Էտոպոզիդ

Էտոպոզիդ, վաճառվում է էտոպոֆոս անվան տակ, քիմիոթերապիայի դեղամիջոց, որն կիրառվում է բազմաթիվ քաղցկեղների բուժման մեջ, այնպիսիք ինչպիսիք են ամորձու, թոքերի քաղցկեղները, լիմֆոման, լեյկեմիան, նեյրոբլաստոման և ձվարանի քաղցկեղը։ Կիրառվում է և՛ ներքին ընդունման, և՛ ներերակային ճանապարհով։

Կողմնակի ազդեցությունները շատ հաճախ են։ Դրանց մեջ ներառվում են արյան բջիջների ցածր մակարդակը, փսխումը, ախորժակի կորուստը, լուծը, մազերի կորուստը և տենդը։ Ծանր կողմնակի ազդեցություններն են ալերգիկ ռեակցիան և ցածր զարկերակային ճնշումը։  Կիրառումը հղիության ընթացքում ամենայն հավանականությամբ վտանգավոր է պտղի համար։ Պատկանում է տոպոիզոմերազի արգելակիչների ընտանիքին։ Ազդեցության հիմքում ընկած է ԴՆԹ-ի վնասումը։

Էտոպոզիդը բժշկության մեջ կիրառման համար հաստատվել է ԱՄՆ-ում 1983 թվականին։ Այն ԱՀԿ-ի էսենցիալ դեղամիջոցների ցակում է, ինչպես նաև առողջապահության համակարգին անհրաժեշտ ամենաարդյունավետ և ապահով դեղամիջոցներից մեկը։ Մեծածախ առևտրում արժեքն է 3,24-5,18 դոլար 100մգ։ 2015 թվականից Մեծ Բրիտանիայում արժեքը կազմում է 12,15 ֆունտ ստեռլինգ։

Օգտագործման ցուցումներ
Էտոպոզիդը հանդիսանում է քիմիոթերապիայի դեղամիջոց։ Օգտագործվում է Կապոշիի, Էվինգի սարկոմաների, թոքերի, ամորձու քաղցկեղների, լիմֆոմայի, ոչ լիմֆոցիտար լեյկեմիայի և գլիոբլաստոմայի բուժման համար։ Հաճախ տրվում է այլ դեղերի հետ համակցումների տեսքով (ամորձու քաղցկեղի դեպքում համակցում բլեոմիցինի հետ)։ Երբեմն օգտագործվում է ոսկրածուծի կամ ցողունային բջիջների փոխպատվաստման դեպքում։

Նշանակում
Տրվում է ներերակային կամ ներքին ընդունման կապսուլների կամ դեղահաբերի տեսքով։ Եթե տրվում է ներերակային ճանապարհով, ապա ներարկման տևողությունն է 30-60 րոպե, քանի որ կարող է գրանցվել ցածր զարկերակային ճնշում։ Զարկերակային ճնշումը ստուգվում է պարբերաբար, համապատասխան կարգավորման արագության։

Կողմնակի ազդեցություններ
Հաճախ են՝

 ռեակցիաներ ներարկման վայրում
 ցածր զարկերակային ճնշում
 մազերի կորուստ
 ներարկման վայրում ցավ և այրոցի զգացողություն
փորկապություն կամ լուծ
 մետաղական համի զգացողություն
 ոսկրածուծի ճնշում, որն հանգեցնում  է՝
արյան սպիտակ բջիջների քանակի նվազեցման, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է վարակային բարդությունների նկատմամբ զգայունության բարձրացման
արյան կարմիր բջիջների քանակի նվազեցման (սակավարյունություն)
թրոմբոցիտների ցածր քանակի, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է հեշտ արյունահոսության և կապտուկների առաջացման

Քիչ հաճախ են՝

սրտխառնոց և փսխում
 ալերգիկ ռեակցիաներ
ցան
տենդ, անմիջապես ներարկումից հետո կարճ ժամանակով, պայմանավորված չէ վարակով
բերանի լորձաթաղանթի խոցեր
սուր միլեոիդ լեյկեմիա, որն կարող է բուժվել էտոպոզիդով

Երբ տրվում է վարֆարին, հնարավոր է արյունահոսության առաջացում։

Դեղաբանություն

Մեխանիզմը
Էտոպոզիդը առաջացնում է երրորդային կոմպլեքս ԴՆԹ-ի և տոպիզոմերազ II ֆերմենտի հետ, որը օգնում է ԴՆԹ-ի պարույրի բացմանը, կանխելով ԴՆԹ-ի հատվածների միացումը միմյանց։ Վերջինիս հետևանքով ԴՆԹ-ի հատվածները քանդվում են։ Քաղցկեղային բջիջները ավելի զգայուն են այս ֆերմենտի նկատմամբ ի համեմատ առողջ բջիջների, քանի որ նրանք ավելի արագ են բաժանվում։ Այս ամենի հետևանքով խաթարվում է ԴՆԹ-ի սինթեզը և խթանվում է քաղցկեղային բջիջների ապոպտոզը։

Քիմիական կառուցվածքը
Էտոպոզիդը պոդոֆիլոտոքսինի կիսասինթետիկ ածանցյալ է, որը ստացվում է վայրի մանդրակի արմատներից ( լատիներեն անվանումը՝ Պոդոֆիլում պելտատում)։ Ավելի մանրամասն այն պոդոֆիլոտոքսինի գլիկոզիդ է D-գլյուկոզայի ածանցյալի հետ։ Քիմիական կառուցվածքով համարժեք է հակաքաղցկեղային տենիպոզիդինին։ Վերջինս մեթիլ խմբի փոխարեն պարունակում է թիենիլ խումբը։ Երկուսի ստեղծումն էլ հետապնդել է մեկ նպատակ, ստեղծել պոդոֆիլոտոքսինի ավելի քիչ տոքսիկ ածանցյալ։

Նյութի գույնը սպիտակից դեղնաշագանակագույնն է (կրիստալինի փոշի)։ Այն լուծելի է օրգանական լուծիչներում։

Այն օգտագործվում է իր աղի ձևով (էտոպոզիդի ֆոսֆատ):

Պատմությունը
Առաջին անգամ էտոպոզիդը սինթեզվել է 1966 թվականին և հաստատվել է 1983-ին ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի կառավարության կողմից։

Մականունը՝ ՎՊ-16 (վոն Վարթբուրգ), կապված է քիմիկոսի անվան հետ, ով սկզբնական շրջանում կատարել է աշխատանքներ դեղի և պոդոֆիլոտոքսինի հետ։ Մեկ այլ գիտնական, ով մասնակցել է պոդոֆիլոտոքսինի վրա հիմնված քիմիոթերապիայի զարգացմանը՝ բժշկական դեղագործ Հարտման Ֆ. Ստեյլինն էր։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Etoposide information at the U.S. National Institutes of Health (archived link, June 5, 2011)

Հեպատոքսիններ