Մեռյալ տարածքը (վեպ)

«Մեռյալ տարածքը» (),  ամերիկացի գրող Սթիվեն Քինգի վեպ՝ գրված քաղաքական թրիլեր ժանրով, որն իր մեջ պարունակում է դետեկտիվ և սարսափ, առաջին անգամ հրատարակվել է 1979 թվականին Viking Press հրատարակչության կողմից։ Սա Քինգի գրած 5-րդ վեպն է, որը գլխավորում էր Նյու Յորք Թայմսի տարվա բեստսելերների շարքը։ Հիմնական սյուժետային գծերին համաձայն գլխավոր հերոս Ջոննի Սմիտը ավտովթարի հետևանքով գրեթե հնգամյա կոմայից արթնանալուց հետո իր մեջ հայտնաբերում է ապագան կանխագուշակելու ընդունակություն։ Պատմության ընթացքում նա ծանոթանում է քաղաքական գործիչ Գրեգ Ստիլսոնի հետ, ով, համաձայն կանխագուշակման, կսկսի Երրորդ համաշխարհային պատերազմը։

«Մեռյալ տարածքի» գաղափարը առաջացել է այն մտքից, որ քաղաքական մարդասպանը կարող է ճիշտ գտնվել։ Գրողը ցանկացել է Ջոն Քեննդիի սպանությունից հետո փոխել հասարակության վերաբերմունքը «հրացանով մարդու»  նկատմամբ։ Ստեղծագործության ուղերձը ինչ-որ տեղ մարդասպանության արդարացումն է։ Հեղինակը շատ հպարտացել է իր այս աշխատությամբ, չնայած սյուժետի փոքր-ինչ «կանխատեսելիությանը»՝ այն համարելով իր ամենաառաջին իրական վեպը։ Քինգի դիտավորությամբ գլխավոր հերոսի կերպարը հանգում է «ժողովրդից ելած հասարակ մարդու», մինչդեռ այդ ժամանակ գլխավոր վատ կերպարը պետք է լիներ զզվելի և վախենալու։ Վերջինիս քաղաքական կերպարը սերել է Ռիչարդ Նիքսոնից։ Ստեղծագործությունը առաջադրվել է «Լոկուս» մրցանակաբաշխությանը՝ որպես լավագույն ֆենտեզի վեպ։

Գրական քննադատները «Մեռյալ տարածքը» համարում էին գրողի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ Վեպի արժանապատվություններին նրանք վերագրում էին բացասական կերպարի նախօրինակը, վստահ պատումը՝ առանց կեղծ նոտաների և սյուժետի թեքումների, ոչ մեծ ծավալը և կինեմատոգրաֆիականությունը։ Ստեղծագործության գլխավոր առանցքներից մեկը իրական քաղաքական ճգնաժամն է։ Գրքի հաջողությունը ամրագրեց գրողի հեղինակությունը։ Գիրքը երկու անգամ էկրանարկվել է՝ առաջին անգամ 1983 թվականին ռեժիսոր Դևիդ Կրոնենբերգի կողմից որպես ֆիլմ, իսկ հետագայում՝ որպես նույնանուն սերիալ, որը ցուցադրվել է 2002-2007 թվականների ընթացքում USA Network հեռուստաալիքի կողմից։

Սյուժետ 
Նախաբանը ներկայացնում է երկու հերոսների՝ Ջոննի Սմիտ տղային, ով գլխի վնաս է ստանում չմուկներ քշելիս, և Աստվածաշունչ վաճառող Գրեգ Ստիլսոնի՝ էմոցիոնալ պրոբլեմներով տառապող և փառքի մասին երազող։ 1970 թվականին Ջոննին ապրում էր Արևելյան Մենում և դասավանդում դպրոցում։ Սմիտը իր ընկերուհի Սառային հրավիրում է ատրակցիոնների այգի, որտեղ հանկարծակի  ֆենոմենալ հաջողություն է ցուցադրում պտտախաղում և հաղթում է մեծ գումար։ Նույն երեկոյան, տուն մեկնելիս, Ջոննին ավտովթարի է ենթարկվում և գրեթե հինգ տարով ընկնում կոմայի մեջ։ Եվ հայրը, և ընկերուհին, ով արդեն ամուսնացել էր, արդեն վաղուց կորցրել էին իրենց հույսը։ Տղայի վերադարձին անհամբեր սպասում էր միայն չափից դուրս կրոնապաշտ մայրը։ Ուշքի գալով՝ Սմիտը իր մեջ հայտնաբերում է տարօրինակ հատկություններ՝ վեցերորդ զգայարանի առկայությունը։ Ջոննին կարողանում է կարճատև «պայծառացումների» միջոցով տեսնել սովորական մարդկանց անհասանելի շատ երևույթներ։ Բայց միևնույն ժամանակ ուղեղի մի մասը՝ «մեռյալ տարածքը», իր համար փակ է։ Նա չի հիշում աշխարհագրական տեղանուններ, ամսաթվեր և թվեր։ Սմիտը բուժքույրերից մեկի որդուն կանխագուշակում է բարեհաջող օպերացիա, հայտնում է իրեն բուժող բժշկին, որ պատերազմի ժամանակ իր կորած մայրը դեռ ողջ է։

Իր ընդունակությունների մասին տպում են թերթերում։ Ջոննին վերսկսում է դասավանդումը։ Միևնույն ժամանակ հերոսը ձեռք է բերում ահավոր գլխացավեր։ Տեղի Inside View ամսագրի լրագրող Ռիչարդ Դիզը հրապարակում է բացահայտիչ հոդված այն մասին, որ Սմիտի ընդունակությունները խաբեություն են։ Հերոսի մայրը մահանում է, բայց մահվանից առաջ հասցնում է նրան ասել, որ Աստված նրան յուրահատուկ շնորհ է տվել, քանի որ նա որոշակի առաքելություն ունի։ Ջոննին փորձում է ապրել սովորական կյանքով, սակայն գործերի սովորական ընթացքը խախտում է շերիֆ Բաններանը, ով խնդրում է նրան օգնել սերիական մարդասպանին գտնելու գործում։ Օգտագործելով իր շնորհը՝ հերոսը հայտնաբերում է, որ մարդասպանը ոստիկան Ֆրենկ Դոդդն է, ով հասցնում է ինքնասպանությունից առաջ խոստովանել հանցանքը։ Ստիլսոնը դառնում է հաջողակ բիզնեսմեն և  Ռիդժուեյ քաղաքի քաղաքապետ։ Բիզնեսմեններից մեկին շանտաժի ենթարկելով և գումար խլելով՝ Գրեգը հայտնվում է ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատում։

Ջոննիի հեղինակությունը դառնում է «շատ կասկածելի», և նա ստիպված հեռանում է դպրոցից։ Սմիտը տեղափոխվում է Նյու Հեմպշիր և աշխատանքի է ընդունվում որպես հարուստի որդի Չակի խրատատու։ Հերոսը սկսում է հետաքրքրվել քաղաքականությամբ, և նրան պատում է անհանգստությունը, երբ տեսնում է Ստիլսոնի մասնակցությամբ ցույցը։ Ջոննին հանդիպում է Ջիմմի Կարտերին և ձեռքսեղմումից հետո կանխագուշակում, որ վերջինս կդառնա ԱՄՆ նախագահ։ Դրանից հետո Սմիտը դիպչում է Ստիլսոնին և տեսնում, որ նա կսկսի Միջուկային զենքի օգտագործմամբ Երրորդ համաշխարհային պատերազմ։ Ջոննիի առողջությունը վատանում է։ Նա միջոցներ է որոնում Ստիլսոնի նախագահությունը չեղարկելու համար և մտածում 1932 թվականին 
Հիտլերի մահվան մասին, եթե ժամանակով ճանապարհորդությունները հնարավոր լինեին: Նա սկսում է խորշալ մարդասպանության մտքից, բայց հերոսը զգում է, որ նա դեռ պահեստային ժամանակ ունի։ Սմիտը, նոր կանխագուշակում տեսնելով, Չակին նախազգուշացնում է տեղի ռեստորանում դպրոցական երեկույթի մասին, որի ժամանակ կայծակի հարվածից պետք է վառվեր ռեստորանը։ Չակի հայրը, անհավատությամբ վերաբերվելով Ջոննիի խոսքերին, դժվարությամբ է համաձայնում և թույլ է տալիս Չակին երեկույթը կազմակերպել իրենց տանը։ Երեկույթը հանկարծակի կանգնեցվում է արտառոց լուրերի թողարկումով, որը հայտնում էր բազում զոհված դպրոցականների մասին, ովքեր, այնուամենայնիվ, որոշեցին երեկույթը անցկացնել ռեստորանում։

Ջոննին իմանում է, որ ՀԴԲ ներկայացուցիչը՝ Ստիլսոնի հետ կապված գործերը հետաքննողը, մահանում է մինապատվաժ ավտոմեքենայի պայթյունից։ Հերոսը տեղափոխվում է Ֆինիքս, որտեղ սկսում է աշխատել ճանապարհների տեխնիկական ծառայությունների համակարգում՝ տեղական ծառայությունների ոլորտում։ Նա իմանում է, որ իր գլխացավերը կապված են գլխի ուռուցքներ հետ , և նրան մնացել է մի քանի ամիս ապրելու։ Ջոննին հասկանում է, որ կարող էր փրկել դպրոցի բոլոր երեխաներին, բայց չարեց դա այն պատճառով, որ կանխագուշակմանը անլուրջ վերբերվեց։ Ջոննին հրաժարվում է բժշկական միջամտությունից և հրացան է գնում, որով պատրաստվում է սպանել Ստիլսոնին։ Քաղաքական գործչի հետ հանդիպման ժամանակ նա կրակում է Ստիլսոնի վրա, բայց չի դիպչում։ Ստիլսոնը բռնում է փոքրիկ երեխային՝ փորձելով նրան օգտագործել իբրև կենդանի վահան։ Լրագրողը հասցնում է նկարել այդ պահը։ Ջոննին, կրակոցից վիրավորված, ընկնում է թատերապատշգամբից։ Մահանալիս նա դիպչում է Ստիլսոնին վերջին անգամ  և համոզվում, որ նրա քաղաքական կյանքը վերջացավ և ահավոր ապագան կանխվեց: Հերոսի գերեզմանին գալիս է իր հին սիրեցյալ Սառան՝ Ջոննիին սգալու:

Ստեղծումը

Գրելը 

Գրքի գաղափարը կապված է Ուոտերգեյտյան սկանդալի հետ: Հեղինակը «Մեռյալ տարածքը» կոչել է իր առաջին իրական վեպը՝ լուրջ սյուժետով և ենթասյուժետով, իրական պատմություն շերտավոր և թեմատիկ պատկերով։ Այս կարծիքը չի փոխվել տարիներ անց այլ վեպեր լույս տեսնելուց հետո։ Հենց այս ստեղծագործությունում են առաջին անգամ գործողությունները զարգանում Կասլ-Ռոկում՝ նահանգ Մեն, որի նկարագրությունը վերցվել է Դարհեմից և Լիսբոն-ֆոլլզից՝ Նոր Անգլիայի սովորական քաղաքից։ Եվ այն, և մյուսը հիմնադրվել են ХVIII դարի վերջին, բնակչությունը կազմում է 4 հազար մարդ, բնակիչների մեծ մասը միջին խավի ներկայացուցիչներ են ։ Ինքը՝ հորինված քաղաքի անունը, վերցված է կամ Վիլյամ Գոլդինգի «Ճանճերի տերը» գրքի կղզու քարքարոտ հատվածից, կամ Ֆրենկ Սինատրայի նույնանուն երգից: Սթիվեն Քինգի «Ինչպես գրել գրքեր» հուշագրության մեջ աշխատությունը համարել է կանխագուշակված սյուժետով գիրք, նմանատիպ իր գրած միակ գիրքը, որ նա շատ էր հավանում։ «Ես շատ եմ հպարտանում այս գրքով։ Այն պատմում է կարևոր բաների մասին՝ քաղաքականության կառուցվածքի և Ամերիկայի տրամադրվածության»։

Գրքի հանգուցալուծումը հիշեցնում է իրական դեպք, որը տեղի է ունեցել 1935 թվականին, երբ 29-ամյա Կառլ Վայս բժիշկը սպանել է նախագահի թեկնածու Խյու Լոնգին, ով շատ բաներով հիշեցնում էր Հիտլերին: Գրքի ուղերձներից մեկը հիմնականում սպանության արդարացումն է, այն լավ կողմերից ցույց տալը։ Վեպի առաջնային գաղափարներից մեկը, որի վրա հենվել է հեղինակը, ապագան տեսնելու ունակ մարդու կերպարն է։ Գիրքը գրվել է 1976 թվականի վերջին: Տեսաբանների նշումների համաձայն գրողի ստեղծագործությունների մեծ մասը կենտրոնացած են վերափոխման վրա, ինչպես «Կուջո» վեպում հասարակ սենբեռնարից մարդասպանի, «Փայլատակում» վեպում սիրող հորից դաժան ծնողի, «Վիճակը» վեպում քաղաքի բնակիչներից վամպիրների։ Ինչ-որ տեղ սա վերաբերում է նաև հենց գրողին, ով իրեն վերածում է «հրեշի» ի շնորհիվ կոկաինի, օրվա մեջ երեք գալլոն գարեջրի և շատ փողի։ Հեղինակի համար ստեղծագործական այս շրջանը դարձավ ալկոհոլիզմի և թմրամոլության գագաթնակետը։ Նա շփոթում էր հերոսների անունները, մոռանում այս կամ այն հերոսների մասին։ Վեպում կան շուրջ 13 այդպիսի սխալներ: Ստեղծագործությունը նվիրված է Օուեն Քինգին։

Հերոսներ 
Վեպը առաջացել է երկու հարցի պատասխանից՝ կարո՞ղ է արդյոք քաղաքական մարդասպանը ճիշտ գտնվել, և կարելի՞ է արդյոք նրան դարձնել գլխավոր դրական հերոս։

Ջոննի Սմիտ 
Ջոննի Սմիտը Քինգի կողմից բնութագրվել է որպես մարդ առանց ձևականությունների, միջին ամերիկացի, ով կարողանում է տեսնել ապագան։ Ստիլսոնի ձեռքին դիպչելով նա կանխագուշակում է Երրորդ աշխարհամարտի սկիզբը և որոշում ցանկացած գնով կանխել աղետը՝ սպանել քաղաքական գործչին։ Գրողի կողմից դրված ֆաբուլան իրեն թվում էր շատ չափազանցեցված, օրենքից դուրս հայտարարված։ Իր կարծիքով վեպը կարող էր ստացվել միայն այն դեպքում, եթե գլխավոր հերոսը չդառնա «գիպսից սուրբ». Հեղինակը նշում է Սմիտի և Ջոն Կոֆֆիի միջև զուգահեռները։

