Պլացեբոյի էֆեկտ

Պլացեբո ( /pləˈsiːbəʊ/ բառացիորեն՝ պիտանի կլինեմ, դուր կգամ կամ բավարարված լինել), առանց ակնհայտ բուժիչ հատկությունների նյութ, որն օգտագործվում է որպես բուժիչ միջոց, որի բուժական ազդեցությունը կապված է հենց հիվանդի դեղի ազդեցությանը հավատալու ներշնչանքի հետ։ Երբեմն պլացեբոյի դեղահաբի կապսուլան կամ դեղահատն անվանում են դատարկ հաբ։ 

Որպես պլացեբոյի նյութ հաճախ օգտագործում են լակտոզը։ Բաղադրությունը պասիվ նյութ է. շաքար, թորած ջուր, կամ աղային լուծույթ։ Երբեմն կարող է բարելավել հիվանդի վիճակը պարզապես այն պատճառով, որ մարդն ակնկալիք ունի (), որ այն օգտակար կլինի։ 

Որքան մեծ են ակնկալիքները, այնքան հավանական է, որ մարդը կարող է օգուտ ստանալ։ Այդպես է առաջանում պլացեբոյի էֆեկտը։ Դա պլացեբոյի ունեցած ազդեցության արդյունքն է, նաև մարդու առողջության բարելավման ինքնին երևույթը, շնորհիվ այն բանի, որ մարդը հավատում է որոշակի ազդեցության արդյունավետությանը, որն իրականում չեզոք է։ Պրեպարատն ընդունելուց բացի պլացեբոյի էֆեկտ կարող է առաջացնել օրինակ, որոշ ընթացակարգերի կամ վարժությունների կատարումը, որոնց ուղղակի ազդեցությունը չի նկատվում։ Պլացեբո էֆեկտի ազդեցության աստիճանը կախված է մարդու ներշնչողության և բուժման արտաքին հանգամանքներից, օրինակ, պլացեբոյի արտաքին տեսքից, գնից և դեղամիջոցը ձեռք բերելու ընդհանուր դժվարություններից (ծախսած գումարն ու ջանքերն ապարդյուն չտեսնելու ձգտումից մեծանում է արդյունավետության վերաբերյալ վստահությունը), բժշկի նկատմամբ վստահության աստիճանից, կլինիկայի հեղինակությունից։

Պատմություն 
Պլացեբոյի էֆեկտ անվանումն առաջացել է միջնադարում հուղարկավորության ժամանակ ողբասացների երգերից, որոնք վճարի դիմաց լացում էին մահացածի մարմնի վրա, այդ տեքստերում կային խոսքեր՝ «Placebo Domino»։ Միշել դը Մոնտենը, 1572 թվականին, նշել է, որ «կան մարդիկ, որոնց համար բժշկության կողմից ուշադրությունն արդեն իսկ ազդեցիկ է»։

Բժշկության մեջ առաջին անգամ պլացեբոյի մասին հիշատակվել է 18֊րդ դարում։ 1785 թվականին այն հիշատակվել է որպես «պարզունակ միջոց կամ դեղամիջոց», իսկ 1811 թվականին սահմանվել է որպես «ցանկացած դեղամիջոց, որն ընտրվել է հօգուտ հիվանդի, նրան բավարարելու համար»։ Երբեմն հիվանդի վիճակը վատանում էր, բայց ընդհանուր առմամբ «բուժումն» անարդյունք չէին անվանում։ Պլացեբոն բժշկության մեջ տարածվել է մինչև 20֊րդ դարը, բժիշկներն այն կիրառում էին որպես հիվանդի վիճակի բարելավմանն ուղղված «անհրաժեշտ սուտ»։

Համարվում է, որ պլացեբոյի լուրջ ուսումնասիրությունները սկսվել են ԱՄՆ֊ում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, երբ ցավազրկող և անզգայացնող միջոցների խիստ պակաս էր զգացվում։ «Պլացեբո էֆեկտ» տերմինը կիրառության մեջ մտցրել է ամերիկյան բժիշկ֊անզգայացնող Հենրի Բիչերը ( 1904-1976), որը Հարվարդի համալսարանի մի շարք աշխատակիցների հետ սկսել է ուսումնասիրությունները։ Նա մինչ այդ նկատել էր, որ ֆիզիոլոգիական լուծույթի ներարկումը նույն ազդեցությունն էր ունենում, ինչ մորֆինը։ 1955 թվականին նա նկատել է, որ հիվանդների 1/3֊ը առողջանում են «դատարկ հաբերից», որոնք ազդեցություն ունեցող նյութեր չեն պարունակում։

Առանձնահատկություններ 
Շատերի գիտակցության մեջ մի շարք ստերիոտիպեր կան այն մասին, թե ինչպիսիսն պետք է լինեն դեղերը. 
 հաբերը պետք է լինեն դառը 
 հաբերը պետք է լինեն կամ շատ մեծ, կամ շատ փոքր։ Խոշոր հաբերը ասոցացվում են մեծ չափաբաժնի հետ, իսկ փոքրերը՝ բարձր արդյունավետության հետ 
 ուժեղ ազդող դեղամիջոցն անխտիր պետք է ունենա կողմնակի ազդեցություն, ինչպես օրինակ սրտխառնոց, գլխապտույտ, գլխացավ, հոգնածության զգացողություն։ Այս կամ այն արդյունքի սպասումները պայմանավորում են կողմնակի ազդեցությունների ի հայտ գալը։ Եթե լավատեսական սպասումներն առողջանալու նախադրյալներ են ստեղծում, ապա վատատեսական սպասումները կարող են խանգարել բուժմանը։ Նեգատիվ պլացեբո էֆեկտը անվանում են նոցեբո։ Եթե հիվանդը տեղյակ է կողմնակի ազդեցությունների մասին, ապա դեղամիջոցի օգտագործումից հետո 77% դեպքերում այդ զգացողություններն ունենում է։ Պլացեբոյի և հակադեպրեսանտ ֆլուոքսետինի համեմատությունից պարզվել է, որ կանանց մոտ նոցեբո էֆեկտն ավելի շատ է արտահայտվում, քան տղամարդկանց մոտ։ Ապացուցված է, որ նոցեբո էֆեկտն ունի ոչ միայն հոգեբանական բնույթ, իսկ հիպերալգեզիյան (գերզգայունություն), որը առաջացել է պլացեբոյից, պայմանավորված է խոլեցիստոկինինով և նրա ազդեցությունը վերացնելու համար օգտագործում են անտագոնիստ՝ պրոգլումիդ (ոչ սելեկտիվ բլոկատոր)։

Պլացեբո էֆեկտի արդյունավետությունը կախված է միջավայրից։ Օրինակ, բուժանձնակազմի թերահավատությունը բուժման նկատմամբ նվազեցնում է դեղամիջոցի ազդեցությունը։ Կարևոր է նաև բուժող բժշկի հեղինակությունը։ Սարքավորումները և մանրակրկիտ ընթացակարգերը առավել արդյունավետ են, քան հաբերի ընդունումը։ Պլացեբո էֆեկտը առավել արտահայտված է ներարկումների դեպքում, քան հաբերի։ Նշանակություն ունի նաև հաբի արտաքին տեսքը, գույնը։ Այսպես, դեղին և նարնջագույն հաբերը խթանիչ արդյունք են տալիս, իսկ սպիտակ և կանաչ հաբերը՝ ցավազրկող։ Պարզվել է, որ երեխաներին բուժելու համար առավել արդյունավետ են կարմիր կապսուլաները։

Վիրահատությունը, որն ակնառու գործընթաց է, նույնպես պլացեբո էֆեկտ է առաջացնում։ Անգամ ուլտրաձայնային հետազոտությունը պլացեբո էֆեկտ կարող է առաջացնել։ Փորձերով ապացուցվել է նաև ասեղնաբուժության դեպքում ակնառու էֆեկտ, երբ այն կիրառվել է կենսաբանորեն ոչ ակտիվ կետերի վրա ազդելով։

Էֆեկտի մեխանիզմ 
Պլացեբոյի բուժական էֆեկտը հիմնված է ներշնչման վրա։ Այդ ներշնչումը չի պահանջում որևէ հատուկ հմտություններ, քանի որ գիտակցության ծայրահեղությունը («չեմ հավատում») հաղթահարվում է  ներշնչման տեղեկատվությունը փաստացի օբյեկտի հետ կապելով (որպես կանոն մարդու օրգանիզմի վրա որևէ իրական ազդեցություն ունեցող դեղահատ կամ ներարկում)։ Բժիշկը հիվանդին հայտնում է, որ տվյալ դեղը օրգանիզմի վրա ունի որոշակի ազդեցություն։ Սպասվող ազդեցությունն այս կամ այն կերպ դրսևորվում է, չնայած դեղամիջոցն արդյունավետ չէ։ Ֆիզիոլոգիապես դա պայմանավորված է նրանով, որ ներշնչման արդյունքում հիվանդի ուղեղը սկսում է այդ գործընթացին համապատասխան նյութեր արտադրել, մասնավորապես էնդորֆիններ, որոնք էլ, ըստ էության, մասամբ կատարում են դեղամիջոցի դերը։

19-րդ դարի հայտնի թերապևտ Մ. Յ. Մուդրովը հրաշալի բուժում էր «հատուկ» փոշիներով, որոնք կոչվում էին «ոսկե», «արծաթե», «հասարակ»։ Այս անվանումները պայմանավորված էին թղթի գույնով, որի մեջ փաթաթված էր փոշին։ Բժշկի մահվանից հետո պարզվեց, որ փոշին իրենից ներկայացնում էր լավ մանրացված կավիճ։ Նշանավոր պլացեբոթերապևտը գրել է.
  
Պլացեբո կիրառելու բժիշկների տեսակետները տարբեր են։ Մի մասը կարծում է, որ բարոյական չէ հիվանդին խաբելը, իսկ մյուս մասը հենվում է Պլատոնի տեսակետի վրա, ըստ որի 
Պլացեբոյի արդյունավետության աստիճանը կապված է մարդու ներշնչման մակարդակից, ինչպես նաև անհրաժեշտ քիմիական միացությունների առաջացման մարդու ֆիզիոլոգիական հնարավորություններից։

Դեղաբուժության մեջ 
Երբեմն բժիշկները միտումնավոր են պլացեբո նշանակում այն հիվանդներին, որոնք  ինքնաներշնչման հակում ունեն։ Այս դեպքում հնարավորություն է ընձեռնվում խուսափել չարդարացված դեղաբուժությունից և բազմաթիվ բուժման բարդություններից։ Հոմեոպատիկ միջոցների դրական ազդեցությունը նույնպես բացատրվում է պլացեբոյի ազդեցությամբ։

Հրապարակված հետազոտական արդյունքներ վկայում են պլացեբոյով բուժման բարձր արդյունավետության մասին.
 գլխացավ - 62%
 մրսածության հիվանդություններ- 45%
 ռևմատիզմ - 49%
 ծովախտ - 58% 
 աղիքային խանգարումներ - 58%։
Սակայն բուժման ցածր արդյունքներ են գրանցվել.
քնի խանգարումներ - 7%
 բրոնխային ասթմա - 5% 
 Էպիլեպսիա - 0%
 Հոգեկան խանգարումներ - 0%։
Այս արդյունքները վկայում են, որ դեղամիջոցների բուժական նշանակությունը իրականում բավականաչափ ցածր է, քան ընդունված է կարծել, քանի որ դրանց թեսթավորման ժամանակ հաշվի չի առնվում պլացեբո էֆեկտը։

Ապացուցողական բժշկության մեջ 
Ժամանակակից դեղաբուժությունը ձգտում է կատարել ապացուցողական բժշկության պահանջները, սակայն շատ դեղեր դեռևս չեն անցել կրկնակի կույր փորձարկումների ամբողջական ընթացակարգը։

Միևնույն ժամանակ շատ ժամանակակից դեղամիջոցներ ինտեգրալ են գործում, ուստի դրանց բուժական ազդեցության արդյունքը պարունակում է նաև «պլացեբո-բաղադրիչ»։ Ուստի վառ և խոշոր հաբերը ընդհանուր առմամբ ավելի ուժեղ են գործում փոքր ու անշուք հաբերից, իսկ առաջատար ընկերություների դեղամիջոցները (նույն բաղադրության, նույն կենսահամարժեքության) ավելի ազդեցիկ արդյունք են տալիս, քան դեղերի շուկայի ոչ առաջատար կազմակերպություններինը և այլն։

Դեղաբանության մեջ 
Օգտագործվում է որպես հսկիչ դեղամիջոց նոր դեղամիջոցների կլինիկական փորձարկումներում, երբ իրականացվում է դեղերի արդյունավետության քանակական գնահատական։ Մի խումբ փորձարկվողների տալիս են թեստավորման ենթակա դեղամիջոց, որը փորձարկվել է կենդանիների վրա (տես՝ նախակլինիկական փորձարկումներ), իսկ մյուս խմբին՝ պլացեբո։ Դեղամիջոցի ազդեցության արդյունքը պետք է նշանակալիորեն գերազանցի պլացեբոյի ազդեցությունը, որպեսզի հաստատվի դեղամիջոցի կիրառելիությունը։ Անհրաժեշտության դեպքում պլացեբոն կարող է պարունակել աննշան քանակությամբ ակտիվ բաղադրիչ (համապատասխան դեղամիջոցի համեմատական վերլուծության համար)։

Պլացեբոն օգտագործվում է նաև դեղամիջոցների ազդեցության ներշնչման դերի ուսումնասիրության մեջ։

Պլացեբոյի կլինիկական փորձարկումներում պլացեբոյի էֆեկտին բնորոշ դրական մակարդակը միջին հաշվով կազմում է 5-10 %, ընդ որում, նրա արտահայտվածությունը կախված է հիվանդության տեսակից։ Շատ փորձարկուներում ի հայտ է գալիս նաև պլացեբոյի բացասական ազդեցությունը (Նոցեբո էֆեկտ)։ Հիվանդների 1-5 % ֊ը այս կամ այն կերպ անհարմարություն են զգում, երբ օգտագործում են այդ «դատարկ միջոցը» (հիվանդը ալերգիա է զգում, ստամոքսա֊աղիքային կամ սրտի խնդիրներ)։ Որոշ մարդկանց մոտ նոր դեղամիջոցի նկատմամբ սպասումներից ելնելով համապատասխանաբար կարող է առաջանալ դեղաֆոբիա (հունարեն φάρμακον ֊ դեղ и φόβος ֊ վախ) կամ ճիշտ հակառակը՝ դեղաֆիլիա (դեղերի նկատմամբ սեր)։

Հոգեբուժության մեջ 
Պլացեբոյի էֆեկտը լայնորեն օգտագործվում է հոգեբուժության մեջ։ Առաջին պատճառն այն է, որ մարդու ուղեղը ինքնաներշնչան միջոցով ավելի հեշտ է շտկում է իր աշխատանքը, քան մյուս օրգանների աշխատանքը։ Այդ պատճառով հոգեկան խանգարումների դեպքում պլացեբոն առավել արդյունավետ է։ Երկրորդ պատճառն այն է, որ բազմաթիվ հոգեկան խանգարումների դեպքում, ինչպիսիք են անքնություն, դեպրեսիա, սարսափ երազներ, արդյունավետ դեղամիջոցներ դեռևս չեն գտնվել, կամ այդ միջոցները ազդում են միայն ոչ բոլոր հիվանդների վրա։

Նարկոլոգիայում 
Պլացեբոն լայնորեն կիրառվում է ռուսական նարկոլոգիայում ալկոհոլից և թմրանյութերից կախվածություն ունեցողների բուժման համար։

Ռուսական բժիշկ֊նարկոլոգներն իրականացնում են ալկոհոլային կախվածության հայտնի բուժման մեթոդներ («Капсула», «Торпедо», «Кодирование», «Подшивка», «MST», «SIT», «NIT») և գոյություն չունեցող (Պետական գրանցամատյանում չգրանցված դեղեր) դեղամիջոցներ («Витамерц депо», «Актоплекс», «Дисульфизон», «Алгоминал») շահագործելով այսպես կոչված «պլացեբո էֆեկտը», այսինքն շահարկելով հիվանդի առողջանալու հավատը և ցանկությունը։ Ազդեցության մեխանիզմն այն է, որ բժիշկն իր պացիենտին վստահորեն ասում է․ «Կմահանաս, եթե խմես»։ Տվյալ միջոցներն աշխատում են մարդկանց «անտեղյակության» և «հավատի» շնորհիվ՝ օգտվելով մահվան վախը պահպանելուց, որը ստիպում է մարդկանց խուսափել ալկոհոլի օգտագործումից։

Վախ առաջացնելու համար բժիշկները կիրառում են տարբեր մեթոդներ։ «Պադշիվկան» կամ «Կոդավորումը» սկսելուց առաջ պացիենտը իրավաբանական փաստաթուղթ է ստորագրում։ Բժիշկը առաջարկում է պայմանագիր, որում ասվում է, որ բուժման ձախողման դեպքում հետևանքների ամբողջ պատասխանատվությունը պացիենտն է կրում։ Փաստաթղթում նախատեսվում է նաև «ռասշիվկայի» հնարավորություն (սովորաբար դա նյութի մեկանգամյա ընդունում է, որը դադարեցնում է իմպլանտի գործունեությունը), որը կատարում է նույն մասնագետը։ Պադշիվկայի նկատմամբ հավատը բերանից բերան փոխանցվելով է ամրապնդում իր դիրքերը հասարակության մեջ։

Նարկոլոգիայում պլացեբոյի տեխնոլոգիաների կիրառումը ներառում է տարբեր գործողություններ։ Սկսած նիկոտինաթթվի (վիտամին PP), մագնեզիումի սուլֆատի ներերակային ներարկումներից, որոնք առաջացնում են շոգ և խեղդոց, մինչև երևակայական պադշիվկայով վիրաբուժական վիրահատության իմիտացիա։ Այդ գործընթացի իրականացման ժամանակ բժիշկն օգտագործում է, այսպես կոչված, «սադրանք», այսինքն՝ հնարավորություն է տալիս հիվանդին խմել ոգելից խմիչք նպատակ ունենալով ռեակցիա առաջացնել ու հզորացնել մահվան վախը։

Նարկոլոգիայում պլացեբոյի օգտագործումը կիրառվում է միայն Ռուսաստանի և ԱՊՀ որոշ երկրներում և խիստ հակասում է միջազգային պրակտիկայում կիրառվող բուժման մեթոդներին։

Հետաքրքիր փաստեր 
 1965 թվականին հրապարակված տագնապի համախտանիշ ունեցող 15 պացիենտների վրա պլացեբոյով արված հետազոտություններից մեկի հիման վրա ցույց է տրվել, որ պլացեբոյի էֆեկտը կարող է գործել նույնիսկ այն դեպքում, երբ պացիենտին հաղորդել են, որ նա «դատարկ հաբեր» է ընդունում։ Դա հնարավոր է դառնում, երբ պացիենտը հավատում է ինքնին մեթոդին։
 ԱՄՆ-ում սկսել են թողարկել Obecalp հաբեր, որոնք պարունակում են միայն շաքարավազ և նախատեսված են երեխաների «ծուլության» բուժման համար։ Այս դեղամիջոցի կիրառման ազդեցությունը պարզ է դառնում դեղամիջոցի անվանումը հակառակ կարդալիս (placebo)։

Տես նաև 
 Ներշնչում
 Հոմեոպատիա
 Կլինիկական հետազոտություններ
 Նոցեբո

Գրականություն 
 Василенко В. В. Предыстория пустышки  // РМЖ — № 20 — 9 августа 2012

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Гомеопатические средства приравнены к плацебо 
 Перевод статьи про гомеопатию из The Guardian
 Д.М. БАЙРАК, врач-отоларинголог ЭФФЕКТ ПЛАЦЕБО

Դեղագիտություն
Փորձարարական հոգեբանություն
Կլինիկական հոգեբանություն
Մոգական մտածողություն