Թաղոտ

Թաղոտ, (Աթաղոտ, Թաղուտ), գյուղ Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։

2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի արդյունքում գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ։

Աշխարհագրական տեղեկություններ 

Գտնվում է Հադրութից 9 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, իսկ հեռավորությունը Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտից 115 կմ է։ Դիրքը գեղատեսիլ է, շրջապատված է այգիներով, բարձրությունը ծովի մակերևույթից 845 մետր է, կլիման, օդը և ջուրը շատ բարենպաստ է։ Կոլտնտեսությունը կազմավորվել է 1929 թվականին, տնտեսության հիմնական ուղղություններն են, հացահատիկի մշակությունը, ինչպես նաև` խաղողագործությունն ու անասնապահությունը։

Գյուղի շրջակայքը հարուստ է թեղու ծառատեսակով, որից էլ առաջացել է «թեղուտ» բառից, որը ձևափոխվել և այժմ կոչվում է Թաղոտ։ Գյուղի պատմությունն սկսվում է 12-րդ դարի սկզբներից, Հադրութի շրջանի պատմական  գյուղերից է, ըստ գյուղի բնակիչների` այստեղ բնակավայր է եղել դեռ  9-րդ դարից։ 1836 թվականին այստեղ  7 Քար կոչվող եկեղեցու տեղամասում կառուցվել է Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, որն այժմ ոչ բարվոք վիճակում է։ 1890-ական թվականների սկզբներին այստեղ կար 70 տուն, 475 բնակիչ,  1987 թվականին` 71 տուն, 198 բնակիչ։ Էլեկտրաֆիկացվել է 1951 թվականին։ Այս գյուղում է ծնվել հայ խորհրդային հեղափոխական գործիչ, Բաքվի 26 կոմիսարներից` Բաղդասար Ավագյանը։

Բնակչությունը 
Գյուղի  բնակիչները սերում են 1703 թվականի Սյունյաց աշխարհի Դարբաս գյուղից տեղափոխված Գալուստի, Գրիգորի և Յաղուբի ընտանիքներից, սակայն գյուղի տարածքում պահպանվել են նաև 12-րդ դարի հուշարձաններ։ 19-րդ դարում այն իր մարդաշատությամբ գավառի հայաբնակ մեծ գյուղերից էր։ Հայրենական մեծ պատերազմին գյուղից մասնակցել է 160 մարդ, որից զոհվել են 72-ը իսկ ըստ Ս. Մելքումյանի «Լեռնային Ղարաբաղ» գրքի` Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 134 մարդ, որից զոհվել է 51-ը. նրանց հիշատակին կանգնեցվել է հուշարձան։ Արցախյան առաջին պատերազմին մասնակցել է 35 մարդ, որից 5-ը զոհվել են, 5-ը վիրավորվել։

Հուշարձանները 
Գյուղի տարածքում պահպանվել են մի շարք հուշարձաններ, որոնք թվագրվում են զարգացած միջնադարից  և հասնում է մինչև 19-րդ դարը։  Կան բնակելի երկհարկանի տներ, որոնցից մի քանիսն  ունեն  18-րդ դարի շինարարական արձանագրություն։ 

Գյուղի հյուսիսային եզրին գտնվում է Ս. Հովհաննես եկեղեցին, որը   գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում է 1841 թվականից։ Այն միանավ բազիլիկ շինություն է, երկթեք տանիքը հենված է հյուսիսային և հարավային պատերի վրա։ Արևելյան մասում կիսաշրջան խորանն է ՝ կից ավանդատներով, իսկ հյուսիսային մասում մկրտության խորշն է՝ ավազանով։ Եկեղեցու մուտքը հարավից է, լուսավորությունը ապահովում են վեց լուսամուտները։ 

Գերեզմանատունը գտնվում է գյուղի հարավ-արևմտյան հատվածում։ Այստեղ պահպանվել են 16-19-րդ դարերի մի քանի տասնյակ արձանագիր տապանաքարեր։ Գյուղամիջում կանգուն է 1719 թվականի մի աղբյուր, որն ըստ շինարարական արձանագրության կառուցել է Սյունյաց Աղվերծ (Դարբաս) գյուղի խոջա Ղազարը՝  ի հիշատակ իր հարազատների։ Ճվավանքի ուխտատեղին գտնվում է գյուղից 800 մետր հարավ-արևմուտք։ 1922 թվականին հիշատակվում է Ճառավանք անվամբ:Խորհրդային տարիներին սրբավայրը քանդվել է, սակայն տեղում պահպանվել են տարբեր շինությունների հետքերը։ 2001 թվականի ուսումնասիրությունների ընթացքում հուշարձանի շրջակա գերեզեմանատանը առկա էին 12-13 -րդ դարերի ութ խաչքար, որոնցից երեքն արձանագիր են։

Ծանոթագրություններ 

Հադրութի շրջանի գյուղեր