Կոտմուկ

Կոտմուկ  կամ Բուխտակ () - կաղամբազգիների (խաչածաղկավորների) ընտանիքի
ծաղկաբույսի ցեղ։

Անվանումներ 
Հայկական այլ անվանումներ՝ կոտմնտուկ կամ վայրի կոտեմ ։

Անգլերեն «candytuft» անվանումը առնչություն չունի կոնֆետների հետ, այն ծագում է Կրետե կղզու Իռակլիոն անվան հին տարբերակից ՝ Candia բառից։

Ծաղիկների լեզվի մեջ նշանակում է "անտարբերություն":

Տարածվածությունը
Ցեղի ներկայացուցիչները հանդիպում են Փոքր Ասիայում և Հարավային Եվրոպայում, հատկապես լեռներում։ 
Ռուսաստանի հարավում և Ուկրաինայում, առավելապես Ղրիմում, Դոնի գետի մոտակայկում և Կովկասում աճում են մոտ 3-4 վայրի տեսակ։

Կենսաբանական նկարագիր
Խոտաբույսերի կամ թփենիների ծաղիկների ողկույզները վահանաձև են ինչը շատ հազվադեպ է։ 
Տերևները սովորական են։ Ծաղկաբաժակը խորն է, ոչ պարկանման:. Ծաղկատերևները սպիտակ են, վարդագույն կամ բաց մանուշակագույն , երկուսն էլ արտաքնորեն մեծացած են (ծաղկապսակը զիգոմորֆ է)։ Առէջի թելուկները սովորական են, ազատ։ Առէջները երկկողմանի պատված են եռանկյունաձև նեկտար արտադրող գեղձերով։ 
Պտուղը ՝ ձվաձև է կամ կլոր, երկփեղկ պատյանը փոքր-ինչ սեղմված է կողքերում, իսկ գագաթը համարյա քարթ է, նեղ միջնապատով։ Փեղքերը ողնուցավոր են և հաճախ կախվող սերմաբողբոջով։ Սերմապճեղները հարթ են, սաղմը կոճղակտոր։

Նշանակություն և կիրառում 
Այգեգործության մեջ ամենա հայտնի տեսակներն են. 

Կոտմուկ դառը (Iberis amara) — վահանաձև և լայնարձակ ճյուղերով, սպիտակ բուրավետ ծաղիկներով։ Ծաղկում է մայիսից կամ հունիսից մինչև սեպտեմբեր – հոկտեմբեր։
Կոտմուկ  վահանաձև (Iberis umbellifera) —գեղեցիկ ծաղկող բույս, խոշոր մանուշակագույն կամ ծիրանիով ներկված ծաղիկներով։ 
Կոտմուկ մշտադալար (Iberis sempevirens) — բազմամյա բույս է արծաթասպիտակավուն վահանաձև ծաղիկներով։
Կոտմուկ մշտածաղկուն (Iberis semperflorens) — կիսաթփենի է մինչև 1/2 մետր բարձրության, չթափվող բահանման տերևներով և խոշոր վառ սպիտակ ծաղիկներով։ Հարմար է աճեցնել ծաղկամաններում:։

Վերջի տեսակները բազմանում են ցողունով, իսկ ձմռանա պահպանվում են սառնամանիքից։

Դեղորայքային միջոց
Ըստ ԱՄՆ-ի ֆարմակոպեայի (1918), տերևները, ցողունը և արմատը, ինչպես ասում են, ունեն բուժող հատկություններ, սակայն սերմերը ավելի էֆեկտիվ են։ 
Ըստ երևույթի, բույսը օգտագործվում էր հնում ռևմատիզմ, պոդագրայի և այլ հիվանդությունները դեպքում։

Մեծ չափաբաժինը կարող է առաջացնել գլխապտույտ, սրտախառնոց և լուծ։ Օգտակար է ստրային հիպերտրոֆիայի, ասթմայի և բրոնխիտի համար 1-ից 3 հատիկ չափաբաժնով (0,065-0,2 գ)։ 
Ներկայումս տերևները և ցողունը օգտագործվում է գերմանական բուսաբուժության մեջ իբրև դառը մարսողական տոնիկ ՝ Իբեռոգաստ անվանումով։

Տեսակները
Ընդհանուր թվով 30 տեսակի են, սակայն դրանցից որոշը պատկանում են Thlaspi և Teesdalia ցեղերին.

Iberis amara L. — Կոտմուկ դառը 
Iberis atlantica (LITARD. & MAIRE) GREUTER & BURDET
Iberis aurosica CHAIX
Iberis bernardiana GODR. & GREN.
Iberis carica BORNM.
Iberis carnosa WILLD.
Iberis ciliata ALL.
Iberis corifolia (SIMS) SWEET
Iberis fontqueri PAU
Iberis gibraltarica L.
Iberis grosii PAU
Iberis linifolia L.
Iberis nazarita MORENO
Iberis obovata L.
Iberis odorata L.
Iberis oppositifolia PERS.
Iberis oschtenica KHARKEV.
Iberis pectinata BOISS.
Iberis peyerimhoffii MAIRE
Iberis pinnata L. — Կոտմուկ փեթրավոր 
Iberis procumbens LANGE
Iberis pruitii TINEO
Iberis runemarkii GREUTER & BURDET
Iberis saxatilis L. — Иберийка скальная
Iberis semperflorens L. — Կոտմուկ մշտածաղկուն 
Iberis sempervirens L. — Կոտմուկ մշտադալար
Iberis simplex DC.
Iberis spathulata BERGERET
Iberis umbellata L.
Iberis umbellifera L. — Կոտմուկ վահանաձև

Պարենային նշանակություն
Այդ բույսերը հանդիսանում են նաև կերակրամիջոց մի շարք միջատների համար։ Դրանց մեջ ամենահայտնին ՝ հազվագյուտ Euchloe թիթեռնակն է։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ Հայերէն. Պէյրութ։ Կ. Տօնիկեան եւ Եղբայրք (1981)։ էջ 191

Խաչածաղկավորներ