Ֆոքսի էֆեկտ

Ֆոքսի էֆեկտ կամ Դոկտոր ֆոքսի էֆեկտ (), սոցիալական հոգեբանության փորձարարական գիտափորձ, հոգեբանական ազդեցության արդյունք, որը ցույց է տվել, որ բանախոսի վաստակը, արտահայտչականությունը և տպավորիչ խոսքը կարող է ավելի կարևոր լինել, քան նրա մատուցած ինֆորմացիան և ամբողջովին քողարկել դասախոսության անարդյունավետ, անբովանդակ լինելը։ Այն վարկածը, որ եթե հետազոտողը չափազանց դրական տպավորություն է թողնում հետազոտության մասնակիցների վրա, ապա դա կարող է առաջացնել չափազանց մեծ լավատեսություն, վստահություն, ոչ քննադատական վերաբերմունք, հաստատվել է 1970 թվականին Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանի բժշկական քոլեջում անցկացված գիտափորձով, որը հրապարակվել է 1973 թվականին։

Հաստատվել է, որ բանախոսելու տաղանդը կարող է քողարկել ոչ միայն դասախոսության ցածր որակը, արհեստականությունը և անբովանդակ լինելը, այլ նաև, ուսանողներին կարող է թվալ, որ ինչ-որ բան են սովորել։ Որոշ կրթական համակարգերում ուսանողները գնահատում են դասախոսներին և դասախոսության որակը։ Ֆոքսի էֆեկտի հիպոթեզի հաստատումը կարևոր նշանակություն ունի այդ գնահատականները զգալիորեն ճշգրտելու գործում։

Ֆոքսի էֆեկտը վկայում է նաև հոգեբանական ուսումնասիրությունների ժամանակ վերապահումների մեծ հավանականության մասին, երբ գիտափորձի մասնակիցները դրականորեն են գնահատում հոգեբանին և չափազանց վստահությամբ են վերաբերվում նրան։ Դրան նպաստում է հետազոտության ընթացքում հոգեբանի հանգստությունը, ավելորդ էքսպրեսիաներից կամ զգացմունքներն արտահայտելուց խուսափելը։

Դոկտոր Ֆոքսի գիտափորձ 
Ֆոքսի էֆեկտ անվանումը կապված է 1970 թվականին Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանում անցկացրած մի դասախոսության հետ։ Դասախոսության թեման էր «Խաղերի տեսության կիրառումը բժշկական կրթության մեջ» (): Դասախոսությունը գիտափորձ էր, որն իրականացրել են Դոնալդ Նաֆթուլինը, Ջոն Վեյրը և Ֆրանկ Դոննելլին։ Նրանց նպատակն էր պարզել, թե որքանով է իմաստավորված ուսանողների կողմից դասախոսներին գնահատելը։ Դասախոսության նյութը Scientific American ամսագրում հրապարակված «Խաղերի տեսության» մասին բարդ, բայց ըմբռնելի գիտահանրամատչելի հոդվածն էր։ Բանախոսության համար պատրաստված նյութի մեջ այդ հոդվածից կային որոշ արտահայտություններ, մտքեր, բայց ո՛չ իմաստը։ Այդ մտքերը խառնված էին առարկայի հետ կապ չունեցող ասոցիացիաների հետ, որոնք զուտ բանավոր մակարդակով կարող էին թվալ նյութի հետ կապ ունեցող։

Հիպոթեզ և նպատակ 
Հետազոտության հիպոթեզը կայանում է հետևյալում։ Տպավորիչ դասախոսությունը կարող է գոհացնել անգամ փորձված մասնագետներին չնայած դասախոսության անմիտ, հակասական և անիմաստ բովանդակությանը։ Պարզել ուսանողների կողմից դասախոսներին գնահատելու օբյեկտիվությունը։

Մեթոդ 
Դասախոսությունը կարդալու էր պրոֆեսիոնալ դերասան, ում խոսքը և արտաքինը վստահություն էին ներշնչում։ Բարձր վարկանիշով իմիջ ապահովելու համար նրան ներկայացրին իբրև Ալբերտ Այնշտայնի անվան բժշկական քոլեջի դոկտոր Մայրոն Ֆոքս, որը Ֆոն Նեյմանի աշակերտն է և հեղինակություն է վայելում Մարդու վարքագծի մոդելավորման մեջ մաթեմատիկայի կիրառման բնագավառում։ 
  
Դասախոսության մեթոդը ընտրված էր կրթության մեջ լայնորեն տարածված ձևաչափով, երբ դասախոսության մեծ մասը նվիրվում է ուսանողների հարց ու պատասխանին։ Դոկտոր Ֆոքսի դասախոսությունը տևեց 1 ժամ, որից հետո 30 րոպե տրամադրվեց հարց ու պատասխանին։

Դոկտոր Ֆոքսը իրականում ոչինչ չէր հասկանում դասախոսության թեմայից։ Ելույթի բովանդակությունը կառուցված էր գիտական ոճով, սակայն թեմային չէր համապատասխանում, անավարտ էր, հակասական և նեոլոգիզմներով լեցուն։ Այնուամենայնիվ որևէ կասկած չհարուցեց։ Նա այնքան վստահ էր խոսում, կատակում էր և այնպես վարպետորեն էր ասոցիացիաները խառնում, որ ունկնդիրների մոտ տպավորություն էր ստեղծվել, որ իրենց առաջ ելույթ է ունենում փայլուն գիտնական։

Ունկնդիրներ 
Փորձարկումը կատարվել է երեք խմբերի հետ. 
 առաջին խումբը կազմված էր 11 մանկավարժներից, հոգեբաններից և հոգեբույժներից, ովքեր հավաքվել էին վերապատրաստման դասընթացի համար։ Ունկնդիրները բանախոսին լսում էին մեծ հետաքրքրությամբ և բազմաթիվ հարցեր տվեցին և հիմնականում բավարարված էին նրա պատասխաններով։ Դոկտոր Ֆոքսը ունկնդրին գրավել էր ոչ վերբալ հաղորդակցության և դիմախաղի միջոցով, չափազանց էքսպրեսիվ՝ վառ արտահայտչականությամբ։
 երկրորդ խումբը կազմված էր 11 հոգեբաններից, հոգեբույժներից և սոցիալական աշխատակիցներից, ովքեր բոլորն էլ դասավանդում էին. նրանք դիտեցին 1-ին խմբին ներկայացրած դասախոսության տեսանյութը։ Ավարտից հետո հարցաթերթիկների պատասխաններից պարզ դարձավ, որ որևէ մեկը չի հասկացել դասախոսության բովանդակությունը, իսկ մյուս հարցերին ավելի պակաս դրական պատասխաններ տրվեցին։ Լրացուցիչ առանձնահատկությունների մասին հարցին նույնպես ոչ այնքան դրական պատասխաններ էին տրվել՝ չափից ավելի շատ են ժեստերը, իրար չկապակցված մտքերը և այլն։ Բայց այնուամենայնիվ դոկտոր Ֆոքսը լսարանի վրա դրական տպավորություն էր գործել, նույնիսկ փորձարկվողներից մեկը պատասխանել էր, որ կարդացել է նրա աշխատանքները  
 երրորդ խումբը կազմված էր համալսարանի 33 մանկավարժներից և ղեկավարներից, որոնք հոգեկան առողջության մասնագետ չէին, սակայն հոգեբանական խորհրդատվության փորձ ունեին։ Նրանց պատասխանները ավելի մոտ էին առաջին խմբի պատասխաններին, չնայած ընդամենը 28%-ը ասաց, որ դասախոսը մտքերը պարզորոշ էր շարադրել։
Գիտափորձի ավարտից բոլոր փորձարկվողներին հայտնվել է դասախոսության էությունը, սակայն նույնիսկ դրանից հետո էլ նրանք շարունակում էին համարել, որ դոկտոր Ֆոքսը դասախոսության նյութի նկատմամբ հետաքրքրություն է արթնացրել և ավելին իմանալու ցանկություն է առաջացրել։

Արդյունքներ 
Առաջին դասախոսության ավարտից հետո 11 ունկնդիրները, որոնք բարձրակարգ մանկավարժներ էին, ստանդարտ հարցաթերթիկներում գերազանց գնահատական տվեցին Դոկտոր Ֆոքսին։ Ունկնդիրները Դոկտոր Ֆոքսի դասախոսության վերաբերյալ անկետայի հարցերին այսպես էին պատասխանել.
 100%-ը, որ դատողությունն իրենց անձնական մտածողությունը խթանել  է,
 90% -ը, որ նյութը լավ կազմակերպված է ներկայացվել,
 90% -ը, որ նյութը հետաքրքիր է ներկայացվել և այլն։

Հոգեբանների, հոգեբույժների, սոցիալական աշխատողների համար կարդացված դասախոսության արդյունքները գրեթե չէին տարբերվում մանկավարժների արդյունքներից (ընդամենը 55 հոգի) և հաստատեցին առաջադրված հիպոթեզը։ Սա, իհարկե, վաղեմի պատմություն է, սակայն խորհելու տեղիք է տալիս, հատկապես Նաֆթուլինի տրամադրած տեսանյութերը դիտելիս։

Եզրակացություն 
Որոշ հետազոտողներ համանման գիտափորձեր են կատարել և հաստատել են, որ դասախոսից ստացած ոչ վերբալ տեղեկույթը էականորեն ազդում է ունկնդիրների նյութի ըմբռնմանը։

Ֆոքսի էֆեկտի գիտափորձի կազմակերպիչների եզրակացությունները նեղ, միայն մանկավարժական հոգեբանության շրջանակներն են կատարել։ Դոկտոր Նաֆթուլինը ենթադրեց, մանկավարժները դերասանական ունակություններով պետք է օժտված լինեն, որ ուսանողները լավ ըմբռնեն նյութը։

Սակայն հետազոտության արդյունքները առավել բարդ սոցիալական երևույթները հասկանալու հնարավորություն է տալիս։ Օրինակ, որոշ քաղաքական և կրոնական առաջնորդների ազդեցությունը իրենց հետևորդների վրա բացատրելու համար։ Իրավիճակային առումով միանման են. անիմաստ, չկապակցված և հետևորդների համար բացարձակապես ոչ պետքական հայացքները դառնում են կյանքի իմաստ միայն իրենց մատուցման ձևից ելնելով, այլ ոչ թե բովանդակության համար։

Ֆոքսի էֆեկտին նպաստող պայմաններ 
Դոկտոր Ֆոքսի էֆեկտը կգործի կամ ունկնդիրները կամ մասնակիցները ելույթ ունեցողի խոսքը հալած յուղի տեղ կընդունեն, եթե.
 համատեքստը կառուցված է ըստ հավուր պատշաճի. ելույթ ունեցողը ներկայացրել է իր ձեռքբերումները կամ շնորհները, միջոցառումը հեղինակավոր ձևով է ներկայացված, ինչպես օրինակ հանդիպում փորձագետի հետ, գիտական կոնֆերանս, գերարդյունավետ վերապատրաստում, ինչ-որ մարաթոն և այլն
 բանախոսը կիրառում է գիտական կամ գիտականին մոտ տերմիններ և ամբողջական եզրահանգումներ, ընդ որում, էական չէ դրանց տրամաբանական կապը
 բանախոսը հանդես է գալիս փորձագետի դերում. խոսում է վստահ, չի շփոթվում, ունկնդրի համար նոր տեղեկությունը գիտականացված ձևով է մատուցում
 բանախոսը բարեհամբույր է, ունկնդրին գրավում է, տեղին կատակում է, բացահայտ նայում է ունկնդրի աչքերին, ժպտում է և այլն։

Ինչպես պաշտպանվել Ֆոքսի էֆեկտից 
Ֆոքսի էֆեկտի ազդեցությունից խուսափելու համար ուշադիր լինելն այնքան էլ չի գործում։ Կարելի է.
 ելույթը ձայնագրել, հետագայում ստուգելու համար. որևէ որոշում ընդունելուց առաջ ստուգել ստացած ինֆորմացիան,
 չամաչել հիմար հարցեր տալուց. ավելի լավ է ծիծաղի արժանանալ, լսարանից դուրս հրավիրվել, քան թե հիմարացված լինել,
 աշխատել գիտական կամ գիտականանման տերմինները և ձևակերպումները թարգմանել պարզ առօրեական լեզվով. Լուք դե Վովենարգն ասել է. «կեղծ միտքը պարզեցնելու դեպքում ինքնուրույն կհերքվի»,
 խորհել հանդիպման (դասախոսության, թրեյնինգի) գնալու, տեսանյութ դիտելու, գիրք կարդալու նպատակի մասին. ինչ արդյունք եք ակնկալում,
 խորհել, թե արդյոք ինքնուրույն եք կայացրել միջոցառման, դասախոսության մասնակցելու որոշումը, թե ներքաշվել եք դրա մեջ։

Այլ բնագավառներում 
Դերասանական և հռետորական տաղանդով օժտված մարդիկ կարող են իրենց տաղանդով հզոր ազդեցություն ունենալ այլ մարդկանց վրա։ Դոկտոր Ֆոքսի էֆեկտով է բացատրվում բազմաթիվ բանախոսների հաջողությունը, որոնք բարեհամբույր, գրավիչ տոնով, փորձագետի ոճով գիտականանման անհեթություններ են ասում։ Բազմաթիվ կեղծ դասախոսություններ, տեսահոլովակներ, հոդվածներ և գրքեր հեղինակություն են ձեռք բերել դոկտոր Ֆոքսի էֆեկտի միջոցով։ Բազմաթիվ կազմակերպություններ, օրինակ, տոտալիտար ապակառուցողական աղանդները, դիանեմիկայի նման փսիխոկուլտերը (հոգեթերապիայի և հոգեբանական ուսուցման) զանգվածային դասախոսություններով իրենց շարքերն են ներգրավում նորանոր անդամներ։ Դոկտոր Ֆոքսի էֆեկտի մասին գիտելիքները հնարավորություն են տալիս հասկանալ, թե ինչու է մարդկանց ներգրավման այդ մեթոդը արդյունավետ գործում։

Հղումների կրկնօրինակման տեսություն 
Ֆոքսի էֆեկտի երևույթը նոր երանգ է ստացել, երբ բացահայտվեց, որ գիտական մեջբերումների 80%-ը հեղինակները չեն կարդում, այլ դրանք արտագրում են ուրիշ հոդվածներում բերված գրականության ցանկերից։ Եվ դա պատահական չէ, քանի որ հոդվածի հրապարակումը կախված է հղումների քանակից։ Հետևաբար գիտական մեջբերումները չեն կարող համարվել հոդվածագրի անկախ գնահատականի և որակյալ մեջբերում լինելու ապացույց, այլ կարող է լինել մեկ ուրիշ հեղինակի ընտրած մեջբերման կրկնօրինակում։ Հղումների կրկնօրինակման արդյունքում այն հոդվածը, որից հղում է կատարվել, կրկին հղվելու ավելի մեծ հնարավորություններ ունի, իսկ երբ նրան կրկին հղեն, ապա այն կունենա է՛լ ավելի շատ հղումներ ունենալու շանսեր։ Այս շղթայական ռեակցիայի շնորհիվ հոդվածը կարող է դառնալ շատ հղվող` անկախ նրա բովանդակությունից։ Գիտնականի հեղինակության աստիճանը որոշվում է նրա հոդվածներին արված հղումների քանակով։ Հետևաբար, գիտնականը կարող է հեղինակություն ձեռք բերել, անկախ իր աշխատանքի բովանդակությունից։ Սա տարօրինակ է թվում, քանի որ դժվար է պատկերացնել, որ ոչինչ չիմացող մարդը կարող է հեղինակություն ձեռք բերել։ Դոկտոր Ֆոքսի դասախոսությունները ցույց են տալիս, որ դա իրո՛ք հնարավոր է։ Այս վաղուց մոռացված գիտափորձը հիմնավորում է հղումների տեսության վերաբերյալ եզրակացությունները։

Տես նաև 
 Առաջին տպավորության էֆեկտ
 Պլացեբոյի էֆեկտ
 Հոթորնի էֆեկտ
 Լսարանի էֆեկտ
 Պիգմալիոնի կան Ռոզենթալի էֆեկտ
 Բառնումի կամ Ֆոռերի էֆեկտ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Donald H. Naftulin, M.D., John E. Ware, Jr., and Frank A. Donnelly THE DOCTOR FOX LECTURE: A PARADIGM OF EDUCATIONAL SEDUCTION.  Journal of Medical Education, vol. 48, July 1973, p. 630-635
 Doctor Fox Lecture 1970
 Dr. Fox Foxes the Muggles but not the Mavens
 Doctor Fox Lecture ,  Лекция доктора Фокса. 
 Людмила Копец Эффект Фокса. ПСИ-ФАКТОР
 To Explain: A Review of Research - ASCD. 1968

Տեսանյութեր 
 
 Ինչու է սոցիոպատը հաջողության հասել. ոճը կարևոր է ավելի, քան նյութը (Lovefraud.com) 
 Simple Show Dr. Fox Experiment. Ֆոքսի գիտափորձի օրինակ 

Հոգեբանական գիտափորձեր
Մանկավարժական հոգեբանություն
Սոցիալական հոգեբանություն