավ-արևելքում Չուսիոն շրջանին (楚雄州), արևելքում Սըչուան նահանգի Փանճըհուա քաղաքին (攀枝花市), հյուսիս-արևելքում մոտ է Սըչուան նահանգի Լյանշան շրջանին (凉山州)։ Գտնվում է Հընտուան լեռնաշղթայի (横断山脉) հյուսիսային հատվածից դեպի Յուըննան-Գուեյճոու բարձրավանդակի անցումային մասում, քաղաքն ունի հայտնի Յուլոնսյուե լեռը (玉龙雪山), Լուկու լիճը (泸沽湖), չընհայը և այլ լճեր, Յանցզի գետը հոսում է քաղաքով։ Քաղաքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 20․554 քառակուսի կիլոմետր, ընդհանուր բնակչության թիվը կազմում է 1,28 միլիոն, որից 50%-ը կազմում է ազգային փոքրամասնությունը, քաղաքային ժողովրդական կառավարության նստավայրն է Կուչըն շրջանը։ Լիծյանը հնագույն մետաքսի և թեյի փոխանցման կայանն է, Լիծյան հնագույն քաղաքը կառուցվել է սոն դինաստիայի ժամանակաշրջանում։ 1986 թվականին պետական խորհուրդը Լիծյանը դասեց հարուստ մշակույթով և պատմական ժառանգությամբ քաղաքների շարքին։ Լիծյանը Չինաստանի կարևոր զբոսաշրջային քաղաքներից մեկն է, «Michelin Travel Guide»-ի կողմից գնահատվել է որպես «երեք աստղանի ճանապարհորդական առաջադրում» (ամենաբարձր մակարդակ)։

Լիցզյանը հայտնի է  «Արևելքի Վենետիկ» անունով։ Քաղաքում մանրամասն կառուցված և գեղեցիկ ջրային համակարգ կա, որի երկայնքով ձգվում են չինական ավանդական փայտե շենքերը։ Այն մի ժամանակ եղել է Մետաքսի ճանապարհի կարևոր առևտրային կետ։

Պատմություն 

Քաղաքը հիմնադրվել է 80000 տարի առաջ՝ Սուն դինաստիայի կառավարման վերջին և Յուան դինաստիայի վաղ շրջանում։ Քաղաքի բնակիչներն այն համեմատում են դայանի՝ գեղագիրների թանաքամանի հետ, որովհետև քաղաքի փողոցները, նրբանցքները, ջրանցքները, բլրի վրայի գետագալարներն ասես թանաք լինեն, որ հանգիստ հոսելով լցվում են սալաքարի մեջ։

Արևմտյան Հան դինաստիայի Յուեն Տին կայսեր վեցերորդ տարում (մ.թ.ա. 111թ.) հիմնադրվել է Յուեսի շրջանում և քաղաքը նրան էր պատկանել։ Երեք թագավորությունների Շուհան դինաստիայի Ծիեն Սինի երրորդ տարում (225 թվական) Յուըննան նահանգը հիմնադրվել է երեք շրջաններով՝ Ծիեննին, Յուեսի, Յոնչան, որը պատկանում էր միակ նահանգապետին։ Արևմտյան Ծին դինաստիայի ժամանակ այն փոխվել է Նին նահանգ։ Սուեյ դինաստիայի ժամանակ անվանվել է Նաննին նահանգ, և ներկայիս քաղաքը պատկանել է նրան։ Նանճաո մտնելուց հետո ներկայիս քաղաքը պատկանել է Նանճաո Ծիենչուանին։ Տալիի ժամանակաշրջանում պատկանել է Շանծյու շրջանին, և ներկայումս Յոնշեն շրջանը կառավարության վայրն է։

Յուան դինաստիայի տասներեքերորդ տարում (1276 թվականին) ստեղծվել է Լիծյանի ճանապարհը (ներկայիս Յուլոն շրջանը, Շըկու ավան) անվանվել է այսպես այն պատճառով, որ շրջապատված է Յանցզի գետով։ Գետը հնում անվանվել է Լիշուեյ, որից քաղաքի անվանումն է առաջացել Լիծյան։ Յուեն դինաստիայի 15-րդ տարում (1278 թվական) քաղաքը բարելավվեց որպես Սյուեն նահանգ, հետո հիմնադրվեց Շուըն նահանգը (այժմ ղեկավարվում է Պինչուան շրջանի Չընճընի կողմից), որը նույնպես պատկանում է Լիծյանի ճանապարհին։ Յուան դինաստիայի 16-րդ տարում (1279 թվական) հիմնադրվեց Յոննին նահանգը (ներկայիս Նինլան շրջանի Յոննին գյուղը), Լանցյու նահանգը (ներկայիս Նինլան նահանգը), որը պատկանում է Լիծյանի ճանապարհին։ Յուան դինաստիայի 17-րդ տարում (1280 թվական) Սյուեն նահանգը անվանվեց Պեյշըն նահանգ, իսկ Յուեն դինաստիայի 20-րդ տարում (1283 թվական) անվանվեց Պեյշըն շրջան։

