Մարտին Ալոնսո Փինսոն

Մարտին Ալոնսո Փինսոն (, ), իսպանացի նավագնաց, նավաշինարար, Փինսոն եղբայրներից ավագը։ 1492 թվականին Նոր աշխարհ կատարած իր առաջին ծովային ուղևորությունը կատարել է Քրիստափոր Կոլումբոսի հետ որպես «Պինտա» նավի նավապետ։ 

Մարտինի կրտսեր եղբայրը` Վիսենտե Յանյես Փինսոնը, եղել է «Նինյա» նավի նավապետը, իսկ միջնեկ եղբայրը` Ֆրանսիսկո Մարտին Փինսոնը, «Պինտա» նավում եղել է նավապետի առաջին օգնականը։

Փինսոնների ընտանիքը Պալոսից 
Փինսոնների ընտանիքը Պալոս դե լա Ֆրոնտերա քաղաքի ամենանշանավոր ընտանիքներից էր 15-րդ դարի վերջում։ Կան հակասական մի քանի վարկածներ ընտանիքի ծագման և անվան մասին։ Նրա պապը եղել է նավաստի, ջրասուզորդ և հայտնի է եղել Մարտին անունով։ Հայտնի չէ` այն անու՞ն է, թե՞ ազգանուն, կամ արդյոք իր սերնդում Փինսոնը եղել է ազգանուն թե մականուն։ Նրա հայրը նույնպես եղել է նավաստի` Մարտին Փինսոն անունով, իսկ մայրը եղել է Մայոր Վիսենտեն։

Կենսագրություն 
Մարտին Ալոնսո Փինսոնը ծնվել է 1441 թվականին Պալոս դե լա Ֆրոնտերա քաղաքում։ Հնարավոր է, որ նա շատ երիտասարդ հասակում ճամփորդության է ուղևորվել կարավելլայով որպես օգնական։ Նրանց տունը գտնվել է արքայական հին ճանապարհի` Լա Ռաբիդա վանքի հատվածում։ Մարտինն ամուսնացել է նույն բնակավայրի բնակիչ Մարիա Ալվարեսի հետ։ Նրանք ունեցել են հինգ երեխա` երկու տղա (Արիաս Պերես և Խուան), որոնք մասնակցել են Ամերիկա մեկնած մի քանի գիտարշավների, և երեք դուստր (Մայոր, Կատալինա և Լեոնոր)։ Լեոնորը, ով ամենափոքրն էր, տառապել է էպիլեպսիայի նոպաներով (այն ժամանակներում այն անվանում էին «gota coral»):

Ֆրանսիական աղբյուրների համաձայն` Ալոնսո Փինսոնը Ժան Կուզենի հետ ուղևորվել է Նոր աշխարհ, և նրանք երկուսով այն բացահայտել են 1488 թվականին, Կոլումբոսից չորս տարի առաջ։ Վերադառնալով ֆրանիսիական Դիեպ բնակավայր` Փինսոնը, վիճաբանելով Կուզենի հետ, վերադառնում է Իսպանիա, որտեղ էլ դառնում է Կոլումբոսի օգնականը նրա արևմտյան ուղևորության ընթացքում։ Հայտնի է, որ Փինսոնը Նոր աշխարհը բացահայտելու հարցում զարմանալի վստահություն է ունեցել Կոլումբոսին առաջնորդելու։ Համենայն դեպս, անվիճելի գրավոր աղբյուրներ կան, որոնք հակված են այն բանին, որ Փինսոնն ավելի վաղ է բացահայտել Նոր աշխարհը։

Նրա ծովային փորձը և ղեկավարման հմտությունները հիմք են դարձել 1508-1536 թվականների Կոլումբոսյան դատավեճերի, որտեղ վկաները մատնանշել են, որ հենց նա է եղել դատավեճի առիթը։ Փինսոնը հայտնի է եղել նաև Կաստիլիայի ժառանգության համար պորտուգալացիների դեմ կռիվներով։ Նույնիսկ հնարավոր է, որ Պորտուգալիայում մինչ Իսպանիա տեղափոխվելը Կոլումբոսը իմացել է Մարտին Ալոնսոյի մասին, քանի որ վերջինս հայտնի եղել պատերազմին իր մասնակցությամբ, ինչպես նաև  պորտուգալացիներից հետո աֆրո-ատլանտյան ջրեր ներխուժումով` ճամփորդելով Կանարյան կղզիներով ու Գվինեայով, որոնք ոսկու, համեմունքների ու ստրուկների վաճառքի հարուստ հնարավորություն էին ընձեռում։

Հայտնագործման ճամփորդության նախապատրաստում 
1492 թվականի մայիսի 23-ին Պալոսի բնակիչների համար կարդում են արքայական հրովարտակը, որով կաթոլիկ միապետներ Իզաբելլան ու Ֆերդինանդը հրամայում էին, որո որոշ բնակիչներ բերեն երկու կարավելլա, հանձնեն Կոլումբոսին և նրա հետ ու միապետների բարձր գերազանցության գլխավորությամբ ("por mandado de Sus Altezas") ուղևորվեն ճամփորդության, իսկ քաղաքը հարգի արքայական որոշումը։ Տեղի բնակիչները չեն հնազանդվում արքայական հրովարտակին։ Պալոսի նավաստիները վստահ չէին Կոլումբոսի նոր արկածախնդրությանը, ով նրանց գրեթե անծանոթ էր։ Անկախ գաղափարների հանդեպ քիչ թե շատ վստահությունից` Պալոսի բնակիչներին դժվար էր աջակցել Ջենովայի նավաստիներին, եթե նրանց չէր ուղեկցում քաղաքում հարգված ու ճանաչված նավաստի։ Անորոշ եկամուտը նրանց համար մեծ գայթակղություն չէր։ Հակառակ տեսակետը կամ Կոլումբոսի նախագծի հանդեպ անտարբերությունը համընդհանուր էր։

]]
Մոտավորապես նույն ժամանակ Փինսոնն առևտրական սովորական ուղևորությունից վերադառնում է Հռոմից։ Լա Ռաբիդա ֆրանցիսկյան միաբանության միջամտությամբ Կոլումբոսը հանդիպում է Փինսոնին։ Փինսոնի ընկեր Պերո Վասկեսը, ով քաղաքում մեծ հարգանք վայելող տարեց նավաստի էր, նույնպես կարևոր ազդեցություն է ունեցել Փինսոնի վրա, ով որոշում է աջակցել ճամփորդությանը ոչ միայն բարոյապես, այլև ֆինանսապես։

Կոլումբոսի ու Փինսոնի միջև կայացած գրավոր որևէ վկայություն չկա, և այդ համաձայնության պայմաններն անծանոթ են պատմությանը։ Սակայն պահպանվել են Ֆրայի` իսպանացի հոգևորական, պատմաբան Բարտոլոմե դե Լաս Կասասին ուղղված որոշ վկայություններ։ Ֆերնանդես Դյուրոյի համաձայն` Կասասն ասում է, որ Կոլումբոսը Փինսոնին խոստացել է կոչումներ ու եկամտի կեսը, իսկ Դիեգո Փինսոն Կոլմեներոն դա մեջբերել է Կոլումբոսյան դատավճիռների ժամանակ. Ֆրանսիսկո Մեդելը վկայում է, որ ինքը լսել է, թե ինչպես է Կոլումբոսը Փինսոնին առաջարկել «ինչ որ նա խնդրել ու ցանկացել է»։

