Ինչո՞ւ մեռնել հանուն Դանցիգի

Ինչո՞ւ մեռնել հանուն Դանցիգի (, ), ֆրանսիական հակա-պատերազմական քաղաքական կարգախոս՝ ուղղված Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Ֆրանսիայի միջամտելու և Լեհաստանին ռազմական օգնություն ցույց տալու դեմ։ Սկսել է շրջանառվել Մարսել Դեայի համանուն հոդվածի հրապարակումից հետո։

Հոդված
1939 թվականի մայիսի 4-ին Փարիզի L'Œuvre թերթում տպագրվել է նեոսոցիալիստ Մարսել Դեայի «Մեռնե՞լ հանուն Դանցիգի» () հոդվածը։ Դրանում ներկայացվել է Գերմանիայի կողմից Լեհաստանին ներկայացված վերջնագրի տեքստը, որով նա պահանջել է Դանցիգ ազատ քաղաքը փոխանցել Գերմանիայի տիրապետության տակ։ Դեան դեմ է հանդես եկել այդ տարածքային վեճին Ֆրանսիայի միջամտելուն և Լեհաստանի օգտին հանդես գալուն՝ պատճառաբանելով, որ դա հակասում է Ֆրանսիայի շահերին, իսկ Հիտլերն իբր թե Դանցիգն ստանալուց հետո կչափավորի իր «ախորժակը»։ Դեան լեհերին մեղադրել է հիստերիկ վարքի և Եվրոպան ոչ անհրաժեշտ պատերազմի մեջ ներքաշելու մեջ, ֆրանսիացիներին կոչ է արել արյուն չթափել լեհ անպատասխանատու քաղաքական գործիչների համար և կասկած է հայտնել Լեհաստանի՝ տևական պատերազմ մղելու ունակության վերաբերյալ։

Քննադատություն

Կողմ 
Ըստ պատմաբան Կարոլ Գուրսկու՝ Մարսել Դեայի հոդվածն արժանացել է որոշակի ժողովրդականության Ֆրանսիայում և նրա սահմաններից դուրս. Ֆրանսիայում նրան սատարել են մտավորականության ներկայացուցիչները, ծայրահեղ աջամետները և իզոլյացիոնիստները, բայց Ֆրանսիայի բնակչության մեծամասնությունը (76 %) կողմ չի եղել Դեայի՝ պատերազմին չմիջամտելու կողմնորոշմանը։ Հենրի Կիսինջերը պնդել է, թե արտահայտությունը նպաստել է ֆրանսիացիների բարոյալքմանը 1940 թվականին, սակայն դա վիճարկվում է պատմաբան Դևիդ Գորդոնի կողմից, որը կարծում է, որ այդ ժամանակ այն եղել է հասարակական կարծիքի շրջագծում։ Մեծ Բրիտանիայում կարգախոսն ընդունվել է աջամետ կուսակցությունների կողմից, որոնց գլխավորում էր Բրիտանական ժողովրդական կուսակցությունը։ Նմանատիպ արտահայտությունից չեն խուսափել նաև գերմանական պրոպագանդիստները Տարօրինակ պատերազմի ժամանակ։

Դեմ 
Ֆրանսիայի բնակիչների մեծ մասը դեմ է եղել Դեայի այդ առաջարկին. կառավարությունում, վարչապետ Թդուարդ Դալաիեից մինչև արտաքին գործերի նախարար Ժորժ Բոննեն, պնդել են, որ այդ կարգախոսը հակասում է այն ֆրանսիացիների շահերին, որ սատարում էին Լեհաստանի ու Ֆրանսիայի միությանը։ Լեհաստանում հոդվածը դիմավորել են վրդովմունքով՝ այն թարգմանելով «Մեռնել հանուն Գդանսկի» () և վերածելով տրամաբանական կոպիտ սխալի և միաժամանակ անվիճելի փաստարկի հօգուտ ռազմական միջամտության։ Լեհական աղբյուրներն ներկայում էլ մեծ մասամբ պնդում են, որ Դեայի կարգախոսին սատարողների վերաբերյալ հարցման արդյունքները կեղծվել են, իսկ ֆրանսիացիներն ու բրիտանացիները լիովին կողմ են եղել լեհական արշավանքին չմիջամտելուն, թեև Լեհաստանում մինչ օրս դրա վերաբերյալ միասնական եզրահանգման չեն եկել։ Լեհերենում այդ արտահայտությունն օգտագործվում է նաև ներկայում՝ քաղաքական քննարկումների ժամանակ, ինչպես և անգլերենում և ֆրանսերենում։

Վիշիի վարչակարգի իշխանության տարիներին Դեան սկսել է համագործակցել նացիստների հետ՝ հույս ունենալով, որ նրանք կսատարեն իր քաղաքական կուսակցությանը, որն ավելի ծայրահեղական էր, քան Վիշիի ռեժիմը։ 1945 թվականին նա փախել է Իտալիա, թաքնվել վանքում և այլևս չի վերադարձել՝ խուսափելով պատժից։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն
 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