Շպագինի գնդացիր-ատրճանակ

Շպագինի 1941 թ. նմուշի 7,62 մմ գնդացիր-ատրճանակ կամ ՇԳԱ ( - ППШ), կամ «ավտոմատ» խորհրդային ատրճանակ-գնդացիր, որը մշակվել է 1940 թվականին կոնստրուկտոր Գ. Ս. Շպագինը 7,62×25 մմ ՏՏ փամփուշտի համար և ընդունվել է Կարմիր բանակի սպառազինության համար (1940 թ. դեկտեմբերի 21-ին): ՇԱԳ և ՊՄԳ-43 եղել են խորհրդային զինված ուժերի հիմնական ատրճանակ-գնդացիրները Հայրենական մեծ պատերազմում։

Պատերազմի ավարտից հետո, 1960-ականների կեսին ՇԱԳ-ն հանվել է Խորհրդային Բանակի սպառազինությունից և աստիճանաբար փոխարինվել Կալաշնիկովի ինքնաձիգով, ավելի երկար կիրառվել է թիկունքի և օժանդակ ստորաբաժանումների սպառազինություններում, ներքին գործերի և երկաթուղային զորքերի զորամասերում մինչև 1991 թվականի ԽՍՀՄ փլուզումը։ ԱՊՀ մի շարք երկրների Ռազմականացված պահպանության և ՆԳՆ ստորաբաժանումների սպառազինության մեջ օգտագործվում է առ այսօր։

Նաև, հետպատերազմյան շրջանում ՇԱԳ հսկայական քանակությամբ արտահանվել է ԽՍՀՄ բարեկամական երկրներ, երկար ժամանակ եղել է տարբեր պետությունների բանակների սպառազինության մեջ, օգտագործվել է անկանոն կազմավորումներում և ողջ 20-րդ դարի ընթացքում կիրառվել է ամբողջ աշխարհի զինված հակամարտություններում։

Այս պահին որոշ վերամշակմամբ վաճառվում է որպես քաղաքացիական որսորդական կարաբին սիրողական հրաձգության համար (կրակի փոխանցիչը միակի կրակոցին է հարմարեցված, պահեստատուփում սահմանափակում է տեղադրված՝ 10 փամփուշտի համար, կարող է կատարվել փողային հատույթի և հարվածիչի շրջանում փակաղակի բաժակի կեռնավորում (кернение):

Իրադարձություններ 
1940 թվականին Սպառազինության ժողկոմիսարիատը զինագործներին տվեց ատրճանակ-գնդացիր ստեղծելու տեխնիկական առաջադրանք, որը մոտ կլինի կամ կգերազանցի իր մարտավարա-տեխնիկական բնութագրերով ԴԱԳ-34/40 ատրճանակ-գնդացրին, բայց ավելի տեխնոլոգիական և հարմարեցված զանգվածային արտադրության համար (այդ թվում ոչ մասնագիտացված մեքենաշինական ձեռնարկություններում):

ՇԱԳ-ի մշակման ժամանակ հիմնական խնդիր էր դրված ստեղծել նմուշ, որը մոտ կլինի Դեգտյարյովի ատրճանակ-հրացանին կամ կգերազանցի նրան իր տեխնիկական հատկություններով, կլինի էժան ու պիտանի զանգվածային արտադրության համար, այդ թվում ոչ մասնագիտացված ձեռնարկություններում։ 1940 թվականին Սպառազինության Ժողկոմիսարիատը զինագործներին հանձնարարական տվեց ստեղծել ատրճանակ-գնդացիր, որի մասերը կարող են պատրաստվել նվազագույն մեխանիկական մշակմամբ (ինչը գործնականում նշանակում էր՝ անհրաժեշտ է կիրառել ձուլածո դետալներ)։ 1940 թվականի աշնանը քննարկման ներկայացվեցին Գ. Ս. Շպագինի և Բ. Գ. Շպիտալնիի ատրճանակ-գնդացիրները։ Զորավարժությունների փորձարկումները և տեխնոլոգիական գնահատմանը ներկայացված նմուշները 1940 թ. նոյեմբերի վերջին ցույց տվեցին, որ երկու համանման նախագծերի մարտական որակներից Շպագինի ատրճանակ-գնդացիրը տեխնոլոգիապես ավելի հարմար է արտադրության համար։ Շպագինի տարբերակի համար անհրաժեշտ 87 մասերի արտադրությունը կպահանջեր 5,6 հաստոցային ժամ, միևնույն ժամանակ Շպիտալնիի տարբերակի արտադրության համար անհրաժեշտ 95 ПП մասերի համար կպահանջվեր 25,3 հաստոցային ժամ, այսինքն՝ գրեթե հինգ անգամ ավելի շատ։

Առաջին ՇԱԳ արտադրվել էր 1940 թվականի օգոստոսի 26-ին, իսկ հոկտեմբերին պատրաստվել է փորձնական խմբաքանակը՝ 25 հատ:

1940 թվականի նոյեմբերի վերջին զորավարժությունների և դիտարկման ներկայացված տեխնոլոգիական հատկանիշների գնահատականի արդյունքներով ՇԱԳ նմուշները երաշխավորվեց սպառազինության համար։

1940 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Շպագինի 1941 թվականի նմուշի ատրճանակ-գնդացիրը ընդունվել է Կարմիր բանակի սպառազինության համար։ Մինչև 1941 թվականը պատրաստվել է ավելի քան 90000 հատ։ 1942 թվականի ընթացքում ռազմաճակատը ստացել է 1,5 միլիոն ատրճանակ-գնդացիր։

Կառուցվածք 

ՇԱԳ իրենից ներկայացնում է ձեռքի ավտոմատ հրազեն, որը նախատեսված է կրակահերթով և միազարկ կրակոցներով կրակելու համար։

