Զեյբեքներ

Զեյբեքներ (), թյուրք պարտիզաններ, որոնք առաջին անգամ հիշատակվել են 1075 թվականին, հանրագիտարանագետ (էնցիկլոպեդիստ) Մահմուդ ալ Քաշգարիի կողմից, «Դիվանի լուգաթ աթ թյուրք» («Թյուրքական բարբառների բառարան») աշխատության մեջ։ Զեյբեքները հիմնականում կազմված են եղել իսլամացված հույներից։

Ավելի ուշ, այդ անունով հանդես են եկել ազգային ոստիկանության և պարտիզանների ջոկատները, որոնք գործում էին 17-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարը Օսմանյան կայսրության Էգեյան ծովի մերձափնյա շրջաններում։ Որոշ հեղինակներ նշում են, որ զեյբեքներն առաջացել են յուրյուքներից։

Ընդհուպ մինչև Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումը, զեյբեքների մեծ քանակություն գրանցվել է Արևմտյան Անատոլիայում, Զմյուռնիա (ներկայումս՝ Իզմիր) քաղաքից ոչ շատ հեռու։ Նրանք հանդես էին գալիս որպես խոշոր կալվածատերերից, ավազակներից և հարկահավաքներից հասարակ ժողովրդի պաշտպաններ։ Զեյբեքների ջոկատի առաջնորդը կոչվել է էֆե։ Նրա մարտիկները հայտնի էին զեյբեքներ կամ քըզաններ։ Քըզաններ սովորաբար կոչում էին նորեկ կամ անփորձ զեյբեքներին, որոնք նոր էին համալրել նրանց շարքերը։ Ընդհանուր առմամբ, ջոկատի կազմում բոլորն ունեին հավասար իրավունքներ և հարաբերություններ։ Որոշումները կայացվում էին ժողովրդավարական ճանապարհով և էֆեի կողմից հաստատվելուց հետո, ստանում էին պարտադիր բնույթ։ Զեյբեքները օգտագործել են հատուկ ծիսակատարություններ, օրինակ, քըզանին զեյբեքի կոչմանն արժանացնելու արարողությունը նման էր աքիլերի եղբայրության ծեսերից մեկին։

Զեյբեքներն ունեցել են հատուկ պար, որի ժամանակ պարողները վերարտադրել են ճուռակների կերպարներ։ Զեյբեքների արիության մասին ռոմանտիկ երգերը նախկինի նման բավականին հայտնի են թուրքական ազգային երաժշտության մեջ։ Յաթաղանը եղել է նրանց հիմնական զենքը, սակայն մեծ մասը կիրառել է նաև հրազենային զենքեր։

Զեյբեքները կռվել են հունական բանակի դեմ, երբ վերջիններս 1919-1922 թվականների հույն-թուրքական պատերազմի ժամանակ մտել են Արևմտյան Անատոլիայի տարածքներ։ Նրանց պարտիզանական գործողություննեը հնարավորություն են տվել քեմալականներին՝ ձևավորելու թուրքական կանոնավոր բանակը։ Թուրքիայի ազգային բանակի ստեղծումից հետո, զեյբեքների մեծ մասը մտել է դրանց կազմի մեջ։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Gary Leiser. The Encyclopaedia of Islam. New Edition / Zeybek. Том 11. Brill, Leiden. Стр. 493—494.
 Onur Akdogu. Bir Başkaldırı Öyküsü Zeybekler, Cilt 1 — 3 Tarihi — Ezgileri — Dansları. İzmir, Turkey, 2004 
 Views of the «outlaw concept» in comparative perspective: «The American West» and the «Zeybeks» in the Turk lands , H.B. Paksoy.

Թուրքերեն բառեր և արտահայտություններ
Թուրքիայի պատմություն
Թուրքիայի մշակույթ
Օսմանյան տիտղոսներ
Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)