Յուրատե և Կաստիտիս

Յուրատե ևԿաստիտիս (), լիտվական հայտնի հեքիաթ։ Առաջին անգամ գրի է առնվել 1842 թվականին գրող, բանահավաք Լյուդվիկ Յուցևիչի կողմից։ Հետագայում թեման բազմիցս գործածվել է պոեմներում, բալետում և նույնիսկ ռոք օպերայում։

Անվան ստուգաբանություն 
Յուրատե անունը ծագում է լիտվերեն Jūra բառից, որ նշանակում է ծով։

Սյուժե 
Կան սյուժեի տարբերակներ, որոնց հիմնական բովանդակությունը նույնն է։

Յուրատե աստվածուհին ապրել է Բալթիկ ծովի հատակին` սաթե պալատում, և հետևել ծովային կարգ ու կանոնին։ Երիտասարդ ձկնորս Կաստիտիսը, որ եղել է Շվյանտոյի գյուղից, առաջացրել է աստվածուհու զայրույթը, քանի որ չափազանց շատ ձուկ է որսացել։ Յուրատեն դուրս է եկել ծովի խորքից ծովային հավերժահարս Ունդինայի կերպարանքով ձկնորսին պատժելու համար։ Սական աստվածուհին սիրահարվում է ձկնորսին ու նրան տանում ծովային ապարանք` միասին ապրելու։ Նրանք ապրում են երջանիկ, մինչև ամպրոպի աստված Պերկունասն իմանում է աստվածուհու ու հասարակ մահկանացուի սիրո մասին։ Նա բարկանում է, ջարդուփշուր անում սաթե ապարանքը` այն միլիոնավոր կտորների վերածելով, իսկ Յուրատեին շղթայում է ստորջրյա ժայռին։ Հենց այդ պատճառով էլ Բալթիկ ծովի ափերը փոթորկից հետո սաթ է սփռվում։

Մի տարբերակի համաձայն` Յուրատեն սիրելիին փրկում է փոթորկի ժամանակ, իսկ մեկ այլ տարբերակով Կաստիտիսը մահանում է, իսկ Յուրատեն մինչ օրս սգում է նրա մահը։ Նրա արցունքները թափվում են սաթի հատիկների տեսքով` մաքուր ու թափանցիկ, ինչպիսին եղել է Յուրատեի ու Կաստիտիսի սերը, իսկ փոթորկի ձայնը աղջկա հեծկլտանքի արդյունքն է։

Մշակութային նշանակություն 

Լիտվական հեքիաթներից բոլորից առավել սիրելի են երկուսը` «Յուրատե և Կաստիտիս», «Էգլե` օձերի թագուհի»։ Նրանք արմատներով հասնում են լիտվական դիցաբանության խորքերը և փորձում բացատրել առօրյա երևույթների ու իրերի առաջացումը։

Պալանգա առողջարանային քաղաքում 1960 թվականից կա շատրվան` նվիրված Յուրատեին և Կաստիտիսին (քանդակագործ` Ն. Գայգալայտե)։ Քաղաքի զինանշանը ևս մշակվել է լեգենդի մոտիվներով. լազուր դաշտը խորհրդանշում է Բալթիկ ծովը, սաթե մանյակը հղում է բանահյուսական հին ստեղծագործությանը, իսկ արծաթագույն թագը Յուրատե աստվածուհու խորհրդանիշն է։

Լեհաստանում լեգենդար աստվածուհու պատվին անվանակոչվել է Յուրատա առողջարանը։

Գեղեցիկ լեգենդը գրական ու երաժշտական բազում գործերի ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել։ 1920 թվականին լիտվացի նշանավոր բանաստեղծ Մայրոնիսը գրել է բալլադ` փառաբանելով հեքիաթի սիրահարներին։ Այս բալլադի նկարազարդումները մեծ ուշադրության են արժանացել Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում (1937)։ 1933 թվականին Յուոզաս Գրուդիսի երաժշտության հիման վրա բեմադրվել է բալետ, իսկ 1955 թվականին` օպերա և ներկայացում։ 2002 թվականին Կլայպեդայի 750-ամյակի առթիվ բեմադրվել է ռոք օպերա, որն ունեցել է տխուր վերջաբան. ամրոցն ավերվել է, իսկ սիրահարները` բաժանվել։

1959 թվականին ԽՍՀՄ-ում լիտվական լեգենդի հիման վրա նկարահանվել է «Սաթե ապարանք» մուլտֆիլմը։

Բանաստեղծ Իոսիֆ Բրոդսկին այն հիշատակել է իր «Պալանգայում» բանաստեղծության մեջ (1967)։

Ծանոթագրություններ

Տես նաև 
 Ջրահարսը

Ժողովրդական հեքիաթներ