Սաբանտույ

Սաբանտույ (,  — «գութանի տոն»), թաթարների և բաշկիրների գարնանային դաշտային աշխատանքի ավարտի ամենամյա ազգային տոնը։ Նման տոները գոյություն ունեն ինչպես Պովոլժիեի ժողովուրդների (չուվաշներ, մարիներ, մորդվաներ, ուդմուրտներ), այնպես էլ Կովկասի որոշ թյուրքական (բալկարցիներ և նոգայցիներ) ժողովուրդների մոտ, սակայն նրանք ունեն իրենց առանձնահատկությունները։

Կան և որոշ տարբերություններ սաբանտույի տոնակատարության անվանման և տոնելու առանձնահատկությունների մեջ բաշկիր և թաթար տարբեր էթնիկական խմբերի մոտ։

Ծագումնաբանություն 
Սաբանիթը թարգմանվում է թյուրքերեն լեզվից ( и ) որպես «գութանի հարսանիք (հանդիսություն)», սաբան` գութան և տույ` տոն, հարսանիք։ Թաթարների շրջանում տարածվել է նաև Сабан бәйрәме անունը (բայրամը նշանակում է նաև «տոն»)։

Նմանատիպ տոներ 
Չուվաշների մոտ կա սաբանտույի հետ ընդհանուր արմատներ ունեցող նման տոն, որը նախկինում կոչվում էր  (վերին չուվաշներ) և  կամ сапан  (ներքին չուվաշներ), այժմ այն ​​միացյալ կոչվում է Ակատույ ():

Նմանատիպ ծագումնաբանություն ունի մարիական նույն տոնի անունը՝ Ագապայրեմ։

Թաթարստանի մորդվաների նմանատիպ տոնը՝ Բալթայը, ունի թաթարական ծագումնաբանություն և նշանակում է «մեղրի տոն»։

Նմանատիպ տոն  գոյություն ունի ուդմուրտների մոտ։

Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդները, բալկարցիները և նոգայցիները նույնպես տոնում են նման տոն, որը նրանք կոչում են Սաբանտա։ Նույն բառով են անվանում նմանատիպ տոնև նաև ղազախները։

Ժամանակակից ռուսերենում «Սաբանտույ» անունը դարձել է հասարակ անուն և հաճախ նշանակում է ցանկացած (պարտադիր չէ տոնական) խնջույք։

Սաբանտույի պատմություն 
Սաբանտուի տոնի սկիզբը գնում է հին ժամանակներ և կապված է հողային պաշտամունքի հետ։ Այս ծիսակարգի սկզբնական նպատակը, հավանաբար, եղել է պտղաբերության հոգիների սիրաշահումը, որպեսզի նպաստեն նոր տարում լավ բերքի ստացմանը։

Առաջին անգամ տոնը նկարագրված է 921 թվականին արաբ ճանապարհորդ Իբն Ֆադլանի կողմից, որը ժամանել էր Թաթարստանի Բուլգար քաղաք որպես Բաղդադի դեսպան։

1979 թվականին Ֆ.Ս. Խակիմզյանովի կողմից Թաթարստանի Ալեքսեևսկի շրջանում հայտնաբերվել է բուլղարական ժամանակաշրջանի միակ տապանագիրը,որը թվագրված է 1292 թվականին և ունի «saban tuj kon ATI»՝ «Սաբանտույի օրօր» մակագրությունը, որը վկայում է, որ տոնակատարությունը նշվել է դեռևս Վոլգյան Բուլղարիայի ժամանակաշրջանում։

Չնայած այն հանգամանքին, որ բաշկիրների մոտ «Һabantuy»-ը հայտնվել է հեռավոր հեթանոսական անցյալում, որպես հնագույն հողագործական տոներից մեկը, առաջին անգամ գրավոր արձանագրվել է XVIII դարում ռուս բառարանագիր, բնագետ և ճանապարհորդ Իվան Լեպյոխինի և գերմանացի ազգագրագետ, գիտնական Գեորգի Յոհան Գոթլիբի ճամփորդական գրառումներում։

Բաշկիրների մոտ ծիսակարգը տեղի է ունեցել հետևյալ կերպ. նրանք ջրով ցողում էին հողերը, դաշտերը, բակը, խոտերը, անասուններին։ հայտնի է նաև «Һaban butҡaһy» ծեսը (գութանի շիլա), որի նպատակն էր հացազգիներից շիլայի պատրաստումը և դրանով հողագործներին, տարեց մարդկանց, երեխաներին հյուրասիրելը։

Դաշնային սաբանտույ 
Դաշնային սաբանտույ (, ), ազգային տոն, անցկացվող դաշնային (համառուսաստանյան) մակարդակով։

Սաբանտույ ազգային դաշնային տոնն անց է կացվել հետևյալ քաղաքներում.

 2001 թվական — Սարատով
 2002 թվական — Տոլյատի (Սամարայի մարզ)
 2003 թվական — Դիմիտրովգրադ (Ուլյանովսկի մարզ)
 2004 թվական — Յոշկար Օլա
 2005 թվական — Սարանսկ
 2006 թվական — Նիժնի Նովգորոդ
 2007 թվական — Չելյաբինսկ
 2008 թվական — Աստրախան
 2009 թվական — Ուլյանովսկ
 2010 թվական — Իժևսկ
 2011 թվական — Եկատերինբուրգ
 2012 թվական — Վլադիվոստոկ
 2013 թվական — Տյումեն
 2014 թվական — Տոմսկ
 2015 թվական — Կրասնոյարսկ
 2016 թվական — Նիժնի Նովգորոդ
 2017 թվական — Աստրախան
 2018 թվական — Չեբոքսարի
 2019 թվական — Նովոսիբիրսկ

Համառուսաստանյան գյուղական սաբանտույ 
Համառուսաստանյան գյուղական սաբանտույի հիմնադիրներն են Թաթարների համաշխարհային կոնգրեսի գործադիր կոմիտեն, Ռուսաստանի թաթարական գյուղերի ասոցիացիան և Թաթարստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարությունը։

I (29 մայիսի 2010 թվական) — գ. Ալկինո (Պոխվիստնևսկի շրջան, Սամարայի մարզ)

II (19 հունիսի 2011 թվական) — գ. Շիգիրդան (Բատիրևսկի շրջան, Չուվաշիա)

III (7 հուլիսի 2012 թվական) — գ. Դուբրովկա (Կրասնոարմեյսկի շրջան, Չելյաբինսկի մարզ)

IV (29 հունիսի 2013 թվական) — գ. Բարդա (Բարդիմսկի շրջան, Պերմի երկրամաս)

V (24 մայիսի 2014 թվական) — գ. Մալիե Չապուրնիկի (Սվետլոյարսկի շրջան, Վոլգոգրադի մարզ)

VI — գ. Տատարսկայա Կարգալա (Սամարայի շրջան, Օրենբուրգի մարզ)

VII — գ. Ստարայա Կուլատկա (Ուլյանովսկի մարզ)

VIII (22 հուլիսի 2017 թվական) — գ. Սրեդնյայա Ելյուզան (Պենզայի մարզ)

IX (14 հուլիսի 2018 թվական) — գ. Ալմենևո (Կուրգանի մարզ)։

Համաեվրոպական սաբանտույ 
Համաեվրոպական սաբանտույը (, ) ազգային տոն է, որը տեղի է ունենում միջազգային մակարդակով։

Ազգային համաեվրոպական սաբանտույ տոնը անց է կացվել հետևյալ քաղաքներում.

I (7 հունիսի 2014 թվական) — Ռիգա (Լատվիա)

II (19-21 հունիսի 2015 թվական) — Բեռլին (Գերմանիա)

III (2016 թվական) — Մեծ Բրիտանիա

IV (2017 թվական) — Փարիզ (Ֆրանսիա)

Տես նաև 
 Շրջանցիկ ծեսեր
 Ակատույ
 Գերբեր

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Սաբանտույ «Вокруг Света» ամսագիր. № 12 (2567). Դեկտեմբեր 1972

Արտաքին հղումներ 

 Ֆատիխովա Ֆ.Ֆ. //Բաշկիրիայի հանրագիտարան, Ուֆա, 2015-2019, :
 Сабантуй: статья в «Энциклопедии Челябинск»
 Мифоритуальные основы башкирского праздника «САБАНТУЙ»
 Общеболгарские исторические корни Сабантуя 

Տոներ այբբենական կարգով
Ռուսաստանի տոներ
Բաշկորտոստան