Էլ-Քութի պաշարում

Էլ-Քութի ճակատամարտ-պաշարում, տեղի է ունեցել 1915 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Ճակատամարտում Կոլմար Ֆոն դեր Գոլցի գլխավորած բանակը պաշարեց և գրավեց Էլ-Քութ քաղաքը՝ բրիտանացի զինվորներին պատճառելով մեծ վնասներ։

Նախապատմություն

Էլ-Քութի ճակատամարտ և Քթեսֆոնի պարտություն 
1915 թվականի սեպտեմբերի 28-ին բրիտանա-հնդկական բանակը Թաունսենդի գլխավորությամբ հաղթեց Էլ-Քութ քաղաքի թուրք պահակազորին, որի հրամանատարը Նուրեդինան էր, և շարժվեց դեպի Բաղդադ։ Սակայն Քթեսֆոնի մոտակայքում տեղի ունեցած մարտում անգլիացիները պարտություն կրեցին թուրքերից։ Քթեսֆոնից բրիտանական բանակը ստիպված փախուստի դիմեց։

Նահանջ դեպի Էլ-Քութ 
Քթեսֆոնի պարտությունից հետո՝ 1915 թվականի դեկտեմբերի 3-ին, գեներալ մայոր Չարլզ Թաունսենդի գլխավորության տակ գտնվող թուրքական 6 հետևակային դիվիզիա նահանջեց դեպի Էլ-Քութ։ Այդ ժամանակ բրիտանա-հնդկական զորքերը մեծ թվով կորուստներ ունեցան՝ 11 000 զինվոր։ Թաունսենդը որոշեց ամրանալ Էլ-Քութում և պաշտպանել քաղաքը, միայն այդ դեպքում կկարողանար շարունակել նահանջը դեպի Բասրա։

Պաշարում 

Թուրք զինվորները 1915 թվականի դեկտեմբերի 7-ին մոտեցան Էլ-Քութ քաղաքին։ Արդեն պարզ դարձավ, որ թուրքերը մեծ ուժեր էին հատկացնելու, միայն թե պաշարեն քաղաքը։ Թաունսենդը հրամայեց Ժերարդ Լիչմանի գլխավորած պահակազորին, որ շարժվեն դեպի հարավ։ Թուրքական զորքը մոտ 11 000 էր, որը գլխավորում էր գերմանացի հմուտ զորավար Կոլմար ֆոն դեր Գոլցը։ Երեք անհաջող հարձակումներից հետո ֆոն դեր Գոլցը հրամայեց կառուցել պաշարողական ամրություններ՝ չմոռանալով նաև Բասրաների հնարավոր հարձակման մասին։

Գեներալ Էյլմերի արշավախումբ 
Արշավախումը Էլ-Քութից հանող ջոկատի հրամանատարը Էյլմերն էր։ Հունվարի սկզբին նրա զորքը կազում էր ավելի քան 19 000 զինվոր, բայց թուրքերի հետ բախման ժամանակ մեծ թվով զոհեր ունեցան։ Հունվարի 6-ին Էյլմերի զորքը շարժվեց Էլ-Քութ։ Էյլմերի զորքի առաջնային գիծը գեներալ մայոր Յանգհազբենդի գլխավորության տակ էր, վերջինս շարժվեց դեպի Շեյխ Սա՛ադ և գրավեց Տիգր գետի երկու ափերը։ Յանգհազբենդի բանակը հունվարի 6-ին, Շեյխ Սաադից 3․5 կմ արևելք ընկած տարածքում բախվեց թուրքերի հետ։ Թուրքերի ճնշելու բոլոր փորձերը ապարդյուն էին։ Հաջորդ օրը Էյլմերի գլխավորած զորքը հասավ կռվի դաշտ, վճռական կերպով՝ հարձակվելով թուրքերի դիրքերի վրա։ Յանգհազբենդը գլխավորեց Տիգրի ձախ ափի հարձակումը, իսկ գեներալ մայոր Կեմբելը՝ աջ։ Ծանր մարտերից հետո Կեմբերի զորքը գետի աջ ափում ճնշեց թուրքերին՝ վերցնելով շատ գերիների, մինչդեռ գետի ձախ ափում, թուրքերը դիմակայում էին բրիտանական զորքերի հարձակումներին։ Հունվարի 1-ին բրիտանացիները շարունակեցին հարձակումը, և հունվարի 9-ին թուրքական զորքը ստիպված մնաց Շեյխ Սաադում։ Թուրքերը նահանջեցին դեպի Շեյխ Սաադ՝ ոչնչացնելով քաղաքից 13 կմ հեռավորության վրա գտնվող ճամբարը։ Հունվարի 13-ին Էյլմերի զորքը հարձակվեց թուրքերի վրա։ Չկարողանալով դիմադրել թուրքերը նահանջեցին արևմուտք՝ այս անգամ ճամբար ստեղծելով Տիգր գետի և բոլոտոնյան հովտի միջև ընկած տարածքում։ Այստեղ՝ թուրքական ճամբարի մատույցներում, բրիտանական զորքերը ջախջախիչ պարտություն կրեցին՝ պայքարում կորցնելով ավելի քան 2700 զինվոր և նույնքան վիրավոր։ Այդ ճակատամարտը ճակատագրական էր Էլ-Քութի պաշտպանների համար։

