Շպայեր

Շպայեր (), քաղաք Ռայնլանդ Պֆալց երկրամասում։ Ունի մոտ 50000 բնակիչ։ Գտնվում է Հռենոս գետի կողքին, Լուդվիգսխաֆենից և Մանհայմից 25 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Քաղաքը հիմնադրել են հռոմեացիները։ Գերմանիայի հնագույն քաղաքներից է։ Առաջին հայտնի անուններն էին Noviomagus և Civitas Nemetum: Մոտ 500 թվականին Շպայեր անունը առաջին անգամ հայտնվել է գրավոր փաստաթղթերում։ Քաղաքի անունը կարող է ծագած լինել Աշկենազներ հրեական անվանումից և նրա տարբերակներից։ Շպայեր քաղաքում գտնվում է Շպայերի տաճարը, մի շարք եկեղեցիներ և Altpörtel-ը (հին դարպաս)։ Տաճարում, բարձր խորանի ներքո, ութ Սուրբ Հռոմի կայսրերի և գերմանական թագավորների դամբարաններն են։

Պատմություն

Ժամանակագրություն 
 Մ.թ.ա. 10 թվականին հիմնադրվել է առաջին հռոմեական ռազմական ճամբարը (տեղակայված է քաղաքապետարանի և եպիսկոպոսական պալատի միջև)։
 Ք.հ. 150 թվականին քաղաքը որպես Noviomagus հայտնվում է հունական աշխարհագրագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսի աշխարհագրական քարտեզի վրա։
 346 թվականին առաջին անգամ ձեռնադրվում է քաղաքի եպիսկոպոսը։
 4-րդ դարում, Շպայերը հայտնվում է Պևինգերյան քարտեզի վրա։
 1030 թվականին Կայսր Կոնրադ II-ը սկսում է Շպայերի տաճարի շինարարությունը, որն այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերից է։
 1084 թվականին, Շպայերում ստեղծվում է առաջին հրեական համայնքը։
 1349 թվականին վերացել է Շպայերի հրեական համայնքը։
 1635 թվականին Ֆրանսիայի մարշալ Urbain de Maillé-Brézé-ը, Ժակ Նոմպար դե Կոմոնտը, La Force-ի հետ միասին, նվաճում են Հեյդելբերգն ու Շպայերը։
 1689 թվականին քաղաքին մեծ վնաս են հասցրել ֆրանսիական զորքերը։
 1792-1814 թվականներին Շպայերը գտնվում էր ֆրանսիական իրավասության տակ։
 1816 թվականին Շպայերը դառնում է Պալատինատի և Բավարիայի Ռայն շրջանի կառավարության նստավայրը (հետագայում կոչվում է Բավարիայի Պալատինատ), և այդպես շարունակվում է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը։
 1947 թվականին հիմնադրվեց վարչական գիտությունների պետական ակադեմիան։
 1990 թվականին Շպայերը նշում է իր 2000-ամյակը։

Տեսարժան վայրեր 

 Շպայերի տաճար
 Altpörtel- հին դարպաս
 Gedächtniskirche - հուշարձան եկեղեցի
 Հրեական բակ - Միջնադարյան սինագոգի մնացորդները
 Տեխնիկայի թանգարան
 Պատմական թանգարան

Ղեկավարներ 
 Philipp Lichtenberger (1855-1918) (1904–1911)
 Ernst Hertrich (1911–1914) (Առաջին լիազորապետը)
 Otto Moericke (1880-1965) (1917–1919)
 Karl Leiling (1919–1943)
 Rudolf Trampler (1898-1974) (1943–1945)
 Karl Leiling (1945–1946)
 Hans Hettinger (1946)
 Paul Schaefer (1946–1949)
 Paulus Skopp (1905-1999) (1949–1969)
 Christian Roßkopf (ծնվել է 1930 թվականին) (1969–1995)
 Werner Schineller (ծնվել է 1948 թվականին) (1995–2010)
 Hansjörg Eger (ծնվել է 1964 թվականին) (2011 թվականից հետո)

Քույր քաղաքներ 

Շպայերը հանդիսանում է նշվածների քույր քաղաքը
 , Միացյալ Թագավորություն, սկսած 1956 թվականից
 , Շարտր, Ֆրանսիա, սկսած 1959 թվականից
 , Կուրսկ, Ռուսաստան, սկսած 1989 թվականից
 , Ռավեննա, Իտալիա, սկսած 1989 թվականից
 , Գնեզնո, Լեհաստան, սկսած 1992 թվականից
 , Վորմս, Գերմանիա, սկսած 2014 թվականի հոկտեմբերից

Նշանավոր բնիկներ

1900 թվականից հետո ծնվածները 

 Samuel of Speyer (1096-ից հետո-անհայտ)
 Judah ben Samuel of Regensburg (1140-1217), գրագիր և փիլիսոփա
 Julian of Speyer (Մինչև 1225-1250), միջնադարյան երգչախմբի վարպետ, կոմպոզիտոր և բանաստեղծ
 Gabriel Biel (1415-1495), փիլիսոփա
 Dietrich Gresemund (1477-1512), հեղինակ
 Egon VIII of Fürstenberg-Heiligenberg (1588-1635)
 Johann Joachim Becher (1635-1682), գերմանացի բժիշկ, ալքիմիկոս, քիմիայի պրեկուրսոր, գիտնական
 Moritz Georg Weidmann (1658-1693), հրատարակիչ և գրավաճառ
 Adolf von Dalberg (1678-1737), Ֆուլդի իշխանը
 Simha of Speyer (13-րդ դար)
 Philipp Hieronymus Brinckmann (1709-1760), նկարիչ
 Johann Martin Bernatz (1802-1878), նկարիչ
 Anselm Feuerbach (1829–1880), գերմանացի նկարիչ
 Carl Jakob Adolf Christian Gerhardt (1832–1902), գերմանացի բժիշկ
 Henry Villard (1835–1900), լրագրող
 Hermann von Stengel (1837-1919), Բավարիայի վարչության պաշտոնյա
 Wilhelm Meyer (1845-1917), դասական բանասեր, գրադարանավար
 Karl Heinrich Emil Becker (1879-1940), հրետանու գեներալ
 Hans Purrmann (1880-1966), նկարիչ, գրաֆիկական նկարիչ, արվեստի գրող և կոլեկցիոներ
 Hermann Detzner (1882-1970), Schutztruppe- ի ղեկավարը
 Karl-Adolf Hollidt (1891-1985), բանակի սպա (Generaloberst) և պատերազմական հանցագործ
 George Waldbott (1898–1982), բժիշկ

1900 թվականից հետո ծնվածներ 
 Jakob Brendel (1907-1964), ըմբիշ
 Karl Haas (1913–2005), Գերմանա-ամերիկյան երաժշտական մանկավարժ և ռադիոհաղորդավար
 Helmut Bantz (1921-2004), մարմնամարզիկ
 Alfred Cahn (1922-2016), գերմանացի երաժիշտ և կոմպոզիտոր
 Edgar E. Stern (ծնվել է 1926), կլինիկական սոցիալական աշխատող և «The Peppermint Train` ճանապարհորդություն դեպի գերմանա-հրեական մանկություն» գրքի հեղինակ
 Gabriel Kney (ծնվել է 1929)
 Jürgen Brecht (ծնվել է 1940), սուսերամարտիկ
 Gerhard Vollmer (ծնվել է 1943), ֆիզիկոս և փիլիսոփա
 Jürgen Creutzmann (ծնվել է 1945), քաղաքական գործիչ
 Hans-Joachim Lang (ծնվել է 1951), լրագրող, գերմանացի, պատմաբան և պատվավոր պրոֆեսոր
 Axel Schimpf (ծնվել է 1952), գերմանական նավատորմի փոխոստիկանապետ
 Eberhard Bosslet (ծնվել է 1953), դերասան
 Kay Friedmann] (ծնվել է 1963), ֆուտբոլիստ
 Markus Kranz (ծնվել է 1969), ֆուտբոլիստ
 Christoph Bechmann (ծնվել է 1971), գերմանական դաշտային հոկեյի խաղացող
 Anke Vondung (ծնվել է 1972), օպերային երգչուհի
 Ralf Schmitt (ծնվել է 1977), ֆուտբոլիստ
 Simone Weiler (ծնվել է 1978), լողորդ
 Jochen Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
 Martin Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
 Matthias Langkamp (ծնվել է 1984), ֆուտբոլիստ
 Christian Reif (ծնվել է 1984), երկար ցատկորդ
 David McCray (ծնվել է 1986), բասկետբոլիստ
 Florian Krebs (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
 Sebastian Langkamp (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
 Jonas Marz (ծնվել է 1989), ֆուտբոլիստ
 Gianluca Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
 Raffael Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
 Lars Stindl (ծնվել է 1988), գերմանացի ֆուտբոլիստ
 Elias Harris (ծնվել է 1989), գերմանացի միջազգային բասկետբոլիստ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 speyer.de  the town website (partly in English)
 museum.speyer.de  Historical Museum of the Palatinate 
 dom-speyer.de website of Speyer Cathedral 
 Model Map of Medieval Speyer
 Speyer, its cathedral and the library of its chapter 
 Technical (Transport) Museum
 www.speyer.de: living history in past times 
 www.speyer-tour.de: Guided tours through Speyer
 City overview and photos 

Գերմանիայի քաղաքներ
150 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր