Դալիլա

Դալիլա ( Dəlilah, Dəlila, տիբերիական եբրայերեն՝ Dəlilah, արաբերեն՝ Dalilah, նշանակում է՝ «անհավատարիմ»), կին, որ հիշատակվում է Հին Կտակարանի Դատավորների գրքի տասնվեցերորդ գլխում։ Նրան սիրահարվում է նազովրեական Սամսոնը, որն օժտված էր հսկայական ուժով և եղել է հին իսրայելցիների վերջին դատավորը։ Դալիլան, կաշառվելով փղշտացիների նախարարների կողմից, բացահայտել է Սամսոնի ուժի գաղտնիքը. երեք անհաջող փորձերից հետո նա ի վերջո կարողանում է համոզել Սամսոնին, և վերջինս խոստովանում է, որ իր զորության գաղտնիքը մազերի մեջ է։ Սամսոնի քնած ժամանակ Դալիլան ծառային հրամայում է կտրել նրա մազերը, ինչից հետո փղշտացիները հեշտությամբ գերի են տանում նրան։

Դալիլան դարձել է ինչպես ռաբբիական, այնպես էլ քրիստոնեական մեկնությունների սուբյեկտ. ռաբբիական գրականության մեջ նա նույնացվում է Միքայի մոր հետ, որի մասին հիշատակվում է Միքայի կուռքին նվիրված գլխում, իսկ որոշ քրիստոնեական մեկնություններում նա համեմատվում է Հուդա Իսկարիովտացու հետ, որ մատնել է Քրիստոսին։ Ուսումնասիրողները որոշակի նմանություններ են նկատել Դալիլայի և աստվածաշնչյան այլ կանանց միջև, ինչպիսիք են Յայելն ու Հուդիթը, և քննարկել այն հարցը, թե արդյոք Սամսոնի ու Դալիլայի պատմության մեջ արտացոլված է բացասական վերաբերմունք օտարերկրացիների նկատմամբ։ Դալիլային են նվիրված Ջոն Միլթոնի «Սամսոն-մարտիկ» պիեսը, Սեսիլ Բլաունտ դե Միլլի «Սամսոն և Դալիլա» հոլիվուդյան ֆիլմը (1949)։ Դալիլայի անունն ասոցացվում է կնոջ դավաճանության ու հեշտասիրության հետ։

Աստվածաշնչում 

Դալիլան ապրում էր ապրում էր Սորեկ հեղեղատի եզերքին։ Նա Սամսոնի պատմության մեջ հիշատակված կինն է, որ անուն ունի։ Աստվածաշնչում ասվում է, որ Սամսոնը սիրեց նրան (), բայց չի նշվում, որ նա էլ սիրել է Սամսոնին։ Նրանք ամուսնացած չեն եղել և այն հանգամանքը, որ նրանք ունեցել են սեռական կապ, ըստ Ջոսի Բրիջես Սնայդերի, ենթադրվում է աստվածաշնչյան տեքստից։ Փղշտացիների նախարարները կաշառում են Դալիլային, որպեսզի նա իմանա Սամսոնի զորության գաղտնիքը. նախարարներից յուրաքանչյուրը նրան խոստանում է 1100 արծաթ։ Գաղտնիքն իմանալու նրա փորձերը երեք անգամ ավարտվում են անհաջողությամբ։

Սկզբում Սամսոնն ասում է, թե եթե իրեն կապեն յոթ դալար ճյուղերով, ապա ինքը կդառնա սովորական մարդկանց նման։ Դալիլան նրան կապում է յոթ դալար ճյուղերով, սակայն Սամսոնը հեշտությամբ ազատվում է դրանցից։ Երկրորդ անգամ Սամսոնը խաբում է, թե եթե իրեն կապեն յոթ նոր պարաններով, որոնք օգտագործված չլինեն, ապա ինքը կտկարանա և կդառնա սովորական մարդկանց նման։ Ապա Սամսոնն ասում է, թե եթե իր գլխի յոթ գիսակները հյուսվեն շղթայաձև ու ցցերով ամրացվեն պատերին, ապա ինքը կտկարանա։ Ի վերջո Սամսոնը խոստովանում է, որ իր ուժի գաղտնիքը մազերի մեջ է։ Երբ Սամսոնը քնում է, Դալիլան հրամայում է կտրել նրա մազերը։ Ապա նա արթնացնում է Սամսոնին ու նրան հանձնում փղշտացիների ձեռքը։

Աստվածաշնչում ոչինչ ասված չէ Դալիլայի ճակատագրի մասին, և ինչպես նշել են Ջեյմս Դանն ու Ջոն Ուիլյամս Ռոջերսոնը Eerdmans Commentary on the Bible-ում, չի քննարկվել այն հարցը, թե արդյոք Դալիլան խղճի խայթ է զգացել իր արարքի համար։

Կրոնական հայացքներ

Հրեական մեկնաբանություններ 

Հովսեփոսն ու Կեղծ Փիլոնտ Դալիլայի համարել են փղշտացի ու մարմնավաճառ. Ջոսի Բրիջես Սնայդերը դրա պատճառ համարում է այն, որ Դատավորների գրքում նշվում է, թե Սամսոնը հարաբերություններ է ունեցել ինչպես փղշտացի կանանց () այնպես էլ մարմնավաճառների հետ ()։ Կեղծ Փիլոնը նա գրել է, որ Դալիլան եղել է Սամսոնի կինը։ Թալմուդում ասվում է, որ Դալիլան սեքսն օգտագործել է Սամսոնի գաղտնիքն իամանլու նպատակով, սակայն Աստվածաշնչում նշված չէ, որ այդ երկուսն ունեցել են սեռական հարաբերություն։ Միդրաշում ասվում է, որ սեռական ակտի ժամանակ Դալիլան փորձել է խոսքով ու ֆիզիկապես ուժասպառ անել Սամսոնին, որպեսզի նրանից կորզի իր ուժի գաղտնիքը։ Միդրաշում արտացոլված է բացասական վերաբերմունք Դալիլայի հանդեպ՝ որպես ոչ հրեա կին, որոնք կործանում են բերում։ Միդրաշում ասվում է, որ Սամսոնը իր ուժը կորցրեց Դալիլայի՝ օտար կնոջ հետ հարաբերության պատճառով, այլ ոչ թե իր մազերը կտրվելու, և որ այն հրեշտակը, որ նրա մորը հայտնեց Սամսոնի ծնվելու վերաբերյալ կանխագուշակությունը, գիտեր, որ Դալիլայի պատճառով նա կխախտի իր նազովրեական ուխտը։

Ուշ շրջանի ագգադաներում նշվում է, որ Սամսոնն ու Դալիլան ունեցել են որդիներ, որոնք եղել են իրենց հոր պես ուժեղ։ Ըստ Էլդադ հա-Դանիի՝ նրանց որդիներ ապրել են Հավիլայում և ունեցել են այնպիսի հաղթական ձայն, ինչպիսին առյուծի մռնչոցն է։ Միջնադարյան միդրաշում ենթադրվում է, որ Դալիլան եղել է Միքայի մայրը, որի մասին հիշատակվում է Միքայի կուռքի մասի աստվածաշնչյան պատմության։ Այդ վարկածը հիմնված է այն հանգամանքի վրա, որ Միքայի մայրը որդուն տալիս է 1100 արծաթե մետաղադրամ, որպեսզի նա պատրաստի իր կուռքը, իսկ փղշտացի նախարարները Դալիլային խոստացել էին 1100 արծաթ Սամսոնի գաղտնիքը իրենց ասելու համար։ Այդ ենթադրությունը հիմնավորվում է նաև նրանով, որ Աստվածաշնչում Միքայի կուռքի պատմությունը ներկայացվում է Սամսոնի ու Դալիլայի պատմությունից անմիջապես հետո։ Ռաշին վիճարկում է այդ վարկածը, քանի որ Սեդար Օլամ Ռաբբան պնդում է, թե Միքան ու Սամսոնը ժամանակակիցներ չեն եղել, և Միքան ապրել է Գոդոնիելի ժամանակ։

Քրիստոնեական մեկնաբանություններ 

Քրիստոնեական աղբյուրների մեծ մասում Դալիլան մեղադրվում է իր արարքի համար։ Ամբրոսիոս Մեդիոլանցին Դալիլային ներկայացնում է որպես փղշտացի մարմնավաճառուհի և նշում, որ տղամարդիկ պետք է խուսափեն անհավատների հետ ամուսնանալուց, որպեսզի ամուսնական սիրո փոխարեն չարժանանան դավաճանության։ Մարբոդիոս Ռենացին օգտագործում է Դալիլայի, Եվայի, Ղովտի դուստրերի, Հերոդիասի, Կլիթեմնեստրայի ու Փրոկնայի օրինակները՝ ցույց տալու համար, որ կանայք «հաճելի չարիք են, միաժամանակ մեղր ու թույն»։ Քրիստոնեական մեկնաբանություններում Սամսոնը դիտարկվել է որպես Հիսուս Քրիստոսի տիպ, ինչը հիմնված է Սամսոնի պատմության և Նոր Կտակարանում Հիսուսի պատկերման նմանությունների վրա։ Սամսոնի հանդեպ Դալիլայի դավաճանությունը համեմատվել է Քրիստոսի հանդեպ Հուդայի կատարած դավաճանության հետ. նրանք երկուսն էլ՝ և՛ Դալիլան, և՛ Հուդան, իրենց արածի համար որպես փոխհատուցում ստացել են արծաթ։ Այնուամենայնիվ, Թոմազո դե Վիո Կաետանը Դալիլային դիտարկում է դրական տեսանկյունից՝ պնդելով, որ նա չի ենթադրել, թե Սամսոնը կվիրավորվի կամ կսպանվի։ Նա նշում է, թե Դալիլան համաձայնել է օգնել փղշտացիներին, որովհետև նրանք կնոջը համոզել էին, թե Սամսոնը պարզապես կկորցնի իր ուժը։

Կեսարիուս Արլեցին Դալիլայի կողմի Սամսոնին գայթակղելը համեմատում է Սատանայի՝ Հիսուսին գայթակղելու փորձի հետ։ Իսիդոր Սևիլյացին նշում է, որ Սամսոնը ծառայում է որպես Քրիտոսի նախատիպ, բայց ավելացնում է, թե Դալիլային զիջելը ոչ թե նմանություն է Քրիստոսին, այլ մեղավոր մարդու անկում։ Բիլլի Գրեհեմը նշում է, որ փղշտացիներին հանձնվելուց հետո Սամսոնը կուրացվել է՝ որպես պատիժ Դալիլայի հանդեպ տածած իր հեշտասիրության համար։ Գրեհեմը նաև նշում է, թե այդ պատմությունը հաստատում է այն հայեցակարգը, թե մարդը հնձում է այն, ինչ ցանում է։ Ջոյս Մայերը գրում է, թե Դալիլայի միջոցով գործել է Սատանան, քանի որ վերջինս իմացել է, որ Սամսոնը թուլություն ունի կանանց հանդեպ։ Մայերը Դալիլայի ու Սամսոնի հարաբերությունները համարում է օրինակ այն բանի, թե ինչպես է սատանան օգտագործում մարդկանց թուլությունները։

Գիտական հայացքներ 

Դալիլան սովորաբար համարվում է փղշտացի, թեև Աստվածաշնչում այդ մասին ոչինչ չի ասվում։ Դալիլան հրեական անուն է, սակայն Աստվածաշնչում հանդիպող որոշ օտարերկրացիներ ունեն հրեական անուններ, այդ պատճառով էլ հնարավոր չէ դրա հիման վրա ստույգ համարել նրա հրեա լինելը։ Jewish Women's Archive-ից Ջ. Շերիլ Էքզամը պնդում է, Դատավորների գրքի հեղինակը այդքան բացասական չէր ներկայացնի Դալիլային, եթե նա լիներ իսրայելիտ։ Սամսոնը հարաբերություններ ուներ փղշտացի կանանց հետ և նախկինում ամուսնացել էր փղշտացի կնոջ հետ։ Էքզամը գրում է, թե Դալիլայի՝ փղշտացի լինելու ապացույցները համոզիչ չեն, իսկ «Հրեական հանրագիտարանում» ասվում է, որ նա ամենայն հավանականությամբ եղել է փղշտացի։

Դոլորես Գ. Կամրադան «Հերոսուհիներ, հերոսներ և աստվածություն։ Երեք պատմություն աստվածաշնչյան հերոսական ավանդույթի մասին» աշխատությունում գրում է, թե Դալիլան նման է Յայելին, որի մասին հիշատակվում է Դատավորների գրքի չորրորդ ու հինգերորդ գլուխներում. նա սպանում է Սիսարային՝ վրանի ցիցը ծնոտի մեջ մխելով, ինչպես նաև նա Դալիլային հաճախ համեմատում է Հուդիթի հետ, որը գլխատել է Հողոփեռնեսին։ Այդ երեք կանայք էլ հաղթում են զորավոր թշնամուն։ Ըստ Սուսան Աքերմանի՝ Դալիլան Յայելից ու Հուդիթից տարբերվում է նրանով, որ կաշառվում է թշնամու կողմից, ոչ թե ոչնչացնում նրան։

Դալիլային նվիրված որոշ գիտական ուսումնասիրություններում շեշտը դրվում է նրա սեռի վրա։ «Feminist Companion to Judges»-ում Կարոլ Սմիթը նշում է, թե ֆեմինիստ մեկնաբանները հակված են ընդգծելու Դալիլայի դրական հատկանիշները և պատճառաբանելու կամ անուշադրության մատնելու բացասականները։ Ջեյմս Դ. Գ. Դանն ու Ջոն Ուիլյամ Ռոջերսոնը նշում են, թե Դալիլան Աստվածաշնչում ներկայացվում է որպես կրկնակի անգամ վտանգավոր կին, որն ունի ակնհայտ անկախությունը. նա չի ներկայացվում որևէ տղամարդու հետ կապով, այսինքն՝ որպես ինչ-որ մեկի կինը, քույրը կամ մայրը, այլ պարզապես հայտնվում է ինքն իրեն։ 

Haaretz-ից Էլոն Գիլադը գրում է, թե աստվածաշնչյան որոշ պատմություններ նախազգուշացումներ են օտար կանաց հետ ամուսնանալուց, ինչպիսին է Սամսոնի պատմությունը, և նշում, որ Դալիլայի հետ կապը կործանման է տանում Սամսոնին։ Նա դրան հակադրում է Հռութի գիրքը, որում ավելի դրական վերաբերմունք է արտահայտված խառը ամուսնությունների վերաբերյալ։ Ջեյմս Դ. Գ. Դանն ու Ջոն Ուիլյամ Ռոջերսոնը նշում են, որ Դալիլայի միջոցով արտահայտվում է Դատավորների գրքի կարևորագույն գաղափարներից մեկը՝ ձուլվելու վախը։ Նրանք նշում են, թե Սամսոնի, Գեդեոնի ու Յեփթայեի պատմությունները տղամարդկանց զգուշացնում են չամուսնանալ այնպիսի կանանց, որոնք կարող են ունենալ «անմաքուր սերունդ»։ Մելիսա Ա. Ջեքսոնը «Հրեական Աստվածաշնչի ֆեմինիստական մեկնաբանություններ ու կոմեդիաներ. կործանարար համագործակցություններ» (Comedy and Feminist Interpretation of the Hebrew Bible: A Subversive Collaboration) աշխատանքում նշում է, թե Աստվածաշնչում առանձնացվում են «լավ» օտարերկրացիներ, ինչպիսիք են Թամարը, փարավոնի դուստրը, Ռահաբն ու Հռութը, և «վատ» օտարերկրացիներ, ինչպիսիք են Հեզաբելն ու Դալիլան ։ Էլիզաբեթ Վուրցելը կարծում է, որ Սամսոնի ու Դալիլայի հարաբերությունները հանդես են գալիս որպես նախատիպ երկու պատերազմող կողմերի ներկայացուցիչների սիրո պատմության համար, ինչպիսին է Ռոմեոյի և Ջուլիետի պատմությունը։

Դալիլան մշակույթում

Ըստ Բրիտանիկա հանրագիտարանի՝ Դալիլայի անունը նույնացվում է հեշտասեր, ուխտադրուժ կնոջ հետ։ Խաբեությունն ու դավաճանությունը կոչելու համար «Դալիլա» անվան օգտագործումը հանդիպում է այնպիսի ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են Թոմ Ջոնսի «Delilah» երգը (1968), Էնդրու Լլոյդ Ուեբերի «Օպերայի ուրվականը» (1986) և Պաթ Քոնրոյի «Ծովափնյա երաժշտությունը» վեպը (1995)։ «Հազար ու մի գիշեր» ժողովածուում այդ անունը կրում են խորամանկ կանայք։

Դալիլան՝ որպես կերպր, հայտնվում է արվեստի մի շարք ստեղծագործություններում։ Ջոն Միլթոնի «Սամսոն-մարտիկ» պիեսում, որում փոխաբերաբար ներկայացված է պուրիտանների անկումն ու Անգլիական միապետության վերականգնումը, Դալիլան պատկերվում է որպես  չզղջացող, բայց կարեկից խաբեբա<ref name=Guillory1986>{{cite book|last=Guillory|first=John|date=1986|article=Dalila's House: Samson Agonistes' and the Sexual Division of Labor|title=Rewriting the Renaissance: The Discourses of Sexual Difference in Early Modern Europe|editor1-last=Ferguson|editor1-first=Margaret|editor2-last=Quilligan|editor2-first=Maurren|editor3-last=Vickers|editor3-first=Nancy|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226243146|url=https://books.google.am/books/about/Rewriting_the_Renaissance.html?id=9rW7EHRNJ0sC}}</ref>, և հավանության է արժանացվում հպատակվելու կանանց ունակությունը։

1735 թվականին Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելը գրել է «Սամսոն» օպերան, որի լիբրետոն հեղինակել է Նյուբուրգ Համիլտոնը «Սամսոն Մարտիկ» պիեսի հիման վրա։ Օպերայի գործողությունները գրեթե ամբողջությամբ տեղի են ունենում Սամսոնի բանտում, իսկ Դալիլան հայտնվում է կարճ ժամանակով երկրորդ գործողության ընթացքում։ 1877 թվականին Սամսոնը գրել է «Սամսոն և Դալիլա» օպերան, որի լիբրետոյի հեղինակն է Ֆերդինանդ Լեմերը. օպերան ներկայացնում է Սամսոնի ու Դալիլայի ողջ պատմությունը։ Լիբրետոյում Դալիլան պատկերվում է որպես հրապուրիչ «ճակատագրական կին», սակայն նրա հատվածներում հնչող երաժշտությունը համակրանք է առաջացնում նրա նկատմամբ։

1949 թվականի «Սամսոն և Դալիլա» աստվածաշնչյան դրաման, որի ռեժիսորն է Սեսիլ Բլաունտ դե Միլլը, իսկ գլխավոր դերերում հանդես են գալիս Վիկտոր Մեթյուրն ու Հեյդի Լամարը, արժանացել է քննադատների բարձր գնահատականներին իր կինեմատոգրաֆիական արվեստի, հագուստների, դերասանական կազմի ու նորարական հատուկ էֆեկտների համար։ Այն դարձել է 1950 թվականի ամենաշահութաբեր ֆիլմը և ներկայացվել «Օսկարի» հինգ անվանակարգերում ու հաղթել երկուսում։ The New York Times-ի լրագրող Բոսլի Քրաուզերը նշել է, որ ֆիլմում Դալիլան ներկայացվում է որպես ավելի ազնիվ արարած, քան լեգենդում, որը մեզ ստիպում է ենթադրություններ անել։ Ֆիլմում Դալիլան Սամսոնի կնոջ քույրն է և զղջում է նրա մազերը կտրելու համար։ Երբ Սամսոնը պատրաստվում է խորտակել սյուները, Դալիլային խորհուրդ է տալիս հեռանալ, սակայն նա մնում է ու մեռնում Սամսոնի կողքին, երբ տաճարն ավերվում է։ 1984 թվականի «Սամսոն և Դալիլա» ֆիլմում Դալիլայի դերը կատարել է Բելինդա Բաուերը, 1996 թվականի նույնանուն ֆիլմում՝ Էլիզաբեթ Հարլին, իսկ 2018 թվականի «Սամսոն» ֆիլմում՝ Քեյթլին Լիհին։

Ամերիկյան Pixies ալտերնատիվ ռոք խումբը Դալիլայի մասին պատմությունը ներկայացնում է իր Gouge Away երգում, որ ընդգրկված է Doolittle (1989) ալբոմում։ Սամսոնի ու Դալիլայի պատմությանն է նվիրված նաև Ռեգինա Սպեկտորի Samson երգը նրա Songs'' (2000) ալբոմից։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 Hebrew concordance with Strong's Dictionary: '"soreq"

Հին Կտակարանի անձինք
Փղշտացիներ