Ալի Շարիաթի

Ալի Շարիաթի (պարս.՝ علی شريعتی, ), իրանցի մտավորական, գրող, հրապարակախոս, Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի շահի վարչախմբի հայտնի քննադատ, 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխության գործիչ, Իրանում իսլամական կարգերի հաստատման հայնտի ջատագով, իսլամի թեմայով բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ։ Մինչև հեղափոխությունը Թեհրանում հանդես է եկել հասարակագիտության և իսլամի վերաբերյալ ելույթներով և դասախոսություններով ։

Կենսագրություն

Շարիաթին ծնվել է 1933 թվականին Արևելյան Իրանի Ռազավի Խորասան նահագնի Մազինան փոքր գյուղում։ Նրա հայրը՝ Աքա Մուհամմադ Տաքին, իսլամի գիտակ էր, Մաշհադում Իսլամական ուսմունքի տարածման կենտրոնի հիմնադիր։ Շարիաթին անհատական կրթություն է ստանում տնային պայմաններում ։

1956-1960 թվականններին Շարիաթին սովորում է Մաշհադի համալսարարանում։ Ավարտելուց հետո ստանում է պետական թոշակ և 1960-1964 թվականներին ուսումը շարունակում Փարիզի համալսարանում։ Այստեղ նա ուսումնասիրում է հասարակագիտություն, յուրացնում է վերլուծական նոր մեթոդներ և շարունակում իսլամի ուսումնասիրությունները ֆրանսիացի հայտնի հասարակագետ Լուի Մասինյոնի հետ։ Ֆրանսիայում Շարիաթի համոզմուքները հղկվում են ժան Պոլ Սարտրի, Ալբեր Կամյուի և Ֆրանց Ֆանոնի ծայարահեղ մարքսիստական գաղափարների ազդեցության ներքո։ Շարիաթին հակադրվում է մարքիսիստներին ավանդական կրոնական ուսմունքերի հետևողական ժխտման հարցում։ Նա կարծում է, որ թշվառ ազգերը կարող են հակակշիռ դառնալ արևմտյան իմպերիալիզմին միայն այն դեպքում, եթե պահպանեն կրոնական ավանդույթների վրա հիմնված իրենց մշակութային ինքնագիտակցությունը։

Ֆրանսիայում Շարիաթին կապ է հաստատում շահի վարչախմբի այլ ընդդիմախոսների հետ։ 1964 թվականին Շաիթաին վերադառնում է Իրան և կարճ ժամանակով բանտարկվում։ Թեհրանի համալսրանը մերժում է նրա աշխատանքի ընդունման դիմումը։ Շարիաթին տեղափոխվում է Մաշհադ և աշխատում տեղի համալսարանում որպես իսլամի դասախոս։

Կարճ ժամանակում Շարիաթին մեծ համբավ է ձեռքբերում։ Նրա դասավադնման մեթոդները Իրանի համար նորարար էին։ Շարիաթին մեկնաբանում է իսլամական ուսմունքը հասարակագիտական նորագույն գործիքակազմի լայն կիրառմամբ։ Նրա դասավադնաման մեթոդները տարաբնույթ արձագանքներ են ստանում իսլամական հոգևորականության շրջանում։ Պահպանողական հոգևարականները քննդատում էին նրան փորձի և գիտելիքների պակասի համար, մինչդեռ ավելի առաջադեմ հայացքներ ունեցող հոգևորականները ողջունում էին ուսումնական գործընաթացը արդիականացնելու Շարիաթի փորձերը։ Որոշ ժամանակ անց Իրանի կառավարությունը արգելում է Շարիաթի դասախոսությունները։

1965 թվականին Թեհրանում Շարիաթին հիմանդրում է Հուսանիյա-յի Իրշադ կրոնական ուսմունքի կենտրոնը։ 1967 թվականին տեղափոխվում է Թեհրան։ Կենտրոնը անվանակոչված էր Մուհամմադ մարգարեի թոռ՝ իմամ Հուսեյնի անունով։ Հուսեյնը 7-րդ դարում պայքարում էր Օմայանների տիրապետության դեմ և Իրանում հանդիսանում էր շահական վարչախմբի դեմ ընդվզման խորհրդանիշ։

1973 թվականին Շարիաթը կրկին բանտարկվում է, Հուսանիյա-յի Իրշադ կենտրոնը փակվում է, նրա աշխատությունները արգելվում են։ 1975 թվականին նրան ազատում են, սակայն սահմանափակում ազատ տեղաշարժվելու իրավունքը։

1977 թվականին նա ճանապարհորդում է Անգլիա, որտեղ հանկարծամահ է լինում։ Նրա կողմակիցները Շարիաթիի մահվան մեջ տեսնում են Իրանի գաղտնի ոստիկանության՝ ՍԱՎԱԿ-ի () գործակալների հետքը։

Կրոնի վերաբերյալ հայացքներ

Շարիաթը գաղափարախոսությունը հիմնվում էր իսլամի հիմնարար հասկացություններից մեկի՝ միասնության () գաղափարի վրա։ Մարդիկ ներդաշնակ են, Աստված ստեղծել է նրանց կավից և ոգուց՝ պահպանելով արարման բոլոր տարրերի միասնությունը։ Աստված կարգում է մարդուն աշխարհի տեր (, khalifa), որպեսզի նա կատարելություն բերի այնտեղ։ Միասնության սկզբունքը առնչվում է նաև սոցիալական հարաբերություններին։ Անարդարության և խաբեության ցանկացած դրսևորում փաստում է միասնության պակասի և մարդկանց շրջանում եսակենտրոնության ամրացման մասին։ Իսլամը հռչակում է, որ մարդը պետք է երկրպագի Աստծուն օրական հինգ անգամ, ինչը կօգնի նրան հաղթահարել ժլատությունը, նախանձը, վախը և կազատի եսակենտրոն նկրտումներից։

