Փարավոն (վեպ)

Փարավոն (), հայտնի լեհ գրող Բոլեսլավ Պրուսի (1847-1912) պատմավեպն է, որը գրվել է 1895 թվականին և ի սկզբանե հրատարակվել է «Պատկերազարդ շաբաթաթերթում»․ առաջին հրատարակությունը գրքային եղանակով լույս է տեսել 1897 թվականին։

«Փարավոն»-ը գրողի նախավերջին ամենամեծ վեպն է։ Վեպի իրադարձությունները կատարվում են Հին Եգիպտոսում մ․թ․ա․ XI դարի կեսին։ Վեպի բովանդակությունը ներկայացնում է պայքար հորինված պատմական կերպար երիտասարդ փարավոն Ռամզես XIII-ի պայքարն ամենակարող քրմական խավի դեմ` Ամոն-Րա բարբարոս Խերիխորի գլխավորությամբ։ Այս ստեղծագործության մեջ պարունակվող հոգևորի հանդեպ քննադատությունն ակտուալ էր կաթոլիկ եկեղեցու համար։
 
Նկարագրելով երբեմնի հզոր պետության անկումը՝ հեղինակը փնտրում է այդ անկման պատճառների հարցերի պատասխանները, և կարդացողին, ով պատկերացում ուներ Պրուսի ապրած դարաշրջանի մասին, պարզ է դառնում, որ լեհ գրողի համար արդիական էր վեպում նկարագրված ճգնաժամը։ Այստեղից ոչ մի կերպ չի հետևում, որ Պրուսը ընդամենը «դիմակավորում» էր ժամանակակից իրավիճակներով և անուններով` վերցրված հնությունից։ Ընդհակառակը, «Փարավոն»-ի նշանակությունը լեհական վեպի զարգացման մեջ այն էր, որ այստեղ լեհ գրականության պատմության մեջ առաջին անգամ այդպիսի բարձր գեղարվեստական մակարդակով է հեղինակն օգտագործում անցյալի գիտական իմացությունն առանց ակնհայտ մոդերնիզացիայի։ Հեղինակը փորձ է արել ներկայացնել պատմական իրողություններն այդ ժամանակվա տեսանկյունից։ «Փարավոն»-ում Պրուսն անդրադառնում է բնակչության ծանր ապրելակերպին, դերը պետության կյանքում նրա դերին, ինչպես նաև պարզաբանում է քաղաքական իշխանության վերաբերմունքը բարոյականության և քաղաքականության, «ազգային» հետաքրքրության վերաբերմունքը, ռեֆորմի պարտության պատճառները։ Վեպի գործողությունները կատարվում են մ.թ.ա. XI դարում  XX եգիպտական փարավոնների անկման ժամանակաշրջանում` ավարտելով Հին Եգիպտոսի Նոր կառավարությունը։ «Փարավոն» վեպը թարգմանվել է հետևյալ լեզուներով. անգլերեն, հայերեն, բուլղարերեն, հունգարերեն, հոլանդերեն, վրացերեն, եբրայերեն, իսպաներեն, լիտվերեն, գերմաներեն, ռումիներեն, ռուսերեն, սերբ-խորվաթերեն, սլովակերեն, սլովեներեն, ուկրաիներեն, ֆրանսերեն, չեխերեն, էսպերանտո, էստոներեն։ Վեպը եղել է Իոսիֆ Ստալինի ամենասիրելի ստեղծագործություններից։

Անվանումներ վեպում 

Անունների մեծ մասը, որոնք նշված են Պրուսի գրքում, իսկապես վերցրված է պատմական աղբյուրներից, բայց հաճախ տարեգրության խախտումներով։ Մասնավորապես, պատմությունից ծանոթ են հաջորդ կերպարների անունները։

 Ռամզես XIII, վեպի գլխավոր հերոսն է- հորինված փարավոն, XX տոհմից։ Ռամզես- երկու փարավոնների անուններից XIX և XX տոհմից իններորդ փարավոնի (Ռամեսսիդով)
 Ռամզես XII, Ռամզես XIII-ի հայրը- պատմական Ռամզես XI (Նոր թագավորության վերջին փարավոնը), անվանվելով Ռամզես XII XIX դարի վեջի և XII դարի սկզբի պատմական աշխատությունում
 Խերիխոր` Ռամզեսի գլխավոր մրցակիցը,- պատմական Խերիխորը` Ամոն և Ֆիվ եկեղեցիների գլխավոր հոգևերականը, ընդունելով արքայական կոչումը մինչև XX տոհմի անկումը
 Մենտեսուֆիս, հոգևորական- անուն, որով անվանում են VI արքայատոհմը Հին թագավորությունում։ Մերենրա II եգիպտական պատմաբան, III դար մ.թ.ա. Մանեֆոն
 Պենտուեր, հոգևորական և գրող, ծնվել է գյուղացիներից, քաջալերում էր փարավոնին իր փոխակերպումներում, իրականում գործող գրող Պենտուերը, որի անունով հանգամանորեն համեմատում են «Պենտուերի պոեմը», որը փոթորկալից ներկայացնում էր Ռամզես II-ի հաղթանակը Կադեշեյի օրոք
 Մենես, աստղագետ-հոգևերական, Պենտուերի գործընկերը - միավորված եգիպտական պետության կիսալեգենդար հիմնադիրը I դինաստիայից
 Տուտմոս, փարավոնի զարմիկը և կողմնակիցը - Տուտմոս (Ջեխուտիմեսու), տարածված անուն է, որը կրել են XVIII տոհմի չորս փարավոններ
 Տուտմոս (իսկական անվանումը Դխուտմոս), գյուղացի, անարդար մեղադրվելով Ռամզեսի տան վրա հարձակման մեջ, -Տուտմոս XX դինաստիայի գրող
 Նիկոտրիս, թագուհի, Ռամզեսի մայրը - կիսալեգենդար VI տոհմի Նեյտիկերտ Հին թագավորության վերջին թագուհին
 Էնաննա, եգիպտական սպա, գնված հոգևորականների կողմից
 Բերոես, խալդյան իմաստուն,- Բերոես, բաբելոնական պատմաբան-հոգևորական և աստղագետ
 Պխուտ- Ֆուտ, Խամի որդին
 Ասարխադդոն, ասորական փոխնակ Ֆինիկիայում - ասորական թագավոր 680-669 մ.թ.ա.
 Սարգոն,ասորական դեսպան
 Իզդուբար- ասորական հոգևորական
 Կուշ - Ասարխադոնի հյուրը
 Խիրամ, ֆինիկական իշխան- Խիրամ I, Տիրի կառավարիչը
 Դագոն, ֆինիկական գնորդ-արեմտասեմիթական աստված-հողագործության հովանավոր
 Ֆամար, Դագոնի կինը- Ֆամար Դավիթ թագավորի աղջիկը և Ավեսսալոմի քույրը
 Պատրոկլ- հունական վարձկանների հրամանատար
 Լիկոն- Ռամզեսին սպանողը և կրկնօրինակը
 Սառա, հույնուհի, Ռամզեսի սիրուհին - Սառա աստվածաշնչյան Աբրահամի կինը
 Գիդեոն- Սառայի հայրը
 Սետի, Սառայի որդին Ռամզեսից - Սետի, XIX դինաստիայի երկու փարավոնների անունները
 Տաֆետ - հույնուհի, Սառայի աղախինը
 Խեբրոն - Ռամզեսի վերջին սերը
 Մուսսավա - լիվիական իշխան
 Տեխեննա - Մուսսավասայի որդին

Ծանոթագրություններ 

Լեհ գրականություն
Վեպեր
Պատմական վեպեր
Լեհերեն վեպեր
1895 վեպեր
Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով