Ցեֆտրիաքսոն

Ցեֆտրիաքսոն, իրացվում է նաև Ռոցեֆին առևտրային անվամբ, հակաբիոտիկ, որը կիրառվում է մի շարք բակտերիալ վարակների բուժման համար։ Դրանք են՝ միջին ականջի բորբոքում, էնդոկարդիտ, մենինգիտ, թոքաբորբ, ոսկրային և համակցված վարակներ, ներորովայնային վարակներ, մաշկի վարակներ, միզուղիների վարակներ, գոնորեա և կանացի վերարտադրողական օրգանների բորբոքում ։ Այն կիրառվում է նաև վիրահատությունից առաջ և կենդանու կծածից առաջացած վերքի  հնարավոր վարակը կանխելու համար։ Ցեֆտրիաքսոնը կիրառվում է ներերակային և միջմկանային ներարկումների ձևով։

Հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններն են՝ ցավ ներարկման տեղում և ալերգիկ ռեակցիաները։ Այլ հնարավոր կողմնակի ազդեցություններն են` C. difficile բակտերիայով պայմանավորված փորլուծություն, հեմոլիտիկ սակավարունություն (անեմիա), լեղապարկի հիվանդություն և ջղաձգումներ ։ Պենիցիլինի նկատմամբ նախկինում անաֆիլաքտիկ ռեակցիա ունեցող անձանց  խորհուրդ չի տրվում կիրառել ցեֆտրաքսոն, սակայն առավել թույլ ռեակցիաներ ունեցող անձինք այն կարող են օգտագործել ։ Ներերակային ներարկումը չպետք է ուղեկցվի կալցիում պարունակող լուծույթների ներերակային ներարկումով։ Կան նախնական ապացույցներ, որ ցեֆտրիաքսոնը համեմատաբար անվտանգ է հղիության և կրծքով կերակրման ժամանակ։ Ցեֆտրիաքսոնը երրորդ սերնդի ցեֆալոսպորին է, որը կանխում է բակտերիայի շուրջ բջջապատի ձևավորմանը։

Ցեֆտրիաքսոնը հայտնաբերվել է վաղ 1980֊ական թվականներին Հոֆֆման Լյա Ռոշ ֆիրմայի կողմից և իրացվում է Ռոցեֆին առևտրային անվամբ։ Այն ընդգրկված է առողջապահության համակարգում անհրաժեշտ առավել արդյունավետ ու անվտանգ  Հիմնական դեղերի ԱՀԿ մոդելային ցանկի մեջ։ Առկա է նաև գեներիկ դեղի տեսակներով։ 2014 թվականի տվյալներով զարգացած երկրներում մեծածախ գինը ըստ դեղաչափի 0,2-2,32 ամերիկյան դոլար է։ ԱՄՆ֊ում բուժման կուրսը սովորաբար 25 ամերիկյան դոլարից քիչ է։

Բժշկական կիրառում 
Ցեֆտրիաքսոնը և երրորդ սերնդի այլ հակաբիոտիկները կիրառվում են շատ այլ հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն միկրոօրգանիզմներով պայմանավորված հիվանդությունների բուժման համար։ Կայունության առաջացման պատճառով ցեֆտրիաքսոնը չպետք է կիրառվի էնտերոբակտերիային վարակների բուժման համար։ Նախքան ցեֆտրիաքսոն նշանակելը կարևոր է որոշել բակտերիաների զգայունությունը։ Եթե սեպսիս է, ապա կարելի է փորձնական սկսել բուժումը՝ նախքան զգայունության որոշումը։

Ցեֆտրիաքսոնը ցուցված է հետևյալ դեպքերում՝
ստորին շնչուղիների վարակներ 
 սուր բակտերիային միջին ականջի բորբոքում (միջին օտիտ) 
 մաշկի և դրա կառուցվածքների վարակներ 
միզուղիների վարակներ
 չբարդացված գոնորեա
կանացի վերարտադրողական օրգանների բորբոքում
 բակտերիային սեպսիս 
 ներորովայնային վարակներ
մենինգիտ 
 վիրաբուժական կանխարգելում
Լիմայի (կամ Լայմի) հիվանդություն

Այն նաև ընտրության դեղ է պնևմակոկերով, մենիգոկոկերով, հեմոֆիլային ցուպիկով և «զգայուն աղիքային գրամ֊դրական ցուպիկներով (բայց ոչ Listeria monocytogenes֊ով)» պայմանավորված բակտերիային մենինգիտի բուժման համար։

ԱՄՆ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի կողմից խորհուրդ է տրվում  գոնորեայի բուժման համար ցեֆտրիաքսոնը նշանակել դոկսիցիկլինի կամ ազիթրոմիցինի հետ համակցված։ Խորհուրդ չի տրվում առանձին կիրառել՝ հնարավոր կայունության առաջացման պատճառով։

Ազդեցության շրջանակ  
Ինչպես երրորդ սերնդի այլ ցեֆալոսպորիները, այնպես էլ ցեֆտրիաքսոնը ակտիվ է Citrobacter spp., Serratia marcescens, և Haemophilus֊ի ու Neisseria֊ի բետա-լակտամազա առաջացնող շտամների նկատմամբ[7]։ Սակայն, ի տարբերություն ցեֆտազիդիմի և ցեֆոպերազոնի, ցեֆտրիաքսոնը չունի բավարար ազդեցություն Pseudomonas aeruginosa֊ի վրա[7]: Ընդհանուր առմամբ այն ակտիվ չէ էնտերոբակտերիայի տեսակների նկատմամբ, հետևաբար դրանով պայմանավորված վարակների բուժման ժամանակ չպետք է կիրառել, եթե անգամ ցուցաբերվում է զգայունություն, քանի որ վտանգ կա կայունության առաջացման[7]։ Որոշ միկրոօրգանիզմներ ինչպիսիք են Citrobacter֊ը,  Providencia֊ն և Serratia֊ն կարող են դառնալ կայուն ցեֆալոսպորինազայի առաջացման արդյունքում (այս ֆերմենտները հիդրոլիզում են ցեֆալոսպորինները և դարձնում դրանց ոչ ակտիվ)։

Դեղաձևեր 
Ցեֆտրիաքսոնը կիրառվում է միջմկանային կամ ներերակային ուղիով։ Կալցիում պարունակող լուծիչները չպետք է օգտագործվեն ցեֆտրիաքսոնը լուծելու համար և այն ներերակային ուղիով չպետք է կիրառել կալցիում պարունակող  այլ լուծույթների հետ, քանի որ կարող է առաջանալ ցեֆտրիաքսոնի կալցիումական նստվածք։

Պացիենտների հատուկ խմբեր

Հղիներ

Ցեֆտրաքսոնը պատկանում է  հղիության Բ դասին։ Նախակլինիկական հետազոտություններում կենդանիների մոտ չի դիտարկվել բնածին արատներ, սակայն բացակայում է հղի կանանց մոտ իրականացված պատշաճ հսկվող փորձարկումները։

Կրծքով կերակրող կանայք

Ցեֆտիաքսոնը քիչ քանակությամբ արտազատվում է կրծքի կաթ, սակայն «չի ակնկալվում, որ կրծքով կերակրվող նորածինների մոտ անբարենպաստ ազդեցություն կունենա»։ Խորհուրդ է տրվում զգուշությամբ նշանակել կրծքով կերակրող կանանց։

Նորածիններ 
Ցեֆտրիաքսոնը հակացուցված է հիպերբիլիռուբինեմիա ունեցող նորածիններին։ Այն կարող է փոխազդել բիլիռուբինի հետ և խանգարել ալբումինի հետ կապակցմանը՝ բարձրացնելով բիլիռուբինային էնցեֆալոպատիայի առաջացման ռիսկը։

Տարեցներ 
Կլինիկական փորձարկումները տարեց և երիտասարդ պացիենտների մոտ չեն բացահայտել ցեֆտրիաքսոնի արդյունավետության և անվտանգության տարբերություններ, սակայն «չի բացառվում որոշ տարեցների մոտ առավել զգայունության դրսևորումներ»։

Կողմնակի ազդեցություններ 

Ցեֆտրիաքսոնի առավել հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններն են՝ լեյկոցիտների քանակի փոփոխություն, ցան, փորլուծություն, ինչպես նաև ներարկման տեղում կարող են լինել ռեակցիաներ։

1% բարձր հաճախականությամբ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններ՝ 
Էոզինոֆիլիա (6%)
Թրոմբոցիտոզ (5.1%)
 Լյարդի ֆերմենտների քանակի ավելացում (3.1–3.3%)
 Փորլուծություն(2.7%)
Լեյկոպենիա (2.1%)
 Արյան մեջ միզանյութի մակարդակի բարձացում (BUN անալիզ) (1.2%)
 Տեղային ռեակցիաներ — ցավ, անհարմարություն, գրգռվածություն (1%)
 Ցան (1.7%)

1% ցածր հաճախականությամբ կողմնակի ազդեցություններ են՝ ֆլեբիտ, քոր, ջերմություն, սառսուռ,  սրտխառնոց, փսխում, բիլիռուբինի ու կրեատինինի մակարդակի բարձրացում, գլխացավ և գլխապտույտ։

Հատկապես երեխաների մոտ ցեֆտրիաքսոնը կարող է նստել լեղու մեջ առաջացնելով լեղային նստվածք, լեղային պսևդոլիթիազ և լեղաքարեր։ Առանձնահատուկ կողմնակի ազդեցություններ են հիպոպրոթրոմբինեմիան  և արյունահոսությունը։ Արձանագրվել է հեմոլիզ։ Արձանագրվել է նաև երիկամային անբավարարության առաջացում երեխաների մոտ։ Ինչպես այլ հակաբիոտիկների, այնպես էլ ցեֆտրիաքսոնի կիրառումը կարող է հանգեցնել Clostridium difficile֊ով պայմանավորված փորլուծության՝ թույլ արտահայտված ընթացքով և մինչև մահացու ելքով կոլիտ։

Հակացուցումներ

Չպետք է կիրառել ցեֆտրիաքսոնի և դեղի բաղադրատարերից որևէ մեկի նկատմամբ զգայունության դեպքում։ Չնայած  պենիցիլինների և երրորդ սերնդի ցեֆալոսպորինների միջև կա աննշան խաչաձև ռեակտիվություն, այնուամենայնիվ ցեֆտրիաքսոնը պետք է զգույշ կիրառել պենիցիլինի նկատմամբ զգայուն, ինպես նաև նախկինում պենիցիլինից ծանր ալերգիա ունեցած պացիենտներին։ Ցեֆտրիաքսոնը չպետք է նշանակել հիպերբիլիռուբինեմիա ունեցող նորածիններին, հատկապես վաղածիններին, քանի որ արձանագրվել է, որ ցեֆտրիաքսոնը տեղահանում է բիլիռուբինինը ալբումին կապող միջավայրերից՝  պատճառելով բիլիռուբինային էնցեֆալոպատիա։ Հակացուցված է նորածիններին  (≤28 օրական)  ներերակային միաժամանակ  կիրառել  կալցիում պարունակող լուծույթներ,  եթե նույնիսկ կիրառվում է տարբեր ինֆուզիոն ուղիներով՝ նորածնի թոքերում և երիկամներում կալցիում֊ցեֆտրիաքսոն նստվածքի առաջացման հազվագյուտ մահացու դեպքերի պատճառով։

Ազդեցության մեխանիզմ

Ցեֆտրիաքսոնը ցեֆալոսպորին հակաբիոտիկների ընտանքի երրորդ սերնդի հակաբիոտիկ է։ Այն պատկանում է բետտա լակտամային հակաբիոտիկների ընտանքին։ Ցեֆտրիաքսոնը ընտրողաբար և անդարձելիորեն արգելակում է բակտերիայի բջջապատի սինթեզը կապվելով տրանսպեպտիդազաների (կոչվում են նաև տրանսամիդազաներ) հետ։ Վերջիններս պենիցիլին կապող սպիտակուցներ են, որոնք արագացնում են բակտերիայի բջջապատը ձևավորող պեպտիդոգլիկան պոլիմերի խաչաձև կապակցումը։ Պեպտիդոգլիկան բջջապատը կազմվում է պենտապեպտիդ միավորումներից, որոնք կցված են N-ացետիլգլյուկոզամինի և N-ացետիլմուռամաթթվի միավորներով հերթագայող պոլիսախարիդային օղակին։ Պենիցիլին կապակցող սպիտակուցները ազդում են  պենտապեպտիդ միավորման D-ալանիլ-D-ալանին վերջին ֆրագմենտի վրա և արագացնում են պեպտիդային կապի առաջացումը նախավերջին D-ալանինի և գլիցինի միավորման հարակից պեպիդոգլիկան շերտի միջև՝ բացթողնելով վերջին D-ալանին միավորը գործընթացի մեջ։ Ցեֆտրիաքսոնի կառուցվածքը նմանակում է  D-ալանիլ-D-ալանին ֆրագմենտին, և պենիցիլին կապող սպիտակուցները գրոհում են ցեֆտրիաքսոնի բետա֊լակտամ օղակը՝ կարծես թե դա իրական D-ալանիլ-D-ալանին սուբստրատ է։ Պենիցիլին կապող սպիտակուցների պեպտիդոգլիկան խաչաձև կապումը հանդիսանում է կառուցողական և վերականգնողական մեխանիզմ, որը օգնում է պահպանել բջջապատի ամբողջությունը, այսպիսով պենիցիլին կապող սպիտակուցների ագելակումը հանգեցնում է բջջապատի վնասվածքի ու ոչնչացման և փաստորեն բջջի քայքայման։

Դեղակինետիկա

Աբսորբցիա․ Ցեֆտրիաքսոնը կիրառվում է ներերակային ու միջմկանային և այն աբողջապես աբսորբցվում է։ Ներքին ընդունման դեղաձև չկա։

Բաշխում․ Ցեֆտրիաքսոնը բուժում է կենտրոնական նյարդային համակարգի վարակները՝  ներթափանցելով օրգանիզմի հյուսվածքներ և հեղուկներ՝ ներառյալ գլխուղեղ ֊ ողնուղեղային հեղուկ։ Մեծահասակների մոտ բաշխման միջին ծավալը 5,8–13,5 լիտր է։

Մետաբոլիզմ․ ցեֆտրիաքսոնի 33–67% անփոփոխ տեսքով արտազատվում է երիկամներով,  սակայն երիկամային անբավարարության ժամանակ  օրական մինչև 2 գրամ նշանակելու դեպքում դեղաչափի ճշգրտում պետք չէ ։ Մնացած մասը լյարդի և աղիների մետաբոլիզմի ոչ ակտիվ միացությունների ձևով արտազատվում է լեղու մեջ։

Արտազատում․ Միջին կիսատրոհման փուլը առողջ մեծահասակների մոտ կազմում է 5,8–8,7 ժամ։ Երիկամային անբավարություն ունեցող մարդկանց մոտ միջին կիսատրոհման փուլը բարձրանում է մինչև է 11,4–15,7 ժամ։

Քիմիա 

Ցեֆտրիաքսոնը սպիտակից մինչև դեղնանարնջագույն ներարկման բյուրեղային դեղափոշի է։ Ցեֆտրիաքսոնի ներարկման լուծույթը բաց դեղինից մինչև սաթագույն է կախված լուծույթի ստացման պահից որքան ժամանակ է անցել, ցեֆտրիաքսոնի կոնցենտրացիայից և օգտագործված լուծիչից։ Միջմկանային ներարկման ժամանակ ցավի զգացողության թուլացման նպատակով ցեֆտրիաքսոնը կարելի է լուծել լիդոկայինով։

Մեթօքսի օքսիմ ֆրագմենտի syn-կոնֆիգուրացիան հաղորդում է կայունություն գրամ բացասական որոշ բակտերիաների կողմից արտադրվող բետա֊լակտամազա ֆերմենտների նկատմամբ։ Այս կոնֆիգուրացիայի կայունությունը հանգեցնում է ցեֆտրիաքսոնի ակտիվության բարձրացմանը՝ այլ կերպ կայունություն ձեռք բերած գրամ բացասական բակտերիաների նկատմամբ։ Ցեֆոտաքսիմի հեշտ հիդրոլիզվող ացետիլ խմբի փոխարեն ցեֆտրիաքսոնը ունի մետաբոլիզմի չենթարկվող կայուն թիոտրիազինեդոն ֆրագմենտ։

Հետազոտություն 

Ուսումնասիրվել է նաև կոկայինի նկատմամբ կախվածության ռեցիդիվի կանխարգելման նպատակով ցեֆտրիաքսոնի արդյունավետությունը։

Ենթադրվում է, որ ցեֆտրիաքսոնը կենտրոնական նյարդային համակարգում բարձրացնում է գրգռող ամինաթթու փոխադրող֊2 պոմպի արտահայտվածությունը և ակտիվությունը, ուստի կարող է նվազեցնել գլյուտամատերգիկ թունայնությունը։

Մի շարք նյարդային խանգարումների՝ ներառյալ ողնուղեղային մկանային ատրոֆիայի  և կողային ամիոթրոֆիկ սկլերոզի ժամանակ ցեֆտրիաքսոնը ցուցաբերել է նյարդապաշտպանիչ հատկություններ։ Չնայած 1990-ական թվականներին ստացված բացասական արդյունքներին, 2006 թվականին անցկացվել է լայնածավալ կլինիկական փորձարկումներ  կողային ամիոթրոֆիկ սկլերոզ ունեցող պացիենտների մոտ ցեֆտրիաքսոնը ստուգելու համար,  սակայն վաղ փուլում դրանք  դադարեցվել են, երբ պարզվել է, որ արդյունքները չեն համապատասխանում արդյունավետության նախանշված չափանիշներին։

Հայաստանում գրանցված դեղեր 
Հայաստանում գրանցված դեղերի մասին տեղեկությունը հասանելի է  ՀՀ առողջապահության նախարարության Է. Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնի պաշտոնական կայքում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Ցեֆտրիաքսոն - Մեդեքս
Հայաստանի առողջապահության նախարարության Է. Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնի պաշտոնական կայք 
Ceftriaxone package insert

Հակաբիոտիկներ