Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում

Օսմանյան կայսրությունը ներգրավվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին 1914 թվականի նոյեմբերի 2-ին Կենտրոնական ուժերի կազմում: 1914 թվականին թուրքերը Սև ծովից կրակում են ռուսական նավահանգիստների ուղղությամբ: Նույն թվականի նոյեմբերին Ռուսական կայսրությունը պատերազմ է հայտարարում Օսմանյան կայսրությանը:

Նախապատմություն

Երիտթուրքական հեղափոխություն և երիտթուրքեր 
երիտթուրքերի կողմից ստեղծվեց գաղտնի կազմակերպություն, որը պետք է իրականացներ հեղափոխություն: 1908 թվականին նրանք գահընկեց արեցին Աբդուլ Համիդ II սուլթանին և գրավեցին իշխանությունը:  Իշխանության հաստատումից հետո նրանք ստեղծեցին «Միություն և առաջադիմություն»  կուսակցությունը և սատարեցին նոր սուլթանին՝ Մեհմեդ V Երիտասարդ թուրքերը փորձում էին երևալ ազատական գաղափարախոսության հետևորդներ. հայտարարեցին, որ սատարում են բարեփոխումների գաղափարը և աչքի ընկան հատկապես իգական սեռի ներկայացուցիչների համար դպրոցներ բացելով: Աբդուլ Համիդ II սուլթանի գահընկեց արվելուց հետո երկրում սահմանվեց բացարձակ իշխանություն, ընդունվեց սահմանադրություն: Երիտասարդ թուրքերը թուրք ազգայնականներ էին: Նրանք իրենց կարգախոս ընդունեցին հետևյալ միտքը՝ «Թուրքիան թուրքերի համար»:

Իտալա-թուրքական պատերազմ 
1911 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Իտալիայի թագավորության զորքերը ներխուժեցին Լիբիա այն գաղութացնելու նպատակով: Էնվեր փաշան և Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ժամանում են Լիբիա և սկսում կազմակերպել պարտիզանական խմբեր, որպեսզի կանգնեցնեն երկրի խորքը շարժվող իտալացիներին: Ընդհանուր առմամբ, այդ պատերազմը ցույց տվեց Օսմանյան կայսրության թույլ լինելը և խթան հանդիսացավ բազմաթիվ երկրների միացման համար, որոնք ցանկանում էին օսմանյան լծի ներքո գտնվող որոշ տարածքներ ընդգրկել իրենց կազմի մեջ:

Բալկանյան պատերազմներ 

Հոկտեմբերի 9-ին Չեռնոգորիան պատերազմ է հայտարարում Օսմանյան կայսրությանը: Հոկտեմբերի 19-ին Թուրքիային պատերազմ են հայտարարում նաև Բուլղարիան և Սերբիան, իսկ հոկտեմբերի 18-ին՝ Հունաստանը: Այդ պատերազմում Գերմանական կայսրությունը հանդես է գալիս որպես օսմանցիների դաշնակից, իսկ Ֆրանսիան՝ Սերբիայի: Օսմանյան կայսրությունը կրում է պարտություն պարտության հետևից: Նույն թվականի հոկտեմբերին թուրքական ուժերը նահանջում են մինչև Չաթալջա՝ Ստամբուլից ոչ հեռու: Նոյեմբերի 4-ին Ալբանիան հռչակում է իր անկախությունը և պատերազմ սկսում Օսմանյան կայսրության դեմ: Դեկտեմբերի 3-ին Մեհմեդ V սուլթանը և կառավարական նախարար Մուխթար փաշան զինադադար են առաջարկում: Նույն օրը Լոնդոնում կազմակերպվում է հանդիպում Օսմանյան պատվիրակների և դաշնակից ուժերի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, սակայն բանակցությունները ձախողվում են: Էնվեր փաշան, դեկտեմբերի 20-ին վերադառնալով մայրաքաղաք, սկսում է գլխավորել ուսանողական դասադուլը: Կառավարությունը հանձնում է Էդիրնեն, որը առավել հայտնի է որպես Ադրիանապոլիս: Հունվարի սկզբին Էնվեր փաշան կազմակերպում է ևս մեկ հակակառավարական հեղաշրջում: Էնվերն ու իր համախոհները պահանջում էին լիակատար իշխանություն և Էդիրնեի վերադարձը Օսմանյան կայսրությանը:

Բուլղարիան, Սերբիան և Հունաստանը տարածքների համար միմյանց դեմ պատերազմ սկսեցին, որն ավարտվեց Էնվեր փաշայի կողմից Էդիրնեյի գրավմամբ և Օսմանյան կայսրության ամբողջական հյուծմամբ: Էնվեր փաշան, դառնալով պետության ղեկավարողը, հրաժարվեց Ալբանիայի որոշ հատվածից: Նա կորցրեց նաև Մակեդոնիան և Սալոնիկը, որոնք անցան Հունաստանի վերահսկողության ներքո: Օսմանյան կայսրության արևմուտքում ձևավորվեց ժամանակակից Թուրքիայի արևմտյան սահմանները:

Գերմանիայի հետ համագործակցության սկիզբ 
Օսմանյան կայսրության քաղաքականության վրա մեծ ազդեցություն ուներ Կայսերական Գերմանիան: Թուրքիան, ի դեմս Գերմանիայի, տեսնում էր դաշնակցի, որը հնարավորություն ունի օգնել իրեն վերադարձնել կորցրած տարածքները, այդ իսկ պատճառով այն անդամագրվեց Կենտրոնական ուժերին: Գերմանական կայսրությունը սկսեց աջակցել թուրքերին 19-րդ դարի վերջերից: 1911-1913 թվականներին Իտալիայից և Բալկանյան երկրներից կրած պարտություններից հետո երիտասարդ թուրքերը սկսեցին փնտրել ռազմական ոլորտում իրենց օգնական ուժի: 1913 թվականին գերմանացիները գեներալ Լիմոն ֆոն Սանդերսի գլխավորությամբ հանձնաժողով ուղարկեցին Ստամբուլ: 1914 թվականի օգոստոսի 2-ին կնքվեց գերմանա-թուրքական գաղտնի համաձայնագիր: Նույն թվականի օգոստոսի 3-ին Օսմանյան կայսրությունը հայտարարեց պատերազմում չեզոք դիրք որդեգրելու իր քաղաքականության մասին:

Սկզբնական արդյունք 
Արտաքին վտանգները երիտասարդ թուրքերին խանգարեցին կենտրոնանալ երկրի ներքին հարցերի շուրջ: Օսմանյան կայսրությունը թուլացել էր Իտալիայի (1911—1912) և Բալկանյան (1912—1913)  պատերազմների հետևանքով: Վերջին հաշվով երիտասարդ թուրքերը Օսմանյան կայսրությունում գրավեցին իշխանությունը:

Դրությունը պատերազմից առաջ

Ռազմական պլաններ 
Գերմանական ռազմական առաքելության ղեկավար գնդապետ Բրոնզարտ ֆոն Շելենդորֆը 1914 թվականի հունիսի 7-ին ավարտեց օսմանյան բանակի նախնական նախագիծը: Այն նախապատրաստվել էր նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմը, հետևաբար չէր անդրադառնում տվյալ պահին տիրող իրավիճակին, այլ հիմնականում վերաբերում էր Բալկաններից եկող վտանգին և ոչ թե ընթացող պատերազմին, ինչպես նաև Ռուսաստանի հետ հնարավոր պատերազմին, եթե վերջինս աջակցի Բալկանյան երկրներին:

Համաձայն Շելենդորֆի պլանի՝օսմանյան զորքերը պետք է տեղակայվեին հունական և բուլղարական սահմանների երկայնքով: Թուրքիայի բանակը կարող էր միայն հակառակորդ զորքերի տեղաշարժերի դիտարկումներ կատարել՝ խուսափելով հակառակորդ զորքերի հետ շփումից: Թուրքական զորքերի մեծ մասը տեղակայվել էր Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածում, որպեսզի հնարավորության դեպքում հարձակվեին ռուսական զորքերի վրա: Մեծ ուշադրություն պետք է հատկացվեր նաև Ստամբուլի և նեղուցների հսկողության վրա: Էդիրնե և Չաթալջա պաշտպանական շրջանները նախատեսված էին Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք և ռազմաճակատ տանող ճանապարհների պաշտպանության համար: Հիմնական ուժերը պետք է կենտրոնանային Չաթալաջայում:

1914 թվականի հուլիսյան իրադարձություններից հետո ռազմական պլանը փիրավիճակի փոփոխության հետ կապված հարկադրված պետք է փոխվեր: 1914 թվականի օգոստոսի 2-ին Գերմանական կայսրության հետ համաձայնագրի կնքմանը հաջորդեց Բուլղարիայի հետ համաձայնագրի կնքնմանը: Քանի որ Օսմանյան կայսրությունը դարձավ Կենտրոնական ուժեր դաշինքի անդամ, նրա թշնամին դարձավ ոչ միայն Ռուսաստանը, այլև Անտանտ դաշինքի այլ անդամներ: Ռուսաստանի և Սերբիայի դեմ հարձակման շարժառիթ կարող էր լինել Ռուսական կայսրության հարձակումը Կովկասի և Թուրքիայի արևելյան շրջանների վրա:

Ծանոթագրություններ 

Օսմանյան կայսրության պատերազմներ
Օսմանյան կայսրության պատմություն
Օսմանյան կայսրության քաղաքականություն
Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում
Թուրքիայի պատմություն