ՀՀ Սահմանադրության հոդված 1

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության առաջին հոդված, սահմանադրական հոդված, որը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարման առանձնահատկությունները, բովանդակությունը, բնույթը և նպատակները։ Որպես արժեքաբանական-գաղափարական փաստաթուղթ, սահմանում է պետական իրավազորությունը, որի հիմքում էլ ընկած է հասարակության կազմակերպման հիմնարար սկզբունքները։

Հայաստանի Սահմանադրության առաջին հոդվածը ժամանակ առ ժամանակ գրել է փոփոխությունները։ Անկախության կորստի պայմաններում շարադրված սահմանադրական նախագծում այն ուներ բավականին տարբեր բովանդակություն և ձևակերպում էր հայ ժողովրդի ազատատենչ նախնինների սուրբ պատգամները, որոնք պետականամետ գործողությունների դեպքում կարող էին երկիրը հասցնել անկախության։ Հայոց պատմության մեջ Սահմանադրության նախագծման ամենահամարձակ փորձերից է եղել 18-րդ դարում Հայաստանի ազատագրության Մադրասի խմբակի, մասնավորապես՝ Շահամիր Շահամիրյանի կողմից շարադրված «Որոգայթ փառացը», որը միաժամանակ և՛ Հայաստանի ազատագրության ծրագիր էր, և՛ ապագա անկախ Հայաստանի սահմանադրության նախագիծը։ «Որոգայթ փառացը» ամբողջությամբ հիմնված էր ժամանակի արևմտաեվրոպական լուսավորական գաղափարների վրա։ ՀՀ ժամանակակից սահմանադրության առաջին հոդվածը վերջին անգամ փոփոխվել է 1991 թվականին՝ Հայաստանի անկախության դարակազմիկ իրադարձությանը զուգընթաց։ Այդ տարուց ի վեր այն գրեթե անփոփոխ կերպով արտացոլում է այս բովանդակությունը։

Կառուցվածքային առանձնահատկություններ 
Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության առաջին հոդվածը տեսականորեն համարվում է մայր օրենքի բովանդակության սկզբնամասը։ Կառուցվածքային առումով այն ներառված է «Սահմանադրական կարգի հիմունքները» գլխում։ Գլխի հոդվածները՝ մինչև հոդված 13, սահմանում են Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական կարգը, պետական կառավարումը, օրենսդիր, գործադիր և դատական մարմինների տարանջատումը, մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների երաշխիքները, արտաքին և ներքին քաղաքականության իրակացման կարգը, ազգային խորհրդանիշներն ու ազգային նշանակության հարցեր։

Հաջորդ գլուխներն իրենց հերթին վերահաստատում են հոդված 1-ի բովանդակությունը՝ վերծանելով Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանության, ժողովրդավարականության, սոցիալականության և իրավականության երաշխիքները։

Բովանդակություն

Ինքնիշխանություն և ժողովրդավարականություն 
Հայաստանի Հանրապետությունն ունի հստակ սահմանված տարածք, որի վրա իրականացնում է ներքին և արտաքին ինքնիշխանություն, ունի մշտական բնակչություն, կառավարություն, կախվածություն չունի այլ երկրներից, ընդունակ է և լիազորված մտնել միջազգային հարաբերությունների մեջ մյուս ինքնիշխան պետությունների հետ։ Տվյալ չափորոշիչների համապատասխանությունը երաշխավորում է Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան պետություն լինելու անառարկելի հանգամանքը։ Սահմանադրության ներածությունը ևս որոշ չափով անդրադառնում է Հայաստան պետության ինքնիշխանության ձևաչափին։ Մայր օրենքում բովանդակված է հետևյալ կերպ․
Հայաստանի Հանրապետության օրենքներն ու հռչակագրերը խստորեն դատապարտում են երկրի ինքնիշխանության անքակտելի և անկասելի սկզբունքի դեմ ուղղված ցանկացած օրինազանց քայլ։ Ինքնիշխանություն, նշանակում է պետական իշխանության գերակայություն ու անկախություն և դրան համապատասխան պետական իշխանություն։ Մեկ այլ ձևակերպմամբ ինքնիշխան պետություն նշանակում է տվյալ պետության պետական իշխանության գերակայությունը երկրի ներսում և նրա անկախությունն արտաքին հարաբերությունների ոլորտում։ Այսինքն` պետության ողջ տարածքում պետական իշխանության լիիշխանություն, որը բացառում է ամեն մի օտարերկրյա իշխանություն, ինչպես և միջազգային հարաբերությունների ոլորտում՝ պետության չենթարկվելն օտարերկրյա պետությունների իշխանություններին։ Պետության ինքնիշխանությունը միշտ ամբողջական է և բացառիկ, այնքանով, որ եթե պետությունը չունի ինքնիշխանություն, ապա այդ պետությունը դադարում է որպես պետություն գոյություն ունենալուց։ Ինքնիշխանությունը պետական իշխանության կարևորագույն հատկությունն է և պետության որակական հատկանիշը, որը բնութագրում է պետության իրավաքաղաքական էությունը։

Ժողովրդավարական լինելու հանգամանքը պարզաբանված է «Սահմանադրական կարգի հիմունքները» գլխի երկրորդ հոդվածում, որը սահմանում է․ «Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։ Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով»։ Հանրապետական կառավարման համակարգն ինքնին նախատեսում է ժողովրդավարություն։ ՀՀ Սահմանադրությունը երաշխավորում է ժողովրդի կամքին բռնացող և բացարձակապետական քաղաքականություն վարող կառավարության պատժելիությունը։ ՀՀ մայր օրենք «Սահմանադրություն»-ը, օրենքներն ու իրավական ակտերը, կառավարական որոշումներն ու հռչակագրերը հիմնված են միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքների վրա։ Սա ինքնին ժողովրդավարական և մարդասիրական պետության բնորոշում է։

Սոցիալականություն և իրավականություն 
Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական պետություն լինելու գլխավոր երաշխիքը բնակչության խավերի տարանջատելիությունն է, իսկ կարևորագույն նպատակը՝ հաստատել սոցիալական արդարությունը քաղաքացիների միջև և ապահովել սոցիալական պաշտպանվածությունը։ Բնակչության ցանկացած խավի նկատմամբ պետությունը վարում է բացառիկ կենտրոնաձիգ քաղաքականություն, որն ուղղված է վերջիններիս բարեկեցությանը, իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությանը։ Սոցիալական քաղաքականությունը չափազանց լայնածավալ և բազմաբովանդակ հասկացություն է։ Այն, մի կողմից՝ ընդգրկում է բազմաթիվ տնտեսական ցուցանիշներ, որոնք բնութագրում են երկրի սոցիալական վիճակը և օգտագործվում պետական շինարարության պրակտիկ գործունեության ընթացքում ու կիրառվում պաշտոնական փաստաթղթերում։ ՀՀ Սահմանադրության «մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները» գլխի 15-րդ հոդվածը մասամբ հանդես է գալիս որպես առաջին հոդվածի երաշխավոր։ 
Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է օրենքի գերակայությունը (սահմանված՝ հոդված 6)։ Օրենքները կոչված են երաշխավորելու մարդու և քաղաքացու անվտանգությունը, վերջիններիս զերծ պահելու ներքին և արտաքին սպառնալինքներից և ընդհանրական իմաստով՝ ապահովելու հասարակության կազմակերպման հիմնարար սկզբունքները։ ՀՀ իրավապահ մարմիններն են ոստիկանությունն ու դատական իշխանությունը։ Դատական մարմնի որոշումը առարկելի է միայն օրենսդրական հիմքերի դեպքում։

Տես նաև 
 Հայաստանի Սահմանադրություն

Ծանոթագրություններ 

Հայաստանի սահմանադրություն