Համաշխարհային կրոնական խմբեր

Համաշխարհային կրոնները և հոգևոր ավանդույթները կարելի է դասակարգել մի քանի մեծ խմբերի, որոնք ոչ մի կերպ չունեն միատեսակ պրակտիկա։ Այս տեսությունը սկսվել է 18-րդ դարում՝ նպատակ ունենալով ճանաչել հասարակության բարեկրթության հարաբերական մակարդակը։

Կրոնական կատեգորիաների պատմություն

Համաշխարհային մշակույթներում ավանդաբար եղել են կրոնական հավատքների տարբեր խմբավորումներ։ Հնդկական մշակույթում տարբեր կրոնական փիլիսոփայություններ  համարվել են միևնույն ճշմարտությանը հասնելու զուտ տեսական  տարբերություններ։ Իսլամում ղուրանը նշում է երեք տարբեր կատեգորիաներ՝ մուսուլմաններ, Սուրբ գրքի մարդիկ (ինչպես մուսուլմաններն անվանում են քրիստոնյաներին և հրեաներին) և կռապաշտներ։ Սկզբնականորեն քրիստոնյաները դրսևորում էին երկակիություն աշխարհի կրոնների հանդեպ, այն է՝ քրիստոնեությունն ընդդեմ օտար հերետիկոսության և բարբարոսության։ 18-րդ դարում հերետիկոսություն համարվում էին իսլամը, հուդաիզմը  և հեթանոսությունը։ Այս ամենը հանգեցնում է նրան, որ կրոնները դասակարգվում են չորս կատեգորիաների, որի արդյունքում էլ ստեղծվում են այնպիսի գործեր, ինչպիսիք են Ջոն Թոլանդսի Նազարենուսը կամ հրեական հեթանոսությունը և իսլամական քրիստոնեությունը, որոնք ներկայացնում են երեք աբրահամական կրոնները՝ որպես տարբեր ազգեր և աղանդներ հենց կրոնի՝«միաստվածության» մեջ։

Դանիել Դեֆոն դրա սկզբնական սահմանումը բնութագրում է հետևյալ կերպ. «Կրոնը երկրպագություն է Աստծուն, բայց այն նաև ուղղված է կուռքերին և կեղծ աստվածներին երկրպագելուն»։ 19-րդ դարի սկզբին՝ մոտավորապես 1780-1810 թվականներին, լեզվական կտրուկ փոփոխություն է տեղի ունենում. կրոն բառի փոխարեն, որը հոգևորականության հոմանիշն է, հեղինակները սկսում են օգտագործել կրոններ բառը՝ ի նկատի ունենալով քրիստոնեությունը և երկրպագության այլ ձևերը։ Այդ պատճառով էլ Հաննա Ադամսի վաղ հանրագիտարանը, օրինակ, փոխում է իր անվանումը՝ Տարբեր Աղանդների Այբբենական համառոտագրից դառնալով Բոլոր Կրոնների և Կրոնական անվանումների բառարան։

1838 թվականին կրոնի բաժանումը չորս մեծ խմբերի՝ քրիստոնեություն, հուդաիզմ, իսլամ և հեթանոսություն, զգալիորեն բազմապատկվում է Ջոսիան Քոնդերի՝ «Մարդկության շրջանում այժմ գոյություն ունեցող բոլոր կրոնների վերլուծական և համեմատական տեսանկյուն» աշխատության մեջ։ Քոնդերը չնայած իր աշխատության մեջ դեռ պահպանում էր կրոնի չորս տեսակի բաժանումը, բայց ուսումնասիրելով մանրամսները՝ նա միավորում է շատ պատմական աշխատանքներ, որպեսզի ստեղծի ժամանակակից արևմտյան պատկեր հիշեցնող ինչ-որ բան։ Նա  դրուզներին, եզդիներին, մանդեաներին և էլամացիներին ներառում է մոնոթեիստական (միաստվածություն) խմբերի մեջ, իսկ վերջնական կատեգորիայի՝ պոլիթեիզմի և պանթեիզմի (բազմաստվածություն և համաստվածություն) խմբերում նա ներառում է զրադաշտականությունը, Հնդկաստանի՝ վեդաների, պուրանների, տանտրիզմի և ռեֆորմատական աղանդները, ինչպես նաև բրահմինական կռապաշտությունը, Չինաստանի և Ճապոնիայի կրոնները՝ բուդդիզմը, ջայնիզմը, սիկհականությունը, լամաիզմը և այլ ուրիշ գիտության հետ կապ չունեցող սնահավատությունները։

Համաշխարհային կրոն արտահայտության ժամանակակից իմաստը, որը ոչ քրիստոնյաներին մի մակարդակի վրա էր դնում քրիստոնյաների հետ, ի հայտ է գալիս 1893 Չիկագոյում՝ համաշխարհային կրոնների խորհրդարանում։ Այդ խորհրդարանը խթանում է անհատապես ֆինանսավորվող դասախոսությունների ստեղծվելուն, որոնց նպատակն էր մարդկանց տեղեկացնել կրոնական փորձառությունների բազմազանության մասին։ Այս դասախոսությունները ֆինանսավորվում էին այնպիսի ուսումնասիրողների կողմից, ինչպիսիք էին Վիլյամ Ջեյմսը, Դ. Տ. Սուզուկին, Ալան Ուոթսը, ովքեր մեծ ազդեցություն ունեցան համաշխարհային կրոնների վերաբերյալ հասարակական կոնցեպցիայի վրա։

20-րդ դարի կեսերից հետո համաշխարհային կրոն կատեգորիան լուրջ հարցի է բախվում, հատկապես, երբ զուգահեռներ են անցկացվում խիստ տարբեր մշակույթների միջև` դրանով իսկ ստեղծելով ինքնակամ բաժանում կրոնականի և աշխարհիկի։  Նույնիսկ պատմության պրոֆեսորներն են այսօր նկատում այդ բարդությունները և խորհուրդ չեն տալիս դպրոցներում ուսուցանել համաշխարհային կրոններ։ Մյուսները կրոնների ձևավորումը տեսնում են ազգ-պետություն համատեքստում՝ որպես ավանդույթների ստեղծում։

Դասակարգում
Համեմատական կրոնագիտության մեջ կրոնական ավանդույթները բաժանվում են գերակա խմբերի՝ ըստ պատմական ծագման և փոխադարձ ազդեցության։ Աբրահամական կրոնները ծագել են Արևմտյան Ասիայում, Հնդկական կրոնները՝ Հնդկական ենթամայրցամաքում (Հարավային Ասիա), և Արևելյան Ասիայի կրոնները՝ Արևելյան Ասիայում։ Մեկ այլ համատարածքային ազդեցիկ խումբ է Աֆրո-Ամերիկյան կրոնը, որը ծագել է Կենտրոնական և Արևմտյան Աֆրիկայում։

Մերձավոր Արևելքի կրոններ
 Աբրահամական կրոնները ամենամեծ խումբն են կազմում և գլխավորապես բաղկացած են հուդաիզմից, քրիստոնեությունից, իսլամից և բահայի հավատից:Նրանք անվանվել են Աբրահամ նախահոր անունով և դավանում են միաստվածություն։ Այսօր առնվազն 3,8 միլիարդ մարդ աբրահամական կրոնների հետևորդներն են և սփռված են ամբողջ աշխարհով, բացի Արևելյան և Հարավարևելյան Ասիայի շրջաններից։ Մի քանի աբրահամական կազմակերպություններ էլ ակտիվ հավատորսներ են։
Իրանական կրոնները, մասնավորապես հնդեվրոպական ծագմամբ, ներառում են զրադաշտական, եզդիական, ուացդիցիզմի (ճշմարիտ հավատք), յարսանիզմի (ճշմարիտության մարդիկ) և գնոստիցիզմի պատմական ավանդույթները։
 Հնդկական կրոնները, որոնք ծագել են Մեծ Հնդկաստանում (ներկայիս Հարավային և Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջանները) և մասամբ էլ ունեն հնդեվրոպական ծագում, ունեն մի շարք առանցքային ընդհանուր գաղափարներ, օրինակ՝ դհարմա, ռեինկարնացիա (վերամարմնավորում), կարմա և ուրիշներ։ Նրանք առավել ազդեցություն ունեն Հնդկական ենթամայրցամաքում, Արևելյան Ասիայում, Հարավարևելյան Ասիայում, ինչպես նաև Ռուսաստանի մեկուսացված հատվածներում։ Գլխավոր հնդկական կրոններն են հինդուիզմը, ջայնիզմը, բուդդիզմը և սիկհականությունը։
 Արևելյան Ասիայի կրոնները բաղկացած են մի քանի արևելյաասիական կրոններից, որոնք հարում են դաոսական գաղափարին՝ Tao (չիներենով) և Dō (ճապոներենով և կորերենով)։ Նրանք ներառում են շատ այլ չինական ազգային կրոններ, դաոսականություն և կոնֆուցիականություն, նաև չինական մտածողության ազդեցությանը ենթարկված ճապոնական և կորեական կրոններ։
Աֆրիկյան կրոնները Ենթասահարյան Աֆրիկայի՝ ցեղախմբերով ապրող մարդկանց կրոններն են, բայց բացառելով հին եգիպտական կրոնը,որը պատկանում է հնագույն Մերձավոր Արևելքին։
 Աֆրիկյան սփյուռքի կրոնները կիրառվում են նաև Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկաներում, որոնք այնտեղ են ներմուծվել 16-18 դարերում Ատլանտյան ստրկավաճառության արդյունքում, և որոնք ծագել են Կենտրոնական և Արևմտյան Աֆրիկայի ավանդական կրոններից։
 Տեղական ազգային կրոնները, որոնք առկա են յուրաքանչյուր մայրցամաքում հերքվում են խոշոր կրոնների կողմից՝աշխարհի շատ հատվածներում, կամ էլ շարունակում են մնալ որպես ժողովրդական հավատքներ։ Դրանց մեջ են մտնում ավանդական աֆրիկյան կրոնները, ասիական շամանիզմը, ամերիկյան բնիկների կրոնները, ավստրոնեսյան և ավստրալիական բնիկների ավանդույթները և ետպատերազմյան սինտոիզմը։ Սրանք և այլ նմանատիպ ավանդական կրոնները պատմական պոլիթեիզմի (բազմաստվածություն) հետ միասին համարվում են հեթանոսություն։   
 Նոր կրոնական շարժումը տերմին է, որը կիրառվում է ցանկացած կրոնական հավատի նկատմամբ, որը ի հայտ է եկել 19-րդ դարից սկսած, և որը հաճախ միավորում, վերաթարգմանում կամ վեր է հանում այնպիսի ավելի հին ավանդույթների կարևոր տեսակետներ, ինչպիսիք են այվալին, մորմոնիզմը, 50-ականությունը, բազմաստվածային վերականգնողականությունը և այլն։

Կրոնական ժողովրդագրություն

Գլխավոր կրոնը որոշելու եղանակներից մեկը նաև հետևորդների ներկայիս թիվն է։ Բնակչության կրոնական պատկանելիության թիվը հաշվարկվում է մարդահամարի վերաբերյալ հաշվետվություններով և բնակչության շրջանում հարցումների (այն երկրներում, որտեղ կրոնական պատկանելիության մասին տվայլներ չեն հավաքվում մարդահամարի ժամանակ, օրինակ՝ ԱՄՆ կամ Ֆրանսիան) միջոցով, բայց այս դեպքում արդյունքները   կարող են բավականին տարբերվել՝ կախված, թե ինչպե՞ս են հարցերը ձևակերպվում, ի՞նչ սահմանումներ գոյություն ունեն գործող կրոնի վերաբերյալ, ինչպես նաև հաշվի է առնվում այդ ուսումնասիրություններն իրականացնող գրասենյակների և կազմակերպությունների հակվածությունը։ Ոչ պաշտոնական և չհաստատված կրոնները հատկապես դժվար է հաշվարկել։

Հետազոտողների միջև չկա հանաձայնություն աշխարհի բնակչության կրոնական պատկերը որոշելու լավագույն եղանակի մասին։ Մի շարք հիմնարար տեսակետներ դեռևս մնում են չլուծված։

 Արդյո՞ք հաշվի են առնվել պատմականորեն գերակշռող կրոնական մշակույթները
 Արդյո՞ք հաշվի են առնվել միայն նրանք, ովքեր ակտիվորեն «կիրառել» են մի որոշակի կրոն
 Արդյո՞ք հաշվարկը կատարվել է միայն ելնելով հետևորդների քանակից
 Արդյո՞ք հաշվի են առնվել միայն նրանք, ովքեր ինքնորոշվում են որոշակի դավանությամբ 
 Արդյո՞ք հաշվի են առնվել միայն մեծահասակները, թե՞ երեխաները նույնպես
 Արդյո՞ք պետք է վստահել նիայն կառավարության պաշտոնական վիճակագրական տվյալներին
 Արդյո՞ք պետք է օգտվել բազմաթիվ աղբյուրներից, թե՞ մեկ լավագույն

Խոշորագույն կրոնական խմբեր

Միջին մեծության համաշխարհային կրոններ

Կրոնի հետևորդների աշխարհի քարտեզ

Տես նաև

Դհարմա
Անկրոնություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ
 Animated history of World Religions—from the "Religion & Ethics" part of the BBC website, interactive animated view of the spread of world religions (requires Flash plug-in).
 BBC A-Z of Religions and Beliefs
 Major World Religions
 International Council for Inter-Religious Cooperation 

Ցանկեր:Կրոն
Աշխարհի կրոններ