Լճաշեն-մեծամորյան մշակույթ

Լճաշեն-Մեծամորյան(անգ․ Lchashen-Metsamor) մշակույթը ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարի (1500 - 700 մ․թ․ա․) հնագիտական մշակույթ է Հարավային Կովկասում, որը հիմնականում տարածված է եղել ներկայիս Հայաստանի և նրան հարակից տարածքներում։ Լճաշենյան խեցեղեն հայտնաբերվել է նաև Թուրքիայի Ագրի շրջանում նաև Վրաստանի հարավում։

Նկարագրություն
Մշակույթի առանձնահատկություններից են ակոսավոր (grooved) խեցեղենի։ Բրոնզե դարի վերջում կիկլոպյան ամրոցների լայն տարածումը։ Տեղի է ունենում բնակչության աճ, ուրբանիզացիա։ Հայաստանի տարածքում հայտնվում են քաղաքներ։ Աճում է բրոնզե իրերի քանակը։ Ինչպիսին օրինակ բրոնզե գոտիները։ Լճաշենում կատարված պեղումների արդյունքում գտնվել է լիովին պահպանված քառանիվ կառք։

Դասակարգում 
Հնագետները բաժանել են Լճաշեն-մեծամորյան մշակույթը հինգ հիմնական փուլերի։

Ուշ բրոնզե դար - ԼՄ 1,2,3

Վաղ երկաթե դար - ԼՄ 4,5

Նաև առանձնացվել է վեցերորդ փուլը որը առաջանում է ուրարտական մշակույթի և տեղականի սինթեզի։

Ինքնությունը

Լճաշեն մեծամորյան մշակույթը հնագետները  կապում են ուրարտական սեպագրերում վկայված Էթիունի ցեղային միության հետ։

Ավարտը

Մշակույթի ավարտը սկսվում է մ․թ․ա 8-րդ դարից երբ Արգիշտին իր բանակով անցնում է Արաքս գետը։ Ուրարտական մշակույթի հայտնվելով առաջանում է սինկրետիկ Լճաշեն-Մեծամոր VI շերտը։

Պալեոգենետիկա
Դամգաարդի (2018) հոդվածում, որը նվիրված էր Եվրասիայի տափաստանների հին բնակիչների գենետիկ ուսումնասիրությանը տպագրվել է Լճաշենի թաղումներից երկու անձնավորության հին ԴՆԹ-ն։ Տվյալները այսպիսին են։

Ծանոթագրություններ

Հնագիտական մշակույթներ
Բրոնզի դարի Եվրոպա
Նախնադարյան Հայաստան
Բրոնզի դարի Ասիա