1408 (պատմվածք)

«1408», ամերիկացի գրող Սթիվեն Քինգի սարսափ ժանրի պատմվածքը, որն առաջին անգամ հանրությանը ներկայացվել է հեղինակի՝ 1999 թվականի նոյեմբերին թողարկված «Արյուն և ծուխ» աուդիոգրքում։ Տպագրվել է 2002 թվականի մարտին «Ամեն ինչ հնարավոր է» ժողովածուում, որը լույս է տեսել Scribner հրատարակչությունում։ Ավելի ուշ ներառվել է «Սթիվեն Քինգը գնում է կինո» ժողովածուում։

Սյուժետային շղթան պատմում է գրող Մայք Էնսլինի () մասին, ով ցականում է հայտնվել 1408-րդ համարում, որպեսզի նոր գրքի համար նյութեր հավաքի։ Ցուցաբերելով համառություն՝ նա չի ենթարկվում «Դելֆին» հյուրանոցի ղեկավար պարոն Օլինին (), ով ամեն կերպ փորձում է հետ պահել նրան այդ համար ներխուժելուց։ Հյուրանոցի այդ սենյակում հերոսի հետ տեղի են ունենում գերբնական երևույթներ։

Ստեղծագործության առաջին գրվածքները հայտնվեցին մի անձրևոտ օր Ֆլորիդայում գտնվող Սանիբել կղզում։ Պատմվածքի մի քանի էջանոց սկիզբը Քինգը ներառեց «Ինչպես գրել գրքեր» գրականագիտական հուշագրություններում որպես խմբագրության կենդանի օրինակ, թե ինչպես է գրվածքը փոխվում ամեն ուղղումից հետո։ Նախապես չնպատակադրվելով ավարտել ստեղծագործությունը՝ Քինգը տարվում է պատմվածքով և, այնուամենայնիվ, ավարտում այն։ Գրողը հասկացավ, որ «1408»-ը սյուժետային նոր վարիացիա է «ուրվականները հյուրանոցում» ֆաբուլայով։ Գրաքննադատները դրական ընդունեցին հեղինակի այս աշխատանքը՝ պատմվածքն անվանելով օրինակելի և սարսափելի։ «1408»-ն էկրանավորեց շվեդ ռեժիսոր Միկայել Հովսթրյոմը 2007 թվականին։ Գլխավոր դերերը մարմնավորեցին Ջոն Քյուսաքը և Սեմյուել Լ. Ջեքսոնը

Սյուժե 
Մայք Էնսլինը ուրվականների մասին այնպիսի սարսափ վեպերի հեղինակ է, ինչպիսիք են «Տասը գիշեր ուրվականներով լի տասը տներում», Տասը գիշեր ուրվականներով լի տասը ամրոցներում», «Տասը գիշեր ուրվականներով գերեզմանոցներում», որոնք դարձել են բեսթսելլերներ։ Նա ուղևորվում է Նյու Յորքում գտնվող «Դելֆին» հյուրանոց՝ մեկ գիշեր անցկացնելու 1408 համարում, որպեսզի գրի իր նոր գիրքը։ Իր բնավորության համաձայն` Մայքը ռացիոնալ կերպով նկարագրում է իրադարձությունները և չի հավատում գերբնական երևույթներին և ճանապարհորդելով բազմաթիվ երկրներում ու լինելով սպանության վայրերում՝ նա իր գրչի շնորհիվ գումար է վաստակել։ Մայքը հանդիպում է հյուրանոցի ղեկավար Օլինին, ով ամեն կերպ փորձում է վերջինիս հետ պահել 1408 սենյակ մտնելուց։ Նա հայտնում է, որ 68 տարվա ընթացքում այդ սենյակում տեղի է ունեցել 42 մահ, որոնցից 12-ն ինքնասպանություններ էին, իսկ մնացած 30 մարդիկ մահացել են այսպես կոչված «բնական պատճառներով»։ Այդպես, օրինակ, բնակիչներից մեկը խեղդվել է ապուրի ափսեի մեջ։ Բացի այդ, մենեջերն անձամբ է հետևել սենյակի մաքրությանը, իսկ հավաքարարներն աշխատում էին որքան հնարավոր է կարճ ժամանակ անցկացնել այնտեղ։ Օլինը նախազգուշացնում է, որ էլեկտրականությունը սենյակում վատ է աշխատում և ավելացնում, որ համար 1408-ը 13-րդ հարկում է, սակայն համարվում է 14-ում։ Հասկանալով, որ անկոչ հյուրին հակառակը համոզել, միևնույնն է, չի ստացվի, պարոն Օլինը տալիս է բանալին, Էնսլինի հետ բարձրանում է վերելակով, սակայն հրաժարվում է առաջ գնալ, քանի որ առանց խիստ անհրաժեշտության այդ սենյակին չի մոտենում։

Սկզբում Էնսլինը սկսում է կասկածել, թե այդ սենյակում ուրվականներ կան, երբ մոտենում է թեք տեսք ունեցող դռանը։ Մտնելով սենյակ՝ Մայքն սկսում է այն ուսումնասիրել և միանգամից հանում է իր դիկտոֆոնը։ Նա զգում է ծովային հիվանդություն, սակայն չի իմանում դրա բնույթի մասին։ Նա նկարագրում է սենյակը և որպեսզի ազատվի վատ զգացողությունից, բացում է պատուհանը։ Սեղանի վրա Էնսլինը նկատում է հյուրանոցի նկարով պիտակված լուցկու տուփ։ Մայքը պատերի վրա նկատում է նկարներ։ Մեկի վրա պատկերված է 20-ական թվականների երեկոյան հագուստով մի կին, մյուսին՝ մրգերով նատյումորտ, իսկ երրորդին՝ ալիքների վրայով լողացող առագաստանավ։ Նրա մոտ միտք է առաջանում, թե նկարների ետևում ապրում են մրջյուններ։ Էնսլինն սկսում է մտածել, որ այս ամենի մեղավորը միայն Օլինն է, ով զվարճանում է՝ հետևելով իրեն։ Հավանաբար նա սենյակ է բաց թողել թունավոր գազ, որն ազդում է իր ընկալման վրա։

Հյուրանոցի ճաշացանկում Մայքն սկզբում տեսնում է ուտեստների տարօրինակ անվանումներ, սակայն հանկարծ տառերը փոխվում են, դառնում ֆրանսերեն, հետո ռուսերեն իսկ վերջում՝ իտալերեն։ Պատի պաստառները հերոսին սկսում են թվալ կաշենման։ Նկարներն սկսում են շարժվել․ կինը մերկացրել է կուրծքը, ում պտուկներից արյուն է հոսում, ափսեի միջից որոշ մրգեր անհետացել են, իսկ մնացածները սկսում են արտացոլել անհանգստացնող դեղնանարնջագույն լույս։ Նայելով առագաստանավի վրայի մարդկանց՝ Մայքն իմանում է, որ դրա վրա կա նաև Քևին Օ'Մոյլին՝ այս համարի առաջին զոհը։ Սենյակում` գիշերասեղանի վրա, կա ժամ, որով ցույց է տրվում, թե դեռ ինչքան պետք է այնտեղ մնա Մայքը։ Երբ նա փորձում է հեռախոսով զանգահարել, Էնսլինը լսում է հենց սենյակի սարսափելի ձայնը, որն արտահայտում է խելագար նախադասություններ․ «Ի՜նն է, ի՜նը, տա՜սն է, տա՜սը։ Մենք սպանե՜լ ենք քո բոլոր ընկերներին։ Քո յուրաքանչյուր ընկերը մեռա՜ծ է։ Վե՜ցն է։ Վե՜ցը»։

Մայքը վերցնում է նախկինում նկատված լուցկու տուփը և վառում իր հավայան վերնաշապիկը։ Վազում է դեպի դուռը, բացում այն և դուրս գալիս միջանցք։ Այդ պահին անցնում է կոմիվոյաժոր Ռուֆուս Դիաբորնը, ով զբաղեցնում է կողքի համարը։ Նա բերում է սառույցով լի դույլ և լցնում այն վառվող Մայքի վրա։ Դրանից հետո Ռուֆուսը մտածում է, որ սենյակը, որից դուրս է փախել գրողը, արտացոլում է ավստրալիական մայրամուտի լույսը` վառվող և ոչ երկրային։ Մայքը քաշում է նրա տաբատից և կանխարգելում նրա մուտքը սենյակ։

Մայքը տանում է կաշվի փոխման մի քանի վիրահատությունները։ Ձայնագրություններով դիկտոֆոնը՝ տեղ-տեղ մոխրացած, սակայն դեռ աշխատող, պահվում է գրողի գործակալ Սեմ Ֆարելի մոտ։ Մի անգամ Սեմի մոտ է գալիս Օլինը և խնդրում թույլ տալ լսելու ձայնագրությունը, սակայն մերժում է ստանում։ Հերոսը երազում տեսնում է մղձավանջներ, բայց հազվադեպ է դրանք հիշում։ Մայքը դադարում է գրքեր գրել, իսկ երբ ցերեկվան գալիս է փոխարինելու գիշերը, չի կարողանում նայել մայրամուտի լույսին։

Ստեղծման պատմություն

Միտք և մշակում 

Առաջին հազար բառը ձեռքով գրվել է գրողի կողմից Ֆլորիդայի Սանիբել կղզում վարձած հյուրասրահում, որտեղ ամպրոպը թույլ չէր տալիս գրողին և իր ընտանիքին գնալ ծովափ։ Սթիվենը պատմվածքը համեմատեց «Փայլատակում» վեպի հետ և կարծիք հայտնեց, որ իրեն սովորաբար բնորոշ չէ օգտագործել «ուրվականներով հյուրանոց» ֆաբուլան երկու անգամ։ Չնայած դրան, գլխավոր հերոսը՝ վարձկան ցինիկ թուղթ մրոտողը, ով կենտրոնացել էր մերկացնող գրքերի վրա, հետաքրքրեց հեղինակին։ «Ես ինքս ինձ հարց տվեցի, թե ինչ կլինի, եթե նման տղան դեմ առ դեմ հանդիպի իրական չարի հետ»։ «Պատահար հյուրանոցում» աշխատանքային վերնագրով երեքից չորս էջանոց պատմվածքը Քինգը որպես օրինակ բերել էր իր գրականագիտական հուշագրություններում՝ «Ինչպես գրել գրքեր» գքում։ Նա նշեց, որ սարսափ ժանրի յուրաքանչյուր գրող պետք է առնվազն մեկ պատմվածք գրի հյուրանոցում ուրվականներով սենյակի մասին, և դրանց կատեգորիային դասեց «1408»-ը։ Քինգը չէր պատրաստվում ավարտել պատմվածքը։ Սակայն, արդյունքում պատմվածքը գերեց գրողին, և նա վերջապես ավարտեց այն։ Հեղինակն արձակ ստեղծագործության միջոցով ցանկանում էր ընթերցողին ցույց տալ, թե ինչպես է պատմվածքը խմբագրման ընթացքում փոխվում՝ առաջին գրվածներից մինչև երկրորդ ստուգում։ Քինգը մեջբերեց հստակ սկզբունքներ, որոնցով ինքն առաջնորդվում էր իր գրքերը ստեղծելիս։ Առաջին տարբերակը, իր կարծիքով, շատ հում էր․ «Պատմվածքը չի քայլում և կարճ շալվարով ու գուլպաներով կանգնած է սենյակի կենտրոնում»։ Փոփոխությունների մեծ մասը ավելորդ նյութի ջնջումն էր, որը պատմվածքին թույլ էր տալիս ավելի արագ ընթանալ ըստ Սթրանքի բանաձևի․ «Երկրորդ տարբերակ = առաջին տարբերակ - 10%»։

Հեղինակը կարծում էր, որ «Պատահար հյուրանոցում» վերնագիրը չէր կարող համեմատվել «Մարդասպան բուլդոզերը» կամ «Նորմա Ջինը՝ տերմիտների թագուհին» խորագրերի հետ, սակայն այն լավագույն տարբերակը չէր։ Ավելի ուշ հորինվեց «1408» անվանումը, որը դուր եկավ Քինգին, քանի որ հենց ստեղծագործության պատմությունը տեղի է ունենում տասներեքերորդ հարկում, իսկ թվերի գումարը հավասար է տասներեքի։ Երկրորդ խմբագրման ժամանակ «Դելֆին» հյուրանոցի մենեջերի ազգանունը Օսթմեյերից փոխեց Օլինի, ինչը պատմվածքը կրճատեց տասնհինգ տողով։ Արդեն ավարտին հասնելիս Քինգը նախատեսում էր «1408»-ը ներառել աուդիոգրքում, որը ցանկանում էր կարդալ հենց ինքը։ Այն, որ ինքը պիտի բազմիցս կրկներ «Օսթեմեյեր» ազգանունը, հեղինակին համոզեց, որ ինքը ճիշտ է վարվել՝ փոխելով այն։ Քինգը նաև ազատվեց մի քանի գրական նշումներից, ակնհայտ և անհարմար նախապատմություններից, բարբառներից ու կրկնողություններից։

Երջանիկ հավայան վերնաշապիկը, որն առաջին տարբերակում հայտնվում է միայն տասներեքերորդ տողում, ըստ հին թատերական կանոնի՝ ներկայացվեց սկզբում․ «Եթե առաջին ակտում բեմի վրա կա զենք, երրորդ ակտում այն պետք է կրակի»։ Քինգը մտածեց, որ եթե գլխավոր հերոսի համար այն դեր պիտի խաղա պատմվածքի վերջում, ապա պետք է այն ավելի շուտ ներկայացնել։ Նա կարծեց, որ հակառակ դեպքում ընթերցողն այն կհամարի deus ex machina։ Կուբայական սիգարների հիշատակումը, որը մենեջերն առաջարկում է Մայք Էնսլինին, հեղինակին թվաց վատ ֆիլմերի չափից դուրս ձանձրալի կնիք։ Մայքի ոգևորությունը, որն արտահայտվեց համարում ծխելու հնարավորությունը ստանալուց, հեղինակը որոշեց թողնել, որպեսզի ընթերցողին թույլ տա հասկանալ՝ գլխավոր հերոսը մի փոքր ծաղրում է Օլինին։ «Դելֆին» հյուրանոցը հավանաբար հղում է Հարուկի Մուրակամիի «Ոչխարների որս» ստեղծագործությանը և դրա շարունակունակությանը՝ «Դենս, Դենս, Դենս»-ին, որտեղ հիշատակվում է նույնանուն հյուրանոցը։

Քինգը հասկացավ, որ պատմվածքը վախեցնում է իրեն, իսկ ավելի ուշ հայտնված աուդիոգիրքն ավելացրեց սարսափը, որը չկար ձեռագրում․

Հրատարակում 
Սկզբում Քինգը պատմվածքի ամբողջ տարբերակը ցականում էր որպես հավելված կցել իր գրականագիտական հիշողություններին, սակայն ավելի ուշ որոշեց չանել այդպես։ Նախ, դա հակառակ էր իր պլաններին՝ «կյանքում գոնե մեկ անգամ լինել կարճ»։ Երկրորդ՝ հեղինակը եկավ այն եզրահանգման, որ գիրք գրելու ձևը ցույց տալիս հատվածը բավական է, քանի որ «խոսքը շարժիչի ծառայության մասին է, այլ ոչ թե հաճելի ճանապարհորդության»։ Առաջին անգամ պատմվածքը թողարկվեց 1999 թվականին «Արյուն և ծուխ» աուդիոժողովածուում () «Simon & Schuster» հրատարակչության կողմից։ Տեքստը կարդում էր ինքը՝ Քինգը։ Հավաքածուում ներառվեցին նաև «Նախաճաշ «Գոթեմ» սրճարանում» և «Մահվան սենյակում» պատմվածքները։ Հետագայում «1408»-ը ներառվեց «Ամեն ինչ հնարավոր է» ժողովածուում, որը հրատարակվեց 2002 թվականի մարտին։ Պատմվածքն ունեցավ 37 էջ։ 2009 թվականին պատմվածքը տեղ գտավ նաև հեղինակի «Սթիվեն Քինգը գնում է կինո» ժողովածուում։

