Գավաթ (մ․թ․ա․ 22-21-րդ դարեր, Քարաշամբ)

Գավաթ (), մ. թ. ա. 22-21-րդ դարերում Կոտայքի մարզի Քարաշամբ գյուղում հայտնաբերված հնագիտական գտածո, որը ներառված է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում 2867-1 համարի ներքո։

Գավաթը 1987 թվականին հայտաբերել է Վահան Հովհաննիսյանը Կոտայքի մարզի Քարաշամբ բնակավայրի միջին բրոնզեդարյան իշխանական մի դամբարանից կատարած հերթական պեղումների ժամանակ։ Արծաթե դրվագազարդ գավաթը հայտնաբերվել է «արքայական» դամբարանում թաղման հարուստ գույքի հետ միասին։ Այն հինարևելյան պատկերագրության անկրկնելի նմուշ է և բացառիկ նշանակություն ունի միջին բրոնզեդարյան Հայաստանի հոգևոր և նյութական մշակույթի մասին պատկերացում կազմելու հարցում։ Այն վկայում է տեղաբնիկների մետաղի մշակման և կիրառական արվեստում ունեցած բացառիկ առաջընթացի մասին։ Գավաթի առկայությունն ապացուցում է, որ տարածաշրջանը լուրջ արտադրական և մշակութային կենտրոն է եղել և սերտ կապեր է ունեցել  խեթական աշխարհի և Միջագետքի կենտրոնների հետ։

Նկարագրություն 
Գավաթն ունի վեց հորիզոնական դրվագազարդ գոտիներ, որոնց վրա ներկայացված է հնագույն հնդեվրոպական առասպելական սյուժե։ Գավաթի իրանը գլանաձև է` պատրաստված արծաթյա թիթեղից դրվագման եղանակով։ Այն հարդարված է բազմաֆիգուր, սյուժետային ամբողջություն կազմող քանդակազարդ վեց ֆրիզներով։

Առաջին ֆրիզի գլխավոր տեսարանը վարազի որսն է, որի ուսին խրված է որսորդի արձակած նետը։ Աջ ոտքին ծնկած որսորդը լարել է աղեղը կրկին նետահարելու համար։ Վիրավոր վարազի առջևից առյուծն է, ետևից` ընձառյուծը։ Նրանց հետևում են մեկընդմեջ շարք կազմած առյուծները և ընձառյուծները։ Որսորդի ետևում կանգնած է շունը` վզին թոկ կապած։

Երկրորդ ֆրիզի վրա ներկայացված են սյուժետային երեք տեսարան` ծիսական արարողություն, զինված ընդհարում և պարտված հակառակորդի գերեվարություն։ Առաջին տեսարանի գլխավոր գործող անձը գահին բազմած թագավորն է (աստված)։ Նրա դիմաց զոհասեղաններ են` վրան ծիսական անոթներ և արարողությանը սպասավորող քրմեր։ Քրմերը դեպի զոհասեղանն են բերում արու եղջերուին, որի փորի տակ պատկերված կիսալուսինը ընդգծում է նրան, որպես զոհաբերվողի։ Ծիսական այս արարողությունը լրացնում են «թագավորի» թիկունքին հովհարներ պահած երկու ծառա և քնարահար նվագածուն։ Արարողության նպատակն էր հաղթանակ հայցել հակառակորդի դեմ ուղղված կռվում, որը ներկայացված է նիզակակիրների և սուսերակիրների մարտի պատկերներում։

Երրորդ սյուժեն նիզակակիրների հաղթական երթի տեսարանն է։ Նրանց առջևից քայլում է զինաթափած գերին։ Երրորդ ֆրիզի կենտրոնական անձը նույնպես թագավորն է` բազմած գահին, ձեռքին սակր, գլխավերևում` արև խորհրդանշող սկավառակ, որը ընդգծում է նրա աստվածային ծագումը։ Նրա առջևում ռազմավարի և թշնամու գլխատած գլուխների պատկերն է։ Ձախից` պարտված «թագավորի» զինաթափման, աջից` նրան ուղղված հարվածի տեսարանն է։ Պատկերված է նաև հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող գլխատված թշնամիների շարքը։ Անդրշիրիմյան աշխարհը սահմանազատված է առասպելական Անզուդի ալլեգորիկ պատկերով։ Ֆանտաստիկ այս էակը հին շումերա-աքադական առասպելաբանության մեջ առնչվում էր պատերազմի և անդրշիրիմյան աշխարհի հետ։ Ալլեգորիկ երկրորդ պատկերը ներկայացնում է այծին հոշոտող առյուծին` իբրև հաղթանակի և հզորության խորհրդանիշ։

վրա հակառակորդի զինաթափման և գլխատման, գրաված ավարի տեսարաններն են։ Պատկերված է առասպելական Անզուդի ալլեգորիկ պատկերը։ Ֆանտաստիկ այս էակը հին շումերա-աքադական առասպելաբանության մեջ առնչվում էր պատերազմի և անդրշիրիմյան աշխարհի հետ։ Ալլեգորիկ երկրորդ պատկերը ներկայացնում է քարայծին հոշոտող առյուծին՝ խորհրդանշելով հաղթողի հզորությունը։

Չորրորդ ֆրիզին պատկերված են իրար ետևից դեպի ձախ ընթացող առյուծների և ընձառյուծների շարք։

Հինգերորդ ֆրիզը սրածայր ծաղկաթերթերից կազմված վարդյակ է՝ բաղկացած 38 թերթիկներից։

Գավաթի ոտքը բոլորող վեցերորդ ֆրիզի վրա պատկերված է միայնակ առյուծ և նրա ետևում առյուծների և ընձառյուծների 4 զույգ։

Գավաթի զարդահարդարման մեջ առկա առյուծների և ընձառյուծների հաճախակի կրկնվող պատկերները կապված են հնդեվրոպական առասպելաբանության հնագույն սիմվոլիկայի հետ, ըստ որի առյուծը և ընձառյուծը հանդես էին գալիս իբրև թագավորի կրկնապատկեր խորհրդանիշեր։

Գավաթի մակերեսին պատկերված են 25 մարդկային, 36 կենդանու ֆիգուրներ և 60-ից ավելի զանազան առարկաներ։ Վերջիններից ամենամեծի չափը չի գերազանցում 30 մմ։ Քանդակագործին հաջողվել է հստակորեն պատկերել այնպիսի մանրամասներ, ինչպես առյուծների բաշը, մարդկանց ձեռքի մատները, աչքերի խնձորակները, հագուստի ծոպերը, կոշիկների ներբանները, զենքերի տեսակները, անոթների զարդահարդարումը և այլն։

Գավաթը կարևոր տեղեկատվություն է պարունակում ժամանակաշրջանի հասարակության սոցիալական հիերարխիայի, նյութական և հոգևոր մշակույթի մասին։

Այլ ցուցադրություններ 
Քարաշամբի գավաթը ցուցադրվել է աշխարհի տարբեր թանգարաններում, այդ թվում՝ Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն, Մոսկվայի Ռուսաստանի պատմության, Ֆրանսիայի Նանտի, Առլիի,  Հունգարիայի պատմության, Իրանի ազգային թանգարաններում և այլուր։

Գրականություն 
 Ավետիսյան Պ., Փիլիպոսյան Ա., Ոսկին հայ միջնադարյան աշխարհընկալման համակարգում, Հին Հայաստանի ոսկին, Երևան, «Գիտություն», 2007, էջ 59-69։ Gold in the System of Medieval Armenian World Perception (in Armenian):
 Оганесян В., Серебряный кубок из Карашамба, 1988.
 Куфтин Б. А., Археологические раскопки в Триалети, Тбилиси, 1941.
 Армения легенда бытия, Москва, 2016.(каталог)
 Armenian master silversmiths, Osep Tokat, Los Angeles, 2005.(catalog)
 Armenia and Iran. Memory of the Land, History museum of Armenia, National museum of Iran, Research Institute for Cultural Heritage and Tourizm, 2017. (catalog)
 Beyond Babylon: Art, Trade and Diplomacy in the second millenium BC, The Metropolitan museum of art, New York, 2008. (catalog)
 Au Pied du Mont Ararat. Splendeurs de l'Arme°nie Antique: Muse°e de l'Arles et de la Provence Antiques, Arles, 2007. (catalog)

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Ոսկին հայ միջնադարյան աշխարհընկալման համակարգում, Հին Հայաստանի ոսկին, Երևան, «Գիտություն», 2007, էջ 59-69։ Gold in the System of Medieval Armenian World Perception (in Armenian).
 Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Հայաստանի պատմության թանգարանի նմուշներ
Հնագիտական գտածոներ