Թաթարստանի հանրապետության ազգային թանգարան

Թաթարստանի հանրապետության ազգային թանգարան, կրճատ` ԹՀ ԱԹ  (), գիտահետազոտական և կրթամշակութային հաստատություն, Թաթարստանի Հանրապետության առաջատար թանգարանային կենտրոն  եւ Պովոլժիեի ամենամեծ պատմամշակութային թանգարաններից մեկը։

Պատմություն 

Կազանում Հանրային թանգարան ստեղծելու գաղափարն առաջացել է Կազանի համալսարանի ուսուցիչների միջավայրում. համալսարանն ուներ տարածաշրջան պատմության և գիտական հավաքածուների մեծածավալ հավաքածու։ 1870 թվականի վերջում պրոֆեսոր Ն. Պ. Զագոսկին Կայսերական համալսարանին առընթեր Հնագիտության, պատմության եւ ազգագրության միության նիստերին բարձրացրել է քաղաքային թանգարան ստեղծելու հարցը։

Սակայն ընկերության կողմից ստեղծված թանգարանը հանրային չդարձավ.

1886 թվականին Կազանի արհեստագործական եւ գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի անցկացման ժամանակ, նրա` Ռուսական Տեխնիկական ընկերության Կազանի բաժանմունքի կազմակերպիչ անդամների կողմից 1886 թվականի օգոստոսի 31-ի նիստում քննարկվել է Կազանի ռեալական ուսումնարանի տնօրեն Ալեքսանդր Օռլովի թանգարանային նախագիծը։ Գուբերնատորական Զեմստվոյի եւ Քաղաքային դումայի որոշիչ անդամ, «Կազանի համալսարանի հնագիտության, պատմության եւ ազգագրության միության» անդամ, Կազանի համալսարանի պրոֆեսոր Ն. Ա. Օսոկինի մասնակցությամբ Քաղաքային մանկավարժական թանգարանի նախագիծը հավանության է արժանացել Քաղաքային դումայի կողմից։

Համառուսական գիտա-արդյունաբերական ցուցահանդեսը, որն անցել է Կազանում 1890 թվականի սեպտեմբերի 15 (27) - 16 (28), զգալիորեն փոխհատուցվել է եւ քաղաքին տվել է մի շարք եզակի նմուշներ։ Կազանի քաղաքագլուխ Ս. Վ. Դյաչենկոն հանդիսավոր փակման ժամանակ իր ելույթում կոչ է արել օգնություն ցուցաբերել քաղաքային թանգարանի կազմակերպման գործին։ Քաղաքացիներին հնարավորություն է ընձեռնվել թանգարանին տրամադրել պատմական հնությունների մասնավոր, համալսարանական և հասարակական հավաքածուներ։

Նոր նախագիծը եւ թանգարանի կանոնադրությունը գրել է Ռաֆաիլ Ռիզպոլոժենսկին։ 1891 թվականի մայիսին, կազանյան Քաղաքային դումայի նիստում կազմվել է Թանգարանի ստեղծման հանձնաժողով։ Թանգարանի կառուցման համար դրամահավաք է իրականացվել, որը տվել է ավելի քան 5000 ռուբլի։ Միջոցները տրամադրել են կազանցի հայտնի վաճառականներ և արդյունաբերողներ Ի. Ի. Ալաֆուզովը, Պ. Վ. Շչետինկինը, Յ. Ֆ. Շամովը, Ի. Վ. Ալեքսանդրովը, Մ. Տ. Ատլաշկինը, Վ. Ե. Սոլոմինը, Մ. Ս. Կորոլկովը և այլք։ Օ. Ս. Ալեքսանդրովա-Գեինսի խոշոր նվիրատվության (500 000 ռուբլի արծաթով, պահանջելով, որ թանգարանը տեղակայվի Վոսկրեսենսկի փողոցում) շնորհիվ թանգարանի համար որոշվել է կառուցել Հյուրի պալատի շենքը։

Թանգարանային հավաքածուի հիմքը կազմել է Կազանի հնագետ, պատմաբան, կոլեկցիոներ Անդրեյ Լիխաչովի ծավալուն, 40-հազարանոց հավաքածուն, ինչը ապագա թանգարանի համար քաղաքին փոխանցել է նրա եղբայրը փոխծովակալ Ի. Ֆ. Լիխաչովը 1891 թվականին։

Թանգարանի կանոնադրությունը հաստատվել է 1894 թվականին, իսկ հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1895 թվականի ապրիլի 5-ին։

Քաղաքային թանգարանի բացմանը ներկա են եղել Կազանի համալսարանի և Ն Է. Բաումանի անվան Անասնաբուժական ինստիտուտի պրոֆեսորներ, դասախոսներ և ուսանողներ, Քաղաքային դումայի անդամներ, Կազանի գուբերնիայի մարզպետ Պ. Ա. Պոլտորացկին, Կազանի ուսումնական շրջանի հոգաբարձու Վ. Ա. Պոպովը եւ բազմաթիվ այլ պաշտոնյաներ, վարդապետ Ֆիլարետը եւ այլ հոգեւորականներ, բազմաթիվ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների ներկայացուցիչներ եւ հենց իրենք` թանգարանի ստեղծողները։

Առաջին թանգարանային հավաքածուների կազմավորման ակունքներում կանգնած են եղել նաև Կազանի համալսարանի գիտնականներ Ա. Ա. Շտուկենբերգը, Ն. Պ. Զագոսկին, Պ. Ի. Կրոտովը, Ն. Ֆ. Վիսոցկին, Ն. Ֆ. Կատանովը և ուրիշներ։ Թանգարանի ֆոնդերն ակտիվորեն լրացրել են Կազանի կոլեկցիոներներ եւ բարերարներ Վ. Ի. Զաուսայլովը, Օ. Ս. Ալեքսանդրովա Գեինսը, Գ. Գալեևը (Բարուդի), Դ. Ի. Օբրազցովը և ուրիշներ։

Բաժիններ 

Թանգարանը գտնվում է Հյուրերի պալատի առաջին և երկրորդ հարկերում  եւ ի սկզբանե բաղկացած էր չորս բաժիններից.

 ուսումնական բաժին
 պատմա-ազգագրական բաժին
 բնական-պատմական բաժին
 Ա. Ֆ. Լիխաչովի անվան թանգարան։

Ա. Ֆ. Լիխաչովի թանգարանի համար ստեղծվել է հատուկ հոգաբարձություն, որը կազմի մեջ էին քաղաքային գլուխը, քաղաքային դումայի ձայն ունեցողները, և ներկայացուցիչ Լիխաչովներ ազնվական տոհմից։ Բաժինների տնօրեններ դարձան Կազանի համալսարանի պրոֆեսոները, իսկ Թանգարանի խորհրդի առաջին նախագահ (թանգարանի տնօրեն) ընտրվեց քաղաքային գլուխ Ս. Վ. Դյաչենկոն։

Անվան փոփոխություններ 
Իր գոյության տարիներին թանգարանի անվանումը բազմիցս փոխվել է. 

1918 թվականից` Գուբերնիայի թանգարան

1921 թվականից` ԹԻԽՍՀ Կենտրոնական թանգարան

1944 թվականից` ԹԻԽՍՀ Պետական թանգարան

1982 թվականից` ԹԻԽՍՀ Պետական միասնական թանգարան (ԹՀ)

2001 թվականից` Թաթարստանի Հանրապետության Ազգային թանգարան։

Թանգարանային ֆոնդեր 
Թանգարանի ժամանակակից ֆոնդերը կազմում են ավելի քան 805 400 միավոր, որոնցից 580 085-ը հիմնական ֆոնդի առարկաներն են։ Նրանք համակարգված ընդգրկում են մարզի ամբողջ պատմության թեմատիկան, արժեք ներկայացնելով Պովոլժիեի և Անդրուրալի ժողովուրդների պատմության ուսումնասիրության համար։

Ֆոնդերի կառուցվածք 

 Հնագիտության ֆոնդ - 246 257 միավոր
 Առարկայական աղբյուրների ֆոնդ (այդ թվում ճենապակու եւ հախճապակյա ամանեղենի հավաքածուն) - 12 200 միավոր
 Ազգագրության ֆոնդ - 15 000 միավոր
 Թանկարժեք մետաղների ֆոնդ - 4 050 միավոր
 Զենքի ֆոնդ - 915 միավոր
 Դրամագիտության ֆոնդ - 109 457 միավոր
 Գրավոր աղբյուրների ֆոնդ - 130 000 միավոր
 Թաթարական մշակույթի գործիչների արխիվի ֆոնդ - 30 000 միավոր
 Հազվագյուտ գրքի ֆոնդ - 22 000 միավոր
 Կիրառական նյութերի հիմնադրամ - 73 877 միավոր
 Ֆոնոֆոնդ - 40 000 միավոր
 Նեգատիվների ֆոնդ - 42 000 միավոր
 Բնական պատմության ֆոնդ - 7 000 միավոր։

Եզակի հավաքածուներ 
Թանգարանի առավել արժեքավոր (եզակի) հավաքածուներից են.

 Ա. Ֆ. Լիխաչովի Բուլղարական հավաքածու - 3080 միավոր
 Անանիկյան մշակույթի դամբարանադաշտի պեղումներ հավաքածու - 800 միավոր
 Նովո Մորդովյան դամբարանադաշտի Ստելա հուշակոթող - 3 միավոր
 Եգիպտական հավաքածու - 250 միավոր
 Անտիկ իրեր հավաքածու - 420 միավոր
 Ոսկեդրամների հավաքածու - 401 միավոր
 XVII դարի հնագույն մագաղաթների հավաքածու - ավելի քան 20 միավոր
 XV-XX դարերի ձեռագիր գրքերի հավաքածու - 88 միավոր
 Արեւելյան միզմատիկ հավաքածուն - շուրջ 90 000 միավոր
 Թաթարական գրականության գործիչների հուշ-իրեր - 20 միավոր
 Կազանի թաթարների դեկորատիվ-կիրառական արվեստի հվաքածու - 3500 միավոր
 Գավրիլ Դերժավինի հուշահամալիր հավաքածու - 8 միավոր
 Կոլիբրիի հավաքածու - 36 միավոր
 Ամերիկյան ճնճղուկանմանների հավաքածու - 41 միավոր
 Պատմական տաքսիդերմիայի հուշարձանների հավաքածու - ավելի քան 150 միավոր։

Թանգարանային համալիր 
Թանգարանը զբաղեցնում է Կազանի Հյուրերի պալատի նախկին շենքը, որը ճարտարապետական եւ պատմության դաշնային նշանակության հուշարձան է։ Նրա ճարտարապետական տեսքը սկսել է ձևավորվել XIX դարի սկզբին։ Հետագայում շենքը բազմիցս վերակառուցվել է։ Ժամանակակից տեսքը ստացել է 1990-ական թվականների ռեստավրացիայից հետո։

Ներկայումս թանգարանի զբաղեցրած տարածքը բաշխված է հետևյալ կերպ.

 ցուցադրական-ցուցահանդեսային տարածք - 5206 մ²
 ժամանակավոր ցուցահանդեսներ - 1200 մ²
 ֆոնդի պահեստներ - 6015 մ²։

Թանգարանի գործունեություն 
Թանգարանում աշխատում են 348 աշխատակից, որոնցից 79 գիտական։ Թանգարանի գիտահետազոտական գործունեությունն իրականացվում է, գլխավորապես, պատմության, բնագիտության, ազգագրության եւ գրականության բնագավառներում։

1939 թվականից թանգարանում գործում է Գիտական խորհուրդ։ Բացի այդ, թանգարանում աշխատում են գիտա-մեթոդական, ցուցանմուշային խորհուրդներ, Կազմակերպչական խորհուրդ եւ այլ կառույցներ, որոնք միջոցով համակարգվում են թանգարանի եւ կազմակերպության տարբեր տեսակի գործունեությունները։ Նրանց հովանավորությամբ անցկացվում են ավանդական գիտագործնական համաժողովներ, ընթերցումներ, «Տեղական պատմության չորեքշաբթիներ»։

2001 թվականին ԹՀ Նախարարների Կաբինետը հաստատվել է հայեցակարգ, ըստ որի թանգարանի բազայի վրա նախատեսվում է ստեղծել խոշոր մշակութային-մանկավարժական կենտրոն, որը նախատեսում է թանգարանային գործունեության ակումբների և խմբակների միավորում։ Իրականացվող վերակառուցման նախագիծը ԹՀ ԱԹ-ն նախատեսում է ստեղծել ցուցադրություն, որը կգերազանցի 6000 մ² մակերեսը։

2006 թվականին «Թանգարանի երաժշտություն» նախագիծը, որը ներկայացրել է ԹՀ ԱԹ-ն, դարձել է «Փոփոխվող թանգարան փոփոխվող աշխարհում» մրցույթի հաղթող` «Թանգարանային հետազոտություններ» անվանակարգում։

Ամենամյա թանգարանային միջոցառումներ 

 Հունվարի 7-ին - «Լուսավոր Հարություն»
 փետրվարի 8 - 15 - ԹՀ ԱԹ-ում Մասլենիցայի տոնում
 փետրվարի 15 - Բնագրի օր
 մարտի 8 - Կանանց միջազգային օր ԹՀ ԱԹ-ում
 ապրիլի 1-ից ապրիլի 5 - նվիրատվությունների օր ԹՀ ԱԹ-ում
 ապրիլի 5 - թանգարանի բացման հիշատակի օր
 մայիսի 18 - Թանգարանների միջազգային օր
 հունիսի 1 - Երեխաների պաշտպանության միջազգային օր ԹՀ ԱԹ-ում
 հունիսի 2-ից հունիսի 23-ը «Սաբանտույ» Թանգարանային դաս
 օգոստոսի 30 - Թաթարստանի հանրապետության օր։

Թանգարանի մասնաճյուղեր 
1981-2005 թվականներին թանգարանը թանգարանային կազմակերպության գլխամասային հիմնարկն էր, որի կազմի մեջ մտնում էին հանրապետության ավելի քան 80 թանգարաններ։

Բարեփոխումների արդյունքում ԹՀ Ազգային թանգարանը Կազանում այժմ ունի 10 մասնաճյուղ եւ բաժիններ, ինչպես նաև մասնաճյուղ Վերխնեուսլոնսկի շրջանում եւ բաժին Կամսկո-Ուստինսկի շրջանում։ Բացի այդ, ՆՄ ԹՀ-ը խոշորագույն գիտական և մեթոդական կենտրոնն է մասնաճյուղերի եւ հանրապետության ավելի քան 400 հասարակական թանգարանների համար անկախ նրանց գերատեսչական պատկանելությունից։

ԹՀ ԱԹ մասնաճյուղեր 

 Սալիխ Սայդաշևի թանգարան
 Ա. Մ. Գորկու Գրական-հուշահամալիր թանգարան 
 Ե. Ա. Բարատինսկու թանգարան
 Թաթարական գրականության պատմության թանգարան Շարիֆի Քամալի հուշահամալիր բնակարանի հետ միասին
 Թաթարստանի Հանրապետության երաժշտական մշակույթի թանգարան
 1941-1945 թվականների Հայրենական Մեծ պատերազմի հուշահամալիր-թանգարան
 Նազիբ Ժիգանովի տուն-թանգարան
 Յ. Կուպալայի թանգարան Պեչիշչի գյուղում։

ԹՀ ԱԹ կառուցվածքային ստորաբաժանումները բաժինների կարգավիճակով 

 Վ. Ի. Լենինի տուն-թանգարան
 Գաբդուլլա Տուկայի գրականության թանգարան
 Մուսա Ջալիլի տուն-թանգարան 
 Կայում Նասիրիի թանգարան
 Լ. Ն. Տոլստոյի թանգարան
 Ա. Մ. Գորկու թանգարան Կրասնովիդովո գյուղում։

Տես նաև 

 Բաշկորտոստանի հանրապետության ազգային թանգարան

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Дьяконов В. М. Моя жизнь и музей. — Сорок лет участия в музейном строительстве. — Казань: Изд-во «Kazan-Казань», 2006.
 Сбережённая память. 110 лет Национальному музею Республики Татарстан // Спецвыпуск журнала «Казань». — 2005. — № 3.

Հղումներ 
ԹՀ Ազգային թանգարանի Պաշտոնական կայք

Կազանի թանգարաններ
Թանգարաններ այբբենական կարգով
Կազանի տեսարժան վայրեր
Թաթարստանի թանգարաններ
1894 հիմնադրված թանգարաններ
Ռուսաստանի մշակութային ժառանգություն