Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութ

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութ, պատվաստանյութ, որը կանխարգելում է հեպատիտ B-ն։ Առաջին չափաբաժինը ներարկվում է երեխայի ծննդից հետո 24 ժամվա ընթացքում, որից հետո նշանակվում են երկու կամ երեք հավելյալ չափաբաժիններ։ Սա ներառում է ընկճված իմուն համակարգ ունեցող անձանց, ինչպիսիք են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով վարակվածները և անհաս ծնվածները։ Խորհուրդ է տրվում պատվաստվել նաև բուժաշխատողներին։ Առողջ մարդկանց սովորական պատվաստումը բերում է ավելի քան 95% մարդկանց պաշտպանված լինելուն։

Խորհուրդ է տրվում բարձր ռիսկի խմբի անձանց կատարել արյան անալիզ, ստուգելու համար, արդյոք պատվաստանյութը ազդում է։ Լրացուցիչ չափաբաժինները կարող են անհրաժեշտ լինել իմունային անբավարարություն ունեցող մարդկանց համար, սակայն մարդկանց մեծամասնության համար այն անհրաժեշտ չէ։ Նրանք, ովքեր ենթարկվում են հեպատիտ B-ի վիրուսի ազդեցությանը, բայց պատվաստված չեն եղել, ապա պատվաստանյութից բացի պետք է ստանալ նաև հեպատիտ B-ի իմունագլոբուլինը։ Պատվաստանյութը ստանում են միջմկանային ներարկման միջոցով։

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութից լուրջ կողմնակի ազդեցությունները շատ հազվադեպ են։ Ցավը կարող է առաջանալ ներարկման տեղում։ Այն անվտանգ է օգտագործման համար հղիության կամ կրծքով կերակրման ժամանակ։ Դա կապված չէր Գիյեն-Բարեի համախտանիշի հետ։ Ժամանակակից պատվաստանյութերը արտադրվում են ռեկոմբինանտ ԴՆԹ մեթոդների կիրառմամբ։ Նրանք հասանելի են ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ այլ պատվաստանյութերի հետ համատեղ։

Հեպատիտ B-ի առաջին պատվաստանյութը հաստատվել է ԱՄՆ-ում 1981 թվականին։ Ռեկոմբինանտ տարբերակը շուկայում հայտնաբերվել է 1986 թվականին։ Այն ներառված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Հիմնական դեղանյութերի ցանկի մեջ, որոնք իրենց առավել արդյունավետությամբ և անվտանգությամբ անհրաժեշտ են առողջապահական համակարգում։ 2014 թվականի դրությամբ զարգացող աշխարհում մեծածախ արժեքը կազմում է 0.58-13.20 ԱՄՆ դոլար։ Միացյալ Նահանգներում այն կազմում է 50-100 դոլար։

Բժշկական կիրառում 
Հեպատիտ B-ի պատվաստումը, հեպատիտ B-ի իմունոգոլոբուլինը և հեպատիտ B-ի պատվաստանյութի ու հեպատիտ B-ի իմունոգլոբուլինի համակցումը համարվում են կանխարգելիչ միջոցներ HBV-ով վարակված մայրերից ծնված երեխաների համար։ Համակցումը առավել արդյունավետ է այդ նորածինների պաշտպանության համար։ Հղիության ժամանակ պատվաստանյութը չի պաշտպանում երեխաներին վարակված մայրերից վարակվելուց։ Հեպատիտ B-ի իմունոգլոբուլինը մինչև ծնունդը լավ ուսումնասիրված չէ։

Միացյալ Նահանգներում պատվաստումը խորհուրդ է տրվում ծնվելուց հետո գրեթե բոլոր երեխաներին։ Շատ երկրներում այժմ հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստում են նորածիններին։ Հեպատիտ B-ի բարձր հիվանդացությամբ երկրներում նորածինների պատվաստումը ոչ միայն նվազեցնում է վարակի վտանգը, այլև հանգեցնում է լյարդի քաղցկեղի մակարդակի զգալի կրճատմանը։ Սա հայտնաբերվել է Թայվանում, որտեղ 1984 թվականին իրականացվող հեպատիտ B-ի պատվաստանյութի համընդհանուր ծրագրի իրականացումը կապվում է երեխաների մոտ հեպատոցելյուլար կարցինոմայի հիվանդացության մակարդակի նվազման հետ։

Մեծ Բրիտանիայում պատվաստանյութը առաջարկվում է տղամարդկանց հետ սեռահարաբերվող տղամարդկանց (ՏՍՏ), որպես կանոն, սեռական առողջության ստուգման շրջանակներում։ Նման իրավիճակ է նաև Իռլանդիայում։

Շատ տարածաշրջաններում բոլոր բուժաշխատողները և լաբորատորիայի աշխատողները պարտադիր պատվաստվում են հեպատիտ B-ի դեմ։ Պատվաստանյութի երկու տիպն էլ՝ պլազմայից ստացվող պատվաստանյութը (ՊՍՎ) և ռեկոմբինանտ պատվաստանյութը (ՌՎ), կարծես, կարող են առաջացնել նմանատիպ պաշտպանիչ հակա-HBs մակարդակներ։

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման վերաբերյալ ներկայացրել են առաջարկներ կիրառել շաքարային դիաբետով հիվանդների շրջանում։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը առաջարկում է հնգավալենտ պատվաստանյութ, որում դիֆթերիայի, փայտացման, կապույտ հազի և B տիպի հեմոֆիլային ցուպիկի դեմ պատվաստանյութը համակցված է հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստանյութի հետ։ Առայժմ չկան բավականաչափ ապացույցներ, թե որքանով է արդյունավետ այս հնգավալենտ պատվաստանյութը՝ համեմատած առանձին պատվաստանյութերի հետ։

Արդյունավետություն 
3 պատվաստումների հիմնական կուրսից հետո կարող է կատարվել արյան ստուգում 1-4 ամիսների ընդմիջումից հետո՝ պարզելու համար, թե արդյոք կա համապատասխան պատասխան, որը սահմանվում է՝ որպես հակա-հեպատիտ B մակերեսային անտիգենի (հակա-HBs) հակամարմինի մակարդակը ավելի քան 100 ՄՄ/ մլ։ Այդպիսի լիարժեք պատասխան հանդիպում է մարդկանց մոտավորապես 85-90%-ի մոտ։

Հակամարմինների մակարդակը 10-ից 100 ՄՄ/մլ համարվում է վատ պատասխան, և այդ մարդիկ պետք է ստանան միանվագ խթանող պատվաստանյութ, սակայն հետագայում կրկնակի թեստավորման կարիք չկա։

Այն մարդիկ, որոնց մոտ հակա-Hbs հակամարմինների մակարդակը ցածր է 10 ՄՄ/մլ-ից, պետք է անցնեն թեստավորում, որպեսզի բացառվի հեպատիտ B-ի ընթացիկ կամ անցած վարակը, և ստանան 3 պատվաստումներից բաղկացած կրկնակի կուրս, որին հաջորդում է կրկնակի թեստավորում երկրորդ կուրսից 1-4 ամիս անց։ Նրանք, ովքեր դեռևս չեն պատասխանում պատվաստման կրկնակի կուրսին, կարող են պատասխանել ներմաշկային ներարկմանը կամ բարձր չափաբաժնով պատվաստանյութին կամ հեպատիտ A-ի և B-ի դեմ համակցված պատվաստանյութի երկակի չափաբաժնին։ Նրանց, ովքեր դեռևս չեն արձագանքում, անհրաժեշտ է հեպատիտ B-ի դեմ իմունոգլոբուլին (HBIG), եթե հետագայում ենթարկվում են հեպատիտ B-ի վիրուսի ազդեցությանը։

Վատ պատասխանները հիմնականում կապված են 40-ից բարձր տարիքի, ճարպակալման և ծխելու հետ, ինչպես նաև ալկոհոլիկները, հատկապես, եթե նրանք ունեն լյարդի հիվանդություն։ Ճնշված իմունիտետով կամ հեմոդիալիզի ենթարկվող պացիենտները կարող են պատասխանել ավելի վատ, և նրանց անհրաժեշտ է պատվաստման ավելի մեծ կամ ավելի հաճախակի չափաբաժիններ։ Մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստումը ՄԻԱՎ-ով հիվանդների մոտ ավելի քիչ արդյունավետ է։

Պաշպանվածության տևողություն 
Ներկայումս ենթադրվում է, որ հեպատիտ B-ի պատվաստանյութը ապահովում է ցմահ պաշտպանություն։ Այնուամենայնիվ, նախկինում համարվում և ենթադրվում էր, որ պատվաստումը ավելի մեծ արդյունավետություն է ապահովում հինգից յոթ տարեկանում, սակայն հետագայում պարզվեց, որ երկարատև իմունիտետը առաջանում է իմունոլոգիական հիշողությունից, որն արտացոլում է հակամարմինների մակարդակների կորուստը և, հետևաբար, հետագա թեստավորումը և խթանիչ չափաբաժինների ներարկումը պարտադիր չէ հաջողությամբ պատվաստված իմունոկոմպետենտ մարդկանց դեպքում։ Այսպիսով, ժամանակի և երկարատև փորձի ընթացքում վերջին 25 տարվա ընթացքում պատվաստումների առաջնային կուրսին տրվում է ադեկվատ առաջնակի պատասխան, և Մեծ Բրիտանիայի ուղեցույցները ներկայումս առաջարկում են, որ առաջնային աղբյուրի մասնագետների համար, որոնք ունեն մշտական պաշտպանվածության կարիք, ինչպիսիք են՝ բուժաշխատողները, ժամանակավոր պաշտպանություն պահանջող նախնական պատասխանատուների համար, առողջապահության ոլորտի աշխատակիցների համար, միայն առանձին խթանիչ պատվաստանյութը պաշտպանում է 5 տարի ժամկետով։

Կողմնակի ազդեցություններ 
Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութից լուրջ կողմնակի ազդեցությունները շատ հազվադեպ են։ Ցավը կարող է առաջանալ ներարկման տեղում։ Այն անվտանգ է օգտագործման համար, հղիության կամ կրծքով կերակրման ժամանակ։ Դա Գիյեն-Բարեի համախտանիշի հետ կապ չունի։

Ցրված սկլերոզ 
Մի քանի ուսումնասիրությունների արդյունքում մեծահասակների մոտ բացահայտվել է կապ հեպատիտ B-ի դեմ ռեկոմբինանտ պատվաստանյութի (ՀԲՎ) և ցրված սկլերոզի (ՑՍ) միջև։ Շատ հետազոտություններ չեն հաստատում պատճառահետևանքային կապը հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման և դեմիելինիզացնող հիվանդությունների, ինչպիսին է՝ ցրված սկլերոզի միջև։ 2004 թվականի ուսումնասիրության մեջ ասվում էր պատվաստումից հետո 3 տարվա ընթացքում ռիսկի զգալի աճի մասին։ Այս ուսումնասիրություններից մի քանիսը քննադատվել են մեթոդական խնդիրների պատճառով։ Այս հակասությունը առաջացրեց հասարակության մոտ անվստահություն Հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման նկատմամբ, և հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման մակարդակը երեխաների շրջանում մնաց ցածր մի քանի երկրներում։ 2006 թ.-ի ուսումնասիրությունը եկավ այն եզրակացության, որ փաստերը չեն հաստատում կապը Հետատիտ B-ի դեմ պատվաստման և մանկական հանկարծամահության ախտանիշի, քրոնիկ հոգնածության ախտանիշի կամ ցրված սկլերոզի միջև։ 2007 թ.-ի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ պատվաստումը, կարծես, չի բարձրացնում ՑՍ-ի առաջին շրջանի առաջացման ռիսկը մանկական տարիքում։

Կիրառում
Ներքևում բերված է այն երկրների ցանկը՝ ըստ Հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման 3 չափաբաժին ստացած նորածինների տոկոսի, որը հրապարակվել է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից 2014 թվականին։

Պատմություն
Հեպատիտ B պատվաստանյութի ստեղծված պատմությունը սկսվել է 1963 թ.-ից, երբ ամերիկացի բժիշկ-գենետիկ Բարուխ Բլեմբերգը ավստրալիացի տեղաբնիկի շիճուկում հայտնաբերեց այն, ինչը հետագայում անվանեց «Ավստրալիա Անտիգեն» (այժմ կոչվում է HBsAg): 1968 թ.-ին Ալֆրեդ արքայազնը հայտնաբերել է, որ այս սպիտակուցը հանդիսանում է վիրուսի մի մասը, որն առաջացնում է «շիճուկային հեպատիտ» (հեպատիտ B): Ամերիկացի միկրոբիոլոգ, պատվաստումների մասնագետ Մորիս Հիլլեմանը Մերկում օգտագործեց արյան շիճուկի երեք բաղադրիչներ (պեպսին, միզանյութ և ֆորմալդեհիդ) մանրակրկիտ ֆիլտրման հետ զուգահեռ, որպեսզի կարողանա ստացված խառնուրդը օգտագործել որպես անվտանգ պատվաստանյութ։ Հիլլեմանը կանխատեսեց, որ ինքը կարող է ստեղծել հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստանյութ՝ պացիենտներին ներարկելով հեպատիտ B-ի մակերեսային սպիտակուց։ Տեսականորեն դա շատ անվտանգ կլիներ, քանի որ այդ հավելյալ մակերեսային սպիտակուցների մոտ բացակայում էր վարակիչ վիրուսային ԴՆԹ-ն։ Իմունային համակարգը ճանաչելով մակերեսային սպիտակուցները որպես օտարածին, կսկսի օգտագործել հատուկ կառուցվածքի հակամարմիններ, որոնք պատրաստվում են կապել և ոչնչացնել այդ սպիտակուցները։ Այնուհետև, ապագայում, եթե հիվանդը վարակվում է HBV-ով, ապա իմունային համակարգը կարողանում է պատշաճ կերպով ստեղծել պաշտպանական հակամարմիններ՝ ոչնչացնելով վիրուսները, քանի դեռ նրանք չեն հասցրել ինչ-որ վնաս հասցնել։

Հիլլեմանը հավաքել է արյուն համասեռամոլ տղամարդկանցից և ներերակային թմրամիջոցներ օգտագործողներից՝ խմբեր, որոնք, ինչպես հայտնի է, ենթարկվում են վիրուսային հեպատիտի ռիսկին։ Դա 1970-ականների վերջին էր, երբ ՄԻԱՎ-ը բժշկության մեջ դեռևս հայտնի չէր։ Բացի հեպատիտ B-ի մակերեսային սպիտակուցներից, արյան նմուշները, հավանաբար, ներառում էին նաև ՄԻԱՎ։ Հիլլեմանը մշակեց այդ արյան մաքրման բազմափուլ գործընթաց, որպեսզի մնային միայն հեպատիտ B մակերեսային սպիտակուցները։ Յուրաքանչյուր հայտնի վիրուս սպանվեց այս գործընթացով, և Հիլլեմանը վստահ էր, որ պատվաստանյութը անվտանգ է։

Արյան ստացված պատվաստանյութի առաջին լայնամասշտաբ փորձարկումները կատարվել են համասեռամոլ տղամարդկանց վրա`իրենց բարձր ռիսկի կարգավիճակին համապատասխան։ Ավելի ուշ, Հիլլեմանի պատվաստանյութի վերաբերյալ կեղծ մեղադրանք է առաջադրել ՁԻԱՀ-ի համաճարակի բռնկման համար (տե՛ս Ուոլֆ Սզմունեսս)։ Բայց չնայած մաքրված արյան պատվաստանյութը կարծես թե կասկածելի էր, որոշվեց, որ այն իսկապես զերծ է ՄԻԱՎ-ից։ Մաքրման գործընթացը ոչնչացրեց բոլոր վիրուսները, ներառյալ՝ ՄԻԱՎ-ը։ Պատվաստանյութը հաստատվել է 1981 թվականին։

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութը՝ ստացված արյունից, դուրս է եկել շուկայից 1986 թ., երբ «Chiron» կազմակերպության հետազոտական գծով տնօրեն Պաբլո Դ.Տ. Վալենսուելային հաջողվեց հայտնաբերել խմորասնկերով անտիգենը և հորինել աշխարհում առաջին ռեկոմբինանտ պատվաստանյութը։ Ռեկոմբինանտ պատվաստանյութը մշակվել է HBV գենի ներմուծման ճանապարհով, որը կոդավորում է մակերեսային սպիտակուցները Saccharomyces cerevisiae խմորասնկերի մեջ։ Սա թույլ է տալիս խմորասնկերին արտադրել միայն ոչ վարակիչ մակերեսային սպիտակուցներ՝ առանց վերջնական նյութի մեջ իրական վիրուսային ԴՆԹ-ի ներմուծման։ Սա պատվաստանյութը մինչ այսօր դեռևս օգտագործվում է։

1976 թ. Բլումբերգը ստացել է Նոբելյան մրցանակ Ֆիզիոլոգիայի և բժշկության ոլորտում`հեպատիտ B-ի աշխատանքի համար (կիսվելով այն Դանիել Կարլեթոն Գայդուսեկի հետ` կուրուի իր աշխատանքի համար)։ 2002 թ. Բլումբերգը հրատարակել է գիրք «Հեպատիտ В: մարդասպան-վիրուսի որսը»։ Գրքում, ըստ Հիլլեմանի կենսագրությունը գրող և Բլումբերգի ամենահայտնի պատվաստանյութի մասնագետ Պոլ Ա. Օֆֆիտի խոսքերի.

Վիրուսոլոգ Ռոբերտ Պուրսելլը ընդգծել է հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստանյութի կարևորությունը հեպատիտի վիրուսների հայտնաբերման հարցում ընդհանրապես։

2017 թ.-ին երկու չափաբաժինով HBV պատվաստանյութը չափահասների համար՝ HEPLISAV-B-Ն, հաստատվել է ԱՄՆ-ի Սննդամթերքի և դեղերի վարչության (ՍԴՎ) կողմից։ Այն կիրառում է ռեկոմբինանտ HB մակերեսային անտիգեն, ինչպես և նախորդ պատվաստանյութերը, բայց ներառում է նաև CBG 1018 օգնական՝ 22-ծավալային ֆոսֆորոտիոատով կապված օլիգոդեօքսինուկլեոտիդ։ Այն իմունոգենության առումով ոչ պակաս էր։

Արտադրություն
Պատվաստանյութը պարունակում է վիրուսային պատիճային սպիտակուցներից մեկը՝ հեպատիտ B-ի մակերեսային անտիգենը (HBsAg): Այն այժմ արտադրվում է խմորասնկերի բջիջներով, որոնց մեջ ներառվել է HBsAg-ի համար գենետիկական կոդը։ Այնուհետև, արյան շրջանառության համակարգում ստեղծվում է իմուն համակարգի հակամարմին HBsAg-ին։ Հակամարմինը հայտնի է որպես հակա-HBs: Այս հակամարմինը և իմունային համակարգի հիշողությունը այնուհետև ապահովում են իմունիտետ HBV վարակի նկատմամբ։

Վաճառքային անվանումներ

Տարածված ապրանքանիշներ են հանդիսանում Recombivax HB-ն (Merck), Engerix-B-ն (GSK), Elovac B-ն (Մարդու կենսաբանության ինստիտուտ, Հնդկական Իմունոլոգիական կազմակերպության մասնաճյուղ), Genevac B (Շճաբանական ինստիտուտ), Shanvac B-ն և այլն։ Այս պատվաստանյութերը ներարկվում են միջմկանային եղանակով։ 2017 թ.-ի վերջին Սննդամթերքի և դեղերի վարչության (ՍԴՎ) կողմից հաստատվեց Heplisav-B անվանումով նոր պատվաստանյութ՝ արտադրված Dynavax Technologies Corps-ի կողմից։ Այս երկու չափաբաժնով պատվաստանյութը կմրցի երեք չափաբաժնով Engerix-B պատվաստանյութի հետ։

Twinrix-ը պատվաստանյութ է հեպատիտ A-ի և հեպատիտ B-ի դեմ։

Ծանոթագրություններ 

Հեպատիտ
Բժշկություն
Քաղցկեղի դեմ պատվաստանյութեր