Ալեքսեյ Լուկյանով

Ալեքսեյ Միրոնովիչ Լուկյանով (), խորհրդային էրզիացի բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող։ ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ (1935): Առաջին էրզյան բանաստեղծական «Կինել» (1933) վեպի հեղինակը։ «Սյատկո» («Կայծ») ամսագրի խմբագիր։ Էրզյան մտավորականության մոսկովյան խմբակի առաջնորդներից մեկ։

Կենսագրություն 
Ալեքսեյ Լուկյանովը ծնվել է էրզյան ֆերմեր Միրոն Լուկյանովի ընտանիքում։ Ավարտել է յոթնամյա դպրոցը և Բուգուռուսլանի պրոֆտեխուսումնարանը։ 1925 թվականին դարձել է Մոսկվայի Կենտրոնական հրատարակչության բանվորական ֆակուլտետի ուսանող, աշխատել ԽՍՀՄ ժողովուրդների Կենտրոնական հրատարակչության տպարանում որպես գրաշար,* այնուհետև դարձել է էրզյան «Якстере теште» («Կարմիր աստղ») թերթի աշխատակից, որտեղ էլ 1926 թվականին առաջին անգամ տպագրվել են նրա էրզիական լեզվով բանաստեղծությունները։ Միաժամանակ սովորել է Մոսկվայի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի հեռակա բաժնում։ Հետագայոuմ «Якстере теште» թերթի խմբագրության հետ տեղափոխվել է նորաստեղծ Մորդովական ինքնավար մարզ (քաղաք Սարանսկ), աշխատել «Էրզյան Կոմունա» թերթի խմբագրի տեղակալ, «Сятко» (Կայծ) ամսագրի խմբագիր։ 1931 թվականին լույս է ընծայել «Зорясь лазовсь» («Արևածագը զվարճանում է») առաջին բանաստեղծական ժողովածուն։ 1935 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա, աշխատել «Учпедгиз» հրատարակչության էրզյան բաժնի խմբագիր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) գործողությունների սկսվելուց հետո զորակոչվել է բանակ, ծառայել ռազմաճակատային թերթում։ Մասնակցել է Մոսկվայի ճակատամարտին, մարտնչել է նաև Արևմտյան և 3-րդ Բելոռուսական ռազմաճակատներում։

Պարգևներ 
 Կարմիր աստղի երկու շքանշան
 Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան
 «Մարտական ծառայությունների» մեդալ
 «Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ

Ստեղծագործական ուղի 
Լուկյանովի առաջին բանաստեղծական աշխատանքներին («Сиянь лей» («Արծաթե գետը», 1927), «Опаня чокшне» («Խաղաղ երեկո», 1927)) բնորոշ են էրզյան ժողովրդական քնարերգության և երաժշտության կառուցվածքային նույնականությունը։ 1930-ական թվականների սկզբից քննարերգության մեջ սկսեցին գերակշռել կոմունիստական թեմատիկան և այդ ժամանակներին բնորոշ պլակատայնությունը։ Այդ թեմատիկայով է Լուկյանովը գրել «Минь изнятаноо» («Մենք Կհաղթենք», 1932), «Икелев» («Առաջ», 1933) ժողովածուները։  Լուկյանովի համար որոշակի ստեղծագործական ուղեցույց են եղել ռուս գրողներ  Վլադիմիր Մայակովսկին և Ալեքսանդր Բեզիմենսկին։  Այդ շրջանի գրքերից են` «Кочказь сермадовкст» («Ընտիր երկեր», 1933), «Арсемат» («Մտորումներ», 1935): Վերջին ժողովածուի մեջ ընդգրկվեցին Լուկյանովի «Գնդացրորդ Պրոկան» պոեմը և «Ասյա» վիպակը։ 
Լուկյանովը համարվում է առաջին էրզյան բանաստեղծական վեպի՝ «Կինելի» (1933) հեղինակը։ Ստեղծագործության մեջ արտացոլված է էրզյան-ասիական համայնքների մասնակցությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմին, ինչպես նաև Արևմտյան Ասիայի ուգրո-ֆիննական ժողովուրդների դրամատիկ ճակատագիրը Կարմիր և Սպիտակ բանակների բազմաթիվ ռազմական արշավանքների ժամանակ։

Մոսկվա տեղափոխվելուց հետո Լուկյանովի ստեղծագործական աշխատանքների տեմպը թուլանում է, բայց 1948 թվականից նորից ակտիվանում է և հրատարակում է «Вечкевикс мастор» («Սիրված հայրենիք») ժողովածուն, որում  տեղ են գտնում նրա պատերազմական և հետպատերազմական շրջանում գրված բանաստեղծությունները։  Նույն թվականին նա ավարտում է  «Ава-героиня» («Հերոսուհի մայր») պոեմը, որտեղ գովերգում է Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ 10 երեխա դաստիարակած մորդովացի կնոջը։

1950-ական թվականներին Լուկյանովը անդրադառնում է արձակին՝ գրելով «Валдо ки» («Լուսավոր ուղի» վեպը, 2 գրքով, 1955-1958), որտեղ նկարագրում է հետպատերազմական էրզյան գյուղի կյանքը։ 1960-ական թվականներին այդ նույն թեմայով գրում է «Չախրա» (1962), «Вейкине» («Միակը», 1962), «Колмо ялгат» («Երեք ընկեր», 1962) պատմվածքները,  «Мокшалейсэ» («Մոկշալեում», 1963), «Васенце борозда» («Առաջին ակոսը», 1965) ակնարկները և «Գնդապետը» (1961) վիպակը։ Լուկյանովի առանձին ստեղծագործություններ թարգմանվել են ռուսերեն։

Մահ 
Մահացել է 1991 թվականի փետրվարի 24-ին, Մոսկվայում։

Հիշատակ 
Սամարայի մարզի Կրասնիե Կլյուչի գյուղում, որտեղ ծնվել է Լուկյանովը, նրա անունով փողոց է կոչվել։

Երկեր 
Էրզիական լեզվով
 Зорясь лазовсь: Стихть. - М.: Центриздат, 1931. - 80 с.
 Давол: Ёвтнема. - Саранск: Мордгиз, 1932. - 31 с.
 Минь изнятано: Стихть. - М.; Л.: ГИХЛ, 1932.- 128 с.
 Икелев!: Морот ды поэма. - Саранск: Мордгиз, 1933. - 52 с.
 Киняль: Роман стихсэ сёрмадозь. Васенце книга. - Саранск: Мордгиз, 1933.- 118 с.
 Кочказь сёрмадовкст. - М.: ОГИЗ; Мол. гвардия, 1933. - 111с.
 Арсемат: Морот. - Саранск: Мордгиз, 1935. - 40 с.
 Минек Вася: Стихт. - Саранск: Мордовской гос. издательствась, 1941. - 24с.
 Вечкевикс мастор: Стихть ды поэма. - Саранск: Мордовской государственной издательствась, 1948. - 104 с.
 Валдо ки: Роман. Васенце пелькс. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1955. -180 с.
 Валдо ки: Роман. Омбоце пелькс. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1958. -196 с.
 Ладямо: Поэма //Сятко. - 1941. - № 6. - С. 43-58.
 Лида: Ёвтнема // Сураньтолт. -1961. - № 1. - С. 66-70.
 Вейкине: Ёвтнема // Сурань толт. - 1962. -№ 2. - С. 38-45.
 Чахра: Ёвтнема // Сурань толт. - 1962. - № 4. - С. 3-14; Чинь стямо. - Саранск, 1967. - С. 180-201; Валдо чинть ало. - Саранск, 1979.- С. 201-217.
 Марфань инжезэ: Ёвтнема // Эрзянь правда.- 1964.- 1 сент.
 Од видьметь: Повестть // Сурань толт. - 1964. - № 6. - С. 5-49.
 Вастома: Ёвтнема // Эрзянь правда.- 1967 - 16 апр
 Дашу: Повесть //Сятко. - 1967. - № 2. - С. 15-33.
 Кандидат: Ёвтнема // Сятко. -1967. - № 6. - С. 40-42.
 Кал: Ёвтнема // Сятко. - № 4. - С. 86-90; 1993. - N<- 3 - С. 18-21.

Ռուսերեն
 Светлый путь: Роман. Кн. 1. / Авториз. пер. с мордов.-эрзя В. Уварова - Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1956. - 191 с.
 Моя Родина; Я хочу; Запоём по-новому свои песни: Стихи / Пер. П.Эрьке // Эрзянские поэты. - Саранск, 1935. - С. 3-11.
 Россия, край мой дорогой // Сов. Мордовия. - 1962. - 23 дек.
 Тихий вечер: Стихи // Пер. Д. Семеновский // Антология мордовской поэзии. - Саранск, 1987. - С. 1 15.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Черапкин Н., Совр. морд. лит-pa, Саранск, 1954;
 Макаров Ф., А. Лукьяновонь «Валдо ки», романдонть, «Сурань толт», 1956, № 1;
 Очерк истории морд. сов. лит-ры, Саранск, 1956;
 Вдовина Л., О романе Ал. Лукьянова «Светлый путь», «Лит. Мордовия», 1958, № 16
 Писатели Сов. Мордовии. Библиографич. справочник, Саранск, 1958;
 Кирюшкин Б. Е., Морд. сов. роман, Саранск, 1965, с. 100-110;
 Кирюшкин Б. Е. Алексей Миронович Лукьянов: Очерк творчества // История мордовской советской литературы: В 3 т. - Саранск, 1968. - Т. 1;
 Лукьянов Алексей Миронович: Биогр. справка // Писатели советской Мордовии: Библиографический справочник. - Саранск, 1970.

Էրզիացի գրողներ
Ռուս բանաստեղծներ
Խորհրդային գրողներ
Ռուս գրողներ
Ռուս լրագրողներ
Խորհրդային բանաստեղծներ
Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
20-րդ դարի բանաստեղծներ
Խորհրդային լրագրողներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով