Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ

ԵԽ անդամ երկրներ, Եվրոպայի տարածքում հիմնադրված ամենահին կազմակերպություններից մեկի անդամ երկրներ, որը ստեղծվել է 1949 թվականի մայիսի 5-ին։ Եվրոպայի Խորհուրդը հիմնադրվել է եվրոպական 10 երկրների կողմից։ Հունաստանը և Թուրքիան միացել են երեք ամիս անց, իսկ Իսլանդիան և Արևմտյան Գերմանիան՝ մեկ տարի անց։ Ներկայումս ԵԽ-ին անդամակցում են 47 պետություններ։ Վերջինը երկիրը, որը դարձել է Եվրոպայի Խորհրդի անդամ Մոնտենեգրոն է։

Եվրոպայի Խորհրդի կանոնադրության 4-րդ հոդվածի համաձայն, ԵԽ անդամակցությունը բաց է եվրոպական բոլոր պետությունների համար, եթե նրանք ապահովում են ժողովրդավարական համապատասխան արժեքների և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը։ Եվրոպական գրեթե բոլոր պետությունները անդամակցում են Եվրոպայի Խորհրդին, բացառությամբ Բելառուսի, Վատիկանի և Ղազախստանի։ Վերջինիս տարածքի մեծ մասը գտնվում է Կենտրոնական Ասիայում։ Բացի այդ, ԵԽ-ին չեն անդամակցում չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետությունները։


Ցանկ

Անդամակցության հայտեր 
ԵԽ կառույցներից մեկում՝ Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովում, հատուկ հյուրի կարգավիճակը ստեղծվել է 1989 թվականին՝ որպես ժամանակավոր երևույթ՝ ԵԽ-ին անդամակցել ցանկացող երկրների համար` դառնալով նախնական կարգավիճակ, որին հաջորդում է լրիվ անդամակցության կարգավիճակը։ Հատուկ հյուրի նպատակը ոչ եվրոպական երկրների ազգային խորհրդարանների հետ ավելի մոտ կապերի հաստատումն է՝ հնարավորություն տալով ազգային խորհրդարաններին ներկայացված լինելու և աշխատելու Վեհաժողովի հետ, հատկապես` խնդիրների համատեղ լուծման գործընթացում։

Բելառուսը լրիվ անդամակցության հայտն ուղարկել է 1993 թվականի մարտի 12-ին։ Բելառուսի խորհրդարանը Խորհրդարանական վեհաժողովում հատուկ հյուրի կարգավիճակ է ունեցել 1992 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1997 թվականի հունվար ամիսը։ Այդուհանդերձ, Բելառուսի խորհրդարանը զրկվեց Հատուկ հյուրի կարգավիճակից՝ 1996 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած սահմանադրական փոփոխությունների հետևանքով, որով նախատեսում էր մահապատժի վերականգնումը։ Սահմանադրական փոփոխությունները և հաջորդող խորհրդարանական ընտրությունները Եվրոպայի Խորհրդի կողմից ճանաչվեցին որպես հակաժողովրդավարական։ ԵԽ-ն հայտարարեց, որ սահմանափակումներ կան ժողովրդավարական արժեքների վրա, ինչպես օրինակ` խոսքի ազատության։ ԵԽ հայտարարության մեջ նաև նշված էր, որ Բելառուսում լրատվամիջոցները գտնվում են նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի վարչակազմի հսկողության տակ։ Բելառուսում սահմանադրական երկրորդ փոփոխությունը տեղի ունեցավ 2004 թվականի հոկտեմբերին, որը ԵԽ գնահատմամբ «չէր հարգում ժողովրդավարական նվազագույն չափանիշները և խաթարում իշխանության ճյուղերի բաժանման և օրենքի գերակայության սկբունքների կայուն գործունեությունը»։ 2009 թվականի հունիսին ԵԽԽՎ-ն հայտարարեց, որ Բելառուսի խորհրդարանի հատուկ հյուրի կարգավիճակը Վեհաժողովում կվերականգնվի միայն այն դեպքում, երբ երկրի կառավարությունը ձեռնարկի մահապատժի վերացման գործընթացը։ 2018 թվականի դրությամբ գործընթացը դեռևս չի վերականգնվել։

Ղազախստանը Վեհաժողովում Հատուկ հյուրի կարգավիճակի համար դիմել է 1999 թվականին։ Վեհաժողովի եզրակացության մեջ նշված էր, որ Ղազախստանը կարող էր դիմել լրիվ անդամակցության համար, քանի որ երկրի տարածքը 4 %-ը՝ Ուրալ գետից արևմուտք ընկած տարածքները գտնվում են Եվրոպայում։ Սակայն Հատուկ հյուրի կարգավիճակ ստանալու համար երկիրը պետք է բարեփոխումներ իրականացնի, որոնք միտված կլինեն ժողովրդավարությանը և մարդու իրավունքների պաշտպանությանը։ Ղազախստանը Վեհաժողովի հետ փոխգործակցության համաձայնագիրը ստորագրել է 2004 թվականի ապրիլին։ 2006 թվականի նոյեմբերին Ղազախստանի խորհրդարանը պաշտոնապես դիմել է Վեհաժողովին՝ Դիտորդի կարգավիճակ ստանալու համար, սակայն վերջինս չտրվեց Ղազախստանին, քանի որ երկիրը ԵԽ որդեգրած հիմնական արժեքների և սկզբունքների կրող չէր։ Երկիրը 2010 թվականի փետրվարի 24-ին վավերացրել է Եվրոպայի Խորհրդի մշակութային կոնվենցիան։ 2010 թվականի մարտի 15-16-ը պաշտոնական այցով Ղազախստան է մեկնել Եվրոպայի Խորհրդի խորհրդանական վեհաժողովի նախագահը, ով նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարել է, որ երկու կողմերը պետք է է՛լ ավելի խորացնեն երկկողմ հարաբերությունները։ Այս այցը դարձավ Նազարբաևի կողմից առաջ քաշված «Ճանապարհ դեպի Եվրոպա» ծրագրի մի մասը, որի մասին Աստանայում 2008 թվականին հայտարարել էր Ղազախստանի նախագահը։ 2013 թվականի դեկտեմբերին ստորագրվել է «ԵԽ-Ղազախստան 2014-2015» գործընկերության միասնական հռչակագիրը, որի շրջանակներում ԵԽ-ն օգնելու էր Ղազախստանին արդիականացնելու դատական արդարադատության համակարգը։

Կոսովոյի արտաքին գործերի նախարար Հաշիմ Տաչին 2014 թվականի դեկտեմբերին հայտարարել է, որ Կոսովոն 2015 թվականի առաջին քառամսյակում նախատեսում է ԵԽ անդամակցության հայտ ներկայացնել։

Դիտորդներ 

Դիտորդական կարգավիճակը սահմանված է ոչ եվրոպական ժողովրդավարությունների համար, որոնք նպատակամիտված են՝ օգնելու Եվրոպայի ողջ տարածքը ժողովրդավարացնելու գործընթացին։

Կանադան, Ճապոնիան, Մեքսիկան, ԱՄՆ-ն և Վատիկանը Եվրոպայի Խորհրդում ունեն դիտորդի կարգավիճակ և կարող են մասնակցել Նախարարների կոմիտեի և միջկառավարական բոլոր կոմիտեների աշխատանքներին։ Նրանք կարող են կամավորական հիմունքներով ֆինանսավորել Եվրոպայի Խորհրդի կողմից իրականացվող ծրագրերը։

Կանադայի, Իսրայելի և Մեքսիկայի խորհրդարանները Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովում ունեն դիտորդի կարգավիճակ։ Նրանց պատվիրակությունները կարող են մասնակցել Վեհաժողովի նստաշրջաններին և կոմիտեների հանդիպումներին։ Պաղեստինյան ազգային վարչության խորհրդարանի ներկայացուցիչները կարող են մասնակցել Վեհաժողովի՝ Մերձավոր Արևելքին վերաբերող քննարկումներին, իսկ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության ներկայացուցիչները՝ թուրք-կիպրոսյան հարցի քննարկումներին։

Բազմիցս քննադատվել են Ճապոնիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դիտորդի կարգավիճակ ունենալու հանգամանքը, քանի որ այս երկրներում ընդունված է մահապատիժը։ Եվրոպայի Խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի կոչ է անում Միացյալ Նահանգներին և Ճապոնիային՝ չեղարկելու մահապատիժը, հակառակ դեպքում նրանք կզրկվեն դիտորդի կարգավիճակից։ Խորհուրդը կողմ կքվեարկի Բելառուսի Հատուկ հյուրի կարգավիճակի վերականգնմանը, եթե այդ երկիրը օրենսդրորեն չեղարկի մահապատիժը։

Գործընկերներ 
2009 թվականի մայիսին Եվրոպայի Խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը սահմանել է նոր կարգավիճակ ոչ անդամ երկրների խորհրդարանների հետ ինստիտուցիոնալ փոխգործակցության գործընթացում։ Արդյունքում բարելավվելու էր գործընկերության կողմ հանդիսացող երկրներում և եվրոպական տարածքում ժողովրդավարացման գործընթացը և քաղաքական բանավեճերի կայուն գործընթացը։

Նոր գործընթացը կոչվում է «Գործընկերություն հանուն ժողովրդավարության», և շահագրգիռ պետությունները կարող են ստանալ այս կարգավիճակը, եթե ընդունեն Եվրոպայի Խորհրդի կողմից սահմանված այնպիսի արժեքներ, ինչպիսիք են պլյուրալիստական ժողովրդավարությունը, օրենքի և իրավունքի գերիշխանությունը և մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանությունը։ Բացի այդ, ԵԽ-ն կոչ է անում բացառել ցանկացած տիպի խտրականություն, վերացնել մահապատիժը, կազմակերպել և անցկացնել ազատ և արդար ընտրություններ, դառնալ ԵԽ գործընկերության հավատարիմ կողմ, օգտագործել ԵԽ փորձը, իրավական դաշտը կարգավորել Վենետիկի հանձնաժողովի անմիջական օգնության միջոցով։

Եվրոպայի Խորհուրդը ոչ ԵԽ անդամ միջերկրածովյան երկրների, Մերձավոր Արևելքի և Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ համագործակցության համար ընդունել է երկխոսությունների քաղաքականություններ, որոնք հիմնված են մարդու համընդհանուր իրավունքների վրա։ Քաղաքականությունների ընդունումից հետո Վեհաժողովը աշխատանքային կապեր է հաստատել հարևան տարածաշրջանների երկրների խորհրդարանների հետ, որոնց մի մասը ունեն նաև դիտորդի կարգավիճակ, ինչպես օրինակ Ալժիրը, Ղազախստանը, Մարոկկոն, Թունիսը, Պաղեստինը։ Այս երկրների խորհրդարանների մեծ մասը ցանկանում է ընդլայնել իրենց կարգավիճակը ԵԽ-ի հետ փոխգործակցության համատեքստում և հաստատել հարաբերություններ, որոնք հիմնված կլինեն կայուն փոխգործակցության վրա։ Սկսած 1994 թվականից, ԵԽ-ին հարակից երկրների խորհրդարանները հնարավորություն ունեն կնքելու համագործակցության պայմանագրեր ԵԽԽՎ-ի հետ, որը սահմանափակվում է միայն խորհրդարանական փոխգործակցության շրջանակներում և չի կաչող դառնալ ԵԽ-ին անդամակցության լրացուցիչ գործոն։ 2004 թվականից հետո միայն Ղազախստանն է օգտվել այդ հնարավորությունից։ 2006 թվականի նոյեմբերին Ղազախստանի խորհրդարանը պաշտոնապես դիմել է ԵԽԽՎ-ին՝ դիտորդի կարգավիճակ ստանալու համար։ Որոշ ֆորմալ և ոչ ֆորմալ դիմումներ խորհրդարաններից ստացվել են, որոնց նպատակը ԵԽ հետ համագործակցության խորացումն է, սակայն ավելի տեսանելի և ավելի էֆֆեկտիվ են փոխգործակցության ամրագրումը, որտեղ հստակ սահմանված կլինեն կողմերի իրավունքները և պարտականությունները։ Այդուհանդերձ, դիտորդի կարգավիճակի ստացումը արդեն իսկ առավելություն է, քանի որ ենթադրում է, որ կարգավիճակ ունեցող պետությունը կամ բարելավել է իր երկրում ժողովրդարավության մակարդակը և ձգտում է ԵԽ արժեքների պահպանմանը, կամ էլ այնպիսի պետություն է, որը կարող է օգնել ԵԽ-ին՝ արագացնելու տրանսֆորմացիոն գործընթացները։ Այս համաձայնագրերը կարող են օգնելու ժողովրդավարական տրանսֆորմացիայի առաջնային փուլում գտնվող երկրներին՝ արագացնել տրանսֆորմացիոն գործընթացները։

Նոր ձևավորված «Գործընկերություն հանուն ժողովրդավարության» կարգավիճակը նման է եվրոպական պետությունների միջկառավարական կազմակերպությունների փոխգործակցության նախաձեռնություններին, ինչպես օրինակ՝ ԵՄ Եվրոպական հարևանության քաղաքականությունը, ԵԱՀԿ «Գործըներներ հանուն համագործակցության» ծրագիրը, ՆԱՏՕ-ի ոչ անդամ երկրների հետ համագործակցության ծրագրերը և այլն։

Հետևյալ երկրների ազգային խորհրդարանները կարող են դիմել «Գործընկերություն հանուն ժողովրդավարության» կարգավիճակի ստացման համար՝
Հարավային Միջերկրականի և Մերձավոր Արևելքի այն երկրները, որոնք անդամակցում են Միջերկրածովյան միությանը (Մավրիտանիա, Մարոկկո, Ալժիր, Թունիս, Եգիպտոս, Հորդանան, Սիրիա, Լիբանան, Պաղեստին և Լիբիա), 
ԵԱՀԿ-ի անդամ Կենտրոնական Ասիայի պետությունները՝ Ղազախստան, Ղրղզստան, Տաջիկստան, Թուրքմենստան և Ուզբեկստան,
այլ երկրներ, որոնք Վեհաժողովի որոշմամբ կստանան այդ կարգավիճակը։

2015 թվականին հետևյալ պետություններն ունեն «Գործընկերություն հանուն ժողովրդավարության» կարգավիճակ՝
Մարոկկո՝ 2011 թվականի հունիս,
Պաղեստին՝ 2011 թվականի հոկտեմբերի 4,
Ղրղզստան՝ 2014 թվականի ապրիլի 8։

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Եվրոպայի խորհուրդ
Երկրներ ըստ միջազգային կազմակերպության
Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