Մատիա Ախացել

Մատիա Ախացել (, ), ժողովրդական երգեր հավաքող, գիտնական, գրող և մեկենաս, մաթեմատիկայի, գյուղատնտեսության և բնական պատմության ուսուցիչ։

Նա հայտնի է նաև որպես Մատիաս Ախացել (): Ծննդյան անունն է Մատիա Կոբենտար ():

Կենսագրություն

Մանկություն 
Ծնվել է Հաբսբուրգյան միապետության Կարինտիա դքսության Գորինտշախ գյուղում՝ Սանտ Յակոբ իմ Ռոզենտալ քաղաքից ոչ հեռու, գեղջկական ընտանիքում։ Հոր ազգանունը Կոբենտար էր, սակայն այս ժամանակաշրջանում Սլովենիայում ընդունված էր ազգանվան փոխարեն նշել տան անունը։ Կոբենտարներն ապրում էին Ախացել տանը, և Մատիային դպրոց ուղարկեցին՝ սխալմամբ որպես ազգանուն գրելով Ախացել։

Հաճախել է Ռոզեգի դպրոց (1787-1788 թվականներ), Սանտ Յակոբ իմ Ռոզենտալի դպրոց (1788—1791 թվականներ)։ Այնուհետև տեղափոխվել է Կլագենֆուրտ, որտեղ 1791-1794 թվականներին հաճախել է դպրոց, իսկ հետո սովորել գիմնազիայում և 1794-1801 թվականներին Լիցեյում ուսումնասիրել փիլիսոփայություն։

Ուսուցչական և գիտական գործունեություն 
1801 թվականին Լիցեյում, որտեղ նա մինչ այդ սովորում էր, հիվանադացավ մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Պարիս Գյուլիանին, և Մատիան սկսեց նրան փոխարինել։ 1807 թվականին Ախացելն այս պաշտոնը զբաղեցեց մշտական հիմքերով և այստեղ աշխատեց մինչև մահը։

1809-1811 թվականներին ագրոնոմ  մոտ լսել է գյուղատնտեսական դասախոսություններ։ 1820 թվականին, այն բանից հետո, ինչ Բուրգերը հեռացավ Լիցեյից, Ախացելն իբր թե ժամանակավորապես (իրականում մինչև կյանքի վերջ) փոխարինեց նրան գյուղատնտեսության ամբիոնի վարիչի պաշտոնում, ինչն էլ հենց այդ ժամանակ սկսեց դասավանդել։ Որպես ամբիոնի վարիչ Լիցեյում հիմնեց բուսաբանական այգի։

Աշխույժ զբաղվում էր բնական գիտություններով, դեռևս սկսած 1806 թվականից ամեն օր հետևում էր եղանակին (Ավստրիական եղանակի հետևման ցանցի ստեղծումից 32 տարի առաջ), իսկ 1813 թվականին մեկ այլ գիտնական Յոհան Պրետների հետ հիմնեց օդերևութաբանության ուսումնասիրության կենտրոն, որոնց թիվը 1848 թվականին հասավ 15-ի։ Լիցեյում 1825 թվականին Ախացելը սկսեց լրացուցիչ կարդալ նաև բնական պատմության դասախոսություն։ Գիտական գործունեության տվյալներին համաձայն՝ հրապարակել է գյուղատնտեսության և պոմոլոգիայի վերաբերյալ աշխատություններ։

Հետաքրքրությունը սլովենական մշակութի նկատմամբ 
Սլովեներենի հետ ծանոթացել է դեռ մանկուց, երբ սովորում էր Ռոզեգում։ Այնտեղ սովորական գերմաներենով կատեխիզիսի փոխարեն Օտտո Գուտսմանի տպարանում տպագրված, սլովենական և գերմանակ տեքստերով հարուստ գրքեր էին օգտագործվում։ Այնուհետև, իր գործունեության արդյունքում ի հայտ է գալիս նաև սլովենական մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Իր շրջապատի մեջ էին մտնում սլովենացի պեոտ Միխա Արդրեաշը և Անդրեյ Շուստեր-Դրաբոսնյակը։

Նա փնտրում և գնում էր սլովեներենով հրատարակված բոլոր գրքերը, նաև հետաքրքրվում էր սերբերեն և ռուսերեն լեզուներով գրքերով։ Երբ 1821 թվականին Անտոնիյ Մարտին Սլոմշեկը կազմակերպեց սլովեներենի դասընթացներ, Ախացելը դասընթացների մասնակիցների մեջ տարածում էր սլովեներեն գրքեր, իր տանը հավաքվում էին Սլոմեշեկի աշակերտները։

Երկու անգամ (1833 և 1838 թվականներին) հրատարակել է ժողովրդական երգերի ժողովածուներ։ Այդ ժամանակաշրջանի քննադատները ժողովծուն բավականին սառը ընդունեցին։

Ծանոթագրություններ 

Ավստրիացի աստղագետներ
Ավստրիացի գիտնականներ
Ավստրիացի գրողներ
Գրողներ այբբենական կարգով
Գիտնականներ այբբենական կարգով
Ավստրիացի լեզվաբաններ
Ավստրիացի մաթեմատիկոսներ
Հրատարակիչներ
Ավստրիացի մանկավարժներ