Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում

«Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում», Լև Տոլստոյի՝ ներման մասին պատմվածք։ Գրվել է «Այբբենարանի» համար։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1872 թվականին «Զրույց» ամսագրում։ Գրողի այն երկերից մեկն է, որը նա իր իսկ ստեղծագործությունների մեջ համարել է լավագույնը։ Պատմվածքի վերնագիրը ռուսական ասացվածք է։

Պատմություն 

Մարդասպանության մեջ անարդարացի մեղադրված, շատ տարիներ տաժանակրության մեջ անցկացրած, սակայն հետագայում իրական մարդասպանին ներած մարդու մասին թեման հանդիպում է «Պատերազմ և խաղաղություն» վեպի չորրորդ հատորում։ Պիեռ Բեզուխովը լսում է, թե ինչպես է Պլատոն Կարատաևը պատմում «իր սիրելի պատմությունը ընտանիքի հետ բարեպաշտ ու աստվածավախ ապրած ծեր վաճառականի մասին, որը մի անգամ հարուստ վաճառական ընկերոջ հետ գնացել էր Մակարի մոտ»։ Պատմությունը տպավորություն է գործել Պիեռի վրա։ 
Պատմվածքի սյուժեն նաև պատկերավորում է տալիս Պլատոն Կարատաևի խոսքերին. «Որտեղ դատարան, անտեղ էլ անարդարություն»։

Հետագայում՝ 1872 թվականի ապրիլին, Լև Տոլստոյը մշակել է տվյալ սյուժեն՝ գրելով «Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում» պատմվածքը։ Առածը վերնագիր դարձնելով՝ Լև Տոլստոյն իրականացրել է իր վաղեմի երազանքը, որի մասին գրել էր դեռևս 1862 թվականին։

Պատմվածքն առաջին անգամ հրատարակվել է 1872 թվականին Սերգեյ Յուրիևի «Զրույց» ամսագրի երրորդ համարում, այնուհետև ընդգրկվել «Ընթերցանության երրորդ ռուսական գրքում»։

Սյուժե 
Երիտասարդ վաճառական Իվան Դմիտրիևիչ Աքսյոնովը Վլադիմիր քաղաքից գնում է Նիժնի Նովգորոդ՝ տոնավաճառ։ Ճանապարհին նա գիշերում է մի ուրիշ վաճառականի հետ, որին այդ գիշեր սպանում են։ Սպանության մեջ մեղադրում են Աքսյոնովին, քանի որ տանը այլ մարդիկ չեն եղել։ Նրան պատժում են ճիպոտահարությամբ և աքսորում Սիբիր՝ տաժանակրության։ Աքսյոնովն անմեղ է, սակայն հասկանում է, որ ոչ մեկը չի կարող դա ապացուցել. «Երևում է՝ բացի Աստծուց ոչ ոք չի կարող ճշմարիտն իմանալ և միայն Նրան պետք է խնդրել ու միայն Նրանից խղճմտանք սպասել»։ Նա տաժանակրության մեջ անցկացնում է քսանվեց տարի։ Նրան այնտեղ գիտեին որպես հնազանդ ու աստվածապաշտ մարդու։

Տաժանակրության է գալիս նոր կալանավոր՝ մոտ վաթսուն տարեկան Մակար Սեմյոնովիչը։ Պարզվում է, որ նա էլ Վլադիմիրից է և ծանոթանալու ժամանակ բերանից թռցնում է, որ ինքն արդեն հանդիպել է Աքսյոնովին։ Իվան Դմիտրիևիչը սկսում է կասկածել, որ սպանության մեղավորը Մակար Սեմյոնովիչն է։ Մի անգամ նա տեսնում է, որ Մակարը քնադարակների տակ գիշերը գաղտնի անցք է փորում, իսկ ցերեկը հողը դուրս տանում փողոց։ Երբ բանտապահները հայտնաբերում են անցքը, Աքսյոնովը ցանկանում է վրեժ լուծել Մակարից, սակայն հետո՝ հարցաքննության ժամանակ չի մատնում նրան։

Գիշերը Մակար Սեմյոնովիչը խոստովանում է, որ այն ժամանակ ինքն է սպանել վաճառականին և արյունոտ դանակը գցել Աքսյոնովի մոտ։ Աքսյոնովը ներում է մարդասպանին՝ ասելով. «Թող Աստված ների քեզ. հնարավոր է՝ ես հարյուրապատիկ վատն եմ քեզնից»։ Դրանից հետո նրա հոգին խաղաղվում է։ Մակար Սեմյոնովիչը ղեկավարությանը խոստովանում է իր սպանությունը, բայց արդեն արդարացնելու պահին Աքսյոնովը մահանում է։

Տեքստի տարբերակներ 

Տոլստոյի հրատարակիչ Վլադիմիր Չերտկովը 1885 թվականի հունվարի 31-ին Լև Տոլստոյին գրած նամակում նշել է պատմվածքի՝ իր կարծիքով անհաջող հատվածը. վերադասի այն հարցին, թե կալանավորներից ով է անցք փորել, Աքսյոնովը, չնայած ճշմարտախոս մարդու իր համբավին, պատասխանում է. «Ես չեմ տեսել ու չգիտեմ»։ Չերտկովի կարծիքով՝ դրանով իսկ «Աքսյոնովը,... հանուն ընկերոջ փրկության, գիտակցաբար դիմում է խաբեության, և նրա այդ արարքը նրա կյանքի բարձրագույն սխրանքի տպավորություն է թողնում։ Եվ այդպես, այդ արարքը կարող էր մնալ նույնիսկ իր՝ խաբեությունից ազատվելու ժամանակ... Եթե Դուք չեք մտածում, թե ես սխալվում եմ, ապա, Լև՛ Նիկոլաևիչ, Դուք ինձ իրական երջանկություն պարգևած կլինեիք, եթե այդ հատվածը ինքներդ փոխեիք պարզաճաշակ հրատարակության համար»։

Տոլստոյը համաձայնվել է, որ Չերտկովը փոխի տվյալ հատվածը, և «Միջնորդ» հրատարակչության 1885 թվականի հրատարակության մեջ, մի քանի այլ աննշան փոփոխությունների հետ, Աքսյոնովի պատասխանը հնչել է այսպես.

Այս հրատարակության գրախոսներից մեկը «Նորություններ» պետերբուրգյան թերթում նշել է այդ փոփոխության կասկածելի բնույթը. «Դրանով, անկասկած, արտահայտվում է ժողովրդական բարոյականության հոգատար պահպանումը։ Մեր կարծիքով այդ հոգատարությունն ավելորդ է. ժողովուրդը երեխա չէ։ Նա կյանքի բավական փորձառություն ունի, հիանալի կարող է տարբերել անբարոյական սուտը մերձավորի փրկությանն ուղղված ստից»։

Այն հարցը, թե որքանով է օրինական Չերտկովի ուղղումը և արդյոք համապատասխանում է պատմվածքի սյուժեի տրամաբանությանը, քննարկվում են նաև ժամանակակից տոլստոյագետներ Հյու Մակլեյնի և Հերի Ջանի կողմից։

ԽՍՀՄ-ում  պատմվածքի տեքստը հրատարակվել է առավելապես առաջին տարբերակով, այդ թվում՝ Տոլստոյի երկերի Հոբելյանական ժողովածուում։

Տոլստոյի գնահատական 

Տոլստոյը բարձր է գնահատել իր պատմվածքը և այն համարել իր լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ Տոլստոյի հետ հանդիպում ունեցած գրականագետ և թատերագետ Սերգեյ Դուրիլինի այն հարցին, թե «իր ստեղծագործություններից ո՞ր մեկն է Լև Նիկոլաևիչը գեղարվեստական տեսանկյունից համարում լավագույնը», գրողը պատասխանել է. «Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում»։

«Ի՞նչ է արվեստը» տրակտատում պատմվածքը հիշատակվել է հետևյալ ենթատեքստում.

Ընդ որում՝ Տոլստոյը լավ արվեստի «առաջին տեսակը» հենց նույն տեղում որակել է «այն արվեստը, որն արտահայտում է աշխարհում մարդու՝ կարգավիճակի կրոնական ընկալումից բխող զգացմունքը՝ ուղղված աստծուն և մերձավորին, այսինքն՝ կրոնական արվեստը»։

Մեկնաբանելով տվյալ տրակտատը՝ փիլիսոփա Լև Շեստովը նկատել է, որ «…իրականում Տոլստոյը հիանալի հասկանում է, որ «Կովկասի գերին» և «Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում» պատմվածքները (միայն այս երկուսն է իր գրածներից նա վերագրում լավ արվեստին) ընթերցողների համար երբեք չեն ունենա այն նշանակությունը, որ ունեն նրա ոչ միայն մեծ վեպերը, այլ նույնիսկ «Իվան Իլյիչի մահը» վիպակը»։

Քննադատություն 

Լև Տոլստոյի ստեղծագործություններն ուսումնասիրող Հյու Մակլեյնը նշել է, որ պատմվածքում առկա է առնվազն երկու սխալ, որ, հնարավոր է, ծագել են հեղինակի անուշադրության հետևանքով։
 Աքսյոնովի կինը, չնայած նրան, որ ամուսինն իրեն ասել էր իր անմեղության մասին, դատապարտումից հետո տաժանակրության քսանվեց տարիների ընթացքում ոչ մի անգամ չի փորձել տեսնվել ամուսնու հետ։
 «Հաջորդ օրը, երբ կալանավորներին դուրս բերեցին աշխատանքի, զինվորները նկատեցին, որ Մակար Սեմյոնովը հող է դուրս թափում։ Սկսեցին խուզարկել բանտախուցը և գտան անցքը» արտահայտությունը ենթադրել է տալիս, որ զինվորներն արդեն գիտեին՝ ով է փորել գաղտնի անցքը, և այդ դեպքում անհասկանալի է՝ ինչու է պետը հետո հարցաքննում կալանավորներին և Աքսյոնովին։

Պատմվածքի սյուժեի կառուցվածքային վերլուծությունը տրված է Հերի Ջանի աշխատության մեջ։

Թարգմանություններ 

Լև Տոլստոյի «Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում» պատմվածքը թարգմանվել է աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով։

 Իրեն Տոլստոյի աշակերտ համարող Մահաթմա Գանդին գուջարանթի լեզվով թարգմանել է նրա մի քանի ժողովրդական պատմվածքներ, և 1905 թվականին դրանք հրատարակել «Հնդկական կարծիք» ամսագրում։ Այդ պատմվածքներն են՝ «Աստված ճիշտը տեսնում, բայց անմիջապես չի ասում» (վերնագրված՝ «Աստված ճշմարտությունն է սիրում»), «Հեքիաթ Իվան-Հիմարի և նրա երկու եղբայրների մասին», «Ինչո՞վ են մարդիկ ապրում» (հնդկական անվանումը՝ «Կյանքի թելը»)  և «Արդյոք շա՞տ բան է պետք հողի մարդուն» (հնդկական անվանումը՝ «Ագահություն»)։

Պատկերազարդումներ 

 Տոլստոյի երկերը բարձր արժևորած ռուս նկարիչ Վասիլի Սուրիկովը 1882 թվականին ստեղծել է նրա պատմվածքի երկու պատկերազարդումներ. մեկում պատկերել է վաճառական Աքսյոնովի ձերբակալումը, մյուսում՝ բանտախուցը և Մակար Սեմյոնովիչի զղջումը։

Էկրանավորումներ 
1916 թվականին նկարահանվել է պատմվածքի համանուն ֆիլմը։ Ռեժիսոր՝ Նիկոլայ Լարին, օպերատոր՝ Ալեքսանդր Լեվիցկի, դերերում՝ Նիկոլայ Սալտիկով, Վլադիմիր Կարին-Յակուբովսկի, Մարիա Կեմպեր։ Ֆիլմն ունի չորս մաս՝ «Արյուն», «Կեղծ ճամփի վրա», «Ուրիշի բեռը», «Ճշմարտությունն արևի լույսի պես».
 Իր խոսքերով՝ ներշնչվելով Տոլստոյի այս պատմվածքով՝ ֆիլիպինյան ռեժիսոր Լավ Դիասը 2016 թվականին նկարահանել է «Կինը, որը հեռացավ» ֆիլմը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 «Бог правду видит, да не скоро скажет» в Собрании сочинений Льва Толстого в 22 томах («Ռուսական վիրտուալ գրադարան»)
 Gary R. Jahn. A Structural Analysis of Leo Tolstoy's 'God Sees the Truth, But Waits  

Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Լև Տոլստոյի պատմվածքներ
1872 պատմվածքներ