Շեհերազադե (սյուիտ)

«Շեհերազադե» սիմֆոնիկ սյուիտը (),  ռուս հռչակավոր երգահան, մանկավարժ, դիրիժոր, հասարակական գործիչ և երաժշտական քննադատ, «Հզոր խմբակ» երաժշտական խմբակի անդամ Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի ստեղծագործություններից է։ Այն ոչ միայն Ռիմսկի-Կորսակովի, այլև համաշխարհային սիմֆոնիկ երաժշտության լավագույն գործերից է։ Կոմպոզիտորն այն գրել է 1888 թվականին, ըստ «Հազար ու մի գիշեր» արաբական հեքիաթների։

Այստեղ, կոմպոզիտորի նպատակը չի եղել հետևողական կերպով բացահայտել այդ հեքիաթների բովանդակությունն ամբողջությամբ, այլ տվել է նրանցից վերցրած առանձին հեքիաթային կերպարների և էպիզոդների ազատ վերարտադրությունը։ Նրա երաժշտության արևելյան երանգները պայմանվորված են սյուիտի հիմքում ընկած ծրագրով։

Պատմություն 
1887 թվականի ձմռանը, երբ Ռիմսկի-Կորսակովն աշխատում էր Ալեսքանդր Բորոդինի «Իշխան Իգոր» օպերայի վրա, որը Բորոդինի մահվանից հետո ավարտեցին և գործիքավորեցին Ալեքսանդր Գլազունովի հետ միասին, որոշում է սիմֆոնիկ մի սյուիտ գրել «Հազար ու մի գիշեր» արաբական հեքիաթների մոտիվներով։

1888 թվականի ամռանը կոմպոզիտորն ավարտեց «Շեհերազադե» սիմֆոնիկ սյուիտը։ Սյուիտը մի քանի մասից բաղկացած պիեսների շարք է և սովորաբար, սյուիտում առանձին մասերի միջև եղած կապը բավականին թույլ է։ Սակայն «Շեհերազադեն» իրենից ներկայացնում է չորս մասերից կազմված մի ամբողջական գործ, որտեղ մասերը միացած են ծրագրային մտահաղացմամբ և ընդհանուր թեմատիկ նյութով։ 

Ստեղծագործության մոնումենտալ մասշտաբներն ու առանձի մասերում կիրառված սոնատային ձևը մոտեցնում է սյուիտը սիմֆոնիայի։ Ստեղծագործությունը կոմպոզիտորը նկարագրում է այսպես․ Սուլթան Շահրիարը մտածում է, որ կանայք անհավատարիմ են, և նրանց անհավատարմությունը պատժելու համար որոշում է ամեն օր ամուսնանալ մի նոր կնոջ հետ, իսկ հաջորդ օրը նրան գլխատել։ 
Շեհերազադեն փրկում է իր կյանքը՝ ամեն օր մի նոր և հետաքրքիր հեքիաթ պատմելով, և այդ պատմությունները դիտմամբ կիսատ թողնելով։ Նա մի հեքիաթն ավարտեուց հետո սկսում է նորը, և այսպես հազար ու մի գիշեր, իսկ սուլթանը հետաձգում է մահապատիժը, հեքիաթների վերջաբանն իմանալու համար։ Նա սիրահարվում է Շեհերազադեին և հրաժարվում իր դաժան որոշումից։

«Շեհերազադե» սյուիտը բաղկացած է չորս մասից։ Սկզբում կոմպոզիտորը յուրաքանչյուր մասին ենթավերնագրեր է տվել․

1-ին - «Ծովը և Սինդբադի նավը»

2-րդ - «Արքայորդի Կալենդերի պատմությունը»

3-րդ - «Արքայորդին և արքայադուստրը»

4-րդ - «Բաղդադի տոնակատարությունը և նավը, որը փշրվում է, խփվելով ժայռին»։

Հետագայում կոմպոզիտորը հրաժարվում է այս ենթավերնագրերից և տալիս է «Շեհերազադե» վերնագիրը։

Կառուցվածք

Առաջին մաս 

Largo e maestoso – Lento – Allegro non troppo – Tranquillo - Մի մինոր-մի մաժոր (E minor – E major)

Այս մասը սկսվում է նախանվագով, որտեղ հնչում են սուլթանին և Շեհերազադեին բնութագրող թեմաները։ Առաջին թեմայում նկարագրվում է գոռոզ և հրամայող սուլթանի կերպարը՝ լարային և փողային գործիքների միաձայն շարադրանքով, երկու օկտավա հեռավորությամբ։

Շեհերազադեի թեման մեղմ է, երազկոտ։ Այն պատկերում է երիտասարդ, բայց միևնույն ժամանակ հնարամիտ սուլթանուհու կերպարը։ Այստեղ ջութակի նուրբ մենանվագի մեղեդին հնչում է արֆայի նվագակցությամբ։

Ձևափոխվելով և նոր, բազմազան կերպարների հիմք հանդիսանալով, այս երկու թեմաները հետագայում լայն զարգացում են ստանում սյուիտի չորս մասերում։

Առաջին մասում ծովի նկարագիրն է։ Այն գրված է սոնատային ձևով, առանց մշակման։

Գլխավոր թեման հնչում է հանդարտ ու վեհ, գրեթե ամբողջ մասում պահպանված, ծովի ալիքները պատկերող նվագակցության ներքո։

Երկու օժանդակ թեմաները, թեև տարբերվում են թեմատիկ նյութով, խիստ հակադրություն չեն մտցնում երաժշտության մեջ։ Առաջինը՝  հանդարտ և սահուն բնույթով նկարագրում է Սինդբադի նավը, որը սահում է ալիքների վրայով, իսկ երկրորդն ընդգծում է ծովի ալիքների անհանգստությունը, և հիմնված է Շեհերազադեի թեմայի վրա։ Աստիճանաբար այդ անհանգստությունն ուժեղանում է և ռեպրիզայի սկզբում վերածվում փոթորկի տեսարանի նկարագրության։ Վերջում ծովը խաղաղվում է և առաջին մասն ավարտում է մեղմ ու հանդարտ ակորդներով։

Երկրորդ մաս 
Lento – Andantino – Allegro molto – Vivace scherzando – Moderato assai – Allegro molto ed animato - Սի մինոր  (B minor)

Այս մասը սկսվում է Շեհերազադեի թեմայի շարադրանքով, այնուհետև հնչում է հիմնական թեման՝ Կալենդերի պատմության թեման։ Սա մի պատմություն է արևելյան հրաշալիքների մասին։

Երկրորդ մասը գրված է եռամասանի ձևով, որտեղ առաջին և վերջին մասերում հիմնական թեման ենթարկվում է վարիացիոն փոփոխությունների։ Միջին մասի երաժշտությունը մարտի տեսարան է հիշեցնում։ Այն ավելի լարված է, հագեցած սուր ռիթմիկ դարձվածքներով։

Երրորդ մաս 
Andantino quasi allegretto – Pochissimo più mosso – Come prima – Pochissimo più animato - Սոլ մաժոր (G major)

Այս մասն ավելի հանդարտ է, քնարական, հիմնված երկու թեմաների վրա, որոնցից առաջինը երգային է և մարմնավորում է արքայազնին, իսկ երկրորդը՝ արքայադստերը։ Երրորդ մասն առաջինի նման գրված է սոնատային ձևով, առանց մշակման։ Երկրորդ թեման հանդես է գալիս իբրև օժանդակ թեմա, մոտ է առաջին թեմային, սակայն ավելի շարժուն է, նազանի, նման է արևելյան պարեղանակի։

Ռեպրիզայում երկու թեմաները հնչում են նոր գործիքային երանգներով։ Այստեղ կրկին հանդես է գալիս Շեհերազադեի թեման (ջութակի մենանվագը), որը միահյուսվում է արքայազնի թեմայի հետ։ Այսպես կոմպոզիտորը մեկ անգամ ևս ընդգծում է, որ պատմությունների հեղինակը Շեհերազադեն է։

Չորրորդ մաս 
Allegro molto – Lento – Vivo – Allegro non troppo e maestoso – Tempo come I - Մի մինոր-մի մաժոր  (E minor – E major)

Այս մասի հիմնական թեման սրընթաց և կրակոտ է, բնորոշ ռիթմը պահպանված է գրեթե ամբողջ մաասի ընթացքում։ Նախորդ մասերի գրեթե բոլոր թեմաներն այստեղ անցնում են մրրիկի նման, հիշեցնելով ծանոթ հեքիաթների կերպարները։

Սյուիտի ավարտը նկարագրում է տոնակատարության տեսարանը Բաղդադում։ Սուլթանի թեման այստեղ հնչում է աշխույժ, նախապատրաստելով սյուիտի այս մասում արտահայտված տոնակատարական տրամադրությունը։ Իր ձևով սյուիտի այս մասը բավականին բարդ է։ Այն ունի յուրահատուկ կառուցվածք, իր մեջ կրում է և սոնատային ձևի և ռոնդոյի գծեր։

Ֆինալի վերջին մասը ունկնդրին կրկին վերադարձնում է առաջին մասի ծովի նկարագրին՝ փոթորկոտ ծովը, ծովագնացների պայքարը, որն ավարտվում է հանդարտ, խաղաղ ծովի ալիքների ծփանքը նկարագրող երաժշտությամբ։ Նախաբանի երկու թեմաները հնչում են հակառակ հաջորդականությամբ, սկզբում՝ Շեհերազադեի թեման, աայնուհետև գոռոզ սուլթանի։ Վերջինիս թեման հնչում է մեղմացած՝ կարծես հաստատելով, որ Շեհերազադեի պատմությունները ստիպեցին իրեն հրաժարվել իր մտադրությունից։

Այլ կիրառություններ 

1910 թվականի հունիսի 4-ին Փարիզի Գրանդ օպերայում տեղի է ունեցել «Շեհերազադեի» բալետային ադապտացված պրեմիերան՝ Դյագիլևայի ռուսական բալետի կողմից։ Բալետի խորեոգրաֆիան արել է Միխայիլ Ֆոկինը, լիբրետոն գրել են Լեոն Բակստը և Ֆոկինը, իսկ հագուստներն ու դիզայնը արվել է Բակստի կողմից։
Ռիմսկի-Կորսակովի այս ստեղծագործությունը հնչել է ոչ միայն ակադեմիական երաժիշտների, այլև բազմաթիվ էստրադային արտիստների կատարմամբ՝ բազմաթիվ վերամշակումներով։
 Բրիտանական Դիփ Փարփլ ռոք-խումբը (Deep Purple) վերամշակել է «Շեհերազադեի» առաջին մասը «Prelude: Happiness/I’m So Glad», Ջոն Լորդի կատարմամբ։ 1968 թվականին ստեղծագործությունը մտել է «Shades of Deep Purple» ալբոմի ցանկը։
 «Կովկասի գերուհին» ֆիլմի մեջ հնչում է հատված  «Շեհերազադեից»
 «Ջրահարսը» մուլտֆիլմում հնչում է երաժշտություն  «Շեհերազադեից»
 Սոչիի Ձմեռային օլիմպիական խաղեր 2014ի փակման արարողության ժամանակ հնչել է երաժշտություն «Շեհերազադեից»
 «Հազար ու մի գիշեր» հեռուստասերիալի սաունդթրեքն է։

Երաժշտական գործիքներ, գործիքավորում 
Այս ստեղծագործությունը գրված է նվագախմբի համար․

Փայտյա փողային երաժշտական գործիքներ

2 ֆլեյտա և պիկոլո

2 հոբոյ

2 կլառնետ

2 կլառնետ A և B♭

2 ֆագոտ

Պղնձյա փողային գործիքներ

4 գալարափող F

2 շեփոր A և B♭

3 տրոմբոն

1 տուբա

Հարվածային գործիքներ

Լիտավր

Մեծ թմբուկ

Փոքր թմբուկ

Ծնծղաներ

Եռանկյունի

Դափ

Գոնգ

Լարային գործիքներ

Տավիղ

Ջութակներ

Ալտեր

Թավջութակներ

Կոնտրաբասեր

Տես նաև 
 List of compositions by Nikolai Rimsky-Korsakov

Գրականություն 
Երաժշտական գրականություն, Սուսաննա Ամատունի, «Սովետական գրող»հրատ․, Երևան-1981

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Scheherazade, 1001 Nights Retold in a Symphony – (NPR audio).
 Video – Rimsky-Korsakov  "Scheherazade" – Suite (50:23).
 Video – Rimsky-Korsakov – "Scheherazade" – Ballet (37:36).
 Learn About Symphonic Music – Rimsky-Korsakov's "Scheherazade". 
 Video – Arlington High School Tiger Band (Arlington, TN) 2015 – Scheherazade: Arabian Nights
 Scheherazade – 2017 Synthesized Electronica (41:05)

Սիմֆոնիկ պոեմներ
Երաժշտական ստեղծագործություններ սիմֆոնիկ նվագախմբի համար
Երաժշտական ստեղծագործություններ ըստ տարեթվի