Մոսկվայի հայկական գերեզմանոց

Հայկական Վագանկովյան գերեզմանոց (), գերեզմանատուն Մոսկվա քաղաքի Պրեսնենսկի շրջանում, Սերգեյ Մակեևի փողոցի 12 հասցեում, Վագանկովյան գերեզմանոցի դիմաց։

Պատմությունը 
Գերեզմանոցը հիմնադրվել է 1805 թվականին, Մոսկվայի հայկական համայնքի տոհմավագ Մինաս Լազարևի միջնորդությամբ։ Վերջինիս նախաձեռնությամբ, 1808-1815 թվականների ընթացքում կառուցվել է նաև Սուրբ Հարություն եկեղեցին։ Եկեղեցին զուրկ է զանգակատնից, քանի որ մինչև 1860-ական թվականները, Մոսկվայի և Պետերբուրգի հայկական եկեղեցիներում եկեղեցական զանգերի ղողանջն արգելված էր։ Տաճարի կրոնական պատկանելիության մասին է վկայում գլխավոր մուտքի վերնամասում գտնվող խաչքարը, իսկ ներսում` զոհասեղանը, որը, ինչպես ընդունված է հայկական տաճարներում, տեղադրված է բարձրության վրա։ Եկեղեցու շինության ողջ ներքնահարկում գտնվում է Լազարյանների դամբարանը` գերեզմաններով (ներկայումս որմնաշարված, զնդանված և փակված է)։

1850-ական թվականներին գերեզմանոցը շրջափակվել է ճարտարապետ Միխայիլ Բիկովսկու նախագծած պարսպով։ Գերեզմանոցն ունի շեղանկյան ձև և եզրապատված է աշտարակներ ունեցող աղյուսաշար պարսպով։ Այն ճարտարապետական հուշարձանների պահպանվող համակարգ է։

Գերեզմանատունը 
Պետության կողմից պահպանվում է ընդամենը 12 տապանաքար և ընտանեկան դամբարան։ Այդ հուշարձանների ամենավաղ կառույցներից է Ա. Լոռիս-Մելիքովի գերեզմանին` 1844 թվականին կառուցված կոթողը։ Գերեզմանների մեծամասնությունը պատկանում են 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին։ Նրանցից երեքը (Անանովների տոհմի հանգստարանները) ժամատներ են, որոնք կառուցված են հայկական միջնադարյան ճարտարապետական ոճով։ Առկա են գերեզմանաքար-խաչքարեր (օրինակ` Դ. Մելիք-Բեգլյարովի գերեզմանը, 1913 թ.):

Ամենահայտնի տապանաքարերից էր նավթարդյունահանող մեծահարուստ Նիկոլայ Տարասովի (Նիկողայոս Թորոսյան) գերեզմանաքարը, որը ռուս քանդակագործ Նիկոլայ Անդրեևի մոդեռն ոճի աշխատանքներից էր։ Այդ հուշարձանը ամբողջովին կորսված է, պահպանվել է միայն Տարասովի գլուխը, որը պահպանվում է Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի թանգարանում։ 1991 թվականին գերեզմանի վրա տեղադրվել է քանդակի կրկնօրինակը (քանդակագործներ` Յուրի Օրեխով և Սուրեն Մալյան)։

Գերեզմանատան մուտքի ձախ կողմում 1998 թվականին կանգնեցվել է «Լքված գերեզմանների» հուշարձանը, որի սպիտակ քարե հուշատախտակի վրա գրված է․ «Կառուցված է ի պատիվ նրանց, ովքեր այլևս կենդանի չեն և ում վերջին ապաստանի վայրերը հասանելի չեն հարազատների և ընկերների կողմից երկրպագության համար»։ Աշտարակի խորշի կենտրոնում կա հուշատախտակ՝ չորս աստիճաններով պոդիումի վրա և արծիվ, խաչեր և հնգաթև աստղեր պատկերող քարե սալերի ֆոնի վրա կա թիկնոցով մի աղջիկ, որը խնամքով պահում է իր դիմացի խաչքարը։ Ֆոնային սալաքարի վրա փորագրված է տեքստ․ «Շինարարությունն իրականացվել է պրոֆեսոր Գրիգորի Արկադևիչ Գաբրիելյանցի մտահղացմամբ և միջոցներով։ Քանդակագործ՝ Ֆրիդ Սողոյան, 1998»։ Հուշարձանի մոտ են գալիս հայ փախստականները, ովքեր ստիպված են եղել լքել հայրենի հողն ու հարազատների շիրիմները, այստեղ կարող են նաև ծաղիկներ դնել և հարգել օտար երկրում գտնվող իրենց ննջեցյալների հիշատակը։

2017 թվականին գերեզմանոցների տարածքների բարեկարգման ծրագրի շրջանակներում բարեկարգվել է դեպի թաղման վայր տանող ճանապարհը։

Մոսկվայի Սուրբ Հարություն եկեղեցի 
Սուրբ Հարություն եկեղեցին պահպանվել է մինչև մեր օրերը։ Խորհրդային տարիներին շենքը հանձնվել է գրանիտի արտադրամասին, սակայն 1956 թվականին այն վերադարձվել է ՀԱԵ ծխականներին։ Եկեղեցին վերաբացվել է 1956 թվականի մայիսի 5-ին։ Շենքի արտաքին մասում տեղ է հատկացվել հավատացյալների մոմավառության համար, այնտեղ տեղադրված են նաև սրբապատկերներ։ Մուտքը զարդարված է հրեշտակների և սրբերի փորագրություններով։ Եկեղեցու մոտ տեղադրվել է խաչքար՝ նվիրված հայ ժողովրդի պատմության ողբերգական իրադարձություններին՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ զոհվածների, Ադրբեջանում ջարդերի զոհերի, ստալինյան բռնաճնշումների զոհերի և 1988 թվականի աղետալի երկրաշարժի զոհերի հիշատակին։ Սգո օրերին խաչքարին ծաղկեպսակներ են դրվում։ 

Եկեղեցու ճարտարապետությունը հիշեցնում է 19-րդ դարի առաջին քառորդի ճարտարապետության ուղղությունները։ Եկեղեցու դասական տաճարի դավանաբանական պատկանելությունը մատնանշվում է գլխավոր մուտքի վերևում գտնվող խաչքարով և սրբապատկերի բացակայությամբ։ Զոհասեղանը տեղադրված է բարձր հատվածում։ Եկեղեցու գերեզմանատանը թաղված Լազարեւների ընտանիքի անդամների մարմինները տեղափոխվել են եկեղեցու շենքի տակտակ գտնվող ընտանեկան դամբարանում, որտեղ 23 ներկայացուցիչների գերեզմանները   ներկայումս որմնաշարված են։ Լազարևների ընտանիքը մեծ դեր է խաղացել 18-19-րդ դարերի հայ ազգային-ազատագրական շարժման պատմության և Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելու գործում։

Եկեղեցում չկա զանգակատուն. մինչև 19-րդ դարի կեսերը Մոսկվայի և Սանկտ Պետերբուրգի հայկական եկեղեցիներում զանգերի ղողանջն արգելված է եղել։

Վերջին տարիներին ընդունված է հանգուցյալի հուղարկավորությանը քահանա հրավիրելը։ Արարողությունը տեղի է ունենում Հայ Եկեղեցու կանոնների համաձայն՝ սկզբում տանը, ապա գերեզմանի մոտ։ Գերեզմանատանը, մարմինը թաղելուց առաջ քահանան օրհնում է գերեզմանը և խունկ ծխում։ Հուղարկավորությանը մասնակցում են հանգուցյալի հարազատները, որոնք կարող են սգալ ոչ միայն նոր հանգուցյալի, այլև այն հանգուցյալ հարազատների համար, ովքեր թաղված են այլ վայրերում։

Հայտնի մարդիկ, ովքեր թաղված են գերեզմանոցում 
 Միխայիլ Ադամով (1874-1946) - երաժիշտ և մանկավարժ
 Ալեքսանդր Ալլեգրով (Սարգսյան 1915-1994) - կրկեսի արտիստ, Իրինա Ալլեգրովայի հայրը
 Լև Ատամանով (1905-1981) - ռեժիսոր
 Անդրեյ Բաբաև (1923-1964) - հայ կոմպոզիտոր
 Լևոն Բադալյան (1929-1994) - ակադեմիկոս
 Զարուհի Դոլուխանյան (1918-2007) - երգչուհի
 Ալեքսեյ Դուշկին (1903-1977) - ճարտարապետ
 Յուրի Կատին-Յարցև (1921-1994) - դերասան
 Վասիլի Քաթանյան (1924-1998) - կինովավերագրող
 Գևորգ Լիանոսյան (1835-1907) - մեծահարուստ գործարար
 Մարիա Լիսիցյան (1908-1995) - մարզիչ
 Պավել Լիսիցյան (1911-2004) - երգիչ
 Մարիա Մարիչ (1893-1961) - գրող
 Նիկոլայ Մայսուրյան (1896-1967) - բուսաբույծ, ակադեմիկոս
 Սամվել Մաթևոսյան (1912-2003) - երկրաբան, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
 Կորյուն Նահապետյան (1926-1999) - նկարիչ
 Աշոտ Նալչան (1905-1971) - հաստոցաշինարար
 Տիգրան Պետրոսյան (1929-1984) - շախմատիստ
 Անդրեյ Պլատոնով (1899-1951) - գրող
 Լեոնիդ Ռամզին (1887-1948) - գիտնական
 Նադեժդա Ռումյանցևա (1930-2008) - դերասանուհի
 Վսևոլոդ Սեմենցով (1941-1986) - արևելագետ
 Բորիս Սիբոր (1880-1961) - ջութակահար
 Միքայել Թարիվերդիև (1931-1996) - կոմպոզիտոր
 Նիկոլայ Տարասով (1882-1910) - նավթարդյունահանող
 Բորիս Տուրժանսկի (1900-1948) - ԽՍՀՄ հերոս
 Տիգրան Խաչատուրով (1906-1989) - տնտեսագետ
 Միքայել Չայլախյան (1902-1991) - ֆիտոֆիզիոլոգ, ակադեմիկոս
 Բորիս Չայկովսկի (1925-1996) - կոմպոզիտոր
 Մարիետա Շահինյան (1888-1982) - գրող
 Սմբատ Շահազիզ (1841-1908) - բանաստեղծ
 Ալեքսանդրա Յաղուբյան (1829-1914) - Վլադիմիր Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի մայրը
 Նինա Տեր-Օսիպյան (1909-2002) - դերասանուհի
 Համո Բեկնազարյան (1892-1965) - կինոռեժիսոր
 Դավիդ Դելյանով (1763-1837) - ռուսական բանակի հայ զորավար
 Գրիգոր Ջանշյան (1851-1900) - հայ հրապարակախոս
 Վաչե Իսագուլյանց (1893-1973) - քիմիկոս
 Ստեփան Կինոսյան (1900-1965) - զորավար
 Մարտին Մերժանով (1900-1974) - հայազգի լրագրող
 Գրիգոր Մկրտչյան (1925-2003) - հոկեյիստ
 Ստեփանոս Նազարյան (1812-1879) - գրականագետ
 Ռուբեն Օրբելի (1880-1943) - հնագետ
 Ստեփան Սիտարյան (1930-2009) - տնտեսագետ
 Իվան Ուֆիմցև (1928-2010) - ռեժիսոր
 Իվան Շահումյան (1910-1992) - ԽՍՀՄ հերոս
 Մկրտիչ Էմին (1815-1890) - պատմաբան
 Ալեքսանդր Յակուլով (1927-2007) - հայազգի ջութակահար
 Ուլյան Փիրումով (1931-2015) - գազադինամիկայի և հրթիռային տեխնիկայի բնագավառի հայազգի գիտնական

Պատկերասրահ

Գրականություն 
 Лапа В. Ф. Некрополь Ваганьково. — М.; СПб.: Нестор-История, 2016. — 448 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4469-0806-6.
 Снежкова И. А. Армянская церковь в Москве. — М.: ИЭА РАН, 2015. — 28 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-4211-0140-6.
 Памятники архитектуры Москвы. Окрестности старой Москвы (северо-западная и северная часть территории). — М.: Искусство XXI век, 2004. — 296 с. — ISBN 5-98051-011-7.
 Зиновьев А. З. Исторический очерк Лазаревского института восточных языков. — М., 1864.

Ծանոթագրություններ 

Հայկական գերեզմանատներ
Հայերը Մոսկվայում
1804 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Մոսկվայի գերեզմանատներ
Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