Համզաթ Ցադասա

Համզաթ Ցադասա (), խորհրդային ավար գրող և դրամատուրգ, թարգմանիչ, պետական գործիչ։ Դաղստանի ԻԽՍՀ ժողովրդական գրող (1934), Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակի դափնեկիր (1951)։

Ռասուլ Համզաթովի և Գաջի Համզաթովի հայրն է։

Կենսագրություն 
Համզաթ Ցադասան ծնվել է 1877 թվականի օգոստոսի 9-ին (նոր տոմարով՝ օգոստոսի 22-ին) Ցադա աուլում (Դաղստանի Խունզախսկի շրջանում), աղքատ գյուղացու ընտանիքում։ Նրա «Ցադասա» ազգանունը կեղծանուն է և ծագում է «Ցադա» բնակավայրի անունից (ավարերենից թարգմանաբար նշանակում է «Ցադայից»)։ Հայրը՝ Յուսուպիլ Մագոման, մահացել է, երբ նա յոթ տարեկան էր։

Սովորել է մեդրեսեում։ Երեք տարի եղել է իմամ և դատավոր հայրենի Ցադա աուլում։ Հետագայում հրաժարվել է այդ կոչումից։ Մի որոշ ժամանակ աշխատել է երկաթուղագծում և փայտեղենի լաստառաքման ոլորտում։ 1908-1917 թվականներին զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ (հացամշակ)։ 1917-1919 թվականներին Համզաթ Ցադասան եղել է Խունզախի շարիաթական դատարանի անդամ։ 1921-1922 թվականներին որպես խմբագիր աշխատել է «Красные горы» թերթում, որտեղ տպագրել է իր առաջին բանաստեղծությունները։

1923-1925 թվականներին եղել է շարիաթական դատարանի նախագահ։ 1925-1932 թվականներին աշխատել է որպես Խունզախի շրջգործկոմի գործավար։ 1932-1933 թվականներին եղել է «Горец» շրջանային թերթի խմբագրության քարտուղար։ 1925 թվականին Համզաթ Ցադասան եղել է Խունզախի բանվորների պատգամավորների շրջանային խորհրդի անհերթափոխ պատգամավոր։ 1934 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։ Եղել է խորհրդային գրողների առաջին համագումարի պատվիրակ՝ խորհրդակցական ձայնի իրավունքով։ 1950 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավոր, ինչպես նաև երկրորդ անգամ ընտրվել է Դաղտանի ԻԽՍՀ գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Համզաթ Ցադասան մահացել է 1951 թվականի հունիս 1-ին Մախաչկալայում։ Թաղվել է քաղաքի կենտրոնում (Ռասուլ Համզաթովի պողոտա)։

Ստեղծագործություն 
Համզաթ Ցադասայի ստեղծագործական ուղու սկիզբը վերաբերում է 1891 թվականին, երբ տպագրվել է նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ «Ալիբեկի շունը»։ Ստեղծել է սոցիալական-մերկացուցիչ բնույթի ստեղծագործություններ, նրա բանաստեղծություններն ու հումորներն ուղղված են եղել ընդդեմ ադաթի տարբեր նորմերի, մոլլաների,  հարուստների, առևտրականների։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Համզաթ Ցադասան հանդես է եկել որպես աշխատավոր լեռնաբնակների նոր կյանքի երգիչ («Հոկտեմբեր», «Ծեր կնոջ խոսքը մարտի ութին», «Հինը և նորը», «Ստալինին», «К мести», «Լեռների գագաթներ», «Ադաթների ավելը» և այլն)։ Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Ադաթների ավելը», լույս է տեսել 1934 թվականին։ Նույն թվականին Համզաթ Ցադասան՝ «որպես ավագագույն, աշխատավոր լեռնաբնակների լայն զանգվածների կողմից սիրված բանաստեղծ», դարձել է Դաղստանի առաջին ժողովրդական բանաստեղծ։

Համզաթ Ցադասան ավարական առաջին առակների, բանաստեղծությունների և մանուկների համար նախատեսված հեքիաթների հեղինակն է։ Պատերազմական տարիներին ստեղծված նրա երգերը, ինչպես նաև հայրենասիրական «Հանուն հայրենիքի» բանաստեղծությունների ժողովածուն ճանաչման են արժանացել Դաղստանում։ Համզաթ Ցադասան հեղինակել է դրամաներ ու կատակերգություններ՝ «Կոշկակարը», «Հանդիպում մարտում», «Կադալավի ամուսնությունը»։ Նրա ստեղծագործության մեջ նշանակալի տեղ են զբաղեցնում չափածո հեքիաթները («Փիղը և մրջյունը», «Հեքիաթ նապաստակի ու առյուծի մասին» և այլն) և առակները («Երազող հովիվը», «Իմ լեզուն իմ թշնամին է» և այլն)։ Կյանքի վերջին տարիներին նա գրել է «Աղետների սնդուկը», «Հանդիպում մարտում», «Խազինա» և այլ պիեսներ, GՇնորհավորանք ընկեր Ստալինին նրա յոթանասունամյակի օրը», «Իմ կյանքը», «Ասք հովվի մասին» պատմական պոեմները։ Բանաստեղծի ստեղծագործությունը կապված է ավարական բանահյուսության հետ։ Ցադասան ավարերեն է թարգմանել Ալեքսանդր Պուշկինի ստեղծագործությունները։

Ֆիլմագրություն 
Համզաթ Ցադասովի հեքիաթների հիման վրա նկարահանվել են մուլտիպլիկացիոն ֆիլմեր.
 Փիղը և մրջյունը (1948)
 Առյուծն ու նապաստակը (1949)

Պարգևներ 
 Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակ (1951) – «Ընտրանի» բանաստեղծությունների ժողովածուի համար («Ասք հովվի մասին», 1950)
 Լենինի շքանշան (22 փետրվարի, 1944) — ի նշանավորումն ստեղծագործական գործունեության 50-ամյակի
 Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (31 հունվարի, 1939)
 մեդալ «Կովկասի պաշտպանության համար»
 մեդալ «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում կատարած անձնվեր աշխատանքի համար»
 Դաղստանի ԻԽՍՀ ժողովրդական բանաստեղծ (1934)
 Դաղստանի ԻԽՍՀ գերագույն խորհրդի նախագահության պատվոգրեր

Հիշատակ 
 1967 թվականին Ցադա աուլում բացվել է Համզաթ Ցադասովի թանգարանը։
 ՀԱմզաթ Ցադասովի անունն է կրում ավարական երաժշտա-դրամատիկական թատրոնը։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Гамзат Цадаса. Стихи. Сказки. Басни. Перевод с аварского Н. Гребнева, Я. Козловского, Семёна Липкина, В. Потаповой, Демьяна Бедного, С.Обрадовича. Художник Н.Каплан. Государственное издательство детской литературы, , 1952. - 96 с.
 Гамзат Цадаса. Избранное. Перевод с аварского Н. Гребнева, Д. Голубкова, А. Глобы, Я. Козловского, Семёна Липкина, Ю. М. Нейман, Т. Стрешневой, Л. Пеньковского, В. Казина, Н. С. Тихонова. — , Художественная литература, 1977. — 404 с.

Արտաքին հղումներ 
 Гамзат Цадаса  на портале ПоэзоСфера 
 Поэт, рожденный поэтом — Односельчане.ru

Խորհրդային բանաստեղծներ
20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ
Խորհրդային գրողներ
Խորհրդային դրամատուրգներ
Խորհրդային թարգմանիչներ
Խորհրդային մանկագիրներ
ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով