Հայոց ազգային կոնգրես

Հայոց ազգային կոնգրես (կամ՝ Արևելահայերի կոնգրես), քաղաքական կոնգրես, որը ստեղծվել էր Ռուսական կայսրության հայերին ներկայացուցչություն տրամադրելու համար։ Այն առաջին անգամ հանդիպել է Թբիլիսի գեղարվեստական թատրոնում 1917 թվականի հոկտեմբերի 11-ին (Հին տոմար՝ սեպտեմբերի 28-ին)։ Դրա ձևավորմանը նպաստեցին այն հնարավորությունները, որոնք հայերի (ինչպես նաև Ռուսաստանի այլ ազգային փոքրամասնությունների) համար Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին ստեղծեց Ռուսական հեղափոխությունը։

Անդամներ 
Կոնգրեսը բաղկացած էր ամբողջ Ռուսական կայսրության 204 անդամներից, և միայն հայ բոլշևիկներն էին հրաժարվել մասնակցել կոնգրեսին՝ գաղափարական համոզմունքներից ելնելով։ Այստեղ ճնշող մեծամասնությունը ՀՅԴ կուսակցությունից էին։

Կուսակցական անդամները են,
 Դաշնակներ․ 113 ներկայացուցիչ
Հայ ժողովրդական կուսակցություն. 43 ներկայացուցիչ
 Սոցիալիստ-հեղափոխականներ․ 23 ներկայացուցիչ
 Սոցիալ-դեմոկրատներ․ 9 ներկայացուցիչ
 Անկուսակցականներ․ 7 ներկայացուցիչ
 Կար նաև քիչ թվով ներկայացուցիչներ Արևմտյան Հայաստանից, որոնցից էր Անդրանիկ Օզանյանը։

Գործունեություն 
Քանի որ Հայաստանի Երևան նահանգում չի եղել իրական իշխանություն՝ Հայոց ազգային կոնգրեսը նահանգում ծառայել է որպես կառավարություն։ Ըստ Ռիչարդ Հովհաննիսյանի՝ Կոնգրեսը «Ռուսաստանի կողմից Անդրկովկասի նվաճման ժամանակ Արևելյան Հայաստանի ամենահամապարփակ հավաքն էր»։ Կոնգրեսի անմիջական նպատակները եղել են ռազմական գործողությունների ռազմավարություն (ստրատեգիա) մշակելը, փախստականների համար օգնության տրամադրումը և Կովկասում տարբեր հայաստանյան հաստատությունների համար տեղական ինքնավարության ապահովումը։ Կոնգրեսը նաև կոչ է արել Կովկասյան ճակատի ռազմականացմանը։ Հայոց ազգային կոնգրեսը սատարում էր Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարության ռազմական դիրքորոշումներին, և առաջարկել էր նաև նահանգի սահմանների վերանայումը էթնիկական գծերի երկայնքով։ Կոնգրեսը մեծ դեր է ունեցել հայկական դպրոցների աշխարհիկացման (դպրոցի բաժանումը եկեղեցուց) և հայկական միջնակարգ դպրոցների ազգայնականացման գործերում։

Կոնգրեսը նախքան  լուծարվելը 18 նիստ է գումարել։

Ժառանգություն
Նախքան լուծարումը, Կոնգրեսը ստեղծել էր 35 անդամներից բաղկացած Ազգային ասամբլեա` Ռուսաստանի կայսրությունում հայերի համար օրենսդիր մարմնի հանդես գալու համար։ Այն նաև ստեղծել էր 15 անդամներից կազմված գործադիր մարմին, որը կոչվում է Հայոց ազգային խորհուրդը, և որը գլխավորում էր Ավետիս Ահարոնյանը։ Այս խորհուրդը, վերջիվերջո, 1918 թվականի մայիսի 28-ին Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ հռչակեց Հայաստանի առաջին հանրապետության անկախացումը։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
Richard G. Hovannisian Armenia on the Road to Independence (University of California, 1967)
Richard G. Hovanissian The Republic of Armenia: The First Year 1918-19 (University of California, 1971)
Rouben Paul Adalian Historical Dictionary of Armenia (Scarecrow Press, 2010)
Anahide Ter-Minassian La République d'Arménie 1918-20 (Éditions Complexe, 2006 ed.)

Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Հայոց ազգային կոնգրես
Հայոց պատմություն
Թբիլիսիի պատմություն
1917 հիմնադրումներ Ռուսաստանում