Գայոս Կալպուրնիոս Պիզոն

Գայոս Կալպուրինիոս Պիզոն (, ), հին հռոմեական քաղաքական գործիչ պլեբեյական Կալպուրնիոսների տոհմից, մ․թ․ա․ 67 թվականի կոնսուլ։ Կոնսուլության ընթացքում գլխավորել է պայքարն ընդդեմ Գաբինիոսների օրենքի, որի նպատակն էր Գնեոս Պոմպեոս Մեծին օժտել արտակարգ լիազորություններով ծովահենների դեմ պայքարելու համար։ Ղեկավարել է Նարբոնական Գալլիան (մ․թ․ա․ 66-65 թվականներ), թշնամական հարաբերություններ է ունեցել Հուլիոս Կեսարի հետ։

Ծագում 
Գայոս Կալպուրնիոսը սերել է Կալպուրնիոսների պլեբեյական տոհմից, որը, համաձայն ուշ ծննդաբանությունների, ծագել է Կալպոսից՝ Հռոմի երկրորդ թագավոր Նումա Պոմպիլիոսի առասպելական որդուց (Նումայի հետ են իրենց ծագումը կապել նաև Պինարիոսները, Պոմպիլիոսները և Էմիլիոսները)։ Պիզոնների ճյուղը եղել է ամենաազդեցիկը. նրա ներկայացուցիչները պարբերաբար զբաղեցրել են բարձրագույն պաշտոններ Հռոմեական հանրապետության գոյության վերջին հարյուրամյակի ընթացքում։

Կենսագրություն 
Գայոս Կալպուրնիոսը ծնվել է մոտավորապես մ․թ․ա․ 110 թվականին։ Պահպանված աղբյուրներում նրա մասին առաջին հիշատակությունը ենթադրաբար վերաբերում է մ․թ․ա․ 76 թվականին. Պիզոնը կարող էր լինել այն դատավորներից մեկը, որոնք որոշում են ընդունել դերասան Քվինտուս Ռոսցիուս Գալլուսի գործով։ Մ․թ․ա․ 69 թվականին պաշտպանել է Սեքստոս Էբուցիոսի շահերը ժառանգության համար պայքարում ընդդեմ Ավլոս Ցեցինայի (վերջինիս շահերը պաշտպանել է Մարկոս Տուլիոս Ցիցերոնը։ Ըստ Ֆրիդրիխ Մյունցերի՝ հենց մ․թ․ա․ 69 թվականին կարող էր Գայոս Կալպուրնիոսը լինել պրետոր, սակայն Ռոբերտ Բրոուտոնը նշում է, որ համաձայն Վիլլայի օրենքի՝ հնարավոր տարեթվերից ամենաուշը կարող է լինել մ․թ․ա․ 70 թվականը։

Մ․թ․ա․ 67 թվականին Գայոս Կալպուրնիոսը դարձել է կոնսուլ ևս մեկ պլեբեյի՝ Մանիոս Ացիլիոս Գլաբրիոնի հետ միասին։ Կոնսուլները միասին կարողացել են ընդունել տալ օրենք ընդդեմ նախընտրական մեքենայությունների (de ambitu). այդ օրենքով դատվածը պետք է վճարեր մեծ տուգանք, հեռացվեր սենատից և հետագա ամբողջ կյանքում զրկվեր պասիվ ընտրական իրավունքից։ Որոշ աղբյուրներ այդ նախաձեռնության հետ կապված հիշատակում են միայն Պիզոնին, և պատմության մեջ այդ օրենքը հիշվում է որպես Lex Calpurnia։

Պիզոնը գլխավորել է օպտիմատներին, որոնք փորձել են ընդդիմանալ Գնեոս Պոմպեոս Մեծի իրավունքների ընդլայնմանը։ Մասնավորապես նա հանդես է եկել ընդդեմ Ավլոս Գաբինիոսի առաջարկի ծովահենների դեն պայքարում Պոմպեոսին արտակարգ լիազորություններ շնորհելու վերաբերյալ։ Վեճի ընթացքում Գայոս Կալպուրնիոսը հայտարարել է, որ «եթե Պամպեոսը ցանկանում է նմանվել Հռոմուլոսին, ապա չի խուսափի նրա ճակատագրից» (նկատի է ունեցել այն վարկածը, թե Հռոմուլոսն սպանվել է սենատորների կողմից)։ Այդ խոսքերից հետո քիչ է մնացել, որ ամբոխը բզկտի կոնսուլին։ Երբ Գաբինիոսի նախաձեռնությունը վերածվել է օրենքի, Պիզոնը, ըստ Պլուտարքոսի, առաջնորդվելով նախանձով և ատելությամբ, հրամայել է ցրել արդեն հավաքված նավատորմի անձնակազմը։ Սակայն մինչ այդ նավերն արդեն դուրս էին եկել Բրունդիզիից։ Գաբոնիոսը նախապատրաստել է օրինագիծ Գայոս Կալպուրնիոսին պաշտոնից հեռացնելու վերաբերյալ, սակայն Պոմպեոսն արգելել է այն ներկայացնել ժողովրդական ժողովում։

Պիզոնը խանգարել է պոպուլյար  Մարկոս Լոլիոս Պալիկանոսին՝ դառնալու հաջորդ տարվա կոնսուլներից մեկը և միաժամանակ ցուցադրել է, ըստ Վալերի Մաքսիմի, «հիանալի հոգևոր տոկունություն»։ Լիազորությունների ժամկետի ավարտից հետո նա դարձել է Նարբոնական Գալլիայի պրոկոնսուլ երկու տարով (մ․թ․ա․ 66-65 թվականներ)։ Կուսակալության տարիներին Գայոս Կալպուրնիոսը ճնշել է խռովությունները ալոբրոգների հողերում։ Հռոմ վերադառնալուց հետո Գայոս Հուլիոս Կեսարի կողմից մեղադրվել է շորթման և առանց դատի Տրանսպադանյան Գալլիայի բնակչի մահապատժի ենթարկելու մեջ, սակայն Ցիցերոնը, որը դատավարությանը մասնակցել է որպես պաշտպան, կարողացել է հասնել արդարացնող դատավճռի։

Մ․թ․ա․ 63 թվականի վերջին, երբ բացահայտվել է Կատիլինայի դավադրությունը, Պիզոնը լուրջ ջանքեր է գործադրել, որ դավադրության մասնակից համարվի նաև Կեսարը։ Քվինտոս Լուտատիոս Կատուլոս Կապիտոլինոսի հետ միասին նա փորձել է համոզել Ցիցերոնին՝ Կատիլինայի դեմ պայքարը գլխավորող կոնսուլին, որ նա Կեսարի դեմ ներկայացնի կեղծ մեղադրանք։ Չհասնելով իր նպատակին՝ Պիզոնը, ըստ Սալյուստիուսի, սկսել է տարածել բամբասանքներ Կեսարի՝ Կատիլինայի ծրագրերին մասնակցելու վերաբերյալ. հավատալով Պիզոնին՝ որոշ հեծյալներ նույնիսկ սպառնացել են սպանել Կեսարին։ Պիզոնը սենատորների առաջ վկայություն է տվել ընդդեմ Գայոս Կոռնելիոս Ցետեգոսի ր մասնակցել մ․թ․ա․ 63 թվականի դեկտեմբերի 5-ի քննարկումներին, որոնց ընթացքում որոշվել է դավադիրներին մահապատժի ենթարկել առանց դատի։ Ավելի ուշ Ցիցերոնը նրան հիշատակել է այն նոբիլների թվում, որոնց հավանության են երժանացրել իր կոնսուլության արդյունքները։

Գայոս Կալպուրնիոսի մասին վերջին հիշատակումները վերաբերում են մ․թ․ա․ 31 թվականի դեկտեմբերին։ Ցիցերոնը դժգոհությամբ գրում է Պիպոս Պոմպոնիոս Ատտիկուսին, որ մի հարցի քննարկման ժամանակ սենատում առաջինը խոսքը տվել են Պիզոնին և ոչ թե իրեն, իսկ մ․թ․ա․ 59 թվականի կոնսուլի պաշտոնի հավակնորդ Մարկոս Կալպուրնիոս Բիբուլոսը հույս է ունեցել Պիզոնի միջոցով համաձայնության գալ ևս մեկ թեկնածուի՝ Լուցիոս Լուկցեոսի հետ։ Քանի որ ավելի ուշ շրջանի հիշատակումներ չկան, պատմաբանները ենթադրում են, որ նա մահացել է դրանից կարճ ժամանակ հետո։

Ցիցերոնն իր «Բրուտոս» տրակտատում, թվարկելով Քվինտոս Հորտենսիոս Հորտալոսի ժամանակակից հռետորներին, նշում է նաև Պիզոնին։ Նրա խոսքերով՝ Հայոս Կալխուրնիոսը եղել է «հանգիստ, շատախոս, խելամիտ հռետոր, սակայն դեմքին սովորաբար տվել է այնպիսի արտահայտություն, որ թվացել է ավելի խելացի, քան իրականում էր»։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Հռոմեական հանրապետության կոնսուլներ