Սերգեյ Էֆրոն

Սերգեյ Յակովլևիչ Էֆրոն (, ), հրապարակախոս, գրականագետ, Սպիտակ բանակի սպա, մարկովական, ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի գործակալ։ Եղել է Մարինա Ցվետաևայի ամուսինն ու նրա երեք երեխաների հայրը։

Կենսագրություն 
Սերգեյ Էֆրոնը ծնվել է նարոդովոլեցներ Ելիզավետա Պետրովնա Դուրնովոյի (1855-1910), որ սերում էր ազնվականական հայտնի տոհմից, և Յակով Կոնստանտինովիչ (Կալմանովիչ) Էֆրոնի (1854-1909) ընտանիքում։ Հայրը եղել է Վիլնայի նահանգից՝ հրեաների ընտանիքից։ Սերգեյ Էֆրոնն արձակագիր և դրամատուրգ Սավելի Կոնստանտինովիչ (Շեել Կալմանովիչ) Էֆրոնի (գրական կեղծանունը՝ Ս․ Լիտվին, 1849-1925) զարմիկն էր։

Ծնողների վաղաժամ մահվան պատճառով Սերգեյ Էֆրոնը նախքան իր չափահաս դառնալը ունեցել է խնամակալ։ Ավարտել է Պոլիվանովի գիմնազիան, սովորել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետում։ Գրել է պատմվածքներ, փորձել է խաղալ թատրոնում Ալեքսանդր Թաիրովի մոտ, հրատարակել է ամսագրեր, ինչպես նաև զբաղվել է ընդհատակյա գործունեությամբ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո՝ 1915 թվականին, Սերգեյ Էֆրոնն ընդունվել է սանիտարական գնացք որպես գթության եղբայր։ 1917 թվականին ավարտել է յունկերական ուսումնարան։ Նույն թվականի փետրվարի 11-ին գործուղվել է Պետերգոֆի պրապորշչիկների դպրոց՝ ծառայությունն անցկացնելու համար։ Կես տարի անց ընդունվել է 56-րդ հետիոտնային պահեստային գունդ, որի ուսումնական անձնակազմը գտնվում էր Նիժնի Նովգորոդում։

1917 թվականի հոկտեմբերին Սերգեյ Էֆրոնը մասնակցել է Մոսկվայում բոլշևիկների դեմ ծավալված մարտերին, ապա Սպիտակ շարժմանը․ գեներալ Մարկովի սպայական գնդի կազմում մասնակցել է Սառցային արշավանքին ու Ղրիմի պաշտպանությանը։

Տարագրության մեջ 
1920 թվականի աշնանն իր զորամասի կազմում տարհանվել է Գալիպոլի, ապա մեկնել Կոստանդնուպոլիս, դրանից հետո՝ Պրահա։ 1921-1925 թվականներին սովորել է Պրահայի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետում։ Եղել է ռուս ուսանողների կազմակերպության, ռուս գրողների ու լրագրողների միության անդամ։

Տարագրության մեծ Էֆրոնը շուտով սկսել է կարոտել հայրենիքը, ցանկացել վերադառնալ Ռուսաստան։ Պրահայում նա կազմակերպել է Ռուս ուսանողների դեմոկրատական միությունը և դարձել այդ միության կողմից հրատարակվող «Своими путями» համախմբագիր։ Մասնակցել է եվրասիական շարժման զարգացմանը, որ մեծ տարածում էր գտել ռուս տարագիրների շրջանում որպես կոմունիզմի այլընտրանք։ Սերգեյ Յակովլևիչը հարել է շարժման ձախ մասին, որը համեմատաբար ավելի հանդուրժողականորեն էր վերաբերում խորհրդային կարգերին։

1926-1928 թվականներին Սերգեյ Էֆրոնը Փարիզում աշխատել է որպես եվրասիականությանը մոտ «Вёрсты» ամսագրի համախմբագիր։

1927 թվականին Սերգեյ Էֆրոնը նկարահանվել է «Ննջավագոնների մադոննան» ֆրանսիական ֆիլմում (ռեժիսորներ՝ Մարկո դե Գաստին, Մորիս Գլեզ), որտեղ կատարել է Բաթումի բանտի կալանավոր մահապարտի դեր, որը տևել է 12 վայրկյան և կարծես կանխագուշակել է նրա հետագա ճակատագիրը։

1933 թվականի մայիսի 29-ին դարձել է Փարիզի «Գամայուն» մասոնական ժողովարանի անդամ։ Ժողովարանից հեռացվել է 1937 թվականի նոյեմբերի 8-ին՝ գեներալ Միլլերի առևանգումից հետո։

1930-ական թվականներին Սերգեյ Էֆրոնն սկսել է աշխատել «Հայրենիք վերադառնալու միությունում» (), ինչպես նաև համագործակցել է խորհրդային հատուկ ծառայությունների հետ 1931 թվականից։ Սերգեյ Էֆրոնը եղել է Միավորված պետական քաղաքական վարչություն արտասահմանյան բաժնի աշխատակից Փարիզում։ Օգտագործվել է որպես խմբավար և նշանառու-զինվորագրորդ․ անձամբ զինվորագրել է 24 մարդ Փարիզի տարագիրների շարքից։ Նրա զինվորագրած տարագիրներից ոմանք, մասնավորապես Կիրիլ Խենկինը, նրա օգնությամբ ուղարկվել է Իսպանիա՝ մասնակցելու քաղաքացիական պատերազմին։ 1935 թվականից Սերգեյ Էֆրոնն ապրել է Վանվեում՝ Փարիզի մոտ։

Վարկածներից մեկի համաձայն՝ Սերգեյ Էֆրոնը մասնակից է եղել խորհրդային հետախույզ Իգնատի Ռեյսի (Պորեցկի) սպանությանը (1937 թվականի սեպտեմբեր), որ հրաժարվել էր վերադառնալ ԽՍՀՄ։ Սակայն լուրերը հերքվել են, և նա արդարացվել է։

ԽՍՀՄ-ում 
1937 թվականի հոկտեմբերին շտապ կարգով գնացել է Հավր, որտեղից շոգեքարշով մեկնել է Լենինգրադ։ Խորհրդային Միություն վերադառնալուց հետո Սերգեյ Էֆրոնին ու նրա ընտանիքին ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից տրամադրվել է պետական ամառանոց մերձմոսկովյան Բոլշևոյում։ Սակայն Մարինա Ցվետաևայի վերադառնալուց հետո ձերբակալվել է նրանց դուստրը՝ Արիադնա Էֆրոնը։

ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից Էֆրոնը ձերբակալվել է 1939 թվականի նոյեմբերի 10-ին։ Հետաքննության ընթացքում Էֆրոնին տարբեր միջոցներով (այդ թվում նաև տանջանքների միջոցով, օրինակ՝ ձմռանը տեղավորվել է սառը պատժախցում) փորձել են ստիպել ցուցմունք տալ իր հարազատ մարդկանց, այդ թվում նաև «Վերադարձի միության» ընկերների, ինչպես նաև Մարինա Ցվետաևայի դեմ, սակայն նա հրաժարվել է վկայություն տալ նրանց դեմ։ 1941 թվականի օգոստոսի 6-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի կողմից դատվել է Քրեական օրենսգրքի 58-1ա հոդվածով և գնդակահարվել նույն թվականի հոկտեմբերի 16-ին ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի Բուտովյան հրաձգարանում մահապատժի դատապարտված 136 կալանավորների խմբի կազմում, որը ձևավորվել էր շտապ կարգով՝ նպատակ ունենալով «թեթևացնել» ռազմաճակատին մոտ գտնվող Մոսկվայի բանտերը։

Արիադնա Էֆրոնը 8 տարի անցկացրել է ուղղիչ-աշխատանքային ճամբարներում և վեց տարի աքսորված է եղել Տրուխանսկի շրջան։ Արդարացվել է 1955 թվականին։

Ընտանիք 
 Եղբայրը՝ Պյոտր Յակովլևիչ Էֆրոն (1881-1914), դերասան, էսէռների կուսակցության անդամ (կինը՝ պարուհի Վերա Միխայլովնա Ռավիչ),
 Քույրը՝ Աննա Յակովլևնա Տրուպչինսկայա (1883-1971), մանկավարժ
 Քույրը՝ Ելիզավետա Յակովլևնա Էֆրոն (1885-1976), թատերական ռեժիսոր և մանկավարժ, Ցվետաևների ու Էֆրոնների ընտանիքների արխիվի պահապանը,
 Քույրը՝ Վերա Յակովլևնա Էֆրոն (1888-1945), Կամերային թատրոնի դերասանուհի (1915-1917), գրադարանավարուհի, նրա ամուսինն է եղել Մոսկվայի պետական համալսարանի ու Կ․ Մարքսի անվան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի պրոֆեսոր, իրավագետ Միխայիլ Սոլոմոնովիչ Ֆելդշտեյնը (1884-1939), որ եղել է գրող Ռաշել Խինի որդին։ Նրանց որդին՝ կենսաբան Կոնստանտին Միխայլովիչ Էֆրոնը (1921-2008), եղել է բնապահպանական շարժման գործիչ ԽՍՀՄ-ում,
 Եղբայրը՝ Կոնստանտին Յակովլևիչ Էֆրոն (1898-1910),
 Կինը՝ Մարինա Իվանովնա Ցվետաևա (1892-1941), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի, 20-րդ դարի խոշորագույն բանաստեղծներից մեկը,
 Դուստրը՝ Արիադնա Սերգեևնա Էֆրոն (1912-1975), արձակ և չափածո ստեղծագործությունների թարգմանիչ, հուշագիր, նկարչուհի, արվեստագետ, բանաստեղծուհի,
 Դուստրը՝ Իրինա Սերգեևնա Էֆրոն (13.04.1917-15 (16?).02.1920), մահացել է լքվածությունից ու սովից Կունցևոյի երեխաների ապաստանում,
 Որդին՝ Գեորգի Սերգեևիչ Էֆրոն («Մուռ», 01.02.1925—<?>.07.1944), զոհվել է ռազմաճակատում, ըստ («Мемориал» տվյալների բազայի՝ թաղվել է եղբայրական գերեզմանում Բելառուսի Վիտեբսկի մարզի Բրասլավ քաղաքում)։ Հրատարակվել են նրա օրագրերը (03.1940-08.1943)։

Մատենագրություն 
 Эфрон С. Детство. Рассказы. — М.: Оле-Лукойе, 1912.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Виталий Шенталинский «Марина, Ариадна, Сергей», Новый мир, № 4 1997
 Ирина Чайковская «Алмазный венец Цветаевой», Чайка, № 10-11 (21-22) 2004
 Сергей Эфрон. «Записки добровольца», М., «Возвращение» 1998 г.
 Эфрон С. «Детство», Книга рассказов. М., 1912 г.

Արտաքին հղումներ 
 Знала ли Марина Цветаева, что её муж — агент НКВД?
 Эфрон Сергей Яковлевич, Российская портретная галерея

Ռուս գրողներ
Ռուս հրապարակախոսներ
Ռուս գրականագետներ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Ռուս փիլիսոփաներ
Խորհրդային բանաստեղծներ
Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Հրեա բանաստեղծներ