Հանս Կաուտսկի

Հանս Կաուտսկի (, , Սլովենիա, Կամնիշկա-Բստրիցա), ավստրալացի քիմիկոս, սինգլետային թթվածնի հայտնաբերողը , քլորոֆիլի ֆլուորեսցենտ, ինչպես նաև անվանում են իրեն Կաուտսկու էֆեկտ անունով։ Նա նաև մեծ ներդրում է ունեցել ածխաթթու գազի ասիմիլյացիայի և քիմիական սիլիցիումի ուսումնասիրման մեջ):

Ընտանիք 
Հանսի հայրը Վալգելմ Իոսիվ Կաուտսկին (1864-1937) Պրուսիայի կայսերական պալատում արվեստի պրոֆեսոր և նկարիչ էր և աշխատել էր Վիեննայում և Բեռլինում։ Փոքր եղբայրներն են՝ Ռոբերտ Կաուտսկին (1895-1962, Վիեննայի պետական օպերա-ռեկվիզիտի գլխավոր վարպետ) և Ֆրիցը (երկրաբան Շվեդիայում)։ Պապիկը՝ Վենցել Իոգան Բաբտիստ Կաուտսկի (1827-1896) Պրահայում նկարիչ և բեմադրիչ էր, տատիկը՝ Մինա Կաուտսկին (1837-1912) դերասանուհի և գրող էր։ Հանս Կաուտսկիի հորեղբայրը սոցիալ-դեմոկրատական տեսաբան Կարս Կաուտսկին էր։ Հանսը ընտանիքի մեծ զավակն էր հինգ երեխաներից, ուներ երկու եղբայր և երկու քույր։ Հանս Կաուտսկիի որդին՝ դոկտոր Հանս Կաուտսկի կրտսերը Լեյպցիգում ստացավ օվկիանոսագիտության կրթություն և երկար տարիներ ղեկավարել է «Մետեոր» հետախուզական հայտնի նավը, Փարիզում և Վիեննայում նաև միջազգային ատոմային էներգիայի գործակալության անդամ էր։

Կենսագրություն 
Հանս Կաուտսկին Հոլանդիայում սկզբում ստացել է նկարչի և գծանկարչի  կրթություն, թեև երիտասարդ հասակից ավելի շատ հետաքրքրվում էր քիմիայով։ 1911-1917-ական թվականներին Կաուտսկին Բեռլինի բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանում քիմիա է սովորել։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին անցել է զինվորական ծառայության փորձարարական լաբորատորիայում հակագազի դիմակների որակի վերահսկման համար։ 1919 թվականին նա ամուսնացավ իր երիտասարդության ընկերոջ Մարտե Ուրբանի հետ, նրանք ներդաշնակ ամուսնության մեջ ապրել են ավելի քան 40 տարի։ 1920 թվականին ծնվել է նրանց որդին։ Պատերազմից հետո նա Վիլգելմ համալսարանում աշխատել է որպես օգնական Գերբերտ Ֆրենդլիխի գլխավորությամբ և 1922 թվականին ստացել է դոկտորի աստիճան, դիսերտացիա է պաշտպանել սիլիցիումի չհագեցած միացությունների վրա։ 1928 թվականին նա պաշտպանել է դոկտորական դիսերտացիա Հեյդելբերգում, որտեղ 1934 թվականին ստացել է  անօրգանական քիմիայի ասիստենտի կոչում։ 1936 թվականի գարնանից մինչև 1945 թվականը Կաուտսկին Լեիհպիգսկոմ համալսարանի ամբիոնում պրոֆեսորի կոչմամբ  դասավանդել է անօրգանական և կառուցվածքային քիմիա։ 1943 թվականին իր համալսարանը քանդվեց։ Ամերիկացիները բարձր գնահատեցին Լայպցիգի համալսարանում կատարած հետազոտությունը և 1945 թվականին պրոֆեսորին տեղափոխեցին Վայլբուրգ։ 1947 թվականին նա փորձել է վերակառուցել Մարբուրգի ինստիտուտի անօրգանական քիմիայի համալսարանի շենքը, որտեղ նա ստացել է պրոֆեսորի պաշտոնը, բայց չկարողացավ։

Գիտական աշխատանքներ 
Կաուտսկիի գիտական գործունեության հիմնական ուղղությունը կրեմնիային քիմիան էր։ Մասնավորապես նա ուսումնասիրել է սիլոքսաների ձևավորումը, երկկողմանի պոլիմերային սիլիցիումի միացությունները, կալցիումի դիսիլիցիդից թթվածին և ջրածին (CaSi2): Դրանից բացի նա զբաղվում էր սիլիկաթթվի հիդրոպոլների ուսումնասիրությամբ հաշվարկում կատալիզի համար  դրանց հնարավոր կիռարումը։ Նա հետաքրքրվում էր նաև մակերեսային քիմիայով, այսինքն մակերևույթի վրա էներգիայի փոխակերպումների առումով (լուսածորում, ֆոսֆորափայլում և  լուսաքիմիական ռեակցիաներ)։ Նա քլորոֆիլի ֆլուորեսցիայի վերաբերյալ լայնածավալ հետազոտություն է իրականացրել արեգակնային էներգիայի քիմիական փոխակերպման շրջանակներում ածխածնի ձուլման գործընթացում։ Պրոֆեսոր Կաուտսկին և իր համահեղինակ Ա. Խիրշը հայտնաբերել են մթության մեջ ֆոտոսինթետիկ կայուն ֆլուրեսցենտների օբյեկտներ լույսի հետ ճառագայթումից հետո, դիտելով  ֆլուորեսցիայի փոփոխությունը  միայն իրենց աչքերի օգնությամբ։ Նրանք այս դիտարկումները հրապարակեցին մեկ էջանոց հոդվածում, «Naturwissenschaften» ամսագրում «Ածխածնի երկօքսիդի վերամշակման նոր փորձեր» խորագրի ներքո։ Քլորոֆիլի ֆլուորեսցիայի փոփոխության ժամանակ լավ ժխտողաբար հարաբերակցություն է ունեցել CO2-ի սխալ կլանմամբ, նախկինում հրատարակված Օտտո Վարբուրգոմի կողմից 1920 թվականին։ Արտակարգ երևույթի քլորոֆիլի լուսածորելին Կաուտսկին հանգեց երջանիկ պատահականությամբ։ Այդ ժամանակ գերիշխում էր այն պատկերացումը, որ քլորիֆիլի մոլեկուլը ուղղակիորեն կապվում է CO2-ին և կլանում է լույսի էներգիան, անմիջապես այն փոխակերպելով քիմիական կապի էներգիայի։ Երբ Կաուտսկին 1931 թվականին իր աշխատանքում  հայտարարեց, որ քլորոֆիլի ֆլուորենցիան չի փոխվում կախված CO2-ի շրջակա միջավայրի պարունակությունից, գիտնակաների մեծամասնությունը գտավ, որ նրա սարքավորումները անսարք էին. կարծես անհավատալի էր, որ ֆլուորեսցիան կախված չէ ածխաթթու գազի կոնցենտրացիայից։ Թեև Կաուտսկին բույսերի ֆիզիոլոգ չէր, բայց կրթություն էր ստացել ֆիզիկական քիմիայի ոլորտում, ենթադրենք, որ լույսի և ածխաթթու գազի ռեակցիաները սահմանելը ֆոտոսինթեզի երկու առանձին գործընթացներ են։ Նրա գաղափարը մնաց չճանաչված ընդհուպ մինչև 1951 թվականը, երբ հրատարակվեց Ռաբինովիչի և Դյուզենսի աշխատանքը, և հայտնվեց ստեղծագործական միտք ֆոտոսինթեզի մութ և լույս փուլերում։ Հետազոտելով քլորոֆիլի ֆլուորենցիան կենդանի օբեկտներում՝ Կաուտսկին և նրա գործընկերները նկատեցին որ նա ավելի թույլ է, քան վառ կարմիր քլորոֆիլի ֆլուորենցիայի լուսավորությունը և բացի դրանից մարում է ժամանակի ընթացքում։ Փորձելով բացատրել այս երևույթը՝ նրանք շարունակեցին ուսումնասիրել, թե ինչպես է կատարվում ֆլուորենցի մարումը որոշակի անհայտ մոլեկուլներում։ Կաուտսկին ենթադրեց, որ այդ մոլեկուլը կրող է լինել թթվածինը։ Այս գաղափաը ապացուցելու համար նա կատարեցմի պարզ փորձ. ֆոտոսենսիբիլատոր-ներկը դնելով ֆիքսեց սիլիկագելային նյութի տակը և տեղադրել է մեկ լուծույթ օրգանական նյութերով, նույնպես տակը ֆիքսելով դրեց։ Կատարվելով լույսի ճառագայթում օքսիդանում է սննդատու միջավայրը ինչից բխում է որ օքսիդացումը միջնորդվում է որոշ գազանման մասնիկի կողմից։ Կաուտսկին նաև հայտնաբերեց որ թթվածինը կմարի ֆլուորենցիաների և դանդաղեցված ֆլուորենցիաների ներկանյութերից ամրացնելով տակը։ Այս արդյունքներից ինչպես նաև Ռոբերտ Մալիկենի տվյալներին հենվլով վերջերս բացատրեց O2-ի կառուցվածքը էներգիական մակարդակում, նա արել է ճիշտ եզրակացություն, որ  CO2-ի ֆոտոսինթեզի և ֆիքսացիայի ընթացքում կարող է տեղի ունենալ էներգիայի փոխանցումը թթվածին գոյացնելով 102 սինգլետային թթվածին։ Միայն նա սխալ եզրակացրեց, որ թթվածինը կարող է լինել առաջին Էներգիայի կամ էլեկտրոնի ընդունողը  ԷՏՑ-ի ֆոտոսինթեզում։ Այնուամենայնիվ, այդ ժամանակ այդ հայեցակարգը չճանաչվեց, և Կաուտսկինի աշխատանքը երկար ժամանակ անտեսվեցին իրենց նորարարութան պատճառով։ Կաուտսկին մահացավ չիմանալով, որ 1964 թվականին այս ոլորտում իր առաջին հրատարակություն գրեթե 33 տարիների ընթացքում, լիովին հաստատվել է ֆոտոսինթեզի ընթացքում թթվածնի կարևորության մասին եզրահանգումները։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 H. Kautsky u. U. Franck: Chlorophyllfluoreszenz und Kohlensäureassimilation, 9.-12. Mitteilung. In: Biochemische Zeitschrift 315, 1943, S. 10-232

Արտաքին հղումներ 
 2008:Ընտանիքի ավանդույթները արվեստի և գիտության մեջ ։ Ցուցահանդես Լեիյպցիգի համալսարանի արխիվներում.
 Հանս Կաուտսկի  Fluoromatics Software. կայքում  

Ապրիլի 13 ծնունդներ
1891 ծնունդներ
Վիեննա քաղաքում ծնվածներ
Մայիսի 15 մահեր
1966 մահեր
Անձինք այբբենական կարգով
Գիտնականներ այբբենական կարգով
Ավստրիացի քիմիկոսներ
Գերմանացի քիմիկոսներ