Հոմոցիստեին

Հոմոցիստեին, HSCH2CH2CH(NH2)CO2H բանաձևով ոչ սպիտակուցածին α-ամինաթթու։ Ցիստեին ամինաթթվի հոմոլոգն է, որից տարբերվում է մեկ մեթիլենային խմբով։ Հոմոցիստեինի կենսասինթեզը իրականացվում է մեթիոնինից՝ Cε մեթիլ խմբի հեռացման միջոցով։ Այն կարող է դարձելիորեն փոխարկվել մեթիոնինի B խմբի վիտամինների օգնությամբ։

Հոմոցիստեինի բարձր քանակությունը արյան մեջ (հիպերհոմոցիստեինեմիա) կարող է բերել էնդոթելային բջիջների վնասման, որն էլ իր հերթին կարող է պատճառ հանդիսանալ պսակային զարկերակային հիվանդության զարգացման։

Հիպերհոմոցիստեինեմիան ասոցացվում է նաև արյան մակարդուկների՝ թրոմբների առաջացման, սրտամկանի ինֆարկտի, հղիության ընդհատման և պտղի նյարդային խողովակի ձևավորման խանգարումների հետ։

Կենսասինթեզ և կենսաքիմիական դեր 

Հոմոցիստեինը չի պարունակվում սննդի մեջ և նրա սինթեզը օրգանիզմում իրականացվում է մեթիոնինի բազմափուլ փոխարկմամբ։ Սկզբում մեթիոնինը ԱԵՖ-ից ստանում է ադենոզին խումբը՝ առաջացնելով S-ադենոզիլմեթիոնին (SAM): Այնուհետև ցիտինոզիլ-5-մեթիլտրանսֆերազ ֆերմենտի մասնակցությամբ SAM-ի մեթիլ խումբը տեղափոխվում է ԴՆԹ-ի ցիտոզին նուկլեոտիդի վրա՝ առաջացնելով ադենոզիլհոմոցիստեին։ Վերջում ադենոզիլհոմոցիստեինազա ֆերմենտի մասնակցությամբ տեղի է ունենում ադենոզիլհոմոցիստեինի հիդրոլիզը և առաջանում է հոմոցիստեին։

Ցիստեինի կենսասինթեզ 

Կաթնասունների օրգանիզմում ցիստեին ամինաթթուն սինթեզվում է հոմոցիստեինից։ Ցիստաթիոնին β-սինթազ ֆերմենտի մասնակցությամբ տեղի է ունենում սերինի և հոմոցիստեինի կոնդենսացիա, որի արդյունքում առաջանում է ցիստաթիոնին։ Այս ռեակցիան մասնակցում է նաև պիրիդօքսինը (վիտամին B6): Այնուհետ ցիստաթիոնին γ-լիազ ֆերմենտը քայքայում է այս դիպեպտիդը՝ առաջացնելով ցիստեին, ամոնիակ և α-կետոբութիրատ։ Բակտերիաների և բույսերի մոտ ցիստեինի սինթեզը մի քիչ այլ ճանապարհով է ընթանում և որպես ցիստեինի սինթեզի աղբյուր օգտագործվում է ο-ացետիլսերինը։

Հոմոցիստեինի մակարդակ 
Հոմոցիստեինի մակարդակը սովորաբար տղամարդկանց մոտ ավելի բարձր է, քան կանանց մոտ և տարիքին զուգընթաց այն բարձրանում է։ Մինչև սեռական հասունացումը աղջիկների և տղաների մոտ հոմոցիստեինի մակարդակը գրեթե նույնն է (մոտ 5 մկմոլ/լ)։ Սեռական հասունացման շրջանում հոմոցիստեինի մակարդակը բարձրանում է մինչև 6-7մկմոլ/լ. տղաների մոտ հոմոցիստեինի մակարդակի բարձրացումը ավելի արտահայտված է, քան աղջիկների մոտ։ Մեծահասակների մոտ հոմոցիստեինի մակարդակը կազմում է 10-11 մկմոլ/լ, տղամարդկանց մոտ այն փոքր-ինչ բարձր է, քան կանանց մոտ։ Տարիքին զուգընթաց հոմոցիստեինի մակարդակը բարրձրանում է, ընդ որում կանանց մոտ բարձրացումը ավելի մեծ տեմպով է տեղի ունենում,քան տղամարդկանց մոտ։ Հոմոցիստեինի մակարդակի աստիճանաբար բարձրացումը կապում են երիկամների ֆունկցիայի նվազման հետ, իսկ տղամարդկանց մոտ ավելի բարձր մակարդակը բացատրվում է ավելի շատ մկանային զանգվածի առկայությամբ։ 

 

Հղիության ընթացքում հոմոցիստեինի մակարդակը աստիճանաբար նվազում է։ Նվազեցումը տեղի է ունենում առաջին և երկրորդ եռամսյակի միջև և մնացած ժամանակահատվածում մնում է համեմատաբար հաստատուն մակարդակի վրա։ Հոմոցիստեինի նորմալ մակարդակը վերականգնվում է ծննդաբերությունից 2-4 օր հետո։ 

Հոմոցիստեինի մակարդակի բարձրացումը կապված է նաև որոշ վիտամինների պակասի հետ, հատկապես ֆոլաթթվի, B1, B6 և B12 վիտամինների դեֆիցիտի դեպքում։

Առողջության վրա ազդեցություն 

Կուտակվելով օրգանիզմում՝ հոմոցիստեինը սկսում է «հարձակվել» զարկերակների էնդոթելով ծածկված ներքին պատերի վրա։ Տեղի է ունենում էնդոթելի վնասում, որը նպաստում է թրոմբների և աթերոսկլերոտիկ թիթեղների առաջացմանը։ 

Հոմոցիստեինի բարձր քանակով մարդկանց մոտ Ալցհեյմերի հիվանդության և ծերունական տկարամտության զարգացման վտանգը անհամեմատ բարձր է։ Հոմոցիստեինեմիայի և շաքարային դիաբետի համադրման դեպքում առաջանում են անոթային խնդիրներ՝ պերիֆերիկ անոթների հիվանդություններ, նեֆրոպաթիա, ռետինոպաթիա և այլն։

Ծանոթագրություններ 
Ամինաթթուներ