Քարոյ Կիշֆալուդի

Քարոյ Կիշֆալուդի (հունգարերեն՝ Károly Kisfaludy, ), 19-րդ դարի հունգարացի թատերագիր, նկարիչ։

Բանաստեղծ Շանդոր Կիշֆալուդիի կրտսեր եղբայրն է։ Նա համարվում է հունգարական ազգային թատերագրության հիմնադիրը և հունգար ռոմանտիկ բանաստեղծների առաջին սերնդի առաջնորդը։

Կենսագրություն 
Ծնվել է ազնվականական նշանավոր ընտանիքում, որտեղ ութերորդ երեխան էր։ Նրան ծննդաբերելիս մայրը մահացել է, և, թերևս հենց այդ պատճառով հայրը մինչև իր մահը սառը վերաբերմունք է դրսևորել Քարոյի նկատմամբ։

Տասնվեց տարեկանից վերջինս ծառայության է անցել բանակում։ Մասնակցել է նապոլեոնյան բանակի մղած բազմաթիվ մարտերի Իտալիայում, Սերբիայում, Բավարիայում։ Վիեննայում կանգառի ժամանակ բնանկարներ է արել՝ դրանով իսկ իր նպաստը բերելով հունգարական գեղանկարչության կայացման գործին։ Իր առաջին բանաստեղծությունները նույնպես բանակում ծառայելիս է գրել։ 1810 թվականին զորացրվելով՝ Կիշֆալուդին ճամփորդել է Ավստրիայում ու Իտալիայում, արվեստ ուսումնասիրել։ 1817 թվականին վերադարձել է Հունգարիա, նկարչությանը զուգահեռ՝ իր ուժերը փորձել թատերագրության ասպարեզում։ Այդ բնագավառում առաջին մեծ հաջողությունն ունեցել թ 1819 թվականին, երբ բեմ է բարձրացվել նրա «Թաթարները Հունգարիայում» () ողբերգությունը; Դրան հաջորդած «Իլկա, կամ՝ Նանդորֆեյերի առումը» () 7 mi ambwx5 \a8q ajl թատերգություններ նույնպես հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանն են արժանացել։ Կիշֆալուդիի թատերգությունները թարգմանվել են գերմաներեն, բեմադրվել նաև Վիեննայում՝ բազմապատկելով հեղինակի համբավը։ Իսկ որպես բանաստեղծ՝ նա առաջին հերթին հիշվում է իր էպիգրամներով և «Մոհաչ» () էպիկական պոեմ-դյուցազներգությամբ, որտեղ պատկերել է հունգարների համար տխուր ավարտ ունեցած Մոհաչի 1526 թվականի ճակատամարտը և դրան առնչվող իրադարձությունները։

Ավագ եղբոր՝ Շանդորի հետ Քարոյը կազմակերպել է «Ավրորա» ամսագրի հրատարակման գործը։ 1826 թվականից հետո անդրադարձել է  բանահյուսությանը, ժողովրդական մոտիվներով երգեր է գրել, որոնք տպագրվել են «Ավրորա»-ում։ Այդ երգերը մեծ ժողովրդականություն են վայելել, լայն տարածում գտել՝ հող նախապատրաստելով Շանդոր Պետեֆիի ստեղծագործության հաջողության համար։

Քարոյ Կիշֆալուդին մահացել է 42 տարեկան հասակում՝ 1830 թվականին, թոքախտից։ Ի հիշատակ նրա՝ 1836 թվականին Միհայ Վյորյոշմարտին և Յոժեֆ Բայդան հիմնել են Կիշֆալուդի գրական ընկերությունը, որը շուրջ մեկ դար զգալի աջակցություն է ցույց տվել հունգար գրողների արժանավոր ստեղծագործությունների հրատարակման գործին։

Կիշֆալուդի եղբայրների կյանքի պատմությունն է ընկած հունգարացի նշանավոր վիպասան Մոր Յոկայիի Eppur si muove (1872) վեպի հիմքում։

Գրականություն 
 Ferenc Toldy : Kisfaludy Károly élete (Buda 1832.)
 János Erdélyi : Kisfaludy Károly. Pályák és Pálmák. (1886.) 
 József Bánóczi : Kisfaludy Károly és munkái. I–II. (1882–1883.) 
 Ferenc Szinnyei : Kisfaludy Károly (1927. ItFüz 19.) 
 Andor Speneder : Kisfaludy Károly (1930. A bécsi Coll. Hung. füzetei 9.) 
 János Horváth : Kisfaludy Károly és íróbarátai. (1955. ItTanulm 1. 1935-1936.)
 István Fenyő : Az Aurora. Egy irodalmi zsebkönyv életrajza. (1955. ItFüz 4.)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Quelques-unes de ses peintures
 Œuvres de Károly Kisfaludy (site MEK)
 Kisfaludy Károly : A kérők, comédie en trois actes (site MEK)
 Sa poésie complète (site MEK)
 A magyar irodalom története III. rész
 Hegedüs Géza: A magyar irodalom arcképcsarnoka
 Magyar színházművészeti lexikon, Encyclopédie hongroise d'art dramatique |éditeur=Akadémiai kiadó |prénom1=György |nom1=Székely |directeur1=oui |lieu=Budapest|année=1994|isbn=963-05-6635-4|lire en ligne=http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz13/359.html}}
 Benkő Krisztián: Intermedialitás, irónia, szinesztézia - 1822: Kisfaludy Károly és az Aurora 
 Adam Makkai. In Quest of the Miracle Stag: the Poetry of Hungary 

Հունգարացի գրողներ
Տուբերկուլոզից մահացածներ
19-րդ դարի բանաստեղծներ
Հունգարացի թատերագիրներ
Հունգարացի նկարիչներ
Հունգարացի դրամատուրգներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով