Դոն Խուան դե Կալաբասաս (նկար)

Խեղկատակ Դոն Խուան դե Կալաբասասի դիմանկար (), իսպանացի գեղանկարիչ Դիեգո Վելասկեսի նկար` «Խեղկատակներ» շարքից։

«Խեղկատակներ» շարքի միակ գործն է, որը գտնվում է Պրադո թանգարանի պատերից դուրս, սակայն նկարի պատկանելությունը Վելասկեսի վրձնին վաղուց կասկածի տալ է դրվել, որոշ մասնագետներ ընդհանրապես ժխտում են նկարի պատկանելությունը իսպանացի նկարչի վրձնին։

Նկարագրություն 
Ինչպես ընդունված է համարել, նկարում պատկերված է պալատական խեղկատակ Խուան դե Կարդենասը ()` Կալաբասա () կամ Կալաբասիլիաս () կամ Հիմարը Կորիայից () կամ ծուռ () մականունով։ Համանուն նկար կա Պրադոյում, որը, ինչպես կարծում են, պատկերում է նույն խեղկատակին։ Նույն նկարչի վրձնին պատկանող երրորդ նկարը, որը եղել է մարքիզ Լեգանեսի հավաքածուում, չի պահպանվել։

Մորենո Վիլյայի կարծիքով, Խուան Կալաբասասի կամ Կալաբասիլիասի ծառայությունը փաստաթղթավորվել է Մադրիդի Թագավորական Ալկասարում 1630 թվականին մինչև նրա մահը 1639 թվականի հոկտեմբերին։ Մինչև 1632 թվականը նա ծառայել է կարդինալ-ինֆանտ դոն Ֆերնադոյի մոտ, այնուհետև Ֆիլիպ II արքայի մոտ։ Մինչև թագավորի մոտ ծառայության անցնելը նա ծառայել է հերցոգ Ալբայի պալատում` Կորիայում։ Համանուն խեղկատակի կերպարն առկա է Կալդերոնի «Երկու դուռ ունեցող տունը դժվար է պահպանել» պիեսում (1629)։

Խեղկատակը պատկերված է ամբողջական հասակով։ Նա իսպանական նորաձևությանը համապատասխան հագել է սև կոստյում, պատկերված է պալատական ինտերիերի ու աթոռի ֆոնին։ Ձեռքում կնոջ փոքր պատկեր է և պտտանի ձող։ Այս խաղալիքը հիմարության խորհրդանիշ է (համեմատել Դոն Քիշոտի հողմաղացների հետ)։

Բնութագիր

Հեղինակային պատկանելության հարց 

Նկարում պատկերված անձի նույնականացումը հիմնվում է գրավոր աղբյուրների վրա, որոնք վկայում են Կաաբասաս խեղկատակի` Վելասկեսի վրձնին պատկանող նկարի գոյության մասին։ 1701 թվականին պալատի գրագիր Բուեն Ռետիրոյի տեքստը վկայում է, որ «նույն չափի և որակի մեկ այլ նկար ներկայացնում է Կալաբասիլիասին մի ձեռքում փոքր նկար, մյուսում` նամակ (billete), արժե 20 դուբլոն»։ Գրեթե բառացի այդ նկարագրությունը կրկնվում է նույն պալատի` 1716 թվականի № 614 գրության մեջ։ 1789 թվականին այս նույն գրությունը ստացել է նոր համարակալում` № 178: Այն պարունակում է նաև նկարի նկարագրություն, որը համընկնում է վերոհիշյալ դիմանկարներից ցանկացածին։ Այս նկարագրության համաձայն` նրա ձեռքում ոչ թե billete է, այլ reguilete: Խեղկատակի անունը սխալ է գրվել` նմանեցնելով նկարչի անվանը։ Սակայն այս նկարագրությունը, ամենայն հավանականությամբ, 1701 և 1716 թվականների գրություններից է բխում, ինչպես նաև համեմատվել է այլ նկարների հետ, ինչի արդյունքում հայտնվել է «Վելասկեսի մեկ այլ նկար` Վելասկիլիոյի դիմանկար, խեղկատակ, որին անվանել են Կալաբասիլիաս. ձեռքում ունի փոքր նկար ու պտտան, մոտավորապես 209 х 111 սմ» գրությունը։ 1794 թվականի նկարագրությունը կրճատումներով կրկնում է նախորդ տեքստերը` չմոռանալով մատնանշել նկարիչ Վելասկեսի անունը։ Քանի որ ցանկում ներկայացված են պալատում պահվող նկարները, կարելի է նշել, որ այդ նկարը դեռևս գտնվել է պալատի պատերից ներս։ 1803 թվականի հուշագրում Վելասկեսի նկարը մտնում է 18 նկարների շարքում, որոնք տրվել են Մաելիեին վերականգնման համար` առանց մատնանշելու այդ աշխատանքների ավարտը։ Նկարը պալատ է վերադարձվել 1808 թվականի հուլիսի 5-ին, երբ Նապոլեոնի զորքերը տեղավորվել են պալատի պատերից ներս։ Ակնհայտ է, որ պատերազմի տարիներին այն առևանգվել է ֆրանսիացիների կողմից։ 1866 թվականին նկարը հիշատակվում է Պերսինյի հերցոգի (1808-1872) սեփական հավաքածուում և ներկայացվել է Փարիզի «Exposition retrospective» ցուցահանդեսում։

Հենվելով այս նկարագրությունների վրա` Լոպես Ռեյը, առանց երկար քննելու, նկարը վերագրել է Վելասկեսի վրձնին, մանավանդ որ ռեստավրացիան, որ կարող էր արած լինել Մաելիան, նկարին իրոք առկա է։ 1789 թվականին գրությունից մնացած փոքր-ինչ անհասկանալի reguilete բառը մեկնաբավում է «պտտան», ինչը կատարյալ համընկնում է գոյություն ունեցող դիմանկարին։ Այս խաղալիքը նրա բառերով Իսպանիայում հայտնի է շատ անուններով (rehilandera, rehilete, molino de papel):

Նկարը Վելասկեսի վրձնին պատկանելու տեսակետին համաձայն են Պանտորբան, Գուդիոլը և Բարդի ն։ Սակայն շատ այլ մասնագետներ կասկածի տակ են դնում այս տեսակետը։ Նրանցից առաջիններից է Պոնցը. նա նկարը համարում է «Վելասկեսի ոճով նկարված»։ Տրապիեն ժխտում է Վելասկեսի` նկարի հեղինակ լինելը` մատնանշելով, որ Բուեն Ռետիրոյի` 1701 թվականի նկարագրությունը համընկնում է քլիվլենդյան նկարին, քանի որ խեղկատակն այնտեղ ձեռքին նամակ (billete) է բռնել, ոչ թե թղթից պտտան։ Չնայած որ փոքր նկարի առկայութունը համընկնում է, նա այն համարում է հետագայում ավելացրած դետալ` հիմք ընդունելով հագուստը։ Բացի այդ` rehilete բառը, ըստ Թագավորական ակադեմիայի բառարանի (1970), ոչ թե թղթե պտտան է, այլ ցլամարտիկի դաշունիկ` նախատեսված օդ նետելու համար։ Վելասկիլիո անունը կարող էր Քրիտոբալ Վելասկես անունով իրական խեղկատակին պատկանել, ով ծառայել է պալատում և հայտնի է 1637 թվականի փաստաթղթերից։ Շտեյնբերգը կարծում է, որ նկարի հեղինակը կարող է լինել Ալոնսո Կանոն։ Մոֆիտը նույնպես վիճարկում է նկարի հեղինակային պատկանելությունը Վելասկեսին` նշելով, որ նկարի կոմպոզիցիան հիմնված է Չեզարե Ռիպայի «Սրբապատկերներ» փորագրության վրա, ով պատկերել է անմտությունը. սա նրա կարծիքով հակասում է Վելասկեսի մոտեցմանը «Խեղկատակներ» շարքին։ Բրաունը նույնպես չի հավատում, որ նկարի հեղինակը Վելասկեսն է. «Իմ կարծիքով նկարը պատկանում է այլ նկարչի վրձնին։ Այդ նկարիչը չի կարող լինել Ալոնսո Կանոն, ով մինչև 1638 թվականը չի եղել Մադրիդում, եթե իհարկե, դա կրկնօրինակը չէ, որ Կանոն արել է Վելասկեսից կամ այլ նկարչից»։

21-րդ դարի սկզբին Վելասկեսագետների պաշտոնական տեսակետն այն է, որ նկարի հեղինակը Վելասկեսը չէ։ Բացի այդ` նշվում է, որ քլիվլենդյան դիմանկարի մոդելը նման չէ Կալաբասիլիաս խեղկատակի դիմանկարին, որ պահվում է Պրադոյում. չնայած նրանք երկուսն էլ ծուռ են, նրանց դիմագծերը նման չեն, և քննարկվող դիմանկարի բնորդն ակնհայտորեն ավելի երիտասարդ է։ Քլիվլենդի թանգարանը պնդում է նախնական պատկանելությունը։

Ստեղծման տարեթիվ 

Նկարը տարբեր թվագրումներ ունի. Մայերը այն թվագրում է 1627 թվականին, Բերուետեն` 1631 թվականին, Գուդիոլը` 1633 թվականին։ Պանտորբան կարծում է, որ նկարը «Խեղկատակներ» շարքի ամենավաղ նկարն է։

Նկարը 1620-ական թվականների կեսերին են այն վերագրում` շնորհիվ «Ինֆանտ դոն Կառլոսի դիմանկարի» և նկարչի «գորշ դիմանկարների» հետ ունեցած նմանությունների, ինչպես նաև այն բանի հիման վրա, որ Կալաբասասը ծառայության է անցել 1632 թվականին։ Կամոն Ազնարը կարծում է, որ նկարը ստեղծվել է վարպետի` Իտալիայից վերադառնալուց հետո` 1632 թվականին։

Լոպես Ռեյը կարծում է, որ նկարը ստեղծվել է մոտավորապես այն նույն ժամանակ, ինչ «Բաքոսը», այսինքն` 1628-1629 թվականներին` մինչև Վելասկեսի իտալական առաջին ճամփորդությունը։ Նա կարծում է, որ չնայած խեղկատակի` պալատում գտնվելու առաջին վկայություները վերաբերում են 1630 թվականին, նա, անշուշտ, դրանից առաջ էլ եղել է այնտեղ։ Նրա կարծիքով նկարը Ալկասարից կամ թագավորական այլ նստավայրից Բուեն Ռետիրո է տեղափոխվել մոտ 1635 թվականին։

Դրություն 
Խեղկատակի աջ աչքը հավանաբար նկարել է պալատական նշանավոր նկարիչ Մարիանո Սալվադոր Մաելիեն (1739-1819) 19-րդ դարի սկզբին, հնարավոր է, որպեսզի նրա տգեղ շեղաչքությունը դարձնի առավել ակնահաճո։ 1965 թվականին նկարը ռեստավրացվել է ու մաքրվել, վերականգնվել են հատկապես փոքր կորուստները` հիմնականում ֆոնին ու կերպարի աջ ձեռքին։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Fried Ralph I., MD. Calabazas: Court Jester to Philip IV of Spain. The Journal of the American Medical Association, JAMA 1966, 196 (9), 765—766.
 Moffitt, John F."Velazquez, Fools, Calabacillas and Ripa. // Pantheon 40 (1982), pp. 304–309.
 López-Rey, José. Velázquez. V. I. Стр. 129, 62.
 López-Rey, José. Velázquez’s Calabazas with portrait and a pinwheel. Gazette des Beaux-Arts, October 1967.

Տեղեկամատյաններ։
 López-Rey, José. Velázquez. V. II. Catalogue Raisonné. Taschen. 1996. Кат. №. 39. Стр. 92-93.
 Bardi P.M., Tout l’oeuvre peint de Velazquez. Paris, 1969. № 35
 Curtis, Charles B. Velazquez and Murillo, London and New York, 1883. № 75
 Guidiol, Jose. Velazquez. Barcelona, 1973. № 95
 Lopez-Rey, Jose. Velazquez. A catalogue raisonne of his ouvre. London, 1963. № 423
 Mayer, August. Velazquez: A catalogue raisonne of the pictures and drawings. London, 1936. № 445
 Pantorba, Bernardino de. La vida y la obra de Velazquez: tstudio biograficoy critico. Madrid, 1955. № 32
 Velazquez. Catalogo. Madrid, 1990. № 20
 Antonio Domínguez Ortíz, Alfonso E. Pérez Sánchez, Julían Gállego. Velázquez , exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art. № 26. P. 198—201

Դիեգո Վելասկեսի նկարներ
Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարանի նկարներ
1630 նկարներ