Ֆելիքս Պիրանի

Ֆելիքս Պիրանի (, ), բրիտանացի ֆիզիկոս, հայտնի է հարաբերականության ընդհանուր տեսության վերաբերյալ կատարած իր աշխատանքներով, Լոնդոնի համալսարանի Թագավորական քոլեջի ռելյատիվ խմբի ղեկավար (1968-1983): Նա հայտնի է նաև իր բացասական տեսակետների և միջուկային զինաթափման համար պայքարից։

Կենսագրություն 
Ֆելիքս Պիրանին ծնվել է Մեծ Բրիտանիայում, ծագումով Պիրանից  հրեա ընտանիքում, բայց նրա մեծ պապը՝ Ջեյմս Չարլզ Քոեն Պիրանին () 1817 թվականին ծնվել է Բիրմինգհեմում։ 1842 թվականին տեղի է ունենում նրա հարսանիքը Աբիգեյլ Դևիսի հետ (1821-1897), որը Լիդսում առաջին հրեական ամուսնությունն էր։ Այնուհետև նա ընտանիքով տեղափոխվել է Ավստրալիա և 1858 թվականի փետրվարի 20-ին ժամանել է Մելբուրն քաղաք։ Նրա եղբոր որդներից մեկը՝ Ֆրեդերիկ Պիրանին (1858-1926) դարձավ Նոր Զելանդիայի հայտնի քաղաքական գործիչներից մեկը։ Ֆելիքսի պապը` Սեմուել Գաբրիել Պիրանին (, 1853, Լիդս կամ Ուորիկ - 1930, Մելբուրն), փաստաբան էր և «Consolidated Index of Cases Judicially Noticed in the High Court of Australia: 1903-1913» համախմբված ինդեքսի հեղինակն էր։

Ֆելիքսի հայրը՝ Մաքս Պիրանին (1898, Սենտ Կիլդա (Վիկտորիա), Մելբուրն - 1975, Լոնդոն) հայտնի դաշնակահար էր, իսկ մայրը՝ Լեյլա Դաբլադեյը (1893-1985)՝ ջութակահար։ 1923 թվականին հայրը ստեղծել է «The Pirani Trio»-ն, որտեղ հանդես են եկել իր կինն ու թավջութակահար Չարլզ Համբուրգը։ Հետագայում Լեյլա Պիրանին դարձավ գրքի հեղինակ և մի շարք երաժշտական ստեղծագործություններ գրեց երեխաների և երիտասարդների համար։

Նա սովորել է Ալֆրեդ թագավորի Հոլդերս Գրին տարածքում գտնվող մասնավոր դպրոցում։ 1940-1941 թվականներին իր ընտանիքի հետ բնակվում էր Կանադայում, այնուհետև Մելբուրնում և Նոր Զելանդիայում։ 1941 թվականի վերջին ընտանիքը վերադարձավ Վանկուվեր։ Այստեղ նա ավարտել է Լորդ Բինգի ավագ դպրոցը և ընդունվել է Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարան։ Երկրորդ դասընթացի ավարտից հետո նա ծնողների հետ տեղափոխվեց Լոնդոն, որտեղ նրա հայրը բացեց մասնավոր երաժշտական դպրոց։ 1944 թվականից սովորել է Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանում, մասնագիտացել է ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի բնագավառում, ապա տեղափոխվել է Տորոնտոյի համալսարան (1949): Առաջին դիսետարցիան 1951 թվականին՝ նվիրված գրավիտացիոն դաշտի քանակականացմանը, պաշտպանել է Կարնեգի Մելոն համալսարանում՝ Ալֆրեդ Շիլդի ղեկավարությամբ, իսկ երկրորդը՝ «Մեխանիկայի հարաբերական հիմունքները» պաշտպանել է 1956 թվականին Քեմբրիջի համալսարանում՝  Հերման Բոնդի  ղեկավարությամբ։ Նա   Դուբլինում ուսանել է Էրվին Շրյոդինգերի և Ջոն Սինգի հետ, իսկ Բրայս Դեվիտի հետ՝ Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանում։

1958 թվականից աշխատել է Լոնդոնի Քինգսի քոլեջում՝ Հերման Բոնդիի խմբում։ 1968 թվականից ի վեր, որպես պրոֆեսոր Պիրանն էր ղեկավարում խումբը։ Նա հրաժարական տվեց 1983 թվականին, Մարգարետ Թետչերի դեմ բուհերի  քարոզարշավի շրջանակներում պատրաստեց մոտ տասնյակ ասպիրանտներ, այդ թվում` Պիտեր Շեկերեսը։ Պիրանին քաղաքականապես ակտիվ էր, մասնակցում էր բողոքական շարժմանը, եղել է Բրիտանական գիտության սոցիալական պատասխանատվության ընկերության անդամ։

Իր գիտական աշխատանքից բացի, Պիրանին զբաղվում էր գիտության տարածմամբ։ Ֆելիքս Պիրանին նաև մի քանի մանկական գրքերի հեղինակ է։ Կյանքի վերջին տարիներին նա նաև զբաղվել է քանդակագործությամբ և խճանկարների ստեղծմամբ։

Գիտական գործունեություն 
Պիրանիի ամենահայտնի աշխատանքները գրավիտացիոն ճառագայթման և գրավիտացիոն դաշտերի դասակարգման վերաբերյալ են։

1950-ականների սկզբին գրավիտացիոն ճառագայթման խնդիրը այդքան էլ պարզ չէր։ Այդ ժամանակ պահպանվել էր Նաթան Ռոզենի և Լեոպոլդ Անդելդի այն տեսակետները, որ գրավիտացիոն ալիքներ ներկայացման համար օգտագործվում է նրանց նկարագրությունները կոորդինատային համակարգերում, և հետևաբար դրանք գոյություն չունենՙ ավելի մեղմ ասած մարմինները շարժվում են միայն ծանրության ուժի ազդեցությամբ։ Գրավիտացիոն ալիքի առաջին ճշգրիտ լուծումը 1956-1957 թվականներին գտել է Պիրանին՝ Հիրան Բոնդիի և Այվորոմ Ռոբինսոնի ղեկավարությամբ։

1957 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայում տեղի ունեցած կոնֆերանսում, երբ օգտագործում էին Ջոն Սինգհի, Ալեքսեյ Պետրովի և Անդրե Լիհներիովիչի կողմից մշակված մաթեմատիկական գործիքները, Պիրանին ակնհայտորեն ցույց տվեց հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ գրավիտացիոն ալիքների կենտրոնական դերը՝ առաջին անգամ ճշգրիտ նկարագրելով հարաբերական արագացումը։ Այս նկարագրության հիման վրա Ռիչարդ Ֆեյնմանը նույն կոնֆերանսում ներկայացրեց իր հայտնի փաստարկը, և հիմնական ուղղորդող հարաբերականների տեսակետը վերջ դրեց գրավիտացիոն ալիքների իրական գոյության մասին քննարկմանը։

1957 թվականին նա կատարեց իր ակնհայտ աշխատանքը և կատարեց գրավիտացիոն դաշտերի դասակարգումը։

Բացի այդ Պիրանին և Շիլդը 1950-ականների սկզբին հիմք դրեցին հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ կանոնավոր քվանտացման տեսությանը։

Մայքլ Քրեմփինի () հետ միասին Պիրանին եղել է կիրառական դիֆերենցիալ երկրաչափության գիրքի հեղինակ։

Ընտանիք 
Պիրանին ամուսնացել է երկու անգամ և երկու անգամ էլ ամուսնալուծվել է։ Առաջին կնոջ՝ Ալեքսանդրա (Ալիքս) Լիի հետ ամուսնացել է 1953 թվականինՙ ով մասնագիտությամբ հոգեթերապևտ էր։ Նրանք երեխաներ ունեին՝ 
 Աբիգեյլ (1955)
 Սայմոն, Օքսֆորդի էներգետիկայի ուսումնասիրության ինստիտուտի (The Oxford Institute for Energy Studies) ավագ գիտաշխատող, ընդդիմադիր ակտիվիստ, ԽՍՀՄ-ի և Ռուսաստանի ժամանակակից պատմության մի շարք գիտական աշխատանքների հեղինակ։ 
 Ադամ (1963), ֆինանսական վերլուծաբան։

Երկորդ կինը Դինա Գեհտն էր(): Նրա հետ ամուսնալուծությունից հետո, նա երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնության մեջ էր Մարթա Մոնտելոնիի () հետ և մեծացրել է երկու խորթ երեխաներին։ Մարթան մահացավ 2005 թվականին, դրանից հետո Ֆելիքսը հարաբերությունների մեջ էր Ջուլիա Վելլակոթիի () հետ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Կենսագրություն
 

Նեկրոլոգիա
 
 

Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Բրիտանացի գիտնականներ
Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Բրիտանացի ֆիզիկոսներ