Քննադատություններ 
Լրագրող Վադիմ Էռլիժմանը ստեղծագործությունն անվանեց «Ամեն ինչ հնարավոր է» ժողովածուի ամենահայտնի պատմվածքը։ Նա սատարեց Քինգի մտահղացումը՝ ավարտել գրքի սևագիրը և վերջնական արդյունքն անվանեց «համարյա օրինակելի»։ Մայք Էնսլինի հետ տեղի ունեցողը գրաքննադատը համեմատեց լավքրաֆտյան «դժոխային երկրաչափության» հետ։ «Նյու Յորք Թայմսի» տեսաբան Ջենեթ Մեսլինը ստեղծագործությունը դասակարգեց որպես «համարյա տոհմական սարսափ» և ընդհանուր գծեր գտավ «Դիահերձման սենյակ համար չորս» ստեղծագործության հետ։ Publishers Weekly-ի քննադատը գրեց, որ պատմվածքն առաջացնում է անհանգստության զգացում այնպես պերճաշուք կերպով, ինչպես արել են Ալջերնոն Բլեքվուդը, Արթուր Մեյչենը, Շառլ Բոդլերը և Ժան Պոլ Սարտրը։ Entertainment Weekly-ի աշխատակից Մարկ Հարրիսը թեպետ պատմվածքն անվանեց ժողովածուի լավագույններից մեկը, բայց գանգատվեց, որ հյուրանոցային համարում գտնվող ուրվականների թեման հին է։ Թոնի Մեջիսթրեյլը նմանություններ ընդգծեց «Փայլատակում» վեպի հետ, սակայն գտավ նաև բազմաթիվ տարբերություններ։ Այդպես, օրինակ, եթե մեծ պլանով չարը հսկայական է և տարածվել է ողջ շինությամբ, ապա «1408»-ում այն տեղ է գտել միայն մեկ համարում։ Պատմվածքն առաջարկում է գնահատել հերոսին հետապնդող հոգիների միջև եղած ավելի անձնական հարաբերությունները։

Գնահատելով «Արյուն և ծուխ» ժողովածուն՝ About.com պորտալի տեսաբան Ստեյսի Ուիլսոնը նշեց, որ նյութի քթային, սարկաստիկ փոխանցումը և կեղծ բարբառները թույլ չէին տալիս ընկալել պատմվածքը։ Սակայն տեքստը մարդուն ոտքից գլուխ գցում է արյան ու ծխի մեջ իր սարսափելի պրոտագոնիստներով, հիվանդագին պարանոյայով, հուսահատությամբ և վախով։ Պատմվածքն անվանվեց «զարհուրելի»։ Bookreporter-ի քննադատ Ջո Հարլաբը կարծիք հայտնեց, որ «1408»-ը հրաշալի պատմություն է օտար քաղաքում, մի տարօրինակ շինությունում և անծանոթ սենյակում քնելուց առաջ կարդալու համար։ Ստեֆանի Զահարեկը՝ Salon վեբկայքի աշխատակիցը, պատմվածքն անվանեց «կոմպակտ և էլիպտիկ նովել»։

«Ամեն ինչ հնարավոր է» ժողովածուն, որտեղ տպագրվել է պատմվածքը, արժանացել է Բրեմ Սթոքերի, Բրիտանական ֆենտեզի և Սարսափի միջազգային գիլդիայի մրցանակների։

Էկրանավորում 

Պատմվածքն էկրանավորվել է Միկայել Հովսթրյոմի կողմից 2007 թվականին։ Ռեիսորը Քինգի արվեստի երկրպագուն էր Բրայան դե Պալմայի նկարահանած «Քերրի» ֆիլմը դիտելուց հետո։ Ֆիլմի պրոդյուսերն է Լորենցո դի Բոնավենտուրան, ով նախկինում Հովստրյոմի հետ աշխատել է «Դավաճանության գինը» կինոնկարի վրա։ Ֆիլմի թողարկմամբ զբաղվել են Metro-Goldwyn-Mayer-ը և Dimension Films-ը։ Մայքի դերը մարմնավորել է Ջոն Քյուսաքը, իսկ Օլինինը՝ Սեմյուել Լ. Ջեքսոնը։ Սցենարի վրա աշխատել է Մեթ Գրինբերգը, իսկ ավելի ուշ նրան միացել են Սքոթ Ալեքսանդրը և Լարի Կարասևսկին։ Ֆիլմում Մայք Էնսլինը գրական կարիերայով գրավված մարդ է, ով այլևս ոչ մի բանի չի հավատում։ Էնսլինի ինտելեկտուալ թերահավատությունն առաջացնում է վստահություն և կինոշղթային հաղորդում դրամատիկություն։ Այստեղ պատմվում է նաև Մայքի կնոջ՝ Լիլիի և նրա մահացած դստեր՝ Քեթիի մասին, որն արդարացնում է նրա թերահավատությունը մեռյալ կյանքի նկատմամբ։ Ֆիլմի նախնական վերջաբանը, որում գլխավոր հերոսը մահանում է, վերանկարահանվեց, քանի որ հանդիսատեսն այն համարել էր դեպրեսիվ։ Կինոնկարում կան շատ հիշատակումներ Քինգի մյուս աշխատանքներից, դրանց ադապտացիաներից և այլ հեղինակների ստեղծագործություններից՝ «Փայլատակում», «Ռոզմարիի երեխան», «Փախուստ Շոուշենկից», «Փսիխո», «Միզերի» և այլն։

Քինգն ինքը նշել է, որ լուրջ դերասանները հազվադեպ են մասնակցում փոքր բյուջեով ֆիլմերի նկարահանումներին, և չնայած նա հաստատ չգիտի, բայց իր կարծիքով, Քյուսաքը համաձայնել էր ստանձնել դերը, քանի որ «ըմբռնել էր կերպարի երևակայությունը»։ Քինգին դուր էկավ էկրանավորումն արդեն թրեյլերը դիտելուց հետո, որն իրեն էր ուղարկել պրոդյուսեր Բոբ Վաշինգտոնը։ «Դա կատարելության կլաուստրաֆոբիա էր, որը վառ արտահայտում էր պատմության երանգը։ Ես պատկերացնում էի աներես, բառի բուն իմաստով ղեկավարվող 1408 սենյակի բնակիչներին, որ խելագարվում են, ենթարկում էի նրանց օտար զգացողությունների, հոգեբանական փորձերի, կարծես գտնվում էին ԼՍԴ-ի կամ մեսկալինի ազդեցության տակ»։ Արդյունքում գրողը ֆիլմն անվանեց իրոք սարսափելի։ Քինգը պնդում էր, որ սահմանվի PG-13 վարկանիշ, քանի որ կադրում լիովին բացակայում էր արյունը։ Նա կինոնկարը համեմատեց Վել Լյութոնի աշխատանքների հետ՝ ասելով, որ նա աշխատում է հանդիսատեսի նյարդերի վրա, այլ ոչ թե սրտխառնոցի ռեֆլեքսի։ Այդպիսով նա մոտ է ճապոնական կինեմատոգրաֆիային։ Սթիվեն Քինգը հաջողված համարեց նաև նախապատմության հավելումը, չնայած հենց դրա պատճառով ստիպված եղան վերանկարահանել ֆիլմը։

Կինոնկարն ունեցավ կոմերցիոն հաջողություն՝ 25 միլիոն բյուջեի դեպքում նրա շահույթը գերազանցեց 130 միլիոն դոլարը։ Ագրեգատոր Rotten Tomatoes կայքում ֆիլմի վարկանիշը 100-ից կազմեց 78%։ Կայքի հեղինակները նշել են, որ հիմնվելով հոգեբանական ծանրաբեռնվածության վրա, «1408»-ն իսկապես սարսափելի թրիլեր է Ջոն Քյուսաքի աչքի ընկնող դերասանական խաղով։ Ջեյմս Բերարդինելլին էկրանավորումն անվանեց տարվա ամենահասուն սարսափ ֆիլմը։ Այլ հեղինակները նույնպես գովաբանում էին ֆիլմի մռայլ երանգավորումը, որը քայլ առ քայլ տանում է խելագարության՝ նշելով, որ նկարում կան ընդամենը երկու կերպարներ՝ Քյուսաքը և սենյակը։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուներ 
 
 
 

Սթիվեն Քինգի ստեղծագործություններ
Պատմվածքներ
Անգլերեն գրքեր
Անգլերեն գրականություն