Նորվեգիայի անդրծովյան տարածքներ

Նորվեգիայի անդրծովյան տարածքներ երեք կախյալ () և երկու ինտեգրացված () տարածքների ամբողջություն, որոնք պատկանում են Նորվեգիային։

Նորվեգիայի կախյալ տարածքները նեղ իրավական իմաստով այս երկրի անմարդաբնակ տարածքներն են Հարավային կիսագնդում։ Առաջինը՝ 49 կմ² մակերեսով հրաբխային մերձարկտիկական Բուվե կղզին է Ատլանտյան օվկիանոսում և Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում գտնվող երկու անտարկտիկական տարածքներ։ Առաջինը 20° արևմտյան երկարության. և 44°38’ արևելյան երկարության միջև գտնվող Անտարկտիդայի մաս կազմող Մոդ թագուհու երկիրն է, որը մայր ցամաքի 1/6 մասն է կազմում, երկրորդը՝ Անտարկտիդայի ափից 450 կմ հեռավորության վրա գտնվող հրաբխային Պետրոս I կղզին։

Նորվեգիայի անդրծովյան, բայց ոչ կախյալ տարածքներին են վերաբերում՝ երկու ինտեգրացված տարածքներ Հյուսիսային կիսագնդում, Նորվեգական ծովում՝ անմարդաբնակ 377 կմ² տարածքով Յան Մայեն կղզին, և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում գտնվող Շպիցբերգեն կղզեխումբը՝ ներառյալ Արջի կղզին։


Կառավարում 
Նորվեգիայի անդրծովյան տարածքներից և ոչ մեկը՝ ոչ նահանգի (ֆյուլկե), ոչ էլ կոմունայի մակարդակով, չի մտցված մայրցամաքային Նորվեգիայի վարչական բաժանման մեջ։ Այդ տարածքները հատուկ կարգավիճակով են։

Կախյալ տարածքները Նորվեգիայի թագավորության մաս չեն կազմում, բայց նրա ինքնիշխանության տակ են։ Սա մասնակիորեն նշանակում է, որ տարածքը կարող է զիջվել չխախտելով Նորվեգիայի սահմանադրության առաջին հոդվածի պահանջները երկրի տարածքային ամբողջության մասին։ Այս տարածքները վարչապես ղեկավարվում են Օսլոյից, Նորվեգիայի արդարադատության և ոստիկանության նախարարության բևեռային դեպարտամենտի կողմից։ Նրանց վրա տարածվում է Նորվեգիայի քաղաքացիական և քրեական օրենսդրությունը, ներառյալ բնապահպանական նորմերը, նաև արգելված է միջուկային, ռադիոակտիվ նյութերի պահպանումը և օգտագործումը։

Քանի որ Պետրոս Առաջինի կղզին և Մոդ թագուհու երկիրը հարավային լայնության 60°-ից հարավ են գտնվում, հետևաբար ընկնում են Անտարկտիդայի պայմանագրի ազդեցության տակ, որը ստորագրել է նաև Նորվեգիան։ Ըստ պայմանագրի հոդվածների Նորվեգիայի պահանջները այս հատվածի տարածքների հանդեպ անժամկետ սառեցված են։ Մերձանտարկտիդայում գտնվող Բուվեի կղզին այս սահմանափակումների տակ չի ընկնում։

Միջազգային ստանդարտացման հետաքրքրությունների շրջանակում Նորվեգիայի ինտեգրվող տարածքները միավորված են մեկ՝ «Շպիցբերգեն և Յան Մայեն» անվան տակ։ Այդ անունով գրանցված է Ստանդարտացնման միջազգային կազմակերպությունում և ՄԱԿ-ի վիճակագրական բաժնում։ Վերին մակարդակի ազգային դոմեններում գրանցված է, բայց չի օգտագործվում .sj դոմենը։ Այս երկու տարածքները տարբեր վարչական ենթակայություն ունեն։ Յան Մայենը մտնում է Նուրլան գավառի մեջ, իսկ Շպիցբերգենը ղեկավարում է արդարադատության նախարարությանը ենթարկվող նահանգապետը (), բայց նաև ունի ազգային մակարդակի «Շպիցբերգենի մասին օրենք»-ով ղեկավարվող հատուկ կարգավիճ, իսկ միջազգային հարցերը կարգավորվում են 1920 թվականի Շպիցբերգենի տրակտատով։

Այս Միջազգային պայմանագիրը հաստատել է Շպիցբերգենի կղզեխմբի վրա Նորվեգիայի ինքնիշխանությունը, բայց այն հայտարարել է ապառազմական տարածք և պայմանագրի մասնակից անդամ-երկրներին իրավունք է տվել օգտագործել բնական պաշարները, ներառյալ տարածքային ջրերը։ Այս իրավունքից Նորվեգիայից բացի օգտվում են Ռուսաստանը(մինչև 1995 թվականը կղզեխմբում ռուսների քանակը գերազանցում էր նորվեգացիներին) և որոշ չափով Լեհաստանը և Չինաստանը։ Ի տարբերություն մնացած Նորվեգիայի (բացառությամբ Յան Մայենը), Շպիցբերգենը չի մտնում ոչ Շենգենյան, ոչ էլ Եվրոպական տնտեսական գոտի։ Կղզեխումբը առանց վիզայի մուտք գործվող, ազատ տնտեսական տարածք է։

Տարածքների ցանկ

Տիրանալու պատմություն 
20-րդ դարի սկզբը Նորվեգիան դիմավորել է ազգային ինքնագիտակցության վերելքով։ 1905 թվականին Նորվեգիան իր պատմության առաջին հանրաքվեի արդյունքում խզել է շվեդ-նորվեգական միությունը և գահընկեց է արել Շվեդիայի թագավոր Օսկար II-ին։ Ընդունելով Հակոն VII անունը Նորվեգիայի գահ է բարձրացել դանիական արքայազն Կարլը։ Երիտասարդ ազգը կարիք էր զգում ազգային ատրիբուտների և լիիրավ պետականությունը հաստատող քայլերի։ Դրանց դրսևորումներից մեկը զավթողամոլ քաղաքականությունն էր, որը դժվար իրագործելի էր քանի որ Նորվեգիայի անկախություն ձեռք բերելու տարիներին աշխարհի բաժանումն արդեն կատարված էր։

Կախյալ տարածքներ 
Բուվեն՝ Զատկի և Տրիստան դա Կունյա կզզիներից հետո երրորդ մայրցամակքից հեռու կղզին է։ Այս պատճառով այնտեղ ձմեռելու չեն մնում, իսկ երկարատև առաջին կանգառը եղել է միայն 1927 թվականին՝ կղզին հայտնագործելուց ավելի քան 100 տարի հետո։ Այդ ժամանակ «Նորվեգիա» նավի անձնակազմը մոտ մեկ ամիս մնացել է կղզում, և արշավախմբի ղեկավար Լարս Կրիստիանսենը կղզին նորվեգական է հայտարարել։

1928 թվականին թագավոր Հակոն VII-ի հրամանագրով Բուվեն հայտարարվել է նորվեգական։ 1929-1930 թվականներին Մեծ Բրիտանիան հրաժարվել է կղզու նկատմամբ հավակնություններից։ 1930 թվականին ստորտինգը օրենք է ընդունել, որով Պետրոս I-ի և Բուվե կղզիները իրենց հարավային լայնության 60°-ից հյուսիս ափամերձ ջրերով Նորվեգիայի կախյալ տարածքներ են հայտարարվել։

Գրականություն 
 Нансен, Ф. «Фрам» в Полярном море / Пер. З. Лопухиной. — : Географгиз, 1956.
 Ристе, У. История внешней политики Норвегии. — : Изд. «Весь мир», 2003. — ISBN 5-7777-0280-5.
 Саннес, Т. «Фрам»: приключения полярных экспедиций / Пер. с нем. А. Л. Маковкина. — Ленинград: Судостроение, 1991. — ISBN 5-7355-0120-8.
 Arlov Thor B. A short history of Svalbard. — Oslo: Norwegian Polar Institute, 1994. — ISBN 82-90307-55-1.
 Berton, P. The Arctic Grail: The Quest for the North West Passage and the North Pole. — Toronto: Random House of Canada Ltd., 1988. — ISBN 0670824917.
 Rigge, S. War in the Outposts. — Alexandria, Virginia: Time Life Education, 1980. — ISBN 978-0809433810.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Текст Шпицбергенского трактата  на сайте lovdata.no
 Widerøe, Av Turi Norsk ekspansjon i Antarktis: Bakgrunnen. — polarhistorie.no, 2008.

Նորվեգիայի անդրծովյան տարածքներ