Իվան Ստրանսկի

Իվան Ստրանսկի (, ), բուլղարացի ֆիզիկոքիմիկոս, բուլղարական ֆիզիկոքիմիայի դպրոցի հիմնադիրը, որը համարվում է բյուրեղների աճեցման «հայրը»։

Կենսագրություն 
Ծնվել է Սոֆիայում, Նիկոլա Ստրանսկու՝ պալատական դեղագործի և Մարիա Ստրանսկոյ-Կորնի՝ Մերձբալթյան գերմանուհու ընտանիքում։ Ստրանսկիների ընտանիքից է․ պապը՝ հեղափոխական և քաղաքական գործիչ Գեորգի Ստրանսկին է, զարմիկը՝ հողագետ Իվան Տոդորոնյոզովը, որն այդ ժամանակ անբուժելի հիվանդ էր։ Ավարտել է Սոֆիայի 1-ին տղամարդկանց վարժարանը։ Ի սկզբանե ցանկանում էր բժշկություն ուսումնասիրել, որպեսզի իր հիվանդության դեմ դեղամիջոց գտնի, սակայն մեկ տարի Վիեննայում սովորելուց հետո հիասթափվեց ընտրությունից։ 1922 թվականին ավարտել է Սոֆիայի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետը, Բեռլինում Պաուլ Գյունտերի ղեկավարությամբ պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն ռենտգենյան սպեկտրոսկոպիայի թեմայով։ 1922 թվականին ավարտել է Սոֆիայի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետը, Բեռլինում Պաուլ Գյունտերի ղեկավարությամբ պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն ռենտգենյան սպեկտրոսկոպիայի թեմայով։ 1925 թվականին ընտրվել է Սոֆիայի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի ֆիզիկական քիմիայի ամբիոնի դոցենտ և դարձել է Բուլղարիայում ֆիզիկական քիմիայի առաջին դասախոսը։ 1929 թվականին դարձել է ասոցիատիվ պրոֆեսոր, 1937 թվականին՝ պատվավոր պրոֆեսոր։ Ֆիզիկական քիմիայի վերաբերյալ դասախոսություններ եմ կարդացել, աշխատանքի է հրավիրել այնպիսի մարդկանց, ինչպիսիք են Ռոստիսլավ Կաիշևը և Լյուբոմիր Կրիստանովը, որոնց հետ խոշոր հետազոտություններ է իրականացրել։

1930 թվականին Ռոքֆելլերի հիմնադրամի կրթաթոշակի շնորհիվ Ստրանսկին աշխատանքի է տեղավորվել Բեռլինի տեխնիկական համալսարանում՝ աշխատելով Մաքս Ֆոլմերի և Կաիշևի հետ միասին։ 1935-1936 թվականներին Կաիշևը հրատարակել է հիմնարար աշխատություններ միջին հարդարման աշխատանքների տեսության վերաբերյալ, իսկ Ստրանսկին Քրեստանովների հետ ենթադրել է բյուրեղների աճեցման սկզբունքը մեկ այլ կրիստալի հիման վրա։ Նրա աշխատանքներում առաջ է քաշվել Ստրանսկու աճի մեխանիզմը։ 1935-1936 թվականներին գլխավորել Է Սվերդլովսկի Ուրալի ֆիզիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտի ամբիոնը։

Վալտեր Կոսելի առաջարկով տեղափոխվել է Վրոցլավ։ Պատերազմի ժամանակ զբաղվել է կիրառական մշակումներով (օրինակ՝ գերմանական ինքնաթիռների սառցակալման կանխումը)։ Վերադարձել է Բեռլին պատերազմի ավարտին, որտեղ աշխատել է Կայզեր Վիլհելմի անվան ֆիզիկական և Էլեկտրական քիմիայի ինստիտուտում։ Ֆոլմերի ձերբակալությունից և ԽՍՀՄ-ից նրա դուրս բերումից հետո Ստրանջսկին գլխավորել Է Բեռլինի տեխնիկական համալսարանի ֆիզիկական քիմիայի ամբիոնը՝ վերսկսելով պարապմունքները 1945 թվականին։ Ընդհանուր և ինժեներական գիտությունների ֆակուլտետի դեկան 1948-1949 թվականներին, ռեկտորի տեղակալ։ 1953 թվականին գլխավորել է Ֆրից Գաբերի ինստիտուտը, որի տնօրեններն են Մաքս ֆոն Լաուեն և Ալբերտ Այնշտայնը։

1944 թվականին Հայրենական ճակատի իշխանության գալուց հետո Ստրանսկիին հեռացրել են Սոֆիայի համալսարանի ամբիոնից՝ մեղադրելով հիտլերների հետ համագործակցելու մեջ։ Սակայն նրա աշակերտների ջանքերով 1960-ականներին Ստրանսկին ընտրվել է Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, իսկ 1967 թվականին պատերազմից հետո առաջին անգամ եկել է հայրենիք։ Մահացել է 1979 թվականին, թաղված է Բեռլինում։

Գոթինգենի գիտությունների ակադեմիայի (1939), Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի (1959), Նյու Յորքի Գիտությունների ակադեմիայի և Շվեդիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ Բեռլինի Արևմտյան Բեռլինի տեխնիկական համալսարանի պատվավոր սենատոր (1962)։ Ստրանսկու անունը շնորհվել Է Բեռլինի տեխնիկական համալսարանի ֆիզիկայի և քիմիայի ինստիտուտին և Օբերհաուզենի մետալուրգիայի ինստիտուտին։ Կյուրեղ և Մեթոդիոս շքանշանի կրկնակի ասպետ, բազմաթիվ միջազգային մրցանակների և մրցանակների դափնեկիր։

Գիտական աշխատանքներ 
Կոսելի հետ Ստրանսկին հիմնադրել է բյուրեղների ձևավորման և աճի մոլեկուլային կինետիկ տեսությունը, առաջինը ներկայացրել է կիսաբյուրեղի դիրքը հասկացությունը։ Ռոստիսլավ Կաիեշվի հետ միասին կապ է հաստատել մոլեկուլյար մեկնաբանության հիման վրա բյուրեղներում միջոլեկուլյար փոխգործակցության ֆորմատի, կառուցվածքի և ուժի միջև։ Մշակել է միջին հարդարման աշխատանքների մեթոդ՝ մոլեկուլային կինետիկ մեթոդ, որը դեր է խաղացել բյուրեղների առաջացման տեսության և աճի զարգացման գործում։

Մատենագիտություն 
 I. N. Stranski, Zur Theorie des Kristallwachstums, Z. physik, Chem., 136, 259 (1928)
 I. N. Stranski, D. Totomanow, Die Ostwald'sche Stufenregel, Naturwissenschaften, 20, 905 (1932)
 I. N. Stranski, L. Krastanov, Zur Theorie der orientierten Ausscheidung von Ionenkristallen aufeinander, Sitzungsber. d. Akad. d. Wissensch. Wien, Math.-naturw. Kl. Abt. IIb, 146, 797 (1938)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Страница на сайте Берлинского технического университета
 
 In Memoriam

Սոֆիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Բուլղարացի գիտնականներ
Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Բուլղարացի ֆիզիկոսներ