Սենոտ

Սենոտ (իսպ. cenote, «սենոտե») բնական հոր, փոս, որն առաջանում է կրաքարե հիմնաժայռի փլուզումից, որի տակ կուտակված են ստորգետնյա ջրեր։ Սենոտներ հատկապես շատ կան Մեքսիկայի Յուկատան թերակղզում։ Դրանք հիմնականում օգտագործվում էին մայաների կողմից զոհաբերական արարողությունների նպատակով։ «Սենոտ» եզրույթը գալիս է Յուկատեկ լեզվի «ts'onot» բառից, որը նշանակում էր ցանկացած վայր, որտեղ առկա են ստորգետնյա ջրեր։ Սենոտները հաճախ հանդիպող երկրաբանական գոյացություններ են ցածր լայնություններում, մասնավորապես կղզիներում, ջրափնյա գծերի մոտ և պլատֆորմներում, որտեղ կան հետպալեոզոյան կրաքարի շերտեր։

Սահմանում և նկարագրություն 

Սենոտները մակերեսայնորեն կապված են ստորգետնյա ջրերի հետ։ Չնայած որ ամենահայտնի սենոտները մեծ ջրափոսեր են՝ տասնյակ մետր շառավղով, ինչպես օրինակ Մեքսիկայի Չիչեն Իցայի սենոտը, դրանց մեծ մասն ավելի փոքր վայրեր են, որոնցում ջուրը դուրս չի եկել մակերես։ Սենոտներում առկա ջուրը շատ մաքուր է, քանի որ այն գալիս է անձրևաջրերից, որոնք, հոսելով ստորգետնյա ուղիներով, ֆիլտրվում են։

Երկրաբանական կառուցվածք 
Երկրաբանական և կլիմայական փոփոխությունների արդյունքում են ձևավորվում այս յուրօրինակ էկոհամակարգերը։ Միլիոնավոր տարիներ առաջ Յուկատան թերակղզին մի մեծ ստորջրյա ժայռ էր։ Սառցե դարաշրջանում օվկիանոսի մակարդակն իջավ՝ վեր հանելով ժայռը ջրի տակից։ Կորալները ոչնչացան և արդյունքում մնաց կրաքարե հաստ շերտը։ Կրաքարի լուծումից առաջացան բազմաթիվ ժայռային համակարգեր։ Ժայռերի ներսում առաջացած բազմաթիվ երկրաբանական գոյացությունները, ինչպիսիք են ստալակտիտները, որոնք կախված են առաստաղից, ստալագմիտները, որոնք, ձգվելով հատակից մինչև առաստաղ, սյուներ են ստեղծում, հրաշալի տեսարաններ են։

Քարայրերից շատերը վերջում փլուզվեցին, մոտ 18000 տարի առաջ ավարտվեց սառցե դարաշրջանը, կլիման տաքացավ, սառցադաշտերը հալվեցին, և քարայրերը լցվեցին ջրով։

Քաղցրահամ և ծովի ջրի սահմանները 
Յուկատան թերակղզում կա հսկայական ափամերձ ջրաբեր համակարգ, որը սովորաբար խիտ շերտատված է։ Ներթափանցող անձրևաջուրը լողում է ավելի մեծ խտություն ունեցող աղի ջրի շերտի վրա, որը ներթափանցում է ծովափից։

Տեսակները 

1936 թվականին ստեղծվեց սենոտների դասակարգման համակարգը, ըստ որի` սենոտները լինում են.
 սենոտ-կանտարո` սափորի կամ հորի տեսք ունեցող սենոտներ, մակերեսի հետ կապն ավելի նեղ է, քան ջրի մակերեսը,
 սենոտ-սիլինդրիկո` գլանաձև սենոտներ, սրանք ուղղահայաց պատեր ունեցող սենոտներ են,
 սենոտ-ագուադա` ծանծաղ ջրով սենոտներ,  
 գրուտա` հորիզոնական մուտք ունեցող քարանձավային սենոտներ։

Հնագիտական պեղումներ 
2001-2002 թվականներին Յուկատան թերակղզում իրականացված պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են մարդկային երեք կմախքներ։ Ռադիոածխածնային վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ դրանցից մեկը՝ Նահարոնի Եվան, 13600 տարեկան է։ 2008 թվականի մարտին Պրոեկտո էսպելեոլոջիկո դե Տուլում և Համաշխարհային ստորջրյա հետազոտողների թիմի 3 անդամ՝ Ալեքս Ալվարեսը, Ֆրանկո Ատոլինին և Ալբերտո Նավան, ուսումնասիրեցին Օյո Նեգրոն և 57 մետր խորության վրա հայտնաբերեցին մաստոդոնտի և մարդկային գանգի մնացորդներ, ինչը հավանաբար այդ տարածքում մարդկանց բնակեցման ամենահին ապացույցն

է։

Յուկատան թերակղզում գրեթե բացակայում են գետերը, և կան միայն մի քանի լճեր, որոնք ճահճացած են։ Լայնորեն տարածված սենոտներն այս տարածքում խմելու ջրի միակ պաշարներն են։ Մայաները ջրի բավական մեծ կարիք ունեին և հետևաբար իրենց քաղաքները, օրինակ` Չիչեն Իցան կառուցել են այս բնական աղբյուրների մոտ։

20-րդ դարի առաջին կեսին սենոտներից շատերում հայտնաբերվել են զոհաբերության արարողության ոսկե արտեֆակտներ։ 1904 թվականին Էդվարդ Հերբերտ Թոմփսոնը, ով գնել էր Չիչեն Իցայի տարածքը, սկսեց հողահան աշխատանքներ կատարել այդ տարածքում։ Նա բացահայտեց մարդկային կմախքներ և զոհաբերության արարողության իրեր, որոնք հաստատում են տեղական լեգենդը՝ Սենոտի պաշտամունքը, որի ընթացքում մարդկանց զոհաբերում էին անձրևի աստծուն՝ Չահկին։ Մշակութային այս ժառանգության մնացորդները պահպանվում են Յունեսկոյի կողմից։

Հայտնի սենոտներ 

Ավստրալիա
 Յուենզ Փոնդս
 Փոքր կապույտ լիճ

Բելիզ
 Մեծ կապույտ քարանձավ

Կանադա
 Սատանայի լոգարան

Դոմինիկյան Հանրապետություն
 Օյո Ասուլ
 Լոս Տրես Օխոս
 Օխոս Ինդիխենաս
Մեքսիկա
 Սակատոն
Յուկատան թերակղզիվ
 Դոս Օխոս
 Դզիբիլչալտուն
 Իկ Կիլ
 Գրան սենոտե
 Ուբիկու
 Սուրբ սենոտ
 Սենոտ Անխելիտա
ԱՄՆ
 Անհատակ լճեր
 Մոնթեսումա ջրհոր
Զիմբաբվե
 Չինհոյի քարանձավներ

Տես նաև 
 Ծիծեռնակների քարանձավ

Ծանոթագրություններ 

Մեքսիկայի քարանձավներ