Ալբերտ Թավխելիձե

Ալբերտ Նիկիֆորի Թավխելիձե (, ), խորհրդային վրացի ֆիզիկոս, գիտնական, Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966): Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1990), Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահ (1986-2005)։ ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ (2003)։

Կենսագրություն 
Ալբերտ Թավխելիձեն ծնվել է 1930 թվականին Թիֆլիսում։ 1953 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը։ 1956 թվականին ակադեմիկոս Ն. Բոգոլյուբովի ղեկավարությամբ ավարտել է Վ. Ա. Ստեկլովայի անվան Մաթեմատիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրան, որտեղ էլ պաշտպանել է թեկնածուական աստենախոսությունը։ 1956 թվականից աշխատել է Դուբնայի (ՌԴ) միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտում նախ որպես գիտաշխատող, ապա` տարրական մասնիկների տեսության ամբիոնի վարիչ, տեսական ֆիզիկայի լաբորատորիայի տնօրենի տեղակալ։ 1963 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն։ 1965-1970 թվականներին ղեկավարել է Բարձր էներգիայի ֆիզիկայի ինստիտուտի թեորետիկ ֆիզիկայի բաժինը, 1967-1971 թվականներին` Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ տեսական ֆիզիկայի տարրական մասնիկների ֆիզիկայի բաժինը։ 1970-1986 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի միջուկային հետազոտությունների ինստիտուտի հիմնադիր և տնօրեն։ 1971 թվականին Ա. Մ. Ռազմաձեի անվան Թբիլիսիի մաթեմատիկական ինստիտուտում բացել է թեորետիկ ֆիզիկայի բաժին, որը գլխավորել է 1971-2005 թվականներին։ 1977-1994 թվականներին եղել է իր իսկ նախաձեռնությամբ հիմնադրված Թբիլիսիի պետական համալսարանի բարձր էներգիայի ինստիտուտի գիտական ղեկավար, 1994-2005 թվականներին` տնօրեն։ 1986-2005 թվականներին եղել է Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահը։

1995-2005 թվականներին եղել է Վրաստանի ԳԱ ինֆորմատիզացիայի խորհրդի և Վրաստանում բարձրագույն կրթության կազմակերպիչը և նախագահը։ Այս ժամանակահատվածում Գիտությունների ակադեմիան զինվեց համակարգիչներով, ունեցավ համացանցային հասանելիություն, ապահովվեց ցանցային բազայով, համակարգչային և տեղեկատվական ռեսուրսներով։ 1976-1990 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի քվանտային վիճակագրության ամբիոնի պրոֆեսոր, 1986-2005 թվականներին` Թբիլիսիի պետական համալսարանի պրոֆեսոր։

1969-1991 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ «Թեորետիկ և մաթեմատիկական ֆիզիկա» ամսագրի խմբագրի տեղակալ, «Վրաստանի ԳԱ տեղեկագրի» գլխավոր խմբագիր։

1967 թվականին ընտրվել է Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1974 թվականից` իսկական անդամ, 1984 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1990 թվականից` իսկական անդամ, 2003 թվականից` ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ, 1995-2005 թվականներին` Գիտությունների ակադեմիայի միջազգային ընկերակցության փոխնախագահ։

Երիտասարդ գիտնականների համար կազմակերպել է մի շարք խոշոր միջազգային կոնֆերանսներ, սեմինարներ և դպրոցներ։

1987-1990 թվականներին եղել է Վրացական ԽՍՀ գերագույն խորհրդի 11-րդ գումարման պատգամավոր, Վրացական ԽՍՀ գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ, 1989-1991 թվականներին` ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր։

Մահ 
Մահացել է 2010 թվականի փետրվարի 27-ին։ Թաղված է Մոսկվայի Տրոեկուրովյան գերեզմանատանը։

Գիտական աշխատանքներ 
Ավելի քան 200 գիտական հրապարակումների հեղինակ է։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են դաշտի քվանտային տեսությունում դիսպերսիոն առնչություններին և մոտավոր հավասարումներին, ֆերմիոնների զանգվածներին և համաչափության ինքնաբերական խախտման երևույթին, քվանտային քրոմադինամիկային, ադրոնների քվարկային կառուցվածքին։

 Кварки и составные модели элементарных частиц (Физика высоких энергий и теория элементарных частиц, 1966);
 Приближение прямолинейных путей в квантовой теории поля (1974);
 Структура основного состояния в калибровочных теориях: двумерная квантовая электродинамика (Теоретико-групповые методы в физике, 1980. Т. 2);
 Мезонная фабрика - новый мощный инструмент исследований (1983).

Ծանոթագրություններ 

Վրացի գիտնականներ
ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Վրացի ֆիզիկոսներ
Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Վրացի ակադեմիկոսներ
Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ
Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացիներ
Վրաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Ռուս ֆիզիկոսներ
Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավորներ