Կյուրիկյանների տոհմածառ

Կյուրիկյանների հայկական թագավորական հարստությունը իշխել է Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունում, 10-12-րդ դարերում, սերվել են Բագրատունիների թագավորական հարստությունից։ Հարստության հիմնադիրն է Հայոց արքա Աշոտ Գ Ողորմածի որդի Գուրգենը (վերջինիս անունը տեղական բարբառով հնչել կամ կոչվել է նաև «Կյուրիկե», որից էլ՝ տոհմանունը)։

Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն 

1․ Գուրգեն Ա Բագրատունի«Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 515․ (Կյուրիկե Ա, Դերենիկ), Աշոտ Գ Ողորմածի որդին, Սմբատ Բ և Գագիկ Ա թագավորների եղբայրը։ Ստացել է Տաշիրը, Ձորագետը, Կայենը, Կայծոնը, Սոմխեթը և այլ շրջաններ։ Գուրգենը Լոռիի անկախ և ինքնուրույն իշխանության առաջին իշխանն էր։ Հիմնադիրն է Կյուրիկյան Բագրատունիների թագավորության (10-րդ դար), որի սկիզբը Մխիթար Այրիվանեցին դնում է 981 թվականին և Գուրգենին համարում Վրաց թագավոր, սակայն այդ թվականը համարվում է սխալ։ Ըստ Սմբատ Բ թագավորի հրովարտակի, Տաշիրի թագավորության սկիզբը համարվում է 979 թվականը։

Անկախ թագավորել է Լոռիում և շրջակա գավառներում, 979-989 թվականներին։

Սանահինի վանական համալիրի գլխավոր՝ Ամենափրկիչ եկեղեցու արևելյան պատի վերին ծայրին, քարի վրա քանդակված են Գուրգեն Ա-ի և նրա եղբայրը՝ Սմբատ Բ-ի քղանցքավոր հանդերձներով և սրածայր գլխարկներով պատկերները։ Նրանք ձեռքերի վրա կրում են Ամենափրկիչ եկեղեցու փոքրիկ կաղապարը, իսկ քարի ճակատին արձանագրված է․

«Կիւրիկե թագաւոր և Սմբատ թագաւոր»։

Արքայական դամբարան 
Սանահինի վանական համալիրի գլխավոր՝ Ամենափրկիչ եկեղեցու արևելյան պատի տակ, արտաքուստ, գտնվում է եռանկյունաձև քարից պատրաստված գեղեցիկ գերեզմանաքար։ Գերեզմանաքարի մի անկյունում գրված է․
«Այս է հանգիստ Գուրգէնայ, որդւոյ Աշոտայ Ողորմածին»։

Գուրգեն թագավորի դամբարանի կողքին է եղել նաև նրա որդի՝ Աղվանից թագավոր Դավիթ Անհողինի գերեզմանը, բայց ներկայումս տապանաքարը բացակայում է։ Երկու արքաների դամբարանների վրա եղել են երկու կամարաձև ծածկված խորաններ, որը 1836 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոս Տեր-Բարսեղյանը քանդել է տվել և քարերը օգտագործել եկեղեցու ավերված մասերի վերանորոգման վրա։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 515․
 «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1944, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 638-639․ 
 «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, 1898, հատոր Գ, էջ 293-294․
 «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, 1898, հատոր Է, էջ 384․
 «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն ժամանակագրական», Սանկտ-Պետերբուրգ, 1867, էջ 71 (13-րդ դար)․
 «Լօռիի Կիւրիկեան թագաւորներու պատմութիւնը», Ղևոնդ Մովսիսյան, Վիեննա, 1923, էջ 24, 26-28․

Արտաքին հղումներ 
 «Լօռիի Կիւրիկեան թագաւորներու պատմութիւնը», Ղևոնդ Մովսիսյան, Վիեննա, 1923
 «Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը ծանօթութիւններով», Յ. Մարկուարտ։ Թարգմ.՝ Հ.Մ. Հապոզեան.- Վիեննա։ Մխիթարեան տպարան, 1913.

Բագրատունիներ
Կյուրիկյաններ