Իգնացի Լուկասևիչ

Յան Յուզեֆ Իգնացի Լուկասևիչ (, ), հայկական ծագումով լեհ դեղագործ, քիմիկոս-տեխնոլոգ և ձեռնարկատեր։

Եղել է լեհական նավթարդյունաբերության հիմնադիր և աշխարհում նավթարդյունաբերության պիոներներից մեկը, ստեղծել է նավթահումքից թորման եղանակով կերոսինի ստացման մեթոդը։ 1853 թվականին Լվովում հայտնագործել է կերոսինով լամպը։

Կենսագրություն

Մանկություն և երիտասարդություն 
Յան Յուզեֆ Իգնացի Լուկասևիչը ծնվել է 1822 թվականի մարտի 8-ին Մելեցից ոչ հեռու գտնվող Զադուշնիկի գյուղում՝ Լեհաստանի այն մասում, որը Լեհաստանի առաջին բաժանումից հետո անցել է Հաբսբուրգյան միապետությանը։ Եղել է Յուզեֆ Լուկասևիչի և Ապոլոնիայի (օրիորդական ազգանունը՝ Սվետլիկ) որդին։ Հայրն ունեցել է հայկական ծագում և եղել է Լադա գերբի աղքատացած շլյախտա, ժամանակին կռվել է Տադեուշ Կոստյուշկոյի բանակի շարքերում։ Ընտանիքը եկամուտներ էր ստանում Զադուշնիկի, Զախվեյուվ և Չայկովա գյուղական տիրույթներից, սակայն այդ եկամուտները չափազանց քիչ էին, որպեսզի կերակրեին բազմանդամ ընտանիքին (Իգնացին ուներ երկու եղբայր և երկու քույր)։

1830 թվականին Լուկասևիչների ընտանիքը տեղափոխվել է Ժեշուվ։ այնտեղ Իգնացին 1832-1836 թվականներին սովորել է Ժեշուվի գիմնազիայում (), սակայն, ավարտելով չորրորդ դասարանը, ստիպված է եղել ընտանիքի ֆինանսական դժվարությունների պատճառով (որի մեջ հայտնվել է Յուզեֆ Լուկասևիչի մահվանից հետո) ընդհատել ուսումն ու գնալ աշխատելու։ Նա աշակերտել է դեղագործ Անտոնիո Սվոբոդայի դեղատանը, որը գտնվում էր Ժեշուվից ոչ հեռու գտնվող Լանցուտ ավանում։ Սկսել է քիմիայի և դեղագործության գաղտնիքները յուրացնել գործնականում։ 1840 թվականին քննություն է հանձնել դեղագործի օգնականի պաշտոնը զբաղեցնելու համար և վերադարձել է Ժեշուվ, որտեղ դեղագործ Էդվարդ Հյուբլի դեղատանը զբաղեցրել է օգնականի պաշտոնը։

Հյուբլի մոտ աշխատանքն ընդհատվել է 1846 թվականի փետրվարի 19-ին Լուկասևիչի առաջին ձերբակալությամբ՝ կապված նրա ընդհատակյա հայրենասիրական գործունեությամբ (դեռ 1845 թվականին՝ Էդուար Դեմբովսկու հետ հանդիպումից հետո Լուկասևիչը Ժեշուվում Լեհաստանի ժողովրդավարական միության ներկայացուցչի երդում է տվել): Մոտ երկու տարի նա անցկացրել է ժեշուվոյի և Լվովի ավստրիական բանտերում, ազատ է արձակվել 1847 թվականի դեկտեմբերի 28-ին։ Սակայն Լվովի Քրեական դատարանի որոշմամբ նա, այնուամենայնիվ, գտնվել է ոստիկանության մշտական վերահսկողության տակ և ստիպված է եղել մշտապես բնակվել Լվովում։

Աշխատանքը Լվովում 

Լվովում Լուկասևիչն աշխատանքի է անցել Պյոտր Միկոլյաշի «Ոսկե աստղի տակ» դեղատանը, այնտեղ նա արժանացել է դեղատան սեփականատիրոջ վստահությանը, և վերջինս իշխանություններից ստացել է իր աշխատակցի՝ Լվովից հեռանալու թույլտվությունը։

Դրանից հետո իգնացի Լուկասևիչը որոշել է կրթությունը շարունակել և 1850 թվականին ընդունվել է Կրակովի Յագելոնյան համալսարան, որտեղ սովորել է երեք կիսամյակ։ Սակայն, չկարողանալով հանձնել դեղագիտության քննությունը, վերջին կիսամյակը սովորել է Վիեննայի համալսարանում, որտեղ էլ 1852 թվականի հուլիսի 30-ին ստացել է դեղագիտության մագիստրոսի աստիճան (պրոֆեսոր Յոզեֆ Ռեդտենբախերի ղեկավարությամբ պաշտպանել է «Baryta et Anilinum» թեմայով մագիստրոսական ատենախոսությունը)։

Նորաթուխ մագիստրոսը վերադարձել է Լվով՝ Պյոտր Միկոլյաշի դեղատուն։ 1852 թվականի աշնանը Միկոլյաշի մյուս օգնականի՝ Յան Զեխի հետ զբաղվել է նավթահումքի թորման լաբորատոր ուսումնասիրությամբ, որի սկզբնական նպատակը նոր դեղերի ստացումն էր։ 1852 և 1853 թվականների սահմանագծին հետազոտողները, թորելով նավթը, ստացել են դեղնավուն յուղոտ հեղուկ, որն այրելիս վառ և համաչափ լույս էր տալիս։ Դա կերոսին էր (համարվում է, որ այն 1846 թվականին առաջինն ստացել է կանադացի բժիշկ Աբրահամ Գեսները քարածխի թորումից): Թորված արտադրանքի գործնական կիրառության որոնումների ընթացքում Լուկասևիչն ու Զեխը փորձել են այն օգտագործել սենյակը լուսավորելու համար, սակայն սովորական յուղային լամպերը, պայթյունավտանգ լինելով, կերոսինի համար հարմար չէին։

Անհրաժեշտ էր փոփոխություն կատարել ջահի կառուցվածքում, ինչով էլ զբաղվել են Լուկասևիչն ու Զեխը։ 1853 թվականին, աշխատանքի մեջ ընդգրկելով նաև լվովցի թիթեղագործ Ադամ Բրատկովսկուն, նրանք նախագծել և պատրաստել են աշխարհի առաջին կերոսինի լամպի փորձնական օրինակը։ Այն թիթեղե կմախքով էր, գլանաձև վերին մասով, մատակարարման պատուհանը փայլարից էր, օդը ներթափանցում էր ներքևից և ուներ ծակոտկեն պատրույգ, որի ստորին ծայրն ընկղմվում էր հաստ պատերով ամանում լցված կերոսինի մեջ։ Մարտից Պյոտր Միկոլյաշի դեղատան ցուցափեղկը լուսավորում էր նրա վրա դրված լամպը։ 1853 թվականի հուլիսի 31-ին վիրաբույժ Զաորսկին Լվովի հիվանդանոցում գիշերը հաջողությամբ կատարել է որդանման ելունը հեռացնելու շտապ վիրահատություն՝ փրկելով Վլադիսլավ Խոլեցկու () կյանքը։ Լեհաստանում այդ օրը համարվում է նավթի և գազի հայրենական արդյունաբերության ծննդյան օրը։

Աշխատանքն Արևմտյան Գալիցիայում 

1854 թվականի սկզբին Լուկասևիչը, որ մտադիր էր շարունակել նավթով կատարվող փորձերը, տեղափոխվել է Գորլիցե՝ ավելի մոտ լեհական նավթային հիմնական հանքատեղերին։ Այնտեղ նա աշխատանքի է ընդունվել է Յան Տոմաշևիչի դեղատանը, բայց հիմնականում ուշադրությունը կենտրոնացրել է նավթի վերամշակման և այդպիսի վերամշակված արտադրանքի գործնական կիրառության վրա։ Լուկասևիչի հերթական հաջողությունը փողոցային լուսավորության համար կերոսինե լամպերի օգտագործումն էր. 1854 թվականին Գորլիցեի Հունգարական և Կոստյուշկո փողոցների հատման տեղում վառվել է աշխարհում առաջին կերոսինե փողոցային լապտերը։

Բնակություն հաստատելով Գորլիցեում՝ Լուկասևիչն առևտրային գործընկերության շուրջ համաձայնության է եկել ձեռնարկատերեր Տիտ Տշեցեսկու և Կարոլ Կլյոբասսայի հետ։ Նույն 1854 թվականին Կլյոբասսային պատկանող Բուբրկա գյուղում (Կրոսնոյից 12 կիլոմետր հեռավորության վրա) Լուկասևիչը հորատել է Եվրոպայում առաջին նավթային հորանցքը (աշխարհում հետախուզական առաջին նավթային հորանցքը Ն. Ի. Վոսկոբոյնիկովը հորատել էր 1846 թվականին Բիբի-Էյբաթ բնավայրում՝ Բաքվի մերձակայքում, իսկ 1847-1848 թվականներին նա այնտեղ հորատել է նաև շահագործվող առաջին նավթային հորանցքը): Լուկասևիչի հորանցքերով Բուբրկայում սկսվել է նավթի արդյունահանումը, 20-րդ դարի վերջին Բուբրկայի հանքատեղում արդյունահանվող նավթի ընդհանուր ծավալը կազմել է մոտավորապես 1,2 հազար տոննա։

Իգնացի Լուկասևիչը հիմնել է նաև Ավստրիական կայսրությունում նավթավերամշակման առաջին գործարանը, ըստ մի տեղեկատվության՝ նա դա հիմնել է 1856 թվականին Յասլոյի մոտի Ուլյաշովիցե ավանում, ըստ մեկ այլ տեղեկատվության՝ Նովի-Սոնչ քաղաքի մոտ գտնվող Կլենչանի գյուղում 1857 թվականին։ Գործարանում նավթից արտադրում էին ոչ միայն կերոսին, այլ նաև ասֆալտ և տարբեր քսայուղեր։

1857 թվականի ապրիլի 20-ին Իգնացի Լուկասևիչն ամուսնացել է իր զարմուհի Հոնորատա Ստախերսկայայի հետ (): Հաջորդ տարվա փետրվարին ծնվել է նրանց դուստրը՝ Մարիաննան, որը, սակայն, 1859 թվականի դեկտեմբերին մահացել է թոքերի կաթվածից։

1857 թվականին Իգնացի Լուկասևիչը տեղափոխվել է Յասլո (ըստ այլ աղբյուրների՝ դա տեղի է ունեցել 1858 թվականին): 1861 թվականի հունիսի 12-ին Յասլոյի քաղաքային իշխանությունները Լուկասևիչին պարգևատրել են քաղաքի պատվավոր քաղաքացու դիպլոմով՝ ընդգծելով նրա ակտիվ մասնակցությունը քաղաքի գործերին։ Սակայն Յասլոյում Լուկասևիչն ապրել է համեմատաբար կարճ ժամանակ, և շուտով նորից տեղափոխվել է, բայց այս անգամ Պոլյանկա գյուղ (այժմ՝ Կրոսնո քաղաքի շրջաններից մեկը), որը պատկանում էր նրա ընկեր և գործընկեր Տիտ Տշեցեսկուն։ 1861 թվականին այնտեղ նա կառուցել է նավթավերամշակման նոր գործարան։

1860-ական թվականների սկզբին գործընկերների բիզնեսը վերելք է ապրում, և Լուկասևիչը դառնում է պատշաճ կարողության տեր։ Իր ունեցվածքի մեծ մասն օգտագործել է բարեգործական նպատակներով. նրա միջոցներով կառուցվել են ճանապարհներ և կամուրջներ, հիվանդանոցներ և դպրոցներ, բավականին միջոցներ է հատկացրել աղքատության և ալկոհոլամոլության դեմ պայքարի համար, բացի այդ, մեկենասը անվճար լուսավորման կերոսին է բաժանել կաթոլիկ և ուղղափառ համայնքներին։ Լուկասևիչը ֆինանսական առատ օգնություն է ցույց տվել 1863-1864 թվականների Լեհական ապստամբության մասնակիցներին, ապստամբությունն ավարտվել է Լեհաստանի անկախության կողմնակիցների պարտությամբ։

1865 թվականին Իգնացի Լուկասևիչը Կրոսնոյի շրջակայքում ձեռք է բերել մի քանի կալվածքներ։ Դրանցից մեկում՝ Խորկուվկայում, նա բնակություն է հաստատել՝ այնտեղ կառուցելով նավթավերամշակման հերթական գործարանը, որը սարքավորված էր տեխնիկայի վերջին խոսքով։ Հետագա տարիներին Լուկասևիչը բացել է նավթային նոր հորանցքեր, կառուցել գործարաններ և անխոնջ կերպով կերոսինը մասսայականացրել որպես վառելիքի նոր տեսակ։ Միևնույն ժամանակ նա, ի տարբերություն Գալիցիայի մյուս գործարարների, աշխատողների համար սահմանել է այդ ժամանակվա չափանիշներից բարձր վարձատրություն՝ նախատեսելով տարբեր խրախուսադրամների վճարում։ 1866 թվականին Բուբրկայի հորանցքի աշխատողների համար Լուկասևիչն առաջին անգամ սահմանել է պարտադիր ապահովագրության համակարգ հիվանդությունների, դժբախտ պատահարների, հրդեհի դեպքում։

1873 թվականին Պիոս IX պապը Լուկասևիչին իր բարեգործության համար շնորհել է պապական սենեկապետի տիտղոս և պարգևատրել սուրբ Գրիգոր Մեծի շքանշանով։ 1876 թվականին Իգնացի Լուկասևիչն ընտրվել է Գալիցիայի երկրամասային սեյմի պատգամավոր։ 1877 թվականին նա Լվովում կազմակերպել և անցկացրել է աշխարհում առաջին Նավթային կոնգրեսը, որին մասնակցել են Եվրոպայի առաջատար գիտնականներն ու նավթավերաշակողները։

Իգնացի Լուկասևիչը մահացել է 1882 թվականի հունվարի 7-ին Խորկուվկայի իր կալվածքում սուր թոքաբորբից։ Թաղված է Զրենցին գյուղում՝ նրա փողերով կառուցված եկեղեցու պարսպի մեջ (Խորկուվկա գմինա)։ Հուղարկավորությանը մասնակցել է մոտ 4000 մարդ,  միասնական շարքերով քայլել են լեհեր, ուկրաինացիներ և հրեաներ՝ հարգանքի տուրք մատուցելով այն մարդուն, որը մեծ հարգանք ու ճանաչում էր ձեռք բերել տեղական համայնքի կողմից։

Հիշատակ

Լուկասևիչի պատվին անվանված օբյեկտներ 
1961 թվականին Բուբրկայում հիմնադրվել է Նավթի և գազի արդյունաբերության Իգնացի Լուկասևիչի անվան թանգարան։

1974 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Լեհաստանի նախարարների խորհրդի որոշմամբ 1974 թվականի հոկտեմբերի 1-ից Ժեշուվի պոլիտեխնիկը կոչվել է Իգնացի Լուկասևիչի անունով։

2012 թվականի փետրվարին հիմնադրվել է «Իգնացի Լուկասևիչի ինստիտուտի հիմնադրամ» ոչ առևտրային կազմակերպությունը, որի նպատակներն էին գիտա-կրթական գործունեության իրականացումը (ներառյալ Իգնացի Լուկաշևիչի գործունեության և գիտական ժառանգության մասին գիտելիքների տարածումը), ձեռնարկատիրության զարգացմանն աջակցելը, տնտեսական կրթության և ընտանեկան իրավունքների պաշտպանության միջոցների խթանումն աշխատանքային պայմանները բարելավելու ուղղությամբ։

Հուշարձաններ 

Իգնացի Լուկասևիչի հուշարձանները տեղադրվել են Լեհաստանի մի շարք քաղաքներում։ Առավել հայտնիներն են.
 Կրոսնոյի հուշարձան (Մայիսի 3-ի Սահանադրության հրապարակում), գրանիտե պատվանդանով բրոնզե արձանի հեղինակը քանդակագործ Յա. Ռաշկան է։ Բացվել է 1932 թվականի հոկտեմբերի 23-ին։
 Խորկուվկայի հուշարձան, բացվել է 1979 թվականին։
 Հուշարձան Ժեշուվում, քանդակագործ Վլադիսլավ Կանդեֆերի աշխատանքը տեղադրված է Ժեշուվի պոլիտեխնիկի շենքի մոտ, բացվել է 2001 թվականի հունիսի 22-ին։
 Հուշարձան Պլոցկում, քանդակագործ Կարոլ Բադինայի աշխատանքը տեղադրված է Կոբիլինյան ծառուղու և Լուկասևիչի փողոցի անկյունում, բացվել է 2007 թվականին։
 Հուշարձան Զիելոնա Գուրայում, քանդակագործ Ռոբերտ Տոմակի աշխատանքը տեղադրված է Վեստերպլատտեի հերոսների փողոցում, բացվել է 2008 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։
 Իգնացի Լուկասևիչի կիսանդրին, քանդակագործ Վլադիսլավ Կանդեֆերի աշխատանքը Բուբրկայում՝ Գազի և նավթի արդյունաբերության Իգնացի Լուկասևիչի անվան թանգարանի շենքի դիմաց, բացվել է 1982 թվականին։
 Իգնացի Լուկասևիչի կիսանդրին Գորլիցեի Կոստյուշկո փողոցում, հեղինակը քանդակագործ Վլադիսլավ Կանդեֆերն է, Լուկասևիչի ևս մեկ կիսանդրի տեղադրվել է Գորլիցեի Վիշինսկի փողոցում՝ Իգնացի Լուկասևիչի անվան № 1 միջնակարգ դպրոցի շենքի դիմաց, իսկ Հունգարական և Կոստյուշկո փողոցների հատման տեղում (այնտեղ, որտեղ վառվել է Լուկասևիչի փողոցային առաջին կերոսինե լամպը<ref>{{cite web|url=http://www.nowysacz.pl/okolice-gorlic|title=Gorlice|publisher=// Portal internetowy «Nowy Sącz»|accessdate=2015-07-08}}</ref>։
 Իգնացի Լուկասևիչի կիսանդրին Կրակովի Լյուբիչ փողոցում, հեղինակը քանդակագործ Վլադիսլավ Կանդեֆերն է (Նավթի և գազի ինստիտուտի շենքի մոտ)։
Լուկասևիչի արձաններ տեղադրվել են նաև Ուկրաինայում։ 2008 թվականին Լվովի Հայկական փողոցում բացվել է կերոսինե լամպը հայտնագործողների՝ Յան Զեխի և Իգնացի Լուկասևիչի հուշարձանը, որի հեղինակը քանդակագործ Վլադիմիր Ցիսարիկն է։ Հուշարձանի կոմպոզիցիան յուրօրինակ է. Զեխը ներկայացված է «Կերոսինե լամպ» սրճարանի մուտքի մոտ աթոռին նստած, իսկ Լուկասևիչը՝ շենքի երրորդ հարկի պատուհանից նայելիս։

 Ֆիլատելիա և նումիզմատիկա 
1960 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Պոզնան քաղաքում Լեհաստանի դեղագործական ընկերության կողմից դեղագործական V գիտական համագումարի անցկացման առթիվ (անցկացվել է սեպտեմբերի 22-24-ին) ԼԺՀ-ում թողարկվել է 60 գրոշ անվանական արժեքով փոստային նամականիշ Իգնացի Լուկասևիչի դիմանկարով (նկարի հեղինակ՝ Ե. Դեսելբերգեր)։ Միաժամանակ թողարկվել է նշված իրադարձությանը նվիրված գեղարվեստական դրոշմավորված ծրար, որի վրա տպագրված էր վերը նշված նամականիշը։

1982 թվականի մարտի 22-ին ԼԺՀ-ում թողարկվել է «Իգնացի Լուկասևիչի մահվան 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ» 6 նամականիշների շարքը (նկարների հեղինակ՝ Վ. Անջեևսկի)։ 1 զլոտի անվանական արժեքով նամականիշի վրա Ի. Լուկասևիչի դիմանկարն է, իսկ 2, 2,5, 3,5, 9 և 10 զլոտի անվանական արժեքով նամականիշների վրա պատկերված է 19-րդ դարի կերոսինե լամպ։

Ի. Լուկասևիչի հիշատակին ԼԺՀ-ում թողարկվել են նաև ամբողջական իրեր, որոնց թվում են օրիգինալ նամականիշով միակողմանի փոստային քարտերը.
 1973 թվականի հոկտեմբերի 13-ին շրջանառության համար թողարկվել են Լեհական գիտությունների տարվան նվիրված յոթ փոստային քարտեր, որոնցից մեկի վրա եղել է Լուկասևիչի դիմանկարով օրիգինալ նամականիշ 1 զլոտի անվանական արժեքով։
 1984 թվականի հուլիսի 12-ին թողարկվել է посвящённая «Բուբրկայում լեհական նավթի առաջին հորանցքի 130-ամյակին» նվիրված փոստային քարտ, որը նույնպես ուներ Լուկասևիչի դիմանկարով օրիգինալ նամականիշ (5 զլոտի անվանական արժեքով)։

1983 թվականին Լեհաստանի ազգային բանկը թողարկել է 611700 տպաքանակով հուշադրամ 50 զլոտի արժեքով, որի դիմերեսին Իգնացի Լուկասևիչի դիմանկարն է և «Ignacy Łukasiewicz • 1822 - 1882» ստորագրությունը (պատրաստված է պղնձա-նիկելային համաձուլվածքից, Ա. Յարնուշկևիչի և Ս. Վոնտրուբսկոյ-Ֆրինդտի նախագծով)։

2003 թվականին թողարկվել է «Նավթային և գազային արդյունաբերության 150-ամյակին» մետաղադրամների շարքը. հուշադրամները 2 զլոտի արժեքով են (պատրաստված են Nordic gold համաձուլվածքից, Է. Տից-Կարպինսկու և Ռ. Նովակովսկու նախագծով, տպաքանակը՝ 600000) և երկու կոլեկցիոն մետաղադրամ (պատրաստվել են Ռ. Նովակովսկու նախագծով). 10 զլոտի արժեքով արծաթե մետաղադրամ (43700 տպաքանկով) և 200 զլոտի արժեքով ոսկե մետաղադրամ (2100 տպաքանակով)։ Բոլոր երեք մետաղադրամների դիմերեսին Իգնացի Լուկասևիչի դիմանկարն է ու «31•VII•1853»'' ամսաթիվը։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
  — С. 48—54.
  — 115 s. — ISBN 978-83-8019-087-0. — S. 50—62.
  — 156 s. — ISBN 83-915827-2-8.

Արտաքին հղումներ 
 

Լեհ քիմիկոսներ
Լեհ դեղագործներ
Լեհ գյուտարարներ
Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Թոքաբորբից մահացածներ
Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