Հետծննդաբերական դեպրեսիա

Հետծննդաբերական դեպրեսիա (ՀԾԴ), (պոստնատալ դեպրեսիա) տրամադրության խանգարում՝ կապված ծննդաբերութան հետ։ Ախտանշանները կարող են ներառել ծայրահեղ տխրություն, էներգիայի պակաս, անհանգստություն, լացի դրվագներ և քնի ու ախորժակի փոփոխություններ։ Սովորաբար սկսվում է երեխայի ծնվելուց հետո` մեկ շաբաթից մինչև մեկ ամսվա ընթացքում։ ՀԾԴ-ն կարող է նաև բացասաբար անդրադառնալ նորածնի վրա։

Պատճառագիտություն և ախտորոշում 
Քանի դեռ ՀԾԴ-ի ճշգրիտ պատճառը պարզ չէ, որպես պատճառ համարվում է ֆիզիկական ու հոգեհուզական գործոնների համակցությունը։ Սա կարող է ներառել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են հորմոնալ փոփոխությունները և անքնությունը։ Ռիսկի գործոններն են հետծննդաբերական դեպրեսիային նախորդող դրվագները, երկբևեռ խանգարումները, անամնեզում դեպրեսիայի դեպքերը, հոգեբանական սթրեսը, ծննդաբերական բարդությունները, աջակցության պակասը կամ դեղի սխալ օգտագործումը։ Ախտորոշումը հիմնված է անձի ախտանիշների վրա ։ Շատ կանայք ծննդաբերությունից հետո ունենում են կարճաժամկետ անհանգստություն և տրամադրության անկում, սակայն հետծննդաբերական դեպրեսիա պետք է կասկածել այն դեպքում, երբ ախտանշանները ընթանում են ծանր ու տևում են մոտավորապես երկու շաբաթ։

Կանխարգելում և բուժում 
Չնայած ռիսկի գործոններին՝ հոգեսոցիալական աջակցությունը կարող է պաշտպանել ՀԾԴ-ից։ ՀԾԴ-ի բուժումը ներառում է խորհրդատվություն և դեղամիջոցներ։ Խորհրդատվության տեսակները, որոնք ավելի արդյունավետ են, ներառում են միջանձնային հոգեթերապիա (ՄԱՀ), ճանաչողական վարքագծային թերապիա (ՃՎԹ) և հոգեշարժական թերապիա։ Ըստ նախնական հետազոտութոունների ապացույցների կիրառվում են ընտրողական սերոտոնինային ընկալիչների արգելակիչներ (ԸՍԸԱ)։

Համաճարակաբանություն 
ՀԾԴ-ն հանդիպում է հետծննդաբերական շրջանում գտնվող կանանց գրեթե 15%-ի մոտ։ Ավելին, տրամադրության այս խանգարումները 1-26% դեպքերում հանդիպում են նաև նորաթուխ հայրիկների մոտ։ Հետծննդաբերական պսիխոզը հետծննդաբերական տրամադրության խանգարումների առավել ծանր ձևն է, հանդիպում է ծննդաբերությունից հետո 1000 կնոջից 1-2-ի մոտ։ Հետծննդաբերական պսիխոզը մինչև մեկ տարեկան երեխաների սպանության առաջատար պատճառներից է, որը ԱՄՆ-ում հանդիպում է 100000 ծնունդից մոտավորապես 8-ի դեպքում։

Նշաններ և ախտանիշներ 
ՀԾԴ-ի ախտանիշները կարող են զարգանալ ծննդաբերությունից հետո մեկ տարվա ընթացքում՝ ցանկացած պահի։ Սովորաբար, ՀԾԴ ախտորոշելիս հաշվի են առնվում առնվազն երկու շաբաթ տևող նշաններն ու ախտանիշները։ Դրանք են՝

Էմոցիոնալ

 հարաճող տխրություն, անհանգստություն կամ «դատարկ» տրամադրություն
 տրամադրության ծայրաստիճան տատանումներ
 հիասթափություն, անհանգստություն, բարկություն
 հուսահատության կամ անօգնական լինելու զգացում
 մեղքի զգացում, ամոթ
 ցածր ինքնագնահատական
 թմրամոլություն, դատարկության զգացում
 հյուծում
 անհարմարավետության զգացում
 երեխայի հետ անհաջող կապ
 անադեկվատություն երեխայի խնամքի հարցում

Վարքագծային

առօրյա գործունեության նկատմամբ հետաքրքրության պակաս
էներգիայի պակաս կամ բացակայություն
ցածր լիբիդո (սեռական ակտիվություն)
ախորժակի փոփոխություն
հոգնածություն, էներգիայի և մոտիվացիայի նվազեցում
վատ ինքնախնամք
մեկուսացում հասարակությունից
 անքնություն կամ քնկոտություն։

Ճանաչողական

 պարզ մտածողության և որոշումներ կայացնելու կարողության թուլացում
 ցրվածություն և վատ հիշողություն
 երեխային ճիշտ չխնամելու վախ կամ վախ երեխայից
 ինքն իրեն, երեխային կամ ամուսնուն վնասելու տագնապ

Սկիզբ և ընթացք

Հետծննդաբերական դեպրեսիան սովորաբար սկսվում է ծննդաբերությունից հետո երկու շաբաթից մեկ ամսվա ընթացքում։ Ներքաղաքային հոգեկան առողջության կենտրոններից մեկի կատարած հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հետծննդաբերական դեպրեսիաների 50%-ը սկսվում է մինչև ծննդաբերությունը։ Հետևաբար, Հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկում (ՀԽԱՎՁ, DSM-5) հետծննդաբերական դեպրեսիան ախտորոշվում է որպես շուրջծննդյան սկիզբ ունեցող դեպրեսիվ խանգարում, որտեղ «շուրջծննդյան սկիզբ»-ը սահմանվում է ինչպես ցանկացած ժամանակ կամ հղիության, կամ ծննդաբերությունից հետո մինչև չորս շաբաթվա ընթացքում։ ՀԾԴ-ն կարող է տևել մի քանի ամսից մինչև մեկ տարի։ Հետծննդաբերական դեպրեսիան կարող է հանդիպել նաև այն կանանց մոտ, ովքեր ունեցել են վիժումներ։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ տղամարդկանց մոտ ՀԾԴ-ի բարձր մակարդակ դիտվում է երեխայի ծնվելուց հետո 3-6 ամսվա ընթացքում։

Ծնող-երեխա փոխհարաբերություններ

Հետծննդաբերական դեպրեսիան կարող է խանգարել նորմալ մայր-նորածին կապին և բացասաբար ազդել երեխայի զարգացման վրա։ Հետծննդաբերական դեպրեսիան կարող է հանգեցնել մայրերի կողմից ոչ ճիշտ իրականացվող երեխայի խնամքին։ Երեխայի խնամքի այս անհամապատասխանությունները ներառում են կերակրման, քնի ռեժիմ և առողջության պահպանում։

Հազվադեպ, 1000-ից 1-2-ի մոտ հետծննդաբերական դեպրեսիան արտահայտվում է հետծննդաբերական պսիխոզի ձևով։ Այս դեպքերում, հատկապես այն կանանց շրջանում, ովքեր նախնիկում եղել են հոգեբուժական հիվանդանոցներում, կարող են դիտվել մանկասպանության դեպքեր։ ԱՄՆ-ում տարեկան գրանցվող մանկասպանութան դեպքերի առաջատար պատճառներից է հետծննդաբերական դեպրեսիան (8/100000):

Պատճառագիտություն 
ՀԾԴ-ի պատճառը ամբողջությամբ պարզ չէ։ Վարկած կա, որ հորմոնալ փոփոխությունները, գենետիկական գործոնները և կյանքում կատարված շրջադարձային իրադարձությունները առավել հավանական պատճառ են հանդիսանում։ Փաստեր կան, որ հորմոնալ փոփոխութոունները կարող են մեծ դեր խաղալ։ Ուսումնասիրվել են էստրոգենը, պրոգեստերոնը,  թիրոիդ հորմոնը, տեստոստերոնը, կորտիկոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնը և կորտիզոլը։

Հայրիկները, ում օրգանիզմը չի ենթարկվում խորը հորմոնալ փոփոխությունների, նույնպես ունենում են հետծննդաբերական դեպրեսիա; Տղամարդկանց մոտ պատճառները կարող են տարբեր լինել։

Վարկած կա, որ նորածնի մասին հոգ տանեը բերում է ապրելակերպի էական փոփոխությունների, ինչը հանգեցնում է ՀԾԴ-ի։ Որոշ փաստեր ապացուցում են այս վարկածը։ Մայրիկները, ովքեր իրենց նախորդ երեխաների դեպքում չեն տառապել ՀԾԴ-ով, վերջին ծննդաբերությունից հետո, այնուամենայնիվ, կարող են հիվանդանալ։ Չնայած կենսաբանական և հոգեսոցիալական փոփոխություններին, որոնք կարող են  ուղեկցել հղիությանը և հետծննդաբերական շրջանին, շատ կանանց մոտ այդպես էլ չի ախտորոշվում ՀԾԴ։

Ռիսկի գործոններ 
Մինչդեռ ՀԾԴ-ի պատճառներն ամբողջովին պարզված չեն, առանձնացվում են մի շարք ռիսկի գործոններ՝

 նախածննդյան դեպրեսիա կամ անհանգստություն
 դեպրեսիայի անհատական կամ ընտանեկան պատմություն
 չափավորից մինչև ծանր նախադաշտանային ախտանշաններ
 հղիության ընթացքում տարած սթրեսներ
 մոր ընկճված վիճակ
 ծննդաբերության հետ կապված հոգեբանական տրավմա
 ծննդաբերության հետ կապված հոգեկան տրավմա
 նախորդ պտղի մահ կամ վիժում
 կրծքով սնուցման փոխարեն սնուցում արհեստական կերով
 ծխախոտի օգտագործում
 ցածր ինքնագնահատական
 երեխայի խնամքի հետ կապված սթրես
 հասարակության կողմից աջակցության պակաս
 ամուսնական վատ փոխհարաբերություններ կամ  միայնակ մոր կարգավիճակ
 սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմաններ
 նորածնի առողջական խնդիրներ/սուր ցավեր (կոլիկա)
 չպլանավորված/անցանկալի հղիություն
 պրոլակտինի բարձր մակարդակ
 օքսիտոցինի քանակի իջեցում

Արհեստական կերով սնուցումը, նախկինում տարած դեպրեսիան և ծխախոտի օգտագործումն ունեն ապացուցված հավելող ազդեցություն։ Որոշ հետազոտություններ կապ են գտել մոր մոտ դոկոսահեքսանաթթվի (ԴՀԹ) ցածր մակարդակի հետ։

Վերը թվարկված գործոնները փոխկապակցված են ՀԾԴ-ի հետ, սակայն այս կապը չի նշանակում, որ դրանք անմիջական պատճառ են հանդիսանում։ Փոխարենը դրանք կարող են հրահրվել որևէ ուրիշ գործոնով և հակառակը, որոշ գործոններ համարվում են հետծննդաբերական դեպրեսիայի պատճառ, օրինակ՝ հասարակության կողմից աջակցության պակասը։

Զարմանալի չէ, որ կանայք, ովքեր ունեն ավելի քիչ միջոցներ, ավելի շատ են հակված հետծննդաբերական դեպրեսիայի, քան այն կանայք, ովքեր ավելի ապահովված են, օրինակ՝ ֆինանսապես։ ՀԾԴ-ի դրույքաչափերը նվազեցվում են, քանի որ եկամուտը աճում է։ Քիչ ապահովված կանայք ավելի հավանական է, որ կունենան չպլանավորված կամ անցանկալի հղիություն՝ մեծացնելով ՀԾԴ-ի ռիսկը։ Նրանք կարող են նաև համալրել ցածր եկամուտ ունեցող միայնակ մայրերի շարքը։ Մինչև մայրանալը ցածր եկամուտ ունեցող կանանց հասանելիությունը որևէ եկամտի աղբյուրի ավելի սահմանափակ է։

Հետազոտությունները նաև ապացուցել են մայրիկների «մրցավազքի» ու հետծննդաբերական դեպրեսիայի միջև կապը։ Սոցիալական գործոնները ստուգելուց հետո, ինչպիսիք են տարիքը, եկամուտը, կրթությունը, ամուսնական կարգավիճակը և երեխայի առողջությունը, ապացուցվել է, որ աֆրոամերիկացի մայրիկները ՀԾԴ-ի ամենաբարձր ռիսկն ունեն (մինչև 25%), իսկ ասիացի մայրիկները՝ ամենացածրը (մինչև 11,5%)։ Առաջին կարգի ազգերի, Կովկասի ու Իսպանիայի կանանց մոտ ՀԾԴ-ի  ցուցանիշները միջին են։ Կանխատեսումներ կան, որ տղամարդկանց մոտ 50%–ով բարձրանում է ՀԾԴ–ի զարգացումը, եթե նրանց զուգընկերն ունի ՀԾԴ։ Սեռական կողմնորոշումը ևս ՀԾԴ–ի ռիսկ է։ 2007 թվականին Ռոզի և գործընկերների կողմից կատարված հետազոտությունների ընթացքում ուսումնասիրվել է ՀԾԴ–ի զարգացումը լեսբուհի և բիսեքսուալ մայրիկների մոտ, հետո համեմատվել  հետերոսեքսուալ ընտրանքային խմբի հետ։ Ապացուցված է, որ լեսբուհի և բիսեքսուալ մայրիկները Էդինբուրգի հետծննդաբերական դեպրեսիայի աղյուսակում նշանակալիորեն ավելի բարձր ցուցանիշներ ունեն, քան հետերոսեքսուալ կանայք։ ՀԾԴ–ի այս բարձր ցուցանիշները բերում են հասարակության կողմից ավելի քիչ աջակցության, մասնավորապես իրենց ընտանիքների կողմից քննադատողական վերաբերմունքի։  Առաջարկվել է նաև կապ հետծննդաբերական թիրոիդիտի և հետծննդաբերական դեպրեսիայի միջև, ինչպես նաև ՀԾԴ–ի ու հակաթիրոիդ հակամարմինների միջև, բայց սա դեռևս  վիճահարույց հարց է։

Բռնություն

Բռնության և հետծննդաբերական դեպրեսիայի միջև կապի վերաբերյալ կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կանանց նկատմամբ բռնությունը շատացնում է հետծննդաբերական դեպրեսիայի դեպքերը։ Աշխարհում կանանց գրեթե մեկ երրորդը կյանքի ընթացքում ենթարկվում է ֆիզիկական կամ սեռական բռնության։ Կանանց նկատմամբ բռնությունները տեղի են ունենում տարաձայնությունների հետևանքով։ Կարևոր է նշել, որ հետազոտությունների են ենթարկվել միայն տղամարդկանց կողմից կատարված բռնությունները և հաշվի չեն առնվել կանանց կողմից իրագործված այն բռնությունները, որոնց հետևանքով տուժել են և՛ տղամարդիկ, և՛ կանայք։ Ավելին, կանանց նկատմամբ բռնությունը սահմանվել է որպես «գենդերային հիմունքներով կատարված ցանկացած բռնություն», որի արդյունքներն են կանանց ֆիզիկական, սեռական կամ հոգեբանական վնասը և տառապանքը։ Հետծննդաբերական դեպրեսիայի դեպքերի աճը կապված է նաև այնպիսի հոգեբանական և մշակութային գործոնների հետ, ինչպիսիք են դեպրեսիայի անամնեզը, կյանքի ընթացքում սթրեսային իրավիճակները, վաղ սեռահասունությունը կամ հղիությունը, հղիության ընթացքում անհանգստությունը և հասարակության կողմից աջակցության պակասը։ Կանանց նկատմամբ բռնությունը քրոնիկ սթրեսոր գործոն է, այսպիսով դեպրեսիան զարգանում է, երբ որևէ մեկը այլևս չի կարողանում դիմակայել բռնություններին։

Ախտորոշում 
Չափորոշիչներ

Հետծննդաբերական դեպրեսիան հայտնի է որպես «շուրջծննդաբերական սկզբով դեպրեսիվ խանգարում»։ Շուրջծննդաբերական սկիզբ նշանակում է ցանկացած պահ՝ հղիության ընթացքից մինչև ծննդաբերությունից հետո չորս շաբաթվա ընթացքում։ Էական տարբերություն չկա այն դեպրեսիվ դրվագների մեջ, որոնք առաջացել են հղիության ընթացքում կամ ծննդաբերությունից հետո։ Այնուամենայնիվ, մասնագետների մեծամասնությունը շարունակում է հետծննդաբերական դեպրեսիան ախտորոշել որպես դեպրեսիա, որն առաջանում է ծննդաբերությունից հետո մեկ տարվա ընթացքում։

Հետծննդաբերական դեպրեսիայի ախտորոշման համար պահանջվող չափորոշիչները նույնն են, ինչ ծննդաբերական ելքով չավարտված հղիություններից հետո առաջացած ծանր ու թեթև դեպրեսիաներինը։ Այդ չափորոշիչներն ընդգրկում են ստորև թվարկված ինն ախտանիշներից առնվազն հինգը՝ երկու շաբաթ տևողությամբ․

 տխրության, դատարկության կամ հուսահատության զգացում՝ գրեթե ամեն օր
հետաքրքրության պակաս առօրյա գործողություններում
ախորժակի կամ քաշի կորուստ
քնի խանգարումներ
անհանգստության զգացում
էներգիայի պակաս
մեղավորության զգացում
կենտրոնացման խանգարում կամ հարաճող անորոշություն 
մահվան մասին կպչուն մտքեր՝ ինքնասպանության ծրագրերով կամ առանց դրանց։

Ծանոթագրություններ 

Հոգեբուժական ախտորոշում
Դեպրեսիա