Մարիա Տելկեշ

Մարիա Տելկեշ (, ), հունգարաամերիկացի գիտնական և գյուտարար, արևային էներգիայի տեխնոլոգիաների ոլորտի մասնագետ։

Վաղ տարիներ և կրթություն 
Ծնվել է 1900 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Բուդապեշտում, Հունգարիա։ Բուդապեշտի համալսարանում սովորել է ֆիզիկական քիմիա։ 1920 թվականին ավարտել է համալսարանը։ 1924 թվականին պաշտպանել է դոկտորական դիսերտացիա, որից հետո տեղափոխվել է ԱՄՆ։

Գործունեություն 
ԱՄՆ-ում Մարիա Տելկեշը բիոֆիզիկոս է աշխատել է Քլիվլենդի կլինիկայի ֆոնդում։ 1937 թվականին նա ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն և սկսել է հետազոտող ինժեներ աշխատել Westinghouse Electric-ում։ 1939-1953 թվականներին նա Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում զբաղվել է արևային էներգիայի ուսումնասիրությամբ։ 1953 թվականին աշխատանքի է անցել Նյու Յորքի համալսարանում։

Տելկեշը հայտնի է որպես 1947 թվականին առաջին ջերմաէլեկտրական գեներատորի ստեղծող։ 1948 թվականին նա Մասաչուսեթս նահանգի Դովերում «Արևային տան» համար մշակել է առաջին արևային ջեռուցման համակարգը (տունն ամբողջությամբ կառուցված էր արևային ջեռուցմամբ՝ ըստ ճարտարապետ Էլեանոր Ռեյմոնդի նախագծի)։ 1953 թվականին նա ստեղծել է առաջին ջերմաէլեկտրական սառնարանը՝ օգտագործելով կիսահաղորդիչային ջերմաէլեկտրականության սկզբունքները։

Տելկեշը հայտնաբերել է գործնական բազմաթիվ ջերմային սարքեր, այդ թվում և փոքրիկ աղազատիչ սարք փրկամակույկներում կիրառման համար, որն աշխատում էր արևային էներգիայիով։ Այդ սարքավորումը կարող է փրկել օդաչուների և նավաստիների կյանքը, որոնք հայտնվում են բաց ծովում առանց քաղցրահամ ջրի։ Տելկեշը ջերմության պահպանման արևային համակարգի ստեղծողներից մեկն է, ինչի շնորհիվ ստացել է «Արևի թագուհի» մականունը։

1977 թվականին Մարիա Տելկեշը թոշակի է գնացել, սակայն համալսարանում խորհրդատու է մնացել մինչև 1990-ական թվականների սկիզբ։ Կյանքի վերջին տարիներն ապրել է Մայամիում։ Մահացել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բուդապեշտում, ուր որոշել է առաջին անգամ այցելել արտագաղթելուց հետո։

Մարիա Տելկեշի պատվին անվանակոչվել են դպրոցներ Հարավային Կարոլինայում, Սան Ֆրանցիսկոյում և Օհայոյում։

Մրցանակներ 
 1952՝ Կին ինժեներների միավորման մրցանակ,
 1977՝ Արևային էներգիայի ամերիկյան միավորում, Չարլզ Գրիլ Աբբոտի մրցանակ,
 2012՝ ներառվել է ԱՄՆ գյուտարարների փառքի ազգային սրահում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Հունգարացի գիտնականներ
Ամերիկացի գիտնականներ
Հունգարացի գյուտարարներ
Ամերիկացի գյուտարարներ
Ամերիկացի քիմիկոսներ
Հունգարացի կին քիմիկոսներ
Կին գյուտարարներ
Բուդապեշտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կին գիտնականներ
Թերմոդինամիկա
Ամերիկացի կին քիմիկոսներ