Զայատուլյակ և Խիուխիլու

«Զայատուլյակ և Խիուխիլու» (), բաշկիրական էպոս (կուբաիր)։ Բաշկիր ժողովրդի էպիկական ստեղծագործությունների վաղ հուշարձաններից մեկը։

Նկարագրություն 
Մինչ օրս բանավոր շրջանառվող սյուժեն ներկայացված է բազմաթիվ տարբերակներով և հանդիսանում է բաշկիրական բանահյուսության սեփականություն։

1843 թվականին առաջին անգամ ռուսերենով հրատարակվել է «Մոսկվիտյանին» ամսագրում Վլադիմիր Դալի կողմից «Բաշկիրական ջրահարս» անվամբ։ Վ. Դալի ներկայացմամբ,  իր գեղարվեստական ձևով այն փոքր-ինչ տարբերվում է բաշկիրական տարբերակներից։ Պատմությունը շարադրվում է արձակ, այն դեպքում, երբ բաշկիրական տարբերակների որոշ մասը փոխանցվում է բանաստեղծական երգասացության ձևով ()։

1858 թվականին Լև Սուխադոլսկին հրապարակել է «Բաշկիրական լեգենդ տուլյակի մասին» անվամբ։ Ի տարբերություն առաջին հրապարակման, այս տարբերակում որոշ մասը ներկայացված է եղել բանաստեղծակա ձևով։

Պոտանինն իր «Ծովի դուստրը տափաստանային էպոսում» աշխատության մեջ դիմում է Լ. Սուխոդոլսկիի տարբերակին։ «Զայա-Տուլյակ և Խիուխիլու» սյուժեն նա դիտարկում է ոչ այնքան որպես բաշկիր ժողովրդի բանավոր պոեզիայի բնօրինակի ստեղծում, որը առաջացել է կոնկրետ պատմական հիմքի վրա, որքան ՝ որպես թուրքական այլ էպիկական ստեղծագործությունների հետ համեմատության համար  նյութ։ 

1875 թվականին ազգագրագետ Իգնատևը հրապարակել է էպոսի մի տարբերակ, որը կոչվում է «Հեքիաթ Աբդրախման Խարա Սախիպի որդու մասին»։

1894 թվականին Ռիբակովը կատարել է էպոսի նոտագրում։

1901 թվականին հունգարացի թյուրքագետ Պրյոլեն ձայնագրել է «Զայատուլյակ և Խիուխիլու» էպոսի հետաքրքիր տարբերակ։ Մի փոքր մասն է այն նյութերի հրապարակվել է Բուդապեշտում «Բաշկիրական հայտնի հեքիաթի տարբերակ» վերնագրով գերմաներեն և հունգարերեն լեզուներով։

Էպոսի տարբերակը, որը հրապարակվել է Խ. Ս. Սուլտանովի կողմից  1902 թվականին «Զայա-Տուլյակ և Սու-Սուլու» անվամբ, բավականաչափ տարբերվում է մյուսներից։ Օրինակ, գլխավոր հերոսի հոր անունը Սամար չէ, այլ Խարիմիրկիսա է։ Ստեղծագործությունը չի ավարտվում նաև Զայատուլյակի և Խիուխիլուի մահվամբ, այլ պատմվում է այն մասին, թե ինչպես հերոսները երկար ու երջանիկ  ապրել են Բալկանտաուում։

Մ. Ղաֆուրին, Զայատուլյակ և Խիուխիլու» էպոսը ձայնագրել և գրառել է 1909 թվականին, այն բանից հետո, երբ այցելել է բաշկիրներին, ովքեր ապրում էին Ասիլիկուլ լճի մոտակայքում։ Նրա գրառած էպոսի տարբերակում հերոսները պատկերված են վսեմ-ռոմանտիկ կերպ։ Տվյալ տարբերակի առանձնահատկությունը մեծ արխայիկությունն է, որը պայմանավորված է օղուզերեն տարրերի առկայությամբ։

Հայտնի են նաև անվանումների այլ տարբերակներ` «Զայատուլյակ», «Տուլյակ», «Բալկանտաու» և այլն, որոնք գրառել են Մերգենը, Նադրշինան, Սագիտովը, Շունկարովը և այլք։

Մինչև 1917 թվականը «Զայատուլյակ և Խիուխիլու» էպոսը տարածվել է նաև դեռևս ձեռագիր վիճակում։ Սա հաստատվել ժամանակ հնագիտական արշավախմբի աշխատանքների արդյունքում։ Վերջին տարիներին բանահավաք-գիտնականները արձանագրել են  տվյալ էպոսի մի շարք տարբերակներ Բաշկորտոստանում և Օրենբուրգում։

Կազմվել է Բաշկիրական բանահավաքչության մեջ մեծ աշխատանք է կատարված տվյալ էպոսի ուսումնասիրության համար։ Օրինակ, Կիրեյ Մերգենի «Բաշկիր ժողովրդի էպիկական ժառանգությունը» գրքում դրա մասին առանձին գլխով է խոսվում։ Այդտեղ գիտնականը ընդգծում է «Զայատուլյակ և Խիուխիլու» էպոսի որոշ մոտիվների նմանությունը «Ուրալ Բատիր» էպոսի հետ։

Սյուժե 
«Զայատուլյակ և Խիուխիլու» էպոսում պատմվում է լեգենդար բագատուր Զայատուլյակի և դստեր տիրոջ Ասիլիկուլ և Կանդրիկուլ լճերի տիրակալ Խիուխիլուի դստեր սիրո մասին։ Ինչպես «Ուրալ Բատիր» և «Ակուբզատ» հնագույն էպոսներում, գործողությունը ծավալվում է ոչ միայն երկրի մակերևույթի վրա, այլ մի ֆանտաստիկ ստորջրյա աշխարհում։ Լեգենդի իրադարձությունները զարգանում են էպիկահեքիաթային իմաստով։

Ստորջրյա արքայադուստր Խիուխիլուի գեղեցկությամբ հմայված, Զայատուլյակը իջնում է լճի հատակը և ամուսնանում է նրա հետ։ Բայց շուտով նա սկսում է կարոտել երկրային կյանքը։ Խիուխիլուն փորձում է շեղել նրան այդ տխուր մտորումներից, ցույց է տալիս նրան իր հոր պալատը, ստորջրյա աշխարհի տարբեր գանձերը։ Բայց այս ամենին Զայատուլյակը պատասխանում է հայրենի երկրի ու հարազատ Բալկանտաու լեռան գովեստներով։ Փեսայի տառապանքի մասին իմանում է ստորջրյա աշխարհի թագավորը և ուղարկում իր դևերին, որպեսզի նրանք Բալկանտաուն քաշեն-բերեն ստորջրյա թագավորություն։ Նրանք չեն կարողանում Բալկան լեռը գտնել և վերադառնում են պալատ մի այլ լեռան հետ։ Զայատուլյակն անմիջապես նկատում է կեղծիքը և նրանց պատասխանում է երգով, որում փառաբանում է Բալկանտաուն։

Վերջապես, թագավորը ստիպված է լինում բաց թողնել Զայատուլյակին իր դստեր հետ միասին, որ վերադառնա հայրենի երկիր։  Եվ որպես օժիտ նվիրում է ձիերի երամակ Տուլպարի հետ միասին։ Սակայն շուտով մահանում է Զայատուլյակի հայրը` լեգենդար Սամար-խանը, և նրա վեց որդիները սկսում են պայքարել խանի գահի համար։ Ժողովուրդը կանչում է Զայատուլյակին, որ նա խաղաղություն և կարգ հաստատի երկրում։ Հեռանալուց առաջ Խիուխիլուն զգուշացրել է ամուսնուն. «ես կսպասեմ քեզ, բայց ես չեմ ապրի քառասուն օրվանից ավելի առանց Ասիլիկուլ լճի և առանց քեզ»։

Զայատուլյակը երկրում խաղաղություն է հաստատում։ Պետական գործերով զբաղված լինելով նա չէր էլ նկատել, թե ինչպես էր հասել նշանակված ժամը։ Տուլպարի վրա հեծնում է դեպի Բալկանտաու, բայց արդեն ուշ էր. ջրահարսը մահանում էր սիրեցյալին սպասելու կարոտից, ով ուշացել էր ընդամենը մեկ օր։ Չկարողանալով տանել այս դժբախտությունը, Զայատուլյակը Խիուխիլուի գերեզմանի մոտ խոցում է իրեն բուլատե նիզակով։

Օգտագործում 
Ըստ էպոսի մոտիվների 2015 թվականին Բաշկիրական օպերայի և բալետի թատրոնում բեմադրվել է «Ջրային գեղեցկուհին» երիտասարդական ազգային բալետը։

Էպոսի աշխարհագրական տեղանուններ 
Էպոսում հիշատակվում են Բաշկիրիայի Դաոլեկանովսկի շրջանի աշխարհագրական տեղանուններ և ջրային անուններ.

 Բալկանտաու լեռ (Զայտուլյակտաու)
 Կանդրիկուլ լիճ
 Ասլիկուլ լիճ։

Ծանոթագրություններ

Հղումներ 

 Ахметшин Б. Г. Заятуляк менэн Хыухылу  // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.
 Об озере Асслыкуль из «Башкирской русалки» В. И. Даля
 «Заятуляк и Хыухылу»
 
 

Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Բաշկիրական էպոսներ
Բանահյուսություն
Էպոս