Գեներալ Կորինջայի արշավախումբը և Էլ-Քութի կապիտուլյացիա 

Այդ ժամանակ՝ բրիտանացիների և թուքերի պայքարում, տեղի ունեցավ մի կարևոր փոփոխություն։ Թուրքական զորքի հրամանատար դարձավ Հալալ փաշան, ով ուներ ավելի քան 20-30 հազարանոց բանակ։ Գեներալ Էյլմերին փոխարինեց Ջորջ Կորինջը, որը ուներ 30-հազարանոց բանակ  (այնքան, ինչքան ունեին թուրքերը)։ Մարտի 12-ին սկսվեց հաջող հարձակում թուրքերի դիրքերի վրա, բայց հարձակումը կասեցվեց ապրիլի 22-ին։ Պաշարողական արշավախումբը Էլ-Քութից հանելու փորձերը ձախողվեցին։ Բրիտանացիների կորուստը ընդհանուր հաշվով կազմեց 23 000 զինվոր, թուրքերը նույնպես մեծ թվով զինվորներ կորցրեցին՝ 10000 մարդ։ Այդ ժամանակ՝ ապրիլի 19-ին, մահացավ մեծանուն զորավար ֆոն դեր Գոլցը։ Պաշարված Էլ-Քութում սով սկսվեց։ Անհաջողությամբ  ավարտվեց նաև բրիտանացիների գաղտնի հետազոտությունները, որի մեջ մասնակցություն է ունեցել նաև հետախույզ Էդվարդ Լոուրենսը։ Ի վերջո բրիտանական զորքերը ջախջախվեցին։ Գերի էին ընկել ավելի քան 13000 զինվոր՝ 50 %-ը հնդիկ, 70 %-ը բրիտանացի։ Մեկ այլ աղբյուրում ասվում է, որ գերիների թիվը կազմել է 8000 զինվոր, որոնցից կեսը մահացել են։

Գրականություն 
 Barber, Major Charles H. Besieged in Kut — and After Blackwood, 1917
 Braddon, Russell The Siege Cape, 1969 / Viking Adult, 1970 ISBN 0-670-64386-6
 Dixon, Dr. Norman F. On the Psychology of Military Incompetence Jonathan Cape Ltd 1976 / Pimlico 1994 pp95–109
 Gardiner, Nikolas. 2004. 'Sepoys and the Siege of Kut-al-Amara, December 1915-April 1961', War in History, 11(3): pp. 307–326. (journal article)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Кут-Эль-Амара. Краткое описание сражения 

Առաջին համաշխարհային պատերազմ
1915 թվականն Օսմանյան կայսրությունում
Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ճակատամարտեր
Օսմանյան կայսրության պաշարումներ
1916 թվականն Օսմանյան կայսրությունում
Օսմանյան կայսրության պատմություն
1916 հակամարտություններ
Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում