Գաղտնիքների գանձարան

«Գաղտնիքների գանձարան» (պարսկերեն՝ مخزن‌الاسرار, ռուսերեն օգտագործվում է անվանման բնօրինակը՝ Сокровищница тайн, «Մախազան ալ-ասրար»), պարսկական պոեզիայի դասական Նիզամի Գյանջևիի առաջին պոեմը, նրա  «Խամսե» հավաքածուից, գրված 1173 և 1179 թվականների միջև (այլ տվյալներով՝ 1166 թվականին  կամ դրանից ավելի շուտ)  պարսկերեն լեզվով։ Ստեղծագործությունը նվիրված է տիրակալ Երզնկայի Ֆահր ադ-դին Բահրամ-շահին  (1155-1218)։ Պոեմը բաղկացած է 2260 մասնավիներից, գրված է  «սարի» չափով։

Ժանր և կոմպոզիցիա 
«Գաղտնիքների գանձարան»-ը վերաբերվում է դիդակտիկ-փիլիսոփայական ժանրին, այն կարելի է դասել նաև միստիկ-ասկետական ուղղությանը։ Պոեմը գրվել է Սանայի (մահացել է 1131 թվականին) «Ճշմարտության այգին» մոնումենտալ պոեմի ազդեցության տակ։  
Ստեղծագործությունը բաղկացած է ներածությունից և քսան գլուխներից (զրույցներ), ընդ որում յուրաքանչյուր հաջորդ զրույցը բխում է նախորդի իմաստից։ Զրույցները պատկերազարդված են առակներով։

Յուրաքանչյուր գլուխ ավարտվում է ապաթարցով (դիմումով),  իրեն գրողին, որը պարունակում է նրա գրական կեղծանունը։

Բանաստեղծությունների բովանդակությունը նշված է յուրաքանչյուր գլխի վերնագրում և գրված է տիպիկ հոմիլետիկական ոճով։ «Գաղտնիքների գանձարանը» գրված է բարձր հռետորական ոճով, այն չի համարվում ռոմանտիկ էպիկական պոեմ, դրա նպատակն է անցնել արքունական աշխարհիկ գրականության սահմանները։ Այս ստեղծագործությամբ Նիզամին շարունակեց պարսկական պոեզիայում Սանահիի կողմից բացված ուղղությունը, որը շարունակվում էր շատ պարսիկ գրողների կողմից, իսկ դրանցից առաջատարը համարվում էր Աթթարը։

Բովանդակություն 
Նիզամին քարոզում էր իդեալական կենսակերպը, դրանով գրավելով իր ընթերցողների, բարձր սոցիալական դրության մարդկանց ուշադրությունը, ինչպես նաև գրում է այն մասին, որ մարդը պետք է մտածի նաև իր հոգևոր ճակատագրի մասին։  Մի քանի գլուխներում Նիզամին անդրադառնում է թագավորների պարտականություններին, բայց ընդհանուր առմամբ ավելի շատ անդրադառնում է ամբողջ մարդկությանը, քան իր արքունական հովանավորներին։

«Գաղտնիքների գանձարանի» առաջին զրույցը նվիրված է Ադամի արարմանը և զարգանում է Ղուրանին ու իսլամական ավանդույթներին համապատասխան։ Այնուամենայնիվ զրույցը ներթափանցված է մարդու կողմից աշխարհի նկատմամբ գերիշխանության գաղափարներով, այնտեղ արտացոլված են նաև աշխարհի խնդիրների հանդեպ մարդու պատկերացումները։  Պոեմի երկրորդ զրույցը նվիրված է արդարադատության պահպանմանը, Նիզամին խորհուրդ է տալիս տիրակալին, լինել խոնարհ և հոգ տանել հոգևոր արժեքների մասին, արդարադատության հասնելու համար։ Երրորդ զրույցում խոսվում է  կյանքի խեղաթյուրվածության և այն ժամանակի դժվարությունների մասին, որոնցում ապրել է հեղինակը։ Այնուհետև դրվում են կարևոր փիլիսոփայական հարցեր, ծերության, մարդու և կենդանիների փոխհարաբերությունների  և այլնի մասին։

«Գաղտնիքների գանձարանում» արտացոլված են սուֆիական ավանդույթները, խորհրդանիշերը և պատկերները։ Այսպիսով Նիզամին արտահայտել է, թե ինչպես է վարդի (գոլ կամ գուլ) պատկերը ընկալվում միջնադարյան Պարսկաստանի մարդկանց պատկերացումներում։ Իսլամական ավանդությունում վարդը կապակցվում է Մուհամմադ մարգարեի հետ, ինչը բազմաթիվ  ձևերով արտահայտվում է կրոնական տեքստերում և գեղարվեստական ստեղծագործություններում։ Վարդերը, որոնք  աճեցվում էին Իրանում հնագույն ժամանակներից, համարվում էին միջնադարյան պարսկական պարտեզի կարևոր բաղկացուցիչ մասը։ Վարդը համարվում էր արքայական ծաղիկ և գեղեցկության խորհրդանիշ։ 12-րդ դարից սկսած վարդը դարձավ պարսկական ավանդույթների առեղծվածային խորհրդանիշը, որով տոգորված է պարսկական կրոնական մտածելակերպը և գրական մշակույթը։ Պարսկական պոեզիայի բովանդակային կառուցվածքում, վարդի նկատմամբ սոխակի սերը խորհրդանշում է առեղծվածային հոգու ձգտումը աստվածայինի։ «Գաղտնիքների գանձարանում» Նիզամին բացահայտեց վարդի առեղծվածային խորհրդանիշը երկու արքունական բժիշկների մրցապայքարում։ Թեև Նիզամիի պատմած առակը ցուցադրում է հոգեբանական ներշնչման ուժը, վարդի բուրմունքի առեղծվածային բնույթը ծառայում է որպես փոխաբերություն, ինչպես Նիզամիի պոեմում, այնպես էլ միջնադարյան պարսկական պոեզիայի դասական տեքստերում։

Պոեմի ազդեցություն    
Հայտնի են պոեմի շուրջ 50 ընդօրինակումներ Արևելքի տարբեր գրականություններում, պարսկերեն լեզվով ամենաշատ ընդօրինակումները կատարվել են Հնդկաստանում։

Թարգմանություններ 
Պոեմը ռուսերեն են թարգմանել Կոնստանտին Լիպսկերովը  և Սերգեյ Շերվինսկին։ Ռուսերեն լեզվով ամբողջական բանասիրական արձակ թարգմանությունը իրականացվել է Ռ. Ալիևի կողմից։

«Գաղտնիքների գանձարանը»  ադրբեջաներեն  են թարգմանել 20-րդ դարի այնպիսի գրողներ ինչպիսիք են Սուլեյման Ռուստամը,  Աբբասալի Սարովլին և  Խալիլ Ռզա Ուլութուրքը։

Պոեմն անգլերեն  է  թարգմանել  Հոլամ Խ. Դարաբը  1945 թվականին։ Պոեմի առանձին հատվածներ բելոռուսերեն են թարգմանել Ալես Բաչիլոն և Գրիգորի Նեհայը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Ḵamsa of Neẓāmi - Encyclopædia Iranica. Domenico Parrello

Պարսկերեն պոեմներ
Խամսե