Յան Եսենիուս

Յան Եսենիուս (Ян Jesenský Սլովակիայում կամ Jeszenszky Янош в Հունգարիայում, ), Սլովակիայի, Լեհաստանի, Չեխիայի և Գերմանիայի բժիշկ, քաղաքական գործիչ և փիլիսոփա։ Եսենիուսն ուներ հին հունգարական (մադյարական) Jeszenszky տոհմի ընտանիքի ծագում։ Նա իր մասին գրել է իր սեփական ստեղծագործություններում, ինչպես eques Ungarus-ի մասին (հունգարական ասպետի մասին)։ Հայտնի է իր ողբերգական ճակատագրով և անատոմիայի և վիրաբուժության ոլորտում աշխատանքներով։

Կենսագրություն 
Եսենիուսը ծնվել է Բրեսլաուում (Վրոցլավ)։ Այնտեղ նա սովորել է Ելիզավետայի գիմնազիայում։ 1583 թվականից սովորել է Վիտենբերգի համալսարանում, 1585 թվականից՝ Լայպցիգի համալսարանում, իսկ 1588 թվականից՝ Պադովայի համալսարանում։

1593 թվականից Եսենիուսը Սաքսոնիայի արքայազնի բժիշկն էր, իսկ 1594 թվականից Վիտենբերգ համալսարանի անատոմիայի պրոֆեսորը։ 1600 թվականին նա բնակություն հաստատեց Պրահայում, այնտեղ աշխատել է որպես պրոֆեսոր և Բոհեմիայի թագավորի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Ռուդոլֆ II-ի անատոմիական խորհրդատու։ 1617 թվականին ընտրվել է Պրահայի համալսարանի ռեկտոր (Պրահայի Կարլի համալսարան)։

1600-ական թվականներին նա հանրային մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց իր նկատմամբ, Պրահայում հանրային դիահերձումներ կատարելով։ (Դիահերձման մասին նրա գրառումներն հրատարակվել են 2005 թվականին Պրահայի Կարլի համալսարանի հրատարակության կողմից)։

Քաղաքական կարիերա 
Յան Եսենիուսը ծառայում էր նաև որպես դիվանագետ։ Բոհեմիայում Հաբսբուրգների հեռացումից հետո նա մի քանի դիվանագիտական ​​առաքելություններ է ստանձնել նորընտիր թագավոր Ֆրիդրիխ 5-րդի նկատմամբ։

1618 թվականին Եսենիուսը ձերբակալվեց Պրեսբուրգում (այժմ Բրատիսլավա, Սլովակիա) և բանտարկվեց։ Այնուամենայնիվ, դեկտեմբերին նա ազատ արձակվեց երկու գերի Հաբսբուրգների դիմաց։ Գոյություն ունի լեգենդ, որ իր ազատ արձակումից առաջ նա բանտախցի պատի վրա գրել է IMMMM: Ֆերդինանդն այս հապավումը մեկնաբանել է որպես Imperator Mathias Mense Martio Morietur , ինչը լատիներենով նշանակում է. «Մաթիաս կայսրը կմեռնի մարտ ամսին»։ Լեգենդն ասում է նաև, որ իբրև թե գրվել է մեկ այլ մարգարեություն. Iesseni, Mentiris, Mala Morte Morieris  («Եսենիուս, դու ստում ես, դու կմեռնես սարսափելի մահով»)։

Երկու կանխատեսումներն էլ կատարվեցին. Կայսր Մաթիասը մահացավ 1619 թվականի մարտին, իսկ Եսենիուսը 1620 թ. ձերբակալվեց Սպիտակ լեռան ճակատամարտում Ֆրիդրիխ Ֆերդինանդ II-ի պարտությունից հետո և 1621 թվականին Հին քաղաքի հրապարակում մահապատժի ենթարկվեց Չեխիայի բնակավայրերի ապստամբության 26 այլ առաջնորդների հետ։

Եսենիուսի ամենահայտնի փիլիսոփայական գործը հանդիսանում է Զորոաստրը (1593):

Գրականություն 
 Ľudo Zúbek: Доктор Jesenius, Szlovákiai Szépirodalmi Könyvkiadó-Мора Ференц Könyvkiadó, Братислава(Стороны Братиславы)-Будапешт, 1958. (Венгерский)
 Ľudo Zúbek: Доктор Jesenius, Мора Ференц Könyvkiadó, Будапешт, 1966. (Венгерский)
 Ruttkay Ласло: Jeszenszky (Ессениус) Янош és кора 1566—1621, Земмельвейс Orvostörténeti восторге от его удобного расположения és Könyvtár, Будапешт, 1971. (Венгерский)

Ծանոթագրություններ 

Չեխ փիլիսոփաներ
Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Չեխ մանկավարժներ
Չեխիայի քաղաքական գործիչներ
Չեխ գրողներ
Չեխ բժիշկներ