Որպես Կոլումբոսի նախագծի ջատագով` Փինսոնը ներդրել է կես միլիոն («medio cuento»), ինչը անհրաժեշտ գումարի կեսն էր, իսկ մյուս կեսը տրամադրում էր միապետությունը։ Նավատիրոջ իր հեղինակության և Ռիո Տինտո-Օդիելի տարածքում ունեցած փառքի շնորհիվ` նա կարողանում է հավաքել համապատասխան թիմ։ Ստորագրելով համաձայնագիրը` նա հեռացնում է այն նավերը, որոնք Կոլումբոսը առգրավել էր արքայական հրովարտակով, ինչպես նաև հեռացնում է մարդկանց` նավերը համալրելով իր երկու կարավելլաներով` «Պինտա» և «Նինյա», որոնց հարմարավետությունն ու լավ վիճակը գիտեր սեփական փորձով։ Բացի այդ, նա ճամփորդել էր Պալոսով, Մոգերով ու Ուելվայով` իր հարազատներոին ու ընկերներին համոզելով ընդգրկվել խմբում, և դրանով հավաքել էր լավ խումբ : Կոլումբոսյան դատավեճերի ցուցմունքների համաձայն` «Փինսոնն այնպիսի ջանք էր ներդրել մարդկանց համոզելու և խումբ կազմելու գործում, կարծես իր կամ իր սեփական որդիների համար էր մտահոգված»։ Ի թիվս այլոց խմբում ներառում է Պալոսի բնակիչ Կրիստաբալ Կինտերոյին և Նինյո եղբայրներին Մոգուերից։

Այդ ժամանակ Փինսոնն ու Կոլումբոսը մտերմանում են։ Կոլումբոսյան դատավեճերում վկա Ալոնսո Գալիեգոն Ուելվից հիշատակում է, որ Կոլումբոսն ասել է. «Պարոն Մարտին Ալոնսո Փինսոն, մենք մեկնում ենք ճամփորդության, որը եթե բարեհաջող ավարտ ունենա, և աստված բացի նոր հողեր, թագավորական թագով խոստանում եմ Ձեզ վերաբերվել եղբոր պես»։

Ճամփորդություն Կոլումբոսի հետ

Ծովային ճամփորդության սկիզբ 
1492 թվականի օգոստոսի 3-ին «Սանտա Մարիա», «Պինտա» և «Նինյա» նավերն բացահայտման իրենց ճամփորդությունն են սկսում` լքելով Պալոսը։ Կոլումբոսը «Սանտա Մարիա» նավի նավապետն էր, Փինսոնը` «Պինտայի», իսկ նրա միջնեկ եղբայր Ֆրանսիսկոն` օգնականը։ Հենց «Պինտայի» նավաստի Ռոդրիգո դե Տրիանան էր առաջինը, ով տեսավ Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկաների ցամաքը։

Ուղևորության ընթացքում Փինսոնը մի քանի անգամ ցուցադրել է փորձառու նավաստու ու առաջնորդի իր հատկությունները։ Երբ Կանարյան կղզիների ճանապարհին «Պինտայի» ղեկալծակը ջարդվել է, Կոլումբոսը, ով «Սանտա Մարիայով» նույնիսկ չէր կարողանում բավականաչափ մոտենալ, «ավելի քիչ էր անհանգստացած` վստահ լինելով, որ Մարտին Ալոնսոն եռանդուն ու հնարամիտ մարդ է.... Նա [Փինսոնը] լուծեց «Պինտայի» ջարդած ղեկալծակի հարցը` կարողանալով շարունակել ուղևորությունը»։

Երբ 1492 թվականի հոկտեմբերի 6-7-ին Կոլումբոսը չի կարողանում վերականգնել կարգուկանոնը «Սանտա Մարիայի» հոգնած ու բարոյալքված անձնակազմում, Մարտին Ալոնսոն ղեկավարի իր հմտությամբ կարողանում է լուծել հարցը։ Ահա ինչ է գրել Էռնան Պերես Մատեոսը ավելի քան 40 տարի անց.

Այդ ժամանակ Փինսոնը Կոլումբոսին առաջարկում է փոխել ուղղությունը (հոկտեմբերի 6, 1492)։ Այս փոփոխությունը հանգեցնում է նրան, որ արշավախումբը 1492 թվականի հոկտեմբերի 12-ին խարիսխ է գցում Գուանախանիում։

Փինսոնի և նրա եղբայրների, հատկապես Վիսենտեի այս և այլ գործողություններ ստիպում են պատմաբաններին վերանայել պատմությունը և եղբայրներին դիտարկել «Ամերիկայի համահայտնագործողներ», քանի որ առանց նրանց օգնության, աջակցության ու քաջության` Կոլումբոսը, հնարավոր է, չէր էլ կարողանա կատարել բացահայտումը, համենայն դեպս այդ ժամանակ և այդ տեղում։ Ինչ-որ պահի Կոլումբոսյան դատավճիռներում դատավորը հաստատել է, որ Փինսոնը Նոր երկիրը բացահայտելու գործում ավելի վճռական դեր է ունեցել, քան Կոլումբոսն ինքը։

Բաժանում Կարիբյան ավազանում 
Բոլոր ապացույցները` Կոլումբոսի օրագրի գրառումները, Կոլումբոսյան դատավճիռների ցուցմունքները, այն ամենն է, ինչ դրական է գնահատվում Կոլումբոսի ու Փինսոնի հարաբերություններում։ Սակայն մի անգամ Կարիբյան կղզիներում դրանք սկսում են փոխվել։

1492 թվականի նոյեմբերի 21-ին Կուբայի ափի մոտ Փինսոնը չի հետևում Կոլումբոսի ուղիղ հրամանին` փոխել ուղղությունը։ Նա հավանաբար ինքնուրույն էր ցանկանում նավարկել` փորձելով նոր բացահայտումներ անել և գանձ գտնել, չնայած Չեզարեո Ֆերնանդես Դուրոն պնդում է, որ այս բաժանումը կարող էր և պատահականություն լինել. հարցը վերաբերում է բաց թողած ազդանշաններին (Ասենսիոն պաշտպանում է Ֆերնանդես Դուրոյին, որպեսզի տևական բաժանման համար պատշաճ բացատրություն չտա. Ֆերնանդես Դուրոն պատասխանում է, որ Փինսոնն ուղղակի շարունակում էր նախորդ կուրսը, և եթե Կոլումբոսը ցանկանար, նա հաստատ կարող էր գտնել Փինսոնին գալիք մի քանի օրերի ընթացքում)։ Առանձին ճանապարհորդության ընթացքում նա հայտնաբերում է նոր ցամաք այն դեպքում, երբ կղզային ողջ աշխարհագրությունը մնում է բաց. կա կարծիք, որ այդ ցամաքը Հայիթի կղզին է եղել։

19-րդ դարի պատմաբան Խոսե Մարիա Ասենսիոն ամեն դեպքում մեղադրել է Փինսոնի բացակայությունը այն բանի համար, որ «Սանտա Մարիան» ջարդվել էր ծանծաղուտներում։ Մարտին Ալոնսոյի եղբայր Վիսենտեն, ով ղեկավարում էր «Նինյա» նավը, էական դեր է ունեցել «Սանտա Մարիայի» նավաստիներին և անձամբ Կոլումբոսին փրկելու գործում։ Կոլումբոսը, հրաժարվելով Փինսոնից, հունվարի 4-ին սկսում է տուն նավարկել` հետևում թողնելով 38 տղամարդկանց, ովքեր բոլորն էլ մահանում են, մինչ ինն ամիս անց Կոլումբոսը հետ կվերադառնար։ «Նինյան» ու «Պինտան» իրար տեսել ու վերամիավորվել են 1493 թվականի հունվարի 6-ին։ Ականատեսներից մեկը հավաստում է, որ Փինսոնը խիստ զայրացել է ու դեմ արտահայտվել այն բանին, որ 38 մարդ «Իսպանիայից այդքան հեռու են մնացել և հնարավոր է, որ կկորչեին», և Կոլումբոսը սպառնացել է կախել Փինսոնին։ Երկու նավերը միասին Իսպանիա են վերադառնում հունվարի 8-ին։

Կոլումբոսի ճանապարհորդության օրագիրը խիստ խմբագրման է ենթրկվել Բարտոլոմե դե լաս Կասասի կողմից, ինչի պատճառով հնարավոր չէ իմանալ, թե ինչ է գրվել ճանապորհորդության ընթացքում, և ինչ ավելացվել դրանից հետո, սակայն օրագրում մեղադրանքների շարք է ուղղված Փինսոնի հասցեին նոյեմբերի 21-ի բաժանման համար։

Ամեն դեպքում, Կոլումբոսյան դատավճիռների մեծ մասը, ինչպես նաև մասնագիտական պատմագրությունը ու հետազոտողները համաձայն չեն, որ դեպքերը հենց այդպես են տեղի ունեցել, և Կոլումբոսի` առաջին ճամփորդության մասին նամակներում ոչ մի մեղադրանք չկա Փինսոնի դեմ, որ Կոլումբոսը գրած կլիներ իր վերադարձի առիթով։

Վերադարձ ճամփորդությունից և մահ 
Իսպանիա վերադառնալու ճանապարհին Փինսոնի նավը Ազորյան կղզիների հարավարևմտյան մասում փոթորկի հետևանքով առանձնանում է Կոլումբոսի նավից։ Փինսոնը ժամանում է Գալիսիա` Բայոնա` Վիգոյի շրջան 1493 թվականի մարտի 1-ին։ Կոլումբոսը Լիսաբոն է հասնում մարտի 4-ին. ավելի ուշ նա առնչվում է նավի հետ կապված խնդիրների, քանի որ Պորտուգալիայի ափին վատ եղանակի պատճառով անհաջող էր կայանել։ Փինսոնը, չնայած վատ եղանակին և հարավային ուժգին քամիների, կարողանում է ափ դուրս գալ Իսպանիայի ափերի մոտ, ոչ թե պորտուգալական։ Մտածելով, որ Կոլումբոսը կորած է, նա նամակ է ուղարկում թագավորին ու թագուհուն։ Կա տեսակետ, որ ինսոնը հաստատել է մեծ բացահայտումները` դրանք իրեն վերագրելով, միևնույն ժամանակ ուրիշները նրան պաշտպանել են մեղադրանքներից։ Նամակը չի պահպանվել։ Պարզ չէ` արդյոք նրա նամակը Կոլումբոսից շուտ է հասել Լիսաբոն, և հնարավոր չէ պարզել, թե Փինսոնին հրավիրել են դատարան Կոլումբոսի` Փինսոնի դեմ ուղղված մեղադրանքներին պատասխանելու համար։

Փինսոնը տուն է վերադարձել 1493 թվականի մարտի 15-ին, ճիշտ այն նույն օրը, երբ «Նինյան» հասել էր ուղևորության մեկնարկակակետ։ Տանջված և հնարավոր է, տենդի կրկնվելուց տառապած` նա նավից պատգարակով է իջեցվում։ Երբ Կոլումբոսը ժամանում է, ընկերները Փինսոնին տանում են Պալոսի ու Մոգերի սահմանին գտնվող ֆերմա։ Միանգամայն հնարավոր է, որ Մարտին Ալոնսոյի որդին` Արիաս Պերես Փինսոնը, նրան իսկույն չի բերել Պալոսի իրենց տուն նրան պաշտպանելու նկատառումով` հաշվի առնելով, որ նախկինում Կոլումբոսը սպառնացել էր նրան։ Մյուս հնարավոր տարբերակն այն է, որ Մարտինը լավ հարաբերությունների մեջ չէր Կատալինա Ալոնսոյի հետ, մի կնոջ, ով հոր հետ էր ապրում վերջինիս կնոջ մահից հետո, և որից հայրը երկու ապօրինի զավակ ուներ` Ֆրանցիսկո և Ինես Փինսոններ։ Ֆրանցիսկո Մեդելի և Էռնան Պերեսի ցուցմունքների համաձայն` նրան բերել են Լա Ռաբիդա վանք, որտեղ էլ մահացել ու թաղվել է` իր կամքի համաձայն։

