Իրավունքի քաղաքագիտություն

Իրավունքի քաղաքագիտություն ( — հանրային,  — քաղաքացի,  — քաղաք;  — ուսմունք, խոսք), կամ քաղաքական գիտություն– ուսմունք քաղաքականության մասին, այսինքն, մարդկանց կյանքի առանձնահատուկ ոլորտը, կապված իշխանական հարաբերությունների հետ, հասարակության պետական-քաղաքական կազմակերպությունների հետ, քաղաքական ինստիտուտներ, սկզբունքներ, նորմեր, որոնց գործողությունը նախատեսված է ապահովել հասարակության գործունեությունը, մարդկանց, հասարակության և պետության միջև հարաբերությունները։

Քաղաքագիտությամբ  զբաղված անձը կոչվում է քաղաքագետ։

Քաղաքագիտության պատմությունը որպես գիտություն 

Քաղաքագիտության զարգացման պատմությունը կարելի է բաժանել երեք փուլի․

1.Փիլիսոփայական– հայտնի է Հին Աշխարհում։ Շարունակվում է մինչեւ XIX դարի կեսը։ Քաղաքական գիտության հիմնադիրը Արիստոտելն է, հայտնի բանախոս Ցիցերոնը նույնպես մեծ դեր ունի այս գիտության զարգացման համար։ Իտալացի գիտնական Նիկսելո Մաչավիելը, ով ապրում էր Ֆլորենցիայում (16-րդ դար) և համարվում է ժամանակակից քաղաքագիտության հիմնադիրը, առաջինը ներկայացրեց  քաղաքական գիտությունը որպես անկախ գիտություն։

2.Էմպիրիալ– XIX դարի կեսեր– 1945 թ։ Քաղաքագիտության ուսումնասիրությունը սկսվում է գիտական մեթոդներով։ Զարգացման վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ սոցիոլոգիան։ Տեղի է ունենում Մարքսիզմի շարժումը։ 1920-ական և 1930-ական թվականներին Միացյալ Նահանգները դարձավ քաղաքագիտության կենտրոն։ Սկսվում է քաղաքական գիտությունների ուսուցումը ուսումնական հաստատություններում։

3.Արտացոլում– 1945- շարունակվում է այսօրվա դրությամբ։ 1948 թ.-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո հրավիրվեց քաղաքական գիտնականների միջազգային կոլոքվիում, որտեղ քննարկվեցին քաղաքագիտության հարցերը, որոշվեց քաղաքական գիտության առարկան, օբյեկտը և խնդիրները։

Գիտական աշխատանքներ 

 Քաղաքական մտածողության գոյատևման ամենահին աշխատանքներն են  Արիստոտելի « Քաղաքականություն »,  Պլատոնի, Ցիցերոնի « Պետություն »,  Աուրելիուս Ավագինի « Աստծո քաղաքի մասին » աշխատությունները։ Հատուկ նշանակություն  ունի Հին Արևելքի քաղաքական միտքը։
 Միջին դարեր – Թոմաս Աքվինացին  և նրա հետևորդները Սալամանյան  դպրոցում։
 Վերածնունդ  – Մաքիավելի՝ «Պետություն»– քաղաքականության տեսանկյունից որպես աստվածային նախախնամության առարկայի մերժումը, միապետների ուժը դիտվում է որպես մարդկային ամբողջ երևույթ, հետևաբար Մաքիավելիի գիրքը շատերի կողմից ընկալվում է որպես ծայրահեղ քաղաքական ցինիզմի օրինակ։
 Նոր ժամանակներ– Սպինոզա՝ «Աստվածաբանական-քաղաքական թեզիս»
 XIX դար. Մարքսի, Ուեբերի եւ Սպենսերի սոցիալական հասկացությունները
 XX դար. Պոպպեր, «Բաց հասարակություն և նրա թշնամիները»; տոտալիտար քաղաքական գիտություն (Հիտլերի քաղաքական գործեր, Քադաֆի, «պատմական նյութականություն»),  Հռոմի ակումբի աշխատանքները

Քաղաքագիտության պատմությունը որպես կարգապահություն 

Որպես ակադեմիական կարգապահություն, քաղաքականությունը 14-րդ դարի վերջին սկսեց ընդգրկվել  եվրոպական համալսարանների ուսումնական ծրագրերում։ Սկզբում նրա ուսուցումը սահմանափակվեց Արիստոտելի «Քաղաքականություն» ուսումնասիրությամբ։ Քաղաքականության դասավանդման որակական փոփոխությունը տեղի ունեցավ XIX դարի երկրորդ կեսին, հիմնականում սոցիոլոգիայի զարգացման և պոզիտիվիզմի մեթոդիկայի շնորհիվ։ Եվրոպական և հյուսիսամերիկյան համալսարաններում հայտնվել են քաղաքական գիտությունների ամբիոններ և նույնիսկ ֆակուլտետներ։ Առաջինը 1857 թվականին բացվեց Կոլումբիայի համալսարանի Պատմության և քաղաքագիտության բաժինը (ԱՄՆ, 1857)։ Բացվեց նաև Մադրիդում էթիկական և քաղաքական գիտությունների ակադեմիան (Իսպանիա, 1861), Փարիզի քաղաքագիտության անվճար դպրոցը (Ֆրանսիա, 1871), Կոլումբիայի քաղաքագիտության դպրոց (ԱՄՆ, 1880), Բեռլինի պետական ուսումնասիրությունների միությունը (Գերմանիա, 1883), Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքագիտության դպրոցը (Մեծ Բրիտանիա, 1895)։ Քաղաքական գիտության զարգացման գործում կարևոր դեր է խաղացել 1948 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո անցկացվող քաղաքական գիտության միջազգային սիմպոզիումը։ Հենց այդ ժամանակ էր, որ առաջարկվեց «քաղաքական գիտություն» տերմինը և առաջարկվեց բարձրագույն կրթության համակարգում համապատասխան կարգապահության ուսուցումը ներկայացնելու համար։

Քաղաքագիտություն առարկան 

Առաջին հերթին քաղաքագիտության ուսումնասիրության առարկան  քաղաքական իշխանությունն է, նրա իրավական համակարգի հիմքերը, նրա օրինականության սահմանումը, կայունության եւ օպտիմալության ապահովման մեխանիզմների լուսաբանումը կառավարության տեսակետից։ Բացի դրանից, քաղաքական գիտության ուսումնասիրման առարկան քաղաքականությունն է, հասարակական կյանքի քաղաքական դաշտը։ Քաղաքագիտության առարկան քաղաքական ուժերի մասին սոցիալական դերակատարների միջեւ փոխհարաբերությունների ձեւերն են։ Իհարկե, այդ խնդիրները ուսումնասիրվում են ոչ միայն քաղաքական գիտությամբ, այլեւ փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի, պետական-իրավական գիտության եւ այլնի միջոցով։ Քաղաքական գիտությունը նաեւ ուսումնասիրում է դրանք, ներգրավելով այդ առարկաների որոշակի ասպեկտներ։ Քաղաքագիտության ոլորտում, համակարգի կառավարման մոտեցման շրջանակներում, քաղաքագիտության ուսումնասիրման առարկան պետության բոլոր տեխնոլոգիաների եւ կյանքի գործընթացների քաղաքական կառավարման գործընթացներն ու արդյունավետությունն է։ Քաղաքագիտությունը համարվում է քաղաքական կառավարման գաղափարախոսության համակարգի տրամաբանական հիմքը։ Քաղաքագիտության մեջ համակարգային կառավարման մոտեցումը ձեւակերպվում է գաղափարախոսության, քաղաքական մշակույթի, քաղաքացիական հասարակության (որպես քաղաքական կառավարման առարկա եւ օբյեկտ) գործառույթներն ու դերերը, մշակվում է քաղաքական գործողության արդյունավետության աստիճանը եւ գնահատելու քաղաքական գործիչների կատարումը։ Շատ գիտնականների կարծիքով, քաղաքագիտությունը միջդիսցիպլինար գիտություն է, որի առարկան արտացոլում են քաղաքական գործիչների ներգրավման իրական գործընթացը քաղաքական ուժերի եւ քաղաքական շահերի իրականացման հետ։ Նրանց կարծիքով, հաճախ քաղաքական օրենքների որոնման կողմնակիցները հաշվի չեն առնում հիմնականը, ինչ տեսաբանը համարում է «առաջընթաց», մյուսը` ռեգրեսիա։

Քաղաքագիտության հետ կապված խնդիրները կարելի է բաժանել երեք խոշոր խմբերի․

1․Քաղաքականության փիլիսոփայական և գաղափարախոսական-տեսական հիմքերը, համակարգերի ձևավորման առանձնահատկությունները և քաղաքական ենթահամակարգի ամենակարևոր հատկանիշները, պատմության այս կամ այն ժամանակահատվածին բնորոշ քաղաքական երևույթները

2․Քաղաքական համակարգեր և քաղաքական մշակույթ, տարբեր քաղաքական համակարգերի միջև տարբերություններ եւ նմանություններ, դրանց առավելություններն ու թերությունները, քաղաքական ռեժիմները, դրանց փոփոխության պայմանները

3․Քաղաքական ինստիտուտներ, քաղաքական գործընթաց, քաղաքական վարք և մասնակցություն

Քաղաքագիտության հետազոտության մեթոդները և մեթոդաբանությունները 

Քաղաքագիտությունը գիտական մեթոդների մեծ զինանոց ունի, քանի որ այն միջդիսցիպլինար գիտություն է և օգտագործում է բոլոր առնչվող առարկաների մեթոդաբանական հիմքը։

Շատ հետազոտողները հակված են տարբեր մեթոդների երեք խմբերի։

Առաջին խումբ– հասարակական գիտություններ (փիլիսոփայություն, սոցիոլոգիա, տնտեսագիտություն)։ Սրանք  քաղաքական գիտության ոչ հիմնական մեթոդներն են։ Դրանք ներառում են․

 վերլուծություն և սինթեզ
 ինդուկցիա և նվազեցում
 նմանօրինակություն
 մոդելավորում
 դասակարգում
 Աբստրակցիա և վերացականից բարձրանալը
 պատմական և տրամաբանական վերլուծության համադրություն
 մտավոր փորձ

Երկրորդ խումբը էմպիրիկ հետազոտության մեթոդները, քաղաքական փաստերի մասին առաջնային տեղեկատվության ստացումն է։ Դրանք ներառում են.

 վիճակագրության օգտագործումը (հիմնականում ընտրությունը)
 փաստաթղթերի վերլուծություն (քանակական եւ որակական բովանդակության վերլուծություն)
 հարցումներ (հարցաթերթիկ եւ փորձագիտական գնահատում)
 հարցազրույց
 լաբորատոր փորձեր
 խաղային տեսություն
 Ժամանակակից համակարգչային տեխնոլոգիաները, ներառյալ արհեստական հետախուզության մեթոդները, աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերը եւ այլն

Վերոհիշյալի հիման վրա կարելի է առանձնացնել երրորդ խումբ `մեթիլոլոգիաները (գիտահետազոտական տեսական մոտեցումները, որոնք համատեղում են որոշակի մեթոդների միավորումները)։ Դրանք ներառում են.

 Սոցիոլոգիական - ներգրավում է քաղաքականության կախվածությունը հասարակության մեջ հստակեցնելու, քաղաքական երևույթների սոցիալական պայմանների, այդ թվում `տնտեսական հարաբերությունների քաղաքական համակարգի ազդեցության, սոցիալական կառուցվածքի, գաղափարախոսության, մշակույթի վրա։ Իր ծայրահեղ դրսեւորումներից ներկայացնում է մարքսիզմը `քաղաքական կառուցվածքի կախվածության տնտեսական թեզը։
 Վարքագծային - եկել է փոխարինել ինստիտուցիոնալ։ Հատուկ զարգացումը եղել է Միացյալ Նահանգներում XIX դարի վերջին երրորդում։ Նա պնդում է, որ քաղաքական գիտության մեջ առավելագույն գիտական է, լայնորեն օգտագործում է բնական գիտությունների մեթոդները, կոնկրետ սոցիոլոգիան։ Վարքային մեթոդաբանության էությունը քաղաքականության ուսումնասիրությունն է, անհատների և խմբերի տարբեր ձևերի կոնկրետ ուսումնասիրության միջոցով (բայց ոչ ինստիտուտների)։ Այս մոտեցման սահմանադրական սկզբունքներներն են․

1․քաղաքականությունն ունի անձնական հարթություն, մարդկանց խմբային գործողությունները ինչ-որ կերպ վերադառնում են այն մարդկանց, ովքեր հետազոտության օբյեկտ են

2․մարդկանց վարքի գերիշխող շարժառիթները հոգեբանական են, կարող են ունենալ անհատական բնույթ

3․քաղաքական երևույթները քանակականորեն չափվում են. դա բացում է քաղաքագետների հնարավորությունը մաթեմատիկայի կիրառման համար

 Նյութական արժեքի վրա հիմնված ներգրավվածությունը հասարակության եւ անհատների համար քաղաքական երեւույթների կարեւորությունն է, դրանց գնահատումը ընդհանուր բարիքի եւ արդարության, ազատության, մարդկային արժանապատվության հարգման եւ այլն։ Այս մոտեցումը կենտրոնանում է քաղաքական համակարգի իդեալի զարգացմանը եւ դրա գործնական կիրառման ուղիների վրա։ Նա սկսում է պատշաճ կամ ցանկալիից, եւ այդպիսով կառուցում է քաղաքական ինստիտուտները եւ վարքը։
 Ֆունկցիոնալ - պահանջում է ուսումնասիրել փորձի մեջ դրսևորվող քաղաքական երևույթների միջև կախվածությունը, օրինակ `տնտեսական զարգացման մակարդակի եւ քաղաքական համակարգի մակարդակի, բնակչության քաղաքաշինական մակարդակի եւ քաղաքական գործունեության միջև փոխհարաբերությունները, քաղաքական կուսակցությունների և ընտրական համակարգի միջև։
 Քաղաքականությանը վերաբերող համակարգը առաջին անգամ մշակվել է XX դարի 50-60-ական թվականներին։ Այս մոտեցման էությունը քաղաքականությունն է որպես ամբողջական, բարդ օրգանիզմ, ինքնակառավարման կարգավորող մեխանիզմ, որը համակարգի ներդաշնակեցման եւ արդյունքի միջոցով շրջակա միջավայրի հետ շարունակական փոխազդեցության մեջ է։ Քաղաքական համակարգը պատկանում է հասարակության բարձրագույն իշխանությանը։
 Անտրոպոլային մոտեցումը շատ ձևերով սոցիոլոգիական է։ Այն պահանջում է ուսումնասիրել քաղաքականության պայմանականությունը ոչ թե սոցիալական գործոններով, այլ մարդկային բնույթով, որպես ընդհանուր առարկայի, որն ունի հիմնական կարիքների անհատական հավաքածու (սնունդ, հագուստ, բնակարան, անվտանգություն, հոգևոր զարգացում)։
 Հոգեբանական մոտեցումը նման է մարդաբանության։ Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն վերջինիս, նա ընդհանրապես չի նշանակում որպես սեռի ներկայացուցիչ, այլ կոնկրետ անհատ, որը ենթադրում է իր նախնիների որակները, սոցիալական միջավայրը, անհատական զարգացման բնութագրերը։ Ամենակարևոր դերը զբաղեցնում է հոգեվերլուծությունը, որի հիմքերը մշակվել են Զիգմունդ Ֆրեյդի կողմից։
 Սոցիալ-հոգեբանական մոտեցումը նման է հոգեբանական, բայց ֆիզիկական առումով, կախված սոցիալական խմբերի, էթնոսների պատկանելությունից։ Իր օգնությամբ այս խմբերի հոգեբանական բնույթը (ազգեր, դասեր, փոքր խմբեր, բազմություն)
 Սովետական մարքսիզմում լայնորեն կիրառվում է կրիտիկական-դիալեկտիկական մոտեցումը։ Քաղաքական երևույթների վերլուծությունը կատարվել է ներքին հակասությունների բացահայտման համատեքստում որպես քաղաքականության ինքնուրույն շարժման աղբյուր։ Նրանք նաև օգտագործում են այն նեո-մարքսիզմի մեջ (Յու. Հաբերմաս, Թ. Ադանդո եւ այլն), նա նաև ձգտում է ձախ-ազատական եւ սոցիալիստական գաղափարին
 Համեմատական ​​մեթոդաբանությունը լայն տարածում է գտել ժամանակակից քաղաքական գիտության մեջ, որտեղ առանձնանում է գիտելիքի հատուկ մասնագիտություն, համեմատական ​​քաղաքական գիտություն (օրինակ` քաղաքական աշխարհային համակարգեր` անգլո-ամերիկյան, եվրոպական, մայրցամաքային, արևելյան եւ այլն)։ Այս մոտեցումը ներառում է նույն քաղաքական երևույթները, օրինակ, քաղաքական համակարգերը, նույն քաղաքական գործառույթները կատարելու տարբեր ձեւեր եւ այլն, համեմատելու իրենց ընդհանուր եւ առանձնահատկությունները, գտնելու քաղաքական կազմակերպության առավել արդյունավետ ձեւերը։

Քաղաքագիտության խնդիրները 

Քաղաքագիտության խնդիրներն են քաղաքականության և քաղաքական գործունեության գիտելիքների ձևավորումը, քաղաքական գործընթացների և  երևույթների բացատրություն և կանխատեսում, քաղաքական զարգացում, քաղաքագիտության հայեցակարգային ապարատի, մեթոդաբանության և քաղաքական հետազոտությունների մեթոդների մշակում։ Այս խնդիրների հետ են կապված քաղաքական գիտության օրգանական առումով գործառույթները։ Դրանցից ամենակարևորը հետևյալն են.

 Էպիզոֆոլոգիական գործառույթ
 ակիոլոգիական գործառույթ
 վարչական գործառույթ
 քաղաքական կյանքի գործառույթ
 ռացիոնալիզացիայի գործառույթ
 քաղաքական հասարակականացման գործառույթ

Քաղաքագիտության մեթոդը (քաղաքական գիտության մեջ համակարգային կառավարման մոտեցման շրջանակներում) սկզբունքների և մեթոդների համակարգ է, որն օգնում է վերացնել անվստահությունը, պետական կառավարման քաղաքական համակարգի օբյեկտիվ գիտելիքները, ինչպես նաև քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և  քաղաքական հետևանքները։ Քաղաքագիտության դերն է` բարձրացնել գործողությունների սոցիալ-տնտեսական արդյունավետության մակարդակը, ինչպես նաև նվազեցնել սոցիալ-տնտեսական դերակատարների քաղաքական ռիսկերը։

Ծանոթագրություններ 

Հանրային իրավունք