Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի ճակատամարտ (1797)

Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի ճակատամարտ, 1797 թվականի հուլիսի 22-ից 25-ին իսպանական կղզեխումբը գրավելու Հորացիո Նելսոնի հրամանատարությամբ գործող բրիտանական էսկադրայի ձեռնարկած անհաջող փորձ։ Նվաճելու նպատակն էր հետագայում այդ կղզիները օգտագործել որպես ռազմածովային ուժերի ռազմաբազա։ Ինքնապաշտպանական ուժերը ղեկավարում էր գեներալ-լեյտենանտ Անտոնիո դե Օտերոն, ով եղել է Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի կայազորի նախկին ղեկավարը 1790 թվականից։

Նախաբան 
1796-1802 թվականներին անգլո-ֆրանսիական առճակատման ժամանակ Անգլիայի ռազմական գործողությունները հիմնականում իրականացվում էին ծովում։ Իսպանիան առնվազն թղղթի վրա երևում էէր լուրջ հակառակորդ։ 1793 թվականին Իսպանական կայսրության ազդեցությունը տարածվեց Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկայի հսկայական տարածքներում, ներառյալ՝ Միսիսիպիից արևելք գտնվող շուրջ 2,6 միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածք։ Բացի այդ, Իսպանիան տարածքներ էր տնօրինում էր Կարիբներում (առաջին հերթին Կուբայում) և Խաղաղ օվկիանոսում (առաջին հերթին Ֆիլիպինյան կղզիներում)։ Այն հանդիսանում էր աշխարհի երրորդ ուժեղ ծովային գերտերությունը, որն ուներ 76 գծային նավ (որոնցից իրականում մարտունակ էին 56-ը) և 105 փոքր նավեր։ Գործնականում իսպանական նավատորմը չէր կարող մրցակցել բրիտանական նավատորմի հետ։ Գրեթե յուրաքանչյուր բախման ժամանակ, կլիներ փոքր մարտ կամ վճռորոշ ճակատամարտ, կլիներ սեփական ափերի մոտ թե գաղութներում, իսպանական նավատորրմը մշտապես պարտություն էր կրում։ Հատկանշական բացառություն է 1797 թվականին բրիտանացիների հարձակումը Սան Խուանի (Պուերտո Ռիկո) և նույն թվականին Նելսոնի գրոհը Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի (Կանարյան կղզիներ) վրա։

Կոնտրադմիրալ Նելսոնի նավերը ադմիրալ Ջերվիսի էսկադրայի կազմում տեղակայված էր Ջիբրալթարի նեղուցից մինչև Սան Վիսենտ հրվանդան, որպեսզի շրջափակի և գրավի Ամերիկայից ժամանող իսպանական նավերը։ Մեքսիկայի փոխարքան, ով մեծ հարստությամբ պետք է ժամաներ Վերակրուսից, ըստ լուրերի գտնվում էր Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի Սանտա Կրուս նավահանգստում։ Այդ լուրերի հետքերով Նելսոնը իրեն ենթակա նավերով 1979 թվականի հուլիսի 15-ին առանձնացավ ընդհանուր նավատորմից։

Ճակատամարտի ընթացք 

Հուլիսի 20-ին էսկադրան մոտեցավ Սանտա Կրուս նավահանգստին, սակայն զորքերի ափ իջեցում տեղի չունեցավ, քանի որ ուժեղ քամին ու հակադիր հոսանքները խանգարեցին անել այդ գործողությունը։ Այնուամենայնիվ, անգլիացիների մարտավարական տեղաշարժերը գրավեցին իսպանացիների ուշադրությունը։ Այդ իսկ պատճառով հուլիսի 21-ի լույս 22-ի գիշերը քաղաքից արևելք ափ իջեցված անգլիական դեսանտը չկարողացավ  նվաճել ռազմավարական կարևորագույն հենակետեր, քանի որ դրանք արդեն ամրացվել էին իսպանացիների կողմից։ Բացի կանոնավոր զորքերից նավահանգստի ռեդուտները (դաշտային հողապատնեշները) (երեք ամրոցներ՝ Պասո Ալտո, Սան Կրիստոբալ և Սան Խուան) պաշտպանում էր նաև տեղական աշխարհազորը և կառամատույցում գտնվող նավերի նավաստիները (այդ թվում մի քանի ֆրանսիական նավերի որոշ անդամներ)։

Հուլիսի 24-ի լույս 25-ի գիշերը անգլիացիները ձեռնարկեցին խափուսիկ մարտավարական հնարք։ Ֆրեգատները խարիսխ իջեցրեցին քաղաքից երկու միլ հեռավորության վրա և ձևացրեցին, որ մտադրված են այդ հատվածից դեսանտ իջեցնեն։ Իրականում Նելսոնի պլանի համաձայն բոլոր թիավարվող նավերը պետք է անցնեին ամրոցի 30-40 հրանոթների կրակի տակով և 1000 զինվորից բաղկացած դեսանտ իջեցներին անմիջապես նավահանգստում։ Այդ գործողության ղեկավարումը Նելսոնը անձամբ ստանձնեց, սակայն երբ նա արդեն պատրաստվում էր ափ իջնել, կողքով սլացող թնդանոթի գունդը դիպավ նրա արմունկին՝ հեետ շպրտելով նավակի մեջ։ Ադմիրալին շտապ կարգով տեղափոխեցին հրամանատարական նավ։ Նավաստիների և զինվորների ջոկատները, որոնք ափ էին իջել ադմիրալի նավից ու վերջինի հետևից եկող «HMS Fox» միակայմ առագաստանավից (նրանք, ովքեր ամրոցից արձակված կրակի հետևանքով չէին սպանվել), գրավեցին ծովապատնեշը, սակայն հետ շպրտվեցին ամրոցի պաշտպանների կողմից։

Հարձակվողների երկրորդ խումբը, որը ղեկավարում էր կապիտան Տոմաս Տրուբրիջը, ով հանդիսանում էր HMS Culloden նավի հրամանատարը և աչքի էր ընկել Սան Վիսենտ հրվանդանի ճակատամարտում, չկարողացավ հասնել կառամատույց, և դեսանտը ափ դուրս եկավ նավահանգստից դեպի արևմուտք։ Առանց խոչընդոտի մտնելով քաղաք՝ Տրուբրիջը հայտնվեց շրջափակման մեջ (իսպանացիները թվային առումով 2-3 անգամ ավելի շատ էին), և անգլիացիները ստիպված էին կապիտուլացիայի ենթարկվել պարեկ Գուտերեսի առաջադրած պայմաններով։ Այդ պայմաններով կողմերը պայմանավորվեցին, որ անգլիական զինվորները հետ կուղարկվեն իրենց նավերը, փոխարենը Նելսոնը պետք է խոստանար այլևս չիրականացներ հարձակում Տեներիֆեի կամ Կանարյան այլ կղզիների վրա։

Հետևանք 
Սանտ Կրուսի նահանգապետը թույլատրեց անգլիացիներին իրենց մոտ պահել զենքերն ու զինվորական խորհրդանիշները։ Բացի դրանից նա Նելսոնին տվեց երկու նավ, որպեսզի վնասված էսկադրան ուղեկցեն հետ։ Ի պատասխան այդ ասպետական քայլի՝ Նելսոնը համաձայնվեց այդ նավերից մեկը ուղարկել Կադիս հաղթանակի լուրով։ Միանգամայն այլ արդյունք սպասող Ջերվիսը կատաղեց։ Բայց ըստ էության, անգլիացիները տուժեցին իրենց մեծամտության և անպատրաստության պատճառով։ Ակընկալելով հանդիպել կազմալուծված հակառակորդ, ինչպես որ Սան Վիսենտում՝ նրանք պարզապես չէին հատկացրել բավարար ուժեր լավ պաշտպանված քաղաքում։ Դրանից հետո այլևս Սանտա Կրուսը գրավելու փորձ չձեռնարկվեց։

Այդ ճակատամարտում Նելսոնը կորցրեց իր աջ ձեռքը։ Իր հետագա ամբողջ կյանքում այն հիշեցրեց նրան կրած անհաջողության մասին։ Վերադառնալով Ջերվիսին նամակ գրեց. 
...միձեռանի ադմիրալի կարիք չունի Անգլիան  Անգլիան, այնուամենայնիվ, կարիք ուներ հերոսների, և տանը Նելսոնին ընդունեցին որպես հերոսի։ Կես տարի անց նա Միջերկրական ծովում կրկին ղեկավարում էր էսկադրոն և փառահեղ հաղթանակ տարավ Աբուկիրի ճակատամարտում։

«Վագր» հրանոթը, որը ներառված էր Տեներիֆեն պաշտպանող հրետանու կազմի մեջ և որին ավանդաբար վերագրում են ադմիրալին ձեռքից զրկելը, ծառայում է անգլիացիների նկատմամբ հաղթանակի խորհրդանիշ։ Ճակատամարտից հետո այն տեղադրվեց Սևիլյայում, իսկ մեր օրերում հանդիսանում է Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի զինվորական թանգարանի ցուցանմուշ։

Տես նաև 
Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի ճակատամարտ (1657)
Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի ճակատամարտ (1706)

Ծանոթագրություններ 

Իսպանիայի ծովամարտեր
Կանարյան կղզիներ
Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեի ճակատամարտ
Մեծ Բրիտանիայի ծովամարտեր