Էրոմինչելա

Էրոմինչելա (, ), ինչպես Բասկերի Երկրում ապրող գնչուների ենթամշակութային խմբի, այնպես էլ կրեոլական հատուկ լեզվի անվանում, որը հիմնված է բասկերենի քերականության կելդերարի բարբառի վրա։ Էթնիկական ու լեզվաբանական տեսանկյունից գնչու-էրոմինչելները տարբերվում են Իսպանիայի կալո և Ֆրանսիայի հարավ-արևմուտքում բնակվող կասկարո խմբերից։

Անվան ծագում 

Էրոմինչելա (Erromintxela) անվան ծագումը պարզ չէ։ Հնարավոր է, այն տեղի բնակիչների կողմից օգտագործվել է ոչ վաղուց։ Նախկինում բասկերը գնչուների այդ խումբն անվանել են ijitoak (բառացի` «եգիպտացիներ»), ungrianok (բառացի` «հունգարներ») կամ buhameak (բառացի` «բոհեմցիներ»)։

Մի շարք լեզվաբաններ (De Rochas, Baudrimont, Macritchie) ենթադրում են, որ եզրը ծագում է ֆրանսերեն romanichel բառի բասկերեն աղավաղված տարբերակից կամ romané-michel բառից, որ նշանակում է թափառական, գնչու։ Ներկայումս ֆրանսերենում ժարգոնային գործածությունից դուրս եկած բառը արձանագրվել է Պիրենեյան լեռների շրջակայքում, հատկապես` պատմական Բասկերի Երկրի հյուսիսային մասում, սակայն այն առնչություն չունի Միշել անվան հետ, այլ իր հերթին ծագում է գնչուական Romani čel «մարդ-գնչու» բառի աղավաղված տարբերակից однако не имеет отношения к имени Мишель, а происходит, в свою очередь, от искажённого цыганского Romani čel «человек-цыган»: Հետաքրքիր է, որ նույն բառից ծագում է Ղրիմի գնչուների ուրմաչել ինքնանվանումը։

Բասկերենում էթնիկ խմբի անվանումն ի սկզբանե ունեցել է գրության մի քանի տարբերակ` Errama-itçéla, Erroumancel, errumanzel և erremaitzela, errumanzel и erremaitzela: Է սկզբնատառը բասկերենին բնորոշ սկզբնատառ ձայնավոր է, իսկ վերջին ա-ն` որոշիչ հոդի ցուցիչը։

Լեզվի կարգավիճակ 
Էրոմինչելայով խոսում է ընդհանուր առմամբ մոտ 1.000 մարդ։ Ներկայումս իսպանական Բասկերի Երկրում ապրող մոտ 500 մարդ կա, որոնք խոսում են էրոմինչելայով։ Դա կազմում է Իսպանիայում բնակվող 21.000 գնչուների մոտ 2 %-ը։ Ենթադրաբար 500 մարդ էլ այդ լեզվով խոսում է Ֆրանսիայում։ Լեզուն կրողների մեծ մասը հարավում է ապրում, նրանք ծեր մարդիկ են` մոտ 80 տարեկան, որոնք վարժ են տիրապետում լեզվին (նրանցից շատերը միաժամանակ լավ տիրապետում են իսպաներենին, բասկերենին, գնչուական կալո լեզվի բարբառին)։ Էթնիկական խմբի` միջին տարիքի լեզվակիրները հիմնականում լեզվի պասիվ կրողներ են, այսինքն` հասկանում են խոսքը, բայց իրենք չեն խոսում, իսկ երիտասարդությունը խոսում է միայն բասկերեն ու իսպաներեն։ Ֆրանսիայում լեզուն շարունակվում է փախանցվել սերնդեսերունդ։

20-րդ դարում, պայմանավորված տնտեսական աճով,  ավելի շատ կալո-գնչուներ հաստատվեցին Բասկերի Երկրում, ինչը կարող էր նպաստել էրոմինչելա լեզվով խոսողների թվի աճին։

Պատմություն 

Էրոմինչելաների նախնիները, որոնք խոսում ին գնչուների լեզվի կելդերարի բարբառով, Բասկերի Երկիր են եկել 15-րդ դարում։ Մունյոսը և Լոպես դե Մունխիան (Muñoz and Lopez de Mungia) ենթադրում են, որ գնչուերենի (ռոմանի) ու բասկերենի կառուցվածքային ու հնչյունական նմանությունը նպաստել է բասկերենից գնչուների լեզու ձևաբանական հատկությունների ներթափանցմանը` ձևավորելով էրոմինչելա կրեոլական լեզուն։

Այլ երկրների գնչուների համեմատությամբ էրոմինչելան բավական լավ է ինտեգրվել բասկյան հասարակությանը, գնչուները յուրացրել են բասկերի սովորույթները (մասնավորապես կանանց ավելի լայն իրավունքները, խաղերը` բերցոլարիցան և պելոտան) և բասկերենի տեղի բարբառները։ Ամենայն հավանականությամբ բասկերի միջավայրում գնչուների նկատմամբ վերաբերմունքը բավական հանդուրժալից էր այն դեպքում, երբ Եվրոպայում նրանք ենթարկվում էին հետապնդումների։ Սակայն նույնիսկ Բասկերի Երկրում գնչուները հաճախ տուժում էին իշխանությունների հետապնդումներից, մասնավորապես 1602 թվականին Նավարայի թագավորական խորհուրդը հրապարակել է հրովարտակ, որով պահանջվում էր երկիրը մաքրել բոլոր թափառականներից, իսկ հայտնաբերվելու դեպում նրանք դատապարտվում էին վեց տարվա թիապարտության։

18-րդ դարում գնչուների նկատմամբ վերաբերմունքը փոխվեց, և սկսվեց նրանց ինտեգրումը տեղի համայնքին։ Օրինակ` Նավարայի պալատը 1780-1781 թվականներին ընդունել է № 23 օրենքը, որով կոչ էր արվում իշխանություններին «հոգ տանել նրանց մասին, նրանց համար բնակության տեղ և արժանապատիվ կենսակերպ գտնել»։

Չնայած էրոմինչելաներն իրենց անվանում էին ijitoak («իխիտոակ», «գնչուներ»), նրանք իրենց տարբերակում են կալեներից, որոնց անվանում են xango-gorriak («շանգո-գորիակ», «կարմրաոտներ»)։

Լեզվաբանական բնութագիր 
Մունյոսի և Լոպես դե Մունխիայի (Muñoz and Lopez de Mungia) հետազոտությունները ցույց են տվել, որ էրոմինչելան չի ծագում կալոների լեզվից, որը գնչուական ևս մեկ խմբավորում է Իսպանիայում, այլ հիմնված է կելդերարի բարբառի վրա` բասկերենի բառերի և ձևաբանական տարրերի ներառմամբ։ Բառապաշարը ճնշող մեծամասնությամբ գնչուական է, սակայն ձևաբանությունն ու քերականությունը ծագում են բասկերենի տարբեր բարբառներից։ Գնչուների լեզվին բնորոշ քերականական կառուցվածքից մնացել են միայն որոշակի հետքեր Язык эрроминчела непонятен ни для басков, ни для кале.: Էրոմինչելա լեզուն հասկանալի չէ ո'չ բասկերին և ո'չ էլ կալեներին։ Փակագծերում բերված ձևերը մատնանշում են հին գրությունը։

Սակայն քանի որ էրոմինչելան ու կալոն ծագում են գնչուերենի բարբառներից, նրանք ունեն ընդհանուր բառեր, որոնք մոտ են նշանակությամբ։

Հնչյունաբանություն 
Համաձայն Բոդրիմոնի` 1862 թվականի ուսումնասիրության և ժամանակակից աղբյուրների` էրոմինչելա լեզվի հնչյունական համակարգը չափազանց հարուստ է։ Հարավային շրջաններում բացակայում են [y] և [θ] հնչյունները, ինչը բասկերենի հարավային ու հյուսիսային բարբառների հիմնական տարբերությունն է։ Հրապարակված նյութերից պարզ չէ, թե արդյոք էրմինչելայում գոյություն ունի գնչուական բարբառներին բնորոշ /g/~/ɣ/ տարբերությունը։

Ձևաբանություն 
Ստորև ներկայացվում են էրոմինչելայի ձևաբանական առանձնահատկություններից.

Բայերի ձևավորում 
Բայերի մեծամասնությունն ունի գնչուական ծագման արմատ և բասկերենի -tu վերջավորությունը։

Բայի ձևաբանություն 
Էրոմինչելայի բայերի ձաևավորման մեծամասնությունը համարժեք է բասկերենի բարբառներին։

Մասնիկներ 
Ժխտման համար օգտագործվում է ոչ թե բասկերեն ez/ezetz, այլ na/nagi (գնչուական լեզվում` na/níči) մասնիկը, հաստատման համար` ua (գնչ.` va), միջին բասկ.`bai/baietz մասնիկը։

Գոյականներ 
Գոյականների մեծամասնությունն ունի գնչուական արմատներ, սակայն քիչ չեն բասկերենի վերջածանցով կազմվածները։ Ստորև ներկայացված աղյուսակում որոշ գոյականներ ներկայացված են -a վերջածանցով, մյուսները` առանց դրա։ Համեմատության համար ներկայացված են բասկերեն տարբերակները։

Օրացույց 
Ինչպես գրում է Բոդրիմոնը, էրոմինչելա լեզուն փոխառել է բասկերեն ամսանունները, սակայն դրանցից մի քանիսը բառաձևեր են, որոնք գոյություն են ունեցել մինչև ստանդարտ բասկերենի ներմուծումը։ Օրինակ` օգոստոսը ստանդարտ բասկերենում ավելի շատ անվանում են Abuztua, քան Agorrila:

Ինչպես գրում է Բոդրիմոնը, ժամանակի եզրերը (բացի ամսանուններից) ձևավորվում են breja (bréχa) «տարի» վերջածանցի օգնությամբ, այսպես` breja kinua «ամիս» և breja kipia «շաբաթ»։

Թվականներ 
Էրոմնչելայում թվականները գնչուաան ծագում ունեն։

Ածական և մակբայ 
Ածականներն ու մակբայները հիմնականում ծագում են գնչուական ձևերից։

Անձնական ու ցուցական դերանուններ 
Դերանուններն ունեն ինչպես գնչուական, այնպես էլ բասկյան ծագում։

Բոդրիմոնի նյութեր 
Բոդրիմոնի նյութերի մեծ մասը հեշտությամբ հաստատվում է էրոմինչելայի այլ սկզբնաղբյուրներով, սակայն որոշ բառեր` հիմնականում բայեր, առավել ուշադրության կարիք ունեն։

Գոյականներ 
Բոդրիմոնի նյութերը պարունակում են մեծ թվով բառեր, որոնք ծագում են բասկերենից։

Բոդրիմոնի գրանցած որոշ բառեր կասկածի տեղիք են տալի, հատկապես գյուղատնտեսությանը վերաբերող բառերը։

Խոնարհման համակարգ և դերանուններ 
Բայի և գոյականի համակարգերը Բոդրիմոնի գրառումներում ունեն մի շարք առանձնահատկություններ։ Բացի այն, որ նա բերում է բայի խոնարհման ձևեր` հակադրլով դրանք դերբայական ձևերին, նա թվարկում է դերանուններ, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, ունեն գնչուական արմատներ և խոնարհման մասնիկներ։

Ajin` «ունենալ» բայը վկայակոչված է և այլ աղբյուրներում, սակայն բասկերենից առաջացած տարբերակներն ավելի լայն կիրառություն ունեն։ Գնչուական լեզվում ունենալ բայի փոխարեն հաճախ գործածվում են «ինձ, քեզ, նրան + լինել» կառույցը։

1Հարկ է նշել, որ բասկերեն ձևերը, օրինակ` duk (բառացի` «քեզ մոտ կա նա») համարվում են բայի մաս, մինչդեռ էրոմինչելայում tuk ձևը դերանուն է։

Բերված ձևերում կիրառվում է ժխտական na մասնիկը, որ գնչուական ծագում ունի։ Ինչպես նշում է Բոդրիմոնը, buter բառը նշանակում է «շատ» և չի համարվում դերանուն։ Կելդերարի բարբառում պատկանելության կառույցներում կիրառվում է տրական հոլովը, մինչդեռ էրոմինչելայում` հայցական։ «Լինել» բայի ձևը նույնպես տարբերվում է կելդերարի բարբառից։

Օրինակներ 
Օրինակներ ձևաբանական վերլուծությամբ.
1. khereko   ogaxoa
2. khere-ko   ogaxo-a
4. տուն+տեր բառի սեռական
5. "տան տեր"

1. hiretzat goli kherautzen dinat
2. hire-tzat goli kerau-tzen d-i-na-t
3. դու` որպես երգ կատարող+սեռական հոլով` բայը օբյեկտի ցուցիչով
4. "Ես երգում եմ քեզ համար:"

Այլ օրինակներ։
Էրոմինչելա։ txuria txiautu
Թարգմանություն։ Մտցրու' դանակը։

Էրոմինչելա։ kuti zarrak upre!
Բասկերեն։ gora begira ezak!
Թարգմանություն։ Նայի'ր վերև։

Էրոմինչելա։ xaua, goli keau zak, mol buterrago ajinen duk
Բասկերեն։ mutila, kanta ezak, ardo gehiago izanen duk
Թարգմանություն:Երգի'ր, տղա', դու էլի գինի կաստանաս։

Էրոմինչելա։ txaia, brastando keau zak!
Բասկերեն։ mutila, azkar korrika egizak!
Թարգմանություն։ Տղա', արա'գ փախիր։

Էրոմինչելա։ txipa nola duzu?
Բասկերեն։ izena nola duzu
Թարգմանություն։ Ի՞նչ է քո անունը։

Էրոմինչելա։ masak eta barkitxuak panguan daoz
Բասկերեն։ ardiak eta arkumeak larrean daude
Թարգմանություն։ Այծերն ու գառները մարգագետնում են։

Էրոմինչելա։ nire kera zurearen palian dao, hemendik obetoao dikatuko duzu 
Բասկերեն։ nire etxea zurearen ondoan dago, hemendik hobeto ikusiko duzu
Թարգմանություն։ Իմ տունը քո տան մոտ է, դու այստեղից ավելի լավ կարող ես տեսնել այն։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Kalé Dor Kayiko
 Full version of the Erromintxela poem with Basque translation
 Gitano Իսպանալեզու Auñamendia հանրագիտարան

Գրականություն 
 Baudrimont, A. (1862) Vocabulaire de la langue des Bohémiens habitant les Pays Basque Français Academie Impérial des Sciences, Bordeaux
 Berraondo, R. (1921) La euskera de los gitanos in Euskalerriaren Alde — Revista de Cultura Vasca
 Macritchie, D. (1886) Accounts Of The Gypsies Of India New Society Publications, New Delhi; 2007 Reprint ISBN 978-1-4067-5005-8
 Michel, F. (1857) Le Pays Basque Paris

Բասկերեն
Իսպանիայի լեզուներ
Ֆրանսիայի լեզուներ