Լյուքսեմբուրգյան գրականություն

Լյուքսեմբուրգյան գրականություն, Լյուքսեմբուրգում և/կամ լյուքսեմբուրգյան հեղինակների կողմից գրված ստեղծագործություններ։ Լյուքսեմբուրգի գրականությունը հազվադեպ է հայտնի պետությունից դուրս, հիմնականում այն պատճառով, որ նրա աշխատանքներից շատերը հատուկ ուղղված են Լյուքսեմբուրգի բնակիչներին։ Ազգային մշակույթում Լյուքսեմբուրգի գրականությունը սկսեց զարգանալ միայն 19-րդ դարում `1815 թ. Փարիզի խաղաղության պայմանագրի արդյունքում, իսկ հետո` 1867 թ. ըստ Լոնդոնի պայմանագրի։

Լյուքսեմբուրգյան գրականության հիմնական լեզուներն են ֆրանսերենը, գերմաներենը և լյուքսեմբուրգերենը։

Մարիական Կոդ 
Միջնադարյան Լյուքսեմբուրգյան գրականության մի քանի հուշարձաններից մեկը այսպես կոչված Մարիական Կոդն է (լատ., Codex Mariendalensis), որը հանդիսանում է հայտնի Լյուքսեմբուրգի կնոջ կենսագրությունը (1231-1283)։ Այս ձեռագիրը գտնվել է 1999 թ. նոյեմբերին և համարվում է Հայր Հերմեն Վելդենսկիի աշխատանքը, ով 1283 թ. իր մահից հետո գրել է Յոլանդայի կյանքի մասին գիրք։ Ձեռագիրը բաղկացած է 5963 հատվածից և գրված է ժամանակակից լյուքսեմբուրգերենին  շատ նմանվող մոսել-ֆրանկիշ բարբառով։ Այն նվիրված է Յոլանդայի պատմությանը, որը դուրս էր եկել Վիենդենի շքեղ ամրոցից, գնալ վանք, իսկ ավելի ուշ հետ դարձել։

XIX դար 
Չնայած նրան, որ երկար ժամանակ Լյուքսեմբուրգի պաշտոնական լեզուները ֆրանսերեն և գերմաներեն էին, բնակիչները նպաստեցին Լյուքսեմբուրգի գրականության զարգացմանը 19-րդ դարում։

1829 թվականին տպագրվեց առաջին գիրքը լյուքսեմբուրգերեն՝ «Մեկ քայլ դեպի Պարնաս» ()։ Այն բաղկացած էր վեց բանաստեղծություններից `երկու առանցքային «Առանց Քրիստինե» (լյուքս., Uen d’Christine) և «Գիշեր» (լյուքս., D'Nuecht) սոցիալական և կենցաղային «Մի պահ Լյուքսեմբուրգի հյուրանոցում» (լյուքս. Een Abléck a engem Wiertshaus zu Lëtzebuerg) և երեք առակ`«Porcelain Shard and Clay Pot» (³ksuuks. 'D'porzelains an d'èerde Schierbel), «Թել և ասեղ» (լյուքս, D'Spénne anhem և «Մի թռչուն և ձի» (լյուքս., D'Flou de դե Pierdskrécher): Մեյերը եզակի առակագիրներից էր, ով նախընտրեց որպեսզի իր հերոսները լինեն ոչ թե կենդանիներ, այլ անշունչ առարկաներ։ Հետագայում Մեյերը ևս մի քանի գիրք գրեց լյուքսեմբուրգերեն, սակայն նրա հիմնական մասնագիտությունը Լիջեի համալսարանում մաթեմատիկա դասավանդելն էր։

Հաջորդ սերնդի գրողներն ընդգրկում են երեք հեղինակներ, որոնք այսօր համարվում են լյուքսեմբուրգյան գրականության դասականներ։ Էդմոն դե լա Ֆոնտեն (1823—1891), առավել հայտնի Դիքս կեղծանունով, հայտնի է որպես դրամատուրգ։ Նրա պիեսներն են՝ կատակերգական-De Scholtschäin (1855) և D’Mumm Sèiss (1855), օպերետա D’Kirmesgäscht   (1856) և De Ramplassang  (1863 թ.) առաջին տպավորիչ ստեղծագործություններն էին գրված և կատարված լյուքսենբուրգերենով։ Նա նաև գրել է արձակ և բանաստեղծություններ Լյուքսեմբուրգի և բնակիչների մասին։ Նրա ժամանակակից բանաստեղծ, Միշել Լենցը (1820-1893) հայտնի է «Մեր Հայրենիքը» (լյուքս., Ones Hémécht), Լյուքսեմբուրգի օրհներգը, որը խթան հանդիսացավ լյուքսեմբուրգերենի տարածման համար։

Լյուքսեմբուրգում այդ ժամանակ քիչ էին ստեղծագործում, սակայն 1830-1855թթ․ առաջին լյուքսեմբուրգյան վեպը  դարձավ Մարջ Բրունոյի իր «Նկարչի դիմանկարը» վեպը։

XX դարի առաջին կես 
Լյուքսեմբուրգյան գրող Նիկոլաուս Ուելթերը, ով գրել է գերմաներեն (1860-1940), լրագրող, դրամատուրգ, գրող և բանաստեղծ էր։ Նրա աշխատությունները մեծապես ազդել են Լյուքսեմբուրգի մշակույթի զարգացման վրա։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործություններից մեկը «Պոկովի օրացույցը» (լյուքս.` Abreisskalender), մի շարք հոդվածներ երկրի մշակութային ժառանգության մասին։

20-րդ դարի առաջին կեսի մեկ այլ հայտնի լյուքսեմբուրգյան գրողը Նիկոլաուսն է կամ Նիքը (1871-1951)։ Նա  գրել է  գերմաներեն բանաստեղծություններ և դրամա։ Նիքը նաև համարվում է գրական պատմությամբ զբաղվող առաջին լյուքսեմբուրգյան գիտնականը։

XX- ի երկրորդ կեսը և XXI դարի սկիզբ 
Անիզա Կոլցը (ծն․ 1928) սկսել է իր գրական կարիերան 1950-ականներին, գրելով հեքիաթներ լյուքսեմբուրգերեն և գերմաներեն։ Սակայն 1970-ականներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում գերության մեջ գտնվող իր ամուսնու մահից հետո, նա սկսեց գրել բացառապես ֆրանսերենով արձակներ։ 1998 թվականի Կոլցը ստացավ «Հիյոմա Ապոլիներա» ֆրանսիական գրական մրցանակը։  Նա համարվում է ժամանակակից Լյուքսեմբուրգի գրականության ամենակարևոր գործիչներից մեկը։

Ժան Պորտանտը (ծն․ 1950) ֆրանսախոս գրող է, հայտնի է ոչ միայն Լյուքսեմբուրգում, նաև ֆրանսախոս այլ երկրներում։ Նա առավել հայտնի է իր լիրիկական ստեղծագործություններով, սակայան նաև գրում է հեքիաթներ, պիեսներ և սիրավեպեր։ Բացի դա նա ֆրանսերեն է թարգմանել Գոնսալո Ռոջասի և Խուան Հելմանի ստեղծագործություններից։

Ժան Կրիերը (1949—2013) հայտնի բանաստեղծ է, ստեղծագործել Է գերմաներեն լեզվով։ Նա արժանացել է Լյուքսեմբուրգի և Գերմանիայի մի շարք մրցանակների։

Ծանոթագրություններ