Ինքնախթանում

Ինքնախթանող վարք, հայտնի է նաև ստիմ կամ ինքնախթանում անվանումով, ֆիզիկական շարժումների, ձայների կամ բառերի կրկնություն, կամ առարկաների կրկնողական շարժումներ, որոնք բնորոշ են զարգացման խանգարումներ ունեցող մարդկանց, սակայն առավելապես հանդիպում են աուտիզմ ունեցող անձանց մոտ։ Երբեմն այս վարքը հանդիպում է տագնապային խանգարումների, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման, ուշադրության պակասի և գերակտիվության խանգարման և Տուրետի համախտանիշի ժամանակ, ինչպես նաև նյարդաբանական խանգարումներ կամ գլխուղեղի վարակներ տարած մարդկանց մոտ։ Այն համարվում է զգայական գերխթանմանը տրվող պաշտպանական արձագանք, որի միջոցով մարդն ինքն իրեն հանգստացնում է՝ արգելափակելով նվազ կանխատեսելի միջավայրային ազդակները, որոնց նկատմամբ բարձր զգայունակություն ունի։

Պատճառներ 
Ինքնախթանման վարքի պատճառների վերաբերյալ տեսությունները և մոտեցումները տարբեր են, քանի որ վարքի պատճառները ևս միանշանակ չեն։ Օրինակ, ստիմերը կարող են զգայական բավականություն առաջացնել կամ ծառայել զգայական ազդակների կարգավորմանը։ Մեկ այլ մոտեցմամբ՝ գլխուղեղի՝ այս վարքերի համար պատասխանատու բաժիններում որոշակի անբավարարություն կա, կամ ինքնախթանումը նյարդային համակարգում էնդորֆին է արտադրում։ Որոշ մասնագետներ ինքնախթանման վարքի պատճառներից են համարում նաև զգայական գործընթացների խանգարումը, ուրիշները ինքնախթանումը դիտարկում են որպես տագնապը և այլ հույզերը նվազեցնելու եղանակ։

Տեսակներ 
Աուտիզմի հետ կապված ինքնախթանման վարքերը կարող են ներառել ինչպես ամբողջ մարմինը (օրինակ՝ պտտվելը), այնպես էլ առանձին շարժումներ։ Առաջինի դեպքում դրանք ազդում են մարմնի վեստիբուլյար զգայական համակարգի վրա՝ ապահովելով հավասարակշռությունը և տարածության մեջ կողմնորոշումը։ Այլ ստիմեր կապված են մեկ կամ մի քանի զգայության հետ. ձեռքերը թափահարելը, ճոճվելը, աչքերը չափազանց հաճախ կամ ամուր թարթելը, պտտվող առարկաների վրա կենտրոնանալը, տարբեր մակերևույթ ունեցող առարկաներ շոշափելը կամ խուսափելը, առարկաներ հոտոտելը, ձայներ կամ բառեր կրկնելը, գլուխը հարվածելը, մատներով ճտացնելը, առարկաները պտտելը և այլն։ Աուտիզմի ժամանակ ինքնախթանման վարքը գրեթե միշտ դրսևորվում է, սակայն այն անհրաժեշտորեն չի ենթադրում աուտիզմի ախտորոշում։ Աուտիկ և ոչ-աուտիկ ինքնախթանման վարքերի հիմնական տարբերությունները կապված են ստիմի տեսակի և վարքի հաճախականության և ինտենսիվության հետ։ Ինքնախթանման վարքերը դասակարգվում են ըստ այն զգայարանի/զգայարանների, որի խթանման հետ կապված են։ Ըստ այս ցուցանիշի լինում են տեսողական, խոսքային կամ լսողական, հոտառական, համի (ներառյալ կծելը, լպստելը, բերանի խոռոչի հետ կապված զգացողությունները) շոշափողական, վեստիբուլյար։

Հետևանքներ և միջամտություն 
Ինքնախթանումը երբեմն խանգարում է ուսման և աշխատանքի բնականոն ընթացքին, այլ դեպքերում այն վերաճում է ինքնավնասման և կարող է վտանգավոր լինել։ Հետևաբար ստիմեր ունեցող մարդու ընտանիքի անդամները, ուսուցիչները, գործատուները հետաքրքրված են իմանալ, թե ինչպես այդ վարքերը կարող են վերահսկվել, կամ արդյոք պետք է արգելել դրանք։ Այս տեսանկյունից դրական է, որ ստիմային վարքերը կարող են նվազել միջավայրային ներգործությունների և ինքնավերահսկողության հմտություններ սովորեցնելու միջոցով։ Այնուամենայնիվ, մինչև միջամտելը հարկավոր է նախ պարզել վարքի պատճառները։ Աուտիզմ ունեցող շատ երեխաներ և մեծահասակներ նշում եմ, որ ստիմերը օգնում են հարմարվել միջավայրին։ Կրկնվող լինելու պատճառով դրանք հեշտությամբ կարող են վերածվել սովորությունների և ինքնին հաճելի լինել՝ ինքնակարգավորման որևէ գործառույթ չկատարելով։ Իրականում ինքնախթանման վարքը բազմաթիվ կարևոր գործառույթներ է կատարում։ Եթե այն խանգարում է մարդուն ավելի նշանակալի գործունեություն կատարել կամ կարող է ֆիզիկական վնաս հասցնել, ապա պետք է կասեցվի։ Պատիժը չպետք է գործածվի որպես ինքնախթանման վարքի կասեցման միջոց։ Առավել արդյունավետ ռազմավարություն է ինքնախթանման վարքի աստիճանական նվազեցումը՝ սոցիալապես ընդունելի փոխարինող վարք սովորեցնելու, ստիմերը որպես բնական խրախուսանք օգտագործելու և ինքնակառավարման հմտություններ սովորեցելու ճանապարհով։

Ծանոթագրություններ 

Տագնապ
Ասպերգերի համախտանիշ
Հաշմանդամություն
Աուտիզմ