Սիմֆոնիա № 7 (Շոստակովիչ)

Դմիտրի Շոստակովիչի  յոթերորդ սիմֆոնիան  մի վսեմ դյուցազներգություն է սովետական ժողովրդի հայրենասիրության, ուժեղ կամքի և հերոսության մասին։ 1941 թվականի Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին իսկ օրերից Շոստակովիչը ցանկանում էր ֆաշիզմի դեմ մղվող պատերազմին նվիրված մի ստեղծագործություն գրել ։ Թշնամու կողմից շրջափակված Լենինգրադում, նա ստեղծում է իր 7-րդ սիմֆոնիան, որը  «Լենինգրադյան» անվանումը ստացավ։ Ստեղծագործության մեջ գեղարվեստական մեծ վարպետությամբ կոմպոզիտորը պատկերել է խաղաղ, ստեղծագործ աշխատանքով զբաղված սովետական ժողովրդին և հակադրել նրան բարբարոս ու դաժան թշնամուն։

Շոստակովիչն իր առջև խնդիր չէր դրել սիմֆոնիայում վերարտադրել պատերազմական գործողությունների ընթացքը ՝ ինքնաթիռների աղմուկը, թնդանոթների հրաձգությունը, տանկերի դղրդյունը։ Ազդեցիկ և ներգործուն երաժշտության միջոցով նա արտահայտել է պատերազմական տարիների դաժան և սարսափելի իրադարձությունների բովանդակությունը։

Տեսակ 
Շոստակովիչի սիմֆոնիաները մեծ ազդեցություն են ունեցել շատ կոմպոզիտորների վրա, այդ թվում՝ ավստրիացի երգահաններ Անտոն Բրուքների, Գուստավ Մալերի և ռուս կոմպոզիտոր, դաշնակահար Իգոր Ստրավինսկու վրա։

Այս ստեղծագործությունը Շոստակովիչի ամենաերկար սիֆոնիան է, և ռեպերտուարը նույնպես ամենաերկարներից մեկն է, մոտավորապես մեկ ժամ տասնհինգ րոպե տևողությամբ։

Սիմֆոնիան բացկացած է չորս մասից.

1.Ալլեգրո

2.Մոդերատո

3.Ադաջիո

4․Ալլեգրո նոն-տրոպպո

Առաջին մասում կոմպոզիտորը ներկայացնում է, թե ինչպես խաղաղ երկիր ներխուժեց ահեղ պատերազմը, և թե ինչպիսի խիզախություն ցուցաբերեցին սովետական մարդիկ, ինչեր տեսան պատերազմի ժամանակ։

Երկրորդ մասում մեղմ երաժշտությունը քնարական հիշողություններ է արթնացնում։

Երրորդ մասում կոմպոզիտորը նկարագրում է հայրենի բնությունը։

Չորրորդ մասը սկսվում է երրորդ մասից անմիջապես հետո։ Այս մասն առաջին մասի հետ միասին բացահայտում է սիմֆոնիայի հիմնական բովանդակությունը։ Առաջին մասում կոմպոզիտորը պատկերել է պայքարը՝ հանուն կյանքի և խաղաղության, իսկ չորրորդ մասում՝ արտահայել է գալիք հաղթանակը։ Այն ավարտվում է հերոսական և հաղթական բնույթ ունեցող ապոթեոզը հանդիսացող թեմայի հաղթական հնչողությամբ։

Առաջին մաս 
Allegretto,  C-dur

Այս մասը գրված է սոնատային ձևով։ Նախկինում այն անվանվել է «Պատերազմ»։ Նրա էքսպոզիցիան պատկերում է խաղաղ և ստեղծագործ աշխատանքով զբաղված սովետական մարդկանց և նրանց պարզ աշխարհը։

Գլխավոր թեման  հանգիստ է, մարմնավորում է էներգիայով լի ստեղծագործ մարդու ներքին ազատությունն ու նպատակասլացությունը։ Մեղեդին զարգանում է լայն ինտերվալային քայլերով, յուրահատուկ լադային լարվածությամբ, ստեղծված է դո-մաժոր դիատոնիկ լադում ֆա դիեզի առկայությամբ, ինչպես նաև համանուն դո-մինորի հակադրությամբ։ Այն  ներքին շարժումով ու զարգացումով եռամասանի կառուցվածք է։

Օժանդակ թեման  շարունակում է մնալ հանդարտ։ Ցածր ձայներում, հանգիստ և համաչափ ենթաձայների հնչողության ներքո, հնչում է արտահայտիչ և քնարական մի մեղեդի։
Բնության հանգիստ պատկերների վերարտադրությամբ Շոստակովիչն ընդգծում է ստեղծարար կյանքով ապրող մարդկանց հոգեկան հավասարակշռվածությունն ու ներդաշնակությունը։ Այդ խաղաղ իրականությունը պատկերող երաժշտության մեջ մուտք է գործում օտար, հազիվ նշմարելի թմբուկի դոփդոփյունը։ Սկսվում է սիմֆոնիայի առաջին մասի կենտրոնական էպիզոդը, որը նվիրված է պատերազմի, թշնամու հանցավոր ուժի հետևողական բացահայտմանը։ Պատերազմի ահարկու թեման այս էպիզոդում հնչում է տասներկու անգամ՝ թեմայի շարադրանքին հաջորդում են տասնմեկ վարիացիաներ։

Սկզբում թեման հնչում է միաձայն, հազիվ լսելի թմբուկի նվագակցության ներքո։ Սակայն աստիճանաբար, թեմայի յուրաքանչյուր նոր կրկնության հետ փոխվում է նրա հնչողությունը։ Թշնամու հարձակումը պատկերելու համար, կոմպոզիտորն ամեն անգամ տարբեր գործիքների միջոցով ստեղծում է նոր տեմբրային, հարմոնիկ, ֆակտուրային վարիացիաներ։ Չփոխելով թեմայի մեղեդին, հիմնական ՝ մի բեմոլ մաժոր տոնայնությունը, կոմպոզիտորն աստիճանաբար ուժեղացնում է յուրաքանչյուր վարիացիայի հնչողությունը, ընդգծելով պատերազմի թեմայի կոպիտ բնույթը։ Պղնձյա-փողային գործիքների հզոր հնչողությամբ մուտք է գործում մի նոր թեմա՝ «դիմադրության թեման», որն ասես, կասեցնում է պատերազմի թեմայի հաղթական թվացող երթը։ Այստեղ սկսվում է առաջին մասի ամենալարված բաժինը։ Սուր դիսոնանս հնչողություններով երաժշտությանը հաջորդում է ողբերգական մի մաս, որն ըստ կոմպոզիտորի «Ռեքվիեմ է, նվիրված պատերազմի զոհերին»։

Ռեքվիեմին հաջորդում է էլ ավելի ողբերգական մի հատված։ Քնարական օժանդակ թեման այստեղ հնչում է մենակատարի ֆագոտի մոտ, լարային գործիքների և դաշնամուրի նվագակցության ներքո։

Չնայած ռեպրիզայում արտահայտված ծանր ողբերգական ապրումներին, սիմֆոնիայի առաջին մասն ավարտվում է հանդարտ երաժշտությամբ։

Երկրորդ մաս 
Moderato — Poco allegretto
Երկրորդ մասն ամենակարճն է և տևում է 10-15 րոպե։ Այն սկզբում անվանվել է «Հիշողություններ»։

Այս մասը սկսվում է սկերցոյով, խաղաղ և աշխույժ թեմայով։ Ջութակների մուտքով է սկսվում Ֆուգան։ Մի քանի րոպե անց հնչում է ուժգին վարիացիան՝ մենակատար հոբոյի կատարմամբ, այնուհետև մյուս գործիքները շարունակում են մեղեդին։ Այստեղ թեման առաջին մասի հարցակողական թեմայից տարբերվում է։

Երրորդ մասը որոշ չափով նման է երկրորդ մասի սկզբին։

Երրորդ մաս 
Adagio
Երրորդ մասը բավականին նման է երկրորդ մասին և տևում է 15-20 րոպե։ Այն սկսվում է սկզբնական թեմայով, իսկ միջին հատվածն ավելի արագ է։ Սկզբում այս մասն ունեցել է «Հայրենի տարածքներ» անվանումը։ Կոմպոզիտորն այստեղ ցանկացել է պատկերել Լենինգրադը մթնշաղի ժամանակ և Նևա գետի դանդաղ հոսքը։ Փայտե-փողային գործիքների դանդաղ նվագակցությամբ, երկարատև նոտաներով, շեփորների ուղեկցությամբ սկսվում է երրորդ մասը։ Փայտե և պղնձե փողային գործիքները կրկնում են լարային թեմաները այլ կարճ վարիացիաներով։

Չորրորդ մաս 
Allegro non troppo
Չորրորդ մասը տևում է 15*20 րոպե, և նախկինում կոչվել է «Հաղթանակ», որը սկսվում է շատ հանդարտ երաժշտությամբ և հասնում բարձրության։ Բարձր նոտաներով շարունակվում է մեղեդին և ուղեկցվում է փայտե-փողային գործիքներով։ Ցածր լարային գործիքները հանկարծ սկսում են արագ քայլերգանման տոնայնությամբ։

Երաժշտական գործիքներ 
Ստեղծագործությունը գրված է․

Փայտե-փողային երաժշտական գործիքներ
 Երեք ֆլեյտա
 Երկու հոբոյ
 Անգլիական եղջրափողեր
 Երեք Կլառնետ
 Երկու ֆագոտ
 Կոնտրաֆագոտ
Պղնձե-փողային երաժշտական գործիքներ
 Վեց շեփոր
 Վեց տրոմբոն
 Ութ գալարափող
 Տուբա
Հարվածային գործիքներ
 Հինգ լիտավր
 Մեծ թմբուկ
 Փոքր թմբուկ
 Ափսե
 Գոնգ
 Եռանկյունի
 Դափ
 Քսիլոֆոն
Սեղնաշարային գործիքներ
 Դաշնամուր
Լարային գործիքներ
 Երկու տավիղ
 Տասնվեց առաջին ջութակ
 Տասնչորս երկրորդ ջութակ
 Տասներկու ալտ
 Տասը թավջութակ
 Ութ Կոնտրաբաս

Պրեմիերաներ 
Սիմֆոնիայի պրեմիերան տեղի է ունեցել 1942 թվականի մարտի 5-ին Կույբիշևում, որտեղ և Ռուսաստանի օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնի խումբն այդ ժամանակ Էվակուացման մեջ էր։ Սիմֆոնիան առաջին անգամ ներկայացվել է ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, խորհրդային դիրիժոր Սամուիլ Սամոսուդի ղեկավարությամբ։

Այն ներկայացվել է ԽՍՀՄ-ի տարածքում, իսկ ավելի ուշ, նաև արևելքում։

Պրեմիերաներ են տեղի է ունեցել․
 Մոսկվայում  1942 թվականի մարտի 29-ին, Միությունների տան դահլիճում, Չայկովսկու անվան համամիութենական և ռադիոհեռուստատեսային մեծ սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ,
 Թեհրանում՝ 1942 թվականի ապրիլին,   
 Լոնդոնում՝ 1942 թվականի հունիսի 22-ին, անգլիացի դիրիժոր Հենրի Ջոզեֆ Վուդի և Լոնդոնի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կատարմամբ,
 ԱՄՆ, Նյու Յորք Սիթիում՝ 1942 թվականի հուլիսի 19-ին,  NBC-ի սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ, ​​ղեկավար Արտուրո Տոսկանինի, ով օպերային և սիմֆոնիկ ռեպերտուարի իր բազմաթիվ ռադիո- ու հեռուստատեսային հեռարձակումների և ձայնագրությունների միջոցով մեծ հռչակ էր ձեռք բերել ԱՄՆ-ում։
 Գերմանիայում՝ 1946  թվականի դեկտեմբերի 22-ին, Բեռլինի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կատարմամբ, դիրիժոր՝ Սերջիու Չելիբիդակե։

Հիշատակ 
 1985 թվականին Լենինգրադի ֆիլհարմոնիայի շենքի պատին մի հուշատախտակ փակցվեց հետևյալ խոսքերով․

 Բանաստեղծ և լրագրող Յուրի Վորոնովը 1968 թվականին «Բալլադ երաժշտության մասին» խորագրով բանաստեղծություն է գրել, որում նկարագրել է շրջափակված Լենինգրադը և 7-րդ սիմֆոնիան։ Այդ ստեղծագործությունը տեղ է գտել «Շրջափակում» բանաստեղծությունների ժողովածուում։
 Սիմֆոնիայի ներկայացման առթիվ նկարահանվել է «Լենինգրադյան սիմֆոնիա» ֆիլմը։
 42-րդ բանակի հրետանի, զինվոր Նիկոլայ Սավկովը 1942 թվականի օգոստոսի գաղտնի օպերացիային և 7-րդ սիմֆոնիայի պրեմիերային նվիրված բանաստեղծություն է գրել։

Գրականություն 
 Սուսաննա Ամատունի , Երաժշտական գրականություն, Երևան-1981
 Петров В. О. Творчество Шостаковича на фоне исторических реалий XX века. — Астрахань: Изд-во ОГОУ ДПО АИПКП, 2007. — 188 с.
 Русов Л. А. «Ленинградская симфония. Дирижирует Евгений Александрович Мравинский». 1982. // Иванов С. В. Неизвестный соцреализм. Ленинградская школа. — СПб: НП — Принт, 2007. — 109 с.

Արտաքին հղումներ 
Barnes, Julian, 'The Noise of Time', Vintage 2016 [ISBN 9781784703325]
Blokker, Roy, with Robert Dearling, The Music of Dmitri Shostakovich: The Symphonies (Cranbury, New Jersey: Associated University Presses, Inc., 1979). .
Dubinsky, Rostislav (1989). Stormy Applause. Hill & Wang 1989. .
Programme note for the Symphony for performance by the London Shostakovich Orchestra
Fay, Laurel, Shostakovich: A Life (Oxford and New York:Oxford University Press, 1989). .
Geiger, Friedrich, notes for Teldec 21467: Shostakovich: Symphony No. 7 "Lenningrad"; New York Philharmonic Orchestra conducted by Kurt Masur.
MacDonald, Ian, The New Shostakovich (Boston: Northeastern University Press, 1990). .
Maes, Francis, tr. Arnold J. Pomerans and Erica Pomerans, A History of Russian Music: From Kamarinskaya to Babi Yar (Berkeley, Los Angeles and London: University of California Press, 2002). .
Moynahan, Brian, Leningrad: Siege and Symphony. (Eastbourne, UK: Quercus Publishing, 2013) 
Sollertinsky, Dmitri & Ludmilla, tr. Graham Hobbs & Charles Midgley, Pages from the Life of Dmitri Shostakovich (New York and London: Harcourt Brace Jovanovich, 1980). .
Volkov, Solomon, tr. Antonina W. Bouis, Testimony: The Memoirs of Dmitri Shostakovich (New York: Harper & Row, 1979.). .
Volkov, Solomon, tr. Antonina W. Bouis, St. Petersburg: A Cultural History (New York: The Free Press, 1995). .
Volkov, Solomon (2004). Shostakovich and Stalin: The Extraordinary Relationship Between the Great Composer and the Brutal Dictator. Knopf. .
Wilson, Elizabeth (1994). Shostakovich: A Life Remembered. Princeton University Press. .
Ed Vulliamy, "Orchestral manoeuvres (part one)". The Guardian, 25 November 2001.
Ed Vulliamy, "Orchestral maneouvres [sic] (part two)". The Guardian, 25 November 2001.
 Review of film version of the Symphony, St. Petersburg, 31 January 2005
 Programme, Shostakovich 7th Symphony/Cinemaphonia, Albert Hall, London May 9, 2005.
 Opus 60 — 60 лет спустя…
 Инго Метцмахер — 7 симфония Шостаковича (Classica.FM) 
 Другая Седьмая

Աղբյուրներ 
 Full orchestral score  from the New York Philharmonic's archives
1941 Symphony No.7 performance by Toscanini on YouTube

Ծանոթագրություններ 

Սիմֆոնիաներ