Ծիծաղաթերապիա

Ծիծաղաթերապիան (կատակաթերապիա, հելոթերապիա) թերապևտիկ հումորի տարբեր մասնագետների կողմից  հումորիստական տեխնիկայի կիրառումն է, որի նպատակն է, որ  հաճախորդն ավելի լավ հասկանա  ինքն իրեն, իր կողմից դրսևորած վարքագիծը, իր տրամադրությունը։

Ծիծաղաթերապիայի մեթոդը  հումորի օգնությամբ ստեղծում է դրական հոգեվիճակ, օգնում է մարդուն տեսնել և իր համար բացահայտել  կյանքի տարբեր անհեթեթ իրավիճակներ, ինչը լավացնում է ինքնազգացողությունը (ֆիզիկական և զգացմունքային), մարդուն ուղղորդում է   առավել  բարձր մակարդակի խնդիրների  լուծմանը, հոգեպես հարստացնում է,  բարձրացնում է ճանաչողական պոտենցիալը։

Պատմություն 
Ծիծաղի մասին գիտությունը  հելոտոգոլիան է (հունարեն «gelos» — ծիծաղ), հիմնադրվել է հոգեբան Ուիլյամ Ֆրայի կողմից (William F. Fry), որը ուսումնասիրում է ծիծաղի ազդեցությունը առողջ մարդու վրա, ծագել է ԱՄՆ-ում՝ XX դարի  60-ական թվականներին՝ Սթենդֆորդի համալսարանում։

Ծիծաղաթերապիայի զարգացման մեջ իրենց ավանդն են ունեցել նաև  Նորման Կազինսը (Norman Cousins, «մարդ, որին հաջողվել է  ծիծաղեցնել մահին», ծանր հիվանդությունը բուժել է կատակերգություններ դիտելով), Միխայել Տիտցեն (Michael Titze, հումորադրամա, հիվանդանոցային կլոունադա), Վ. Ֆրանկլը (տարիմաստ  ինտենցիա) և այլք։

Ավելի վաղ ժամանակներում մարդու առողջության վրա ծիծաղի ունեցած ազդեցությունն ուսումնասիրել են  տարբեր բժիշկներ և փիլիսոփաներ. Դեմոկրիտ ("Ամենամեծ բարօրությունը դա հոգու հանգիստն ու ուրախությունն է), Կանտ («Ծիծաղելով՝ հոգին դառնում էմարմնի բժիշկը»), Ա. Շոպենհաուեր («Կենցաղային ուրախությունների դրսևորման, հումորում դրսևորվող սուբյեկտիվ ֆիզիոլոգիական ուրախության, հրճվանքի մեջ արտահայտվում է „մարդկային առողջության գագաթնակետը“»), Հեգել («Հումորում արտահայտվում է  „խոր բարեկամությունն ու սեփական հակասությունների նկատմամբ ունեցած հաստատուն վեհությունը, այլ ոչ թե այդ հակասությունների տխուր ապրումակցումը“»), Ֆ. Ռաբլե նույնիսկ Աստվածաշունչ («Ուրախ սիրտը  բժշկության պես բարերար է, իսկ տրտում հոգին չորացնում է ոսկորները»)։

Ծիծաղաթերապիայի ուղղություններ, ազդեցության մեխանիզմներ 

Առանձնացնում են ծիծաղաթերապիայի երեք ուղղություններ:

— դասական (ծիծաղաշարժ պատմություններ, հումորներ, հումորային ֆիլմեր, գրքեր)

— ծիծաղաթերապիան որպես դպրոցների դասապրոցեսի ինքնուրույն մեթոդ (օրինակ տարիմաստ  ինտենցիայի կիրառումը) կամ որպես հեղինակային տեխնիկա (օրինակ կիրառվում են այնպիսի հնարքներ, ինչպիսիք են շնչառական վարժությունները ռեֆլեկտիվ ծիծաղի տեսքով, խուտուտը, ծիծաղի մեդիտացիան, շուրթերը արհեստական ձգման արդյունքում ծիծաղի տեսքի բերող  դիմախաղային վարժությունները, կրեատիվի զարգացմանը նպաստող վարժություններ)

— հիվանդանոցային կլոունադա

Ազդեցության մեխանիզմներ. հայտնի է, որ ծիծաղելիս մարդու մոտ աշխատում են մկանների  80 խումբ, օրգանիզմը հարստանում է թթվածնով, արտադրվում են էնդորֆիններ, սթրեսային հորմոնների մակարդակն իջնում է, հումորն օգնում է նաև իրադրության  փոփոխությանն ու ինքնատիրապետման ամրապնդմանը; հումորը որպես փոխհատուցում։

Հոգեթերապիա 
Հումորը, որպես մեթոդ, կիրառվում է հոգեթերապիայի  տարբեր ձևերի ժամանակ՝ Ա. Էլիսի ռացիոնալ դրդապատճառային թերապիայի ժամանակ (հումորային չափազանցություն, սարկազմը՝ որպես  իռացիոնալ համոզմունքը կասկածի տակ դնելու միջոց), Ֆ. Ֆառելիի պրովոկացիոն թերապիայում (ծածուկ ագրեսիվ հումորներ, պրովոկացիաներ, ցնդաբանություն, կանխորոշում), Վ. Ֆրանկլի լոգոթերապիայում (տարիմաստ  ինտենցիա), Զ. Ֆրեյդի հոգեվերլուծության մեջ (ծիծաղը՝ որպես ավելորդ նյարդային էներգիայից ազատվելու միջոց),մարմնակողմնորոշիչ թերապիայում, խաղաթերապիայում, բիբլիոթերապիայում։

Գոյություն ունեն նաև այլ պրակտիկաներ՝ ծիծաղի յոգա (հասյա յոգա), հիվանդանոցային կլոունադա, ծիծաղի սենյակներ և ակումբներ, մարմնական հիվանդություններով տառապող հաճախորդների բուժում (ծիծաղի ազդեցությունն իմունիտետի, ցավի, երկարակեցության  վրա), նևրոզների կլինիկական հոգեթերապիա, ծիծաղաթերապիան մանկավարժության մեջ, հումորն աշխատավայրում (հումորային դասընթացներ), հումորային օրագրերի վարում, հումորը  հոգեբանության մեջ։

Կլինիկական ախտորոշման մեջ հումորը որպես ցուցիչ 
Տարբեր հոգեկան պաթալոգիաների ժամանակ հումորի զգացողությունը  խանգարվում է. հումորի զգացողությունն ընկնում է (ընկճախտ, տագնապայնություն), բարձրանում է (մոլագարություն), փոփոխվում է (շիզոֆրենիա), վեր է ածվում առանձնահատուկ հումորի (հիվանդագին հիստերիաներ, խելացնորություն, պսիխոպատիաներ), ալկոհոլային հումոր։ Հարցաթերթիկների օգտագործում՝ Ռ Մարտինի և  Խ. Լևկորտի հումորին տիրապետելու սանդղակ (հումորի ոճի հարցաթերթիկ), Վ. Ռուխի և այլոց  3WD թեսթ։ Հումորային նախադասությունների հայտնի թեսթ (Վ. Ս. Բաբինա,Ա. Գ. Շմելև) նախատեսված է անձնական  մոտիվացիայի  չափման համար։

Հետազոտվում է նաև  տարբեր բնավորության տեր մարդկանց մոտ հակասական և ծիծաղաշարժ զգացմունքները, օրինակ տաք հումորը հատուկ է  սանգվինիկներին, մելանխոլիկները հակված են տաք  ծաղրի, խոլերիկներին հատուկ է սատիրան, ֆլեգմատիկներին՝ սարկազմը, ծաղրը։

Հետաքրքիր փաստեր 
Էկվադորի նախագահ Լենին Մորենոն (հաշմանդամ) վնասվածքից հետո բուժվել է հումորի օգնությամբ։ Նա գիրք է գրել («ուրախությամբ բուժվելու մասին»),  «Հումորի տեսություն և պրակտիկա», «Հայտնիների հումորը», «Աշխարհի լավագույն կատակները», «Ծիծաղեք, մի կախեք քիթը», «Երջանիկ լինելը հեշտ է և գայթակղիչ», նրա կողմից հրապարակվել է նաև «ծիծաղաթերապիայի» հայտնիության ֆոնդը։ Նրա նախընտրական կարգախոսը եղել է  «Ժպտա, Էկվադոր»։

Արտաքին հղումներ 
Կիրառական և թերապևտիկ  հումորի ասոցիացիա (Association for Applied and Therapeutic Humor)

Ծանոթագրություններ