Հեյլ-Բոպպի (C/1995 01) գիսաստղ

Հեյլ-Բոպպի (C/1995 01), երկարապարբերական գիսավոր, հնարավոր է, XX դարի ամենից «դիտվողը», և անցած տասնամյակների ամենից պայծառը։ Ռեկորդային ժամկետով տեսանելի է եղել անզեն աչքով, որը 1811 թվականի Մեծ գիսավորի սահմանած ռեկորդից երկու անգամ երկար է։
Բացահայտվել է 1995 թվականի հուլիսի 23-ին Արեգակից (մոտավորապես 7,2 ա.մ) մեծ հեռավորության վրա՝ ենթադրվելով, որ այն բավականին պայծառ կլինի նաև Երկրի մոտով անցնելիս։ Չնայած գիսավորների պայծառության ըստ ճշգրտության աստիճանի կանխագուշակության դժվարության, տվյալ գիսավորը, 1997 թվականի ապրիլի 1-ին անցնելով ուղեծրով, արդարացրեց աստղագետների սպասելիքները։ Երբեմն նրան անվանում են 1997 թվականի «Մեծ գիսավոր»։
Հեյլ-Բոպպի գիսավորի հայտնվելը մարդկանց մեջ այնպիսի խուճապ է առաջացրել, որը չէր դիտվել երկար ժամանակ։ Լայն արձագանք գտան այն լուրերը, որ գիսավորի հետևից Արտերկրային քաղաքակրթության  տիեզերանավ է թռչում։ Հենց այս լուրերի պատճառով էլ  նոր կրոնական շարժման հետևորդների մեջ մասսայական ինքնասպանությունները շատացան։

Հայտնագործում 
Գիսավորը հայտնագործվել է իրարից անկախ երկու ամերիկացի դիտորդների՝ Ալան Հեյլի և Թոմաս Բոպպի կողմից։ Հեյլը հարյուրավոր անիմաստ ժամեր է անց կացրել գիսավորիի որոնումների վրա, և Նյու-Մեքսիկոյում՝ իր տան մոտ արդեն հայտնի գիսավորների դիտումների ժամանակ, հանկարծ կեսգիշերին, անսպասելիորեն, Աղեղնավորի համաստեղությունում M70 գնդաձև աստղային կուտակուում 10,5m տեսանելի աստղի մեծության մշուշոտ օբյեկտ հայտնաբերեց ։ Հեյլը սկզբից որոշեց, որ այդ կուտակումների մոտ տիեզերական այլ օբյեկտներ չկան։ Հետագայում նա հայտնաբերեց, որ օբյեկտն աստղերի ֆոնի վրա շարժվում է (հետևաբար գտնվում է Արեգակնային համակարգում), և Աստղագիտության հեռագրերի կենտրոնական բյուրոյին էլեկտրոնային նամակ գրեց, որը տեղեկացնում էր աստղագիտական հայտնագործության մասին։

Բոպպին սեփական աստղադիտակ չուներ։ Նա Արիզոնայում Ստենֆիլդի մոտ, իր ընկերների հետ բնության գրկում էր, և դիտում էր աստղային կուտակումներ ու գալակտիկաներ, երբ նրա ընկերոջը պատկանող աստղադիտակի օկուլյարում, Թոմասի աչքի առաջ լույսի շողք առկայծեց։ Համեմատելով Արեգակնային համակարգի հայտնի օբյեկտների անցողականությունների հետ, Բոպպը հասկացավ, որ այդ լույսի կետը նոր օբյեկտ է, և հեռագիր ուղարկեց այնտեղ, որտեղ և Հեյլը։ 
Հաջորդ առավոտյան հաստատվեց գիսավորի հայտնագործումը, որին տվեցին Հեյլ-Բոպպի անվանումն ու C/1995 O1 նշանակումը։ Հայտնագործման մասին հայտնեցին Միջազգային աստղագիտական միության № 6187 պաշտոնական գրությամբ։ Հայտնագործման պահին գիսավորն Արեգակից 7,1 ա.մ. հեռավորության վրա է եղել։
Շուտով հայտնաբերվեցին գիսավորի պատկերով ավելի վաղ նկարներ։ Այսպես, Տերենս Դիկինսոնը գիսավորի հայտնագործումից առաջ՝ 1995 թվականի մայիսի 29-ին արված նկարում գտավ նրան, իսկ Ռոբերտ Մաքնոթը՝ 1993 թվականի ապրիլի 27-ի լուսանկարում, այսինքն հայտնագործումից երկու տարի առաջ։ Այդ ժամանակ նա 18m մեծության էր, իսկ Արեգակից ուներ 13,0 ա.մ. հեռավորություն։

«Մեծ գիսավորի» կազմավորում 

1996 թվականի մայիսին գիսավորը երևաց անզեն աչքով։ Չնայած նրան, որ տարվա երկրորդ կեսին պայծառության ավելացումը պակասեց, գիտնականները լավատեսորեն կանխագուշակում էին, որ գիսավորը շատ պայծառ կլինի։ 1996 թվականի դեկտեմբերին Արեգակին մոտ լինելու պատճառով դիտումները դժվարացան, բայց հունվարին այն նորից սկսեց տեսանելի լինել և այնքան պայծառ էր, որ նրան կարելի էր տեսնել նույնիսկ մեծ քաղաքների լապտերների լույսով։
Մոտենալով Արեգակին՝ Հեյլ-Բոպպի գիսավորն ավելի պայծառ էր դառնում, փետրվարին այն հասավ 2-րդ մեծության, և արդեն կարելի էր Արեգակի հակառակ կողմ ուղղված նրա երկնագույն իոնային և փոշուց, դեղնավուն գիսավորի ուղեծրով տարված պոչերը տարբերել։ Արևելյան Սիբիրում  և Մոնղոլիայում Արեգակնային խավարումները թույլատրեցին գիսավորին տեսնել ցերեկը։ 1997 թվականի մարտի 23-ին Հեյլ-Բոպպի գիսավորը մոտեցավ Երկրին 1,315 ա.մ. (196,7 մլն կմ) մինիմալ հեռավորությամբ։ 
1997 թվականի ապրիլի մեկին արևամերձ կետով անցնելիս գիսավորը հիանալի տեսարան էր ներկայացնում։ Միջին −0,7 մեծությամբ, այն փայլում էր ցանկացած աստղից էլ (բացառությամբ Սիրիուսից) պայծառ, իսկ նրա երկու պոչերը տարածվում էին երկնքում 15-20 աստիճանով (իսկ դիտողի համար անտեսանելի մասերը 30-40°-ով)։ Գիսավորը կարելի էր դիտել անմիջապես աղջամուջից հետո, և չնայած արևամերձ կետով անցնող շատ «մեծ» գիսավորների Արեգակից ոչ հեռու լինելուն, Հեյլ-Բոպպի գիսավորը կարելի էր հյուսիսային կիսագնդում դիտել ամբողջ գիշեր։
Համացանցի զարգացումն այն ժամանակ պատճառ հանդիսացավ բազմաթիվ այնպիսի սայթերի ծագմանը, որոնք հետևում էին գիսավորի թռիչքի մանրամասություններին և նույնիսկ հրատարակում նրա ամենօրյա նկարները։ Համացանցը մեծ դեր խաղաց Հեյլ-Բոպպի գիսավորի նկատմամբ հասարակության աննախադեպ ուշադրության գրավման համար։
Գիսավորը կարող էր ավելի տպավորիչ լինել, եթե այն մոտենար Երկրին, ինչպես 1996 թվականին Հյակուտակե գիսավորն էր մոտեցել (0,1 ա.մ.), այդ դեպքում այն կգերազանցեր Վեներային հասնելով −5-րդ աստղային մեծության։

Գիսավորի հեռացում 
Արևամերձ կետով անցնելուց հետո գիսավորը հայտնվեց հարավային կիսագնդում, և նրա պայծառությունը սկսեց թուլանալ։ Այն հարավային կիսագնդի դիտորդների համար առավել պակաս հետաքրքրական էր, սակայն նրանք կարող էին տեսնել, թե ինչպես է նրա պայծառությունը 1997 թվականի երկրորդ կեսից սկսում թուլանալ։ Վերջին հայտնի դիտումները անզեն աչքով կատարվում են նույն թվականի դեկտեմբերին, հետևաբար, այն տեսանելի է եղել մոտ 18 և կես ամիս։ Այս ժամկետը 9 ամսով գերազանցել է նախկին 1811 թվականի Մեծ գիսավորի սահմանած ռեկորդը։
Այժմ Հեյլ-Բոպպը հեռանում է, և նրա պայծառությունը շարունակում է ընկնել։ 2004 թվականի օգոստոսին այն դուրս է եկել Ուրանի ուղեծրից, իսկ 2008 թվականի կեսերին գտնվում էր Արեգակից մոտ 26,8 ա.մ. հեռավորության վրա։ Այնուամենայնիվ, նա մինչ այժմ գտնվում է աստղագետների ուշադրության ներքո։ 2007 թվականին արված դիտումներից հետևում է, որ նրանից դեռևս 20m պայծառության գունդ է մնացել։ Ենթադրվում է, որ անսովոր երկար ակտիվության պատճառը թաքնված է գիսավորի հսկայական միջուկի դանդաղ սառեցման մեջ։
Սպասվում է, որ գիսավորը մինչ 2020 թվականը հասանելի կլինի հզոր աստղադիտակներով դիտումների համար, քանի դեռ նրա պայծառությունը չի ընկել մինչև 
30m արժեքը։ Գիսավորը կվերադառնա Երկրի մոտ մոտավորապես 4390 թվականին։ Ենթադրվում է, որ նրա հետագա վերադարձերից մեկի ժամանակ այն մերձարեգակնային դառնալու համար 15%-ոց շանս ունի և նոր Կրեյցի գիսավորների ընտանիքի առաջացման հիմքը կարող է դնել։

Ուղեծրի փոփոխություններ 

Առավել հավանական է, որ նախավերջին անգամ գիսավորը անցել է արևամերձ կետով 4200 տարի առաջ։ Նրա ուղեծիրը համարյա ուղղահայաց է արեգակնածիրին, դրա համար էլ մոլորակներին մոտ թռիչքները նրա համար շատ հազվադեպ են։ Բայց 1996 թվականի մարտին գիսավորը 0,77 ա.մ. հեռավորության վրա անցել է Յուպիտերի մոտով, իսկ դա բավականաչափ մոտ հեռավորություն է նրա համար, որ մոլորակը գրավիտացիայով ազդի գիսավորի ուղեծրի վրա. Ընդ որում Արեգակից ամենահեռու կետը (աֆելիում) մոտեցել է 600-ից մինչ 350 ա.մ.:  Գիսավորի պտտման պարբերությունը կրճատվել է 2400 տարով, և հիմա նրա հաջորդ երևալն Արեգակնային համակարգում սպասվում է մոտ 4390 թվին։

Գիտական հետազոտություններ 

Արեգակին մոտենալու ժամանակ այն ուսումնասիրվել է աստղագետների կողմից։ Ընդ որում միաժամանակ արվել են մի քանի կարևոր հայտնագործություններ։ Առավել էական արդյունքներից է գիսավորի երրորդ տիպի պոչի հայտնագործումը։ Սովորական գազային և իոնային պոչերի հետ մեկտեղ, կար նաև հզոր գործիքների և լուսաֆիլտրների բարդ համակարգի օգնությամբ տեսանելի թույլ նատիրումային պոչ։ Նատրիումային հոսքեր դիտվել էին նախկինում այլ գիսավորների մոտ, բայց նրանցից ոչ մեկի մոտ դրանք պոչ չէին առաջացրել։ Հեյլ-Բոպպի գիսավորի համար այն կազմված էր չեզոք ատոմներից և ձգվում էր համարյա  50 կմ երկարությամբ։ 
Նատրիումի աղբյուրը գտնվում էր գլխի ներսում։ Այսպիսի աղբյուրի առաջացման համար մի քանի մեխանիզմներ կան, օրինակ, միջուկը շրջապատող փոշու մասնիկների բախումը, կամ գերմանուշակագուն ճառագայթներով այդպիսի մասնիկներից նատրիումը «ճզմումը»։ Դեռևս պարզ չէ, թե այս մեխանիզմներից որն է առաջնային այս դեպքում։ Այն ժամանակ, երբ փոշե պոչը մնում էր գիսավորի հետևում, գծելով նրա հետագիծը, իսկ իոնայինը ուղղված էր ուղիղ Արեգակից, նատրիումայինը ընկած էր այդ երկուսի միջև։ Սա խոսում է այն մասին, որ նատրիումի ատոմները գիսավորի գլխից դուրս էին հրվում լույսի ճնշման շնորհիվ։

Դեյտերիումի ավելցուկ 
Գիսավորում հայտնաբերվել է ծանր ջրի տեսքով մեծ քանակությամբ դեյտերիում, համարյա երկու անգամ ավելի շատ, քան երկրային օվկիանոսներում։ Դա նշանակում է, որ, չնայած գիսավորների բախումները Երկրի հետ կարող էին մոլորակի վրա ջրի կարևոր սկզբնաղբյուրը հանդիսանալ, սակայն նրանք չէին կարող ջրի առաջացման միակ պատճառը լինել (եթե, իհարկե, այսպիսի բաղադրությունը հատուկ է բոլոր գիսավորներին)։
Դեյտերիումի առկայությունը հայտնաբերվել է ջրածնի այլ միացություններում ևս։ Այս տարրերի հարաբերությունը համեմատվել է տարբեր կառուցվածքներում, այդ պատճառով աստղագետները ենթադրել են, որ գիսավորների սառույցները կազմավորվել են ոչ թե գերմոլորակային սկավառակում, այլ միջաստղային միգամածությունում։ Սառույցների տեսական մոդելները միգամածություններում ցույց են տալիս, որ Հեյլ-Բոպպի գիսավորն առաջացել է 25-45 Կ ջերմաստիճանում։

Օրգանական միացություններ 
Սպեկտրոսկոպի օգնությամբ Հեյլ-Բոպպի գիսավորի դիտումները բացահայտել են օրգանական միացությունների խմբերի առկայությունը, որոնցից որոշները երբևիցե հայտնաբերված չեն եղել այլ գիսավորներում։ Այնպիսի բարդ մոլեկուլները, ինչպիսիք են քացախաթթուն, մրջնաթթուն և ացետոնիտրիլը, կարող էին լինել միջուկի կազմում կամ ստացվել քիմիական ռեակցիաների արդյունքում։

Արգոնի հայտնաբերում 
Հեյլ-Բոպպի գիսավորը դարձավ առաջինը, որի բաղադրության մեջ հայտնաբերվեց ազնիվ արգոն գազը։ Ազնիվ գազերը քիմիապես իներտ են և ծայրահեղ ցնդող, ընդ որում տարբեր գազեր ունեն տարբեր եռման ջերմաստիճաններ։ Վերջին հատկությունը օգնում է գիսավորի սառույցների ջերմաստիճանի փոփոխությունների հետազոտման ժամանակ։ Այսպես, կրիպտոնը գոլորշանում է 116-120 Կ ջերմաստիճանում, և պարզվել է, որ նրա բաղադրությունը գիսավորում 25 անգամ ցածր է արեգակնայինի համեմատ, հակառակը, արգոնի ցնդման ջերմաստիճանը 35-40 Կ է, և նրա բաղադրությունը արեգակնայինի համեմատ ավելի բարձր է։
Այսպես հաստատվել է, որ Հեյլ-Բոպպի ներքին սառույցների ջերմաստիճանը 40 Կ-ը երբեք չի գերազանցել, և նույն ժամանակ որևէ կետում նրանց ջերմաստիճանը 
20 Կ-ից բարձր է։ Եթե միայն Արեգակնային համակարգի ձևավորումը չի ընթացել ավելի ցածր ջերմաստիճաններում, և արգոնի ավելի մեծ քանակության դեպքում, որը ենթադրում են ներկայումս, ապա արգոնի առկայությունը գիսավորում բացատրվում է նրանով, որ գիսավորը կազմավորվել է Նեպտունի ուղեծրից դուրս՝ Կոյպերի գոտում, իսկ հետո տեղաշարժվել է Օորտի միգամածություն։

Պտույտ 

Գիսավորի ակտիվությունը և գազերի արտահոսքը հավասարապես չեն տեղաբաշխված միջուկի մակերևույթին, և ցուցաբերվում են առանձին կետերից ուժեղ արտահոսքերով։ Դիտումներից կարելի դարձավ պարզել միջուկի պարբերությունը։ Հաստավել է, որ Հեյլ-Բոպպի գիսավորը իրոք պտտվում է, սակայն ժամանակի տարբեր պահերին ստացվել են պարբերության տարբեր արժեքներ՝ -ից մինչև : Մի քանի պարբերությունների համեմատումն ասում է այն մասին, որ գիսավորի միջուկը ունեցել է պտտման մի քանի առանցք։
Մակերևույթից փոշու արտահոսքերի հաշվարկներով հաշվված ևս մի պարբերություն, որը կոչվել է «սուպերպարբերություն» հավասարվել է 22 օրվա։ 1997 թվականի մարտին անսպասելիորեն պարզվեց, որ փետրվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածում գիսավորը փոխել է պտտման ուղղությունը հակառակի։ Այս վարքի ճշգրիտ պատճառները հանելուկային են, չնայած կարելի է ենթադրել, որ պատճառը գազերի անպարբերական արտահոսքերն են։

Վեճեր արբանյակի վերաբերյալ 
1999 թվականին երևան եկան աշխատանքներ, որոնց հեղինակը փոշու արտանետման դիտվող վարքագիծը բացատրելու համար, ենթադրեց գիսավորի կրկնակի միջուկի առկայությունը։ Աշխատանքը հիմնավորված էր տեսական ուսումնասիրություններով և հիմնված չէր կրկնակի միջուկի որևիցե դիտումների վրա։ Հայտարարվել էր, սակայն, որ այն պետք է ունենա 30 կմ տրամագիծ, մինչդեռ գլխավոր միջուկը ուներ 70 կմ տրամագիծ, նրանց միջև հեռավորությունը 180 կմ է, իսկ պտտման հարաբերական պարբերությունը  3 օր։
Աշխատանքը ենթարկվում էր աստղագետ-պրակտիկանտների կողմից վիճաբանության, որոնք պնդում էին, որ նույնիսկ բարձր տեսանելիությամբ Հաբլի աստղադիտակով արված գիսավորի լուսանկարները, չեն պարունակում կրկնակի միջուկի հետքեր։ Բացի դրանից, նախկինում հայտնաբերված կրկնակի միջուկներով գիսավորների դեպքերը կայուն չէին, կրկնակի միջուկի ուղեծիրը հեշտությամբ խախտվում էր Արեգակի և մոլորակների գրավիտացիայի շնորհիվ՝ պայթեցնելով գիսավորը։
Ադապտիվ օպտիկայի օգնությամբ 1997 թվականի վերջին և 1998 թվականի սկզբին ցույց տրվեց, որ Հեյլ-Բոպպի միջուկի կտրվածքում որոշակի երկակիություն կա։ Ճիշտ է, չի կարելի հավաստացնել, որ այսպիսի էֆեկտը ծագում է հենց կրկնակի միջուկից։

Անբացատրելի 

Հնուց շատ մարդիկ համարել են գիսավորները վատ նախանշան, նրանց դիտել են կասկածանքով։ Հնարավոր է, իր արևամերձ կետին նրա երկար թռիչքի, նրա մեծ թափի ու ակտիվության պատճառով, ինչպես նաև միլենարիզմի տեսակետից «Y2K»՝ 2000 թվականի համար արված ենթադրություններից, գիսավորը դարձել է տարբեր լուրերի և տեսությունների առարկա։

Այլմոլորակայինների տիեզերանավ 
1996 թվականի նոյեմբերին Տեխասի Հյուսթոն քաղաքից սիրողական մակարդակի աստղագետ Չակ Շրամեկն (ԱՄՆ) արել է կապի լիցքավորման սարքի մատրիցայով գիսավորի թվային լուսանկարներ, որոնցում կարելի է տարբերել նրա կողքին լղոզված, մի թեթև հեռացված օբյեկտ։ Երբ համակարգչային ծրագիրը չէր կարողանում այս տեսակի աստղը մեկնաբանել, Շրամեկը զանգահարում է Արտա Բելայի Ռադիո, որպեսզի հայտնի, որ նա հայտնաբերել է «սատուրնանման մարմին», որը հետևում է գիսավորին։ Շուտով Կարտնի Բրաունը որոշում է, որ գիսավորի հետևից այլմոլորակայինների տիեզերանավ է թռչում։ Աստղագիտական ընկերությունում որոշ փորձագետներ հայտարարեցին, որ այդ օբյեկտը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ 8,5 մեծության աստղ է՝ SAO141894, որը չի երևացել Շրամեկի համակարգչային ծրագրում նրա ոչ ճշգրիտ ծրագրավորման պատճառով։ Այս փաստը իրոք ապացուցվեց, բայց կիսով չափ, սակայն այն ուրիշ աստղային մեծության էր։ Բացի դրանից, նրանք հայտարարեցին, որ լուսային «ճառագայթները», որոնք դուրս էին գալիս օբյեկտից 45 աստիճանի անկյան տակ, լույսի տարրալուծման պատճառով էր, և ներկայացրին նույնատիպ էֆեկտով մի քանի պատկերներ (չնայած նկարում երկուսի փոխարեն չորս ճառագայթ էր)։
Հետագայում Արտ Բելը նույնիսկ հայտարարեց, որ ունի օբյեկտի իր լուսանկարը։ Բայց, Հավանյան համալսարանի աստղագետներ Օլիվեր Հեյնոտը և Դեյվիդ Տոլենը պատասխանեցին, որ ներկայացված լուսանկարը հենց իրենց արած լուսանկարի փոփոխված տարբերակն է։ 
Մի քանի ամիս անց՝ 1997 թվականի մարտին, իրենց Դրախտի դարպասներ կոչող կրոնական պաշտամունքը, գիսավորի հայտնվելը իրենց համար մասսայական  սուիցիդի ազդանշան համարեց։ Նրանք հայտարարեցին, որ լքում են իրենց երկրային մարմինները, որպեսզի ճանապարհորդություն կատարեն դեպի այն տիեզերանավը, որը հետապնդում է գիսավորին։

Գիսավորի ժառանգություն 
Համարյա յուրաքանչյուրի համար, ով տեսել էր գիսավորը, այն համարում էր գիշերային երկնքի հիանալի ու գրավիչ տեսարան։ Դիտումների համար ժամանակի տևողությունը, դրան գումարած մամուլում և համացանցում լայն լուսաբանումն արեցին իրենց գործը՝ Հեյլ-Բոպպը մեծ ազդեցություն թողեց մարդկանց վրա, գերազանցելով այդ տեսակետից նույնիսկ 1986 թվականի Հալեյի գիսավորին, և դարձավ, ըստ երևույթին, ամենից «դիտվողը», քանի որ դիտվել էր ավելի շատ մարդկանց կողմից, քան Հալեյի գիսավորը։ Գիսաստղը սահմանել է բազմաթիվ ռեկորդներ, այն հյատնաբերվել էր Արեգակից մեծ հեռավորության վրա, և դիտվել էր երկու անգամ երկար, քան նախորդ ռեկորդակիրը։ Ինչպես նաև, մնացել էր զրոյական աստղային մեծությունից պայծառ մի քանի շաբաթների ընթացքում։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 

Ռուսերեն լեզվով
 История открытия кометы Хейла — Боппа от Томаса Боппа
 
 
 
 
 

Անգլերեն լեզվով
 
 
 
 
 
 

Գիսաստղեր
Ոչ պարբերական գիսաստղեր
Աստղագիտական երևույթներ
1997 գիտության մեջ
Մեծ գիսաստղեր
1997 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