Լինքոլնը բարդոյում

Լինքոլնը բարդոյում (), ամերիկացի գրող Ջորջ Սոնդերսի փորձարարական վեպը թողարկված 2017 թվականին։ Սա Սոնդերսի առաջին «երկար» վեպն է (մինչ այդ նա գրում էր հիմնականում կարճ պատմվածքներ և էսսեներ), որը 2017 թվականի մարտի 5-ին New York Times թերթի կողմից հայտարարվել է շաբաթվա բեսթսելլեր։

Վեպի գործողությունները տեղի են ունենում 1862 թվականի փետրվարի 20-ի գիշերը՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահ Աբրահամ Լինքոլնի որդու՝ Ուիլյամի մահվան պահին ու դրան հաջորդած ժամանակահատվածում, երբ նա գտնվում էր բարդոյի մեջ՝ մահացման սկզբի և մարմնից հոգու վերջնական բաժանման միջև ընկած միջանկյալ վիճակում։

«Լինքոլնը բարդոյում» վեպը բարձր է գնահատվել գրաքննադատների կողմից և 2017 թվականին արժանացել Բուքերյան մրցանակի։

Մտահղացում և նախապատմություն 
Վեպի գաղափարը Սոնդերսի մոտ ծագել է իր կնոջ ազգականի պատմության ազդեցությամբ․ նա պատմել է որդու մահից հետո Լինքոլնի վարքի մասին՝ մասնավորապես նշելով, որ Լինքոլնը բազմիցս այցելում էր Ուիլյամի դամբարան Օուկ Հիլ գերեզմանատանը (Ջորջթաուն) և դիպչում մեռածի մարմնին, ինչը հաստատում են մի շարք աղբյուրներ։

2017 թվականի մարտին Սոնդերսը մանրամասնորեն ներկայացրել է իր վեպի նախապատմությունը և հայեցակարգը․ 
Շատ տարիներ առաջ, երբ մենք այցելեցինք Վաշինգտոն (Կոլումբիայի շրջան), իմ կնոջ ազգականը մեզ ցույց տվեց բլրի վրայի գերեզմանը և նշեց, որ 1862 թվականին, երբ Աբրահամ Լինքոլնը նախագահ էր, նրա սիրելի որդին՝ Ուիլյամը մահացավ և ժամանակավորապես թաղվեց այս դամբարանում, իսկ վշտահար Լինքոլնը, ըստ այդ ժամանակվա թերթերի, մի քանի անգամ մտել է դամբարան, որպեսզի դիպչի տղայի մարմնին։ Իմ գլխում միանգամից առաջացավ կերպարը, որ միավորում էր Լինքոլնի հուշարձանն ու Պիետային։ Այդ կերպարն ինձ հետ էր հաջորդ 20-ից ավելի տարիների ընթացքում, բայց ես շատ էի վախենում մարմնավորել այն, ինչ ինձ թվում էր այնքան խորը։ Ի վերջո, 2012 թվականին, նկատելով, որ ես ավելի երիտասարդ չեմ դառնում, ես մտածեցի, որ ես բոլորովին չեմ ուզում, որ իմ շիրմաքարի վրա գրված լինի․ «Վախենալով ստեղծել գեղարվեստական սարսափելի նախագիծ՝ նա շատ երկար սպասեց», ես որոշեցի մշակել իմ մտահղացումը նախ որպես հետազոտական նախագիծ, առանց որևէ պարտավորության։ Իր «Լինքոլն բարդոյում» վեպն այդ փորձի արդյունքն է:

Վեպի մասին Սոնդերսն առաջին անգամ հայտնել է 2015 թվականին The New York Times-ում գրող Ջենիֆեր Էգանի հետ տված հարցազրույցում՝ ասելով, որ վեպում կլինի «գերբնականի տարր», բայց ընդհանուր առմամբ ստեղծագործությունը «կմնա պատմական»։ Վեպի վերնագիրն առաջին անգամ հնչել է Սյուզան Սարանդոնի հետ Սոնդերսի զրույցում, որը հրապարակվել է 2016 թվականի ապրիլին Interview ամսագրում։ Նույն ամսում գրքի անոնսը հրապարակվել է Random House հրատարակչության կայքում։

Վեպի վրա աշխատելիս Սոնդերսն ուսումնասիրել է Աբրահամ Լինքոլի կյանքի և քաղաքացիական պատերազմի մասին մեծ թվով աղբյուրներ, մասնավորապես՝ Էդմունդ Ուիլսոնի «Հայրենասիրական արյունը» (1962), որպեսզի ծանոթանա «անհրաժեշտ պատմական պատմական փաստերին»։ Մի շարք աղբյուրներից որոշ հատվածներ նա օգտագործել է վեպում։ Բնօրինակ աղբյուրների հետ միասին Սոնդերսն օգտագործել է նաև մտածացին աղբյուրներ։

Կառուցվածք 
Վեպի գործողությունների մեծ մասը ծավալվում են բարդոյում, որ բուդդիզմում նկարագրված է որպես «միջանկյալ դրությունների» (բառացի՝ «երկուսի միջև») խումբ, որտեղ ներառված է նաև «Մահացման գործընթացի բարդոն» (Chikhai bardo)՝ մահացման սկզբի և մարմնի ու մքտի բաժանման պահի միջև ընկած ժամանակահատվածը։ Ըստ Սոնդերսի նկարագրության՝ «բարդոյում» բնակվող ուրվականները «այլանդակված են ցանկություններով, որոնց վրա նրանք չեն ազդել, երբ դեռ կենդանի էին», և նրանց սպառնում է մշտապես որսը սահմանափակ տարածքում։ Նրանք չգիտեն, որ արդեն մահացել են, և տարածությունն ընկալում են որպես «հիվանդանոցային բակ», իսկ իրենց դագաղը՝ որպես «հիվանդանոցային սենյակ»։

Սոնդերսը նշել է, որ չնայած նրան, որ վեպի վերնագիրը տիբեթյան բուդդիզմից վերցված տերմին է, նա նաև ներառել է անդրաշխարհի կյանքի վերաբերյալ քրիստոնեական և հին եգիպտական պատկերացումների տարրեր, որպեսզի «չափազանց տառացի» չլինի։ «Բարդո» բառի ընտրությունը, ըստ նրա, «մասամբ օգնել է ընթերցողին հեռու պահել նախապաշարմունքներից... անդրաշխարհի մասին գրքում, ինչպես նաև կործանել գոյություն ունեցող բոլոր պատկերացումներն այն չափով, որքան կարող ես»։

Քննադատություն 
Bookmarks ամերիկյան գրական ամսագրի համաձայն՝ «Լինքոլնը բարդոյում» վեպի վերաբերյալ իրենց կարծիքն արտահայտած քննադատների 43 արձագանքներից միայն երեքն են պարունակել խառը գնահատականներ, ինչը վկայում է, որ այն հիացմունքով է ընդունվել քննադատների կողմից։ The New York Times-ում տպագրված հոդվածում գրող Կոլսոն Ուայթհեդը Սոնդերսի գիրքը կոչել է «շռայլության և հումանիզմի փայլուն սխրանք»։ Որոշ քննադատներ վեպը համեմատել են Էդգար Ալլան Պոի «Սփուն Ռիվեր անթոլոգիա» (Spoon River Anthology, 1915) բանստեղծական էպիտաֆիաների ժողովածուի հետ, որ պատմում է գավառական քաղաքի բնակիչների ճակատագրերի մասին։

Ծանոթագրություններ 

Անգլերեն վեպեր
2017 վեպեր
Բուքերյան մրցանակի արժանացած ստեղծագործություններ
Անգլերեն գրքեր
Անգլերեն գրականություն