Գրիգորե Անտիպա

Գրիգորե Անտիպա (ռում.՝ Grigore Antipa,  ), ռումին դարվինիստ կենսաբան, կենդանաբան, ջրակենսաբան, օվկիանոսագետ, լիմնոլոգ, ջրակենսաբանության և ձկնաբանության ռումինական դպրոցի հիմնադիր։ Ուսումնասիրել է Դանուբ գետի դելտայի և Սև ծովի ֆաունան (կենդանական աշխարհը)։ Եղել է Բուխարեստի Բնության պատմության թանգարանի տնօրենը (1892-1944 թթ.), 1910 թ. ընտրվել է Ռումինիայի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս։

Կենսագրություն 
Գրիգորե Անտիպան ծնվել է իրավաբանի ընտանիքում, 1867 թվականի նոյեմբերի 27-ին, Բոտոշանի քաղաքում, որի բնակիչների մեջ մեծ թիվ էին կազմում հայերն ու հրեաները։ Վաղ հասակում զրկվել է ծնողներից, և նրա խնամքն ու դաստիարակությունը ստանձնել է մորաքույրը։ Ավագ եղբոր՝ Նիկոլաեի օժանդակությամբ (նա կարողացել էր կարգավորել ուսանողական թոշակի հարցը) Գրիգորեն բարձրագույն մասնագիտական կրթություն է ստացել Գերմանիայի համբավավոր ուսումնական հաստատություններից մեկում՝ Ենայի համալսարանում, եղել անվանի բնագետ Էռնստ Հեկկելի ուսանողը։

Համալսարանն ավարտելուց հետո գիտական հետազոտություններ է իրականացրել Ֆրանսիայում և Իտալիայում։ Մասնավորապես՝ իտալական Կապրի կղզու շրջակա ջրերում ուսումնասիրել է ձկների ու մեդուզաների կառուցվածքը, հայտնաբերել ու գիտականորեն նկարագրել մեդուզայի Capria sturdzii տեսակը։

1892 թվականին աշխատանքի է անցել Բուխարեստի Բնության պատմության թանգարանում. սկզբում գլխավորել է կենդանաբանության բաժանմունքը, ապա դարձել թանգարանի տնօրենը /այդ պաշտոնը վարել է մինչև իր կյանքի ավարտը/: Գրիգորե Անտիպան համարվում է թանգարանային գործի առաջին մասնագետը, ով կիրառել է տրամանկարը (դիորաման) թանգարանային պայմաններում, բացի այդ, կատարելագործել է այն՝ ընդգծելով եռաչափ հայեցակետը։

Անտիպան կարողացել է Ռումինիայի Կարոլ Առաջին թագավորին համոզել, որ Դանուբ գետի և Սև ծովի ուսումնասիրությունը կարևոր գործ է, և 1893 թվականին NMS Elisabeta զրահակիր նավով մեկնել է գիտական արշավի։ 118 օր ուսումնասիրել է Դանուբի գետաբերանը, Սև ծովի ռումինական ափերը, այցելել է նաև Սինոպ, Ստամբուլ, Օդեսա, Սևաստոպոլ։ Հետագայում այն վարկածն է առաջ քաշել, որ Դանուբի դելտայի տեղում հնում եղել է լիման (լճուցք), որը ծովից բաժանված է եղել մերձափնյա ավազաթմբով։ Դանուբ գետը դարերի ընթացքում աստիճանաբար քայքայել է այդ ավազաթումբը, այդ ընթացքում բաժանվել վեց բազուկների։

1910 թվականին Գրիգորե Անտիպան ընտրվել է Ռումինիայի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 1919 թվականին Մադրիդում մասնակցել է CIESM-ի (Միջերկրական ծովի գիտական հետազոտությունների միջազգային հանձնաժողովի) հիմնադրմանը։ 1932 թվականին Ռումինիայի սևծովյան Կոնստանցա նավահանգստային քաղաքում հիմնել է ծովային հետազոտությունների գիտական ինստիտուտ։ 1941 թվականին հրատարակել է իր կոթողային աշխատության՝ «Սև ծով. օվկիանոսագրությունը, բիոնոմիան և ընդհանուր կենսաբանությունը» գրքի առաջին մասը։ Երկրորդ մասը ավարտելուն խանգարել է մահը, որը վրա է հասել 1944 թվականի մարտի 9-ին։

Հիշատակի հավերժացում 
Գրիգորե Անտիպայի անունն է կրում Բուխարեստի Բնության պատմության ազգային թանգարանը, որի տնօրենն է նա եղել 1892-1944 թթ.: Նրա նկարն էր զետեղված ռումինական 200 լեյ արժեքով թղթադրամի վրա, որը թողարկվել է 1991-1994 թվականներին։ Բացի այդ, Ռումինիայի ազգային բանկը անվանի գիտնականի ծննդյան 150-ամյակի կապակցությամբ 2017 թվականի դեկտեմբերի 4-ին թողարկել է հատուկ հուշադրամ (ընդամենը 250 նմուշօրինակ)։

Աշխատություններ 
 Despre necesitatea introducerii unei pisciculturi sistematice în apele României (1892)
 Studii asupra pescariilor din România (1895)
 Proiect de lege a pescuitului (1896)
 Die Fischerei-Verlaltnisse Rumaniens (1899)
 Fauna ihtiologică a României (1909)
 Pescăriile şi regiunea inundabilă a Dunării în cadrul economiei naţionale şi mondiale (1932)
 Iconographie des Sturions et Clupeides de la Mer Noire (1934)
 Marea Neagră şi ihtiologia ei (1941)

Գրականություն 
 Mihai Băcescu şi Alexandru Marinescu, Grigore Antipa şi Academia Română în Analele Muzeului de Istorie Naturală « Grigore Antipa » nr. 20, 1979 pars 2: 623-629.
 Alexandru Marinescu, In memoriam Grigore Antipa în Analele Muzeului de Istorie Naturală « Grigore Antipa » nr. 32: 553-554.
 Colectiv, Grigore Antipa, savant şi organizator în Noesis nr. 20: 139-146 ; Grigore Antipa, omul pe teren în Analele Muzeului de Istorie Naturală « Grigore Antipa » nr. 34: 589-590.
 Alexandru Marinescu, Corespondenţa inedită între Émile Racovitza şi Grigore Antipa în Analele Muzeului de Istorie Naturală « Grigore Antipa » nr. 35: 691-700.
 Personalităţi româneşti ale ştiinţelor naturii şi tehnicii, Editura Ştiinţifică şi enciclopedică, Bucureşti, 1982.
 Alexandru Marinescu şi Ştefan Negrea, Pe urmele lui Grigore Antipa, 1990, ISBN 973-41-0108-0.
 Dorina N.Rusu, Membrii Academiei Române 1866-1999, Editura Academiei Române, Bucureşti, 1999.
 Petru Costinescu, Nicolae M. Mihăilescu, Mihai Olteneanu, Inventatori români, ediţiile I şi a II-a, editurile AGIR şi OSIM, Bucureşti, 1999 şi 2000.

Ծանոթագրություններ 

Ռումինացի գյուտարարներ
Ռումինացի կենդանաբաններ
Ռումինացի կենսաբաններ