Ռադիոտեղորոշում

Ռադիոտեղորոշում, գիտության և տեխնիկայի մի ճյուղ, որն իր մեջ միավորում է տեղորոշման մեթոդները և միջոցները, ինչպես նաև ռադիոալիքների օգնությամբ տարբեր օբյեկտների ուսումնասիրումը։ Այս թեմային մոտ տերմին է համարվում ռադիոնավագնացությունը, սակայն վերջինիս մեջ ավելի շատ դեր է տանում հենց օբյեկտը, որի կոորդինատները տարածության մեջ ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են։ Այսինքն այն կիրառվում է օբյեկտի կոորդինատների որոշման համար։

Հիմնական տեխնիկական ռադիոտեղորոշման սարքավորումը ռադիոլոկացիոն կամ ռադիոտեղորոշման կայանն է։ Տարբերվում են ակտիվ, կիսաակտիվ, ակտիվ՝ պասիվ պատասխանով և պասիվ ռադիոտեղորոշումներ։

Ռադիոտեղորոշիչները տարբերվում են միմյանցից՝ ռադիոալիքի օգտագործման սանդղակով, օգտագործվող ալիքների թվով, չափման կոորդինատների քանակով և տեսքով, ինչպես նաև ռադիոլոկացիոն կայանի տեղակայման վայրով։

Դասակարգում 

Առանձնանում են երկու տիպի ռադիոտեղորոշումներ.

 Պասիվ ռադիոտեղորոշում՝ օբյեկտի սեփական ճառագայթման հիման վրա,
 Ակտիվ ռադիոտեղորոշում, որի ժամանակ ռադարը հենց ինքն է ճառագայթում ազդանշան և ընդունում այն թիրախից անդրադարձած։

Ակտիվ ռադիոտեղորոշումը իր հերթին բաժանվում է երկու տիպերի.

 Ակտիվ պատասխանով - օբյեկտի վրա տեղակայվում է ռադիոհաղորդիչ, որը ընդունված ազդանշանին, որպես պատասխան ճառագայթում է ռադիոալիքների տեսքով։ Ակտիվ պատասխանը օգտագործվում է օբյեկտի ճանաչման, հեռակառավարման, և նրանից հավելյալ ինֆորմացիա ստանալու համար։
 Պասիվ պատասխանով - հարցման ազդանշանը անդրադառնալով օբյեկտից ընդունվում է ընդունման վայրում, որպես պատասխան։

Շրջապատը տեսնելու և ուսումնասիրելու համար ռադիոլոկացիոն կայանները օգտագործում են տարբեր տեսադաշտի ձևեր՝ անտենայի կողմից արձակած ճառագայթի տեղաշարժման և տեղափոխման միջոցով։

Դրանք են՝

 շրջանային
 սեկտորային
 կոնական
 պտտման գծով
 կոնական 
 սպիրալաձև
 «V»-աձև 
 գծային

Ճառագայթման ձևով ռադիոլոկացիոն կայանները բաժանվում են.

 Ռադիոլոկացիոն կայան՝ մշտական ճառագայթմամբ,
 Իմպուլսային ռադիոլոկացիոն կայան։

Պատմություն

Առաջին անգամ պինդ մարմիններից ռադիոալիքների անդրադարձումը հայտնաբերեց գերմանացի ֆիզիկոս Հենրիխ Հերցը 1886 թվականին ։ Այն գործնականում օգտագործելու մեջ խանգարում էր այն փաստը, որ այդ ալիքները ցրվում էին, իսկ մարմնի վրա ընկնում էին միայն մեկ միլիարդերորդ մասը։ Միայն 1930-ական թվականներին, ավիացիայի զարգացման ժամանակաշրջանում առաջատար երկրները սկսեցին ռադիոտեղորոշման օգտագործման փորձերը օդային պաշտպանության բնագավառում։ Ռադիոտեղորոշման միտքը հայտնի էր արդեն մինչ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը և դժվար էր հայտնել թե առաջինը ով էր արտահայտվել դրա մասին։ Գերմանական աղբյուրների հավաստմամբ դա Քրիստիան Հյուլսմեյերն էր, ով ստեղծել և հաջողված փորձարկել էր Ռեյնում շրջող նավերի վրա այն գործող օրինակը, որը հիմա անվանում ենք ռադիոլոկացիոն կայան։ Ընդհանրապես շատ երկրներում ճանաչում են իրենց հայրենակից ռադիոտեղորոշման ստեղծողներին։

Աշխատանքի մեթոդը 

Ռադիոտեղորոշումը հիմնված է հետևյալ ֆիզիկական երևույթների վրա.

 Ռադիոալիքները տարածվում են իրենց ճանապարհին հանդիպած, միջավայրի էլեկտրական հատկություններից տարբերվող հատկություններ ունեցող օբյեկտների վրայով, որի ժամանակ անդրադարձած ալիքը թույլ է տալիս գտնել թիրախին։
 Ճառագայթման աղբյուրից գտնվող մեծ հեռավորությունների վրա կարելի է համարել, որ ռադիոալիքները տարածվում են ուղղագիծ և հաստատուն արագությամբ, որի իսկ շնորհիվ հնարավոր է չափել թիրախի հեռավորությունը և անկյունային կոորդինատները։
 Ընդունված ազդանշանի հաճախությունը տարբերվում է ճառագայթվող տատանումների հաճախությունից ընդունման կետի և ճառագայթման հետ հարաբերական տեղափոխման ժամանակ, որը թույլ է տալիս չափել թիրախի շարժման ռադիալ արագությունը համեմատած ռադիոլոկացիոն կայանի հետ։
 Պասիվ ռադիոտեղորոշումը օգտագործում է հետևվող օբյեկտների կողմից արձակած էլեկտրամագնիսական ալիքները,որոնք կարող են լինել ջերմային ճառագայթում, ակտիվ ճառագայթում՝ ստեղծված տեխնիկական միջոցներով և այլն։

Ռադիոլոկացիոն կայանի կիրառման հեռավորություն 

Ընդհանուր առմամբ առանց հաշվի առնման մթնոլորտում հզորության կորուստները, խզումները և աղմուկները, կիրառման հեռավորությունը կարելի է որոշել հետևյալ ձևով.

 ,
որտեղ։
  — Գեներատորի հզորությունը,
  — Անտենայի ուղղված շարժման գործակից,
  — Անտենայի էֆեկտիվ մակերես,
  — Թիրախի ցրման էֆեկտիվ մակերես,
  — Ընդունիչի մինիմալ զգայնություն։

Խզումների և աղմուկների առկայության դեպքում կիրառման հեռավորությունը փոքրանում է։

Ծանոթագրություններ 

Ռադիոտեխնիկա