Ռազմական հեղաշրջում Եգիպտոսում (2013)

2013 թվականի հուլիսի 3-ին Եգիպտոսի պաշտպանության նախարար՝ Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսին հայտարարեց նախագահ՝ Մուհամմեդ Մուրսիի վարչակազմի հեղաշրջման ու սահմանադրության գործունեության կասեցման մասին։ Մուրսիին տնային կալանք նշանակվեց, իսկ հետո իրեն առաջադրված բազմաթիվ մեղադրանքների պատճառով պաշտոնապես կալանքի տակ վերցվեց։ Կահիրեում ձերբակալվեց Մուսուլման եղբայրներ կուսակցության ավելի քան 300 անդամ։ Հունիս-հուլիսին ցույցեր անցկացվեցին ընդդեմ երկրի նախագահի։ Մուրսիի կողմնակիցների ու իր հակառակորդների միջև բախումները հանգեցրեցին տասնյակ զոհերի։ Ռազմական հեղաշրջմանն իր աջակցությունը հայտնեց Ղպտի ուղղափառ եկեղեցու ղեկավարն (Թադևոս II)։ ու լիբերալ ընդդիմության առաջնորդ, խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ Մոհամմեդ ալ Բարադեին։

Նախագահի պաշտոնակատար դարձավ Սահմանադրական դատարանի նախագահ Ադլի Մանսուրը։

Նախապատմություն 
Եգիպտոսի բնակիչների ընտրազանգվածը շատ անմիատարր է։ Նախագահ Մուրսին որոշեց կատարել շարիաթի օրենքների հիման վրա կազմված սահմանադրական բարեփոխումներ։ Ընդդիմությունն այն որակեց պոպուլիստական քայլ, որի հետևանքով վտանգի տակ էր դրվում զինվորականների դրությունն ու երկրի տնտեսությունը։

2012 թվականի հունիսի 14-ին սահմանադրական խորհուրդը որոշեց լուծարել նորընտիր խորհրդարանը։ Այս որոշման պատճառ դարձավ այն, որ խորհրդարանի 2/3-ը չէր աջակցում սահմանադրական բարեփոխումներին։ Մուրսին՝ մերժելով ռազմական խորհրդի ու սահմանադրական դատարանի խորհուրդները, թույլ տվեց լուծարված խորհրդարանին նորից ժողով գումարել, այն հիմնավորմամբ, որ ներկայացուցիչների մեծամասնությունը իսլամիստներ են։ Ավելի ուշ Մուրսին համաձայնվեց լուծարել խորհրդարանը։ Մուրսիի ու զինվորականների միջև տարաձայնություններն ավելի լարեցին երկրում իրավիճակը։

Հեղափոխությունից հետո 
2013 թվականի հուլիսի 5-ին Կահիրեում զինվորականները կրակ բացեցին ռազմական բռնապետության դեմ բողոքող ու հեղաշրջված նախագահին աջակցող ցուցարարների վրա։ Ալ Արաբիա ալիքի տվյալներով, հրաձգության արդյունքում զոհվեց 3 մարդ։ Տասնյակ հազարավոր ցուցարարներ դուրս եկան Ալեքսանդրիայի ու Ասյութի փողոցներ, պահանջելով Մուրսիին վերդարձնել նախագահի պաշտոնն ու չեղարկել ժամանակավոր կառավարությունը։ Իշխանությունները Կարմիր ծովի առողջարանային գոտում արտակարգ դրություն մտցրեցին։

Մուրսիի կողմնակիցների ու հակառակորդների միջև բախումների պատճառով ամբողջ երկրում զոհվեց ամենաքիչը 46 մարդ։ Հրապարակված տեսահոլովակներում երևում է, թե ինչպես են երիտասարդներին Ալեքսանդրիայի Սիջի Ջաբեր թաղամասի կտուրներից նետում ներքև։ Ինչպես հաղորդեց Al Arabiya ալիքը, նրանցից մեկը մահացել է։ Եգիպտացի ակտիվիստները պնդում են, որ երիտասարդությունը տոնում էր Մուրսիի վտարումը, որը զայրույթ էր առաջացրել Մուսուլման եղբայրների կողմնակիցների մոտ։

Դրա հետ մեկտեղ, Մուսուլման եղբայրները հայտարարեցին, որ միտք չունեն ռազմական դիմադրություն ցույց տալ ռազմական խունտային։

2013 թվականի հուլիսի 5-ին երկրի ժամանակավոր նախագահ՝ Ադլի Մանսուրը հայտարարեց Եգիպտոսի խորհրդարանի լուծարման մասին ու փակեց Գազայի հատվածի հետ սահմանը։
Մանսուրը նշանակեց մի քանի խորհրդականներ ու հանձարարեց գնդապետ՝ Մուհամմեդ Ահմադ Ֆարիդին գլխավորել հետախուզական գործակալությունը։ Այս որոշումները ընդունվեցին եգիպտական զինվորականների կողմից մշակված քաղաքական ճգնաժամը լուծելու ճանապարհային քարտեզի շրջանակներում։

Հուլիսի 8-ին ոստիկանությունը ցրեց հեղաշրջված նախագահի կողմնակիցների ցույցը։ Միաժամանակ Մուրսիի տասնյակ հազարավոր հակառակորդներ հավաքվեցին Թահրիր հրապարակում, որպեսզի ապացուցեն, որ երկրում հեղաշրջում կատարած բանակը, կարող է հենվել ժողովրդի լայնամաշտաբ աջակցության վրա։ Իսլամիստները, փորձեցին ներխուժել հանրապետական գվարդիայի շտաբ, որտեղ կալանավորված էր Մուհամմեդ Մուրսին։ Այդ բախումների արդյունքում զոհվեց մեկ գվարդիական զինվոր, մոտ 40-ը վիրավորվեցին։

Հուլիսի 9-ին Եգիպտոսի նախագահի ժամանակավոր պաշտոնակատար նշանակվեց լիբերալ ուղղության տնտեսագետ՝ Հազեմ ալ Բեբլաուին, ով նախկինում զբաղեցրել էր ֆինանսների նախարարի պաշտոնը։ Միջազգային հարաբերությունների գծով փոխնախագահ նշանակվեց լիբերալ ընդդիմության առաջնորդ, խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ Մուհամմեդ ալ Բարադեին։

Հուլիսի 26-ին դատախազության հետաքննության արդյունքում Մուրսին պաշտոնապես կալանքի տակ վերցվեց։ Նա մեղադրվեց բանտի այրման ու բանտային հաշվետվությունների ոչնչացման (խոսքը 2011 թվականին Հոսնի Մուբարակի դեմ ընթացող ցույցերից հետո Մուրսիի բանտից փախուստի մասին է), Պաղեստինական՝ Համաս շարժման հետ համագործակցության ոստիկանական բաժինների ու զինվորականների վրա հարձակման, մի քանի բանտարկյալների սպանության, դիտավորյալ ոստիկանների ու զինվորների սպանության, ինչպես նաև մի քանի ոստիկանների ու զինվորների գերեվարելու մեջ։ Եգիպտոսի բանակը Մուսուլման եղբայրների կողմանակիցներին տվեց 48 ժամ, քաղաքական ճգնաժամի լուծման համար ստեղծված ճանապարհային քարտեզին միանալու համար։ Համաձայն ճանապարհային քարտեզի կես տրվա ընթացքում նախատեսվում էր կազմակերպել արտահերթ նախագահական ու խորհրդարանական ընտրություններ։

Նախագահական ընտրություններ 
2014 թվականի մայիսի վերջին Եգիպտոսում անցկացվեցին նախագահական ընտրություններ։ Հաղթող ճանաչվեց Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսին։ Երդմնակալության արարողությունը տեղի ունեցավ 2014 թվականի հունիսի 8-ին Կահիրեյում։

Հակամարտություն 

2013 թվականի օգոստոսի 14-ի առավոտյան ժամը՝ 7:00 Եգիպտոսի անվտանգության ուժերը սկսեցին շարժվել դեպի Կահիրե, որտեղ գտնվում էին ցուցարարների երկու ճամբարները։ Եգիպտական ՆԳՆ-ի տվյալներով, ամենասկզբից ծրագիրը կայանում էր նրանում, որ աստիճանաբար դադարեցվեին ցույցերը՝ կտրելով մատակարարման գիծն ու ապահովելով այնտեղից դուրս գալ ցանկացողների անվտանգ հեռացումը։ Սակայն առավոտյան ժամը 8-ին իրավիճակը սրվեց։ Անվտանգության ուժերը ամբոխը ցրելու համար սկսեցին օգտագործել զինտեխնիկա, բուլդոզերներ, ռազմական փամփուշտներ ու արցունքաբեր գազ։ Բազմաթիվ ցուցարարներ գնդակահարվեցին, ամենաքիչը մեկը կենդանի այրվեց։ Դիպուկահարները կրակում էին նրանց վրա, ովքեր փորձում էին փախչել ճամբարից։ Համացանցում, լրատվական միջոցներում հայտնված բազմաթիվ լուսանկարներից, պարզ է դառնում, որ ճամբարի ջարդից հետո այնտեղ հայտնաբերվել են զենքեր, այդ թվում՝ ավտոմատ հրացաններ ու հազարավոր փամփուշտներ։

Իրադարձությունների մասին հաղորդումից հետո Կահիրեյում բազմաթիվ մարդիկ դուրս եկան փողոց։ Ամբողջ երկրում առաջ եկավ բռնությունների նոր ալիք։ Գիզայում կատաղած ամբոխը հարձակվեց ոստիկանական բաժանմունքների վրա։ Եգիպտոսի ՆԳՆ-ի հաղորդմամբ այդ ընթացքում հարձակման ենթարկվեց 21 բաժանմունք։ Եգիպտոսի հարավում ամբողջովին այրվեցին այնտեղ գտնվող յոթ ղպտիական եկեղեցիներ։ Արդյունքում քրիստոնյա ակտիվիստները մեղադրեցին Մուրսիի կողմնակիցներին «Եգիպտոսում ապրող ղպտիների դեմ պատերազմելու մեջ։ Կառավարության տվյալներով, Մուսուլման Եղբայրների կողմնակիցները հարձակվեցին մի քանի գավառներում գտնվող կառավարական շտաբ-բնականների վրա։ Ժամանակավոր կառավարությունը մեկ ամիս ժամանակով արտակարգ դրություն հայտարարեց։ Բացի այդ հեղափոխականների գործողությունները նպաստեցին եգիպտական ստորին խավի մոտ Մուսուլման Եղբայրների ժողովրդականության աճին։

2013 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Կահիրեում հրաձգություն տեղի ունեցան հեղաշրջված նախագահի կողմնակիցների ու զինվորականների միջև։

Տնտեսական դրությունը 
Հուլիսի 11-ին մթերման նախկին նախարար՝ Բասեմ Ուդան Ռոյթերս գործակալությանը տված հարցազրույցում նշեց, որ Եգիպտոսում ցորենի պաշարները ամենաշատը կարող են հերիքել մինչև երկու ամիս։ Պահեստներում մնացել է ընդամենը 500 հազար տոննա, որը պետք է ապահովի երկրի 84 միլիոն բնակիչների կարիքները։ Ի դեպ իրավիճակը շտկելու համար ֆինանսական օգնություն տրամադրեց՝ Սաուդյան Արաբիան, ԱՄԷ-ն ու Քուվեյթը։

Զոհերը 
2013 թվականի օգոստոսի 16-ին բանակի ու Մուսուլման Եղբայրների աջակից ցուցարարների միջև բախումների արդյուքնում զոհերի թիվը կազմել է 638 մարդ, իսկ վիրավորների թիվը՝ 2000 մարդ (Եգիպտոսի առողջապահության նախարարության տվյալներով)։ Մուսուլման եղբայրները պնդում են, որ զոհերի թիվը ավելի մեծ է՝ սպանվել է մոտ 3000-ը, իսկ վիրավորների թիվը՝ 10 հազար մարդուց շատ։

Միջազգային արձագանքը 
 Սաուդյան Արաբիա
Սաուդյան Արաբիան աջակցեց Եգիպտոսում տեղի ունեցած հեղաշրջմանը։ Արքա՝ Աբդուլլահ իբն Աբդուլ-Ազիզ ալ-Սաուդը շնորհավորեց Ադլի Մանսուրին պաշտոնը ստանձնելու կապակցությամբ։

 Սիրիա
Սիրիայի նախագահ՝ Բաշշար ալ-Ասադը Եգիպտոսի նախկին նախագահ՝ Մուհամմեդ Մուրսիի հեղաշրջումը անվանեց «քաղաքական իսլամի գաղափարախոսության կործանում»։ «Եգիպտոսում տեղի ունեցավ այն բանի հեղաշրջումը, որը անվանվում է քաղաքական իսլամ։ Նրանք, ովքեր օգտագործում են կրոնը քաղաքական կամ այս կամ այն խմբավորման նպատակներով, կհեղաշրջվեն որտեղ էլ իրենք գտնվեն»։

 Թուրքիա
Թուրքիայի վարչապետ՝ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը քննադատեց Եվրոպական միությանը նրա համար, որ ԵՄ-ի իշխանությունները չքննադատեցին Եգիպտոսում տեղի ունեցած հեղաշրջումն ու այն չանվանեցին ռազմական հեղաշրջում։

 Պաղեստինյան ազգային վարչություն
Համասի առաջնորդներից մեկը՝ Իսմաիլ Հանիան, անհանգստություն հայտնեց Եգիպտոսի տարածքային ամբողջության պատճառով, ինչպես նաև վստահացրեց, որ Եգիպտոստը ամեն պահի կաջակցի Համասին ու պաղեստինական դիմադրությանը։ Ֆաթահի առաջնորդները կոչ արեցին Գազայի բնակիչներին հետևել Եգիպտոսի օրինակին ու հեղաշրջել Համասի կառավարությունը։

Աֆրիկյան Միություն
Աֆրիկյան միությունը մինչև Եգիպտոսում սահմանադրական կարգի վերականգնումը, դադարեցրեց երկրի անդամակցությունը կազմակերպությանը։

Տես նաև 
Եգիպտական հեղափոխություն (2011)

Ծանոթագրություններ 

Եգիպտոսի պատմություն
Պետական հեղաշրջումներ
2013 Եգիպտոսում