Սամաթիայի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի

Սամաթիայի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի կամ Սամաթիոյ Սուրբ Գէորգ Եկեղեցի (, թարգմանաբար՝ «Ջրի վանք»), հայկական եկեղեցի Ստամբուլի Սամաթիա թաղամասում։ Պատկանում է Հայ առաքելական եկեղեցուն։

Հայկական եկեղեցին, որի շինարարությունը տեղի է ունեցել 1866-1887 թվականներին, կառուցվել է 11-րդ դարում կառուցված բյուզանդական եկեղեցու և վանական համալիրի տեղում։ Վանական համալիրը, որը նվիրված էր Սուրբ Մարիամ Պերիբլեպտոսին (, Մոնի տիս Տեոտոկու տւս Պերիվլեպտու), եղել է Կոստանդնուպոլսի հույն ուղղափառ ամենահայտնի տաճարներից մեկը։ 1453 թվականին օսմանյան զորքերի կողմից Կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո վանական համալիրը հանձնվել է քաղաքի հայ բնակչությանը և մի որոշ ժամանակ դարձել Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքի նստավայր։

Տեղակայում
Եկեղեցին գտնվում է Ստամբուլի Ֆաթիհ շրջանի Քոջամուստաֆափաշա թաղամասում (պատմական Սամաթիա), Մարմարա պողոտա 79 հասցեում։ Եկեղեցին գտնվում է քաղաքի պարսպապատ հատվածում, Մարմարա ծովի ափից ոչ շատ հեռու։ Բուն եկեղեցին արտաքին աշխարհից անջատված է բարձր պարիսպներով և շրջապատված է այլ կառույցներով։

Պատմություն

Բյուզանդական ժամանակաշրջան 

Հինգերորդ դարում այս վայրում կառուցված է «Այոս Ստեփանոս են տաիս Աուրելիանոս» եկեղեցին։ Եկեղեցին կառուցված է եղել Հելենիանայի պալատի և Սուրբ Դալմաթիոսի վանքի մոտ՝ սուրբ աղբյուրի մոտ ()։ Հետագայում, օսմանյան աղբյուրներում այս կառույցը կոչվել է «Ջրի վանք»։

Այս կառույցներից ոչ շատ  հեռու, Կոստանդնուպոլսի պարիսպների մոտ, Կոստանդնուպոլսի 7-րդ բլրի հարավային մասում, որը հայտնի է Քսերոլոֆոս անվամբ, բյուզանդական Ռոմանոս III Արգիրոսը (1028–1034) հիմնել է խոշոր վանական համալիր, որը նվիրված է եղել Թեոդոկոս Պերիբլեպտոսին։ Համալիրը կառուցվել է Սիրիա անհաջող արշավանքից անմիջապես հետո։ Անվանումը, որը նշանակում է «նկատելի», «հեշտ տեսնելու համար», առաջացել է իր դոմինանտ և մեկուսացված դիրքի համար։ Կայսր մեծ գումար է հատկացրել եկեղեցու կառուցման համար, որի պատճառով էլ մեծապես  քննադատվել է։ Ռոմանոսը այստեղ թաղվել է 1034 թվականին։ Կայսր Նիկեֆորոս Բոտանետեսը (1078–1081) համալիրը վերակառուցել է 1080 թվականին։ Նիկեֆորոսի գահընկեց լինելուց հետո՝ Ալեքսիոս I Կոմնենոս կայսրը (1081–1118) դարձել է վանական և նույնպես թաղվել այս վանքում։

11-12-րդ դարերում պալատական արքունիքի անդամները ամեն տարի գալիս էին Պերիբլեպտոս՝ նշելու Հայտնության տոնը։ 1204 թվականին Խաչակրաց չորրորդ արշավանքից հետո, եկեղեցին որոշ ժամանակով անցել է հունական վերահսկողության տակ, սակայն ավելի ուշ հանձնվել Վենետիկի Բենեդիկտյան միաբանության քահանաներին։ Լատինական կայսրության անկումից  հետո, Միքայել VIII Պալեոլոգոսը, որը կառավարել է 1261–1282 թվականներին, վերակառուցել է եկեղեցին և սեղանատան հատակին ավելացրել խճանկար, որտեղ պատկերված են ինքը՝ կայսրը, նրա կինը՝ Թեոդորան և նրանց որդին՝ Կոստանտինը։ Խճանկարը կործանվել է 1782 թվականին՝ Սամաթիայի մեծ հրդեհի ժամանակ։

13-րդ դարի վերջին վանքի երիտասարդ վանականներից մեկը՝ Հիլարիոնն ուղարկվել է Բյութանիայի Էլեմոի բնակավայր` հետևելու վանքի ունեցվածքին, որը նախկինում նվաճվել էր սելջուկ թուրքերի կողմից։ Նա կարողանում է տեղի բնակչությանը համախմբել ընդդեմ նվաճողների։ Տեղի ունեցած մարտերից հետո հաջողվում է տարածքն անվտանգ դարձնել սակայն մեծ սկանդալ է հասունանում Կոստանդնուպոլսում, քանի որ վանականներին արգելվում էր կռվել։ Հիլարիոնի Կոստանդնուպոլիս վերադարձից հետո, թուրքական արշավանքները վերսկսվում են, մինչև Էլեմոի բնակիչները ստորագրահավաք են ուղարկում Կոստանդնուպոլիս՝ խնդրելով Հիլարիոնին վերադառնալ։ Արդյունքում, եկեղեցու վանահայրը տալիս է իր համաձայնությունը։

