Քաղաքացիական ցույցերը Սիրիայում (2011)

Քաղաքացիական ցույցերը Սիրիայում` սոցիալական հակամարտության Արաբական գարնան նախնական փուլը Սիրիայի Արաբական Հանրապետությունում (2011 թվականի հունվար - հուլիս)։

Սիրիայում առաջին խաղաղ ցույցերը սկսվեցին 2011 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին՝ որպես Արաբական գարնան շարժում։ Ցուցարարները դեմ արտահայտվեցին կաշառակերությանը և Բաշշար ալ-Ասադի կառավարության կողմից կատարվող մարդու իրավունքների խախտմանը։

Չնայած կառավարության փորձերին ճնշել ցույցերը՝ շուտով հայտնի դարձավ, որ իրավիճակը դուրս է գալիս հսկողությունից։ Այդ ժամանակ ցուցարարների դեմ դուրս եկան կառավարական զորքերը։ Ցուցարարները և ԶԼՄ-ները սիրիական կառավարությանը մեղադրում էին վարձկանների օգտագործման մեջ, ովքեր ծեծում և գնդակահարում էին ցույցի մասնակիցներին։ Թեև սիրիական կառավարությունը ժխտում էր նրանց գոյությունը, ավելի ուշ այն հաստատեց ՄԱԿ-ը։

Կառավարության բռնի գործողությունները հանգեցրեցին բանակից մասշտաբային դասալքությունների և նոր ընդդիմադիր ջոկատների առաջացմանը, հակամարտությունը քաղաքացիական անհնազանդությունից վերաճեց զինված ապստամբության։ 2011 թվականի հուլիսի 29-ին ստեղծվեց ընդդիմադիր Սիրիայի ազատ բանակը, ինչից հետո հակամարտությունը վերաճեց քաղաքացիական պատերազմի։

Հունվար-փետրվար 2011` ցույցերի սկիզբ 
Սիրիայում առաջին հակակառավարական ելույթները սկսվեցին 2011 թվականի հունվարի 26-ին, որոնք կրում էին մեծ չափով պատահական բնույթ։ Հետո Ֆեյսբուք սոցիալական ցանցում առաջացավ նոր խումբ «Սիրիական հեղափոխություն-2011» անվանմամբ, որի հիմնական նպատակն էր անցկացնել «Զայրույթի օր» Սիրիայի խոշոր քաղաքներում՝ ընդդեմ երկրի նախագահ Բաշշար ալ-Ասադի։ Քաղաքական ֆլեշմոբի անցկացման առաջին օրը ընտրվեց չորեքշաբթին` փետրվարի 4-ը։ Սակայն նշանակված օրին ու ժամին այն այդպես էլ չկայացավ։ Առաջին վարկածով դրա պատճառը դարձավ տեղատարափը, իսկ ուրիշ վարկածով սիրիական իրավապահ մարմինների օպերատիվ գործողությունները։ Ցույցը Դամասկոսում անցկացվեց միայն փետրվարի 17-ին, սակայն այն արագ ցրվեց ոստիկանության կողմից։

Մարտ 2011` առաջին բախումներ 

Անկարգություններն Դամասկոսում և Հալեպում վերսկսվեցին մարտի 15-ին։ Առաջին մասշտաբային ցույցերը սկսվեցին Դառաա քաղաքում, որը հայտնի դարձավ որպես «հեղափոխության օրրան»։ Ցույցերը պատճառ հանդիստացան 15 մարդու ձերբակալության և խոշտանգման, ովքեր ձերբակալվել էին դեռ մարտի 6-ին հակակառավարական գրաֆիտիի համար։ Սկսվեցին բախումներ ոստիկանության ու ցուցարարների միջև։ Մարտի 18-ին՝ ուրբաթօրյա աղոթքից հետո, ցույցի դուրս եկան հազարավոր մարդիկ, մի քանի մարդ սպանվեց։ Մարտի 20-ին ամբոխը այրեց Բաաս կուսակցության գրասենյակը և ուրիշ հասարակական շենքեր։ Անվտանգության ուժերը կրակ բացեցին ամբոխի վրա։ Արդյունքում Դառաայում երկօրյա բախումների ընթացքում սպանվեց 15 մարդ։

Փոքր ելույթներ անցկացվեցին նաև երկրի ուրիշ շրջաններում։ Ցուցարարները պահանջում էին քաղբանտարկյալների ազատ արձակում, արտակարգ դրության չեղարկում, որը ձգվում էր 48 տարի։ Մարտի 18-ին կայացավ մասշտաբային ցույցեր Բանիաս, Դամասկոս, Ալ-Հասաքա, Դառաա, Դեր Զոր և Համա քաղաքներում։ Ոստիկանությունը պատասխանեց արցունքաբեր գազով, ջրցաններով և ցուցարարների կոտորածներով։ Սպանվեց առնվազն 6 մարդ, շատերը վնասվածքներ ստացան։

Մարտի 25-ին՝ ուրբաթօրյա աղոթքից հետո, ամբողջ երկրում անցկացվեցին մասշտաբային բողոքի ցույցեր։ Միայն Դառաա քաղաքում փողոց դուրս եկավ ավելի քան 100 հազար մարդ, ամենաքիչը սպանվեց 20 ցուցարար։ Ցույցերը անցկացվեցին և ուրիշ սիրիական քաղաքներում, ինչպիսիք են` Հոմս, Համա, Բանիաս, Ջասիմ, Հալեպ, Դամասկոս և Լաթակիա։ Սպանվածների թիվը ընդհանուր առմամբ կազմեց ավելի քան 70 մարդ։

Ճնշումներ 

Մինչ ապստամբությունը Սիրիայի կառավարությունը անցկացրեց մասշտաբային ձերբակալություններ քաղաքացիական ակտիվիստների և իրավապաշտպանների նկատմամբ, որոնց Ասադի կառավարությունը հայտարարեց «ահաբեկիչներ»։ Ձերբակալվեցին քաղաքական ընդդիմության առաջնորդներ Հասսան ալ-Նաջարը, Աբբաս Աբբասը և Ադնան Մուստաֆան։

Մասշտաբային ցույցերի սկսվելուց հետո կառավարությունը կազմակերպեց ձերբակալությունների արշավ։ Իրավապաշտպան խմբերի հաղորդմամբ ձերբակալվեցին տասնյակ հազարավոր մարդիկ։ Ընդունվեց օրենք, ըստ որի՝ ոստիկանությանը և ցանկացած 18 հատուկ ծառայություններին թույլատրվում էր ձերբակալել կասկածյալին ութ ժամվա ընթացքում առանց թույլատվության։ Ձերբակալվեցին հիմնականում երկու խմբի մարդիկ՝ քաղաքական ակտիվիստները և տղամարդիկ, ովքեր իրենց բնակավայրերում առաջացնում էին ամենամեծ կասկածները իշխանության կողմից։ Ձերբակալվածներից շատերը ենթարկվեցին կտտանքների, ծեծի և դաժան վերաբերմունքի։ Ըստ Human Rights Watch-ի տվյալների՝ 2012 թվականի հուլիսի 3-ի դրությամբ գործել են սիրիական հատուկ ծառայությունների առնվազն 27 կտտանքային կենտրոններ։

Նախագահ Ասադը հայտարարեց ընդդիմությանը իսլամական ահաբեկիչներ, իսկ իրեն ներկայացրեց որպես աշխարհիկ կառավարման երաշխավոր։ Ապրիլի սկզբին անվտանգության խոշոր ուժերը ուղղվեցին վրանային քաղաքի՝ Լաթակիայի վրա։ Մի քանի քաղաքներում ստեղծվեցին բլոկպոստեր ցույցերը կանխելու նպատակով։ Չնայած ճնշմանը՝ մասշտաբային ցույցերը մեկ ամսվա ընթացքում շարունակվեցին Դառաա, Բանիաս, Ալ-Կամիշլի, Հոմս, Դումա և Հառասթա քաղաքներում։

Զիջումներ 

Մարտի ու ապրիլի ընթացքում սիրիական կառավարությունը հույս ուներ թուլացնել ընդվզումը՝ առաջարկելով քաղաքական զիջումների և բարեփոխումների շարք։ Կրճատվեց զինակոչն ու հրաժարական տվեց Դառաայի մարզպետը։ Կառավարությունը խոստացավ ազատ արձակել քաղբանտարկյալներին, նվազեցնել հարկերը, բարձրացնել բյուջետային ոլորտի աշխատողների աշխատավարձերը, ապահովել ավելի շատ մամուլի ազատություն, ինչպես նաև բարձրացնել զբաղվածության մակարդակը։ Թվարկված խոստումներից իրականացվեց ընդամենը մի քանիսը։

Կառավարությունը, ղեկավարվելով կրոնական ալավիների կողմից, գնաց որոշակի զիջումների սուննիների նկատմամբ, ովքեր մեծամասնություն էին կազմում Սիրիայի բնակչության մեջ և ազգային որոշ փոքրամասնությունների նկատմամբ։ Այդպես չեղարկվեց աշխատանքային վայրում ուսուցիչների ավանդական մուսուլմանական նիկաբ կրելու արգելքը։ Փակվեց երկրում միակ խաղատունը։ Կառավարությունը նաև քաղաքացիություն տվեց նախկինում «օտարերկրացի» անունը ստացած սիրիացի քրդերին։

Ցուցարարների գլխավոր պահանջներից մեկը արտակարգ դրության չեղարկումն էր, որը Սիրիայում գործում էր գրեթե 50 տարի։ Արտակարգ դրության մասին օրենքը կառավարությանը հնարավորություն էր տալիս կամայական ձերբակալությունների և քաղաքական ընդդիմության արգելում։ 2011 թվականի ապրիլի 21-ին՝ մի քանի շաբաթ տևած բանավեճից հետո, Բաշշար Ասադը ստորագրեց հրամանագիր, ըստ որի չեղարկվում էր արտակարգ դրությունը։ Այնուամենայնիվ հակակառավարական ցույցերը շարունակվում էին, քանի որ ակտիվիստները բարենորոգումները համարում էին շատ մշուշոտ։

Ռազմական գործողություններ

Ապրիլ 2011 
Ցույցերի շարունակման հետևանքով սիրիական կառավարությունն այն ճնշելու նպատակով սկսեց օգտագործել կանոնավոր զորքը, որը դարձավ հակամարտությունում նոր էսկալացիա։ Ապրիլի 25-ին բանակը պաշարեց Դառաա քաղաքը, որը հանդիսանում էր ապստամբության կենտրոնը։ Զինվորները գնդակահարում էին ցուցարարներին և խուզարկում նրանց տները, որի արդյունքում ձերբակալվեցին հարյուրավորները։ Առաջին անգամ ցուցարարների դեմ կիրառվեցին տանկեր և դիպուկահարներ։ Հատուկ ծառայությունները անջատում էին բնակելի թաղամասերում ջուրը, էլեկտրաէներգիան և հեռախոսային գծերը, ինչպես նաև վերցնում էին ալյուր և այլ սննդամթերքներ։ Բախումները բանակի և ցուցարարների միջև, որի մի մասը այդ ժամանակ զինված էր, հանգեցրեց հարյուրավոր մարդկանց մահվան։ Մինչև մայիսի 5-ը ցույցերի մեծամասնությունը ճնշվեց, և բանակը դուրս բերվեց քաղաքից, բացառությամբ փոքր կայազորի։

Մայիս 2011 
Իրադարձությունները նման էին Դառաայի իրադարձություններին. նույնը տեղի ունեցավ Բանիասում, Հոմսում, Թելլ Քալահում, Լաթաքիայում և ուրիշ քաղաքներում։ Բռնությունները քաղաքների բնակիչների հանդեպ շարունակվեցին նաև գործողություններից հետո։ Ըստ Սիրիայի մարդու իրավունքների կազմակերպության՝ մայիսի վերջին սպանվածների թիվը գերազանցեց 1000-ը

Հունիս - հուլիս 2011 

Սակայն ընդդիմական ուժերը դարձել էին ավելի կազմակերպված և լավ զինված։ Ընդդիմության առաջին զինված ելույթը տեղի ունեցավ 2011 թվականի հունիսի 4-ին Ջիսր ալ-Շուղուր քաղաքում՝ Իդլիբի մարզում՝ թուրք-սիրիական սահմանի մոտ։ Ապստամբները հրկիզեցին անվտանգության վարչությունը, երբ կրակ բացեցին թաղման արարողության վրա։ Դրա հետևանքով զոհվեցին անվտանգության ծառայության ութ աշխատակից, ինչից հետո ապստամբները գրավեցին շենքը և վերցրեցին շենքում գտնվող զենքերը։ Բախումները ցուցարարների ու անվտանգության ուժերի միջև շարունակվեցին հետագա օրերին։ Դրանից հետո անվտանգության ծառայության որոշ սպաներ անցան ապստամբների կողմը՝ որպես գաղտնի ոստիկանության աշխատակիցներ, կրակ բացեցին զինվորների վրա, ովքեր հրաժարվում էին կրակ բացել խաղաղ բնակիչների վրա։ Հունիսի 6-ին սուննիական ոստիկանությունը և զինվոր-փախստականները դարան սարքեցին դեպի քաղաք շարժվող անվտանգության ուժերի շարասյունում։ Վախենալով բանակի վրեժխնդրությունից՝ ոստիկանության անդամները և փախստականները, ինչպես նաև քաղաքի մոտ 10 հազար բնակիչներ վազեցին Թուրքիայի սահմանի երկայնքով։

Հունիսին և հուլիսին ցույցերը շարունակվեցին այն պատճառով, որ կառավարական զորքերը ընդլայնեցին իրենց գործողությունները՝ կրակ բացելով ցուցարարների վրա և օգտագործելով տանկեր ցուցարարների դեմ։ Հունիսի սկզբին պաշարման ենթարկվեցին Ռաստան և Թելլ-Բիսա քաղաքները, ինչպես նաև Մաարրաթ ալ-Նուման քաղաքը։ Հունիսի 30-ին մասսայական ցույցեր բռնկվեցին Հալեպում՝ Սիրիայի ամենամեծ քաղաքում։ Հուլիսի 3-ին բանակը օգտագործեց տանկ Համայում այն բանից հետո, երբ քաղաքում տեղի ունեցավ մասսայական ցույց ընդդեմ Բաշշար ալ-Ասադի։

Հուլիսի 29-ին սիրիական բանակից դասալքված սպաների մի խումբ հայտարարեցին Սիրիական ազատ բանակի ստեղծման մասին։ Բանակը կազմվեց ապստամբների կողմն անցած սիրիական բանակի զինծառայողներից։ Բանակի գլխավոր նպատակը Բաշշար ալ-Ասադին իշխանությունից հեռացնելն էր։

Ծանոթագրություններ 

Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմ