Վշտի պատ

Վշտի պատ (), քաղաքական բռնաճնշումների զոհերին նվիրված հուշարձան՝ ստեղծված քանդակագործ Գեորգի Ֆրանգուլյանի և ճարտարապետ Անդրեյ Ֆրանգուլյանի կողմից։ Գտնվում է Մոսկվայի Սադովոե կոլցո պողոտայի մոտ՝ Սադովայա-Սպասկայա փողոցի ու Ակադեմիկոս Սախարովի պողոտայի հատման վայրում։

Նմանատիպ հուշարձան ստեղծելու գաղափարն առաջացել է 1960-ական թվականներին՝ Ստալինի անձի պաշտամունքի մերկացումից ու բռնաճնշման ենթարկվածների իրավունքների վերականգնման գործընթացի սկսվելուց հետո, սակայն հետագայում մոռացվել է մինչև «Սոլովեցկի քարի» տեղադրումը Լուբյանկա հրապարակում 1991 թվականին։ Բռնաճնշումների զոհերի հիշատակին նվիրված լիարժեք հուշահամալիրի ստեղծումը երկար ժամանակ եղել է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահին կից Մարդու իրավունքների խորհրդի ղեկավար Միխայիլ Ֆեդոտովը։ Վերջապես 2014 թվականին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Մոսկվայի քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանինին հանձնարարել է տեղադրել հուշարձան Մարդու իրավունքների խորհրդի անդամ Սերգեյ Կարագանովի առաջարկի հիման վրա։

2015 թվականին անցկացվել է մրցույթ հայտնի իրավապաշտպանների, հասարակական ու պետական գործիչների մասնակցությամբ, որում հաղթել է քանդակագործ Գեորգի Ֆրանգուլյանի ներկայացրած հուշարձանի նախագիծը, որը հետագայում հաստատվել է նախագահական հրամանով։ Հուշարձանի կանգնեցման համար ծախսվել է 460 միլիոն ռուբլի, որի մեծ մասը հատկացրել են Մոսկվայի իշխանությունները, իսկ մնացածը հավաքվել է հանգանակությամբ, որին մասնակցել են ինչպես հայտնի անձինք, այնպես էլ երկրի հասարակ բնակիչներ։ Հուշարձանը, որի վրա քանդակագործն աշխատել է իր որդու՝ ճարտարապետ Անդրեյ Ֆրանգուլյաի հետ, ստեղծվել է մեկ տարում և տեղադրվել 2017 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին։ Նույն թվականի հոկտեմբերի 30-ին տեղի է ունեցել հուշարձանի բացման արարողությունը, որին մասնակցած Վլադիմիր Պուտինը նշել է, թե կատարվածը չպետք է կրկնվի։

Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից ու քարից։ Այն վեց մետր բարձրությամբ ու 35 մետր երկարությամբ երկկողմանի խորաքանդակ է, որի վրա ներկայացված են բազմաթիվ անդեմ մարդկային կերպարներ, որոնք խորհրդանշում են բռնաճնշումների մասշտաբայնությունը։ Ֆիգուրների միջը որոշ տեղերում գտնվում են դռների լուսաճեղքեր, որոնց միջով անցնելով՝ հուշարձանի այցելուն կարող է իրեն զգալ բռնաճնշման ենթարկվածի դերում և գիտակցել մարդկային կյանքի արժեքը։ Խորաքանդակի եզրերը երկու կողմից ներկայացնում են քարետախտակներ, որոնց վրա 22 լեզուներով գրված է՝ «Հիշի՛ր» ()։ Հուշարձանի դիմաց տարածվող հրապարակը ծածկված է կալանավայրերից ու զանգվածային գնդակահարությունների վայրերից, ԳՈՒԼԱԳԻ ճամբարներից բերված քարերով։ Մի քանի գրանիտե սյուների վրա տեղադրված լուսարձակների շնորհիվ ստեղծվում է տպավորություն, թե մարդկային հոգիները թռչում են դեպի երկինք, իսկ յուրօրինակ արգելափակիչ կարճասյուներն այցելուներին ստիպում են հուշարձանին մոտենալ տողաններով, ինչպես տանում էին գնդակահարության։ Հրապարակը եզերապատված է գրանիտե սալերով, հուշարձանը շրջապատված է քարերով, որոնց վրայով ջուր է հոսում, նրա շուրջը տնկված են եղևնիներ։

Պատմական համատեքստ 

Բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանի գաղափարն առաջ է քաշել ԽՄԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Նիկիտա Խրուշչովը 1961 թվականին՝ կուսակցության XXII համագումարում, որից առաջ՝ XX համագումարից, սկսվել էր պայքարը Ստալինի անձի պաշտամունքի դեմ։ Դեռ Խրուշչովի իշխանության ժամանակ, որը սահմանափակվում էր միայն «հավատարիմ լենինյանների» ու «կուսակցականների» հիշատակը հարգելով, այդ գաղափարը «լռության է մատնվել» է, իսկ Լեոնիդ Բրեժնևի իշխանության գալուց հետո ընդհանրապես մոռացվել է, երբ ավարտին են մոտեցել այսպես կոչված «հալոցքն» ու բռնաճնշումների ենթարկվածների իրավունքների վերականգնման գործընթացը։ Հուշարձանի ստեղծման հարցին կրկին անդրադարձ է կատարվել 1980-ական թվականների վերջին ու 1990-ական թվականների սկզբին՝ կապված վերակառուցման հետ։ 1987 թվականին ստեղծվել է ԽՄԿԿ կենտկոմի քաղբյուրոյի հանձնաժողով, որ պետք է զբաղվեր քաղաքական բռնաճնշումների հետ կապված լրացուցիչ նյութերի ուսումնասիրմամբ, ինչի արդյունքում 1987-1990 թվականներին հրապարակվել են Քաղբյուրոյի «Բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանի կանգնեցման մասին» 1988 թվականի հուլիսի 4-ի որոշումը և «30-40-ական թվականների ու 50-ական թվականների սկզբի քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի հավերժացման մասին» 1989 թվականի հունիսի 28-ի որոշումը։ 1990 թվականին դեմոկրատական կարգով ընտրված առաջին Մոսսովետը որոշել է հուշարձան տեղադրել Լուբյանկայում՝ ուղիղ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի շենքի դիմաց։ «Մեմորիալ» կազմակերպության ակտիվիստների մասնակցությամբ և Մոսկվայի կառավարության հատկացրած գումարով մեծ գրանիտե գլաքար է բերվել Արխանգելսկի մարզից՝ նախկին Սոլովեցկի հատուկ նշանակության ճամբարի տարածքից։ 1990 թվականի հոկտեմբերի 30-ին (Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի օրը) տեղի է ունեցել հուշարձանի հանդիսավոր բացումը, որ կոչվել է «Սոլովեցկի քար»։ Հետագայում զանգվածային գնդակահարությունների վայրերում, նախկին ճամբարների ու հատուկ բնակավայրերի տարածքներում բացվել են հարյուրավոր հուշարձաններ (կոթողներ, հիմնաքարեր, հուշատախտակներ, խաչեր, ժամատներ և այլն)։ Դրանցից առավել հայտնի են «Սոլովեցկի քարն» ու «Սֆինքսները» «Կրեստիի» դիմաց՝ Սանկտ Պետերբուրգում, «Վշտի դիմակը» Մագադանում, «Տոտալիտարիզմի մոլոքը» Լևաշովոյում, Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանը Ուֆայում, «Կատին» և «Մեդնոե» հուշահամալիրները, ինչպես նաև «Վերջին հասցե» նախագծի ընթացքում տեղադրված բազմաթիվ հուշատախտակները Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներում։

Ստեղծում և ճակատագիր

Նախապատրաստում

Իրավապաշտպանները, այդ թվում նաև Ռուսաստանի Դաշնության նախագահին կից քաղաքացիական հասարակության ու մարդու իրավունքների խորհրդի նախագահ Միխայիլ Ֆեդոտովը երկար տարիներ պայքարել են Մոսկվայում քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան տեղադրելու որոշման ընդունման համար։ Դեռ 2001 թվականին, երբ Ռուսաստանի նախագահը Դմիտրի Մեդվեդևն էր, Մարդու իրավունքների խորհրդի նիստում «Մեմորիալ» կազմակերպության ղեկավար Արսենի Ռոգինսկին «Տոտալիտարիստական վարչակարգի զոհերի հիշատակի հավերժացման ու ազգային հաշտության» նախագծի առիթով ասել է, թե այդ ազգային ծրագրի իրականացման համատեքստում «շատ կարևոր է հասարակական հուշարձանը, բայց կենտրոնական հուշարձանը, օրինակ՝ Մոսկվայում, ես համոզված եմ, պետք է կանգնեցվի պետության կողմից և պետության անունից, որպեսզի այն արտացոլի պետության վերաբերմունքն այդ խնդրի նկատմամբ։ Դա վերաբերում է Մոսկվային։ Կենտրոնական հուշարձան»։ Այդ ժամանակ էլ խորհրդի անդամ Սերգեյ Կարագանովը նշել է պետության աններելի անգործությունը տոտալիտարիստական անցյալի հաղթահարման ոլորտում, քանի որ «դաշնային իշխանությունները չեն մասնակցում տոտալիտարիստական վարչակարգի զոհերի հիշատակի հավերժացմանը» և «մենք ընդհանրապես չունենք ազգային պետական հուշարձան»։ Նույն թվականին Մեդվեդևը հանձնարարել է ստեղծել «աշխատանքային խումբ քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի հավերժացմանն ծրագրի իրականացմանն ուղղված առաջարկների նախապատրաստման համար», որի խնդիրն էր, ըստ Ֆեդոտովի, նոր հուշահամալիրների ստեղծումը մասնավորապես Մոսկվայում։ 2014 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Կարագանովը Ֆեդոտովի աջակցությամբ Մարդու իրավունքների խորհրդի նիստում, որ կայացել է Կրեմլում, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինին է ներկայացրել բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի հավերժացմանն ծրագրիպատրաստի նախագիծը՝ առաջարկելով Մոսկվայում կանգնեցնել համապատասխան հուշարձան, քանի որ նախկին ԽՍՀՄ բազմաթիվ պետությունների մայրաքաղաքներում կան նմանատիպ հուշարձաններ, իսկ Մոսկայում միայն Սոլովեցկի քարն է։ Դեկտեմբերի 2-ին այս նիստի արդյունքների հիման վրա Վլադիմիր Պուտինն ստորագրել է հանձնարարություն, որ Մոսկվայի կառավարությունը նախագահական վարչակազմի ու Մարդու իրավունքների խորհրդի հետ միասին ներկայացնի առաջարկներ բռնաճնշումների զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձանի տեղադրման վայրի ու նախագծի վերաբերյալ. պատասխանատու են նշանակվել Մոսկվայի քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանինն ու նախագահի վարչակազմի ղեկավար Սերգեյ Իվանովը։ Դեկտեմբերի 31-ին Կրեմլի կայքում հայտարարվել է, որ Մոսկվայի կառավարության հետ «սկզբունքային համաձայնություն է ձեռք բերվել քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանի տեղադրման վայրի վերաբերյալ»։

Մրցույթ և ցուցահանդեսներ 
2015 թվականի հունվարի 12-ին Կարագանովը հայտնել է, որ աշխատանքային խումբը դիտարկել է հուշարձանի վերաբերյալ բազմաթիվ առաջարկներ՝ եզրակացնելով, որ այն պետք է տեղադրել Սադովոե կոլցո և Սախարովի պողոտաների հատման վայրում պետական ու ժողովրդի հանգանակած գումարով, իսկ մրցույթը պետք է կազմակերպի ԳՈՒԼԱԳ-ի պատմության պետական թանգարանը։ Մրցույթի անցկացման նախաձեռնող խումբը գլխավորել են մարդու իրավունքների գծով լիազոր Էլլա Պամֆիլովան և Հասարակական պալատի քարտուղար Ալեքսանդր Բրեչալովը, իսկ նրա կազմում ընդգրկվել են իրավապաշտպաններ Լյուդմիլա Ալեքսեևան, Ալեքսեյ Սիմոնովը, Ալլա Գերբերը, Արսենի Ռոգինսկին, Ալեքսանդր Բրոդը, Պետական դումայի մշակույթի կոմիտեի նախագահ Ստանիսլավ Գովորուխինը, Հասարակական պալատի անդամ բանաստեղծ Անդրեյ Դեմենտևը, «Ռեաբիլիտացվածների ռուսական ասոցիացիայի» ղեկավար Ալեքսեյ Եսաուլովը, Ուկրաինայում Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Վլադիմիր Լուկինը, ռեժիսորներ Պավել Լունգինը և Գլեբ Պանֆիլովը, «ԽՍՀՄ-ում ծնվածներ» () նախագծի ղեկավար Սերգեյ Միրոշնիչենկոն, «Новая газета» պարբերականի գլխավոր խմբագիր Դմիտրի Մուրատովը, Սանկտ Պետերբուրգի Ռուսաստանի ազգային գրադարանին կից «Վերադարձված անուններ» () կենտրոնի ղեկավար Անատոլի Ռազումովը, ԳՈՒԼԱԳ-ի թանգարանի տնօրեն Ռոման Ռոմանովը և Ռուսաստանի ժամանակակից պատմության թանգարանի տնօրեն Իրինա Վելիկանովան։ Հունվարի 15-ին Պանֆիլովան հայտնել է, որ Պուտինը հավանության է արժանացրել հուշարձանը Սախարովի պողոտայի մոտ տեղադրելու առաջարկը։

Հուշարձանի մրցույթն սկսել է 2015 թվականի փետրվարի 11-ին. հայտերի ընդունումը պետք է շարունակվեր մինչև մայիսի 5-ը, սակայն ժամկետը երկարաձգվել է մինչև մայիսի 15-ը։ Երեք լավագույն աշխատանքների հեղինակների համար նախատեսված էին դրամական պարգևներ. առաջին տեղի համար՝ 350 հազար ռուբլի, երկրորդ տեղին՝ 300 հազար, երրորդին՝ 250 հազար։ Մայիսի 21-ին մրցույթի փորձագիտական խորհուրդը ՌԴ նկարիչների միության նախագահ Անդրեյ Կովալչուկի գլխավորությամբ սկսել է ներկայացված 337 աշխատանքների քննարկումը։ Մշակույթի գործիչներից ու իրավապաշտպաններից կազմված ժյուրիի կազմում Պանֆիլովայից, Ֆեդոտովից, Բրեչալովից, Լուկինից, Ալեքսեևայից, Կարագանովից, Ռոգինսկուց, Ռոմանովից, Մուրատովից, Լունգինից, Սիմոնովից, Վելիկանովայից, Գովորուխինից, Գերբերից, Միրոշնիչենկոյից, Եսաուլովից, Ռազումովից բացի ընդգրկված էին Սոլժենիցինի հիմնադրամի նախագահ Նատալյա Սոլժոնիցինան, գրող Դանիիլ Գրանինը, Ռուսաստանի ԳԱ ռուսական պատմության ինստիտուտի առաջատար մասնագետ Գալինա Իվանովան, Դաշնության խորհրդի անդամ Ելենա Աֆանասևան, Ռուսաստանի գրողների միության նախագահ Վալերի Գանիչևը, Պետդումայի պատգամավոր կինոռեժիսոր Վլադիմիր Բորտկոն։ Որպես փորձագետներ հանդես են եկել Մոսկվա քաղաքի մշակույթի դեպարտամենտի ղեկավար Ալեքսանդր Կիբովսկին, Մոսկվայի գլխավոր ճարտարապետ Սերգեյ Կուզնեցովը, Մոսկվայի քաղաքային դումայի հուշարձանային արվեստի գծով հանձնաժողովի նախագահ Լև Լավրենովը և մշակույթի հանձնաժողովի նախագահ Իգոր Գուրովիչը, Ռուսաստանի ճարտարապետների միության նախագահ Անդրեյ Բոկովը, Մոսկվայի ճարտարապետական ինստիտուտի ռեկտոր Դմիտրի Շվիդկովսկին։ Մրցույթին իրենց աշխատանքներն էին ուղարկել Ռուսաստանի վաստակավոր նկարիչներ, քանդակագործներ, ճարտարապետներ, ճարտարապետական տարբեր բյուրոների, նախագծային արվեստանոցների, դիզայնի ստուդիաների ու ստեղծագործական միությունների ներկայացուցիչներ։ Քանդակագործ Գեորգի Ֆրանգուլյանի աշխատանքը, ըստ լրագրողների գնահատականների, եղել է մրցույթի առաջատարների թվում, իսկ նա ինքը նշել է, թե չնայած նոր հուշարձանի տեղադրմանը, «Սոլովեցկի» քարը «միշտ կմնա սուրբ, ու նրան ոչ ոք ձեռք չի տա»։

Սեպտեմբերի 17-ին Մոսկվայի թանգարանում ներկայացվել են քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանի 336 նախագծերը։ Ցուցահանդեսը պետք է ավարտվեր հոկտեմբերի 7-ին, սակայն հետո ժամկետը երկարաձգվել է մինչև հոկտեմբերի 18։ Սեպտեմբերի 22-ին հուշարձանի ստեղծման վայր են այցելել Մոսկվայի քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանինն ու նախագահի վարչակազմի ղեկավարի առաջին տեղակալ Վյաչեսլավ Վոլոդինը։ Սեպտեմբերի 23-ին հայտարարվել է, որ մրցույթի հաղթող է դարձել Գեորգի Ֆրանգուլյանի «Վշտի պատ» նախագիծը, երկրորդ տեղն զբաղեցրել է Սերգեյ Մուրատովի «Պրիզման», երրորդ տեղը՝ Ելենա Բոչարովայի «Բզկտված ճակատագրեր» () աշխատանքը։ Սեպտեմբերի 30-ին Վլադիմիր Պուտինն ստորագրել է հրաման հուշարձանի կանգնեցման մասին։ Ավելի ուշ Ֆեդոտովը քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձանի կանգնեցման որոշումը համարել է տարվա բեկում ()։

Մրցույթի ավարտից հետո կազմակերպվել է շարժական ցուցահանդես տասը լավագույն նախագծերի ու «Վշտի պատի» մանրակերտի համար, որը 2016 թվականի սեպտեմբերի 27-ին բացվել է Եկատերինբուրգի Ելցին-կենտրոնում, նոյեմբերի 10-ին՝ Նալչիկում՝ Կաբարդիոն-Բալկարիայի կերպարվեստի թանգարանում, դեկտեմբերի 26-ին՝ Չերկեսկի պատկերասրահում, 2017 թվականի հունվարի 20-ին՝ Ստավրոպոլի պետական թանգարան-արգելոցում, մարտի 10-ին՝ Մագասում՝ Ինգուշական պետական համալսարանում, ապրիլի 13-ին՝ Վլադիկավկազում՝ Հյուսիսային Օսիայի-Ալանիայի Հանրապետության ազգային գրադարանում, ինչպես նաև Իրկուտսկի մարզային գիտական գրադարանում, մայիսի 10-ին՝ Գրոզնիում՝ Չեչենական Հանրապետության ազգային թանգարանում, հունիսի 7-ին՝ Մագադանի մարզային երկրագիտական թանգարանում։

Ֆինանսավորում
Հուշարձանի ընդհանուր արժեքը կազմել է 460 միլիոն ռուբլի, որից 300 միլիոնը հատկացվել է Մոսկվայի քաղաքային բյուջեից, իսկ մնացած 160 միլիոնի հավաքումը հանձնարարվել է Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի հավերժացման հիմնադրամին։ Ինչպես նշել է Կարագանովը, գումարի այդքան մեծ լինելը պայմանավորված է «հուշարձանի հսկայական չափերով ու թանկարժեք նյութերով»։ Քանի որ հիմնական ֆինանսավորումը եղել է պետական միջոցներով, Կարագանովը հայտարարել է, որ դա ռուսական պետության պարտականությունն է, որովհետև նա «իրավահաջորդն է նրա, որի անունից հետապնդել ու ոչնչացրել են մարդկանց», սակայն կազմակերպվել է նաև հանգանակություն, որն սկսվել է 2015 թվականի հոկտեմբերի 8-ին ԳՈՒԼԱԳ-ի պատմության թանգարանի նախաձեռնությամբ։ Ֆեդոտովը փոխանցել է 2015 թվականին իր հոր՝ Ալեքսանդր Մենի ստացած մրցանակի հետ տրված դրամական պարգևը՝ 100 հազար ռուբլի, ինչպես նաև Եգոր Գայդարի մրցանակի մի մասը՝ մեկ միլիոն ռուբլի, իսկ Վոլոդինը փոխանցել է իր մեկ ամսվա աշխատավարձը՝ 398 հազար ռուբլի։ Չեչնիայի ղեկավար Ռամզան Քադիրովը հատկացրել է 5 միլիոն ռուբլի, ընդ որում՝ նա ինքն էր 2008 թվականին հանձնարարել քանդել 1944 թվականի տեղահանության զոհերի հուշարձանը Գրոզնիում։ Ինգուշեթիայի ղեկավար Յունուս բեկ Եվկուրովը փոխանցել է իր մեկ ամսվա աշխատավարձը, որ կազմել է 79 հազար ռուբլի, իսկ Ինգուշեթիայից ընտրված Պետդումայի պատգամավոր մեկենաս Ալիխան Խարսիևը փոխանցել է երկու միլիոն։

«ԶԼՄ-ներում նախագծի մասին ինֆորմացիայի անբավարարության պատճառով» Մինչ 2017 թվականի հուլիս հավաքվել է ընդամենը 32 միլիոն ռուբլի, ինչից հետո պահանջված գումարը լրացրել են քաղաքային իշխանությունները։ Նախկինում Ֆեդոտովն արդեն նշել էր դաշնային հեռուստաալիքների «բացարձակ արհամարհական վերաբերմունքը» ռուսների շրջանում բռնաճնշումների հիշատակի հավերժացման թեմայի նկատմամբ, ինչպես նաև ռուսական խոշորագույն բանկերին կոչ էր արել միանալ նվիրատվությունների հավաքման կազմակերպմանը։ Նա նաև նշել է, թե եթե ամեն մի ռուս տար գոնե մեկ ռուբլի, ապա անհրաժեշտ գումարը կհավաքվեր։ Դրա հետ միաժամանակ, վճարման համակարգերի միջոցով գումարներ են փոխանցել երկրի շարքային բնակիչները՝ յուրաքանչյուրը 100, 500 կամ 1000 ռուբլի։ Մի տղամարդ նվիրել է բրոնզի ձուլակտոր, որ ներառվել է հուշարձանի կոմպոզիցիայի կազմում, իսկ մի կին վերաձուլման է տվել մի ամբողջ պարկ բրոնզե մետաղադրամներ, որոնցով վճարել էին իր նկարիչ ամուսնու աշխատավարձը 1990-ական թվականներին։ Ռոստովի մարզ Կիրովսկայա ստանիցայի Վասիլի Վիլյամսի անվան № 3 հանրակրթական դպրոցն իր աշակերտների ու նրանց ծնողների հետ միասին հատկացրել է 75 հազար ռուբլի։ Արդյունքում մինչև հուշարձանի բացումը ժողովրդի հանգանակած գումարի չափը կազմել է 45 միլիոն ռուբլի։

Տեղադրում 

Քանդակագործ Գերոգի Ֆրանգուլյանը հուշարձանի վրա աշխատել է իր որդու՝ ճարտարապետ Անդրեյ Ֆրանգուլյանի հետ միասին, իսկ նախագծման ու տեղադրման աշխատանքների համար սկզբնապես նախատեսվել էր մեկուկես տարի։ 2016 թվականի մարտի 23-ին Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի հավերժացման ուղղությամբ պետական քաղաքականության հայեցակարգի իրականացմանն ուղղված գործունեության կոորդինացման միջգերատեսչական աշխատանքային խմբի նիստում Գեորգի Ֆրանգուլյանը պատմել է հուշարձանի կոնցեպցիայի մասին, ինչպես նաև նշել է, որ դեռ չի կարողացել ձեռնամուխ լինել դրա ստեղծման հիմնական աշխատանքներին ձևական խնդիրների պատճառով, իսկ սահմանված ժամկետը մոտենում է ավարտին։ Ապրիլի 2-ին հուշարձանի ստեղծման գործընթացին ծանոթացել են խմբի անդամները, ինչպես նաև լրագրողներ զանգվածային լրատվամիջոցներից։ Հոկտեմբերի 27-ին Վոլոդինն ու Ֆեդոտովն այցելել են Ֆրանգուլյանի արվեստանոց, որտեղ ծանոթացել են հուշարձանի վրա կատարվող աշխատանքների ընթացքին։ Ծրագրվում էր, որ հուշարձանի բացումը տեղի կունենա հոկտեմբերի 30-ին, ինչպես նշել է Մոսկվա քաղաքի մշակույթի դեպարտամենտի ղեկավար Սերգեյ Կապկովը, սակայն դեկտեմբերի 8-ին Մարդու իրավունքների խորհրդի՝ Կրեմլում տեղի ունեցած նիստի ժամանակ Ֆեդոտովը հայտնել է, որ հուշարձանի բացումը նախատեսված է հաջորդ տարվա հոկտեմբերի 30-ին և Պուտինին խնդրել է նշել այդ օրն իր աշխատանքային գրաֆիկում։ Հոկտեմբերի 30-ն ընտրվել է այն պատճառով, որ հենց այդ օրն է Ռուսաստանում նշվում Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի օրը։ Հետագայում Ֆեդոտովը խորհրդանշական է համարել այն, որ հուշարձանի բացումը տեղի կունենա 2017 թվականին, այսինքն հարյուր տարի անց 1917 թվականի հեղափոխությունից, երբ էլ սկսվել են քաղաքական բռնաճնշումները։

Մինչ 2017 թվականի փետրվարի 6-ը Ֆրանգուլյանի արվեստանոցում հուշարձանը մոնտաժվել է իր չափերի երկու երրորդի չափով։ Մինչ փետրվարի 17-ն ավարտվել է կոմպոզիցիայի ծեփումը կավով, ապա սկսվել է հուշարձանի հավաքումն ու ձուլումը բրոնզից։ Մայիսի 19-ին սկսվել են աշխատանքները հուշարձանի տեղադրման վայրում։ Մայիսի 30-ին տեղի է ունեցել շրջագայություն լրագրողների համար Խիմկիում գտնվող ձուլման ցեխում, որտեղ կատարվում էին հուշարձանի ձուլման ու եռակցման աշխատանքները։ Օգոստոսի 6-ին հուշարձանների տասնմեկ մասերից առաջինը տեղափոխվել է Սադովոե կոլցո, ինչից հետո սկսվել է հուշարձանի մոնտաժումը։ Օգոստոսի 8-ին տեղադրվել է երկրորդ մասը. տեղադրման աշխատանքները կատարվել են 50 տոննանոց ամբարձիչ կռունկով 20-30 բանվորների մանսակցությամբ, որոնց թվում կային նաև տնտեսական պատճառով արտագաղթածներ ԽՍՀՄ նախկին երկրներից։ Տեղադրման աշխատանքներն ընթացել են գրեթե ամեն օր և ավարտվել օգոստոսի 16-ին, ինչից հետո կատարվել են հիմքի լցման, քարերը շարելու, գունամշակման, բրոնզե կարերի (որոնց երկարությունը հասել է երկու կիլոմետրի) եռակցման ու այլ աշխատանքներ։ Օգոստոսի 21-ին շինարարական հրապարակում եղել է Սերգեյ Սոբյանինը, որը հայտնել է, որ հուշարձանի հիմնական տարրերն արդեն հավաքված են, իսկ օգոստոսի 29-ին աշխատանքների անցկացման վայր են այցելել քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի հավերժացման աշխատանքային խմբի անդաները։ Մոսկվայի քաղաքապետի կայքում նշվել է, որ հուշարձանի տեղադրումն իրականցվում է «Իմ փողոցը» ծրագրին համապատասխան, որի շրջանակներում 2017 թվականին բացվել էր նաև Միխայիլ Կալաշնիկովի հուշարձանը։

Բացում 
Հուշարձանի բացմանը, որը տեղի է ունեցել 2017 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, մասնակցել են Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, Մոսկվայի քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանինը, Մոսկվայի ու համայն Ռուսիո պատրիարք Կիրիլը, Մարդու իրավունքների խորհրդի նախագահ Միխայիլ Ֆեդոտովը, Դաշնության խորհրդի անդամ Վլադիմիր Լուկինը, քանդակագործ Գեորգի Ֆրանգուլյանը, Մարդու իրավունքների խորհրդի անդամներ։ Դրանից առաջ Պուտինը Կրեմլում կայացած Մարդու իրավունքների խորհրդի նիստում նշել էր, թե «հուշարձանի բացումը հատկապես արդիական է հեղափոխության 100-ամյակի տարում։ Հույս ունեմ, որ այդ ամսաթիվը մեր հասարակության կողմից կընդունվի որպես քաշված գիծ դրամատիկական իրադարձությունների տակ, որոնք բաժանել են երկիրն ու ժողովրդին, կդառնա այդ պառակտման հաղթահարման խորհրդանիշ, փոխադարձ քաշալերման ու մեր պատմությունն այնպիսին ընդունելու խորհրդանիշ, ինչպիսին այն կա իր մեծ հաղթանակներով ու ողբերգական էջերով»։ Սակայն նախագահի պաշտոնական կայքում տեղադրված պաշտոնական սղագրությունում, «поощрение» (հայերեն՝ «քաջալերում, խրախուսում») բառի փոխարեն գրվել է «прощение» (հայերեն՝ «ներում»)։

Հենց նիստից Պուտինը Մարդու իրավունքների խորհրդի ներկա անդամների հետ միասին ավտոբուսով մեկնել է հուշարձանի մոտ։ Հուշարձանի բացման արարողությունները կայացել է բացված անձրևանոցների ներքո քամու և անձրևի պատճառով։ Բացմանը ներկա են եղել նաև պետական պաշտոնյաներ, իրավապաշտպաններ, պատմաբաններ, մշակույթի գործիչներ և հոգևորականներ, ընդհանուր առմամբ շուրջ հարյուր մարդ, ինչպես նաև մի շարք նախկին քաղաքական կալանավորներ, այլ անձինք։  Բացելով հուշարձանը՝ Պուտինն ասել է, թե «քաղաքական բռնաճնշումները դարձել են ողբերգություն մեր ամբողջ ժողովրդի, ողջ հասարակության համար, դախան հարված մեր ժողովրդին, նրա արմատներին, մշակույթին, ինքնագիտակցությանը», և «այս սրսափելի անցյալը չի կարելի ջնջել մեր ազգային հիշողությունից և առավել ևս չի կարելի ոչնչով արդարացնել», քանի որ նրա հետևանքները մենք զգում ենք մինչ օրս։ Մեր պարտքն է թույլ չտալ մոռացում», այդ մռայլ դեպքերի հիշողությունը, հստակությունն ու միանշանակությունը հզոր նախազգուշացում են դրանց կրկնվելուց»։ Ռուսաստանի նախագահի ու պատրիարքի ելույթներից հետո իր խոսքն է ասել Լուկինը, որը եղել է միակ մարդը, որն իր ելույթում նշել է բռնաճնշումների կազմակերպիչների անունները։ Ապա տեղի է ունեցել լռության րոպե, որից հետո երգչախումբը կատարել է սգո երգ, ապա հավաքվածները ծաղիներ են դրել հուշարձանի մոտ։ Նոյեմբերի 1-ին ԳՈՒԼԱԳ-ի պատմության թանգարանում տեղի է ունեցել համերգ՝ նվիրված «Վշտի պատի» ստեղծմանն ու կանգնեցմանը։

Կոմպոզիցիա և սիմվոլիզմ 

Հուշարձանը տեղակայված է 5,4 հազար քառակուսի մետր մակերես ունեցող հրապարակում, որ գտնվում է Սադովոե կոլցոյի ներքին կողմում՝ Սադովայա-Սպասսկայա փողոցի և Ակադեմիկոս Սախարովի պողոտայի հատման վայրում, քանի որ այդ վայրը կարևոր դեր է ունեցել ռուսական դեմոկրատիայի համար։ Վեց մետր բարձրություն և 36 մետր երկարություն ունեցող հուշարձանը երկկողմանի խորաքանդակ է 80 տոննա բրոնզից, որ ներկայացնում է կարծես թե դեպի վեր թռչող սխեմատիկ կատարված միաժամանակ հարթ և ծավալային մարդկային ֆիգուրներ, որոնց թիվը կազմում է շուրջ վեց հարյուր։ Նրանք կարծես քարացել են շարժման պահին որպես անցյալում բռնկված ողբերգության մի կադր։ Այդ մարդկանց գլուխները թեքված են վար որպես սգո նշան, իսկ մարմինները ներհյուսված են բազմատոննայանոց միաձուլվածքի մեջ, որ խորհրդանշում է աղճատված ճակատագրերի ու ասես կյանքից դուրս նետված մարդկանց ողբերգությունը։ Պատի մեջ կան դռների լուսաճեղքեր, որ արված են մարդկային ուրվագծերով. դրանց միջով կարող են անցնել մարդիկ՝ իրենց զգալով անողոք համակարգի զոհերի դերում, ինչպես նաև նրանց, որոնք փրկվել են։ Հուշարձանը, որ նախազգուշացում է ապագա սերունդներին, առաջարկում է գիտակցել ավտորիտարիզմի ողբերգական հետևանքներն ու կյանքի փխրուն լինելը, բացառել անցյալի սխալների կրկնությունը, հասկանալ, որ բռնաճնշումների սանդերքը կարող է կրկին սկսել գործել՝ ճզմելով իր ճանապարհին պատահածներին ու կենդանի մարդկանց վերածելով անդեմ ստվերների։ Ֆիգուրների ուրվագծերն մինչև կրունկները հասնող իրենց հագուստներով հիշեցնում են ուղղափառական սրբապատկերների նկարման տեխնիկա։ Պատերի եզրերին՝ քարետախտակների վրա, 22 լեզուներով՝ ԽՍՀՄ նախկին պետությունների 15 լեզուներով, ՄԱԿ-ի հինգ լեզուներով և գերմաներենով՝ Եվրամիության պաշտոնական լեզուներից մեկով, որպես աղոթք գրված է մեկ բառ՝ «Հիշի՛ր»։ Դա առաջարկվել է անձամբ Մարդու իրավունքների խորհրդի նախագահ Ֆեդոտովի կողմից։

Հուշարձանի կողքին տեղադրված գրանիտե մեծաղյուսի վրա գրված է այն մասին, որ այն կանգնեցվել է նախագահ Պուտինի հրամանով։ Կիսաշրջանաձև հուշարձանը շրջանակված է գրանիտե սալերից կառուցված հենապատերով, որոնցից մի քանիսի վրա խոշոր մեծատառերով գրված են «Помнить» (), «Знать» (), «Осудить» (), «Простить» () բառերը։ Հրապարակի հետին կողմում որպես հենապատ տեղակայված են «լացող» քարեր, որոնց վրայով ջուր է հոսում։ Հուշարձանի մոտ տեղադրված են յոթ գրանիտե սյուներ լուսարձակներով, որոնց շողերը՝ ասես մարդկային հոգիներ, ուղղված են դեպի երկինք, իսկ հուշարձանի գիշերային լուսավորությունն կազմակերպված է մեղմ դեղին լույս արձակող հատուկ լամպերով։ Առջևում տեղադրված են հատուկ կարճասյուներ, որոնց միջոցով ստեղծվում է տպավորություն, թե մարդիկ հուշարձանին մոտենում են տողաններով՝ քայլելով մեկը մյուսի հետևից։ Հրապարակը եզերապատված է գրանիտե քարերով, իսկ շուրջը տնկված են ծառեր՝ եղևնիներ՝ սիբիրյան ժայռերի նմանակումների համադրությամբ։ Տեղի «նվիրական» լինելու համար, ըստ Ֆրանգուլյանի, դեպի հուշարձան տանող ուղին պատվել է քարերով, որ բերվել են ԳՈՒԼԱԳ-ի ամենահայտնի ճամբարներից, կալանավայրերից ու զանգվածային գնդակահարությունների վայրերից, նախկին ճամբարների տեղակայման վայրերից, ինչպես նաև այն մարզերից, որոնց բնակչությունը ենթարկվել է բռնի տեղահանության, այդ թվում՝ Պսկովի մարզից, Իրկուտսկից, Լևաշովոյից, Ուխտայից, Ինտայից, Վորկուտայից, Բուտուգիչագից, Խաբարովսկի երկրամասից, Սմոլենսկի մարզից, Բաշկիրիայից, Վոլգոլագից, Չելյաբինսկի «Ոսկե լեռից», ընդհանուր առմամբ՝ Ռուսաստանի 58 մարզերից։ Բրոնզից, քարից, ջրից կազմված կոմպոզիցիան, ըստ քանդակագործի մտահղացման, լուսավորության հետ միասին վերածվում է «միասնական օրգանիզմի» ()։ Հուշարձանի մաս է դարձել նաև նրա հետևում գտնվող Согаз-ի շենքը՝ մի իսկական «կոմոդ», որը, քանդակագործի կարծիքով, «իշխանության ու ծանրաշարժության խորհրդանիշն» է։

Ընկալում 
Հուշարձանի բացումն ու բռնաճնշումների զոհերի հիշատակի օրը, ըստ լրագրողների, բավարար չափով չեն լուսաբանվել պետական հեռուստատեսությամբ, թեև, ըստ որոշ տվյալների, Կրեմլին սատարող «SERB» ծայրահեղական շարժման ակտիվիստներին, որոնք հայտնի են ընդդիմադիրների վրա կատարված հարձակումներով, հատուկ «զգուշացում» են ստացել ներքին գործերի նախարարությունից, որ այդ օրը չհայտնվեն հուշարձանի մոտ՝ խուսափելու համար ընդհարումներից բարձրաստիճան պաշտոնյաների ներկայությամբ։ Ինչպես նշվել է լրատվամիջոցներում՝ Ռուսաստանի նախագահի կողմից խիստ քննադատվել են բռնաճնշումների դեպքերը, որ տեղի են ունեցել իր կառավարման 18 տարիների ընթացքում։ Միևնույն ժամանակ, ըստ հարցուների՝ Ստալինի ժողովրդականությունը միայն աճում է, ինչին նպաստել է նաև այն, որ հունիսյան իր հարցազրույցում Պուտինն ասել է, թե «Ստալինի չափից դուրս դիվանակացումը» () Ռուսաստանի վրա հարձակվելու ձևերից մեկն է, ինչը, ըստ քննադատների կարծիքի, արտացոլում է ռուսական իշխանությունների ձգտումը՝ մոռանալ բռնաճնշումների մասին, ինչն արտահայտվել է Ռուսաստանի որոշ քաղաքներում «առաջնորդի» արձանների հայտնվելով։

Ինչպես գրել են լրագրողները, «Վշտի պատը» դարձել է բռնաճնշումների ենթարկվածների հիշատակին նվիրված առաջին պետական հուշարձանը՝ իսկապես համազգային հուշարձան, թեև ըստ Մոսկվայի քաղաքապետի տեղակալ Լեոնիդ Պեչատնիկովի խոսքերի՝ այն ունեցել է «հակառակորդներ»։ Նրանց շարքում է եղել 38 խորհրդային այլախոհների ու նախկին քաղբանտարկյալների խումբը, այդ թվում՝ Ալեքսանդր Պոդրաբինեկը, Վլադիմիր Բուկովսկին, Իգոր Գուբերմանը, Մուստաֆա Ջեմիլևը և այլք, որոնք բաց նամակում դեմ են հանդես եկել բռնաճնումների ենթարկվածների հիշատակին նվիրված միջոցառումներին «այն իշխանության մասնակցությունը, որը խոսքով զղջում է խորհրդային ռեժիմի զոհերի համար, իսկ գործնականում շարունակում է քաղաքական բռնաճնշումներն ու ճնշում քաղաքացիական ազատությունները երկրում»։ Ինչպես նշվել է լրատվամիջոցներում, ռուսական իշխանությունները համառորեն հերքում են երկրում ինչպես քաղաքական բռնաճնշումների, այնպես էլ նոր քաղբանտարկյալների գոյության փաստը։ Ընդ որում՝ հուշարձանի բացումից առաջ տեղի ունեցած Մարդու իրավունքների խորհրդի նիստում լրագրող Ստանիսլավ Կուչերը ներկայացրել է «սողացող խավարամտության» () մի շարք օրինականեր, այդ թվում՝ Կիրիլ Սերեբրեննիկովի ու Յուրի Դմիտրիևի գործը, «Մաթիլդա» ֆիլմի պատճառով առաջացած իրադրությունը, և նախագահին խնդրել ազատել քաղբանտարկյալներին։ Դրան ի պատասխան Պուտինը խոսել է այն «հիստերիաներից», որ կատարվում են Եվրոպայում ու ԱՄՆ-ում, ապա չի համաձայնել Կուչերի ներկայացրած կոնկրետ դեպքերի հետ, սակայն վերջում խոստացել է մտածել նրա ելույթի ու առաջարկների մասին։ Դրանից մի քանի օր առաջ Մտավորականության կոնգրեսի անդամները, այդ թվում՝ Լիա Ախեջակովան, Գարրի Բարդինը, Յուրի Բոգոմոլովը, Վլադիմիր վոյնովիչը, Լև Գուդկովը, Անդրեյ Մակարևիչը, Անդրեյ Սմիրնովը, Լյուդմիլա Ուլիցկայան, Էդուարդ Ուսպենսկին, Լև Շլոսբերգը, իրենց հայտարարությունում առանձնացրել են Դմիտրիևին, որը՝ որպես բռնաճնշման ենթարկվածների թաղումների վայրերը գտնելու գործում մեծ ներդրում ունեցած մարդ, չի կարողացել ներկա գտնվել հուշարձանի բացմանը քննչական մեկուսարանում գտնվելու պատճառով։ Ի պատասխան այլախոհների դիմումի՝ Ֆեդոտովը նշել է, որ հուշարձանը նվիրված է միայն խորհրդային ժամանակաշրջանին։ Այնուամենայնիվ, Մտավորականության կոնգրեսի անդամները, այդ թվում՝ Յուրի Սամոդուրովը, Լև Պոնոմարյովը, Իգոր Շելկովսկին, Բորիս Վիշնևսկին, Դենիս Դրագունսկին, Նիկիտա Սոկոլովը, Լև Տիմոֆեևը, Օլեգ Օռլովը, Լյուդմիլա Ալեքսեևան, Վալերի Բորշչյովը, Յուլի Կիմը, շուտով պատարաստել են նամակ, որում ասվել է, թե ցավոք հուշարձանի վրա գոնե ամենափոքր տեղը չի գտնվել ցույց տալու համար, որ մարդիկ, այդ թվում նաև բռնաճնշման ենթարկվածների սերունդները, դատապարտում են այն «մարդասպան-իշխանությանն ի դեմս երկրի այն ղեկավարների և այն անձանց ու մարմինների, որոնք արտոնել, կազմակերպել, իրականացրել են այդ բռնաճնշումները»։

Քննադատները նշել են, որ Սախարովի պողոտան հարմար չէ «Վշտի պատի» համար, որը պետք է կանգնեցվեր «հենց Լուբյանկայում՝ դրանով գոտևորելով ԱԴԾ-ն, որպեսզի բոլոր այնտեղ աշխատողները անցնեն այն կամարով, որ փորված է դիակներից պատի մեջ»։ Մասնավորապես ճարտարապետ Եվգենի Ասսը նշել է, որ այդպիսի հուշարձանի համար ընտրվել է պատահական, քաղաքում ոչնչով աչքի չընկնող վայր, այնինչ այն արժանի էր կանգնեցվելու մայրաքաղաքի սրտում, որ հավասար լիներ Վասիլի Երանելու տաճարին կամ Քրիստոս Փրկիչ տաճարին։ Սակայն բռնաճնշումների ենթարկվածների հիշատակին նվիրված հուշարձանը կանգնեցվել է Կրեմլից նույնիսկ ավելի հեռու, քան քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակած Վլադիմիր Մեծի արձանը, ինչը, ըստ լրագրողների, ցույց է տալիս, թե «սուրբ Վլադիմիրը ներկայիս իշխանությունների համար էականորեն ավելի թանկ է, քան տասնյակ միլիոնավոր անմեղ զոհերի հիշատակը»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 

 
 
 

Մոսկվայի հուշարձաններ
Գեորգի Ֆրանգուլյանի քանդակներ