Ռոտավիրուսի պատվաստանյութ

Ռոտավիրուսի պատվաստանյութ, ռոտավիրուսային վարակների դեմ պաշտպանության համար օգտագործվող պատվաստանյութ։ Ռոտավիրուսային վարակները հանդիսանում են փոքր երեխաների շրջանում սուր փորլուծության հիմնական պատճառ։ Պատվաստանյութերը կանխում են սուր փորլուծության 15-34%-ը զարգացող երկրներում և սուր փորլուծության 37-96%-ը զարգացած երկրներում։ Պատվաստանյութերը նվազեցնում են փորլուծությունից մահացության վտանգը փոքր երեխաների շրջանում։ Երեխաների պատվաստումը նվազեցնում է հիվանդության մակարդակը տարեցների և նրանց շրջանում, ովքեր չեն պատվաստվել։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) առաջարկում է ռոտավիրուսային պատվաստանյութը ներառել պատվաստումների ազգային ծրագրի մեջ, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ հիվանդությունը տարածված է[1]: Դա պետք է արվի կրծքով կերակրելու, ձեռքի լվացման, մաքուր ջրի և լավ սանիտարական պայմանների խթանման հետ զուգահեռ[1]: Այն ներքին ընդունման պատվաստանյութ է (per os) և պահանջում է 2 կամ 3 դոզա[1]: Այն պետք է տրվի՝ սկսած վեց շաբաթից[1]:

Պատվաստանյութերը անվտանգ են[1]: Պատվաստվել կարող են նաև ՄԻԱՎ/ ՁԻԱՀ-ով մարդիկ[1]: Ավելի վաղ պատվաստանյութը, որն այլևս չի օգտագործվում, բերում էր աղիքների ինվագինացիայի, սակայն ներկայիս տարբերակները այդպիսի ազդեցություն չունեն[1]: Հավանական ռիսկի պատճառով սրանք խորհուրդ չեն տրվում աղիքների ինվագինացիա ունեցող երեխաներին[1]: Պատվաստանյութերը պատրաստված են թուլացած ռոտավիրուսից[1]:

Պատվաստանյութը առաջինը դարձավ հասանելի ԱՄՆ-ում 2006 թվականին։ Այն ներառված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Հիմնական դեղանյութերի ցանկի մեջ, որոնք իրենց առավել արդյունավետությամբ և անվտանգությամբ անհրաժեշտ են առողջապահական համակարգում։ 2014 թ. դրությամբ զարգացող երկրներում մեծածախ գինը կազմում էր 6.96-20.66 դոլար։ ԱՄՆ-ում դա կազմում է ավելի քան 200 ԱՄՆ դոլար։ 2013 թ. դրությամբ կան 2 տեսակի պատվաստանյութեր՝ Ռոտարիքս և ՌոտաՏեք, որոնք հասանելի են ամբողջ աշխարհում։ Մյուսներն օգտագործվում են որոշ երկրներում։

Բժշկական կիրառում

Արդյունավետություն 
2009 թ.-ի վերլուծության համաձայն՝ ռոտավիրուսի դեմ պատվաստումը կանխելու է ռոտավիրուսային գաստրոէնտերիտի պատճառով մահվան 45%-ը կամ տարեկան 228000 մահվան դեպք ամբողջ աշխարհում։ Մեկ դոզայի համար 5 ԱՄՆ դոլար արժողության դեպքում փրկված կյանքի ենթադրյալ արժեքը  կազմում է 3.015 ԱՄՆ դոլար, 9.951 ԱՄՆ դոլար և 11.296 ԱՄՆ դոլար համապատասխանաբար ցածր, միջինից ցածր և միջինից բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում։

Աֆրիկայում և Ասիայում անվտանգության և արդյունավետության փորձերը պարզեցին, որ պատվաստանյութերը զգալիորեն կրճատել են ծանր հիվանդությունների մակարդակը  նորածինների շրջանում զարգացող երկրներում, որտեղ լինում է ռոտավիրուսների հետ կապված մահացությունների մեծ մասը։ Կակրանովյան համագործակցությունը 2012 թ. ցույց տվեց, որ դրանք համարվում են արդյունավետ պատվաստանյութեր։

Ռոտավիրուսային պատվաստանյութերը լիցենզավորված են ավելի քան 100 երկրներում, և ավելի քան 80 երկիր իրականացնում է ռոտավիրուսի դեմ պատվաստում։ Ռոտավիրուսային ինֆեկցիաները նկատելի նվազել են այն երկրներում, որտեղ շարժվում էին ռոտավիրուսի դեմ պատվաստանյութի ներմուծման առաջարկով։ Մեքսիկայում, որը մտնում է այն երկրների ցանկի մեջ, որտեղ կիրառվում էր ռոտավիրուսի պատվաստանյութ, ստամոքս-աղիքային հիվանդությունների հիվանդացությունը նվազել է 65 տոկոսով 2 տարեկան երեխաների շրջանում 2009 թվականի ռոտավիրուսի սեզոնի ժամանակ։ Նիկարագուայում, որը 2006 թ.-ին դարձավ ռոտավիրուսի պատվաստանյութ ներդրած առաջին զարգացող երկիրը, քննիչները արձանագրել են էական ազդեցություն. ռոտավիրուսի պատվաստանյութը կանխարգելել է ռոտավիրուսի ծանր դեպքերի 60 %-ը և կրճատել է 2 անգամ անհետաձգելի բժշկության բաժանմունք այցերի քանակը։ Միացյալ Նահանգներում պատվաստումը բերել է ռոտավիրուսների հետ կապված հոսպիտալացման դեպքերի թվի կրճատման 86%-ով՝ սկսած 2006 թ.-ից։ Ռոտավիրուսային պատվաստանյութեր ներդրած զարգացող երկրներում կատարված վերջին ուսումնասիրությունները հաստատեցին այդ արդյունքները`նշելով ռոտավիրուսային փորլուծությունից մահացության և հոսպիտալացման զգալի նվազեցում՝ ներմուծումից հետո։

Բացի դրանից, պատվաստանյութերը կարող են նաև կանխարգելել ոչ պատվաստված երեխաների շրջանում` սահմանափակելով ազդեցությունը շրջանառվող ինֆեկցիաների թվի միջոցով։ Իրենց իմունիզացիայի ազգային ծրագրերում ռոտավիրուսի պատվաստանյութ պարբերաբար օգտագործող զարգացող երկրների կլինիկական փորձարկումների տվյալների 2014 թ.-ի ակնարկը ցույց տվեց, որ ռոտավիրուսի պատվաստանյութերը կրճատել են ռոտավիրուսի հոսպիտալացման քանակը 49-92%-ով, և ցանկացած պատճառով փորլուծության դեպքերի թիվը՝ 17-55%-ով։

Գրաֆիկ
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը խորհուրդ է տալիս պատվաստման առաջին դոզան տալ երեխայի ծննդից անմիջապես 6 շաբաթ հետո։ Հարկավոր է տալ երկու կամ երեք դոզա 1 ամսից ավել ինտերվալով՝ կախված ներմուծվող պատվաստանյութից։ Քանի որ դեպքերի մեծամասնությունը տեղի է ունենում վեց ամսականից մինչև 2 տարեկանում, պատվաստանյութը չի օգտագործվում 2 տարեկանից բարձր երեխաների համար։

Տեսակներ

Ռոտարիքս 
Ռոտարիքսը միավալենտ, մարդու կենդանի ռոտավիրուսային պատվաստանյութ է, որը պարունակում է մի ռոտավիրուսային G1P [8]  շտամ։ Ռոտարիքսը նախատեսված է G1 և ոչ G1 տիպից (G3, G4, և G9) առաջացած ռոտավիրուսային գաստրոէնտերիտի պրոֆիլակտիկայի համար՝ նորածինների և երեխաների շրջանում 2 դոզայով շարքերի ձևով ներմուծման ժամանակ։ Այն հաստատվել է ԱՄՆ-ի Սննդամթերքի և դեղերի վարչության (ՍԴՎ) կողմից 2008 թ. ապրիլին։

Ռոտատեք 

Ռոտատեքը կենդանի, ներքին ընդունման (per os) հնգավալենտային պատվաստանյութ է, որը պարունակում է ռեասորտիմենտի ճանապարհով ստացված հինգ ռոտավիրուսային շտամներ։ Ռեասորտանտների ռոտավիրուսային ծնողական շտամները առանձնացվել են մարդու և ծուլի օրգանիզմից։ Չորս ռեասորտանտ ռոտավիրուսները էքսպրեսիայի են ենթարկում արտաքին կափույրներից մեկը, VP7, սպիտակուցներ (սեռոտիպեր G1, G2, G3 կամ G4)՝ մարդու ռոտավիրուսի ծնողական շտամից և միացման VP4 (P7 տիպ) սպիտակուցը ցլի ռոտավիրուսի ծնողական շտամից։ Հինգերորդ ռեասորտանտ վիրուսը էքսպրեսիայի է ենթարկում մարդու ռոտավիրուսի ծնողական շտամից միացման VP4 (տիպ P1A) սպիտակուցը և ցլի ռոտավիրուսի ծնողական շտամի արտաքին կափույրի VP7 (սեռոտիպ G6) սպիտակուցը։ 2006 թ.-ի փետրվարին ԱՄՆ-ի Սննդամթերքի և դեղերի վարչության (ՍԴՎ) կողմից հաստատվեց Ռոտատեքի կիրառումը Միացյալ Նահանգներում։ 2006 թ.-ի օգոստոսին Կանադայի Առողջապահության նախարարության կողմից հաստատվեց Ռոտատեքի կիրառումը Կանադայում։ Merck-ը աշխատել է մի շարք գործընկերների, ներառյալ՝ կառավարական և ոչ կառավարական կազմակերպությունների հետ՝ զարգացնելով և կիրարկելով զարգացող աշխարհում այս պատվաստանյութի մատչելիությունը ապահովելու մեխանիզմները, որոնք նախատեսված են մինչև 2020 թվականը։

Ռոտավակ 
Ռոտավակը լիցենզիա է ստացել կիրառման համար Հնդկաստանում 2014 թվականին և արտադրվում է Bharat Biotech միջազգային կազմակերպության կողմից։ Այն կենդանի ատենուացված, մոնովալենտ պատվաստանյութ է, որը պարունակում է հնդկացի երեխայից վերցված մարդու G9P շտամ։ Այն ներքին ընդունման (per os) եղանակով տրվում է երեք դոզաների շարքով, 4 շաբաթ ինտերվալով՝ սկսած 6 շաբաթականից մինչև 8 ամիսը։

Ռոտավին-M1 
Ռոտավին-M1-ը լիցենզիա է ստացել կիրառման համար Վիետնամում 2007 թվականին և արտադրվում է Պատվաստանյութերի հետազոտության և արտադրության կենտրոնի կողմից։ Պատվաստանյութը պարունակում է մարդու ռոտավիրուսի G1P[8] շտամ։

Լանժու գառ 
Լանժու գառ ռոտավիրուսային պատվաստանյութը լիցենզիա է ստացել կիրառման համար Չինաստանում 2000 թվականին և արտադրվում է Լանժուի կենսաբանական արտադրանքների ինստիտուտի կողմից։ Այն պարունակում է գառան ռոտավիրուսի G10P [12] շտամ։

Ռոտասիիլ 
Ռոտասիիլը լիոֆիլիզային հնգավալենտ պատվաստանյութ է։ Այն պարունակում է ցլի ռոտավիրուսի G1, G2, G3, G4 և G9 սեռոտիպի մարդու ռեասորտանտ շտամներ։ Սա աշխարհի առաջին ջերմակայուն պատվաստանյութն է, որը կարելի  է պահել մինչև 25 °C՝ առանց սառնարանի։ Ռոտասիիլը վերջերս մեկնարկել է Հնդկաստանում։

Պատմություն 
1998 թվականին ռոտավիրուսի պատվաստանյութը (RotaShield, Wyeth-ի կողմից) լիցենզիա ստացավ կիրառման համար ԱՄՆ-ում։ Կլինիկական փորձարկումները Միացյալ Նահանգներում, Ֆինլանդիայում և Վենեսուելայում ցույց տվեցին, որ այն 80-100%-ով արդյունավետ է ռոտավիրուս A-ից առաջացած սուր փորլուծության կանխարգելման համար, և հետազոտողները չեն հայտնաբերել վիճակագրորեն նշանակալի լուրջ կողմնակի ազդեցություններ։ Պատվաստանյութի արտադրողը, սակայն, այն հեռացրեց շուկայից 1999 թվականին այն բանից հետո, երբ հայտնաբերվեց, որ պատվաստանյութը կարող է նպաստել աղիքների անանցանելիության կամ ինվագինացիայի ռիսկի բարձրացմանը յուրաքանչյուր 12,000 պատվաստված նորածիններից մեկի մոտ։ Այնուհետև հետևեց ութ տարի ուշացում մինչև մրցակից արտադրողները կարողացան նոր պատվաստանյութեր ներկայացնել, որոնք, ինչպես ցույց տվեցին, ավելի  անվտանգ ու արդյունավետ են երեխաների համար՝ Ռոտարիքս GlaxoSmithKline-ի կողմից  և Ռոտատեք Merck-ի կողմից։ Երկուսն էլ ներքին ընդունման (per os) պատվաստանյութեր են և պարունակում են անջատված կենդանի վիրուս։

ԱՀԿ-ն շարունակում է խորհուրդ տալ, որ ռոտավիրուսային պատվաստանյութը ներառվի բոլոր ազգային պատվաստումների գրաֆիկների մեջ, քանի որ ռոտավիրուսի դեմ պատվաստումից հետո ինվագինացիայի ռիսկը մնում է շատ ցածր՝ համեմատած ծանր և մահացու փորլուծության հետևանքների կանխարգելման առավելությունների հետ։

2011 թվականին Merck-ը համաձայնվել է վաճառել իր պատվաստանյութը Գավիին`3.50 ԱՄՆ դոլար մի դոզայի համար  Արևմտյան Աֆրիկայի երկրներում տարածման համար` համեմատած մոտ 70 ԱՄՆ դոլարի հետ ԱՄՆ-ում։ GlaxoSmithKline-ը իր պատվաստանյութը վաճառում է 2.25 ԱՄՆ դոլարով մեկ դոզայի համար։ 2018 թ.-ին Merck- ը հայտարարել է, որ այլևս չի կարողանա բավարարել իր պարտավորությունները Արևմտյան Աֆրիկայի առումով՝ բացելով վաճառքը Չինաստանում մոտավորապես 40 ԱՄՆ դոլար 1 դոզայի համար 2012 թվականի պայմանագրով։ Սա կարող է բերել նրան, որ որոշ երկրներ չեն կարողանում ձեռք բերել նախապես սպասված մատակարարումը, իսկ նույն ժամանակում մյուս մատակարարները կհաստատեն և կավելացնեն արտադրությունը։

Հասարակություն և մշակույթ
Ավելի քան 80 երկիր ներդրել են ռոտավիրուսային ինֆեկցիայի դեմ պլանային պատվաստում, գրեթե կեսը `Գավիի, Պատվաստանյութերի դաշինք։ Որպեսզի ռոտավիրուսային պատվաստանյութերը դարձնել մատչելի և հասանելի բոլոր երկրներում, մասնավորապես, Աֆրիկայի և Ասիայի ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում, որտեղ լինում է ռոտավիրուսից մահվան դեպքերի մեծամասնությունը, PATH միջազգային միջազգային կազմակերպությունը, ԱՀԿ-ն, ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները և Գավին համագործակցում են գիտահետազոտական ինստիտուտների և կառավարությունների հետ, ապացույցների հավաքման և տարածման, գների իջեցման և ներմուծման արագացման համար։ Այս և այլ կազմակերպությունները շարունակում են աշխատել ռոտավիրուսի պատվաստման լուսաբանման և հանրային առողջության վրա դրա ազդեցության բարելավման վրա։

Արժեք

Ռոտավիրուսային պատվաստանյութի արժեքը տատանվում է կախված երկրից `նվազագույնը մոտ 0,50 ԱՄՆ դոլարից Գավիի իրավասական երկրներում մինչև առավելագույնը 185-226 ԱՄՆ դոլար ԱՄՆ-ում։ Գավիի համար  մեծածախ գներըը 2006-2011 միջև ընկած ժամանակահատվածում 67 տոկոսով կրճատվել է մինչև 2.13-3.56 ԱՄՆ դոլարի 1 դոզայի համար՝ դեղագործական ընկերության կողմից Գավիի դաշինքին արված առաջարկի շրջանակներում։ Այնուամենայնիվ, պատվաստանյութը դեռևս ավելի թանկ է, քան ԱՀԿ-ի Իմունիզացիայի ընդլայնված ծրագրի մեջ ընդգրկված մանկական այլ պատվաստանյութերի մեծ մասը։

Զարգացած երկրներում արժեքը շատ ավելի բարձր է։ Օրինակ, Ֆրանսիայում պատվաստանյութը հասանելի է հանրությանը 60.38 եվրոյով (հունվարի 2016)՝ ամբողջությամբ օգտագործողի հաշվին։ Աղյուսակում բերված են ռոտավիրուսային պատվաստանյութերի ընթացիկ գները տարբեր երկրներում և շրջաններում.

Շարունակվում է նոր պատվաստանյութերի ստեղծումը, որոնք նախատեսված են ավելի ցածր գնով, քան ներկայիս գլոբալ հաստատված պատվաստանյութերը։ Հնդկաստանի Bharat Biotech-ի կողմից պատրաստված և ներկայումս միայն Հնդկաստանում արտադրվող Ռոտավակը, նախատեսվում է հասանելի դարձնել 1 ԱՄՆ դոլարով 1 դոզայի համար հանրային շուկաների համար։ Հնդկաստանի շճաբանական ինստիտուտի պատվաստանյութերը, Pvt., Ltd. և Sanofi-ի մասնաճյուղ Shantha Biotechnics-ը ներկայումս անցնում են կլինիկական փորձարկումների III փուլը։

Ժամանակավոր կասեցում
2010 թ. մարտի 22-ին խոզի  ցիրկովիրուսների 1 և 2 տիպերի ԴՆԹ-ի հայտնաբերումը ՌոտաՏեքում և Ռոտարիքսում հորդորեց  ԱՄՆ-ի Սննդամթերքի և դեղերի վարչությանը (ՍԴՎ) դադարեցնել ռոտավիրուսային պատվաստանյութերի կիրառումը պատվաստանյութի մեջ խոզի ցիրկովիրուս-1-ից (ԽՑՎ-1) ԴՆԹ-ի հայտնաբերման առումով հետազոտություն անցկացնելիս 12 անդամներից բաղկացած Պատվաստանյութերի և դրանց հետ կապված կենսաբանական արտադրանքների խորհրդատվական կոմիտետի (ՊԿԱԽԿ) հետ։ 2010 թ.-ի մայիսի 6-ին ՍԴՎ-ն հայտարարեց դադարեցման կասեցման իր որոշման մասին`նշելով, որ խոզի 1 և 2 տիպի ցիրկովիրուսների 1-ին և 2-րդ տիպերը վտանգ չեն ներկայացնում մարդկանց համար և եզրակացրեց, որ ներգրավված առողջական ռիսկերը չեն փոխհատուցել պատվաստումների օգուտները։ 2010 թ.-ի մայիսին Ռոտարիքսի պատվաստանյութի կասեցումը վերացվել է։

Հետազոտություն
Լրացուցիչ ռոտավիրուսային պատվաստանյութերը վերամշակման փուլում են։ Սրանք են վերաբերվում. մարդու նեոնատալ P[6]G3 շտամը, RV3, որը մշակվել է Ռութ Բիշոպի և գործընկերների կողմից Ավստրալիայում, Ալբերտ Կապիկյանի կողմից մշակված և ներկայումս տարբեր երկրներում վերամշակում և փորձարկում անցնող ցլի ռեասորտանտ մարդու պատվաստանյութը, և միաձուլված P2-VP8 սպիտակուցից պատրաստված ոչ ռեպլիկացվող ռոտավիրուսային պատվաստանյութը (ՈՌՌՊ), որը ներկայումս վերամշակման և փորձարկման փուլում է Հարավային Աֆրիկայում։  Հարաղիքային ներմուծման յամար ռոտավիրուսային հակածինները, ինչպիսիք են P2-VP8 թեկնածուն, կարող են ենթարկվել էքսպրեսիայի վիրուսանման մանսիկների ձևով, ստացված բոկուլովիրուսում, էքսպրեսիայի ենթարկված հակածիններ, ԴՆԹ վակցինաներ և սպանված վիրուս։ Այս նոր մոտեցումները իրականացվում են կենդանական մոդելների  և ՈՌՌՊ P2-VP8 թեկնածուի դեպքում  կլինիկական փորձարկումների միջոցով։

Բժիշկները առանց սահմանների (ԲԱՍ) կազմակերպությունը մշակել է BRV-PV անունով ջերմակայուն տարբերակը։ Ներկայումս այն ուսումնասիրվում է։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
National Clearinghouse Guideline: Prevention of rotavirus gastroenteritis among infants and children. Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP).
Vaccine Information Statement from the US Centers for Disease Control and Prevention (as of December 1, 2007, available in English, Spanish, Somali, and Thai)
Vaccine Resource Library: Rotavirus
ROTA Council

Վիրուսային ինֆեկցիաներ
Գաստրոէնտերոլոգիա
Վակցինաներ
Բժշկություն