Կարպմանի եռանկյունի

Կարպմանի եռանկյունի (, այլ անվանում — «ճակատագրի եռանկյունի»), տրանսակցիոն վերլուծությունում մարդկանց փոխազդեցության հոգեբանական և սոցիալական մոդել է։ Առաջին անգամ նկարագրվել է Սթիվեն Կարպմանի (Stephen Karpman) կողմից 1968 թվականին, նրա՝ Fairy Tales and Script Drama Analysis հոդվածում։ Այս մոդելն օգտագործվում է հոգեբանության և հոգեբուժության մեջ։

Երեք դերեր 
Մոդելը նկարագրում է 3 սովորական հոգեբանական դերեր (կամ դերային խաղեր), որոնք մարդիկ հաճախ օգտագործում են իրավիճակներում. 
 Գործող անձ, ով խաղում է զոհի դեր (victim): Ունի ճնշված, տանջված, մշտապես հետապնդվող դեր
 Գործող անձ, ով ճնշում, պարտադրում կամ հետապնդում է զոհին. հետապնդող (persecutor)
 Փրկարար (rescuer), ով գալիս է օգնության զոհին։ Ցանկություն ունի փրկել իրավիճակը կամ թույլին
Դրանցից առավել ակնհայտ դերը փրկարարինն է։ Ճակատագրի եռանկյունու պայմաններում փրկարարն այն մարդը չէ, ով օգնում է ինչ-որ մեկին արտակարգ իրավիճակում, այլ այն մարդն է, ով ունի խառը կամ թաքնված շարժառիթ, ինչը իրականում էգոիստաբար ձեռնտու է նրան, ով փրկում է։ Փրկարարն ունի խնդրի լուծման մակերեսային շարժառիթ և, թվում է, թե մեծ ջանքեր է գործադրում դրա համար։ Սակայն նա ունի նաև թաքնված շարժառիթ` չհաղթահարել իրավիճակը կամ հասնել հաջողության այնպես, որը ձեռնտու է իրեն։ Օրինակ, նա կարող է ունենալ ինքնահարգանքի զգացում, կամ զգալ «փրկարարի» կարգավիճակը, կամ հաճույք ստանալ, տեսնելով, որ իրենից ինչ-որ բան կախված է կամ իրեն ինչ-որ մեկը վստահում է։ Կարող է թվալ, որ նա ամեն ինչ անում է, որպեսզի օգնի, բայց ավելի խորը մակարդակում նա խաղում է զոհի հետ։ Տրանսակցիոն վերլուծաբան Կլոդ Շտայները ասել է.

Իրավիճակը խաղարկվում է, երբ ստեղծվում է իրավիճակ, որտեղ մարդը սկսում է խաղալ զոհի կամ հետապնդողի դեր։ Այդ ժամանակ այլ մարդիկ վերցնում են այլ դերեր։ Այնուհետև «2 խաղացողներ տեղափոխվում են եռանկյունով, այդպիսով տեղի է ունենում անցում մի դերից՝ մյուսը»։ Օրինակ, զոհը փոխակերպվում է փրկարարի, փրկարարը՝ հետապնդողի կամ, ինչպես հաճախ պատահում է, փրկարարը փորձում է դուրս գալ իրավիճակից և հայտնվում է զոհի դերում։

Յուրաքանչյուր խաղացողի գաղտնի նպատակն ու իրավիճակում գտնվելն այն է, որ յուրաքանչյուրը բավարարում է իր չարտահայտած (երբեմն անգիտակցական) հոգեբանական ցանկությունները, պահանջմունքները այնպես, ինչպես թույլատրելի է համարում։ Այդպիսով, յուրաքանչյուր խաղացող հանդես է գալիս՝ ելնելով իր սեփական կարիքներից և ոչ թե՝ իրական պատասխանատվությունից և այլասիրությունից։

Տրանսակցիոն վերլուծությունում ճակատագրի եռանկյունին երբեմն նշվում է ինտելեկտուալ խաղերի համատեքստում. «անգիտակից խաղերը խաղում են անմեղ մարդկանց հետ»։ Օրինակ այսպիսիները՝ եթե դուք չլինեիք, ինչո՞ւ է դա միշտ պատահում ինձ հետ, տեսեք, թե ինչ արեցիք, այդ դուք ներքաշեցիք ինձ սրա մեջ, ես ընդամենը փորձում եմ ձեզ օգնել։ Զոհի և փրկարարի հարաբերությունները կարող են ընդունել փոխկախվածության ձևերից մեկը։ Փրկարարն օգնում է զոհին՝ պահելով նրան կախվածության մեջ։ Զոհը բավարարում է իր պահանջմունքները՝ ունենալով փրկարարին, ով հոգում է իր մասին։

Փրկարար 
Փրկարարի դերը տարբերվում է արտակարգ իրավիճակում իրական փրկողից, օրինակ՝ հրշեջից, ով փրկում է զոհին վառվող շինությունից, կամ փրկարարից, ով փրկում է խեղդվողին։ Այլ նման է դրամատիկական դերի, որտեղ կա խառը շարժառիթ կամ մղում, որպեսզի հայտնվի փրկողի դերում և ունենա զոհ, որին կարելի է օգնել։ Իրականում, «Կարպմանի եռանկյունու խաղը կանգնեցնում է խնդրի իրական լուծումը... առաջացնում է խառնաշփոթ, այլ ոչ թե որոշում»։

Դրամատիկական փրկարարը իր դերը հիմնականում խաղում է նրա համար, որ նա ստիպված է փրկել, որպեսզի խուսափի իր սեփական անհանգստություններին և գաղտնի զգացմունքներին ուղղված հայացքից։

Ըստ Էրիկ Բեռնի. «Առաջին խումբը խաղում է՝ ես ընդամենը փորձում եմ ձեզ օգնել, այն դեպքում երբ երկրորդներն իրականում օգնում են մարդկանց»։

Ակնարկ և տեսություն 
Տրանսակցիոն վերլուծությունում խաղն իրենից ներկայացնում է զուգահեռ (փոխկապված) կամ թաքնված փոխազդեցություններ, որոնք տանում են կանխորոշված արդյունքի։ Խաղացողների թիվը կարող է լինել տարբեր։

Խաղի համար հաճախ կարևոր է դիտարկել 3 քանակական մեծություններ.
 Ճկունություն. «Խաղացողների կարողությունն է փոխելու խաղի արժույթը (այսինքն գործիքը, որն իրենք օգտագործում են)։ Որոշ խաղերի համար հարմար է արժույթի միայն մի ձև, այն ժամանակ, երբ ուրիշներն, ինչպիսիք՝ ցուցադրական խաղերն են, հանդիսանում են ավելի ճկուն»։
 Համառություն. «Որոշ մարդիկ հեշտությամբ են թողնում իրենց խաղը, իսկ որոշներն ավելի համառ են»։
 Ինտենսիվություն. «Որոշ մարդիկ խաղում են իրենց խաղը հանգիստ վիճակում, որոշներն ավելի լարված են ու ագրեսիվ»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Berne, Eric. Games People Play. — New York: Ballantine Books, 1996. — ISBN 978-0-345-41003-0.
 Berne, Eric. What Do You Say After You Say Hello?. — London: Bantam Books, 1973. — ISBN 978-0-553-23267-7.
 Harris, Thomas A., MD. I’m OK, You’re OK. — Galahad Books, 2004. — ISBN 978-1-57866-075-9.
 Womeldorff, David Emerald. The Power of TED* (*The Empowerment Dynamic). — Second edition (Updated and Revised). — Polaris Publishing Group. — ISBN 978-0-9771441-1-2.
 Zimberoff, Diane. Breaking Free from the Victim Trap: Reclaiming Your Personal Power. — 5th edition. — Wellness Press, 2011. — ISBN 978-0-9622728-0-6.

Արտաքին հղումներ 
 
 FAIRY TALES AND SCRIPT DRAMA ANALYSIS,Transactional Analysis Bulletin, Vol 7, No. 26, April 1968, Stephen B. Karpman, M.D.
 THE NEW DRAMA TRIANGLES, USATAA/ITAA conference lecture, August 11, 2007, Stephen B. Karpman, M.D. 
 Drama Triangle — Stephen Karpman’s site including the original articles
 Karpman Drama Triangle Summary — An enhanced diagram of the KDT with links to several articles on its interpersonal manifestations by a neuropsychologist.
 The Drama Triangle  — TA-Tutor.com

Հոգեբանություն
Մարդկային վարք