Ալեքսանդր Նևսկի (Պրոկոֆև)

«Ալեքսանդր Նևսկի»՝ op. 78 կանտատի հեղինակն է 20-րդ դարի ականավոր կոմպեզիտոր  Սերգեյ Պրոկոֆևը։ Այն հերոսական-էպիկական մոնումենտալ ստեղծագործություն է, որը փառաբանում է ռուս ժողովրդի հերոսական անցյալը, նրա պայքարը օտարերկրյա զավթիչների դեմ՝ ազատության համար։ Կանտատը գրված է երգչախմբի, մեներգող մեցցո-սոպրանոյի և նվագախմբի համար։

Ստեղծագործության տեքստի հեղինակներն են Պրոկոֆևն ու ռուս գրող Վ․Լուգովսկին։

Կանտատը ստեղծվել է 1938-1939 թվականներին, համանուն ֆիլմի համար գրված երաժշտության հիման վրա, որը կոմպոզիտորը գրել է թատրոնի և կինոյի խորհրդային ռեժիսոր, սցենարիստ Սերգեյ Էյզենշտեյնի առաջարկով։

Ֆիլմի պրեմիերան տեղի է ունեցել Մոսկվայի Ռուսաստանի օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում (Մեծ թատրոն) 1938 թվականի նոյեմբերի 23-ին։

«Ալեքսանդր Նևսկին» երրորդ ստեղծագործությունն է, որ Պրոկոֆևը գրել է ֆիլմի համար։ Առաջինը Լեյտենանտ Կիժե նվագախմբային սուիտն է ( 1934), երկրորդը՝ Պիկովայա Դաման (1936)։

Կանտատի պրեմիերան տեղի է ունեցել 1939 թվականի մայիս 7-ին, հեղինակի ղեկավարությամբ, Մոսկվայի կոնսերվատորիայի մեծ դահլիճում։ Մեցցո-սոպրանոյի մեներգը կատարել է Վարվարա Գագարինան։

Պատմություն 

«Ալեքսանդր Նևսկի» կանտատում ներկայացվում է 1240-1242 թվականներին տեղի ունեցած դեպքերը, այդ թվում ՝ 1242 թվականի ապրիլի 5-ի վճռական մարտը, որտեղ ռուսական բանակը Ալեքսանդր Նևսկու գլխավորությամբ, պարտության է մատնում գերմանական խաչակիր ասպետներին Չուդ լճի սառույցի վրա։ Ճակատամարտը հայտնի է Սառցաջարդ անունով։

Կոմպոզիտորն արվեստագետին հատուկ խորաթափանցությամբ և գեղարվեստական մեծ ուժով է ներկայացրել պատմական անցյալից վերցրած դեպքերը։ Նա օգտագործել է տարբեր երաժշտական արտահայտչամիջոցներ՝ ռուս ժողովրդին և նրա թշնամիներին բնութագրելու համար։

Ռուս հայրենասեր հերոսներին բնութագրել է ժողովրդական երգերին մոտ մեղեդիներով, որոնք հնչում են լարային գործիքների, երգչախմբի և մեներգի կատարմամբ , իսկ Տևտոնացի ասպետներին՝ կոշտ, մռայլ երաժշտությամբ, օգտագործելով լարված դիսոնանս հնչողություններ, պղնձյա փողային և հարվածային գործիքների տեմբրեր, եկեղեցական երգչախմբի անկենդան հնչերանգներ։

Կառուցվածք 

Կանտատը բաղկացած է յոթ մասից․

1․ «Ռուսիան մոնղոլական լծի տակ» (նվագախումբ)

2․ «Երգ Ալեքսանդր Նևսկու մասին» (երգչախումբ և նվագախումբ)

3․ «Խաչակիրները Պսկովում» (երգչախումբ և նվագախումբ)

4․ «Ելեք, ռուս մարդիկ» (երգչախումբ և նվագախումբ)

5․ «Սառցաջարդ» (նվագախումբ, երգչախումբ)

6․ «Մեռյալ դաշտ» (մեցցո-սոպրանո, նվագախումբ)

7․ «Ալեքսանդր Նևսկու մուտքը Պսկով» (երգչախումբ և նվագախումբ)
 
Կանտատի տևողությունը 40 րոպե է։

№2 «Երգ Ալեքսանդր Նևսկու մասին» 
Այս մասում երգչախումբը ներկայացնում է, թե ինչպես է Ալեքսանդրը հաղթել շվեդներին Նևայի գետաբերանում, և ջախջախել ու փախուստի մատնել նրանց։ Երգում լսվում են հետևյալ տողերը․ «Ով կգա Ռուսիա, մահացու հարված կստանա», «Չենք զիջի մենք հողը ռուսական»։

Այստեղ երաժշտությունը պատմողական և էպիկական բնույթ ունի։

Խմբերգը եռամասանի կառուցվածք ունի։ Նրա առաջին և վերջին բաժիններում երգչախումբը միաձայն է երգում։ Միջին մասն ավելի շարժուն բնույթ ունի։ Այստեղ տարբեր ձայների մոտ հնչող ֆրազները երգչախմբային գույների հակադրություն են ստեղծում։

Երաժշտության էպիկական շունչը, հարմոնիկ պլագալ դարձվածքները, փոփոխական չափը (2/4, 3/4) ընգծում են կապը ռուսական ժողովրդական և դասական երաժշտության հետ։ Այս մասում կոմպոզիտորն արտահայտել է Ռուսաստանի հզորությունն ու անհաղթահարելի ուժը։

№4 «Ելեք ռուս մարդիկ» 
Կանտատի այս մասում կոմպոզիտորը կոչ է անում ռուս հայրենասերերին ոտքի ելնել հանուն հայրենիքի պաշտպանության։ Այս խմբերգը մարտական և հերոսական բնույթ ունի։ Այն եռամասանի է։ Առաջին և վերջին բաժինների մեղեդին հագեցած է հատու՛կ կոչ անող ինտոնացիաներով։ Միջին մասը հակադրություն է մտցնում երաժշտության մեջ և մեղեդին մարմնավորում է հաղթանակած հայրենիքի վեհ կերպարը․ «Հարազատ Ռուսիայում, մեծ Ռուսիայում չի լինի թշնամին»։

№5 «Սառցաջարդ» 
Կանտատի այս մասը իրենից մի ծավալուն սիմֆոնիկ պատկեր է ներկայացնում, որտեղ նկարագրված է ռուսների և գերմանացի ասպետների բախումը։ Սիմֆոնիկ երաժշտության միջոցով Պրոկոֆևը վարպետորեն վերարտադրել է մարտի ընթացքը Չուդ լճի ափին․ թշնամիների գրոհը, ռուս հերոսների հակահարվածը, թշնամիների պարտությունը։

Տարբեր սիմֆոնիկ էպիզոդների հաջորդականությունն այս մասը մոտեցնում է ռոնդոյի կառուցվածքն։ Այն սկսվում է ցուրտ առավոտյան խաղաղ պատկերի վերարտադրությամբ, որն անհանգիստ սպասումի պահ է արտահայտում։ Այնուհետև հնչում է խաչակիրների հարձակման ազդանշանը, նրանց հանդիպումը, ռուս զորքի անհաղթելի ուժը։

Այս մասի վերջին բաժինը ռեպրիզայի դեր է կատարում։ Միաժամանակ հնչում են նաև տարբեր թեմաների զուգորդումները։

Երաժշտական գործիքներ, գործիքավորում 
Լարային գործիքներ     
 Ջութակներ I և II, ալտեր, թավջութակներ, կոնտրաբասեր

Փայտյա փողային երաժշտական գործիքներ
 2 ֆլեյտա, պիկոլո, 2 հոբոյ, անգլիական եղջրափող, 2 կլառնետ, փոքր կլառնետ, 2 բաս-կլառնետ, 2 ալտ սաքսոֆոն, 2 տենոր սաքսոֆոն, 2 ֆագոտ, կոնտրաֆագոտ

Պղնձյա փողային գործիքներ
 4 գալարափող, 4 շեփոր, 1 կոռնետ, 3 տրոմբոն, բաս տրոմբոն, 2 տուբա

Հարվածային գործիքներ
 Լիտավր, մեծ թմբուկ, 2 փոքր թմբուկ, ծնծղաներ, 2 դափ, վուդ բլոկ, ռաթլ, եռանկյունի, քսիլոֆոն, խողովակների զանգեր, գոնգ

Այլ ՝  2 տավիղ, դաշնամուր

Նվագախումբ՝ 2 գալարափող, 2 շեփոր, տենոր շեփոր

Գրականություն 
 
 Երաժշտական գրականություն, Սուսաննա Ամատունի, «Սովետական գրող»հրատ․, Երևան-1981

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

Երաժշտական ստեղծագործություններ