Շնդեղ աշնանային

Շնդեղ աշնանային (), սոխուկավոր թունավոր խոտաբույս շնդեղազգիների ընտանիքի շնդեղ տեսակ։ Այն սովորաբար աճում է թաց մարգագետիններում։ Տեսակի բնական տարածքը հանդիսանում է գրեթե ամբողջ Եվրոպան (առանց Սկանդինավների), խոտաբույսը հանդիպում է արևմտյան և հարավային Ռուսաստանում։

Շնդեղազգիները կարող են աղտոտել բուսական արտադրանքը սոխուկներով, տուփիկ-պտուղներով, հատապտուղներով կամ սերմերով։

Բուսաբանական նկարագիր 

Շնդեղ աշնանային, պալարավոր բազմամյա խոտաբույս է։ Պալարները երկարավուն են, մի կողմից ցայտուն, մյուս կողմից հարթ, մինչև 7 սմ և 3 սմ երկարությամբ տրամագծով, բնապատյանը հագած չոր մուգ շագանակագույն մեռած տերևներով, որոնք ձգվում են խողովակի վերին մասում։ Գարնանը պալարները կոտրելով բնապատյանը, ձգվում են երկարությամբ և հողի վրա զարգանում են կանաչ տերևներ, և հասունացած սերմը սաղմնավորված վիճակից վերածվում է տուփիկ-պտուղի։

Տուփիկի հիմքում պալարն է, որն աճում է ընթացիկ տարվա ընձյուղի մեջ. այս ընձյուղը առաջացնում է պալար, որը ծաղկում է հաջորդ աշնանը, իսկ հին պալարը, մահանում է աշնանից հետո, երբ պտուղը հասունանում է։ Դեպի զարգացող և ծաղկող ընձյուղները երկու ցածր զարգացած տերևներ են (սերմնարան), և դրանցից ավելի թաքնված կանաչ տերևներ, որոնք դեռ չեն զարգացել, նրանց ստորին խոռոչի տակ (առաջին) փոքրիկ ծիլ, որը զարգանում է հաջորդ տարվա ընձյուղի մեջ, առաջին և երկրորդ կանաչ տերևների միջև ցողունի մեջ հաստանում է պալարը։

Ծաղիկը (հիմնականում մեկը) զարգանում է վերին տերևի խոռոչում, իսկ գագաթի ծայրը մեռնում է։ Ծաղկապատյանը առանց կետերի է (իսկ եթե կան թույլ կետիկներ, ապա դրանք դեղին են)։ Սպին հստակորեն տեղակայված է մեկ սյան վրա։ Սյուները մի փոքր հաստացած է։ Պտղակալելով ծաղկի ամբողջ ցողունը մաքրվում, բացառությամբ ծնկներից ներքև (հանգուցամեջ), որը դարձել է հաստ կոնաձև։ Տերևները երեքը կամ չորսն են, կարճ ցողունովի վրա, մերկ, մսոտ, փայլուն, երկարացված նշտարաձև, 25-40 սմ երկարությամբ և 2-4 սմ լայնությամբ։

Ծաղիկները մեկից երեքը, հստակորեն սերտաճած են ծաղկապատյանում։ Ծաղկապատյանի ծռվածքում եռանկյունաձև է, ձագարաձձ զանգվածով, մինչեւ 6 սմ երկարությամբ։ Եռանկյունաձև ծաղկապատյանին ունի խողովակ 20-25 սմ երկարությամբ, հողից 8-10 սմ բարձրությամբ, նման է մանուշակագույն-վարդագույն ծաղկապատյանին, էլիպտաձև է, ձանձրալի, ծղոտի ներսում։ Առէջքները վեցն են, նրանք հավասարապես դասավորված են ծաղկապատյանում։ Վարսանդի հետ միասին սերմնարանում թաքնված է ծաղկապատյանի ստորգետնյա մասի կոթը, կոթերի թիվը երեքն է, հավասար երկարություններով, չամրացված, փաթաթված, վերջացրած ծակոտկենով և ծալված արտաքինով։ Ծաղկում է օգոսոտոս-սեպտեմբեր ամիսներին. ծաղկման ժամանակ բույսը տերևներ չի ունենում։

Պտուղներն իրենցից ներկայացնում են երկարավուն-ձվաձև տուփիկներ։ Երկարությունը` 5-6 սմ։ Սերմերը գնդաձև են, օվալաձև։ Գագաթը կլորավուն է, հիմքի մոտ թեթև ձգված։ Թարմ հավաքած սերմերն ունեն մսեղ ելունդ։ Սերմնասպին երկայնական-օվալաձև է, տեղակայված է հիմքի ձգված մասի վրա։ Շնդեղ աշնանայինի սերմերը Մակերևույթը սպունգանման-հանգուցաձև ծալքավոր է, փխրուն։ Գունավորումը մուգ շագանակագույն է, չորացած ելունդը` բաց դեղնագորշավուն։ Երկարությունը 2,75-3 մմ է, լայնությունը և հաստությունը` 2-2,25 մմ։ Աղտոտում է խոնավ մարգագետինները։  Բեղմնավորված սերմը ձմեռում և զարգանում է հողի տակ։ Հաջորդ տարվա գարնանը տուփիկը միաժամանակ դուրս է գալիս հողի մակերեսին տերևներով։ Սերմերը հասունանում են հունիսին, որից հետո բույսի վերին հատվածը մահանում է, իսկ շնդեղը գտնվում է տեսանելի հանգստության վիճակում մինչև ծաղկելը։ Այս պահին ձևավորվում է նոր դուստր պալարասոխուկ և մահացած մորը փոխարինում է դուստրը։ Սովորաբար մեկ-երկու դուստր պալարասոխուկներ, ոչ ավելին։

