Նազըմ Բեյ

Նազըմ Բեյ (դոկտոր Նազըմ Բեյ Սելանիքլի,  կամ Selanikli Nâzım, ), թուրք քաղաքական գործիչ, բժիշկ, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության գլխավոր քարտուղարն ու գաղափարախոսն էր։ Մեծ դերակատարություն է ունեցել հայերի ցեղասպանության և արևմտյան Անատոլիայից հույների տեղահանման գործում։

Կենսագրություն և գործունեություն 
Նազըմ Բեյը ծնվել է Սալոնիկում՝ կաբալիստական դյոնմեհ աղանդավորական ընտանիքում։ Ավարտել է ռազմա-բժշկական ակադեմիան, իսկ հետագայում դարձել է հիվանդանոցի տնօրեն։ Այնուհետև միացել է Երիտթուրքերի շարժմանը և երբ 1912 թվականին, Բալկանյան պատերազմի ժամանակ հույները գրավել են Սալոնիկը, Նազըմ Բեյը, որպես թուրք ազգայնամոլ՝ շուրջ 11 ամիս անց է կացրել Աթենքի բանտում։ Բանտից ազատվելուց հետո դարձել է Օսմանյան կայսրությունում ապրող ազգերին՝ բռնի ուժով թյուրքացնելու գաղափարի մոլի կողմնակից։ Ակտիվորեն մասնակցել է պանթյուրքիզմի գաղափարների մշակման գործընթացին, առաջ քաշելով Թուրքիայի ոչ թուրք բնակչությունից ազատվելու «անհրաժեշտության» վերաբերյալ հիմնավորումները։ Նա Հատուկ կազմակերպության անդամ էր։ Այդ կազմակերպության շատ անդամներ մասնակցում էին թուրքական ազգայնական շարժումներին և հատուկ դեր էին խաղում հայերի ցեղասպանության գործում։

Նազըմ Բեյը դարձել էր Իթթիհադի կենտրոնական կոմիտեի ազդեցիկ անդամներից մեկը՝ հայտարարելով, որ իր կրոնը Թուրանն է։ Ելույթներ է ունեցել հայերի ոչնչացման և արևմտյան Անատոլիայից հույների տեղահանման անհրաժեշտության վերաբերյալ։ Եղել է հայերի ցեղասպանության գաղափարախոսներից ու ջատագովներից մեկը։ 1915 թվականի փետրվարին, Երիտթուրքերի կառավարության նիստերից մեկում նա հանդես է եկել հետևյալ հայտարարությամբ.

«Պետք է գործել արագ և վճռականորեն։ Հայերը վտանգավոր են՝ ինչպես թարախակույտը։ Սկզբում այդ թունավոր վերքը կարող է թվալ բուժելի, սակայն եթե հմուտ բժիշկը ժամանակին չմիջամտի, այն կարող է մահվան հասցնել։ Եթե մենք բավարարվենք տեղական ջարդերով, ինչպիսին էին 1909 թվականի Ադանայի ջարդերը, մենք միայն կփչացնենք գործը, քանի որ կասկածներ կհարուցենք նրանց մոտ՝ ում պետք է ոչնչացնենք ավելի ուշ։ Ես ի նկատի ունեմ արաբներին ու քրդերին։ Դուրս է գալիս, որ վտանգը եռապատկվում է, ծրագիրն իրականացնելը բարդանում։ Անհրաժեշտ է ամբողջությամբ կոտորել հայ ազգին, մեր հողի վրա չթողնելով ոչ մի ողջ մնացած հայի։ Նույնիսկ «հայ» բառը պետք է ջնջվի մեր հիշողությունից։ Պատերազմը մեզ հիանալի հնարավորություն է տվել, մենք չպետք է վախենանք մեծ երկրների միջամտությունից և ոչ էլ միջազգային մամուլի բողոքներից։ Նրանք չեն հասցնի տեղից շարժվել, երբ ամեն ինչ կատարված և ավարտված կլինի։ Կոտորածը պետք է կրի համընդհանուր բնույթ և ոչ մի հայ ողջ չի մնալու։»

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո, Նազըմ Բեյը փախել է Գերմանիա։ Ստամբուլի ռազմական դատարանի որոշմամբ, նա հայերի ցեղասպանության մյուս կազմակերպիչների հետ միասին հեռակա կարգով դատապարտվել է մահապատժի։ 1920 թվականին վերադարձել է Թուրքիա, սակայն պատժի չի ենթարկվել և լրացրել է Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ընդդիմախոսների շարքերը։

Աթաթուրքի դեմ մահափորձ կատարելու մեղադրանքով՝ 1926 թվականի օգոստոսի 26-ին ենթարկվել է մահապատժի։

Ծանոթագրություններ 

Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Թուրք պետական գործիչներ
Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Հույների ցեղասպանություն
Օսմանյան կայսրության անձինք
Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Երիտթուրքեր
Օսմանյան կայսրության Հատուկ կազմակերպության անդամներ
Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Մակեդոնացի թուրքեր
Անձինք Սալոնիկից
Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