Համազարկային պետություն

Համազարկային պետություն կամ Համազարկային իշխանություն (), իշխանական պետություն, որը գտնվում էր Հինդուստանում, մասնավորապես Բրիտանական Հնդկաստանի կազմում, որի ղեկավարին Հնդկաստանի մայրաքաղաք (ի սկզբանե՝ Կալկաթա, հետագայում՝ Դելի) ժամանելիս ողջունում էին թնդանոթային համազարկերի միջոցով (ի սկզբանե՝ Թագավորական նավատորմի նավերի թնդանոթներից, հետագայում՝ ցամաքային զինատեսակներից)։ Համազարկերի թիվը (առավելագույնը 21 համազարկ) արտացոլում էր համապատասխան ղեկավարի մակարդակը Բրիտանական Հնդկաստանի կառավարման համակարգում, և հնդկական իշխանները շատ զգայուն էին ողջույնի արձանագրված կարգի նկատմամբ։ Որոշ իշխաններ իրենց իշխանության սահմանների ներսում ավելի մեծ թվով համազարկերով ողջույնի արժանանալու իրավունք ունեին։

Համազարկերով պետության և պետական ղեկավարների հեղինակությունը ընդգծող այս համակարգն առաջին անգամ ներդրվել է 18-րդ դարի վերջին Օստ-Հնդկական ընկերության ղեկավարման ժամանակահատվածում և 1858 թվականից, երբ ընկերության դերը ստանձնել է Միացյալ թագավորությունը, համազարկային համակարգը շարունակել է գործել Թագի անմիջական ղեկավարության ներքո։ Այն պաշտոնապես համակարգվել է և պետական խորհրդանիշի կարգավիճակ է ձեռք բերել։ Հիերարխիայի ցանկերը հրապարակվել են 1864, 1867 և 1877 թվականներին։

Համազարկային պետությունների համար նշանակալից իրադարձություն է եղել Անգլիայի թագավորական ընտանիքի ժամանումը Հնդկաստանի մայրաքաղաք։ 1911 թվականի դեկտեմբերին Անգլիայի թագավոր Գեորգ V-ի և Մարիա Թեքսացու թագադրման կապակցությամբ թագավորական զույգի ներկայությունը Դելիում կայանալիք Կայսերական դարբարին (հանդիսավոր ընդունելություն) միակն է պատմության մեջ։ Այդ Դարբարի կապակցությամբ (Դելիի դարբար եղել է երեք անգամ՝ 1877, 1903 և 1911 թվականներին) մեծ քանակությամբ հնդկական ազնվականություն էր ժամանել, որի պատճառով ողջույնի համազարկերը թնդում էին ամբողջ օրը, ինչի հետևանքով մի շարք ներկաներ հետագայում լսողության խնդիրներ ունեցան։ Դեկտեմբերի 13-ին արքայական զույգը իրենց ողջունելու եկած կես միլիոնից ավելի սովորական քաղաքացիների համար Շահ Ջահանի կառուցած Կարմիր ամրոցի ջհարոկհայից (կախովի պատշգամբի պատուհան) կատարել է Դարշան։ Այնուհետև, դեկտեմբերի 14-ին թագավոր-կայսրը ղեկավարել է 50 հազար զինվորական զորահանդեսը։ Այդ ժամանակ 21 համազարկով ողջույնի իրավունք ունեին Իշխանական երեք պետություններ. 
 Հայդարաբադի Նիզամ Ն. Գ. Մ. Ասաֆ Ջահ VII-ը
 Բարոդայի Մահառաջա Ն. Մ. Գաեքվադը
 Մայսուրի Մահառաջա Ն. Մ. Վոդեյար IV-ը։
Համազարկային ողջույնների այս համակարգը Հնդկաստանի կառավարության կողմից վերջնականապես չեղյալ է հայտարարվել 1971 թվականին Հնդկաստանում և 1972 թվականին Պակիստանում։

Պատմություն 
Բրիտանական կառավարությունը Հնդկաստանը կառավարում էր երկու վարչական համակարգերով՝ Բրիտանական մարզեր և հնդկական «իշխանական» պետություններ։ Հնդկաստանի ենթամայրցամաքի մոտավորապես 60% -ը Մարզերն էին, իսկ 40% -ը՝ Իշխանական պետությունները։ Մարզերը բրիտանական տարածքներ էին, որոնք անմիջականորեն ղեկավարվում էին Բրիտանական Հնդկաստանի գաղութային կառավարության կողմից։ Իշխանական պետությունները ֆեոդալական պետական միավորներ էին, որոնք դե յուրե Բրիտանական Հնդկաստանի կազմի մեջ չէին, բայց բրիտանացիների հետ պայմանագրային հարաբերությունների մեջ էին. դե ֆակտո բրիտանական հսկողության տակ էին գտնվում, քանի որ Սուբսիդային պայմանագիր կնքելով իշխանական պետությունները հրաժարվում էին արտաքին քաղաքականություն վարելուց և ինքնապաշտպանության իրավունքից, սակայն պահպանում էին պետության հողերի ինքնավարությունը։

Իշխանական պետությունները (մոտ 601, որոնցից 175-ը մեծ էին) հայրենական ղեկավարներով պետություններ էին. պետության գլուխ կանգնած էր ռաջան, մահառաջան, նիզամը կամ նավաբը։ XX դարի կեսերին ընտրական խորհուրդներ ստեղծվեցին, որոնց իրավունքները սահմանափակ էին։ Բրիտանական իշխանությունը բոլոր իշխանական պետություններում պետության ղեկավարին առընթեր նշանակում էր ռեզիդենտ կամ քաղաքական ագենտ։ Իշխանության նախարարները հիմնականում լինում էին բրիտանական չինովնիկներ։

Բրիտանիան հիերարխիկ կարգ էր սահմանել. որևէ պետության կամ պետության ղեկավարի մակարդակն արտահայտվում էր ողջույնի համազարկերի թվով, որին նա արժանանում էր Հնդկաստանի մայրաքաղաք ժամանելիս։ Մինչև Հնդկաստանի անկախություն ձեռք բերելը (1947 թվականի օգոստոսի 15-ը), ամենամեծ իշխանական պետությունը համարվում էր Հայդարաբադը և նրա պետության ղեկավարին ողջունելու համար սահմանված էր առավելագույն՝ 21 համազարկ։

Ողջույնի համազարկերի թիվն ըստ կարգավիճակի 

Ի սկզբանե կային երեք Իշխանական պետություններ, որոնց համար նախատեսված էր 21 համազարկ՝ Բարոդան, Հայդարաբադը, Մայսուրը, որից հետո ավելացավ Գվալիորը և Ջամու և Քաշմիրը։ Նեպալը, որը պաշտոնապես դուրս էր Բրիտանական Հնդկաստանից, նույնպես արժանացել է 21 համազարկային ողջույնի։ 1867 թվականից նվազագույն համազարկերի թիվը 9 համազարկն էր։

Հնդկական կայսրության համար նախատեսված համազարկեր

Բրիտանական սպաների և վարչակազմի համար 
  101 համազարկ (Կայսերական ողջույն) նախատեսված էր. Միացյալ Թագավորության Նորին Կայսերական Մեծություն Թագավոր-Կայսեր (կամ թագուհի-կայսրուհի, որը մինչև 1948 թվականը եղել է նաև Հնդկաստանի կայսրը) համար։ Այս ողջույնը եղել է միայն մեկ անգամ՝ 1911 թվականի դեկտեմբերին, երբ Դելի էին ժամանել Անգլիայի թագավոր Գեորգ V-ը և թագուհի Մարիա Թեքցին
  31 համազարկ. թագավորական ընտանիքի անդամներ, Հնդկաստանի փոխարքա և գեներալ-նահանգապետ
  19 համազարկ. դեսպաններ, գեներալ-նահանգապետեր, Հնդկաստանում գլխավոր հրամանատար ֆելդմարշալի կարգավիճակում, ծովակալներ, ՌՕՈՒ ֆելդմարշալներ ու մարշալներ 
  17 համազարկ. Բոմբեյի, Մադրասի և Բենգալիայի Նախագահությունների մարզպետներ, հնդկական նահանգների մարզպետներ և գաղութների մարզպետներ, Հնդկաստանի գործերով Խորհրդի նախագահ, արտակարգ դեսպաններ և լիազոր նախարարներ, Հնդկաստանում գեներալի կարգավիճակով գլխավոր հրամանատար, ծովակալներ և զորատեսակների գեներալներ
  15 համազարկ. հնդկական նահանգների լեյտենանտ մարզպետներ, գաղութներիլեյտենանտ մարզպետներ, Հնդկաստանի գործերով Խորհրդի անդամներ, սուրհանդակների և լիազոր անձինք, նախարարներ- ռեզիդենտներ,  գեներալ-լեյտենանտ կարգավիճակով բանակային հրամանատարներ, ՌՕՈՒ փոխծովակալներ, ցամաքային զորքերի գեներալ-լեյտենանտներ, գեներալ-գնդապետներ 
  13 համազարկ. հնդկական նահանգների գլխավոր հանձնակատար և կոմիսարներ, փոխարքայի գործակալներ, գլխավոր հյուպատոսներ, որոնք շրջանների կառավարիչներ են, դերծովակալներ, զորատեսակների գեներալ-մայորներ
  11 համազարկ. քաղաքական գործակալներ, բրիգադների հրամանատարներ, կոմոդորներ և բրիգադիրներ։

Հնդկաստանում ֆրանսիական և պորտուգալական վարչակազմի համար 
  17 համազարկ. 
 Ֆրանսիական Հնդկաստանի նահանգապետ
 Պորտուգալական Հնդկաստանի նահանգապետ
  11 համազարկ. 
 Դամանի նահանգապետ
 Դիուի նահանգապետ։

1947 թվականին Հնդկական Միության կազմում ընդգրկված համազարկային իշխանությունների համար 
Աղյուսակում ցույց են տրված համազարկային իշխանությունների աստիճանները, 1947 թվականին Հնդկաստանի կազմում ընդգրկվելու պահին։ Հնդկաստանը որոշ ժամանակ շարունակել է պահպանել համազարկային հրավառությունների համակարգը նախկին իշխանական պետությունների տիրակալների համար, այդ թվում ՝ փոխելով հասանելի համազարկերի թիվը (այնպես, 1948 թվականին Հայդարաբադի և Բերարի Նիզամի կարգավիճակն իջեցվեց այն պատճառով, որ չի սատարել Հնդկական միության ստեղծմանը, իսկ առաջին տեղը զբաղեցրեց մահարանա Ուդայպուրի)։ Հնդկաստանի կառավարության կողմից համազարկերի հետ կապված հրավառությունների համակարգը վերջնականապես չեղյալ է հայտարարվել 1971 թվականին։

1947 թվականին Պակիստանի կազմի մեջ ընդգրկված համազարկային իշխանությունների համար 
1947 թվականի օգոստոսին և 1948 թվականի մարտին Հնդկաստանի արևմտյան նահանգների տասներկու մուսուլմանական իշխանությունները միավորվեցին Պակիստանի Դոմինիոնի մեջ, որոնք Բրիտանական Հնդկաստանից անջատվել էին «1947 թվականի Հնդկաստանի Անկախության ակտով»՝ այդպիսով դառնալով Պակիստանի իսլամական հանրապետության իշխանական պետություններ։ 1955-1974 թվականներին նրանք բոլորը միավորվեցին ավելի մեծ ֆեդերացիաների և մարզերի մեջ։ Բոլոր իշխանական պետությունները գտնվում էին երկրի արևմտյան մասերում, և բոլորը միավորվեցին Արևմտյան Պակիստանի մեջ, որը կազմում է Պակիստանի ներկայիս հանրապետությունը (Բանգլադեշից անջատումից հետո)։

1971 թվականին անկախության պատերազմի արդյունքում Արևելյան Պակիստանը դարձավ Բանգլադեշ։ Հրավառությամբ պայմանավորված արտոնությունները Պակիստանի կառավարությունում չեղարկվել են 1972 թվականին։

Աղյուսակում ցույց է տրված համազարկային իշխանությունների աստիճանները 1947 թվականին Պակիստանի կազմում ընդգրկվելու պահին։ 

1966 թվականին համազարկային ցանկում որոշ լրացումներ և փոփոխություններ են կատարվել.
 21-համազարկ (ավելացվեց). Բահավալպուրի Ն. Մ. Էմիրին
 19-համազարկ Կալատի Ն. Մ. Խանին
 17-համազարկ (ավելացվեց). Կհայիրպուրի Ն. Մ. էմիրին
 11-համազարկ Չիթրալի Ն. Մ. մեհթարին
1966 թվականին նախագահ Այուբ Խանը համազարկերով պատվելու իրավունք շնորհեց ևս երկու իշխանավորների.
 15-համազարկ Հունզա իշխանական պետության Ն. Մ. էմիրին
 15-համազարկ Սվատ իշխանության Ն. Մ. վալիին

Բիրմայի համազարկային պետություններ 
Ներկայիս Մյանմայի կազմում գտնվող Շանի իշխանությունների ղեկավարների համար նախատեսված էր անհատական ողջույններ 9 համազարկերով։ Դրանք էին.
 Կենգտունգի սաոֆան
 Հսիփավի սաոֆան
 Մոնգ Նաի սաոֆան
 Նյաունգշվեի () սաոֆան։

Անհատական 
Հնդկական ենթամայցամաքի ոչ իշխող անձիք, ովքեր արժանացել են համազարկով ողջույնի պատվին.

Կառավարության ղեկավարներ (1947 թվական) 
9 համազարկ - Բաշահիրի  (այժմ՝ Հիմաչալ Պրադեշ) Ռաջա Պադամ Սինգհ

Կրոնական առաջնորդներ 
11 համազարկի իրավունքի արժանացել է նիզարիտներ իսլամական աղանդի Նավաբ (առաջնորդ) Ն.Մ. Աղա-խանը. ողջույնը ոչ մի տարածքային իշխանության չի կցվել։

Բրիտանական Հնդկաստանի քաղաքական թոշակառուներ 
19 համազարկ (միայն անձնական և տեղական) նախատեսվել է Մուրշիդաբադի Նավաբի համար, որպես մեծ Բենգալիայի ժառանգ (ներառում է ներկա Բանգլադեշը, Բիհարը Օրիսան և Արևմտյան Բենգալիան)

15 համազարկ (մինչև 1899 թվականը) Արկոտի/Կառնատակայի Ն. Մ. Նավաբի (հետագայում՝ միապետ) համար

13 համազարկով ողջունել են Վիզիանահարամի Ռաջային (1864)։

Հողատերեր Ֆրանսիական Հնդկաստանում 
4  համազարկի է արժանացել է Յանամ քաղաքի զամինդարին՝ Մանյամների Կոմատի կաստայից։

Բրիտանական ազդեցության տակ գտնվող այլ պետություններ (1947  թվականից)

Սուվերեն օտարերկրացի կառավարիչներ 
19 համազարկ Ն. Ս. (Նորին Սրբություն) Տիբեթի Դալայ լամայի համար (դե ֆակտո ինքնիշխան աստվածապետական բուդդայական ազգ, մինչև Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության անեքսիան)։

Տես նաև 
 Հայդարաբադի նիզամ
 Հայդարաբադ (պետություն)
 Իշխանական պետություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Իշխանական պետությունները Բրիտանական Հնդկաստանի համակարգում (անգլերեն)
 Ցուցակը Համազարկային պետությունների ցանկ իրենց համապատասխան հրավառային կրակոցներով (անգլերեն)

Բրիտանական Հնդկաստան
Հնդկաստանի վարչական բաժանում
Միապետություն
Պատմական երկրներ
Հնդկաստանի պատմություն