Նեոօսմանիզմ

Նեոօսմանիզմ (նեոօտտոմանիզմ) (), քաղաքական գաղափարախոսություն Թուրքիայում։  Նրա բովանդակությունը կայանում է նախկին Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ մտնող երկրներում քաղաքական ազդեցության մեծացման մեջ, որի իրավահաջորդը ժամանակակից Թուրքիան է։ Վերջերս նեոօսմանիզմ հասկացությունը նույնպես ասոցացվում է Օսմանյան կայսրության մշակույթի և ավանդույթների վերականգնման փորձերի հետ Թուրքիայի սահմաններում։

Այս հասկացությունն առաջին անգամ օգտագործվել է հունական ԶԼՄ-ների կողմից 1974 թվականին թուրքերի Կիպրոս ներխուժումից հետո։

21-րդ դարում այդ տերմինը սկսեց մատնանշել ուղղությունը թուրքական քաղաքականության մեջ, որտեղ Օսմանյան մշակութային ավանդույթների վերածնունդը նպաստեց Արդարություն և զարգացում կուսակցության (ԱԶԿ) ժողովրդականության աճին, որն այնուհետև դարձավ իշխող։ ԱԶԿ-ի կողմից այդ գաղափարախոսությանը աջակցելը Թուրքիայի սոցիալական քաղաքականության մեջ փոփոխություններ է առաջացրել երկրի վաղ ավանդույթների համատեքստում, ինչը բացասաբար է ազդել ժամանակակից Թուրքիայի հանրապետական և աշխարհիկ նվաճումների վրա։ ԱԶԿ-ն իր կողմնակիցներին և իր հիմնադիր Ռեջեփ Էրդողանին (որն ընտրվել է 2014 թվականին նախագահ) անվանել է «Osmanlı torunu» (օսմանների հետնորդներ)։ Ներքին քաղաքականության փոփոխություններին հաջորդեցին արտաքին քաղաքականության փոփոխությունները։ Սոցիալական ոլորտում օսմանիզմը, որը քննադատության է ենթարկվել աշխարհիկության կողմնակիցների կողմից և խրախուսվել է ԱԶԿ-ի կողմից, հիմք է ծառայել պառլամենտարիզմի համակարգից նախագահական հանրապետությանը անցնելու համար՝ նպաստելով Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած ուժեղ կենտրոնացված կառավարության հաստատմանը։ Քննադատները Էրդողանին մեղադրում էին այն բանում, որ նա երկիրը ղեկավարում է այնպես, կարծես սուլթանն է։

Պատմություն 
Այս եզրույթն օգտագործվում է 2002 թվականից ԱԶԿ-ի կողմից իրականացվող թուրքական արտաքին քաղաքականությունը նկարագրելու համար, երբ նա իշխանության եկավ Էրդողանի գլխավորությամբ, որը զբաղեցնում էր վարչապետի պաշտոնը։ Նեոօսմանիզմը արմատական շեղում է քեմալիզմի գաղափարներից, որը կողմնորոշում է դեպի արևմուտք, և որի նպատակն է խուսափել Մերձավոր Արևելքի անկայունությունից և կրոնական մոլեռանդությունից։  Քեմալիզմի հայեցակարգից հեռանալը, որը սկսվել է Տուրգուտ Օզալի իշխանության օրոք, այժմ անվանում են նեոօսմանիզմի առաջին քայլը։

Օսմանյան կայսրությունը հզոր տերություն էր, որն իր ծաղկման գագաթնակետին վերահսկում էր Բալկանները, Մերձավոր Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և Կովկասի մեծ մասը։ Արտաքին քաղաքականության նեոօսմանական կուրսն իր նպատակն ունի ամրապնդել Թուրքիայի ազդեցությունն այդ տարածաշրջաններում, ընդ որում, այն մեղմ ուժ է օգտագործում այդ նպատակներին հասնելու համար։ Նման արտաքին քաղաքականությունը նպաստել է Թուրքիայի հարաբերությունների բարելավմանը հարևանների, մասնավորապես Իրաքի, Իրանի և Սիրիայի հետ։ Սակայն Իսրայելի՝ նրա ավանդական դաշնակցի հետ Թուրքիայի հարաբերությունները վատացել են, հատկապես 2008-2009 թվականներին և 2010 թվականին Գազայի ափերի մոտ տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո։

Ահմեդ Դավութօղլուն 2009 թվականից մինչև 2014 թվականը եղել է Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար և արտաքին քաղաքականության նոր կուրսի «գլխավոր ճարտարապետը», սակայն, ինքն է դատապարտել նեոօսմանիզմ տերմինի օգտագործումը Թուրքիայի նոր արտաքին քաղաքականությունը անվանելու նպատակով։ Իր ելույթում նա հայտարարել է, որ  Թուրքիայի Հանրապետությունը ժամանակակից ազգային պետություն է և այն նույն կարգավիճակն ունի, ինչ տարածաշրջանի մյուս երկրները։  Մենք կարող ենք դիվանագիտական հարաբերություններ կառուցել հավասար հիմունքներով Ցանկացած մեծ կամ փոքր երկրի հետ, որը նախկինում եղել է Օսմանյան կայսրության կազմում։  Սա այն է, ինչ պահանջում են ժամանակակից դիվանագիտության նորմերը։ Դավոսի համաշխարհային տնտեսական ֆորում Իսրայելի նախագահ Շիմոն Պերեսի հետ վիճելուց հետո Էրդողանը ցուցադրաբար լքել է խորհրդաժողովը։ Այս միջադեպը նշանավորեց Իսրայելի հետ բարեկամական հարաբերությունների վերջը, որը հակամարտության մեջ է Մերձավոր Արևելքի գրեթե բոլոր իսլամադավան երկրների հետ։

Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության նոր կուրսի վերաբերյալ արևմտյան ԶԼՄ-ներում բանավեճեր են ծավալվել այն մասին, թե արդյոք տեղի է ունենում երկրի արտաքին քաղաքական առանցքի տեղաշարժը, թե, այլ կերպ ասած, հեռանում է արդյոք Թուրքիան արևմուտքից դեպի Մերձավոր Արևելք և Ասիա։ Նման մտավախություններն ավելի ու ավելի հաճախ են հայտնվում արևմտյան լրատվամիջոցներում, հատկապես այն պահերին, երբ ի հայտ են գալիս թուրք-իսրայելական նորանոր հակասություններ։ Սակայն ինքը՝ նախկին նախագահ Աբդուլահ Գյուլը, հերքել է այն պնդումները, թե Թուրքիան փոխել է իր արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը։

«Զրո խնդիր» հարևանների հետ մի տերմին է, որը հաճախ օգտագործվում է Թուրքիայի նոր արտաքին քաղաքականությունը նկարագրելու համար։ «Փափուկ ուժը» դիտարկվում է որպես հատուկ օգտակար գործիք դրա անցկացման համար։

Թուրքիայի վարչապետ Ահմեդ Դավութօղլուն հաստատել է, որ Թուրքիայի անդամակցությունը ԵՄ-ին նախկինի պես ռազմավարական նպատակով է։

Քննադատություն 
Ժամանակակից ռուս փիլիսոփա և քաղաքագետ Ալեքսանդր Դուգինն իր Ռուսաստանի Եվրասիական ռևանշը գրքում հանդես է եկել Էրդողանի քաղաքականության խիստ քննադատությամբ և կանխատեսել է նրա կառավարության արագ տապալումը և Թուրքիայի փլուզումը։ Նա նաև հայտարարել է, որ Թուրքիան, ըստ էության, պետք է տեղյակ լինի ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության, ինչպես Իսրայելի հետ կապերի խզումը կրում է ցուցադրական բնույթ։

Տես նաև 
Բյուզանդիզմ
Իսրայելա-թուրքական հարաբերություններ
Օսմանիզմ
Պանթյուրքիզմ

Ծանոթագրություններ 

Թուրքական ազգայնականություն
Թուրքիայի քաղաքականություն
Թուրքիայի արտաքին հարաբերություններ