Կա պնդում, համաձայն որի` Փինսոնի տենդը սիֆիլիսի նշան է եղել։ Տեսակետն այն մասին, որ սիֆիլիսը նոր ծագում ունի և Եվրոպա է մտել Կոլումբոսի արշավախմբի միջացով, հին է և վիճելի։ Գենետիկական որոշ նոր ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս տեսության հնարավոր լինելը։ Չնայած դրան` եթե նույնիսկ Փինսոնը հիվանդությունը ձեռք է բերել ուղևորության ընթացքում, քիչ հավանական է, որ այն եղել է նրա մահվան պատճառը. երրորդական սիֆիլիսը սովորաբար չի դրսևորվում 3-15 տարվա ընթացքում։ Հնարավոր է նաև, որ որոշ պատմաբաններ շփոթում են Մարտին Ալոնսոյին նրա եղբայր Ֆրանցիսկոյի հետ, ինչն ավելի հավանական է, բայց և դարձյալ վիճելի։ Եվ ընդհակառակը, կա հավանականություն, որ սիֆիլիսի առաջին բռնկումը եվրոպացիների շրջանում կարող էր ավելի վարակունակ լինել, քան հետագայում։

Ֆերնանդես Դուրոն հետագայում գրել է, որ Փինսոնի «աններելի հանցանքը» այն էր, որ նա հաջողություն կամ հնարամտություն ունեցավ ավելի շատ ոսկի ստանալ, քան Կոլումբոսը։

Արվեստում 
 Փինսոնը հանդիսանում է Կոլումբոսի մասին պատմական երկու վեպերի գլխավոր կերպարներից մեկը։ Դրանք են` Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպերի «Մերսեդեսը Կաստիլիայից կամ Ճանապարհորդություն Կատայ» (1840) և Ռաֆայել Սաբատինիի «Կոլումբոս» (1941)։
 «1492։ Դրախտի գրավում» և «Քրիստափոր Կոլումբոս։ Ամերիկայի նվաճում» ֆիլմերում, որոնք նկարահանվել են Կոլումբոսի ճամփորդության 500-ամյակի առթիվ, Մարտին Փինսոնի դերը կատարել է ֆրանսիացի դերասան Չեկի Կարիոն։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Louis-Théodule Begaud: Le premier Capitaine au long cours, Martín Alonso Pinzón, associé de Christophe Colomb; Organisateur et animateur de l'expédition de 1492, Paris 1944
 Adám Szászdi: El descubrimiento de Puerto Rico en 1492 por Martín Alonso Pinzón, in: Revista de historia. San Juan, Año 1(1985), Nr. 2, S. 9-45.
 Domingo Gómez: Vindicación del piloto de la carabela "Pinta", Martín Alonso Pinzón, in: Mundi hispánico. - Madrid, Año 21(1968), Nr. 241.
 Francisco Morales Padrón: Las relaciones entre Colón y Martín Alonso Pinzón, in: Actas. - Lisboa, Vol. 3(1961), S. 433-442.
 Urs Bitterli: Die "Wilden" und die "Zivilisierten", 3. Aufl., München 2004 ISBN ?
 Ders.: Alte Welt - neue Welt, München 1992 ISBN ?
 Ders.: Die Entdeckung Amerikas, 4. Aufl., München 1992 ISBN ?
 Ders.: Die Kenntnis beider "Indien" im frühneuzeitlichen Europa, München 1991

Արտաքին հղումներ 
 Պատմության հանրային գրադարան
 
 Մարտին Ալոնսո Փինսոն
 Կենսագրություններ

Ամերիկայի պատմություն
15-րդ դարի ճանապարհորդներ
Իսպանացի ճանապարհորդներ