Ստյապոնաս Դարյուս

Ստյապոնաս Դարյուս (, ), լիտվացի զինվորական օդաչու, մարզիկ, Օլիմպիական խաղերի մասնակից,  Լիտվայի անկախության պատերազմի մասնակից, ԱՄՆ քաղաքացիական ավիացիայի օդաչու, լիտվական սփյուռքի ներկայացուցիչ ԱՄՆ-ում, Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից։ 1933 թվականին Ստյապոնաս Դարյուսն ու լիտվացի օդաչու  Ստասիս Գիրենասը  փորձել են ռեկորդային թռիչքների շարք սահմանել՝ թռչելով Նյու Յորքից Կաունաս, սակայն ինքնաթիռի աղետի պատճառով զոհվել են։  Այդ  թռիչքը համարվել է  20-րդ դարի Լիտվայի պատմության ամենանշանակալի իրադարձություններից մեկը։

Կենսագրություն

Մանկություն և պատանեկություն 
Ծնվել է 1896 թվականի հունվարի 9-ին, Կովնոյի մարզի Ռուբիշկես ավանում,  Յոնաս Ռոմուալդասի  և  Աուգուստինայի ընտանիքում։ Մկրտվել է կաթոլիկ հավատքով։ 1905 թվականին մահացել է հայրը, մեկ տարի անց մայրն ամուսնացել է ընտանիքի խնամակալ Կազիս Դյագուտիսայի  հետ։

1907 թվականին Ստյապոնասը մոր և խորթ հոր հետ արտագաղթել է ԱՄՆ, որտեղ արդեն հաստատվել էր ավագ եղբայրը։

Զինվորական կարիերա 
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ստյապոնաս Դարյուսը  կամավոր ծառայության է անցել ԱՄՆ բանակում, եղել է հեռախոսավար, կռվել և վիրավորվել է Արևմտյան ռազմաճակատում (Ֆրանսիա), պարգևատրվել է «Մանուշակագույն սիրտ»  պատվո շքանշանով և «Հաղթանակի մեդալով»։

1920 թվականին ընդունվել է Չիկագոյի համալսարան, որտեղ  հաճախել է նաև պահեստային սպայի դասընթացների, սակայն դասընթացները կիսատ է թողել։ Այդ ժամանակ  նա վերադարձել է  Լիտվա՝ մասնակցելու  անկախության համար մղվող պատերազմին,  ծառայել է Գլխավոր շտաբի հետախուզության վարչությունում։

1920 թվականի հոկտեմբերի 15-ին  ընդունվել է Կաունաս  քաղաքում գտնվող ռազմական ուսումնարանը և 1921 թվականին ավարտել այն, ընդգրկվել հրետանային զորամասում և նույն թվականի հունիսի 19-ից մասնակցել օդաչուների համար անցկացվող  դասընթացներին։

1922 թվականին՝ դասընթացի տեսական մասն ավարտելուց հետո Ստյապոնաս Դարյուսը ստացել է ավիացիայի լեյտենանտի կոչում։ 1924 թվականի դեկտեմբերի 1-ին նա դարձել  է ռազմական օդաչու, իսկ դեկտեմբերի 18-ին ստացել է ավագ լեյտենանտի կոչում։

Ստյապոնաս Դարյուսը ակտիվ մասնակցել է 1923 թվականի Մեմելի  ապստամբությանը, եղել է նրա առաջնորդներից, պարգևատրվել է «Կլայպեդայի ազատագրման  շքանշանով»։

1927 թվականին նորից վերադարձել է ԱՄՆ, աշխատանքի անցել ԱՄՆ քաղաքացիական ավիացիայում։

Սպորտ 
Ստյապոնաս Դարյուսը եղել է հայտնի մարզիկ, զբաղվել է  բասկետբոլով, հոկեյով, բեյսբոլով, բռնցքամարտով, թեթև ատլետիկայով։ 1924 թվականին Փարիզում տեղի ունեցած Օլիմպիական խաղերի ժամանակ եղել է Լիտվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի պահեստային դարպասապահը։

Տրանսատլանտյան թռիչք 

1933 թվականի հուլիսի 15-ին Ստյապոնաս Դարյուսը և Ստասիս Գիրենասը փորձել են  «Լիտուանիկա» ինքնաթիռով  Նյու Յորք-Կաունաս (7186 կմ) երթուղով  առանց վայրէջքի տրանսատլանտյան չվերթ իրականացնել։

Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսային մասով 37 ժամ 11 րոպե  հաջողությամբ թռիչք իրականացնելուց հետո հուլիսի 17-ի գիշերը  (0:36 Բեռլինի ժամանակով)  ինքնաթիռը Նացիստական Գերմանիայի տարածքում, Մըսլիբուժ քաղաքից քիչ հեռու վթարի է ենթարկվել, որի հետեւանքով երկու օդաչուներն էլ մահացել են։ Օդաչուները  կատարել էին  6411 կմ թռիչք, և նրանց մնում էր ընդամենը 650 կմ՝ մինչև Կաունաս, որտեղ հանդիսավոր կերպով  պատրաստվում էին դիմավորել նրանց։ Վթարի վայրն այժմ գտնվում է Լեհաստանի տարածքում՝ Պշչելնիկ գյուղի մոտակայքում։

Ըստ գերմանական հանձնախմբի  պաշտոնական վարկածի՝ վթարի պատճառը վատ եղանակն ու վառելիքի ավելցուկային սպառումն են եղել, ինչն էլ հանգեցրել է ինքնաթիռի հանկարծակի  անկման։

Խորհրդային և լիտվացի ռեժիսոր Ռայմոնդաս Վաբալասի 1983 թվականի նկարահանած «Թռիչք Ատլանտյան օվկիանոսի վրայով» գեղարվեստական ֆիլմի սյուժեի վարկածով (որը պատմականորեն չի հաստատվել) ինքնաթիռը թռչել է  Բարլինեկ քաղաքի գաղտնի համակենտրոնացման ճամբարի վրայով և խփվել գերմանացիների կողմից։

Հիշատակ 
Օդաչուները հանդիսավոր կերպով հուղարկավորվել են Կաունասում՝ Զինվորական գերեզմանատանը և հետմահու ձեռք  են բերել Լիտվայի  ազգային հերոսների հռչակ։ Օդաչուների և նրանց տրանսատլանտյան չվերթի մասին լիտվացի բանաստեղծների բազմաթիվ չափածո  գործեր են ստեղծվել․ հրապարակվել են հատուկ ընտրանիներ։ Դարյուսի և Գիրենասի մասին ռուսերեն բանաստեղծություն է գրել Կոնստանտին Բալմոնտը։ Գյուղը, որտեղ ծնվել է Ստյապոնաս Դարյուսը, վերանվանվել է նրա անունով։ Լիտվայում փողոցներ, դպրոցներ, գիմնազիաներ, Կաունաս քաղաքի մարզադաշտը  կրում են օդաչուների անունները։ Չիկագոյում, որտեղ մեծ լիտվական սփյուռք է ձևավորվել, տեղադրվել է Դարյուսի և Գիրենասի հուշարձանը։ Դարյուսի և Գիրենասի պատկերներն  առկա են  10 լիտ թղթադրամի վրա։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
10 Лит 2007, Литва
«Чтобы люди были добрее». 75 лет назад литовские пилоты перелетели через океан

ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Լիտվացի ֆուտբոլիստներ
Ֆուտբոլի դարպասապահներ
Լիտվայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