Հասարակական միջատներ

Հասարակական միջատներ (սոցիալական միջատներ), միջատների խումբ, որոնք առանձնանում են հասարակական կենսակերպով (մրջյուններ, կրետներ, մեղուներ, տերմիտներ, իշամեղուներ և այլն)։ Ուսումնասիրվում են սոցիոկենսաբանության կողմից։

Առանձնահատկություններ 
Հասարակական միջատներին հատուկ է բնակությունը համատեղ կառուցված բներում, խնամքը սերնդի նկատմամբ, մի քանի սերնդի համատեղ կյանքը և պարտականությունների բաժանումը (պոլիէթիզմ) ընտանիքի անդամների միջև։ Ընտանիքները կազմված են մի քանի կաստաներից՝ սեռական (բազմացող էգեր և արուներ) ու անպտուղ աշխատավոր առանձնյակներ (աշխատավորներ, զինվորներ և այլն)։ Վերջիններս կատարում են բոլոր գործառույթները, բացառությամբ բազմացման։

Էուսոցիալականության ձևավորման մեջ տարբերվում են նախասոցիալականության մի քանի փուլեր՝ նախասոցիալականություն, ենթասոցիալականություն, կիսասոցիալականություն, պարասոցիալականություն և կեղծ սոցիալականություն։

Սոցիալական միջատների մոտ նկատելի է հակումը կուսածնության, ինչպիսիք են մրջյունները, տերմիտները և այլն։

Հասարակական միջատների բնութագրական առանձնահատկություններից մեկը խոշոր և բարդ կառուցվածք ունեցող բների կառուցումն է (օրինակ՝ մրջյունների, տերմիտների բները)։ Դրանք ունեն հատուկ պաշտպանական կառուցվածք, որոնք ապահովում են օդափոխման, օդի խոնավության մշտական ու օպտիմալ ցուցանիշներ և այլն։ Տերմիտների ամենախոշոր բները կարող են ունենալ մինչև 9 մետր բարձրություն։ Անապատային որոշ մրջյունների բներ կարող են հողի մեջ խորանալ մինչև 4, իսկ այլ տվյալներով՝ մինչև 10 մետր։

Հասարակական միջատների մոտ հայտնաբերվել է 149 էկզոկրին գեղձեր, և ամեն տարի բնութագրվում են նորերը։ Դրանցից 84 էկզոկրին գեղձեր հայտնաբերվել են մրջյունների, 53-ը՝ մեղուների, 20-ը՝ տերմիտների մոտ։ Մի մասը հանդիպում են բոլոր խմբերում (օրինակ՝ շրթնային թքագեղձերը), մյուսները (թունավոր և Դյուֆուրի գեղձեր)՝ միայն  թաղանթաթևավորները։

Պոլիգինիա
Պոլիգինիա ( «բազմա-» և  «կին», «բազմակնություն»), տերմին, որը կիրառվում է հասարակական միջատների վերաբերյալ և նշանակում է մի քանի ձվադրող էգ առանձնյակների առկայություն (մայր, թագուհւ) ընտանիքում։
Պոլիգին մայրերն ավելի մեծ են, քան մոնոգինները, իսկ աշխատավորներն ավելի փոքր են։

Մոնոգինիա 
Մոնոգինիան ( — միակ +  «կին»), տերմին, որը կիրառվում է հասարակական միջատների վերաբերյալ և նշանակում է միայն մեկ ձվադրող էգ առանձնակի առկայություն (մայր, թագուհի) ընտանիքում։

Պոլիգին և մոնոգին մրջյունների վարքն ու գաղութային կաուցվածքը կարող է խիստ տարբերվել նույնիսկ նույն տեսակի սահմաններում, օրինակ՝ Solenopsis invicta։

Օրինակներ 
Հասարակական միջատերի մեծ մասը պատկանում է թաղանթաթևավորների կարգին։ Նրանցից միայն մրջյունների ընտանիքն է, որ լիովին սոցիալական է, իսկ թաղանթաթևավորների մյուս ընտանիքների (մեղուներ և իշամեղուներ) մոտ առկա են մենակյաց կենսակերպից մինչև հասարակականի անցման բոլոր փուլերը։ Սոցիալականության առանձին գծեր հատուկ են միջատների այլ խմբերի ևս, օրինակ՝ փայտոջիլներ, ուտիճներ, ականջամտնուկներ։

Սոցիալական վարքի տարրեր հայտնաբերվել են նաև բշտիկոտների մոտ։ Նրանցից ոմանք (օրինակ՝ Anactinothrips gustaviae Պանամայի, որի մարմնի երկարությունը կազմում է 5 մմ) հավաքվում են մինչև 200 առանձնյակներից կազմված խմբերում, որտեղ պահպանում են իրենց դրած ձվերն ու թրթուրները, գցում արահետներ խմբային խարահայթայթման ապահովման համար։ Austroplatypus incompertus բզեզը դարձել է բզեզների առաջին ներկայացուցիչը (Platypodinae ընտանիք), որի մոտ հայտնաբերվել են հասարակական կենսակերպի և էուսոցիալականության տարրեր։ Սոցիալական վարքի տարրեր (խնամք սերնդի հանդեպ) են հայտնաբերվել ականջմտուկների մոտ, իսկ Anurogryllus ծղրիդի (Gryllidae) և Ճապոնիայում բնակվող Parastrachia japonensis փայտոջիլի էգերը կեր են տանում իրենց երիտասարդ թրթուրների համար։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Costa James T. & Terrence D. Fitzgerald. 2005. Social terminology revisited: Where are we ten years later? Ann. Zool. Fennici. 42:559-564.
 Nowak, Martin A., Corina E. Tarnita, Wilson O. Edward. 2010. The evolution of eusociality. Nature. Volume: 466, Pages: 1057—1062. Date published: 26 August 2010.
 Wilson E. O. 1971: The insect societies. — Belknap Press of Harvard University Press. Cambridge. Massachusetts.
 Wilson O. Edward and Bert Hölldobler. 2005. Eusociality: Origin and consequences.  Proceedings of the National Academy of Sciences (United States National Academy of Sciences). 102 (38): 13367-13371.
 Laurie Burnham. 1978. «Survey of Social Insects in the Fossil Record», Psyche, vol. 85, no 1, 1978, p. 85-133.

Միջատներ
Միջատաբանություն