Համաստեղություն (ցանկ)

Համաստեղություններ, ժամանակակից աստղագիտության մեջ երկնակամարի տեղամասեր, որոնց բաժանված է աստղային երկինքը, նրանում հեշտորեն կողմնորոշվելու համար։ Հնադարում համաստեղություններ էին կոչվում, երկնքում պայծառ աստղերով առաջացած պատկերները։

Կարճ նկարագիր 

Երկնակամարում իրարից փոքր անկյունային հեռավորության վրա գտնվող աստղերը եռաչափ տարածության մեջ կարող են դասավորված լինել իրարից շատ հեռու։ Մի համաստեղության մեջ գտնվող աստղերը կարող են և՛ մոտ լինել և՛ լինել  իրարից շատ հեռու ու իրար հետ ոչ մի կապ չունենան։ Հնադարում մարդիկ տեսնում էին աստղերի դասավորվածության մեջ որոշակի համակարգվածություն և ըստ դրա խմբավորում էին աստղերը համաստեղություններում։ Ժամանակի ընթացքում դիտորդները տեսել են տարբեր համաստեղություններ և նրանց ուրվագծերը, և նրանց անվանումներից շատերի բացատրությունները մինչ այժմ պարզ չէ։ Մինչև XIX դարը համաստեղության տակ հասկացվում էր աստղերի որոշակի խումբ, ոչ թե երկնակամարի մի հատված։ Այդ դեպքում ստացվում էր, որ նույն աստղը կարող էր պատկանալ 2 տարբեր համաստեղությունների, իսկ տարածքները, որտեղ աստղերի քանակը քիչ էր համաստեղության չէր պատկանում։ XIX դարի սկզբին երկնակամարը բաժանվեց տարածքների, որոշ գիտնականներ դատարկ տարածքները յուրովի որոշեցին, բայց այդպես էլ չանվանվեցին։

1922 թվականին Հռոմում Միջազգային աստղագիտական միության I Գլխավոր ասամբլեայի որոշմամբ վերջնականապես որոշվեց երկնակամարի բաժանման 88 համստեղությունների ցանկը։ 1928 թվականին որոշվեց համաստեղությունների միանշանակ և հստակ սահմանները, գծված 1875 ժամանակաշրջանի ընդունված երկնային կոորդինատների հասարակածային համակարգում հաստատուն ուղղակի ծագման և թեքության գծերով։

Հինգ տարվա ընթացքում ահմաններն անընդհատ ճշտվում էին։ 1935 թվականին համաստեղությունների  սահմանները վերջնականապես հաստատվեցին, իսկ աստղագետները պայամանավորվեցին այլևս չփոփոխել։

88 համաստեղություններից միայն 48-ն են հնադարյան, նրանց անուններն ու ստղերը (բայց ոչ պատկերումը) ընդգրկված են Կլավդիոս Պտղոմեոսի   «Ալմագեստ» կատալոգում, որն ապրել է II դարում։

Նրանք ընդգրկում են այն տարածքները որ տեսանելի է Եվրոպայի հարավից։ Ավելի վաղ Պտղոմեոսի պատկերած համաստեղությունները կարելի է գտնել աս-Սուֆի «Անշարժ աստղերի գիրք» աշխատությունում։ Նա ապրել է 903-998 թվականները։ Մնացած ժամանակակից համաստեղությունները մտցվել են XVII—XVIII դարերում, հարավային երկնքի ուսումնասիրման  և հյուսիսային երկնքի «դատարկ տեղերի» արդյունքում։ Համաստեղությունների կարող են անվանվել իրական կամ հնարված կենդանիների  անուններով (Մեծ Արջ,Առյուծ,Վիշապ), հունական առասպելների հերոսների անուններով (Կասիոպեա,Անդրամեդա) կամ առարկաների անուններով, որոնց հիշեցնում է աստղերի դասավորությունը (Կշեռք,Հյուսիսային Թագ)։

12 համաստեղություններ ավանդաբար անվանում են Կենդանակերպեր, որոնցով անցնում է Արեգակի կենտրոնը տարվա ընթացքում՝  արեգակնածիրը (Խավարածիր)։Նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 17-ը (2014 ժամանակաշրջան) Արեգակը գտնվում է Օձակրի համաստեղությունում։Այդ համաստեղությունը նույնպես Կենդանակերպ է, սակայն սնահավատությունը (թիվը-13,կենդանին-օձ) թույլ չտվեց աստղագուշակներին դասել համաստեղությունը այդ շարքում։

Համաստեղությունների ցանկ 

Միջազգային աստղագիտական միության կողմից պաշտոնապես ընդունվել են 88 համաստեղություն։ Աղյուսակաում նշված է նաև լատիներեն անցանումը, հապավումը, մակերեսը քառակուսի աստիճաններով և  6,0m և ավելի պայծառություն ունեցող աստղերի քանակը։

Տես նաև 
 Աստղերի ցանկը ըստ մակերեսի
 Աստղերի ցանկը ըստ համաստեղությունների

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Astronet > Созвездия
 Они над нами вверх ногами: История и мифология созвездий 
 Анимированные представления созвездий
 Подвижная карта звёздного неба