Կովկասյան նահանգապետություն

Կովկասյան նահանգապետություն- Ռուսական կայսրության ադմինիստրատիվ միավոր։ Առաջացել է 1785 թվականին Կովկասյան փոխարքայության կազմում։ 1822 թվականին Կովկասյան նահանգապետության մեծ մասը մտավ Ստավրոպոլյան նահանգապետության կազմը

Բնակավայրերը և ադմինիստրատիվ կառույցները 
Կովկասյան նահանգապետությունը կազմված էր վեց վարչաշրջաններից ()՝ Եկատերինոգրադսկայան, Կիզլյառը, Մոզդոկը, Ալեքսանդրովյան, Գեորգիևսկյան և Ստավրոպոլյան։ Ազով-Մոզդոկյան գծի վրա վեց ամրոցներ (Ստավրոպոլ, Եկատերինոգրադսկայա, Կիզլյառ, Մոզդոկ, Գեորգիևսկ, Ալեքսանդրովյան) հայտարարվել էին քաղաքային վարչաշրջանային կենտրոններ։

Պատմություն 
XVIII դար

1775 թվականին Ռուսական կայսրության կողմից պլանավորվեց մի շարք ամրությունների կառուցում Թերեքից մինչև Դոն՝ այսպես կոչված Ազով-Մոզդոկյան գիծը։ 1777 թվականին կառուցվել էր 10 ամրոցներ, այդ թվում նաև Ստավրոպոլյան (ներկայիս Ստավրոպոլը)։ 1773 նահանգապետության տարածք այցելեց ակադեմիկոս Գլյուդենշտեդը, իսկ 1793 թվականին՝ ակադեմիկոս Պալլասը։ 1785 թվականի մայիսի 5-ին կազմավորվեց Կովկասյան նահանգապետությունը՝ վեց վարչաշրջաններից։

 Ալեքսանդրովյան վարչաշրջան- քաղաք Ալեքսանդրովսկ, հետագայում անվանափոխված նույնանուն կայանով
 Եկատերինոգրադսկայան վարչաշրջան- քաղաք Եկատիրնոգրադ, որը եղել է մաիժամանակ նաև Կովկասյան նահանգապետության կենտրոնը։ Ավելի ուշ անվանափոխվում է նույնանուն կայանով։ Ձևավորվել է 1785 թվականի մայիսի 5-ին Կովկասյան փոխարքայության կազմում։ Վարչաշրջանը վերացվել է 1790 թվականին, տարածքը բաշխվել է Ալեքսանդրովսկյան, Գեորգիևսկյան և Մոզդոկյան շրջանների միջև։
 Գեորգիևսկյան վարչաշրջան- քաղաք Գեորգիևսկ։ Ձևավորվել է Կովկասյան փոխարքայության կազմում 1785 թվականի մայիսի 5-ին։ 1827 թվականին վարչաշրջանը վերափոխվեց նույնանուն շրջանի։ 1830 թվականի մայիսի 14-ի(21) Սենատի հրամանով  անվանափոխվեց Պյատիգորսկ անունով և կենտրոնը տեղափոխվեց քաղաք Պյատիգորսկ։ 
 Կիզլյառի վարչաշրջան- Քաղաք Կիզլյառ։ 1827 թվականին վարչաշրջանը վերափոխվեց շրջանի։ 1847 թվականի մայիսի 2-ից՝ նորից վարչաշրջան։ 1867 թվականի դեկտեմբերի 9-ին վարչաշրջանի մի մասը քաղաք Կիզլյառի հետ միասին անցնում է Ստավրոպոլյան նահանգապետությունից Թերեքյան մարզ։ Մնացած տարածքները մտավ Նովոգրիգորևսկյան վարչաշրջանի մեջ՝ Պրասկովեյա կենտրոնով։ 
 Մոզդոկյան վարչաշրջան- քաղաք Մոզդոկ
 Ստավրոպոլյան վարչաշրջան- քաղաք Ստավրոպոլ

Նահանգապետության կենտրոն նշանակված էր Եկատիրինոգրադը։ 1787 թվականի վերջին Կովկասյան նահանգապետությունում հաշվվում էր 30 000 տղամարդ և 34 բնակավայր։
1790 թվականի ապրիլի 30-ին Կովկասյան նահանգապետությունը վերացվեց և ադմինիստրատիվ կառույցները տեղափոխվեցին Աստրախան։ Նահանգապետությունը նորից ստացավ մարզի կարգավիճակ Աստրախանի նահանգապետության կազմում։

Նահանգապետեր 

XIX դար

1802 թվականին Կովկասյան նահանգապետությունը առանձնացվեց Աստրախանի նահանգապետությունից և վերականգնվեց 5 վարչաշրջաններով՝
 Կիզլյառյան- քաղաք Կիզլյառ
 Գեորգիևսկյան-քաղաք Գեորգիևսկ
 Մոզդոկյան- քաղաք Մոզդոկ
 Ալեքսանդրովյան վարչաշրջան- քաղաք Ալեքսանդրովսկ, հետագայում անվանափոխված նույնանուն կայանի։

Գեորգիևսկը հռչակվեց նահանգապետության կենտրոն։

1822 թվականին Կովկասյան նահանգապետությունը վերափոխվեց մարզի։

1824 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Ալեքսանդր I-ի հրամանով մարզային ներկայացուցչական տեղերը փոխադրվեցին Գեորգիևսկից տեխափոխվեց Ստավրոպոլ։

1825 թվականին ստեղծվում է քոչվոր ժողովուրդների հատուկ կառավարություն (Մագոմետանյան քոչվոր ժողովուրդների Գլխավոր ներկայացուցչություն)

1826 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Կովկասյան մարզում համաձայն մարզի ղեկավար գեներալ-լեյտենանտ Գ. Ա. Էմանուելյաի հրամանի բացվել են առաջին խնայողական բանկերը։

1842 թվականին ստեղծվել է Կովկասյան թեմը՝ վարչությունով Ստավրոպոլ քաղաքում։

1847 թվականի մայիսի 2-ին Նիկոլայ I Կովկասյան մարզը անվանափոխվեց Ստավրոպոլյան նահանգապետության, իսկ նրա երեք մարզերը (Կիզլառյան, Ստավրոպոլյան և Պյատիգորսկյան) դարձան վարչաշրջաններ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
Կովկասյան փոխարքայություն // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Ռուսական կայսրության պետական կառուցվածք