Մուշեղ Թումանյան

Մուշեղ Թումանյան (1889, Թիֆլիս -1938, Սիբիր), հայ բնագետ, ուսուցիչ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից, բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի ավագ որդին։  Մուշեղ անունը դրվել է ի պատիվ Րաֆֆու «Սամվել» վեպի հերոսի։

Կենսագրություն 
Մուշեղ Թումանյանը ծնվել է 1889 թվականին Թիֆլիսում։ Մանկությունն անցել է Շուլավերում՝ մորական տատ Շուշանիկ Մաճկալյանի տանը։ Վերջինս մեծ դեր է խաղացել Մուշեղի ուսման գործում՝ նպաստելով, որ նա ընդունվի Թիֆլիսի արական գիմնազիա։ 1908 թվականին հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ Թումանյանի նկատմամբ ներկայացվել է «ազգայնական հայացքների և դաշնակցության գործի» կեղծ մեղադրանք։ Նրա հետ ձերբակալվել է նաև ավագ որդին՝ 8-րդ դասարանի աշակերտ Մուշեղը։ Արդյունքում նա մեկ տարի ուշ է ավարտել գիմնազիան։ Բաց թողածը լրացնելու նպատակով Մուշեղը բանտում զբաղվել է ինքնակրթությամբ։ Այդ  տարիներին ևս պահպանել է կյանքի նկատմամբ լավատեսական մոտեցումը․ բանտում Թումանյանի գրած «Վայրէջք» բանաստեղծությանը պատասխանել է «Վերելք» չափածո  խորհրդածություններով։

1910 թվականին Մուշեղն ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետի բնագիտական բաժինը։ Թումանյանը երազում էր, որ որդիներից մեկը երկրաբան դառնա և առանձնապես մեծ հույսեր էր կապում ավագ որդու հետ՝ նշելով․  
Մուշեղն ինքն էլ վաղուց հետաքրքրվում էր բնությամբ․ ցանկանում էր ունենալ ծաղիկների հավաքածու։

Համալսարանական տարիներին Մուշեղն ակտիվորեն մասնակցել է հայ երիտասարդների կազմակերպած հավաքույթներին։ Նա ցավով էր ընդունում, որ երիտասարդները աստիճանաբար մոռանում են հայերենը։ 1915 թվականին, ուսումը կիսատ թողնելով, զորակոչվել է ծառայության Իգդիրի երկրորդ դրուժինայի կազմում՝ որպես կամավոր։ Ծառայությունն ավարտելուց հետո սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի Սակրավորների ուսումնարանում։

1916 թվականին կամավորների կազմում մեկնել է Արևմտյան Հայաստան, զբաղվել որբերի խնդիրներով։ 1918-1920 թվականների իրադարձություններից հետո կնոջ և նորածին որդու՝ Վիգենի հետ տեղափոխվել են Թիֆլիս, այնուհետև՝ Շուլավեր։ Տեղի դպրոցում դասավանդել է ֆիզիկա և քիմիա։ Ծրագրում էր կազմել բնագիտության դասագրքեր դպրոցականների և ուսանողների համար։ Զուգահեռ զբաղվել է այգեգործության ու պտղաբուծության վերաբերյալ գիտական աշխատանքով։

1937 թվականին նոյեմբերի 5-ին Խորհրդային իշխանությունների կողմից ձերբակալվել է և աքսորվել  Տայշետ՝ Արևելյան Սիբիր, որտեղ էլ 1938 թվականին մահացել է։

Ամուսնու մահվան մասին իր օրագրություններում Մարիան գրել է․

Ընտանիք 
Կնոջ՝ Մարիա Սոկալսկայայի հետ ծանոթացել է Պետերբուրգում սովորելու տարիներին։ Մարիան ազգությամբ լեհ էր և սովորում էր համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետում։ Իրենց ծանոթության մասին Մարիան գրել է․
Սովորելով հայերեն կարդալ ու գրել՝ Մարիան ամուսնու մահից հետո էլ շարունակել է ուսուցչական գործունեությունը, մասնակցել Հովհաննես Թումանյանին նվիրված բոլոր միջոցառումներին։

Մուշեղ Թումանյանն ու Մարիա Սոկալսկայան ունեցել են երեք երեխա՝

 Անահիտ Թումանյան,
 Նադեժդա Թումանյան,
 Վիգեն Թումանյան (1921-1941)։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Հովհաննես Թումանյանի զավակները
 Հովհաննես Թումանյանի զավակները 

Հայ ուսուցիչներ
Հայ բնագետներ
Թումանյաններ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