Ալ-Բիրունի

Ալ-Բիրունի (Աբու Ռահման Մուհամեդ իբն Ահմեդ ալ-Բիրունի, , ), պարսիկ միջնադարյան
գիտնական, մտածող, բազմաթիվ պատմական, աշխարհագրական, փիլիսոփայական, աստղագիտական, մաթեմատիկական, մեխանիկական, գեոդեզիայի, հանքագիտության, դեղագիտության հիմնարար աշխատությունների հեղինակ։ Բիրունին զբաղվում էր իր ժամանակների գրեթե բոլոր գիտություններով։ Գրել է արաբերենով։

Կենսագրություն 
Ալ-Բիրունին ծնվել է 973 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Խորեզմի Կյատ քաղաքում (այժմ Բերունի քաղաքը գտնվում է Ուզբեկստանի Կարակալպակյան ինքնավար հանրապետությունում)։ Այլ տվյալներով Բիրունին ծնվել է 973 թվականի սեպտեմբերի 4-ին։

Ստացել է մաթեմատիկական և փիլիսոփայական կրթություն։ Կյատում իր ուսուցիչը եղել է ականավոր մաթեմատիկոս և աստղագետ Իբն Իրաքը։ 995 թվականին Ալ-Բիրունին տեղափոխվել է Ռեյ քաղաք, որտեղ աշխատել է Աբու Մահմուդ ալ-Հոջանդիի մոտ։ 997 թվականին վերադարձել է Խորեզմ և մինչև 1009 թվականը Գուրգանջում աշխատել է Ալիի և Մամուն II-ի մոտ։

1017 թվականին սուլթան Մահմուդ Ղազնևին գրավեց Խորզեմը և Ալ-Բիրունին մյուս գիտնականների հետ տեղափոխվեց Գազնի, որտեղ աշխատեց սուլթան Մահմուդի և նրա հետնորդներ Մասուդի և Մաուդուդի համար։ Ալ-Բիրունին մասնակցեց դեպի Հնդկաստան Մահմուդի արշավանքներին, որտեղ ապրեց մի քանի տարի։

Գիտական աշխատանքներ 

Իր առաջին «Ժամանակագրություն կամ նախորդ սերունդներրի հուշարձաններ» աշխատությունում (1000թ․) Ալ-Բիրունին հավաքել և նկարագրել է իր ժամանակի բոլոր հայտնի օրացույցային համակարգերը և կազմել է բոլոր դարաշրջանների ժամանակագրական աղյուսակները։ 1030 թվականին «Հնդկաստան» աշխատությունում Բիրունին տվել է հնդիկների ընտանիքի, խոհանոցի և գիտության մանրամասն գիտական և քննադատական նկարագիրը՝ ուրվագծելով նրանց կրոնափիլիսոփայական համակարգը։

Աստղագիտությանը նվիրված է Բիրունիի 45 աշխատություն։

Բիրունին մեծ ուշադրություն է դարձրել մաթեմատիկային, հատկապես եռանկյունաչափությանը։ 1038 թվականին Բիրունին գրել է «Հանքագիտություն, կամ գիրք թանկարժեքը գնահատելու համար», որտեղ հստակ տվել է մի շարք կոնկրետ հանքանյութերի, հանքաքարերի, մետաղների և խառնուրդների նկարագրերը։

Նրա բժշկագիտական աշխատությունները մեծ նշանակություն ունեն մեր օրերում։ Նա մանրամասն նկարագրել է մոտ 880 բույսեր՝ տալով դրանց հստակ հատկանիշները և կարգավորված տերմինաբանությունը։ Բիրունին հավաքել և տվել է մոտ 4500 բույսերի արաբական, հունական, սիրիական, պարսկական, խորեզմյան, թուրքական անվանումները, որոնք մեծ նշանակություն ունեն դեղագիտության պատմության ժամանակակից ուսումնասիրությունների համար։

Իր մայրենի խորեզմյան լեզվից բացի Բիրունին տիրապետել է արաբերենին, պարսկերենին, հունարենին, լատիներենին, թուրքերենին, սիրիական լեզվին, իվրիտին, սանսկրիտին և հինդիին։

Հիշատակ 
 Տաջիկստանի Աբու Ռահման Բերունիի անվան տեխնիկական համալսարան։
 Բերունիի անվան մետրոյի կայարան Տաշքենդում։
 Հուշարձաններ Խորեզմում և Տաշքենդում։

Ֆիլմեր 
 Աբու Ռահման Բերունի (ֆիլմ), 1974 թ․։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Abu Arrayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni (The MacTutor History of Mathematics archive)
 BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN (The Encyclopædia Iranica)
 ENCYCLOPÆDIA BRITANNICA 

11-րդ դարի աստղագետներ
Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
11-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Պոլիգլոտներ
Ալքիմիկոսներ
Պարսիկ փիլիսոփաներ
Պարսիկ մաթեմատիկոսներ
Պարսիկ աստղագետներ
Պարսիկ աշխարհագրագետեր
Պարսիկ թարգմանիչներ
Պարսիկ պատմաբաններ
Դեղագործներ
Հնդկաբաններ