Եկեղեցու շենքը մեծապես տուժել է 1402 թվականին՝ հրդեհի և կայծակի հետևանքով։ 1422 թվականին կայսր Մանուել II Պալեոլոգոսը, որը կառավարել է 1391-1425 թվականներին, բնակվել է վանքում համաճարակի և 1422 թվականին օսմանյան սուլթան Մուրադ II-ի կողմից Կոստանդնուպոլսի պաշարման ժամանակ։

Օսմանյան ժամանակաշրջան 
1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից անմիջապես հետո եկեղեցին շարունակել է պատկանել հույն ուղղափառ եկեղեցուն։ Համաձայն Վոլֆգանգ Մյուլեր Վիեների, 1461-1480 թվականներին (հայերի վերաբնակեցումը Սամաթիայում տեղի է ունեցել 1458 թվականին (ըստ իսլամական օրացույցի 862 թվականին)), օսմանյան սուլթան Մեհմեդ II-ը (1444–46, 1451–81) եկեղեցին հանձնել է քաղաքի հայկական համայնքին և մինչև 1643/44 թվականները համալիրը եղել է Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքի նստավայրը։ Այլ աղբյուրների համաձայն, եկեղեցին հայկական համայնքին տրվել է 1643 թվականին՝ ոմն հայ կնոջ՝ Շիվեքարի միջնորդությամբ, որը եղել է օսմանյան սուլթան Իբրահիմ I-ի (1640–1648) ֆավորիտներից մեկը։ Այս ընթացքում Սամաթիայում կառուցվել են հայկական մի շարք եկեղեցիներ։ 17-րդ դարի կեսին բյուզանդական միակ կանգուն կառույցը եղել է սեղանատունը։

1722 թվականին համալիրը վերանորոգվել է հայազգի ճարտարապետ Մելդոնի կողմից, սակայն 1782 թվականին այն հիմնատակ կործանվել է Սամաթիայի մեծ հրդեհի արդյունքում։ Եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները տեղի են ունեցել 1804 թվականին։

1866-1887 թվականներին (1877 թվականին տեղի ունեցած մեկ այլ հրդեհից հետո) եկեղեցին, բարերար Միքայել Հակոբյանի ֆինանսավորմամբ, վերակառուցվել է։ Վերակառուցման արդյունքում պահպանվել են բյուզանդական եկեղեցու հիմքերը։ Ավելին, եկեղեցուն կից կառուցվել են երկու մեծ դպրոցներ։

Նկարագրություն 
Իսպանիայի դեսպան Ռույ Գոնսալես դի Կլավիխոն (փաստացի գոյություն ունեցող միակ հեղինակը, որը նկարագրել է եկեղեցու գոյության բյուզանդական ժամանակաշրջանը) 1402 թվականին այցելել է Կոստանդնուպոլիս։ Նա նշում է, որ սուրբ Մարիամ եկեղեցու հատակագիծը կենտրոնաձիգ էր, գմբեթը գավիթի և հարակից սենյակների հետ միասին ձևավորում էր քառակուսի կառուցվածք։ Եկեղեցին նման էր Հոսիոս Լուկասին և Դաֆնիի տաճարին, որոնք գտնվում էին Հունաստանում։ Կիսագնդաձև գմբեթը, որը զարդարված էր խճանկարով, կանգնած էր հասպիսից կառուցված ութ սյուների վրա։ Վերջիններս էլ հիմնված էին չորս տրոմպերի վրա։ Արդյունքում, ութանկյուն հիմքը հատակագծում վեր է ածվել քառակուսի պատերի։ Վերջին ուսումնասիրությունները հաստատել են Կլավիխո նկարագրությունը ։  Եկեղեցում, որի պատերը և հատակը պատված էին հասպիսի սալաքարերով, գտնվում էին կայսերական մի քանի գերեզմաններ, որոնք տեղակայված էին հարակից երկու սենյակներում։ Եկեղեցու արտաքին պատերը մեծապես զարդարված են քաղաքների և ամրոցների պատկերներով, որոնք ժամանակին նվիրաբերվել են վանքին։ Մեծ սեղանատունը, որը զարդարված է Խորհրդավոր ընթրիքը պատկերող ֆրեսկոյով, վանականների խցերը, զբոսայգին և խաղողի այգիները եղել են համալիրի բաղկացուցիչ մասը։ Եկեղեցում պահպանվում են նաև որոշ մասունքներ, որոնց թվում է նաև Գրիգոր I պապի մարմինը։

Ներկայիս եկեղեցին ուղղանկյուն կառույց է, որն ունի, համապատասխանաբար, 25 և 30 մետր երկարություն և լայնություն։ Եկեղեցին կառուցված է հարավ-արևմուտք - հյուսիս- արևելք ուղղությամբ։ Եկեղեցին հյուսիսարևելյան հատվածում ունի մատուռ և զանգակատուն։ Եկեղեցու ներքին տեսքը կամարակապ է և զարդարված։ Եկեղեցու բակում կառուցված է նաև ժամատուն, որը նվիրված է Հովհաննես Մկրտչին և համարվում է Ստամբուլի ամենագեղեցիկ ժամատներից մեկը։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ

Ստամբուլի հայկական եկեղեցիներ
Ֆաթիհ
Թուրքիայի հայկական կառույցներ