Յան Գիզ

Յան Ավգուստ Գիզ (, ), հոլանդական դիմադրության շարժման անդամ, որը կնոջ՝ Միպ Գիզի հետ միասին օգնել է թաքնվել Աննա Ֆրանկին, Մարգո Ֆրանկին, նրանց ծնողներին Օտտո և Էդիթ Ֆրանկներին, վան Պելս ընտանիքին և Ֆրից Պֆեֆֆերին, որոնք թաքնվել էին Հոլանդիայում հաստատված ֆաշիստական ռեժիմի հետապնդումներից։

Աննայի օրագրի գրական տարբերակում Յան Գիզը հանդես է գալիս «Հենք վան Սանտեն» կեղծանվամբ (), սակայն տպագրական տարբերակում նա պահպանել է իր իրական անուն-ազգանունը։

Կենսագրություն 
Գիզը ծնվել և մեծացել է Ամստերդամի հարավային մասում։ 1933 թվականին նա հանդիպել է իր ապագա կնոջը՝ ավստրիացի Միպ Գիզին, երբ աշխատում էր տեքստիլ ընկերությունում որպես հաշվապահ։ Այդտեղ Միպն աշխատում էր որպես կառավարչի օգնական։ Ավելի ուշ, նրանք երկուսն էլ հեռացվել են աշխատանքից և Յանն աշխատանքի է անցել Ամստերդամի սոցիալական ծառայությունում, իսկ Միպը՝ Օտտո Ֆրանկին պատկանող «Օպեկտա» ընկերությունում։ Տարբեր տեղերում աշխատելու ժամանակ, նրանք շարունակել են կապ պաշտպանել։ Միպը և Յանը ամուսնացել են 1941 թվականի հուլիսի 16-ին Ամստերդամում, այն բանից հետո, երբ Միպին գերմանական հյուպատոսությունը սպառնում էր արտաքսել Վիեննա (նա մինչ ամուսնությունը շարունակում էր մնալ Ավստրիայի քաղաքացի)։ Որպես արտաքսման պատճառ նշվում էր, որ ժամանակին Միպ Գիզը հրաժարվել է անդամակցել Աղջիկների միությանը։ Վերջինս, երիտասարդական կազմակերպություն էր, որը գործում էր Հիտլերյուգենդի կազմում։ Նրանց հարսանիքին ներկա են եղել Օտտո և Աննա Ֆրանկները, Հերման վան Պելսը և նրա կինը՝ Ավգուստա վան Պելսը, գործընկերներ Վիկտոր Կուգլերը, Բեպ Վոսկիյլը և Յոհանես Քլեյմանը, ովքեր հետագայում նույնպես օգնել են Ֆրանկների ընտանիքին։ Ամուսնանալով Յանի հետ՝ Միպը ավտոմատաբար ստացել է հոլանդական քաղաքացիություն, որից հետո արտաքսման վտանգը վերացել է։

1943 թվականի սկզբին Յանը միացել է հոլանդական դիմադրության շարժմանը։ Երբ Ամստերդամի հրեական բնակչության նկատմամբ բռնաճնշումներն ուժեղացան, նա իրեն նվիրեց հրեաների և ազգային մյուս փոքրամասնություններին օգնելուն։ Դիմադրության շարժման մարտիկների հետ միասին, անլեգալների համար հայթայթել է մթերային քարտեր, օգնել նրանց գտնելու ապաստարաններ և մատակարարել բրիտանական թերթեր, որոնք ազատ էին նացիոնալ-սոցիալիստական պրոպագանդայից։ Քանի որ Գիզը սոցիալական աշխատող էր, նա կարող էր ազատորեն շրջել քաղաքով, առանց կասկած հարուցելու։

Գիզը օգնել է կահավորել «ապաստարանը», որը գտնվում է մերձափնյա Պրինսենգրախտ փողոցում։ Այստեղ 1942-1944 թվականներին թաքնվել են Աննա Ֆրանկն ընտանիքով և այլ հրեաներ։ Երկու տարվա ընթացքում Յանն ամեն օր ընդմիջման ժամերին այցելել է նրանց։ Նա անլեգալների հետ կիսվում էր նորություններով, բերում մթերքներ և սև շուկայից գնված ծխախոտներ։ Բացի այդ, նա բերում էր նաև գրքեր՝ իր ընկերոջ անձնական գրադարանից։ Մի անգամ Յանը և Միպը նույնիսկ գիշերել են ապաստարանում։

«Օպեկտայում» բացի Ֆրից Պֆեֆֆերին, Ֆրանկների և վան Պելս ընտանիքներին թաքցնելուց՝ 1943 թվականի գարնանը Միպ և Յան Գիզերը իրենց տանը թաքցրել են մի ուսանողի, ով հրաժարվել էր հավատարմության երդում տալ նացիստական ռեժիմին։ 1944 թվականի օգոստոսին «ապաստարանը» բացահայտվել է, այնտեղ թաքնված բոլոր հրեաները ձերբակալվել են և տեղափոխվել Երրորդ Ռայխի համակենտրոնացման ճամբարներ։ Սակայն Միպ Գիզին հաջողվեց փրկել Աննա Ֆրանկի օրագիրը, մինչև այն կկողոպտվեր հոլանդական գաղտնի ոստիկանության կողմից։

Ութ մարդկանցից, ում Յանը և Միպն օգնել են թաքնվել, կենդանի է մնացել միայն Օտտո Ֆրանկը։ 1945 թվականի հունիսին Ամստերդամ վերադարձից հետո՝ Օտտոն հյուրընկալել է Գիզ ամուսինների մոտ և մոտ 7 տարի բնակվել նրանց հետ։ Այնուհետ տեղափոխվել է Շվեյցարիա, որ մոտ լինի մորը։

1947 թվականին Աննա Ֆրանկի օրագրի տպագրումից և, հատկապես, օրագրի անգլերեն թարգմանությունից ու մեծ էկրանի համար նախատեսված ադապտացիայից հետո, ԶԼՄ-ները մեծ ուշադրություն են դարձրել Յանի և Միպւ վրա։ Նրանք այցելել են մեմորիալ արարողությունների և դասախոսություններ կարդացել Աննա Ֆրանկի և հակաֆաշիստական գործունեության վերաբերյալ։ 1972 թվականի մարտի 8-ին Յադ Վաշեմը Յանին և Միպին հռչակել է աշխարհի արդարակյացներ։

1993 թվականին, 87 տարեկան հասակում, Յան Գիզը մահացել է իր տանը։ Նրա կինը՝ Միպը մահացել է 2010 թվականին՝ 100 տարեկան հասակում։ Նրանք ունեն որդի՝ Պաուլ Գիզը, ով ծնվել է 1950 թվականին և երեք թոռնիկներ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ
 Ян и Мип Гиз на сайте Яд ва-Шем
 Официальный сайт Дома-музея Анны Франк
 Официальный сайт Мип Гиз

Հոլանդացի հասարակական գործիչներ
Աննա Ֆրանկ