Պետեր Շտամ

Պետեր Շտամ (, ), շվեյցարացի գրող։

Կենսագրություն 

Պետեր Շտամը ծնվել է հաշվապահի ընտանիքում և մեծացել է իր երեք քույր ու եղբայրների հետ Թուրգաու կանտոնի Վայնֆելդեն շրջկենտրոնում։ Դպրոցում սովորելիս նրանից ըստ իր քիչ ջանքեր է պահանջվել և այդ իսկ պատճառով նա բավական շատ ժամանակ է անցկացրել իր երևակայական աշխարհում։ Դպրոցում տարրական և միջին կրթությունն ավարտելուց հետո 1979-1982 թվականներին, Շտամը սովորել է առևտրական գործ և ժամանակավորապես աշխատել է որպես հաշվապահ։ Ապա հանձնել է հասունության քննությունները։

Իր գրական առաջին փորձերը կատարելիս Շտամը շատ հաճախ մերժումներ է ստացել։ Նրա առաջին երեք վեպերը ոչ մի հրատարակչություն չի ցանկացել տպագրել։ Չորրորդ վեպը՝ «Ագնեսը», որը նա սկսել է գրել 29 տարեկանում, միայն վեց տարի հետո է հրատարակվել։ 1987 թվականին կես տարի Ցյուրիխի համալսարանում անգլերեն և գրականություն սովորելուց հետո կես տարի ապրել է Նյու Յորքում, որից հետո փոխել է մասնագիտությունը, ընտրելով հոգեբանություն և հոգեպաթոլոգիա որպես հիմնական մասնագիտություն և ինֆորմատիկա որպես երկրորդ մասնագիտություն։ Դրա հետ մեկտեղ աշխատել է տարբեր հոգեբուժական հիվանդանոցներում որպես պրակտիկանտ։ Մասնագիտության ընտրությունը նա բացատրում է գրական հետաքրքրություններով։ Նա ցանկանում էր մարդկանց մասին ավելի շատ բան իմանալ՝ որպես գրականության առարկա։ Հոգեբանություն ուսանելը ընդհատում է հստակ որոշելով՝ գրելն իր կյանքի հիմնական գործը դարձնել։ Այժմ նա միայն ընտրության երկու հնարավորություն ուներ՝ գրել կամ կրկին որպես հաշվապահ աշխատել։

Նյու Յորքում, Փարիզում և Սկանդինավյան երկրներում երկար բնակվելուց հետո Պետեր Շտամը 1990 թվականին հաստատվում է Շվեյցարիայի Վինթերթուր քաղաքում։ Այստեղ նա հիմնականում որպես լրագրող էր աշխատում, ինչը սկզբնական շրջանում հնարավորություն էր տալիս հրապարակել իր ստեղծագործությունները։ Այդ ընթացքում Շտամն աշխատակցում էր Նոյե Ցյուրխեր ցայտունգ, Թագես-Անցայգեր, Վելթվոխե թերթերին և Նեբելշփալթեր երգիծական ամսագրին։ 1997 թվականից նա Ուրվագծեր գրական ամսագրի խմբագրակազմում էր։ 1998-2003 թվականներին ապրում է Ցյուրիխում, որից հետո կրկին վերադառնում է Վինթերթուր։ Իր անդրանիկ վեպի և հետագա հրապարակումների հաջողություններից հետո լրագրողական գործունեությունը ավելի ու ավելի է ետին պլան մղվում ի օգուտ գրականության, որի վրա նա այդ ընթացքում կենտրոնանում է։ 2003 թվականից սկսած Շտամը Շվեյցարիայի բանաստեղծների և բանաստեղծուհիների միության անդամ է։

Ստեղծագործություն 

Պետեր Շտամը արձակ ստեղծագործությունների, ռադիոպիեսների և թատերական պիեսների հեղինակ է։ Հատկանշական է նրա պատմելու զուսպ ձևը և պարզ ոճը, որը բաղկացած է կարճ պարզ նախադասություններից և մեծ մասամբ համարյա զուրկ է ճոխ ածականներից, փոխաբերություններից կամ համեմատություններից։ Շտամն ինքն է բացատրում, որ իր ոճը գլխավորապես հիմնված է գրածի կրկնվող կրճատումների վրա։ Որքան ավելի շատ լեզուն ետին պլան մղվի, այնքան ավելի իրական կդառնան ստեղծված պատկերները։