Մին Հոնվույի 15-րդ տարում (1382 թվական) Լիծյան ճանապարհը անվանվեց Լիծյան շրջանի, Պեյշըն շրջանը անվանվեց Պեյշըն նահանգ, և Շուըն նահանգը պատկանեց Հըցին շրջանին։ Յոնլըի 4-րդ տարում (1406 թվական) Շըն Յոննին նահանգը անվանափոխվեց Յոննին շրջան։ Ճընթոնի 7-րդ տարում (1442 թվական) Բեյշըն նահանգը անցավ Յուըննանի գլխավոր քարտուղարին։ Ցին դինաստիայի Քանսի 17-րդ տարում (1698 թվական) Յոնին և Պեյշընը դարձան Յոն-Պեյ շրջան (ներկայիս Յոնշըն գավառը)։ Քանսիի 38-րդ տարում (1699 թվական) Յուենշուըն նահանգը անցավ Յոն-Պեյ շրջանին։ Ցին դինաստիայի Ցյանլոնի 15-րդ տարում (1770 թվական) ստեղծվեց Լիծյան շրջանը և ստացավ Լիծյանի վարչական շրջանի անվանումը, Յոն-Պեյ շրջանը փոխվեց շրջանի իրավունքների բաժին։ Տաոկուանի 19-րդ տարում (1839 թվական) վերականգնվեց Լանցյուն նահանգը, որն արդեն պատկանում էր Յոն-Պեյ շրջանի իրավունքների բաժնին։ Կուանսյուի 34-րդ տարում (1908 թվական) կառուցվեց Հուափին շրջանը։

Չինաստանի հանրապետության երկրորդ տարում (1913 թվական) շրջանը, նահանգը վերածվեցին և փոխվեցին գավառով, որի մեջ մտավ Լիծյան գավառը, Յոն-Պեյ գավառը, Հուափին գավառը, որոնք պատկանում էին Յուըննանի արևմտյան մասին, հաջորդ տարի փոխվեց Թընյուե ճանապարհի, 1927 թվականին վերացվեց Թընյուե ճանապարհը։ 1934 թվականին անդադար ռազմական աղետների պատճառով, Պեյ բառը նշանակում էր պարտություն, Յոն-Պեյ գավառի անվանումը ուստի փոխվեց Յոն-Շըն գավառի։ 1935 թվականի Յոն-Շըն գավառի նախկին Լանցյու նահանգը ժամանակավոր ղեկավարության անցավ Նինլանի կողմից, որը ներկայիս Տասին քաղաքն է։ Չինաստանի հանրապետության երեսունմեկերորդ տարում (1942 թվական) Չինաստանի Հանրապետության երեսունմեկերորդ տարում (1942 թ.) շրջանները և վարչական բյուրոները պատկանում էին Յուըննան նահանգի յոթերորդ վարչական վերահսկողական շրջանին։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից հետո 1950 թվականին ստեղծվել է Լիծյան հատուկ գոտին։ Իրավասությունը գտնվում է Լիծյան, Յոնշեն, Հուափին, Ծյանչուան, Հըցին, Լանփին, Ճոնդիեն, Վեյսի, Պիծիան և 4 վարչական շրջանների՝ Նինլանի, Տըցինի, Ֆուկոնի և կոնշանի 9 վարչական շրջանների նկատմամբ։ Նահանգի կամ ինքնավար մարզի ժողովրդական պատգամավորների խորհրդին կից շրջանային և քաղաքային ժողովրդական խորհուրդների աշխատանքի վերահսկման գրասենյակը գտնվում է Լիծյան գավառում։ 1952 թվականին Պիծյան շրջանը, Ֆուկոնը, Կոնշանը և Տըցինը ստեղծվեցին որպես վարչական շրջաններ և փոխվեցին ինքնավար շրջանների։ 1954 թվականին երեք ինքնավար շրջանները՝ Պիծյանը, Ֆուկունը և Կոնշանը, անցան Նուծյան Լիսուի ինքնավար շրջանի տակ։

1961 թվականի ապրիլի 10-ին Լիծյան շրջանը փոխվեց Լիծյան Նասի ինքնավար շրջանի։ 1965թվականին Հուափին շրջանի 10 համայնքներ նշանակվեցին Սըչուան նահանգի Տուքոու քաղաքում (այժմ՝ Փանճըհուա քաղաք)։ 1970 թվականին Լիջիանգի հատուկ գոտին վերանվանվեց Լիցզյան շրջան։ 2002 թվականի դեկտեմբերի 26-ին նահանգային խորհուրդը հաստատեց Լիծյան շրջանի և Լիծյան Նասիի ինքնավար շրջանի վերացումը և պրեֆեկտուրայի մակարդակով Լիծյան քաղաքի հիմնադրումը, սկզբնական Լիծյան շրջանը վերակազմավորվեց Կուչըն շրջանի և Յուլոն Նասի ինքնավար շրջանի։

Լիծյան Հին քաղաքը (տեղացիներն այն անվանում էին Տայան կամ Տայան հնագույն քաղաք) կառուցվել է Հարավային Սոն դինաստիայում։ Լիծյանի առաջնորդի ազգանունն էր՝ Մու (木), որը նշանակում է փայտ, և քաղաքի շենքը պետք է նման լինի փայտե նիշերով շրջանակված «木» բառին։ Այն Չինաստանի հայտնի պատմամշակութային քաղաքների շարքում միակ հնագույն քաղաքն է՝ առանց քաղաքային պարիսպների։ Մին դինաստիայի հայտնի ճանապարհորդ Սյու Սյաքըն հնագույն Լիծյան քաղաքի «Տիեն Յոու օրագրում» գրել է, որ «Մուֆուն»՝ Մու ընտանիքի առաջնորդի պալատը, «թագավորի պալատի պես գեղեցիկ է»։

1996 թվականի փետրվարի 3-ին 7 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժ տեղի ունեցավ Լիծյանում, որի հետևանքով զոհվեց 309 մարդ, ծանր վիրավորվեց 4070-ը և թեթև վիրավորվեց 12987 մարդ։ Երկրաշարժից հետո վերականգնված հնագույն Լիծյան քաղաքը համեմատաբար լավ պահպանված էթնիկ փոքրամասնությունների հնագույն քաղաք է։ Այն կենտրոնացնում է Նասիի մշակույթի էությունը և պահպանում է Սոն և Յուան դինաստիաներից ի վեր ձևավորված պատմական առանձնահատկությունները։ 1997 թվականի դեկտեմբերի 4-ին այն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից որպես մշակութային ժառանգություն։

Աշխարհագրություն [խմբագրել | խմբագրել կոդը] 

Լիծյանը գտնվում է

Ցինհայ-Տիբեթ և Յուըննան-Գուեյճոու բարձրավանդակի խաչմերուկում, իսկ հնագույն քաղաքը գտնվում է Լիծյանի հարթավայրում (կամ առափնյա ծանծղուտում)։

Լիծյանի ռելիեֆը բազմազան է, կան ձնե լեռներ, մարգագետին, բնածին բնապատկեր, բայց Լիծյանի տարբեր հատվածներում տեղակայվածության և ջերմային ռեժիմի պատճառով ամբողջովին տարբերվում է, այդ պատճառով էլ քաղաքում միկրոկլիման շատ ակնհայտ է։

Լիծյան քաղաքը գտնվում է 25°23'-27°56' հյուսիսային լայնության և 99°23'-101°31' արևելյան երկայնության միջև։

Համաշխարհային մշակութային ժառանգություններից մեկը Լիծյանի հնագույն քաղաքը տեղակայված է Լիծյանի դաշտային հարթավայրում, ծովի մակերեսից 2400 մետր բարձրությամբ։ Լիծյան քաղաքի մոտակայքում է գտնվում Յուլոնսյուե լեռան բարձր գագաթը՝ ծովի մակարդակից 5596 մետր բարձրության վրա, քաղաքը նաև ունի համաշխարհային բնական ժառանգություններից մեկը «Վագրի ցատկի կիրճը» (կիրճ Չին-տիբեթյան լեռներում Յանցզի գետի վրա, որը գտնվում է Յուըննան նահանգի Լիծյան քաղաքից 60 կմ հյուսիս)։

Ջրային ուղիները 

Ջրային ուղիները հիմնականում սնվում են Սև վիշապի ջրավազանից, որի ջուրը ջրանցքներով ուղղվում է դեպի հին քաղաքի բոլոր մասերը՝ երբեմն էլ անցնելով տների տակով։ Քաղաքի ջրային ուղիներն անցնում են վեհաշուք ու շքեղ զարդարված ավելի քան 350 կամուրջներով։ Ամեն գիշեր բացվում է քաղաքի կենտրոնում գտնվող շլյուզը՝ բազալտե մայթերը ցեխից ու փոշուց լվանալու համար։

Կլիմա 
Լիծյանը ունի բարենպաստ կլիմա, քանի որ տեղակայված է ցածր լայնության և բարձր լեռնային գոտում, տարվա չորս սեզոնին գարնանային եղանակ է, քաղաքն ունի մերձարևադարձային կլիմա։

Լիծյան քաղաքի կլիմայի առանձնահատկություններն են՝ ձմռանը սաստիկ ցուրտ չէ, ամառը սաստիկ շոգ չէ, խոնավ է, համեմատաբար մռայլ, բայց ամսվա կեսին կարելի է տեսնել արևի շողերը։

Լիծյան քաղաքում տեղակայված ազգային օդերևութաբանական կայանի տվյալներով ամենացուրտ ամիսն է հունվարը՝ միջին ջերմաստիճանը 6․0°C, ամենատաք ամիսն է հունիսը՝ միջին ջերմաստիճանը 18․4°C։

Քաղաքականություն

Ներկայիս ղեկավարներ 
Լիծյան քաղաքի չորս խոշոր կազմակերպությունների ներկայիս կառավարիչներ

Ղեկավարություն 

 Քաղաքային կոմիտեի քարտուղար
 Օույան Ծիեն（2003 թվական հունվար－2004 թվական նոյեմբեր）
 Հը Ծըսին（2004 թվական դեկտեմբեր－2009 թվական դեկտեմբեր）
 Վան Ծյուըն Ճըն（2009 թվական դեկտեմբեր－2012 թվական սեպտեմբեր）
 Ռոջեր（2012 թվական սեպտեմբեր－2017 թվական մայիս）
 Ցուեյ Մաոհու（2017 թվական մայիս－2021 թվական հունիս）
 Փու Հոն（2021 թվական հունիս－）

 Քաղաքապետ
 Հը Ծըսին（2002 թվական դեկտեմբեր－2005 թվական հունիս）
 Ճան Ծուլին（2005 թվական հունիս－2007 թվական մայիս）
 Վան Ցյուընճըն（2007 թվական հունիս－2009 թվական դեկտեմբեր）
 Հը Լյան Հուեյ（2010 թվական հունվար－2014 թվական մայիս）
 Ճան Ծը Ծյուըն（2014 թվական մայիս－2016 թվական փետրվար）
 Չըն Յի（2016 թվական փետրվար－2020 թվական դեկտեմբեր）
 Փու Հոն（2020 թվական դեկտեմբեր－2021 թվական հունիս）
 Սու Յոնճոն（2021 թվական հունիս－）

Վարչական բաժանում 
Լիծյան քաղաքը իր իրավասության տակ ունի մեկ շրջան, երկու գավառ, երկու ինքնավար շրջան։

 քաղաքային շրջան：Կուչըն (古城区)
 գավառ：Յոնշըն, Հուափին (永胜县、华坪县)
 ինքնավար շրջան：Յուլոն նանսի ազգության ինքնավար շրջան, Նինլան Յի ազգության ինքնավար շրջան (玉龙纳西族自治县、宁蒗彝族自治县)։

Տնտեսություն2020 թվականի վիճակագրությամբ Լիծյան քաղաքի ՀՆԱ-ն կազմել է 51․275 յուան, տարեկան կտրվածքով 8․2% աճ։ Առաջնային, երկրորդային և երրորդային արդյունաբերության ավելացված արժեքը համապատասխանաբար կազմել է 7,753 միլիարդ յուան, 16,550 միլիարդ յուան ​​և 26,972 միլիարդ յուան, իսկ երեք արդյունաբերական կառույցների հարաբերակցությունը կազմել է 15,1։ 32,3։ 52,6։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն 40․841յուան է, որն ավելի ցածր է, քան Յուըննան նհանգի միջին արժեքը (51․975 յուան) , քաղաքի հիմնական բնակիչներին մեկ շնչին բաժին հասնող եկամուտը կազմում է 37․022 յուան, իսկ գյուղի հիմնական բնակիչներին մեկ շնչին հասնող եկամուտը կազմում է 12․370 յուան։ Ամբողջ քաղաքի հիմնական կապիտալում ներդրումը ավելացել է 12․3%-ով։ Պետական բյուջեի տարեկան եկամուտը կազմել է 4․315 միլիարդ յուան, մեկ շնչի համար 3․438 յուան, տեղական ընդհանուր պետական ​​բյուջեի ծախսերը կազմել են 17,56 միլիարդ յուան, 13,992 յուան ​​մեկ շնչի համար։

Բնակչություն 

Համաձայն 2020 թվականի յոթերորդ համապետական մարդահամարի քաղաքի ընդհանուր բնակչության թիվը (մշտական բնակություն հաստատած բնակչությունը) ընդհանուր կազմում է 1,253,878 մարդ՝ 391,061 տնային տնտեսություններով, քաղաքային բնակչությունը՝ 597,447 (47,65%), իսկ գյուղական բնակչությունը՝ 656,431 (52,35%)։ Ըստ 2019 թվականի վիճակագրական տեղեկագրի Լիծյան քաղաքում 2019 թվականին մշտական ​​բնակչությունը կազմել է 1,3024 միլիոն։

Ազգություն 
Լիծյանը բազմազգ քաղաք է, նասի (纳西) ազգությունը (ունի իր սեփական պատկերագիրը) հիմնականում բնակություն է հաստատել Չինաստանի Լիծյան քաղաքում, նրանց բնակչությունը կազմում է մոտ 230․000 (ներառում է մոսուո ազգությանը՝ 摩梭人, բայց նրանց մեծամասնությունը նման չէ նասիին, նրանց կլանին պատկանող մարդկանց բնիկները անվանում են զոուհուըն՝ 走婚)։ Կան նաև այլ ազգություններ՝ Յի, Լիսու, Հուալիսու և այլն։ Լիծյանը ունի Չինաստանի միակ նասի ազգության ինքնավար շրջանը, այդ շրջանի բնակիչներին գլխավորում է նասի ազգությունը, որն իր մեջ է միավորում Պայ, ՅԻ, Լիսու, Փումի և այլ փոքրամասնություններ։ Նրանց մեջ նասի ազգության Տոնբա մշակույթը ամբողջ աշխարհում հայտնի է որպես միակ «կենդանի պատկերագիր», որն ամբողջությամբ պահպանվել է աշխարհում։

2010 թվականին հիմնական բնակություն հաստատած բնակչության մեջ էր նաև Հան ազգությունը, բնակչությունը կազմում էր 537,893 մարդ, որը կազմում էր ընդհանուր բնակչության 43,21%-ը, էթնիկ փոքրամասնությունների բնակչությունը ընդհանուր կազմում էր 706,876 մարդ, որը կազմում էր ընդհանուր բնակչության 56,79%-ը։

Լիծյան քաղաքի էթնիկ խմբերը（2010 թվական նոյեմբեր）

Փոխադրամիջոց 

 Տալի-Հըցին մայրուղի
 Տալի-Լիծյան երկաթգիծ
 Լիծյան Սանյի օդանավակայան

Ազգային նշանակություն 

Լիցզյան դարձել է ազգային նշանակության քաղաք այն բանից հետո, երբ Կուբլայ խանը (1215-1294) իր զորքերը կայանեց այդտեղ (1253 թվական)։ Խանը՝ մոնղոլների ռազմական առաջնորդը, ում  վիճակված էր դառնալ Յուան դինաստիայի առաջին կայսրը, քաղաքը հիմնադրեց մի ճանապարհի վրա, որը դառնալու էր նահանգի հիմնական քաղաքական, կրթական և մշակութային կենտրոնը։ Թեպետ խանը հայտնի էր իր ռազմական մղումներով, սակայն նա հրապուրված էր չինական մշակույթով և Լիցզյանում հիմնում է առաջին դասական նվագախումբը տեղացի էթնիկ խմբի՝ նասիների համար։

Կարևորագույն պահպանվող մշակութային հուշարձաններ 

 Տապաո Ծիկոն պալատ և Լիոլի պալատ (大宝积宫与琉璃殿)
 Յինփան գյուղի դամբարաններ (营盘村墓群)
 Պաոշան քարե քաղաք (宝山石头城)
 Հեյլոնգթանի հնագույն շենքեր (黑龙潭古建筑群)
 «Ոսկե վիշապ» կամուրջ (金龙桥)
 Տածյուե դղյակի որմնանկար (大觉宫壁画)
 Լիծյան քաղաքի Փուծի տաճար (丽江普济寺)
 Կուանյին քարե փորագրված արձաններ (观音阁石刻造像)
 Ծինշա գետի ժայռապատկերներ (金沙江岩画)

Բարեկամ քաղաքներ 

 , Կազան
 , Տակայամա
 , Նոր Վեսթմինսթեր
 , Մեծ Շեփարատոն
 , Ռոանոկ 
 , Մալիբու
 , Բադ Հոմբուրգ
 , Ալբի
 , Զերմաթ
 , Պրեհ Վիհեր

Ծանոթագրություններ 

Չինաստանի քաղաքներ
Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023