Հույն ստրկուհին (քանդակ)

Հույն ստրկուհին (), ամերիկյան ամենահայտնի քանդակներից մեկը։ Այն դարձել է ամերիկյան աբոլիցիոնիստների, ֆեմինիստների խորհրդանիշն ու ամերիկյան գրականության մի շարք ստեղծագործությունների ներշնչանքը։

Արձանի ստեղծման նախապատմություն 
Հունաստանի անկախության պատերազմն (1821-1829) ուղեկցվում էր թուրքերի կողմից հունական շատ կղզիների ու քաղաքների դատարկմամբ (Քիոսյան կոտորած, Կասոսյան կոտորած, Փսարյան կոտորած և այլն), դրանց բնակչության բնաջնջմամբ ու նրանց ստրկացնելով։

Փսարա հունական կղզում վստահեցնում են, որ «Հույն ստրկուհի» քանդակի թեման հիմնված է իրական պատմության վրա, որը տեղի է ունեցել 1824 թվականին թուրքերի կողմից կղզին ավերելուց հետո։

Ստրկացված բնակիչների մեջ էր յոթնամյա Գարիֆալիա Միխալվեյը (): Կոստանդնուպոլսի ստրուկների շուկայում վաճառվելով` աղջիկը հարմար պահ է գտնում և փրկություն է խնդրում զբոսնող ամերիկյան դիվանագետից։ Դիվանագետը տպավորվում է աղջկա գեղեցկությամբ, վճարում է նրա համար և ուղարկում նրան ԱՄՆ` իր ընտանիքի մոտ, որտեղ նրան տալիս են ամերիկանացված Գարաֆիլիա Մոհալբի () անունը։ Սակայն աղջիկն այդպես էլ չի հաշտվում ծնողների մահվան հետ և 13 տարեկանում մահանում է մելանխոլիայից։

Այս թեմային առաջինն անդրադարձել է ամերիկյան նկարչուհի Աննե Հոլը (1792-1863), ով նկարել է «Հույն աղջիկը» (The Greek girl) կտավը։

Փոուերսի արձանը 

14 տարի անց այս թեմային անդրադարձել է իտալական Ֆլորենցիա քաղաքում ապրող ամերիկացի քանդակագործ Հիրամ Փաուերսը։ Փաուերսի արձանի համար օրինակ է եղել Ուֆֆիցիի պատկերասրահում պահվող Մեդիչիի Վեներան։
Առաջին քանդակը պատրաստվել է կավից։ Մարմարյա արձանի բնօրինակը պատրաստ է եղել 1844 թվականին և այսօր գտնվում է Ռաբի ամրոցում, Անգլիայում։ Արձանի պատճենները ներկայացվել են Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում։ Արձանն արագորեն դարձել է Փաուերսի ամենահայտնի ու տարածված աշխատանքներից մեկը։ Արձանը պատկերում է երիտասարդ կնոջ, որը մերկ է, կապված է շղթաներով և ձեռքին ունի փոքրիկ խաչ։ Վերնագիրը ենթադրում է, որ նա գերուհի է և ցուցադրվում է շուկայում վաճառքի համար։
Ինքը` Փաուերսը, թեման հետևյալ կերպ է նկարագրում.

 Ստրկուհին առևանգվել է թուրքերի կողմից հունական կղզիներից մեկում, Հունական հեղափոխության ժամանակ, և «նրա պատմությունը հայտնի է բոլորին»։ Նրա հայրն ու մայրը, հնարավոր է` բոլոր հարազատները, սպանվել են, պահպանվել է միայն նրա կյանքը, քանի որ այն արժեքավոր է համարվել։ Այժմ նա գտնվում է օտար բարբարոսների ձեռքում, այն դժբախտ իրադարձությունների լծի տակ է, որոնք նրան հասցրել են իր այժմյան վիճակին. նրան ցուցադրում են այն մարդկանց, ում ինքն ատում է, և նա իր ճակատագրին սպասում է անհանգստությամբ` ուժ գտնելով ու հույսն Աստծո ողորմության վրա դնելով։ Մեկտեղեք այս բոլոր տառապանքները և ավելացրեք դրանց Քրիստոսի տոկունությունը, և ամոթի համար տեղ չի մնա։

Երբ արձանը 1848 թվականին սկսել են ցուցադրել տարբեր քաղաքներում, նկարչի ընկեր և ցուցադրությունների կազմակերպիչ Միներ Քելոգը (1814-1889) թերթիկ է տպագրել ցուցահանդեսի այցելուների համար։ Նա ներկայացրել է քանդակի իր նկարագրությունը.

 Ներկայացված է հույն աղջկա պատմությունը, ով առևանգվել է թուրքերի կողմից ու Կոստանդնուպոլսում վաճառքի է հանվել։ Խաչն ու կողպեքը, որ երևում են վարագույրի ֆոնին, ցույց են տալիս, որ նա քրիստոնյա է։ Սակայն սա ոչ մի կերպ չի սահմանափակում արձանի միտքը։ Այն տառապանքի հանդեպ գերակայություն է ցույց տալիս ներքին մաքրության ու բնավորության ուժի շնորհիվ։ Այսպիսով, Հունական ստրկուհին դատարանի խորհրդանիշն է, որին պետք է ենթարկվի ամբողջ մարդկությունը։

Արձագանք 
Հանրության արձագանքը արձանի վերաբերյալ միանշանակ չի եղել։ Երբ աշխատանքն առաջին անգամ ցուցադրվել է, շատերը ցնցված էին կերպարի մերկությամբ։ Փաուերսը դիմակայել է այս քննադատությանը, հայտարարելով, որ այս երիտասարդ կինը քրիստոնեական մաքրության ու ողջախոհության հիանալի օրինակ է, քանի որ անգամ մերկ լինելով նա փորձում է պաշտպանել իրեն օտար հայացքներից։ Բացի այդ, ասում է քանդակագործը, նրա մերկությունն իր մեղքը չէր, այլ նա մերկ էր թուրք առևանգողների պատճառով, ովքեր հանել էին նրա հագուստը` նրան վաճառքի հանելու համար։ Հետևաբար, այս դատողությունը տրամաբանական է դարձնում շատ հոգևորականների նախազգուշացումն իրենց հավատացյալներին` գնալ և տեսնել արձանը ցուցահանդեսում։

Որոշ այցելուներ զուգահեռների էին անցկացնում «Հունական ստրկուհու» և ԱՄՆ-ի հարավում պլանտացիաներում աշխատող ստրուկների միջև։ Այսպիսի համեմատությունն ի սկզբանե բացասական արձագանք էր գտնում ամերիկյան հանդիսատեսի մոտ, սակայն քաղաքացիական պատերազմի հետ աբոլիցիոնիստներն այս արձանը խորհրդանիշ են դարձնում և համեմատում են այն «Վիջինիայի ստրկուհու» հետ։ Համեմատությունը նյութ է դարձել Ջոն Ուոթերի բանաստեղծության համար։

Արձանը ոգեշնչել է նաև Էլիզաբեթ Բրաունինգին սոնետ գրել։ Աբոլիցիոնիստ Մարիա Ուայթ Լոուելը (1821-1853) գրել է, որ «Հույն ստրկուհին» «գեղեցկության պատկեր էր, որին բոլորը պետք է նայեին որպես դարի ուղենիշ»։ 1848 թվականին Բոստոն Քոմըն այգում քայլելիս ամերիկացի աբոլիցիոնիստ և սուֆրաժիստ Լյուսի Սթոունը (1818-1893) կանգ է առել արձանը դիտելու ու արտասվել է` տեսնելով կանացի սեռի խորհրդանիշը շղթայակապ։ Այդ օրվանից Սթոունը ընդգրկել է Կանանց իրավունքներ արտահայտությունն իր խոսքում։

Փաուերսն ստեղծել է «Հույն ստրկուհու» վեց օրինակ։ Դրանցից յուրաքանչյուրը վաճառվել է արվեստի տարբեր կոլեկցիոներների։ Ամերիկյան արվեստի սմիթսոնյան թանգարանում պահվում է դրանցից մեկը, մեկ օրինակ կա նաև Կորկորան պատկերասրահում (Վաշինգտոն)։ 1851 թվականին գնվելով Վիլյամ Վիլսոն Կորկորան պատկերասրահի հիմնադրի կողմից` պատճենն առաջինն է եղել, որ ստեղծվել է բնօրինակի ճիշտ չափով։ Երբ արձանի պատճենը տեղադրվել է Վերմոնտ նահանգի նահանգապետի սեղանին, նահանգապետ Ջեյմս Դուգլասը հրամայել է այն հեռացնել` հայտարարելով, որ անպատշաճ արձանը կարող են տեսնել դպրոցականները։ Այլ պատճեններ պահվում են Վերմոնտ նահանգի կապիտոլիումում, Բերքշիր թանգարանում և Ամերիկյան արվեստի Վեսթերվելթ Ուորներ թանգարանում։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