Սեփական խոսքերի համաձայն, Շտամը գրում է «մարդկանց և մարդկային հարաբերությունների մասին»։ Նրա ստեղծագործության կրկնվող թեմաներն են սիրային հարաբերությունների բազմազան դրսևորումները, սիրո անհնարինությունը, տարածությունը ու մոտիկությունը, ինչպես նաև պատկերի և իրականության հարաբերությունը։ Ընդ որում նրա ստեղծագործության առանցքում ոչ թե բովանդակությունն է, այլ ձևը, թե ինչպես է պատմվում։ Այդ պատճառով էլ նա չի ընտրում յուրօրինակ բովանդակություններ, որոնք ընթերցողի ուշադրությունը տեքստի որակից կշեղեն։

Իր երրորդ Այս օրվա նման մի օր վեպը հրատարակելիս Շտամը Ցյուրխի Արխե հրատարակչությունից տեղափոխվում է Մայնի Ֆրանկֆուրտում գտնվող Ս. Ֆիշեր հրատարակչություն։ Արդեն դրանից առաջ ի տարբերություն շվեյցարացի գրողների մեծ մասի, նա իր գրքերը հինգ անգամ ավելի շատ էր վաճառել Գերմանիայում, քան Շվեյցարիայում։ Դանիել Առնետը դա բացատրում է «Շվեյցարիային հատուկ լեզվի բացակայությամբ» և «բովանդակությամբ, որ զուրկ են խորդենու թաղարներից» ու իրենց համապարփակությամբ «ոչ դաշնակցային են կոդավորված»։

Գերմանիայում նրա հաջողությանը օժանդակեց նաև 1999 թ. Լիտերարիշես Քվարտետ հաղորդման ժամանակ տեղի ունեցած բանավեճը, որտեղ Մարսել Ռայխ-Ռանիցկին «Պսպղան սառույց» պատմվածքների ժողովածուն սեզոնի ամենագեղեցիկ ու ամենակարևոր գրքերից մեկը հայտարարեց, իսկ Հելմութ Կարասեկը կարծիք հայտնեց. «Սա մի արձակագիր է, որ շատ բան կարող է, որովհետև կարողանում է բացթողումներ անել և կենտրոնանալ»։

Երկեր

Արձակ 
 Ագնես, Վեպ։ Ցյուրիխ, 1998
 Պսպղան սառույց, Պատմվածքներ, Ցյուրիխ, 1999
 Մոտավոր բնապատկեր, Վեպ, Ցյուրիխ, 2001
 Օտար այգիներում, Պատմվածքներ, Ցյուրիխ, 2003
 Այս օրվա նման մի օր, Վեպ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, 2006
 Մենք թռչում ենք, Պատմվածքներ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, 2008
 Յոթ տարի, Վեպ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, 2009
 Զեեռյուքեն, Պատմվածքներ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, 2011
 Գիշերը օրն է, Վեպ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, 2013
 Հեռու ցամաքում, Վեպ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, 2016

Շտամի գրչին են պատկանում բազմաթիվ դրամաներ, ռադիոպիեսներ, կատարել է թարգմանություններ, իր ստեղծագործության համար արժանացել է բազմաթիվ հեղինակավոր գրական մրցանակների, այդ թվում 2014 թվականին Ֆրիդրիխ Հյոլդեռլին մրցանակին և 2013 թվականին եղել է հեղինակավոր Մեն Բուք Ինտեռնացիոնալ մրցանակի շորթլիստում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Պետեր Շտամը Զանգակ հրատարակչությունում
 Website des Autors
 Stamms Passion. 1999
 Peter Stamm im Interview über Handlungsorte in seinem Werk, 2008
 Peter Stamm im Interview mit dem Literarischen Monat , 2011
 Lesungen mit Peter Stamm online nachhören auf Dichterlesen.net 

Շվեյցարացի գրողներ
Ցյուրիխի համալսարանի շրջանավարտներ