Նշանակություն և կիրառում 

Սոխուկները և սերմերը և ավելի փոքր չափով վայրի շնդեղ աշնանայինի ծաղիկները օգտագործվում են բժշկական նպատակներով, մասնավորապես լեյկեմիայով հիվանդների բուժման, նեֆրիտով վարակվածի, ասթմայի և կոլխիցինի բուժման համար։

Հաշվի առնելով կոլխիցինի կարողությունը ճնշելով բջիջների բաժանումը, ուսումնասիրվել է աշնանային կարկտից մեկուսացված մի շարք ալկալոիդների հակադրական ազդեցությունը։ Չարորակ ուռուցքների մոդելների փորձերի ժամանակ կոլխիցինը անպաշտպան էր, ըստ երևույթին թունավոր և թերապևտիկ դոզաների մոտիկության շնորհիվ։ Մեծ չափաբաժին կոլխիցինը առաջացնում է կենդանիների ընդհանուր վիճակի արգելակումը, արյան ձևավորման օրգանների հյուսվածքի փոփոխությունները, ինչի արդյունքում զարգանում է լեյկոպենիան։ Հայտնաբերվել է նաև ստամոքս-աղքիային խանգարումներ (լուծ)։ Կոլխիցինը մկների և նապաստակների փորձերի մեջ ունի անթույլատրելի ազդեցություն։

Կոլխիցինը օգտագործվում է բույսերի պոլիպլոիդի ուսումնասիրման համար, քանի որ այն կարող է ազդել սերմացուի ճարպի քրոմոսոմային ցանցավորման վրա։

Հունաստանում և Գերմանիայում, ինչպես նաև որպես փորձնական Ֆրանսիայում և Ինդոնեզիայում, արհեստականորեն աճեցվում են՝ որպես դեղորայքային հումք։

Այն լայնորեն աճեցվում է որպես դեկորատիվ բույս, ուշագրավ է իր ուշացած ծաղկմամբ, երբ այգիներն ու պարտեզներում գրեթե պայծառ ծաղկուն բույսեր չկան։ Այս առումով, այն գրեթե ամենուրեք ներկայացվել է չափավոր մեղմ կլիմայական գոտում։ Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ խոտաբույսի բոլոր մասերը, հատկապես վնասված սոխուկները թունավոր են, և այգեպանները պետք է ուշադիր լինեն, ձեռնոցներով աշխատեն։

Թունավոր հատկություններ 
Թունավոր են ամբողջ բույսը և դրա սերմերը։ Ազդող ելանյութ հանդիսանում են ալկալոիդները, կոլխիցինը, կոլխամինը և այլն։ Կոլխիցինը ճնշող ազդեցություն է գործում լեյկո- և լիմֆոպոէզի վրա։ Առաջացնում է ստամոքսա-աղիքային համակարգի լորձաթաղանթի ուժեղ հիպերեմիա` մազանոթների կաթվածահարման միջոցով։ Ուժեղացնում է աղիքի պերիստալտիկան, ախտահարում է երիկամները և կենտրոնական նյարդային համակարգը։ Միջամտելով բջջի կիսման պրոցեսին` օժտված է հակաքաղցկեղային ներգործությամբ։ Թունավորումը լատենտ շրջանով 3-6 ժամ է։ Հիմնական ախտանիշերն են` սրտխառնոց, փսխում, խոլերանման (ջրային կամ արյունոտ) լուծ, օլիգուրիա, թույլ առիթմիկ պուլս։ Մկանային տոնուսը թուլանում է, հնարավոր են ջղակծկումներ։ Մարմնի ջերմաստիճանն ընկնում է, շնչառությունը դժվարանում (մինչև իսկ` լրիվ դադարում)։ Այս ցեղի մի շարք տեսակներ, որոնք տարածում ունեն նաև Կովկասյան տարածաշրջանում, նույնպես թունավոր են, մասնավորապես, շնդեղ ուրախը (C. laetum Stev.), շնդեղ հիասքանչը (C. speciosum Stev.): Կոլխիցինանման միացություններ պարունակում են նաև այս ընտանիքի մերենդերա (Merendera) ցեղի ներկայացուցիչները (Միջին Ասիա, Կովկաս)։

Հոմանիշներ 
Էդինբուրգի Թագավորական բուսաբանական այգիների տվյալների հիման վրա՝

Ծանոթագրութուն

Գրականություն 

 
https://snund.am/wp-content/uploads/2016/05/Book_quarantine_weeds1.pdf

Հղումներ 

 
 Безвременник осенний на сайте USDA NRCS Проверено 8 октября 2008 г.
 

1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Թունավոր բույսեր