Ավտոմատը աշխատում է ազատ փակաղակի փոխանցման սխեման օգտագործելու միջոցով։ Կրակահերթն իրականացվում է հետևի շեպտալոյից (կրակոցից առաջ փակաղակը գտնվում է հետին ամենաեզրային դիրքում, սեղմելուց հետո այն առաջ է շարժվում, հրում է փամփուշտը, պարկուճի շիկացումը տեղի է ունենում փողից փամփուշտի դուրս գալու ակնթարթին), փակաղակը կրակոցի պահին չի ամրացվում։ Նման սխեման հաճախ օգտագործվում է ատրճանակ-գնդացիրների մշակման ժամանակ։ Իր ամբողջ պարզությամբ, նման լուծումը պահանջում է օգտագործել զանգվածեղ փակաղակ, որը ավելացնում է զենքի ընդհանուր քաշը։ Բացի այդ, վերալիցքավորման նման սխեմայով աշխատող զենքը ուժեղ հարված ստանալու դեպքում (օրինակ, ընկնելիս) կարող է ինքնաբերաբար կրակել, եթե փակաղակը առջևի ամենաեզրային դիրքից (չֆիքսված) ուղղորդիչներով սահելով փամփուշտներ մատակարարող պահեստատուփի անցքից առաջ անցնի կամ հետին ամենաեզրային դիրքից՝ պոկվի կալանիչից։ Հարվածա-ձգանային մեխանիզմը թույլ է տալիս կատարել միազարկ և կրակահերթային հրաձգություն բաց փակաղակով։ Հարվածիչը անշարժ տեղադրված է փակաղակի հայելու մեջ։ Փոխանցիչը տեղադրված է ձգանի սկոբայի (скоба) մեջ, ձգանի կեռիկի դիմաց։ Ապահովիչը ներկայացնում է սահիչ (ползун), որը գտնվում է փակաղակի բռնիչի վրա։ Միացված ապահովիչը փակում է փակաղակը առջևի կամ հետևի դիրքում։

Ինչպես ԴԱԳ-ն, ՇԱԳ-ն նույնպես ունի փողային տուփ, որը ձուլված է փողի պատյանին, փակաղակ՝ բռնիչի վրա տեղադրված ապահովիչով, կրակի փոխանցիչ՝ ձգանի կեռիկի առջև տեղադրված ձգանի սկոբայով, տեղաշարժվող նշանակետ և փայտե խզակոթուն։ Բայց և այնպես ՇԱԳ-ն էապես տեխնոլոգիական է. ճշգրիտ մեխանիկական վերամշակման կարիք ունի միայն փողը, փակաղակը պատրաստվել է խառատահաստոցով հետագա կոպիտ ֆրեզերավորմամբ, իսկ գրեթե մյուս բոլոր մետաղական մասերը կարող են պատրաստվել դրոշմմամբ։

Փողային արգելակ-կոմպենսատորն իրենից ներկայացնում է փողի պատյանի փողային կտրվածքից դուրս եկող մաս (փամփուշտի անցնելու համար անցք ունեցող կեռ թիթեղ, որի կողքերից պատյանի մեջ անցքեր են արված)։ Փողային արգելակ-կոմպենսատորը զգալիորեն նվազեցնում է կրակոցի ժամանակ առաջացած վառոդի գազերի ռեակտիվ ազդեցությունը և «փողի քիթը վեր ցցելը»։

Խզակոթը պատրաստվում էր փայտից, հիմնականում կեչուց։ ՇԱԳ-41-ը սկզբում կոմպլեկտավորվում էին ԴԱԳ-40-ի թմբուկավոր պահեստատուփերով 71 փամփուշտ տարողությամբ։ Բայց քանի որ թմբուկավոր պահեստատուփերը մարտի պայմաններում հուսալի չեղան, չափից ավելի ծանր և արտադրության համար թանկ էին, ինչպես նաև յուրաքանչյուր կոնկրետ ատրճանակ-գնդացրին համապատասխանեցնելու համար անհատական ձեռքի աշխատանք էին պահանջում, հետևաբար փոխարինվեցին 1942 թվականին մշակված 35 փամփուշտ տարողությամբ կոտորակավոր/սեկտորավոր պահեստատուփով։

Նշանառության հարմարանքները սկզբում բաղկացած էին սեկտորային նշանբռնիչից (հեռավորությունը 50-ից 500 մ և 50 մ քայլով) և ֆիքսված մուշկայից։ Ավելի ուշ մտցվեց L-աձև նշանառության հարմարանք (перекидной) 100 և 200 մետր հրաձգության համար։ Քանի որ նշանառության հեռավորությունը բացառապես պայմանական, սուբյեկտիվ բնութագիր է, ապա ինչպես վաղ թողարկման ՇԱԳ-ի, այնպես էլ նախքան պատերազմի ատրճանակ-գնդացիրների մեծ մասն ուներ սեկտորային նշանբռնիչ, որը բաժանված էր մինչև 500 մ հեռավորության համար, սակայն հետագայում արտադրվեց պարզեցված տարբերակը մինչև 200 մետր նշան բռնելու համար, ընդ որում, զենքի դե-ֆակտո բնութագրերը նույնն էին, բայց նոր նշանառման հարմարանքը շատ ավելի հեշտ էր արտադրել, և միանգամայն համապատասխանում էր այդ զենքի իրական մարտական նշանակությանը։

Հարվածա-ձգանային մեխանիզմ 
Հետադարձ-մարտական զսպանակով ատրճանակ-գնդացիրներին բնորոշ է պարզ հարվածա-ձգանային մեխանիզմ՝ հարվածիչը (Ударник) անշարժ ամրակցված է փակաղակին (затвор), մարտական մասը գտնվում է փակաղակի վրա։ Առկա փոխանցիչը թույլ է տալիս կատարել մեկական կամ ավտոմատ կրակ։ Ապահովիչը արգելափակում է փակաղակի շարժվելը։

Բնութագիր 

Նշանառության 500 մ հեռավորության դեպքում (նախկին տարբերակում) կրակահերթով կրակի իրական հեռավորությունը կազմում էր մոտ 200 մ։ Այս ցուցանիշը զգալիորեն գերազանցում է այդ դասի զենքի միջին մակարդակը։ Բացի այդ, 7,62×25 մմ ՏՏ փամփուշտ օգտագործելու շնորհիվ, ի տարբերություն 9×19 մմ Պարաբելումի կամ .45 АСР-ի (արտասահմանյան ПԱԳ օգտագործվող), ինչպես նաև համեմատաբար երկար փողի շնորհիվ ստացվեց գնդակի շատ ավելի մեծ փողային արագություն (500 մ/վ, ի տարբերություն МП-40-ի՝ 380 մ/վ և Թոմփսոնի ատրճանակ-գնդացիրի՝ 280-290 մ/վ), որը տվեց հետագծի լավագույն настильность, որը թույլ տվեց մինչև 200-250 մ հեռավորության վրա մեկական կրակով վստահորեն խոցել նպատակակետը, ինչպես նաև կրակել ավելի մեծ՝ ընդհուպ մինչև 300 և ավելի մետր հեռավորության վրա, կրակի ճշգրտության նվազումը փոխհատուցելով արագաձգությամբ կամ մի քանի հրաձիգների կենտրոնացված կրակով։ Կրակահերթի արագաձգությունը մի կողմից առաջացնում էր զինամթերքի մեծ կորուստ (որի համար ПП ստացել է "փամփուշտ լափող" մականուն) և փողի արագ տաքացում, մյուս կողմից էլ ապահովում էր կրակի բարձր խտություն, որն առավելություն էր մոտիկ մարտում։

ՇԱԳ-ի դիմացկունությունը, հատկապես տուփիկավոր պահեստատուփով, շատ բարձր է։ Մաքուր և յուղված ՇԱԳ հուսալի զենք է։ Անշարժ ամրացված боек -ի պատճառով հրաձգությունը կարող է ուշանալ, եթե փակաղակի բաժակները ծխից կեխտոտված կամ յուղման քսուկը փոշուց թանձրացած լինի։ Ըստ Հայրենական Մեծ պատերազմի վետերանների հիշողությունների, բաց ավտոմեքենաներով տեղաշարժվելիս կամ կեղտոտ ճանապարհներով զրահամեքենաների անցնելու դեպքում ՇԱԳ գրեթե միշտ թաքցնում էին թիկնոց-վրանների տակ։ Թերություններից կարելի է համարել համեմատաբար մեծ չափերը և զանգվածը, թմբուկավոր պահեստատուփի փոխարինման բարդությունը և լիցքավորումը, ոչ այնքան հուսալի ապահովիչը, ինչպես նաև պինդ մակերևույթի վրա ընկնելու դեպքում ինքնաբերաբար կրակելու հավանականությունը, որը հաճախ դառնում էր դժբախտ պատահարների պատճառ։ Քիչ դիմացկուն էր նաև ֆիբրային ամորտիզատորը, որը մեղմում էր հետ դիրքի ժամանակ փողի տուփի վրա փակաղակի հարվածը, իսկ ամորտիզատորի մաշվածությունը հանգեցնում էր նրան, որ փակաղակը կոտրում էր տուփի հետևի մասը։ ՇԱԳ առավելություններին կարելի է վերագրել թմբուկավոր պահեստատուփիմեծ տարողունակությունը (71 փամփուշտ) համեմատած МП-40 (32 փամփուշտ), բայց փամփուշտների մեծ քանակությունը զգալիորեն ավելացնում էր զենքի քաշը և չափերը, իսկ թմբուկավոր պահեստատուփի հուսալիությունը համեմատաբար ավելի փոքր էր։ Տուփիկավոր պահեստատուփը ավելի թեթև ու անվտանգ էր, սակայն մարտական փամփուշտներով լիցքավորումը մեծ բարդություն էր ներկայացնում ելքում երկու շարքից մեկ շարքով փամփուշտների վերադասավորման պատճառով. հերթական փամփուշտը պետք է շրթունքների տակ մտցվեր ներքև-հետ շարժումով։ Մյուս կողմից, օրինակ Շմայսերի համակարգի՝ MP 38/40 պահեստատուփը, որն օգտագործվում էր գերմանական և անգլիական ատրճանակ-գնդացիրներում, նույնպես ուներ երկու շարքից մեկ շարքի վերադասավորվելու խնդիր։ ՇԱԳ տուփիկավոր պահեստատուփի լիցքավորումը հեշտացնելու համար գոյություն ուներ հատուկ հարմարանք։

Փողային արգելակ-կոմպենսատորի առկայության պատճառով կողքի՝ փողաբերանի կտրվածքից մինչև 2-3 մ հեռավորության վրա գտնվող հրաձիգը կարող է բարովնասվածք կամ ականջի թմբկաթաղանթի պատռվածք ստանալ։ ՇԱԳ-41-ը հեշտ ճանաչելի է հրաձգության մեծ արագությամբ, որը նման է կարի մեքենայի խշխշոցին, իսկ մթության մեջ՝ փողաբերանից դուրս եկող կրակի երեք լեզվակներով, որոնք դուրս են գալիս պատյանի վերին և կողային անցքերից։

Մարտի ճշգրտություն և կրակի արդյունավետություն 

Հակառակորդի մեկ մարտիկին խոցելու համար (ըստ հասակի թիրախ) նորմալ մարտական զենքից արված կարճահերթ կրակի դեպքում անհրաժեշտ է 1 փամփուշտ մինչև 100 մ հեռավորության վրա, 2 փամփուշտ՝ 150 մ-ի վրա, 3 փամփուշտ՝ 200-250 մ-ի վրա, և 4 փամփուշտ՝ 300 մ-ի վրա։

Փամփուշտի տակտիկա-տեխնիկական բնութագիր

ՇԱԳ-2 

ՇԱԳ-ն ուներ ոչ միայն առավելություններ, այլև թերություններ, ինչպիսիք են մեծ չափերը և զանգվածը, ինչը զգալիորեն բարդացնում էր այդ զենքի կիրառումը նեղ խրամատներում և քաղաքային մարտերի փոքր շինություններում, ինչպես նաև հետախույզների, դեսանտայինների և մարտական մեքենաների անձնակազմերի համար։ Բացի այդ պատերազմական պայմաններում անհրաժեշտ էր նվազեցնել ատրճանակ-գնդացիրների զանգվածային արտադրության ծախսերը։ Արդյունքում, 1942 թվականին ատրճանակ-գնդացրի ավելի թեթև, կոմպակտ և տնտեսապես շահավետ արտադրության մրցույթ հայտարարվեց, ընդ որում այն իր բնութագրերով չպետք է զիջեր Շպագինի ատրճանակ-թնդանոթին։ Մրցույթին մասնակցել են այնպիսի հայտնի կոնստրուկտորներ, ինչպես Վ. Ա. Դեգտյարյովը, Գ. Ս. Շպագինը, Ն. Վ. Ռուկավիշնիկովը, Ս. Ա. Կորովինը։

ՇԱԳ-ն ենթարկվեց խոր արդիականացման, բայց, այնուամենայնիվ, չնայած կիրառված դետալների քանակի կրճատմանը, այն բազային մոդելից թեթև չստացվեց։ ՇԱԳ-2-ի քաշը լիցքավորված պահեստատուփի և լրացուցիչ կոմպլեկտի հետ միասին չէր բավարարում պատվիրատուին։ Հաղթող ճանաչվեց Սուդաևի ատրճանակ-գնդացիրը։

Զանգվածային արտադրություն 
Դեգտյարյովի ատրճանակ-գնդացիր () տեխնոլոգիական բնույթի առանձնահատկությունների առումով շահութաբեր չհամարվեց խոշոր սերիական արտադրության համար։ 1939 թվականի գներով՝ մեկ ԴԱԳ-ն լրակազմի հետ միասին 900 ռուբլի էր նստում, այն դեպքում, երբ ձեռքի Դեգտյարյով հետևակային գնդացիրը լրակազմի հետ միասին 1 150 ռուբլի էր կազմում։ ՇԱԳ-ն ի սկզբանե նախատեսված էր փոքր հզորության մամլիչ սարքավորումներ ունեցող ցանկացած արդյունաբերական ձեռնարկությունում թողարկելու համար, ինչը բավական հարմար կլիներ Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին։ 1941 թվականի հուլիսին ՇԱԳ սկսեց թողարկել ԽՍՀՄ ՆԿՎ գործարանը, որը գտնվում էր մերձմոսկովյան Զագորսկ քաղաքում։ Այդ գործարանը սկզբում պատրաստվում էր ԴԱԳ թողարկել, սակայն շուտով, գերմանական զորքերի Մոսկվային մոտենալուն զուգընթաց գործարանը տարհանվեց Վյատսկիյե Պոլյանի, Կիրովի մարզ։ ՇԱԳ թմբուկավոր պահեստատուփերը (Барабанные магазины), արտադրվում էին մերձմոսկովյան Լոպասնյա գյուղում։ Այդ գործարանը նույնպես տարհանվեց։

1938 թվականին Վյատսկիյե Պոլյանի գյուղում բացվել է իլիկա-կոճային՝ (шпульная) ֆաբրիկա տեքստիլ արդյունաբերության կարիքները հոգալու համար, գյուղը ստացավ աշխատանքային ավանի կարգավիճակ։ Հայրենական Մեծ պատերազմը սկսելուց հետո, 1941 թվականի աշնանը մերձմոսկովյան Զագորսկի մեքենաշինական գործարանը տարհանվեց Վյատսկիե Պոլյանի գյուղ։ ՇԱԳ ատրճանակ-գնդացիր արտադրելու արտադրական սարքավորումները տեղակայվեցին իլիկա-կոճային գործարանի տարածքում։ Առաջին ատրճանակ-գնդացիրները ռազմաճակատ ուղարկվեցին 1941 թվականի նոյեմբերի վերջին։ 1942 թվականին արտադրվել է 1,5 միլիոն միավոր։ Գործարանի նախագծային բաժինը ղեկավարում էր ատրճանակ-գնդացրի հեղինակ Գեորգի Սեմենովիչը։ Այդ տարի աշխատանքային ավանը ստացավ քաղաքի կարգավիճակ։ Պատերազմի տարիներին Վյատսկիե Պոլյանիի մեքենաշինական գործարանի կոլեկտիվը թողարկեց ավելի քան 2,5 միլիոն ՇԱԳ ատրճանակ-գնդացիր։ Վյատսկիե Պոլյանիի մեքենաշինական գործարանից բացի ՇԱԳ զանգվածային թողարկում իրականացնում էին նաև այլ ձեռնարկություններ՝ Դեգտյարյովի անվան գործարանը, Ուկրաինայի Տոկմակ քաղաքի Դիզելաշինական գործարանը, Ղազախստանի Ալմա-Աթա քաղաքի մեքենաշինական գործարանը, Առանցքակալների պետական առաջին գործարանը (ГПЗ-1), «Զվեզդա» էլեկտրամեխանիկական գործարանը և այլն։

ՇԱԳ դետալների մեծ մասը դրոշմվում էր փոքր հզորությամբ մամլիչ սարքավորումներով, որոնք գրեթե ցանկացած արդյունաբերական ձեռնարկությունում կար, իսկ մյուսները, փողից բացի (որի փողանցքը ունիֆիկացված էր երեքգծանի ինքնաձիգի հետ), առավելապես խառատային կամ կոպիտ ֆրեզերային մշակմամբ։ Այն պատրաստելու համար պահանջվում էր երկու անգամ ավելի քիչ ժամանակ, քան նրա նախորդի՝ Դեգտյարյովի ատրճանակ-գնդացրի համար, զգալիորեն նվազեցվել էր նաև մետաղի ծավալը, ընդ որում դրա հետ միասին բարձրացել էին մարտական որակները։ ՇԱԳ ինքնարժեքը 1941 թվականին, այսինքն՝ արտադրությունում նրա յուրացման ամենավաղ փուլում, կազմում էր 500 ռուբլի, որ արդեն կարգով բարձր է այդ ժամանակվա 1891/1930 թթ. հրացանի նմուշի ինքնարժեքից՝ 163 ռուբլի, և զգալիորեն ավելի ցածր ՏԻԻ ինքնալից ինքնաձիգից (), որը ըստ մինչպատերազմական պլանների պետք է 1942 թվականին դառնար Կարմիր Բանակի հիմնական հրաձգային զենքը՝ 713 ռուբլի 1940 թվականին, իհարկե, հետագայում մինչև 508 ռուբլի նվազման հեռանկարով, հավանաբար զանգվածային արտադրություն ունենալու դեպքում, ինչը, փաստորեն, այդպես էլ տեղի չունեցավ։ Բացի այդ, նրա պատրաստման համար չէր պահանջվում պատերազմական այդ ժամանակում որևէ խիստ դեֆիցիտային նյութեր, ինչպես օրինակ, բարձր ամրության լեգիրացված պողպատ, որն անհրաժեշտ էր հզոր փամփուշտներով ավտոմատ հրացանների դետալների ամրությունը ապահովելու համար։

Ընդ որում, զանգվածային արտադրության աճին և կառուցվածքային փոփոխություններ կատարելուն զուգընթաց, ՇԱԳ ինքնարժեքը շարունակում էր իջնել, այնպես որ 1943 թվականին այն կազմում էր արդեն 142 ռուբլի։ Արդյունքում պատերազմի տարիներին արտադրվել է շուրջ 6 մլն օրինակ այդ ПП, իսկ առավելապես զրահատեխնիկայի անձնակազմերի համար նախատեսված, ՍԱԳ (), որն աչքի էր ընկնում ավելի մեծ տեխնոլոգիականությամբ՝ շուրջ կես միլիոն։

Շահագործում և մարտական կիրառություն 
Զանգվածային արտադրության ձեռնարկումը ատրճանակ-գնդացիրի մարտական բարձր որակների հետ միասին՝ միանգամյա կրակը ՇԱԳ-ից արդյունավետ էր մինչև 300-350 մ վրա, իսկ կարճահերթ կրակը՝ մինչև 200 մ, պատերազմի շրջանում կանխորոշեց այդ ատրճանակ-գնդացրի առաջատար դերը Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի թեթև հրաձգային սպառազինման համակարգում, արդեն պատերազմի երկրորդ տարվանից սկսած։

Նրանցով զինում էին ամբողջ վաշտեր և գումարտակներ, որոնք ի հայտ եկան Կարմիր Բանակի կազմում 1942 թվականի ավարտին։ Մինչև պատերազմի ավարտը այս զենքով զինված էին Կարմիր Բանակի մարտիկների մոտ 55 % - ը, և այն դարձավ պատերազմական տարիների խորհրդային զինվորի կերպարի անբաժանելի մասը։

Պատերազմի տարիներին ատրճանակ-գնդացրի համատարած օգտագործումը էական ազդեցություն է ունեցել հետևակի մարտավարության ձևավորման համար և հետպատերազմյան շրջանում Խորհրդային բանակի սպառազինման համակարգի վրա, երբ սկսեցին մեծ նշանակություն տալ ամբողջ ճակատի երկայնքով խիտ ավտոմատ կրակահերթին, ի վնաս նշանակետային ճշգրիտ կրակի, իսկ Կալաշնիկովի ինքնաձիգը դուրս մղեց առավել ճշգրիտ, բայց պակաս արագաձգություն ունեցող Սիմոնովի կարաբինը, այն ժամանակ, երբ Արևմուտքում, հատկապես ԱՄՆ-ում, դեռ երկար ժամանակ (մինչև 60-ական թվականների կեսերի վերջը) շարունակում էր զարգանալ հզոր փամփուշտներով ճշգրիտ ինքնալից զենքի գաղափարախոսությունը, երբեմն ռազմի դաշտում օրհասական պահերին օգտագործելով կրակահերթի հնարավորությունը, ինչպես խորհրդային մինչպատերազմական АВС-36 (автоматическая винтовка системы Симонова образца 1936 года) և СВТ (Самозарядная винтовка Токарева) մշակումները։

Հայրենական Մեծ պատերազմի ընթացքում 

 , ՇԱԳ-ն Կարմիր Բանակի ամենահամատարած կիրառվող ատրճանակ-գնդացիրն է եղել Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ Այն մատակարարվում էր նաև խորհրդային պարտիզաններին, դաշնակիցներին և ԽՍՀՄ տարածքում օտարերկրյա զորամիավորումներին սպառազինելու համար։
 , Չեխոսլովակյան 1-ին առանձին հետևակային գումարտակը, որի հրամանատարն էր Լյուդվիգ Սվոբոդան, ՇԱԳ է ստացել 1942 թվականի հոկտեմբերին, հետագայում դրանք ստացել են նաև Չեխոսլովակյան բանակային կորպուսի այլ ստորաբաժանումները։
 , 1943 թվականին ՇԱԳ-ն ստացել է Տադեուշ Կոստյուշկոյի անվան Լեհական 1-ին հետևակային դիվիզիան, իսկ ավելի ուշ նաև լեհական այլ զորամասերը։
  Ռումինիայի սոցիալիստական հանրապետություն, 1944-1945 թվականներին որոշակի քանակությամբ ՇԱԳ փոխանցվել է Ռումինական Տուդոր Վլադիմիրեսկուի անվան կամավորականների 1-ին հետևակային դիվիզիային սպառազինելու համար, պատերազմի ավարտից հետո ԽՍՀՄ-ից լրացուցիչ խմբաքանակ է ստացվել ԽՍՀՄ ռումինական բանակի համար։ Օգտագործվել են PM Md. 1952 անվան տակ։
 , 1944 թվականին ՇԱԳ ստացել են Հարավսլավիայի ազգային-ազատագրական բանակի զորամասերը, պատերազմից հետո ՇԱԳ մնացել է Հարավսլավական Ազգային բանակի սպառազինության մեջ։
  Հունգարիայի ժողովրդական հանրապետություն, առաջին հունգարական ստորաբաժանումը, որ ՇԱԳ է ստացել 1945 թվականի փետրվարին, եղել է հունգարական Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի ծովային հետևակային 144-րդ գումարտակի 83-րդ առանձին բրիգադի կամավորների վաշտը։ Պատերազմից հետո ՇԱԳ-ն մնացել է Հունգարական Ազգային Բանակի սպառազինության մեջ։
  Նացիստական Գերմանիա, ավարառված Maschinenpistole 717(r) անունը կրող ՇԱԳ -երով զինվել են Վերմախտի, ՍՍ-ի և այլ Նացիստական Գերմանիայի ռազմական կազմավորումները և նրա հանցակիցները։
 , ավարառված ՇԱԳ -երը օգտագործվել են ֆինլանդիական բանակում, նաև 9 մմ-անոցի համար "վերափոխումներ" են արվել։
 , 1944 թվականի սեպտեմբերի 9-ից հետո ընկած ժամանակահատվածում ԽՍՀՄ-ը ՇԱԳ խմբաքանակ է փոխանցել բուլղարական բանակին, որոնք օգտագործվել են 1944-1945 թվականներին ռազմական գործողությունների ընթացքում։

Մեծ հայրենականի ավարտից հետո 

Պատերազմից հետո ՇԱԳ զգալի քանակություն արտահանվել են արտասահման, հիմնականում, Վարշավայի պայմանագրի և այլ բարեկամական ԽՍՀՄ պետություններ։ Մեծ քանակություն արտահանվել է Չինաստան։

ՇԱԳ-ն օգտագործվել է 20-րդ դարի երկրորդ կեսի բոլոր հակամարտություննեում և բարեհաջող կիրառվել է նույնիսկ 21-րդ դարի սկզբին։
 . որոշ քանակ փոխանցվել է ԳԴՀ ազգային ոստիկանության և բանակի զինման համար։ Դրանք ստացել էին MPi 41 անունը։
  1950—1953 թվականներին խորհրդային, չինական, հյուսիս-կորեական ՇԱԳ տարբերակներ կային Կորեայի ազգային բանակում և ինտենսիվորեն կիրառվել են Կորեական պատերազմի ընթացքում։
 . 1960-ական թվականների սկզբին ՇԱԳ որոշ քանակ ստացել է կուբայական կառավարությունը, 1961 թ. ապրիլին դրանք կիրառվել են Կուբայի Խոզերի ծովածոցում (Pigs Invasion) «2506 դեսանտային բրիգադ»ին դիմակայելու ժամանակ:
  1960-ական թվականների սկզբին ՇԱԳ կար Վիետնամի ազգային բանակի զինանոցում, դրանք օգտագործվում էին Վիետնամի պատերազմի սկզբնական շրջանում։ Հետագայում, պատերազմի ընթացքում դրանք աստիճանաբար դուրս եկան կանոնավոր բանակի զինանոցից և փոխանցվեցին տարածքային պաշտպանության զինված ուժերի ջոկատներին։
  1966 թվականի նոյեմբերի դրությամբ ՇԱԳ որոշ քանակ կար Անգոլայի MPLA (Movimento Popular de Libertação de Angola — Partido do Trabalho) կուսակցության պարտիզանների զինանոցում։
  1968 թվականի դրությամբ ՇԱԳ որոշ քանակ ունեին Հորդանանում պաղեստինյան ռազմական գրոհայինները, կիրառվում էին տեղական ինքնապաշտպանական ջոկատների մարտիկների կողմից Կարամի ճակատամարտում:
 . 1956 թվականի օգոստոսին ԽՍՀՄ-ի հետ համաձայնագիր է ստորագրել խորհրդային հրաձգային զինատեսակների ձեռք բերման մասին, առաջին ՇԱԳ ԽՍՀՄ-ից ստացվել են 1956 թվականի հոկտեմբերին, հետագայում ՇԱԳ բանակային զինատեսակների մեջ է եղել առնվազն մինչև 1980 թվականին, իսկ հետո, 1980-ականներին կիրառվել է ԱԺՀ ազգային ոստիկանության կողմից։ Ինչպես նաև ՇԱԳ նշանակալից քանակ կար ուսանողական «հեղափոխության պաշտպանների ջոկատների», ժողովրդական աշխարհազորայինների և տարածքային ինքնապաշտպանական ջոկատների մոտ, որոնք 1981 թվականին մարտնչում էին դուշմանների հետ և նույնիսկ 1986 թվականին։
 , ՇԱԳ որոշ քանակություն գտնվել է Սանդինիստական ազգային ոստիկանության («միլիսիանոս») տարածքային ջոկատների մոտ, առնվազն 1985 թվականի կեսերին։
 Աֆրիկա Առնվազն 1980-ականներին ՇԱԳ-ն կիրառվել են աֆրիկյան երկրների բանակային և ռազմական ստորաբաժանումների կողմից։
 . ըստ 2005 թվականի հուլիսի 14-ից Ուկրաինայի պաշտպանության նախարարության պահպանման տակ կար 350 000 հատ ՇԱԳ, ըստ 2011 թ. օգոստոսի 15-ի տվյալների Ուկրաինայի պաշտպանության նախարարությունում մնում էր 300 000 հատ ՇԱԳ։
 Սահմանափակ կիրառվել է Ուկրաինայի հարավ-արևելքի 2014-2016 թվականներին զինված հակամարտության անկանոն զորամիավորումների կողմից։
  ՇԱԳ-ն դուրս է բերվել զինատեսակներից 2005 թվականի դեկտեմբերին։
 . օգտագործվել է ՇԱԳ հարավսլավական տարբերակը՝ Zastava M49:

Տարբերակներ և տարատեսակներ 
 . ՇԱԳ 1941 թվականի նմուշ, 71 փամփուշտավոր թմբուկավոր պահեստատուփով և տասը բաժանումներ ունեցող հատվածավոր նշանադիրով 50-500 մ հեռավորության վրա հրաձգության համար։ Արտադրություն առաջին՝ 400 հատ խմբաքանակը թողարկվել է թիվ 367 գործարանում, սկսվել է 1940 թվականի նոյեմբերին, դեռևս մինչև ատրճանակ-գնդացիրի պաշտոնական զինատեսակ ընդունելը։
 . ՇԱԳ 1942 թվականի նմուշ, տուփիկավոր պահեստատուփ, նախատեսված 35 փամփուշտի համար, նշանակետը պտտվող նշանադիրի նման 100 և 200 մետր հրաձգության համար, ավելի հուսալի պահեստատուփի փականով, ներսից քրոմապատ փողանցքով։ Սեկտորային պահեստատուփերի արտադրությունը սկսվել է 1942 թվականի փետրվարի 12-ին, առաջին խմբաքանակները պատրաստված էին 0.5 մմ հաստությամբ թերթավոր պողպատից, բայց զորքերում շահագործման փորձը բացահայտեց դրանց ոչ բավարար մեխանիկական ամրությունը և հետագայում պահեստատուփերը սկսեցին պատրաստել 1 մմ հաստությամբ թերթավոր պողպատից:
 . ռազմական ժամանակ ձեռագործ և կիսաձեռագործ ՇԱԳ տարբերակներ.
 արտադրանք № 86, ատճանակ-գնդացիր, որը պատրաստվել է Կանդալակշաի թիվ 310 գործարանում։ Օրինակ հանդիսացել է ՇԱԳ 1941 թվականի նմուշը, առաջին ատրճանակ-գնդացիրը արտադրվել է 1941 թվականի հունվարի 25-ին, թողարկվել է ընդամենը 100 հատ (գծագրերի բացակայության պատճառով, ատրճանակ-գնդացիրները ձեռքով էին պատրաստվում և փոխադարձ փոխարինելի չէին)։ Տեխնիկական փաստաթղթերը ստանալուց հետո գործարանը թողարկել է ևս 5650 սերիական ՇԱԳ։
 . 1942 թվականի ամռանը մեկ հատ ՇԱԳ ատրճանակ-գնդացիր ձեռքով պատրաստել է վարպետ Պ. Վ. Չիգրինովը Բելառուսի Մինսկի մարզում գործող «Ռազգռոմ» պարտիզանական խմբի զինապահեստի արհեստանոցում։
 ևս մեկ ատրճանակ-գնդացիր վերականգնվել է 1941 թվականի ՇԱԳ փորձնական նմուշից Ս. Գ. Լազոյի ջոկատից պարտիզան Ե. Ա. Մարտինյուկի կողմից (Վ. Մ. Մոլոտովի պարտիզանական բրիգադի կազմում, որը գործել է Բելառուսի Պինսկի մարզում), փողը, փականը և պահեստատուփը վերցվել են ստանդարտ սերիական ՇԱԳ 1941 թվականի նմուշից, իսկ փողի պատյանը, փողային տուփը, ձգանի կեռը և փայտե խզակոթունը ձեռքով են պատրաստվել։
 Զաօզյորյե գյուղում «Չեկիստ» պարտիզանական խմբի զինապահեստի արվեստանոցում, որը գործել է Բելառուսի Մոգիլյովսկ մարզում, ինժեներներ Լ. Ն. Նիկոլաևը և Պ. Ի. Սչեսլավսկին 1943 թվականի մարտի 30-ից մինչև հուլիսի 3 ընկած շրջանում պատրաստել են տասը ՇԱԳ, մինչև 1944 թվականի հուլիսը այստեղ արտադրվել է 122 ՇԱԳ։ Դրանց արտադրության մեջ օգտագործել են մասներ, որոնք վերականգնման ենթակա չէին (օրինակ, "պարտիզանական ՇԱԳ"-ի փողը պատրաստում էին պարուրակավոր փողով ինքնաձիգի՝ винтовочного ствол, մասից), բացակայող մասները պատրաստվում էին կառուցվածքային պողպատից։
  Երրորդ ռայխ, MP.41(r), ՇԱԳ տարատեսակ «Parabellum» 9×19 мм փամփուշտով, որոնցում փողը և պահեստատուփի ընդունիչը փոխված է ստանդարտ MP 38/40 տուփիկավոր պահեստատուփ (коробчатый магазин) օգտագործելու նպատակով։ Վերափոխությունը սկսվել է 1944 թվականից, ընդամենը թողարկվել է մոտ 10 հազար հատ։
 . 1942 թվականին թողարկվել է ԽՍՀՄ-ի համար Թեհրանի թնդանոթի գործարանում (անվանումը «модель 22»), ընդամենը թողարկվել է մի քանի տասնյակ հազար միավոր, որոնցից մինչև 1944 թ. ԽՍՀՄ բերվել է 9586 հատ։ Տարբերվում է թագի նման դաջվածքով։
  Ռումինիայի սոցիալիստական հանրապետություն. արտադրվել է PM PPȘ Md. 1952 անվամբ։
  Հունգարիայի ժողովրդական հանրապետություն 1949-1955 թթ. արտադրվել է «7.62mm Géppisztoly 48.Minta» անվամբ։
 . Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արտադրվել է «Տիպ 50»անվամբ։ Արտադրության կառուցվածքի և տեխնոլոգիայի մեջ կատարվել էին աննշան փոփոխություններ համապատասխանեցնելով չինական արտադրությանը։
 , Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արտադրվել է «մոդել 49» անվամբ։
 , 1949—1992 թվականներին արտադրվել է М49 ատրճանակ-գնդացիր, որն ուներ որոշ կառուցվածքային տարբերություն ՇԱԳ-ից։ Նաև թողարկվում էին այդ ատճանակի М49/56 և М49/57 տարբերակները։
 , 1964-1973 թթ. վիետմանյան պատերազմի ժամանակ արտադրվում էր ՇԱԳ տարատեսակներ՝ К-50 ատրճանակ-գնդացիր։
 -Jelen, խորվաթական ատրճանակ-գնդացիր, ձեռքի աշխատանք, որը հավաքվում էր Տուրոպոլում համանուն Jelen գործարանում։ Ակտիվորեն կիրառվել է Խորվաթիայի և Բոսնիայի պատերազմի ժամանակ։ Հիմնված է ՇԱԳ-ի վրա։

Շրջանառվող նմուշներ 
 PPS-50, ինքնալից տարբերակ, փոքրտրամաչափի փամփուշտ .22 LR, թողարկում է "Pietta" ընկերությունը։
 SR-41 Semi-Auto Rifle, ինքնալից տարբերակ, արտադրվում է 2000 թվականից Inter-Ordnance of America ընկերության կողմից 7,62х25 մմ և 9×19 մմ փամփուշտով։ Տարբերվում է երկար փողով։
 SKL-41, ինքնալից տարբերակը 9×19 մմ փամփուշտով։ Արտադրվում է 2008 թվականից։
 PPSH 41 SemiAuto, ինքնալից տարբերակ 7,62×25 մմ փամփուշտով մինչև 16 դյույմ երկարացված փողով (պատյանով ամբողջությամբ փակված փողով) և կառուցվածքային փոփոխություններով (կրակահերթը կատարվում է փակ փակաղակից)։ Թողարկվում է "Allied Armament" ընկերությունը (ԱՄՆ)։
 ВПО-135, ինքնալից կարաբին 7,62×25 մմ փամփուշտով, մշակվել է 2013 թվականին Վյատսկիե Պոլյանիի «Մոլոտ» զինգործարանում։
 ՇԱԳ-О, կարաբին 7,62×25 մմ փամփուշտով, մշակվել է 2013 թվականին Դեգտյարևի անվան Կովրովսկի գործարանում։
 ՇԱԳ-Luger, ինքնալից կարաբին 9×19 մմ Luger փամփուշտով, մշակվել է 2014 թ.-ին Վ. Ա. Դեգտյարևի անվան Կովրովսկի գործարանում։ Փողը փոխարինվել է 9×19 մմ փամփուշտին համապատասխան։ Արտաքինից տարբերվում է ՇԱԳ-О և ВПО-135 -ից փոքր-ինչ ավելի երկար փողով, որը մտնում է կոմպենսատոր առաջացնող պատյանի առջևի կտրվածքների մեջ։
 ВПО-512 ՇԱԳ-М «Папаша», 4,5 մմ պնևմատիկ գազաբալոնային հրացան, պատրաստված է օգտագործելով ՇԱԳ ատրճանակ-գնդացիրների հիմնական մասերը (պահպանելով բոլոր տեխնիկական նշանները)։ Մշակվել է 2007 թվականին, թողարկվում է 2008 թվականի Վյատսկիե Պոլյանայի «Մուրճ» զինգործարանում։
 МР-562К "ՇԱԳ", 4,5 մմ օդաճնշական (պնևմատիկ գազաբալոնային) հրացան հերթադիր հրաձգության հնարավորությամբ, թողարկում է Իժևսկի մեխանիկական գործարանը։

Շպագինի ատրճանակ-գնդացիրը մշակույթում և արվեստում 
Թմբուկավոր պահեստատուփ ՇԱԳ-ն (барабанный магазин, Մոսինի սվինավոր հրացանի հետ միասին) Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակների խորհրդային զինվորի յուրօրինակ խորհրդանիշ է դարձել, այնպես, ինչպես MP-40 միանշանակ ասոցացվում է Վերմախտի զինվորի հետ, իսկ Կալաշնիկովի ինքնաձիգը՝ հետպատերազմյան ժամանակի խորհրդային զինվորի հետ։ ՇԱԳ առկա է Հայրենական մեծ պատերազմի գրեթե բոլոր խորհրդային և արտասահմանյան ֆիլմերում։ Խորհրդային-ազատագրող զինվորի դասական կերպար է դարձել։ Ե՛վ ԽՍՀՄ տարածքում, և՛ Արևելյան Եվրոպայի երկրներում կանգնեցված բազմաթիվ հուշարձաններ մարմնավորում են դաշտային համազգեստով, սաղավարտով, անձրևանոց-թիկնոցով, ՇԱԳ-ով խորհրդային զինվորին։

ՇԱԳ հանդիպում է շատ ֆիլմերում և մի շարք համակարգչային խաղերում։ Հիմնականում կարելի է հանդիպել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերաբերյալ խորհրդային նախագծերի 3D-կրակոց համակարգչային խաղերում։ Նաև կարելի է հանդիպել Վիետնամի պատերազմի վերաբերյալ շատ խաղերի մեջ։ Այն խաղերում, որոնց սյուժեն տեղի է ունենում 21–րդ դարում, այս զենքը գրեթե չի հանդիպում, սակայն երբեմն երկրպագուները հավելում են այդ զենքը խաղի մեջ, ստեղծելով մոդիֆիկացիաներ․

Տես նաև 
 Շպագինի ազդանշանային ատրճանակ (СПШ-Сигнальный пистолет Шпагина) — Ազդանշանային ատրճանակ, որը մշակել է Գեորգի Շպագինը։
 Ատրճանակ-գնդացիրների ցանկ

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 
 Юрий Пономарёв. ՇԱԳ-41։ оружие Победы // журнал «Калашников. Оружие, боеприпасы, снаряжение» № 9, 2005. стр.14-23
 Сергей Монетчиков. Пистолет-пулемёт Шпагина ՇԱԳ — оружие Победы // журнал «Мастер-ружьё», № 2 (23), 1998. стр.5-13

Տեսանյութ 
 PPSH41 #1
 PPSH41 #2
 PPSh-41
 Allied Armament PPSH 41 SemiAuto — կոնսերվացված տարբերակ, #2
 Russian PPsh41
 PPSh-41 #2

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Շպագինի ատրճանակ-գնդացիր ՇԱԳ-41 (ԽՍՀՄ)
 Ատրճանակ-գնդացիր ՇԱԳ-41 (ԽՍՀՄ). Պատմությունը, կառուցվածքը, առավելություններն ու թերությունները armoury-online.ru կայքում
 ՇԱԳ — 41 "Օտվագա կայքում"
 Modern Firearms - PPSh-41
 7,62-мм пистолет-пулемет Шпагина ՇԱԳ-41
 Дмитрий Захаров, Виталий Дымарский, ЦЕНА ПОБЕДЫ. Судьба человека — судьба оружия: ՇԱԳ Մարդու ճակատագիրը - զենքի ճակատագիր. ՇԱԳ ("Հաղթանակի գինը" ռադիոհաղորդումների շարք "Էխո Մոսկվի" ռադիոյով) 
 Пистолет-пулемёт Шпагина. SmallArms.ru կայքում
 Пистолеты-пулемёты MP 38 и MP 40 / Maschinenpistole. SmallArms.ru կայքում
 Korean War Burp Gun (7.62mm Soviet PPSH41)

1940 հիմնադրումներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ատրճանակ-թնդանոթներ
ԽՍՀՄ ատրճանակ-գնդացիրներ