Կենտրոնասիական արաբերեն

Կենտրոնասիական արաբերեն, Արաբերենի կենտրոնասիական բարբառներ (), անհետացման եզրին գտնվող արաբերեն լեզվի տարատեսակություն՝ տարածված Աֆղանստանի, Տաջիկստանի և Ուզբեկստանի արաբների շրջանում։ Կենտրոնական Ասիայի արաբական բարբառները խիստ տարբեր են արաբական այլ հայտնի տարատեսակներից և ձևավորում են բարբառների անկախ խումբ։

Կենտրոնասիական բարբառները եղել են նստակյաց և քոչվոր կենտրոնասիական արաբների լեզուն, որոնք  բնակվել են Սամարղանդում, Բուխարայում, Քաշկադարիայում, Սուրխանդարյայում (ներկայիս Ուզբեկստան), Խաթլոն շրջանում (ներկայիս Տաջիկստան) և ժամանակակից Աֆղանստանի մի քանի շրջաններում։ Կենտրոնասիական բարբառը շատ ընդհանրություններ ունի Արաբական թերակղզու և Իրաքի բեդվինների բարբառների հետ։

Առաջին արաբները Կենտրոնական Ասիա են եկել 8-րդ դարում, Արաբական արշավանքների ժամանակ։ Այս տարածքում խալիֆի իշխանության հաստատումից և հողերի բնակիչների կողմից իսլամի ընդունումից հետո արաբերենը դարձավ գրականության և գիտության լեզու։ Կենտրոնասիական արաբների մեծ մասն ապրել է մեկուսացված համայնքներում և չեն խառնվել տեղի բնակչության հետ մինչև 20-րդ դարի 60-ականների վերջը։ Այս հանգամանքը թույլ տվեց, որ արաբերենը շարունակի պահպանվել մինչև 20-րդ դար։

19-րդ դարի վերջում շատ արաբ հովիվները լքեցին ժամանակակից Ուզբեկստանի և Տաջիկստանի տարածքն այն պատճառով, որ այդ հողերն անցել էին Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ և գաղթեցին Աֆղանստանի հյուսիս։ Ներկայումս այդ արաբները արաբերենի չեն տիրապետում և խոսում են դարի կամ ուզբեկերեն։ ԽՍՀՄ-ի կազմավորումից հետո Ուզբեկստանի և Տաջիկստանի կենտրոնասիական արաբները ստիպված էին հրաժարվել քոչվորական կյանքից և սկսեցին խառնվել ուզբեկների, տաջիկների և թուրքմենների հետ։ 1959 թվականի Մարդահամարի տվյալներով արաբերեն խոսել է կենտրոնասիական արաբների միայն 34%-ը, մյուսներն իրենց մայրենի լեզու են համարել ուզբեկերենը կամ տաջիկերենը։ Ներկայումս Կենտրոնասիական արաբերեն խոսում են Սուրխանդարի, Քաշկադարի և Բուխարայի հինգ գյուղերում։ 1980-ականների սկզբին հաղորդվել էր, որ այդ լեզվի կրողները հիմնականում տարեցներն են։ Ուզբեկստանում կա կենտրոնասիական արաբերենի երկու ոչ-փոխըմբռնելի բարբառներ` քաշքադարիական և բուխարական։

Տարիներ շարունակ Իսահակ Վիննիկովը ուսումնասիրել է ԽՍՀՄ կենտրոնասիական արաբների մշակույթը, լեզուն և բանահյուսությունը։ «Բուխարայի արաբների լեզուն և բանահյուսություն» աշխատությունում հավաքագրվել է 67 տեքստ, Ջոգարի և Արաբխանա ղշլարներում բնակվող 25-64 տարեկան արաբների խոսքերից։

Վերջերս ուսումնասիրությունները խորասանի արաբերան բարբառը (խոսում են Իրանի Խորասանի շրջանում) համարում են Կենտրոնական Ասիայի արաբական ընտանիք և գտնում են, որ այն սերտորեն կապված էր քաշքադարիական բարբառի հետ։

Գրականություն

Ծանոթագրություններ 

Կենտրոնական Ասիայի լեզուներ
Արաբերենի բարբառներ
Լեզուների ցանկեր
Աֆղանստանի լեզուներ
Ուզբեկստանի լեզուներ
Տաջիկստանի լեզուներ