Հոլոքոստի ժխտման քրեական հետապնդում

Հոլոքոստի ժխտման քրեական հետապնդում, Հոլոքոստի ժխտումը քրեականացնող համակարգ՝ նացիոնալ-սոցիալիզմը և նեոնացիզմը արգելող առավել ընդհանրական օրենքների շրջանակներում, որոնք գոյություն ունեն աշխարհի ու հատկապես Եվրոպայի մի շարք երկրներում։ Վերջիններս երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մեծապես տուժել են նացիոնալ-սոցիալիստական գաղափարախոսությունից։

Հոլոքոստի հանրային ժխտումը, նացիստների կատարած հանցագործություններին հավանություն տալը կամ դրանք արդարացնելն ուղղակիորեն արգելող օրենքներ ընդունված են Ավստրիայում, Բելգիայում, Գերմանիայում, Լիտվայում, Լյուքսեմբուրգում, Լեհաստանում, Ռուսաստանում, Սլովենիայում, Ֆրանսիայում, Շվեյցարիայում, ինչպես նաև Կանադայում և Իսրայելում։ Համանման օրենքներ գործում են նաև Լիխտենշտայնում, Պորտուգալիայում, Չեխիայում և Սլովակիայում։ 2010 թվականին օրենքը, որը պատիժ է սահմանում տոտալիտար քաղաքական ռեժիմի կողմից իրականացրած հանցագործությունների ժխտման համար, ընդունվել է Հունգարիայում։

ԱՄՆ-ում հոլոքոստի ժխտումը քրեորեն պատժելի չէ, քանի որ սեփական հայացքների ազատ արտահայտումը պաշտպանված է ԱՄՆ Սահմանադրության առաջին փոփոխմամբ։ 2011 թվականին համանման որոշում է կայացրել նաև Իսպանիայի բարձրագույն դատարանը։ Դանիայում և Նորվեգիայում ժխտումը նույնպես օրենքով արգելված չէ։

Առանձնահատկություններ 
Բազմաթիվ երկրներում Հոլոքոստի ժխտումը հետապնդվում է գործող քրեական օրենսգրքի շրջանակներում, սակայն որոշ երկրներ ընդունել են առանձին օրենքներ, որոնք արգելում են նացիստների իրականացրած հոլոքոստի ժխտումը։ Պատիժը սովորաբար ներառում է խոշոր չափերի տուգանք և բանտարկություն։ Որոշ երկրներում (Ավստրիա, Ռումինիա և Չեխիա) ազատազրկման առավելագույն ժամկետը կազմում է 10 տարի։

Հոլոքոստի ժխտման արգելքը կիրառելի է ռոմանագերմանական իրավական համակարգում, որտեղ, ի տարբերություն անգլոսաքսոնական իրավական համակարգի, ավելի խստորեն է սահմանափակվում խոսքի ազատությունը, օրինակ՝ որոշակի խմբերի նկատմամբ ատելության սերմանումը և տածումը։

Արևելյան Եվրոպայի որոշ երկրների օրենքներ, որոնք արգելում են հոլոքոստի ժխտումը, արգելում են նաև տոտալիտար, հատկապես կոմունիստական վարչակարգի կողմից կատարված հանցագործությունների ժխտումը։

Բացի քրեական հետապնդումից, ժխտողները հաճախ բախվում են սոցիալական ընդդիմագործությանը։ Նրանց հեռացնում են գիտական և կրթական հաստատություններից, զրկում են գիտական կոչումներից և այլն։ Հայտնի են հոլոքոստը ժխտողի նկատմամբ ֆիզիկական բռնության կիրառման և նրա սեփականության ոչնչացման դեպքեր։

Պատմություն 
Գերմանիայում հոլոքոստի ժխտման խնդիրը իրավական դաշտում սկսեց քննարկվել դեռևս 1980-ական թվականների սկզբին։ Նեոնացիստների ակտիվության պատասխանը դարձավ 1982 թվականի սեպտեմբերին Քրեական օրենսգրքի 140 հոդվածի 2-րդ մասի քննարկումը, որը նախատեսում էր մինչև 3 տարի ազատազրկում կամ նացիոնալ-սոցիալիստական գաղափարախոսության պաշտպանության, արդարացման կամ հոլոքոստի ժխտման համար նախատեսված տուգանք։ Սակայն, իրական փոփոխություններ տեղի ունեցան միայն 1990-ական թվականների սկզբին՝ «Գյունտեր Դեկերտի գործից հետո»։ Մանհայմի դաշնային դատարանը 1992 թվականի նոյեմբերի 11-ին դատապարտեց նրան մեկ տարվա ազատազրկման և 100 000 գերմանական մարկ տուգանք՝ ազգային անջատողականության խթանման, զրպարտության, ռասայական ատելության հոդվածով։ Հաշվի առնելով, որ նրա ելույթը պարունակում էր սադրիչ և հակասեմական բնույթ, այս գործը առաջացրեց մեծ ռեզոնանս։ Արդյունքում, 1994 թվականի հոկտեմբերին ընդունվեց «Հանցագործությունների հետևանքների վերացման մասին» օրենքը, որը ուժի մեջ մտավ 1994 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։ Օրենքով սահմանվեց պատժի առավելագույն չափ՝ ազատազրկում 5 տարի ժամկետով։

Իսրայելում «Հոլոքոստի ժխտման պատասխանատվության մասին» օրենքը ընդունվել է 1986 թվականին։ «Այն մարդկանց պատժաչափը, ովքեր հրապարակայնորեն կամ բանավոր փաստարկներով ժխտում են կամ նվազեցնում են հանցագործության մասշտաբները, որոնք կատարվել են հրեա ժողովրդի և ողջ մարդկության դեմ՝ նացիստական վարչակարգի կողմից՝ պաշտպանելու նրանց, ովքեր կատարել են այդ հանցագործությունները, կամ էլ հայտնում են համերաշխություն կամ համակրանք այդ գաղափարախոսությանը, դատապարտվում են 5 տարի ազատազրկման»։ Այս օրենքում առանձնացվեցին երեք կարևոր իրավաչափ սահմանափակումներ։
 Ինքնաբերաբար պատմական կասկածը կամ անաչառ գիտական հետազոտությունը, որը դարձել է իրադարձությունների պարզաբանման օբյեկտ, թեկուզ հակասում է հանրության կողմից ընդունված կարծիքին, չի համարվում հանցագործություն, եթե բացակայում են տարրեր, որոնք արդարացնում կամ պաշտպանում են նացիստ հանցագործներին։
 Սույն օրենքի համաձայն, ԶԼՄ ներկայացուցիչները, ովքեր իրենց հոդվածներում հանգում են տեսակետների, որոնք տարբերվում են հանրային մոտեցումներից, չեն կարող դատապարտվել, եթե բացակայում են տարրեր, որոնք արդարացնում կամ պաշտպանում են նացիստական հանցագործներին։
 Սույն հոդվածով մեղադրական հայց դատարան կարող է ներկայացնել միայն Իսրայելի գլխավոր դատախազը։

1990 թվականի հուլիսի 13-ին Ֆրանսիայի խորհրդարանն ընդունեց, այսպես կոչված, «Գեյսոյի օրենքը», որն արգելում է ռասիստական, հակասեմական և քսենոֆոբիական հրապարակային հայտարարությունները, ինչպես նաև էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական  խտրականությունը։ Օրենքը նաև արգելում է ժխտել Հոլոքոստը և Նյուրնբերգյան դատավարության որոշումները, ինչպես նաև կասկած հայտնել համակենտրոնացման ճամբարների և գազախցիկների գոյության վերաբերյալ, որտեղ նացիստները իրականացրել են մասսայական սպանություններ։ Գեյսոյի օրենքի հիման վրա կայացվել են մի շարք մեղադրական դատավճիռներ։ Մեծ աղմուկ են հանել, հատկապես, Ռոբեր Ֆորիսսոնի և Ռոժե Գարոդիի դատավճիռները։ Պատճառը կայանում էր նրանում, որ վերջիններս վիճարկել էին ֆրանսիական դատարանի կայացրած դատավճիռը։

1996 թվականին ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքերի հանձնաժողովը «Ֆորրիսոնը ընդդեմ Ֆրանսիայի» գործի վերանայման ժամանակ ընդունեց նախադեպային որոշում, համաձայն որի Գեյսոյի օրենքը չի հակասում Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային պայմանագրի 19-րդ հոդվածի 3-րդ կետին։

1998 թվականին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը «Լեիդյոն և Իզորնին ընդդեմ Ֆրանսիայի» գործի քննության ժամանակ ճանաչեց Հոլոքոստի ժխտումը քրեականացնող օրենքների իրավաչափությունը։ Իսկ «Գարոդին ընդդեմ Ֆրանսիայի» գործի քննության ժամանակ՝ 2003 թվականին դատարանը նշեց, որ ժխտելով Հոլոքոստը, Ռոժե Գարոդին ունեցել է նպատակներ՝ ուղղված մարդու իրավունքների և ազատությունների սահմանափակմանը, որոնք երաշխավորված են եղել Մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայի կողմից։ Այդ իսկ պատճառով Գարոդիի հայցը՝ Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի վերաբերյալ, որը երաշխավորում է խոսքի ազատությունը, չի բավարարվել։ Այդպիսի եզրակացությունների համար հիմք է հանդիսացավ Կոնվենցիայի 17-րդ հոդվածը, որը նախատեսված է՝ «խանգարելու ամբողջատիրական խմբերին իրենց շահի օգտին կիրառելու Կոնվենցիայի դրույթները»։

2006 թվականի մարտի 20-ին այն հարցը, թե Հոլոքոստի ժխտումը կարելի է համարել որպես քրեական հանցանք կամ խոսքի ազատության չարաշահում, քննարկվել է Եվրադատարանում։

2007 թվականի հունվարին Գերմանիայի արդարադատության նախկին նախարար Բրիգիտա Ցիպրիսը առաջարկեց ԵՄ անդամ բոլոր երկրներին ճանաչել Հոլոքոստի ժխտումը որպես հանցագործություն և արգելել նացիստական խորհրդանիշների հրապարակային ցուցադրությունը։ Մի շարք լրագրողներ և քաղաքական գործիչներ քննադատեցին այս առաջարկը։ Հիմնական պատճառը այն էր, որ արգելքը միտված չէր նեոնացիզմի հեղինակության նվազեցմանը և հակասում էր խոսքի և գործողությունների ազատության իրավունքներին։ Արդյունքում 2007 թվականի ապրիլին ընդունված օրենքը ճանաչեց  ազգային և ռասայական անջատողականության հիմնախնդիրը ԵՄ անդամ բոլոր 27 երկրներում, սակայն այն իր մեջ չներառեց Հոլոքոստի ժխտումը։

2007 թվականի նոյեմբերին Իսպանիայի Սահմանադրական դատարանը ընդունեց որոշում՝ չեղարկելու «Հոլոքոստի ժխտման քրեական պատասխանատվության մասին» որոշումը։ Համաձայն այդ որոշման ազատազրկման դատապարտված անձանց խափանման միջոցը փոխարինվեց պայմանական ազատազրկմամբ։ Որոշումը չէր տարածվում այն անձանց վրա, ովքեր արդարացնում էին հրեաների դեմ նացիստական իշխանության իրականացրած հանցագործությունները։ 2011 թվականին Իսպանիայի Սահմանադրական դատարանը ընդունեց որոշում, համաձայն որի չեղարկվում էր հետապնդումը բոլոր անձանց նկատմամբ, ովքեր, թեկուզ, բացահայտ պաշտպանում էին Երրորդ Ռայխի գործողությունները։ Դատական եզրակացության մեջ նշված էր՝ «Գերմանացիները ունեցել են բոլոր հիմքերը՝ այրելու հրեաներին», «Գերմանացիները երբեք չեն այրել հրեաներին»։ Քրեկան հետապնդումը պահպանվեց միայն բռնության կոչերի համար։

2007 թվականի մայիսին բոսնիացի պատգամավոր Եքրեմ Այանովիչը առաջարկեց «Հոլոքոստի, ցեղասպանությունների և մարդկության դեմ կատարված  հանցագործությունների ժխտումը քրեականացնող բանաձև»։ Բոսնիացի պատգամավորները դեմ քվեարկեցին այս օրինագծին՝ բացատրելով որոշումը նրանով, որ այս ոլորտի հարցերը կարգավորվում են Բոսնիա և Հերցեգովինայի քրեական օրենսդրությամբ։ Արդյունքում, 2009 թվականի մայիսի 6-ին բոսնիացի երեք պատգամավորներ Ադեմ Հուսքիքը, Եքրեմ Այանովիչը և Ռեմզիյա Քադրիքը առաջարկեցին բոսնիական խորհրդարանին փոփոխություններ իրականացնել Բոսնիա և Հերցեգովինայի քրեական օրենսգրքում, այն մասին, որ Հոլոքոստի, այլ ցեղասպանությունների և մարդկության դեմ կատարված հանցագործությունների ժխտումը քրեորեն պատժվի։ Սակայն բոսնիացի պատգամավորները դեմ արտահայտվեցին նախագծին, նշելով, որ օրենքը «առաջ կքաշի տարաձայնություններ և նույնիսկ թշնամանք»։ Օրինագծի դեմ հիմնականում հանդես է եկել SNSD-ի առաջնորդ Լազարիա Պրոդանովիկան։

2010 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Եվրոպական հանձնաժողովը չեղարկեց «Երկակի ցեղասպանությունների մասին» օրինագիծը, որը ենթադրում էր պատիժ կոմունիստական վարչակարգերի կողմից իրականացված ոճրագործությունների և Հոլոքոստի ժխտման համար։ Օրինագիծը նախաձեռնել էին Լիտվան, Լատվիան, Բուլղարիան, Հունգարիան, Ռումինիան և Չեխիան։ Եվրոպական հանձնաժողովի եզրակացության մեջ նշված էր, որ ԵՄ-ն չի կարծում, որ կոմունիստական և նացիստական վարչակարգերի կողմից կատարված ոճրագործությունները համատեղելի են։

2014 թվականի սեպտեմբերի 10-ից Հունաստանում «Հոլոքոստի, հայերի և հույների ցեղասպանությունների ժխտումը քրեականացնող բանաձև» է ընդունվել։ 2015 թվականի հոկտեմբերին Հոլոքոստի ժխտումը քրեականացնող օրենք է ընդունվել է նաև Իտալիայում։ Օրենքով նախատեսված է 5 տարի ազատազրկում։

Առանձին երկրների օրենքներ, որոնք արգելում են հոլոքոստի ժխտումը

ԵՄ անդամ երկրներում քրեական գործերի ժամանակագրություն 
Միայն 2007-2008 թվականներին Հոլոքոստի ժխտման համար ԵՄ անդամ երկրներում դատապարտվել են ոչ պակաս, քան 10 մարդ. Ստորև ներկայացված են մի քանի օրինակներ.

Մոտիվացիա և հետապնդման քննադատություն 

Լիբերալ որոշ քաղաքական գործիչներ և հասարակական գործիչներ, այդ թվում նաև Հոլոքոստի ժխտման ընդդիմադիրներ քննադատում են ժխտողների քրեական հետապնդումը՝ համարելով, որ այն հակասում է մարդու իրավունքներին, հատկապես՝ խոսքի ազատությանը։ Բրիտանացի պատմաբան Թիմոթի Գարտոն Էշը նշել է. «Հոլոքոստի ժխտման դեմ պետք է պայքարել մեր դպրոցներում, համալսարաններում և ԶԼՄ-ներում, այլ ոչ թե ոստիկանական բաժանմունքներում և դատարաններում»։ Պավել Պոլյանը կարծում է, որ խոսքի ազատության և ատելության քարոզի կոնֆլիկտի կարևոր նշանակետ է Իսպանիայի սահմանադրական դատարանի 2007 թվականին ընդունված որոշումը, որի համաձայն ահաբեկչության արդարացումը արդեն քրեորեն պատժելի է։ Քեննեթ Շտերնը կարծում է, որ միայն օրենսդրական և դատական գործընթացներով արդյունավետ չէ պայքարել Հոլոքոստի ժխտման դեմ, քանի որ խնդիրը իրավունքի ոլորտի չէ, այլ մշակույթի, քաղաքականության և պատմության։

Հրապարակախոս Լեոնիդ Ռադձիխովսկու կարծիքով, Հոլոքոստի ժխտումն արգելող օրենքները, առաջին հերթին, կապված են այն բանի հետ, որ նացիստների հանցագործությունները և հրեշությունը դարձել է հիմք, որի վրա հիմնվում են ռեվանշիզմը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքների վերանայումը։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ
 Հակասեմականության և Հոլոքոստի ժխտումն արգելող օրենսդրություն 
 
 ԳՖՀ քրեական օրենսգիրք, հոդված 130 
 
 
 Ռասսել Լ. Վեյվեր Ազատ խոսք և հոլոքոստի ժխտում

Հոլոքոստ
Հանցագործություններ
Քրեական իրավունք