Էրվին Աքսեր

Էրվին Աքսեր (, ), լեհ թատերական ռեժիսոր և մանկավարժ։

Կենսագրություն
Էրվին Աքսերը ծնվել է Վիեննայում, հրեայի բարեկեցիկ ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Մաուրիցի (Մորից Յոահիմ) Աքսերը (1886-1942), եղել է ազդեցիկ փաստաբան և իրավագետ, իսկ մայրը՝ Էռնեստինա Ֆրիդերիկա Շուստերը (1894-1982), տնային տնտեսուհի էր։ Մաուրիցի Աքսերի ավագ եղբայրը՝ շվեյցարացի մաթեմատիկոս Ալեքսանդր Աքսերը (, մահացել է 1949 թվականին), Աքսերի թեորեմի (1910) հեղինակն է։

Լեհաստանի վերամիավորումից հետո Աքսերների ընտանիքը բնակություն է հաստատել Լվովում։ 1939 թվականին Էրվին Աքսերն ավարտել է Վարշավայի Թատերական արվեստի պետական ինստիտուտը, որտեղ սովորել է Լեոն Շիլլերի մոտ։

Որպես ռեժիսոր՝ Էրվին Աքսերն իր նորամուտը կատարել է 1938 թվականին Վարշավայի ազգային թատրոնում՝ բեմադրելով Յուջին Օ'Նիլի «Լուսինը Կարիբների վրա» պիեսը։

1939 թվականից Էրվին Աքսերն աշխատել է Լվովում՝ Լեհական թատրոնում. բեմադրել է Պոլ Կլոդելի, Ավգուստ Ստրինդբերգի ստեղծագործությունները։ Հոր ձերբակալությունից ու մահվանից հետո՝ 1942 թվականի վերջին, տեղափոխվել է Վարշավա, մասնակցել է Վարշավայի ապստամբությանը, ինչի համար ուղարկվել է Գերմանիա՝ աշխատելու քարհանքներում։ Պատերազմի ավարտից հետո վերադարձել է Լեհաստան և 1945-1949 թվականներին Լոձում աշխատել Զինվորի տան կամերային թատրոնում () որպես գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր ռեժիսոր։

1949 թվականին Կամերային թատրոնը Լոձից տեղափոխվել է Վարշավա և վերակազմավորվել Ժամանակակից թատրոնի (), որն Էրվին Աքսերը ղեկավարել է հիմնադրման օրվանից մինչև 1981 թվականը։ 1955-1957 թվականներին նա գլխավորել է ժամանակավորապես միավորված Ժամանակակից ու Ազգային թատրոնները։ Աքսերը հատուկ ուշադրություն է դարձրել ժամանակակից լեհական դրամատուրգիային, ինչպես նաև բեմադրել է Ժան Պոլ Սարտրի, Ժան Ժիրոդուի, Տորնտոն Ուայլդերի և այլ ժամանակակից դրամատուրգների ստեղծագործություններ։ «Վսպուլչեսնին» Էրվին Աքսերի գլխավորությամբ դարձել է Լեհաստանի լավագույն դրամատիկական թատրոններից մեկը և ճանաչվել երկրի սահմաններից դուրս։ Այդ թատրոնի բեմում ելույթ են ունեցել շատ հայտնի դերասաններ, ինչպիսիք են Անջեյ Լապիցկին և Տադեուշ Լոմնիցկին։

1962 թվականից Էրվին Աքսերը ներկայացումներ է բեմադրել Վիեննայում, այդ թվում՝ Բուրգթատրոնում, Բեռլինում, Համբուրգում, Ցյուրիխում, Լենինգրադում (ներկայում՝ Սանկտ Պետերբուրգ) ու Եվրոպայի այլ քաղաքներում։

1947 թվականից դասավանդել է Վարշավայի Թատերական բարձրագույն դպրոցում (). նրա աշակերտների թվում է եղել Կոնրադ Սվինարսկին։

1992-1993 թվականներին Էրվին Աքսերը եղել է Լեհաստանի Հանրապետության նախագահին կից Մշակույթի հարցերով խորհրդի անդամ։

Պարգևատրվել է «Աշխատանքային դրոշի» (1954) շքանշանով։ Լ. Շիլլերի (1955) և այլ մրցանակների դափնեկիր է։

Էրվին Աքսերը մահացել է 2012 թվականի օգոստոսի 5-ին Վարշավայում։

Անձնական կյանք 
Էրվին Աքսերի առաջին կինը՝ Բրոնիսլավա Կրեչմարը, եղել է «Թատրոն» ամսագրի խմբագրության քարտուղարն ու թատերական ռեժիսոր Եժի Կրեչմարի (, 1902-1985) դուստրը։ Նրանք ունեցել են մեկ որդի՝ Եժի Աքսերը (ծնվել է 1946 թվականին), ով դարձել է հայտնի բանասեր։ Նրա երկրորդ կինը եղել է դերասանուհի Զոֆյա Մրոզովսկան (1922-1983)։ Նրանց որդին է ամերիկացի սոցիոլոգ Անջեյ Աքսերը ():

Արվեստ
Դրամատիկական մեծ թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Գեորգի Տովստոնոգովը բարձր է գնահատել իր լեհ գործընկերոջը՝ որպես ունիվերսալ ռեժիսորի, ով հավասար հաջողությամբ աշխատում է և՛ պայմանական թատրոնում, և՛ հոգեբանական թատրոնում։ «Աքսերը,– գրել է Ի. Սկլյարևսկայան,– շատ խորաթափանց ու ճարտար նկարիչ է։ Նա ազատորեն փոխում է իր գործելակերպն ու ռեժիսորական մեթոդը՝ ելնելով դրամատուրգի պոետիկայից... Բայց ոչ մի մեթոդաբանություն նրա մոտ չի ստանում դեկլարատիվ կտրուկություն»։ Նա Անտոն Չեխովի երկերը բեմադրել է հոգեբանական թատրոնի ավանդույթներով, սակայն Դրամատիկական մեծ թատրոնում «Արթուրո Ուիի կարիերան» բեմադրելիս դերասաններին ասել է. Այլ կերպ, քան Բրեխտ-ռեժիսորի մեթոդով, չի կարելի բեմադրել Բրեխտ-դրամատուրգին»։

Որպես ռեժիսոր՝ Աքսերը խրախուսել է դերասանների նախաձեռնողականությունը. լեհ քննադատ Ա. Գրոզդիցկու վկայությամբ՝ նրա ներկայացումների մասին ընդունված էր ասել, որ նրանցում «ընդհանրապես չի զգացվում ռեժիսորը»։ Խորհրդային քննադատ Բորիս Զինգերմանն Էրվին Աքսերի մասին ասել է. «Նրա ռեժիսուրան շատ հստակ է, բայց ոչ սևեռուն ու բռնակալական»։

Ընտրյալ բեմադրություններ

 1938 – «Լուսինը Կարիբների վրա», Յուջին Օ’Նիլ
 1938 – «Մարիամի ավետումը», Պոլ Կլոդել
 1947 – «Ապակե գազանանոց», Թենեսի Ուիլյամս
 1949 – «Գերմանացիներ», Լեոն Կրուչկովսկի
 1955 – «Գերմանացիներ», Լեոն Կրուչկովսկի
 1956 – «Կորդիան», Յուլիուշ Սլովացկի
 1957 – «Ճանճեր», Ժան Պոլ Սարտր
 1957 – «Մեր քաղաքը», Տորնտոն Ուայլդեր
 1959 – «Ազատության առաջին օրը», Լեոն Կրուչկովսկի
 1959 – «Բիդերմանն ու հրձիգները», Մաքս Ֆրիշ
 1961 – «Իֆիգենյան Տավրիդում», Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե
 1961 – «Արթուրո Ուիի կարիերան», Բերտոլդ Բրեխտ
 1962 – «Հարսանիք», Ստանիսլավ Վիսպյանսկի
 1962 – «Քեռի Վանյա», Անտոն Չեխով
 1963 – «Երեք քույր», Անտոն Չեխով
 1963 – «Արթուրո Ուիի կարիերան», Բերտոլդ Բրեխտ (Մաքսիմ Գորկու անվան դրամատիկական մեծ թատրոն)
 1965 – «Տանգո», Սլավոմիր Մրոժեկ
 1966 – «Հետաքննություն», Պետեր Վայս
 1969 – «Երկու թատրոն», Եժի Շանյավսկի (Մաքսիմ Գորկու անվան դրամատիկական մեծ թատրոն)
 1970 – «Մայրը», Ստանիսլավ Վիտկևիչ
 1971 – «Խավարի իշխանություն», Լև Տոլստոյ
 1972 – «Մակբեթ», Էժեն Իոնեսկո
 1974 – «Լիր», Էդվարդ Բոնդ
 1976 – «Խաղի ավարտը», Սեմյուել Բեքեթ
 1976 – «Երեկույթ Բորիսի համար», Թոմաս Բերնհարդ
 1977 – «Ճայը», Անտոն Չեխով
 1979 – «Յուն Գաբրիել Բորկման», Հենրիկ Իբսեն
 1979 – «Մեր քաղաքը», Թ. Ուայլդեր (Մաքսիմ Գորկու անվան դրամատիկական մեծ թատրոն)
 1981 – «Երազողը», Ռոբերտ Մուզիլ
 1983 – «Ճանապարհ դեպի Դամասկոս», Ավգուստ Ստրինդբերգ
 1987 – «Նպատակին մոտ» (Am Ziel), Թոմաս Բերնհարդ
 1990 – «Երկերեսանի», Թոմաս Բերնհարդ
 1990 – «Գաղթականներ», Սլավոմիր Մրոժեկ
 1992 – «Եվ իմ պայքարը», Ջորջ Տաբորի
 1994 – «Սեր առ Ղրիմ», Սլավոմիր Մրոժեկ
 1997 – «Նպատակին մոտ» (Am Ziel), Թոմաս Բերնհարդ
 1999 – «Անդրոկլն ու առյուծը», Ջորջ Բեռնարդ Շոու
 2001 – «Իվանի գիշերը», Ավգուստ Ստրինդբերգ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
 Erwin Axer // Culture , 

Լեհ ռեժիսորներ
Լեհ մանկավարժներ