Անջելմանի համախտանիշ

Անջելմանի համախտանիշ (ԱՀ), ժառանգական խանգարում, որը հիմնականում ախտահարում է նյարդային համակարգը։ Հաճախ հանդիպող ախտանիշներից են՝ փոքր գլուխը և հատուկ դեմքի արտահայտությունը, ծանր ինտելեկտուալ անկարողությունը, զարգացման հապաղումը, խոսքի ձևավորման խնդիրները, հավասարակշռության և շարժումների խնդիրները, ցնցումային նոպաները և քնելու հետ կապված խնդիրները։ Այս հիվանդությունն ունեցող երեխաները հիմնականում երջանիկ են իրենց զգում և հատուկ հետաքրքրություն ունեն ջրի նկատմամբ։ Այս ախտանիշները ակնառու են դառնում արդեն մեկ տարեկանից սկսած։

Անջելմանի համախտանիշը ավելի հավանական է, որ լինի նոր առաջացած մուտացիայի արդյունք, քան թե ժառանգվի մորից։ Անջելմանի համախտանիշը զարգանում է մայրական 15-րդ քրոմոսոմի գործունեության խանգարման հետևանքով։ Հիմնականում պատճառը այդ քրոմոսոմում գտնվող UBE3A գենի դելեցիան է։ Տվյալ անհատը ժառանգում է 15-րդ քրոմոսոմի երկու պատճենները հորից, իսկ մորից չի ստանում ոչ մի պատճեն։ Քանի որ հորից ստացված պատճենները ապաակտիվանում են՝ գենոմային իմպրինտինգի արդյունքում, ոչ մի ֆունկցիոնալ ակտիվ գեն չի մնում։ Ախտորոշումը դրվում է կլինիկական ախտանիշների և գենետիկական հետազոտությունների տվյալների հիման վրա։

Բուժումը հայտնաբերված չէ։ Կիրառվող միջոցները հիմնականում ախտանշանային բուժում են ապահովում։ Հակացնցումային դեղորայքը օգտագործվում է այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն ցնցումային նոպաներ։ Նորմալ քայլքի ձևավորմանը կարող են օգնել ֆիզիոթերապիան և կոփումը ։

Անջելմանի համախտանիշով տառապում են 12000-ից կամ 20000-ից մեկը։ Արական և իգական սեռի մոտ հանդիպման հաճախականությունը նույնն է։ Համախտանիշը անվանվել է բրիտանացի մանկաբույժ Հարրի Անջելմանի անունով, ով առաջինն է նկարագրել համախտանիշը։ Պրադեր-Վիլի համախտանիշը առանձին վիճակ է, որը նմանատիպ մուտացիայի արդյունք է հայրական 15-րդ քրոմոսոմում։

Նշաններ և ախտանիշներ
Ստորև թվարկված են Անջելմանի համախտանիշի ժամանակ ավելի հաճախ հանդիպող նշանները և դրանց հանդիպման հաճախականությունը։

Միշտ հանդիպող (100%)
Զարգացման հապաղում
Խոսքի խանգարում, տառերի նվազագույն քանակի օգտագործում․ ոչ վերբալ հաղորդակցումը գերացանցում է վերբալ հաղորդակցմանը 
Շարժական և/կամ հավասարակշռության համակարգի խանգարումներ
Յուրահատուկ վարք․ ցանկացած համակցում հաճախակի ծիծաղի, արտահայված երջանիկ տեսքի, հեշտ հիացող անհատականության, ձեռքերի ծափահարող շարժումների, գերշարժական դրսևորումների, ուշադրության երկարատև կենտրոնացման անկարողության

Հաճախ հանդիպող (ավելի քան 80%)
Գլխի շրջագծի հապաղած, անհամապատասխան աճ , որը հիմնականում արտահայտվում է միկրոցեֆալիայով(հարաբերական կամ բացարձակ)
Ցնցումային նոպաներ, որոնք սկսվել են 3 տարեկանում
Ոչ նորմալ ԷԷԳ, բնութագրական է դանդաղ պիկ-ալիք համալիրները

Ոչ հաճախ հանդիպող (20–80%)

Ախտաֆիզիոլոգաիա
Անջելմանի համախտանիշը առաջանում է մայրական 15-րդ քրոմոսոմում համապատասխան հատվածի կորստի՝ դելեցիայի արդյունքում։ Այլ պատճառներից են տրանսլոկացիան կամ այդ հատվածի առանձին գենի դելեցիան։ Առողջ մարդը ստանում է 2 հատ 15-րդ քրոմոսոմ՝ 1 հայրական և 1 մայրական։ Բայց այն հատվածներում, որոնք կրիտիկական են Անջելմանի համախտանիշի զարգացման համար համապատասխան գեները էքսպրեսվում են խիստ տարբեր։ Սրա պատճառը սեռ-սպեցիֆիկ էպիգենետիկ իմպրիտինգն է, որի կենսաքիմիական մեխանիզմը ԴՆԹ-ի մեթիլացումն է։ Առողջ անհատների մոտ UBE3A գենի, որը ուբիքվիտինային համակարգի բաղադրիչն է, մայրական ալելը էքսպրեսված է, իսկ հայրական ալելը ենթարկվում է գենային լռեցման։ Հիպոկամպում և ուղեղիկում կարելի է ասել միակ գործող ալելը մայրականն է։ Եթե մայրական հատվածը մուտացվել է կամ կորցվել՝ զարգանում է Անջելմանի համախտանիշ։ Որոշ այլ գեների համար էլ գործում է հակառակ մեխանիզմը՝ ակտիվ է հայրական քրոմոսոմի տվյալ հատվածը, իսկ մայրականը լռեցված է, վերջինս հանդիպում է Պրադեր-Վիլի համախտանիշի ժամանակ։

Միայն UBE3A գենի մուտացիայի հետևանքով Անջելմանի համախտանիշի (ԱՀ) զարգացումը ավելի քիչ հավանական է, քան 15q11-13 տեղամասի դելեցիան, որտեղ գտնվում է նաև այդ գենը։ UBE3A գենը կոդավորում է E6-AP ուբիքվիտին լիգազին։ Այնուամենայնիվ E6-AP չորս հայտնաբերված սուբստրատների՝ Անջելմանի համախտանիշ առաջացնող, մոլեկուլյար մեխանիզմները վերջնական հայտնաբերված չեն։

Մկների վրա կատարված հետազոտություններում, որտեղ կար UBE3A գենի դելեցիա, հայտնաբերվել է հիպոկամպում հիշողության ձևավորման խանգարում։ Այնուամենայնիվ հիպոկամպալ մեխանիզմները դեռ վերջնական բացահայտված չեն և ունեն հետագա հետազոտությունների կարիք։ Ի հավելումս, սինապտիկ պլաստիկության մեխանիզմները ևս տուժում են հիպոկամպի հատվածում ին վիտրո կատարված հետազոտություններում։

Նյարդաֆիզիոլոգիա
Գլխուղեղի ԷԷԳ հետազոտությամբ կարելի է հայտնաբերել որոշ փոփոխություններ ԱՀ-ով տառապող անձանց մոտ, սակայն դրանք պաթոգնոմիկ չեն և ավելի շատ օգնում են տարբերակիչ ախտորոշմանը։ Միջնոպայական շրջանում հիվանդների մոտ ԷԷԳ փոփոխությունները կարող են երեք տարբեր օրինակի լինել։ Ամենահաճախը հայտնաբերում ենք շատ լայն ամպլիտուդի՝ 2-3 Հց հաճախականությամբ համալիրներ, հիմնականում պրեֆրոնտալ արտածումներում։ Հաջորդը հանդիպում է բարձր վոլտաժային ռիթմ՝ 4-6 Հց հաճախականությամբ, համաչափ բոլոր արտածումներում։ Երրորդի ժամանակ կարելի է տեսնել 3-6 Հց հաճախականությամբ համալիրներ, մեկ ընդ մեջ պիկեր ու սրածայր ալիքներ առավելապես ծոծրակային արտածումներում, որոնք կապված են աչքերը փակելու հետ։ Ծիծաղի պարոքսիզմները չեն ուղեկցվում ԷԷԳ փոփոխություններով։

ԷԷԳ փոփոխությունները կարող են օգտագործվել որպես Անջելմանի համախտանիշի ծանրության և պրոգրեսիվման քանակական գնահատման կենսամարկերներ։

Հայտնաբերված է, որ Անջելմանի համախտանիշի դեպքում նեյրոնները նորմալ են ձևավորված, բայց խանգարված է գործառույթը։

Ախտորոշում
Անջելմանի համախտանիշի ախտորոշման չափանիշներն են՝

Շարժական ֆունկցիաների, խոսքի ձևավորման ուշացում և ընդհանուր զարգացման հապաղում, 
Անսովոր շարժումներ, օրինակ՝ դող, արմունկների թափահարող, ձեռքերի ծափահարող շարժումներ և լայն շարժումներով, չծալվող ծնկներով քայլվածք
Բնութագրական դեմքի արտահայտություն
Անամնեզում նշում է էպիլեպսիա և աբնորմալ ԷԷԳ
Մշտական ուրախ տրամադրություն հաճախակի ծիծաղի նոպաներով
15-րդ քրոմոսոմի հաստատված դելեցիա կամ ինակտիվացիա

Ախտորոշման չափորոշիչները ընդունվել են 1995թվականին ԱՄՆ-ի Անջելմանի համախտանիշի ֆոնդի հետ միասին և վերանայվել են 2005թվականին։

Ցնցումային նոպաները, ինչպես և ծիծաղը հիվանդության ախտաբանական փոփոխությունների հետևանքներ են և կիրառվում են վաղ ախտորոշման համար։

Բուժում

Ներկայումս չկա որևէ ապացուցված բուժման միջոց։ Էպիլեպտիկ նոպաները կարելի է հսկել հակացնցումային դեղորայքով։ Բայց դեղորայքի ընտրությունը Անջելմանի համախտանիշի ժամանակ՝ ի տարբերություն էպիլսիայիավելի ավելի դժվար է, քանզի ցնցումները մի տեսակի չեն։ Շատ ընտանիքներ օգտագործում են մելատոնին քունը կարգավորելու համար եթե քնի խանգարումները շատ արտահայտված են։ Անջելմանի համախտանիշով տառապողների մեծ մասը միանվագ 5 ժամից ավել չի կարող քնել։ Շարժական խնդիրները հնարավորինս նվազեցնելու նպատակով խորհուրդ է տրվում վաղ սկսել ֆիզիոթերապիան։ Խոսքի և լեզվի թերապիան շատ կարևոր է Անջելմանի համախտանիշով տառապող անձանց կյանքի որակը լավացնելու և սոցիալական ադապտացիան ապահովելու համար։

Համախտանիշ ունեցողները հիմնականում ուրախ և հավասարակշռված անձինք են ովքեր սիրում են շփվել, ավելին, մեծ հակում ունեն այլ մարդկանց հետ հաղորդակցվելու և շփվելու։ Սկզբում հաղորդակցումը շատ դժվար է, բայց երեխան իր զարգացմանը զուգընթաց մշակում է մոտեցումներ իրենց ուզածը մյուսներին հասկացնելու համար։ Այս անձինք իրենց վերբալ հաղորդակցման սահմանափակումները կոմպենսացնելու համար ձևավորում են բավական հզոր ոչ վերբալ հաղորդակցման մեթոդներ։ Ընդունված է համարել, որ նրանք ավելի շատ բան են կարողանում հասկանալ, քան ունակ են արտահայտելու։ Ծանր դեպքերում Անջելմանի համախտանիշով տառապողները 5-10 բառից ավել չեն կարողանում արտաբերել։

Կանխատեսում
Ախտանիշների ծանրության աստիճանը կարող է տարբեր լինել։ Ամենաթեթև ձևերի դեպքում հնարավոր է միայն խոսքի խանգարումներ։ Վաղ և շարունակական հաճախումը ֆիզիկական, շարժական և հաղորդակցական հմտություններ ձևավորելու բուժական կուրսերին գտնում են, որ զգալիորեն լավացնում է կանխատեսումը։ Սպեցիֆիկ գենետիկական մեխանիզմները, որոնք հանգեցրել էին հիվանդությանը, կորելացվում են ախտահարված անհատի հետագա կանխատեսման հետ։ Եվ նշենք, որ առանձին UBE3A գենի մուտացիան ընթանում է թեթև, իսկ եթե 15-րդ քրոմոսոմի ավելի մեծ դելեցիայի արդյունք է, կանխատեսումը ավելի վատն է։

Անջելմանի համախտանիշի կլինիկական առանձնահատկությունները փոխվում են տարիքի հետ։ Մեծահասակների մոտ բարելավվում են գերակտիվությունը և քնի խանգարումները։ Նոպաների հաճախականությունը նվազում է և ԷԷԳ փոփոխությունները դառնում են ավելի քիչ տեսանելի։ Դեղորայքը խորհուրդ է տրվում, եթե կան ցնցումային նոպաներ։ Դեղորայք նշանակում են քնի արտահայտված խանգարումների դեպքում, եթե դա զգալիորեն ազդում է կյանքի որակի վրա։ Դեմքի յուրահատուկ արտահայոըւթյունը պահպանվում է տարիների ընթացքում, բայց մեծ հասակում Անջելմանի համախտանիշ ունեցողները ավելի երիտասարդ են երևում։

Սեռական հասունացումը և դաշտանային ցիկլը չեն ուշանում։ Սեռական հասունացումը ևս խանգարված չէ.։

Անջելմանի համախտանիշը դեգեներատիվ համախտանիշ չէ և դրա համար էլ եթե հիվանդները զբաղվում են, կարող են զարգացնել իրենց հմտությունները։

Հագուստի ընտրությունը տարբեր է, բայց հաճախ գերադասում են առանց կոճակների շորեր։ Մեծահասակների մեծ մասը կարող են օգտվել դանակից, գդալից և պատառաքաղից։ Ընդհանուր առմամբ այս անձինք առողջ են, չհաշված հիմնական հիվանդությունը, և կյանքի միջին տևեղությունը մոտ է պապուլյացիայի միջին ցուցանիշին։ Ծերունական հասակում դիտվող ավելի հաճախ խնդիրներից են ճարպակալումը, սկոլիոզի խորացումը, եթե առկա էր։

Համաճարակաբանություն
Չնայած Անջելմանի համախտանիշի տարածվածության հստակ ցուցանիշներ չկան, որոշ մոտավոտ տվյալներ հասանելի են։ Լավագույն հետազոտությունները Շվեդիայում և Դանիայում 6-13 տարեկան դպրոցահասակների շրջանում կատարված հետազոտություններն են, որտեղ Անջելմանի համախտանիշի գրանցված դեպքերը հաշվարկվել են վերջին 8 տարում 45000 ծնվածների հաշվով։ Շվեդական հետազոտությունները հայտնաբերել են 1/20000, իսկ Դանիայի հետազոտությունները 1/10000 տարածվածություն։

Պատմություն

Անգլիայի Վարինգտոն քաղաքում ապրող մանկաբույժ Հարի Անջելմանը առաջինն էր, ով նկարագրեց այս խանգարում ունեցող երեք երեխաներին 1965 թվականին։ Անջելմանը ավելի ուշ այս խանգարման համար ընտրեց «երեխա-խամաճիկ» անվանումը, որովհետև Իտալիայում հանգստանալիս թանգարանում տեսավ Ջիովաննի Կարոտտոյի «Տղան և խամաճիկի նկարը» կտավը։

ԱՄՆ-ում մի քանի դեպք-նկարագիրներ հայտնվեցին միայն վաղ 80ականներին։ 1987 թվականին առաջին անգամ նկարագրվեց Անջելմանի համախտանիշով տառապող երեխաների մոտ 15-րդ քրոմոսոմը որոշ հատվածների բացակայությունը։

Հասարակություն և մշակույթ
Ռիչարդ Փրայսի շատ բանաստեղծություններում արտացոլվում են Անջելմանի համախտանիշ ունեցող երեխաների անկարողությունները, որովհետև նրա աղջիկը տառապել է այդ հիվանդությամբ։ 2011 թվականին Ֆիլիպիններում ցուցադրվող «Բուդոյ» հեռուստասերիալի գլխավոր կերպարը ևս ուներ Անջելմանի համախտանիշ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ

 Angelman Syndrome Foundation US
 Angelman Syndrome Association AUS
 Angelman Syndrome Support Education & Research Trust – UK
Foundation for Angelman Syndrome Therapeutics
 
  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Angelman syndrome

Նյարդաբանական խանգարումներ
Նյարդաբանական համախտանիշներ
Գենետիկա
Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Զարգացման արատներ
Հոգեբուժական ախտորոշում
Ժառանգական հիվանդություններ
Գենոդերմատոզներ