Ունիվերսալիզմ

Ունիվերսալիզմ, աստվածաբանական ու փիլիսոփայական հասկացություն, որտեղ որոշ գաղափարներ ունեն համընդհանուր կիրառություն ու կիրառելիություն։ Համայնքը, որն իրեն կոչում է ունիվերսալիստ, ուշադրության կենտրոնում է առնում ամենատարածված կրոնների համընդհանուր սկզբունքերը, իսկ մյուսներին համարում հիմնականներից ածանցյալներ։ Այն կայանում է մարդկայինի ու աստվածայինի համընդհանուր հաշտեցման հավատի մեջ։ Օրինակ, որոշ աբրահամական կրոններ պնդում են իրենց ուսմունքի և բարոյական սկզբունքների ունիվերսալ նշանակությունը և «զգում են ներարողականություն»։ Քրիստոնեական ունիվերսալիզմը կենտրոնացած է համընդհանուր հաշտեցման շուրջ, որը հայտնի նաև համընդհանուր փրկություն անունով. դա մի ուսմունք է՝ ըստ որի յուրաքնաչյուր մարդկային հոգի ի վերջո հաշտություն կգտնի Աստծո հետ՝ շնորհիվ աստվածային սիրո ու ողորմածության։ Հիմնարար ճշմարտության հանդեպ հավատը հանդիսանում է ունիվերսալիզմի կարևոր սկզբունքներից մեկը։ Ապրելու ճշմարտությունը դիտարկվում է որպես ավելի անհասանելի քան ազգային, մշակությաին կամ կրոնական սահմաններն ու մեկնաբանությունները այդ մեկ ճշմարտության։ Ըստ Ռիգ Վեդայի՝ «Ճշմարտությունը մեկն է. իմաստունները դրանք կոչում են տարբեր անուններով»։ Ունիվերսալիզմը ազդեցություն է ունեցել ժամանակակից հինդուիզմի վրա, իր հերթին ազդեցություն ունենալով արևմտյան ժամանակակից հոգևոր մտածողության վրա։ Ունիտարյան ունիվերսալիզմը շեշտում է այն, որ կրոնը ունիվերսալ մարդկային որակ է, և այն հիմնվում է ամենատարածված կրոնների համընդհանուր սկզբունքների վրա։ Այս ուղղությունը բոլոր կրոնները ընդունում է համընդհանուր կերպով։

Փիլիսոփայություն

Ունիվերսալություն 
Փիլիսոփայության մեջ, ունիվերսալությունը հասկացություն է այն մասին, որ, երևան հանելով համընդհանուր փաստերը, դրանք կարող եմ բացատրվել որպես ռելատիվիզմի հակադրություն։ Որոշ կրոններում ունիվերսալիզմը հատկություն է, որը տրվում է նրանց, որոնց գոյությունը հարատև է ամբողջ տիեզերքում։

Բարոյական ունիվերսալիզմ 
Բարոյական ունիվերսալիզմը (հայտնի նաև՝ բարոյական օբյեկտիվիզմ ու ունիվերսալ բարոյականություն) մետաէթնիկական դիրքորոշում է այն մասին, որ էթիկայի որոշակի համակարգեր օգտագործվում են համընդհանրայնորեն։ Այդ համակարգը բոլոր անհատների համար ընդհանրական է՝ անկախ մշակույթից, ազգությունից, սեռից, կրոնից, ռասայից, սեռական կողմնորոշումից և այլ տարբերակիչ առանձնահատկություններից։ Բարոյական ունիվերսալիզմը հակադրվում է բարոյական նիհիլիզմին և բարոյական ռելատիվիզմին։ Սակայն բարոյական ունիվերսալիզմի ոչ բոլոր ձևերն են աբսոլուտիստական, և ոչ էլ նրանք արժևորում են մոնիզմը։ Ունիվերսալիզմի շատ ձևեր, ինչպես օրինակ ուտիլիտարիանիզմը, ոչաբսոլուտիստական են։ Այլ ձևեր, ինչպես օրինակ այպիսինները, որոնք տեսականացված են Իսայա Բերլինի կողմից, կարող են արժևորել պլուրալիստական իդեալներ։

Կրոն

Բահաիի հավատ 
Ըստ Բահաիի հավատի՝ եզակի մի աստված է ուղարկել աշխարհի կրոնների բոլոր պատմական հիմնադիրներին։ Արդյունքում՝ աշխարհի հիմնական կրոնները համարվում են իրենց ծագմամբ աստվածային և իրենց նպատակներով շարունակական։ Այս առումով աշխարհի ամենատարածված կրոնների հիմնադիրների միջև կա ընդհանրություն, բայց յուրաքանչյուրի գոյությունը բերել է ավելի առաջադիմական ուսումնասիրություն մարդկության պատմության մեջ, և դրանցից ոչ մեկը չի համարվում մյուսը։

Համամարդկային տեսակետից՝ մարդկության միասնությունը Բահաիի հավատի կենտրոնական դասերից մեկն է։ Բահաիի ուսմունքը պնդում է, որ քանի որ բոլոր մարդիկ ստեղծվել են Աստծո կերպարանքով, Աստված տարբերություն չի դնում ոչ մի մարդու միջև՝ անկախ ռասայական, մաշկի գույնի ու կրոնի տարբերություններից։ Այսպիսով՝ բոլոր մարդիկ ստեղծվել են հավասար, բոլոր մարդկանց հասնում են հավասար հնարավորություններ ու վերաբերմունք։ Այդ իսկ պատճառով Բահաիի կրոնը նպաստում է մարդկության միասնությանը, և ըստ դրա՝ մարդկության տեսլականը պետք է լինի աշխարհընդգրկող և մարդիկ պետք է սիրեն ոչ միայն իրենց սեփական ժողովրդին, այլ նաև ամբողջ աշխարհը։

Այս ուսմունքը, սակայն, չի  նույնացնում միասնությունը միակերպության հետ. փոխարենը՝ Բահաիի գրվածքները պաշտպանում են միասնականության սկզբունքը բազմազանության մեջ, որտեղ մարդկային ցեղի բազմազանությունը արժևորվում է։ Գործելով ամբողջ աշխարհում՝ մոլորակի մարդկության այս համատեղ տեսլականը կհանգեցնի ժողովուրդների միջև ու ամբողջ աշխարհում խաղաղության հաստատման տեսլականին։

Քրիստոնեություն 
Քրիստոնեական ունիվերսալիզմի հիմնարար գաղափարը ունիվերսալ հաշտեցման մեջ է. այն, որ բոլոր մարդիկ ի վերջո փրկության են արժանանում։ Նրանք աստիճանաբար մուտք են գործում Աստծո դրախտային արքայություն Տեր Հիսուս Քրիստոսի ջանքերի շնորհիվ։ Նրանք մատնացույց են անում պատմական վկայություններին՝ ըստ որոնց վաղ շրջանի որոշ եկեղեցական հայրեր ունիվերսալիստներ էին, իսկ դժոխքի հավերժական գաղափարը վերագրում են գործած սխալների համար մշտական փոխատուցմանը։

Ունիվերսալիստները մեջբերում են բազմաթիվ աստվածաշնչյան հատվածներ, որոնք վկայակոչում են բոլոր մարդկանց փրկության մասին։ Ի լրումն այս ամենի՝ նրանք պնդում են, որ հավերժական դժոխքը միաժամանակ անարդարացի է ու դեմ հոգատար Աստծո բնույթին ու կերպարին։

Քրիստոնեական Ունիվերսալիզմի մնացած հավատները ընդհանուր առմամբ համատեղելի են քիստոնեության հիմնարար սկզբունքների հետ.

 Աստված բոլոր մարդկանց ու ժողովուրդների հոգատար ծնողն է։
 Հիսուս Քրիստոսը մարմնավորում է Աստծո բնույթն ու կերպարը, և նա մարդկության հոգևոր առաջնորդն է։
 Մարդկությունը ստեղծվել է անմահ հոգով, որին կենսաբանական մահը չի կարող վերջ դնել, կամ մահացող հոգով, որը հարություն է առնում ու պահպանվում Աստծո կողմից։ Հոգի, որի կյանքին Աստված չի կարող ամբողջապես վերջ դնել։
 Մեղքը բացասական ազդեցություններ է ունենում մեղք գործողի վրա կա՛մ իր կյանքի ընթացքում, կա՛մ դրանից հետո։ Աստծո բոլոր պատիժները ուսուցողական բնույթ ունեն։ Պատիժներից ոչ մեկը հարատև չէ և չի հանգեցնում հոգու մշտական կործանմանը։ Որոշ քրիստոնեական ունիվերսալիստներ հավատում են մեղքերը քավող դժողքի գաղափարին կամ մաքրման ժամանակավոր տեղի առկայությանը, որին որոշները ենթարկվում են, նախքան դրախտ մտնելը։

1899 թվականին Ունիվերսալիստների Ընդհանուր Կոնվենցիան, որը հետագայում կոչվեց Ամերիկայի Ունիվերսալիստական Եկեղեցի, ընդունեց Հինգ սկզբունքները. հավատը Աստծո հանդեպ, Հիսուս Քրիստոս, մարդկային հոգու անմահություն, մեղքի գոյություն ու համընդհանուր հաշտեցում։

Պատմություն 

Ունիվերսալիստական գրողներ, ինչպես օրինակ Ջորջ Նայթը, պնդում էին, որ ունիվերսալիզմը աստվածաբանների ուշադրության կենտրոնում էր դեռևս վաղ քրիստոնեության շրջանում։ Ցուցակում են այնպիսի հայտնի ու կարևոր դեպքեր, ինչպիսիք են ալեքսանդրիացի գիտնական Օրիգենը, քրստոնյա աստվածաբան Կլեմանտը Ալեքսանդրիայից։ Ե՛վ Օրիգենը, և՛ Կլեմանտը իրենց ուսմունքներում ընդգրկել են հավերժական դժոխքի գաղափարը։ Դժոխքը բուժիչ-վերականգնողական նշանակություն ունի. մի վայր, որտեղ մարդը մուտք է գործում՝ մաքրվելու իր մեղքերից նախքան դրախտ մտնելը։

Քրիստոնյա ունիվերսալիստների գաղափարների առաջին անվիճելի փաստաթղթերին հանդիպել են 17-րդ դարի Անգլիայում և 18-րդ դարի Եվրոպայում, ինչպես նաև գաղութային Ամերիկայում:1946-1697 թվականներին անգլիացի ակտիվիստ Գերարդ Վինստանլին, գրող Ռիչարդ Կոպինը և աղանդավոր Ջեյն Լիդը պնդում էին, որ Աստված բոլոր մարդ արարածներին փրկություն կշնորհի։ Նույն սկզբունքները Ջորջ դը Բենեվիլի կողմից այնուհետև տարածվեցին ամբողջ 18-րդ դարի Ֆրանսիայով և Ամերիկայով։ Մարդիկ, ովքեր ուսուցանում էին այս ուսումունքը Ամերիկայում, հետագայում հայտնի տարձան որպես Ամերիկայի Ունիվերսալիստական եկեղեցու անդամներ։

Հունական ապոկատաստաս տերմինը ինչ-որ չափով կապ ունի քրիստոնեական ունիվերսալիզմի հավատների հետ, բայց ուսմունքում ամենակարևորը բոլոր մեղսակիր անհատների վերականգնումն է և Աստծո օրհնության ստացումը։ Վաղ շրջանի պատրիստիկայում (հայրաբանություն) այս տերմինի կիրառությունը որոշակի է։

Ունիվերսալիստական աստվածաբանություն 
Ունիվերսալիստական աստվածաբանությունը հիմնավորված է պատմության, սուրբ գրքերի և Աստծո բնույթի մասին ենթադրությունների մեջ։ Թոմաս Վիթերմորը, ով հեղինակն է «100 սուրբգրքյան ապացույցներ, որ Հիսուս Քրիստոսը կփրկի մարդկությունը», այնտեղ մեջբերում է Հին և Նոր Կտակարաններից ոտանավորներ, որոնք սատարում են ունիվերսալիստների տեսակետներին։

Աստվածաշնչյան որոշ ոտանավորներ, որոնք նա մեջբերում է կամ որոնք մեջբերված են ուրիշ քրիստոնյա ունիվերսալիստների կողմից, ներկայացված են ստորև.

 1 Կորինթիանս 15:22
 «Քանի որ Ադամի ժամանակներում բոլորը մահանում էին, Քրիստոսի ժամանակներում բոլորը պետք է ստեղծվեն կենդանի»։
 2 Պետեր 3:9
 «Տերը չի դանդաղում իր խոստումը կատարելում, թեպետ որոշները հաշվում են նրա դանդաղությունը, բայց նա հոգատար է մարդկանց հանդեպ՝ չցանկանալով, որ ինչ–որ մեկը տանջվի, այլ հակառակը՝ այն, որ յուրաքանչյուրը ստանա ապաշխարհություն»։
 1 Թիմոթհի 2:3–6
 «Սա լավ է, և գոհ լինենք Աստծուն՝ մեր փրկչին՝ նա, ով ցանկանում է, որ բոլոր մարդիկ փրկության արժանանան և հասնեն ճշմարտության գիտելիքին։ Քանի որ կա մեկ Աստված ու մեկ միջնորդ Աստծո ու մարդկանց միջև, Հիսուս Քրիստոսը, ով իրեն զոհեց բոլոր մարդկանց համար»։
 1 Ջոն 2:2
 «Նա մեր մեղքերի քավողն է և ոչ միայն մեր մեղքերի ու ոչ միայն մեզ համար, բայց նաև ամբողջ աշխարհի մեղքերի»։
 1 Թիմոթի 4:10
 «Այս վերջաբանի համար մենք ձգտել ու պայքարել ենք, որովհետև մենք հույս ենք կապել Աստծո հետ, ով բոլոր մարդկանց փրկիչն է և հատկապես նրանց, ովքեր հավատում են։»
 Ռոմաններ 11:32
 «Աստված բոլոր մարդկանց օժտել է անհնազանդությամբ, որպեսզի կարողանա ողորմալ նրանց բոլորին։»

Սխալ թարգմանություններ 
Քրիստոնեական ունիվերսալիսները նշում են հունական αιών բառի (արտասանությունը՝ այոն) սխալ թարգմանությունը՝ ծնունդ տալով հավերժական տիեզերքի գաղափարին և այն մտքին, թե որոշ մարդկանց համար փրկություն չկա։

Այս հունական բառը հիմք է հանդիսանում ժամանակակից անգլերենի aeon բառի համար, որը նշանակում է ժամանակաշրջան կամ դարաշրջան։

19-րդ դարի աստվածաբան Մարվին Վինսենթը հիշատակել է aion բառը ենթադրյալ «հավերժական» կամ «աշխարհիկ» իմաստներով։Aion բառը՝ տառադարձված որպես aeon, ժամանակի կարճ կամ երկար շրջան է, որն ունի սկիզբ ու վերջ և ինքն իրենով ավարտուն է։ Ո՛չ գոյականը, և ո՛չ էլ ածականը իրենց մեջ չեն կրում անվերջի կամ հարատևի իմաստը։Բժիշկ Կեն Վինսենթ գրում է, որ «Երբ այն (aion) թարգվանվել է վուլգեյթ լատիներենի, «aion»-ը դարձել է «aeternam», որը նշանակում է «հավերժական»»։

Նոր Միտք 
Միասնության եկեղեցին, Կրոնական գիտությունը և Աստվածային գիտությունը ուղղություններ են Նոր Միտք շարժման մեջ։ Յուրաքանչյունը ուսուցանում է, որ բոլոր կրոնների կենտրոնում ճշմարտության մի ընդհանուր գիծ կա։ Նոր Միտքը երբևէ տարածված այն հավատալիքային համակարգն է, որը կմարմնավորեր Ճշմարտությունը, որտեղ էլ որ այն լիներ, որտեղից էլ ահա Նոր Միտք անվանումը։ Ամենը Աստված է, իսկ Աստված ամենից վեր է։

Ունիտարական ունիվերսալիզմ 
Ունիտարական ունիվերսալիզմը աստվածաբանորեն ազատական կրոն է, որը բնութագրվում է «ճշմարտության ու նշանակության ազատ ու խելամիտ փնտրտուքով»։ Ունիտարական ունիվերսալիստները դավանանք չեն կրում. նրանք պարզապես միավորված են հոգևոր հասունացման միասնական փնտրտուքով և այն պատկերացումներով, որ անհատի աստվածաբանությունը արդյունք է այդ փնտրտուքի և ոչ թե ավտորիտար պահանջմունքների հնազանդության։ Ունիտարյան  ունիվերսալիստները սերում են աշխարհի բոլոր խոշոր կրոններից ու շատուշատ աստվածաբանական աղբյուրներից, և նրանք ունեն մեծաքանակ հավատալիքներ ու պրակտիկաներ։

Ծագած լինելով քրիստոնեությունից՝ ունիտարական ունիվերսալիզմը այլևս չի պատկանում քրիստոնեական եկեղեցուն։ 2006 թվականի տվյալներով՝ ունիտարական ունիվերսալիստների ավելի քիչ, քան 20 տոկոսն է իրեն առանձնացրել որպես քրիստոնյա։ Ժամանակակից ունիտարական ունիվերսալիզմը որդեգրում է բազմակիության մոտեցումը կրոնական հավատքների նկատմամբ. ահա թե ինչու դրա հետևորդները կարող են իրենց նկարագրել որպես հումանիստ, ագնոստիկ, դեիստ, աթեսիտ, հեթանոս, քրիստոնյա, մոնոթեիստ, պատթեիստ, պոլիթեիստ, կամ էլ ընդհանրապես իրենք իրենց չտարբերակել։

Ունիտարական Ունիվերսալիստական Ասոցացիան ձևավորվել է 1961 թվականին, Ամերիկյան Ունիտարական Ասոցացիան հիմնադրվել է 1825 թվականին, իսկ Ամերիկայի Ունիվերսալիստական եկեղեցին՝ 1866 թվականին։ Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Բոստոնում և հիմնականում սպասարկում է Միացյալ Նահանգների եկեղեցիներին։ Կանադական Ունիտարական Խորհուրդը անկախ մարմին է դարձել 2002 թվականին։

Ոչ-կրոնական ունիվերսալիզմ 
Ունիվերսալիզմը ոչ միայն արժեհամակարգ է, այլ նաև աշխարհայացք, որին կորող է հետևել յուրաքանչյուրը, ով նկատում և հավատում է մարդկության փորձի համընդհանրությանը, այն է՝ ամբողջ զգացական աշխարհը, սկզբունքերին հետևելու բոլոր ճիգերը, էթիկան և բոլոր այն գործողությունները, որոնք պահպանում են այս հիմնարար երևույթները։

Իսկապես, համընդանուր կերպով սկզբունքների կիրառելիության տրամաբանությունը կարող է գրավել ունիվերսալիստներին ավելի շատ, քան ցանկացած կրոն կամ դավանանք։ Մարդկության միասնությունը, համերաշխությունը և գիտակցական կարիքը կայուն ու սոցիալապես գիտակցված համաշխարհային կարգի հանդեպ ոչ կրոնական ունիվերսալիստական մտքի տենդենցներից է։

Հինդուիզմ 
Հեղինակ Դեյվիդ Ֆրաուլին ասում է, որ հինդուիզմը իր հիմքում ունի ունիվերսալիզմի տարրեր, իսկ դրա ուսմունքները պարունակում են ունիվերսալ համապատասխանություն։ Հինդուիզմը նույնպես կրոնական առումով պլուրալիստական է։ Մի տարածված ռիգվեդական հիմն ասում է. «Ճշմարտությունը մեկն է, չնայած իմաստունների մոտ դրանք բազմազան են»։ Նույն ձևով Բհագավադ Գիտայում (4:11) Աստված, հանդես գալով որպես մարմնավորում, պնդում է. «Երբ մարդիկ մոտիկանում են ինձ, ես ընդունում եմ նրանց։ Մոլոր ճանապարհները բերում են դեպի ինձ»։ Հինդուիստական կրոնը չունի ոչ մի աստվածաբանական դժվարություն՝ ընդունելու այլ կրոններում առկա ճշմարտության մակարդակները։ Հինդուիզմը շեշտում է այն, որ բոլորը, ըստ էության, երկրպագում են միևնույն Աստծուն՝ անկախ նրանից գիտակցում են այդ, թե ոչ։

Չնայած հինդուիզմը բաց ու հանդուրժող է ուրիշ կրոնների հանդեպ, բայց այն նաև իր ներսում ունի մեծ բազմազանություն։ Փիլիսոփայության/ աստվածաբանության մեջ հաշվարկվվում են վեց հինդու օրթոդոքս եկեղեցիներ, ինչպես նաև բազմաթիվ ոչ օրթոդոքս կամ հետրոդոքս սովորույթներ, որոնք կոչվում են դարշանաներ։

Հինդու ունիվերսալիզմ 
Հինդու ունիվերսալիզմը, որը այլ կերպ կոչվում է նաև Նեո-Վեդանտա կամ Նեո-Հինդուիզմ, հինդուիզմի ժամանակակից մեկնություններից է, որը զարգացել է՝ ի պատասխան արևմտյան գաղութատիրությանը և օրիենտալիզմին։ Այն արտահայտում է այն գաղափարախոսությունը, թե բոլոր կրոնները ճշմարիտ են և ուստի արժանի են հանդուրժողականության ու հարգանքի։

Հինդուիզմի ժամանակակից մի մեկնություն այն ներկայացնում է որպես «հինդուիզմի հոմոգենացված իդեալ»՝ Ադվաիտա Վեդանտայով, որը համարվում է դրա կենտրոնական սկզբունքը։ Օրինակ, ըստ դրա՝
Հինդուիզմը ընդունում է ունիվերսալիզմը՝ ամբողջ աշխարհը համարելով մի ընտանիք, որը դավանում է միայն մեկ ճշմարտություն, և ուստի ընդունում է բոլոր տեսակի հավատներն ու վանում է առանձին կրոնների պիտակները, որը կարող է ենթադրել ինքնության բազմազանություն։

Այս մոդեռնիզացված մեկնաբանությունը տարածված է դարձել հնդկական մշակույթում՝ ընդարձակվելով դեպի  Դաշանամի Սամպրադայա, Ադվաիտա Վեդանտա Սամպրադայա, որի հիմնադիրը Ադի Շանկարան է։ Հինդու ունիվերսալիզմի վաղ շրջանի ներկայացուցիչնեից մեկը Ռամ Մոհան Ռոյն էր, ով հանդիսանում է Բրահմո Սամաջի հիմնադիրը։ Հինդու ունիվերսալիզմը տարածված դարձավ 20-րդ դարում և՛ Հնդկաստանում, և՛ Արևմուտքում Վիվեկանանդայի ու  Սարվապալի Ռեդհակրիշնանի կողմից։ Մնացած բոլոր կրոնների հանդեպ ակնածանքին հանդիպում ենք Գանդիի մոտ:
Արևմտյան օրիենտալիստները մեծ դեր են խաղացել դրա հանրաճանաչության գործում՝ Վեդանտան համարելով հինդուիզմի կենտրոնական աստվածաբանությունը։ Օրիենտալ դպրոցը հինդուիզմը նկարագրում էր որպես աշխարհի եզակի կրոն և հերքու հինդու հավատալիքների և գործելակերպի անուղղելիությունը, որպես Վեդանտայի հիմնական ուսմունքների «խեղաթյուրումներ»։

Իսլամ 
Իսլամը որոշ չափով ընդունում է աբրահամական կրոնների, Ղուրանի ճշմարտացիությունը՝ հրեաներին, քրիստոնյաներին ու սեբյաններին նույնականացնելով «Գրքի մարդկանց» հետ (ահլ ալ-քիտաբ). Հետագայում իսլամիստ աստվածաբանները ընդարձակեցրին այս սահմանումը՝ ընդգրկելով նաև զրադաշտներին, իսկ ավելի ուշ նաև հինդուներին, որպես թե վաղ շրջանի իսլամական կայսրությունը համախմբել է այս կրոնների մեջ մասնագիտացած շատուշատ մարդկանց իր հարկի տակ, սակայն Ղուրանը տարբերակում է միայն հրեաներին, քրիստոնյաներին և սեբիաններին՝ որպես Գրքի մարդկանց։ Իսլամի ու ունիվերսալիզմի միջև կապը խիստ կարևորություն ունի քաղաքական իսլամի կամ իսլամիզմի համատեքստում, մասնավորապես Սայիդ Քուդբի վերաբերությամբ, ով համարվում է Մուսուլմանական Եղբայրություն շարժման առաջադեմ անդամներից և իսլամի ժամանակակից նշանավոր փիլիսոփաներից մեկը։

Իսլամում ունիվերսալիզմի վերաբերությամբ կան բազմաթիվ տեսակետներ։ Ըստ ամենահայտնի ուսմունքների, որոնք տարածված են լիբերալ մուսուլմանական շարժման մեջ, Գրքի բոլոր մոնոթեիստ կրոնները կամ մարդիկ փրկության հնարավորություն ունեն։ Օրինակի համար, Սուրահ 2:62,256-ը պնդում է.
Սակայն ամենասահմանափակ ուսմունքները հակադրվում են։ Օրինակի համար, Սալաֆին վկայակոչում է Սուրահ 9:5,29-ը.
Այս բոլոր հատվածների մեկնությունները բուռն կերպով համեմատվում ու հակադրվում են մտածողության տարբեր դպրոցների հետ՝ լինի ավանդապաշտ-պահպանողական , թե հեղափոխական-ազատական կամ թե իսլամի տարբեր ճյուղեր, Ղուրանիզմը և  Ահմադիյան վերափոխելով ուլտրա-ավանդապաշտական Սալաֆիի՝ որպես ոչնչացման ուսմունք (նասխ), որն օգտագործվում է՝ որոշելու համար, թե որ ոտանավորին նախապատվություն տալ՝ հիմնվելով վերակառուցված ժամանակագրության և հին շրջանի ոտանավորները ավելի նորով փոխարինելու վրա։ Ավանդական ժամանակագրությունը Սուրահ 9-ը տեղադրում է որպես վերջին կամ նախավերջին մեզ հասած սուրահ, այսպիսով՝ ավանդական գրվածքներում այն ձեռք է բերում փոփոխությունների նոր ուժ. 9:5,29,73 ոտանավորները վերափոխվել են 2:256-ի: Հադիթը նույնպես մեծ դեր է խաղում այս ամենում, և մտքի տարբեր դպրոցներ ունեն տարբեր չափանիշներ տարբեր  հադիթների նկատմամբ.  Սուննի մտքի չորս դպրոցներ ընդունում են Վեց իրական հավաքածուները՝  Մուաթթա Իմամ Մալիկի հետ միասին։ Որոշակի ավանդույթների ընդունելության բացասման մակարդակից կախված՝ Ղուրանի մեկնաբանությունը կարող է փոխվել մեծ չափերով՝ Ղուրանի կողմակիցներից ու ահմադիյաներից, ովքեր մերժում են հադիթը, մինչև սալաֆի կամ ահլ ալ-հադիթ, ովքեր մեծ հարգանքով էին պահպանում ավանդական հավաքածուների ամբողջականությունը։

Ավանդական իսլամը աշխարհը համարում է երկկողմանի, որը բաղկացած է Իսլամի տնից. դա այն տեղն է, որտեղ մարդիկ ապրում են իսլամական օրենքի տակ; և Պատերազմի տունը՝ տեղ, որտեղ մարդիկ չեն ապրում իսլամական օրենքի տակ, որը պետք է փոխակերպվի՝ օգտագործելով ցանակացած հասանելի ռեսուր՝ ներառյալ բռնությունը, որը տարածված է որոշ ավանդապաշտական ու պահպանողական մեկնություններում, որպես դեպի Աստված տանող ճանապարհին սուրբ պայքար, բնակիչներին կա՛մ կրոնափոխելու, իսլամ կա՛մ Շարիաթի տակ առնելու։

Հուդայականություն 
Հուդայականությունը ուսուցանում է այն, որ Աստված ընտրել է հրեաներին, որ յուրահատուկ դաշնակցության մեջ լինի նրանց հետ, և նրանց հավատներից մեկը այն էր, որ հրեա ժողովուրդը Թորաից ուներ մի հատուկ առաքելություն՝ ազգերի մեջ լույս հանդիսանալու ու օրինակ դառնալու այլ ժողովուրդների հետ Աստծո դաշնակցության համար։ Այս տեսակետը չի խանգարում այն հավատին, որ Աստված կապի մեջ է նաև այլ ժողովուրդների հետ. դեռ ավելին՝ հուդայականությունը պնդում է, որ Աստված ամբողջ մարդկության հետ է դաշնակցության մեջ մտել, ինչպես նոաքիդեները, ու որ թե՛ հրեաները և թե՛ ոչ հրեաները կապի մեջ են Աստծո հետ՝ պնդելով այն գաղափարը, որ Աստված պատկանում է ամբողջ մարդկությանը։

Ինտերնետային մի կազմակերպություն, որը հայտնի է Հրեական Հոգևոր Առաջնորդների Ինստիտուտ անունով և հիմնադրվել ու ղեկավարվում է Սթիվեն Բլեյնի կողմից, ով իրեն կոչում է Ամերիկյան հրեա ունիվերսալիստ րաբբի, հավատում է հրեական ունիվերսալիզմի ներառունողական բնույթին՝ պնդելով, որ Աստված հավասարապես ընտրել է բոլոր ժողովուրդներին՝ աշխարհում լույս հանդիսանալու, և մենք մեկս մյուսից սովորելու ու մեկս մյուսին սովորեցնելու շատ բան ունենք։ Մենք միայն կարող ենք իրականացնել Տիկկուն Օլամ՝ մեկս մյուսի խաղաղ ուսմունքները անվերապահորեն ընդունելով։

Մանիքեիզմ 
Մանիքեիզմը քրիստոնեական գնոստիցիզմի ու զուրվանիզմի նման ժառանգականորեն ունիվերսալիզտական է։

Սիկխիզմ 
Սիկխիզմում աշխարհի բոլոր կրոնները համեմատվում են մեկ օվկիանոսի մեջ թափվող գետերի հետ։ Չնայած սիկխ գուրուները իրենց ժամանակներում չէին ընդունում այնպիսի ծիսակարգեր, ինչպիսիք են գինարբուքը, կռապաշտությունը և ուխտագնավությունը, սակայն նրանք ընդունում էին, որ բոլոր կրոններին պետք էր հանդուրժել ու համարել հավասար հիմքերի վրա։ Սիկխ գիրքը՝ Գուրու Գրանթ Սահիբը, պարունակում է ոչ միայն հենց սիկխ գուրուների, այլ նաև բազմաթիվ հինդու ու մուսուլման սրբերի մասին գրվածքներ, որոնք հայտնի են Բհագաց անունով։ Չնայած սիկխիզմը չի ուսուցանում, թե մարդիկ ստեղծվել են Աստծո կերպարով, սակայն այն պնդում է, որ այդ Մեկի գոյությունը պետք է բացահայտվի իր ամբողջ արարման ընթացքում։

Ինչպես ասում է յոգիստ Բհաջանը՝ մարդ, ում պարտական են սիկխիզմը Արևմուտք բերելու համար.«Եթե դու չես կարողանում Աստծուն տեսնել բոլորի մեջ, դու չես կարող նրան տեսնել ընդհանարապես»։ (Սրի Սինղ Սահիբ, Յոգիստ Բհաջան)Առաջին Սիկխ գուրուն՝ Գուրու Նանակը, ասում էր.«Չկա ոչ մի հինդու, չկա ոչ մի իսլամ»։Սրանով գուրու Նանակը նկատի ուներ, որ Աստծո աչքերով ոչ մի տարբերություն չկա կրոնների միջև՝ լինի դա պոլիթեիստ, մոնոթեիստ, պանթեիստ կամ նույնիսկ աթեիստ. այն, ինչի կարիքը ունեն դրանցից յուրաքանչյուրը փրկություն ստանալու համար, սրտի մաքրությունը, բոլոր արարածների հանդուրժողականությունը, կարեկցանքն ու բարությունն է։ Ի հակադրություն աշխարհի ամենատարածված կրոնների՝ սիկխիզմը չունի առաքյալներ, փոխարենը այն հավատում է, որ մարդիկ ունեն այդ ազատությունը՝ գտնելու փրկության իրենց սեփական ճանապարհը։

Զրադաշտականություն 
Զրադաշտականության շատ տեսակներ (ինչպես՝ զուրվանիզմը)  ունիվերսալիստական են՝ ի կիրառություն բոլոր ազգերի, սակայն ոչ այնքան ունիվերսալիստական համընդհանուր փրկություն գտնելու առումով։

Քննադատություններ 
Ավստալիացի փիլիսոփա Ջ. Լ. Մեքին իր «Թեիզմի հրաշքը. Աստծո գոյության դեմ կամ կողմ փաստարկներ» գրքում նշել է, որ անցյալում Հիսուսով կերպավորված  մի հրեշտակ քրիստոնեացիների համար ապացույց է հանդիսացել, որ նա միակ ճշմարիտ Աստվածն է և որ մեկ այլ կրոնի աստված-հրեշտակ ծառայել էր որպես հակառակ ապացույց իր հետևորդների համար։ Ունիվերսալիստական մոտեցումը հանգեցրել է ցանկացած այսպիսի հրեշտակի գոյությանը՝ որպես բոլոր կրոնների վավերացում. մի իրավիճակ, որ նա բնութագրել է այս տողերով. «Աշխարհի հրեշտակներ, միավորվե՛ք»։

Տե՛ս նաև 
 Ananda Marga
 Քրիստոնեություն
 Liberal Catholic Church
 Primitive Baptist Universalist
 Religious Society of Friends
 Schwarzenau Brethren
 Swedenborgianism (The New Church)
 Trinitarian Universalism
 Comparative religion
 Էկումենյան շարժում
 Hypothetical universalism
 George MacDonald
 Mahatma Gandhi Foundation
 Omnism
 Perennial philosophy
 Post-theism
 Religious liberalism
 Religious pluralism
 Subud
 Universal Sufism

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ

Գրականություն
 
  Online.

Արտաքին հղումներ
 Catholic Encyclopedia article on Universalists as a Protestant denomination
 Catholic Encyclopedia article on Apocatastasis/apokatastatis
current affairs  Current Affairs Quiz  upsc syllabus

Քրիստոնեական աստվածաբանական շարժումներ
Փիլիսոփայական տեսություններ
Կրոնական տերմինաբանություն