Իսլամական վարդապետության մեկ այլ առանցքային սկբունքը անհատական ազատությունն է, հետևաբար կախվածության ցանկացած ձև համարվում է սխալ։ Մահեմադական հոգևորականությունը համարում էր, որ իսլամական ճիշտ վարքագծի հիմնասյունը ընդօրինակման ավանդույթն է՝ (, taqlid) ի հեճուկս ստեղծարար նախաձեռնողականության (, ijtihad) սկզբունքի։ Շարիաթին իր հերթին հավատում է մարդու վերափոխմանը, նրա աստվածատու, ստեղծարար ներուժին։

Ավանդական միտքը կույր ավանդապաշտությունից հարկավոր է զատել։ Մարդիկ պետք է օգտագործեն ավանդական ուսմունքը, որպեսզի կառուցեն արդար հասարակարգ։ Առանձին և ազատ անհատներից ձևավորվող միասնությունը ի զորու է բարձր բարոյական արժեքներով օժտված հասարակություն կազմավորել։

Կրոնական առաջնորդի վերաբերյալ հայացքներ

Իրական կրոնական առաջնորդը պետք է վերափոխի հասարակությունը։ Նրան տարբերում են կրոնական խորաթափանցությունն ու հասարակական նորմերի հստակ իմացությունը։ Առաջնորդը պետք է պատասխանատվություն ցուցաբերի, շահի մարդկանց վստահությունը, կրթի հասարակությունը, հաղորդի կրոնական ուսմունքը և բարելավի մարդկանց կենսապայմանները։ Այս բոլոր չափանիշներով Շարիաթին լավագույն առաջնորդ էր համարում Մուհամմադին։ Սոցիալական փոփոխությունների և առաջնորդի դերակատարության կարևորությունը ամրագրված է իսլամական ուսմունքում։ Ղուրանը ասում է, որ Աստած և մարդիկ շատ հաճախ նույնն են և Աստծո իրական կամքը հասկանալու համար անհրաժեշտ է ականջալուր լինել մարդկանց խոսքերին, ցանկություններին և կատարած գործերին։ Մուհամամդի մահից հետո կրոնական առաջնորդների դերը հետզհետե նվազել է։ Շարիաթին կոչ էր անում վերադառանալ իսլամի նախնական շրջանին հատուկ բարձր սոցիալական գիտակցությանը և նորարար մոտեցումներին։

Կրոնական վերածննդի շարժումը պետք է իրականացնեն մտավորակնները, այլ ոչ թե ավանդական հոգևոր դասի ներկայացուցիչները։ Ղուրանում տեղ գտած հայտնությունը չպետք է մեխանիկական պաշտամունքի և կրկնօրինակման առարկա հանդիսանա, նոր առաջնորդները այն պետք է որպես գործիք ծառայեցնեն ՝ նոր և արդար հասարակություն կառուցելու նպատակով։

Շարիաթիի այս հայացքները վրդովմունք են առաջացնում մուսուլման հոգևորականների շարքերում։ Այաթոլլա Մոթահարին, այաթոլլա Խոմեինիի աշակերտը, ի բողոք Շարիաթի արտահայտած թեզերի, լքում է Հուսանիյա-յի Իրշադ կենտրոնը։ Իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանոմ հոգևոր դասը գալիս է իշխանության։ Շարիաթիի գաղափարները վերնախավի կողմից մոռացության են մատնվում, սակայն շարունակում են լայն ժողովրդականություն վայլել հասարակ իրանցիների շրջանում։

Աշխատություններ 
Շարիաթին իսլամի թեմայով բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է.

Նամակ մտերիմներին ()
Հեղափոխականի կրթություն ()
Աբու-Դղար ()
Վերադարձ ակունքին'' ' ()Իքբալ և մենք ()Հաջ (Ուխտագնացություն) ()Շիաիզմ ()Աղոթք ()Ալավիդների շիազիմը և Սեֆյանների շիազիմը ()Սոցիալական դասակարգերի վերլուծությունը իսլամում ()Քաղաքակրթության պատմությունը. Հատոր 1 ()Քաղաքակրթության պատմությունը. Հատոր 2 ()Անկումը անապատում ()Աշխարհի կրոնների պատմությունը և ուսումնասիրությունը. Հատոր 1 ()Աշխարհի կրոնների պատմությունը և ուսումնասիրությունը. Հատոր 2 ()Իսլամագիտություն I (Հուսանիյա-յի Իրշադի շրջանի դասախոսութոյւններ) ()Իսլամագիտություն II ()Իսլամագիտություն III ()Հուսեյն. Ադամի հետնորդը ()Ի՞նչ է պետք անել ()Կին ()Կրոնը ընդեմ կրոնի ()Աշխարհայացք և գաղափարախոսություն ()Մարդ (Տղամարդ) ()Մարդը եսակնենտրոն և մեկուսացված էակ ()Ալի ()Իրանական իսլամական ինքնության ճանաչումը ()Իսլամի ուսումնասիրության և ճանաչման մեթոդները ()Աբրահամի հետ հանդիպումները ()Ժամանակակից դարերի բնութագրերը ()Արվեստ ()Մենախոսությունները մենության մեջ (Հատոր 1,2) ()Monologues in Solitude (Vol. I - II)}})Անձնական նամակներ () Գրվածքների հավաքածու (Հատոր 1,2) ()Պատանեկության գրվածքները''' ()

Ծանոթագրություններ 

20-րդ դարի բանաստեղծներ
Պարսիկ բանաստեղծներ
Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Պարսիկ գրողներ
Պարսիկ փիլիսոփաներ
Պարսիկ թարգմանիչներ