Գրեգ Ստիլսոն 
Ի հակակշիռ պրոտագոնիստին՝ Ստիլսոնը պետք է երևար զզվելի և վախենալու, ինչպես բռնության հանդեպ ձգտման, այնպես էլ սեփական հաստատակամության շնորհիվ։ Ընթերցողը պետք է մտածեր, թե Գրեգի հոգեկանի հետ ինչ-որ բան կարգին չէ, և որ միայն Ջոննին է տեսնում իրական ճշմարտությունը։ Գրքի առաջին տեսարաններում Սմիտը նորմալ է և գեղեցիկ, նա իր ընկերուհուն կառուսել է նստեցնում և ամեն կերպ ուրախանում գյուղական խնջույքին։ Սառային մինչ ամուսնությունը մտերմությունը մերժելը պետք է հասկացներ ընթերցողին, որ նա իսկապես անկեղծ սիրահարված և ուղղահայաց է։ Իր մանկական հումորի զգացումը երկակի է, հելոուինյան դիմակը ևս փաստում է այն, որ Ստիլսոնի հանդեպ մահափորձ կատարելուց հետո նրան հրեշ են համարելու։ Այսպիսով հեղինակը ցանկանում էր Քեննեդիի մահից հետո փոխել «հրացանով մարդու» նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքը։ «Լիտերատուրնայա գազետա» պարբերականին տրված հարցազրույցում Քինգը նշում է, որ Գրեգի կերպարը նա կերտել է Մեն նահանգի նահանգապետից և նահանգապետից նախագահ դառնալու գաղափարից։ Իր քաղաքական գործչի նկարագրությունը հանգում է Ռիչարդ Նիքսոնին:

Գրքի առաջին դրվագները պետք է ցույց տային Ստիլսոնի վտանգավոր բնավորությունը, որը նա կարողանում է լավ քողարկել։ Այսպես Գրեգը վկաների բացակայության միջոցին իր վրա հաչացող շան դեմ օգտագործում է արցունքաբեր գազ, որից հետո ծեծելով սատկացնում նրան։ Պատկերը այնքան իրական էր, որ Քինգին ուղարկում են մի շարք նամակներ, որոնցում ընթերցողները բողոքում էին կենդանիների նկատմամբ գրականության մեջ բռնություն օգտագործելու համար։ Իբրև այս նամակների պատասխան հեղինակը գրում է, որ և շունը, և հերոսը իրական չեն, իսկ ինքը՝ հեղինակը, երբեք շների նկատմամբ ուժ չի կիրառել։ Ստիլսոնի և Սմիտի տեսարանները միմյանց հաջորդում են մինչև գրքի ավարտ, որտեղ ամեն ինչ լուծվում է «ինքն իրենով»։ Բնավորությունները պարզ դարձան սյուժետի ընթացքի հետ, և հեղինակի անհանգստությունը կայանում էր նրանում, որ հորինված հերոսներն էլ թվան իրական ըստ իրենց մասին հայտնի տվյալների։

Կապն այլ ստեղծագործությունների հետ 
Ռիչերդ Դիզ լրագրողը հանդիպում է նաև «Գիշերային թռչողը» («The Night Flier») պատմվածքում, իսկ Դևիդ Բրայտը՝ «Տոմինոքերիներ» պատմվածքում։ Ստեղծագործության մեջ հիշատակվում է «Վիճակը» վեպի Սալեմս-Լոտ քաղաքը և Քերրին նույնանուն վեպից: «Մուգ աշտարակը» շարքի յոթերորդ գրքում ռոբոտ Նայդժելը կարդում է ստեղծագործությունը և կոչում այն «բավականին հաճելի»։ Մինչ Ջոննին գտնվում է կոմայում, Սառան ապրում է Ֆլեգգ Ստրիտում (անդրադառնում է  «Մուգ աշտարակի» հերոս Ռենդալլ Ֆլեգգին)։ Մեկ այլ տարածքում աչքի է ընկնում Հերրիսոն Բիչը, որի անունը համադրվում է Սթիվն Քինգի «Հերրիսոն Ստեյտ Պարկ '68'»-ին։ Վեպում օգտագործված որոշ մտքեր իրենց հանգուցալուծումներն են ստանում Քինգի «11/22/63»-ում և Օուեն Քինգի «Կրկնակի սեանս»-ում(): Կա կարծիք, որ Ֆրենկ Դոդդը «Իծամորու գարուն» ստեղծագործությունից է: Դոդդը Բաններմանի հետ հանդես է գալիս նաև «Օգտակար իրերում» և «Կուջոյում», իսկ առանձին՝ «Դայում» և «Մարմնում» համապատասխանաբար:

Հրատարակում 
Այն բանից հետո, ինչ հեղինակը վեպը հանձնեց Doubleday հրատարակչությանը, հրատարակիչը պահանջեց կրճատել վեպը, և Քինգը, չհամաձայնվելով, վեպը ետ վերցրեց: Գիրքը վաճառքում հայտնվեց 1979 թվականի օգոստոսին և հրատարակվել է Viking-ի կողմից, որի հետ հեղինակը կնքեց ավելի ձեռնատու պայմանագիր։ NAL-ը պահպանեց գրքի փափուկ կազմով հրատարակման իրավունքը։ Ենթադրվում է, որ «Մեռյալ տարածքի» առաջին հրատարակչությունը կազմում էր հիսուն հազար տպաքանակ: Գրքի գովազդային ճանապարհորդության ժամանակ Քինգը այցելել ԱՄՆ քսան քաղաք։ Առաջին ընդունումը կազմակերպվել է Նյու Յորքում «Թավերնայի» («Tavern on the Green») հրատարակչի կողմից մի հսկայական հաստատությունում՝ Կենտրոնական պարկում։ Հարցազրույցները հերթափոխվում էին ալկոհոլային խմիչքներ խմելու և զարթխումի հետ։ Ուղևորության ավարտին Քինգը ասել է. «Դա նույնն է, թե մասնակցել բարձերով կռվին, որտեղ բոլոր բարձերը հագեցած են թունավոր գազերով»: Որոշ դեպքերի ժամանակագրությունը ուսումնասիրելով՝ քննադատները «Կուժոն» համրել են «Մեռյալ տարածքի» շարունակություն կամ կիսաշարունակություն։ 2016 թվականից վեպը տպելու իրավունքը պատկանում է Scribner հրատարակչությանը, որի հետ Քինգը սկսել է համագործակցել «Ոսկորներով պարկի» հրատարակումից հետո։

Դեռևս մինչև «Մեռյալ տարածքի» հրատարակման օրվա որոշումը գիրքը տարածվում է 110 հազար կրկնօրինակով, իսկ երկու ամիս անց նրա ցուցանիշը հասնում է 200 հազար տպաքանակի։ Գիրքը դարձավ հեղինակի հինգերորդ տպագրված վեպը։ 1991 թվականին վեպը Քինգի չորս այլ վեպերի հետ միասին կրկին հրատարակվել է փափուկ կազմով, Էնն Ռիվերս Սիդդոնսի (Anne Rivers Siddons) նախաբանով և փոփոխված գունային համադրությամբ։ Սկզբնականորեն որոշված էր վերահրատարակել հեղինակի բոլոր գրքերը փետրվարին, բայց հետագայում նախագիծը չեղյալ համարվեց։ «Մեռյալ տարածքը» առաջին անգամ ռուսերեն է թարգմանվել 1984 թվականին  Օլեգ Վասիլյևի և Սերգեյ Տասկոմի կողմից։ Վեպը տպագրվել է «Արտասահմանյան գրականություն» ամսագրի երեք համարներում: Գրաքննադատները նշել են փայլուն թարգմանությունը, օրիգինալից ոչ մի տողի տարբերությունը:

Քննադատություն 
Մի շարք գրականագետներ «Մեռյալ տարածքը» համարում էին Սթիվեն Քինգի լավագույն վեպերից մեկը։ Ստեղծագործությունը առաջադրվել է «Լոկուս» մրցանակաբաշխությանը՝ որպես լավագույն ֆենտեզի վեպ и Balrog Awards: Rolling Stone ամսագրի կազմակերպած քվեարկության արդյունքներով վեպը հեղինակի լավագույն տասը գրքերի մեջ գրավել է ութերորդ տեղը՝ տեղակայվելով «Ռիտա Հեյուորթը և փրկությունը Շոուշենկից» և «Կանաչ մղոնի» միջև։ Այն նաև առաջին տեղն է գրավում Նյու Յորք Թայմսի տարվա բեստսելերների շարքը: Մինչ այդ պահը հեղինակի ոչ մի գիրք չէր արժանացել այդ աստիճանին. Այդ դիրքում վեպը մնացել է 32 շաբաթ. Գրքի հաջողությունը ամրագրում է հեղինակի վաստակը, նրա անունը սկսեց ավելի շատ ասոցացվել բռենդային աշխարհի հետ: Ամերկայի կոնֆլիկտոլոգիան 1970-ական թվականներից ցույց տվեց, որ Քինգը ոչ միայն  «"գոթական" սենսացիաներ ստեղծող» է, այլ նաև վիպասան՝ այս բառի դրական իմաստով։ 1981 թվականի օգոստոսին Publishers Weekly-ի ռեյտինգում առաջին անգամ ներկայացվել են Քինգի երեք գիրք միաժամանակ՝ «Հայացքով բոցավառողը» պինդ կազմով, «Մեռյալ տարածքը» և «Փայլատակումը»՝ փափուկ կազմով: Գիրքը դարձավ բեստելլեր։ Time-ը այն դրեց հեղինակի գրքերի վեցերորդ տեղում, որը շարունակության կարիք ունի։ ԽՍՀՄ-ում «Մեռյալ տարածքը» շատ դրական արձագանք գտավ «ամերիկյան իրականությունը արտացոլելու համար», չնայած մերկացնող ճոխություն վեպում չկար:

Սովետական որոշ հեղինակներ վեպում տեսնում են քաղաքական հասունացող կոնֆլիկտ՝ ԱՄՆ-ի շեղումը դեպի ֆաշիստական ամբողջատիրություն, հղացող պատերազմ, որը կարող է մարդկության համար ճակատագրական լինել, ինչպես նաև նրա հետ միահյուսված ամերիկացիների քաղաքական պատասխանատվությունը իրենց երկրի կյանքի համար։ Ամենօրյա կյանքի ռիթմիկ ժամանակագրությունը տալիս է վեպ-նախազգուշացման հանգավորում։ Պատումի մեջ զգացվում են ոչ ավանդական դետեկտիվի նոտաներ՝ հորրորի մասնիկներով և սիրային պատմությամբ, ինչպես նաև նկատվում է ամերիկյան քաղաքականության քննադատություն։ Վեպի արժանիքնրից մեկը քննադատները համարում են քինգյան անտագոնիստի նախօրինակը, վստահ պատումը՝ առանց կեղծ նոտաների և սյուժետի ճկումների, «Դիմակայություն» վեպի համեմատ կարճ ծավալը, որպես այդպիսին հրեշների բացակայությունը։ «Մեռյալ տարածքում» հեղինակը վերադառնում է այն գաղափարին, որ հաջողությունը շատ սահմանափակ ռեսուրս է, որի սպառումը զուգորդվում է տառապանքի հետ։ Պտտախաղում հաջողությունը Ջոննիի համար շրջադարձային է լինում և հանգեցնում ավտովթարի, Քինգի ստեղծագործական կայնքը գրեթե կտրվեց այն բանից հետո, երբ նրան վրաերթի ենթարկեցին։ Գրականագետները նկատել են Ռեյ Բրեդբերիի արվեստի ազդեցությունը աշխատության վրա՝ կառնավալային տրամադրությունը լցված է «Մոտենում է վտանգը» վեպով՝ «Մութ կառնավալ» շարքից: Նաև ոգեշնչման աղբյուր է հանդիսանում գերմանական «Հավատարիմ Յոգաննես» հեքիաթը: Մեն նահանգի քաղաքները, որտեղ հիմնականում իրականանում են գործողությունները, թվում են իրական՝ այլատյացության մասնիկներով:

«Մեռյալ տարածքը» կազմված է գիտակցման չորս աստիճաններից՝ սիմվոլիկ, պատմական, անձնական-հոգեբանական և քաղաքական: Հեշտացված-նախօրինակային աշխատության ընթերցանությունը ունի ժամանակակից կյանքում Բարու և Չարի պայքարի խրատական առակի տեսք ։ Առաջին հայացքից վեպի այլաբանական հիմքը գրեթե չի ընկալվում սյուժետի նախորդ շերտի խտության պատճառով։ Ընթերցողի առաջ բացվում է հասարակական հիվանդություններով լի Ամերիկայի ժամանակագրությունը՝ հարստահարված գյուղացիություն, ծախվող աստիճանավորներ, կաշառակեր ոստիկաններ, վտանգավոր հանցագործներ և հասարակ քաղաքացիների մեջ հասունացող ազգային պատմության նկատմամբ հիասթափություն։ Վեպի կազմությունը որոշ չափով թվում է տարօրինակ, բայց միևնույն ժամանակ ապահովում է սյուժետային կանխատեսելիությունը և չարաբաստիկությունը։ Այլ ստեղծագործությունների հետ խաչվելը դարձավ սարսափի ոճից դուրս գալու առաջին փորձը։ Ամսագրերի տեսքստերի և ոստիկակական զեկուցումների գաղափարների օգտագործումը աշխատությունը մտերմացնում է «Քերրիի»  հետ։ Վեպի հանգուցալուծումը համարվում է «գրեթե իրատեսական»։ Գիրքը կինեմատոգրաֆիական է, զվարճացնող և վատատեսական: Պատումի կենտրոնում է կոնկրետ մարդու անձնական փորձությունները:

Գլխավոր հերսոսը բնութագրվում է որպես սովորական, աններդաշնակ, նիհար և բարձրահասակ ինտիլիգենտի մարմնացու՝ ամենասովորական անուն-ազգանունով։ Հենց այսպիսի հերոսը կարող է հեռավորության վրա ճանաչել չարը և կանխագուշակել աղետի մասշտաբը։ Քննադատները նկատել են հերոսի և հեղինակի հետ կապված որոշ դեպքերի նմանություն, նույնիսկ ծննդյան տարեթիվը՝ 1947 թվական։ Սմիտի «Երկրորդ տեսողությունը» մոտիվացված էր ֆիզիոլոգիայի և կենսաէներգիայի վերջին հայտնագործություններով, ինչը դրական արձագանք ստացավ այդ ժամանակների այլ հեղինակների «կվազիգիտական շարադրանքների» համեմատ։ Հոգեկան ուժերի առկայությունը հերոսին մոտցնում է Քերրիի,Դեննի Տորրանսի և Չառլի Մակգի շարքերը։ Գործողությունների հաջորդականությունը, որոնց հետ առերեսվում է հերոսը, ունեին մեկ գլխավոր նպատակ՝ հայտաբերել Ջոննի Սմիտի իրական դեմքը որպես մարդասեր՝ զինված «գերզգայուն կախարդանքով»։ Ջոննիին համեմատել են Դոն Կիխոտի և Հիսուս Քրիստոսի  հետ: Նրա կանխագուշակման շնորհը վերածվում է անեծքի: Հերոսը հանդիսանում է Քինգի սեփական սերնդի մասին անհանգստությունների արտացոլանք՝ պայքարող Վիետնամի պատերազմի դեմ։ Վեպում սպանությունը հանդիսանում է ինքնազոհության ծես, այլ ոչ թե տեռոր։ Սմիտին համարում էին հեղինակի արվեստում ամենադրական հերոսներից մեկը, խաղաղապահ, այլոց երջանկություն ցանկացող։

Վեպի անտագոնիստը՝ Գրեգ Ստիլսոնը, ողջ ընթացքում գործողությունների ընթացքին մասնակցում էր տարատեսակ դիմակներով՝ Աստծո խոսքը վաճառողի, քաղաքի «հոր», շրջանի կոնգրեսմենի։ Միայն երկրորդ գլխում է նա դուրս գալիս առջևի պլան որպես «ծիծաղող վագր»՝ հասարակությանը գերած քաղաքական դեմագոգիայով։ Էմոցիոնալ ներշնչմամաբ օժտված հերոսի կերպարը համարվել է ավելի հաջող, քան պրոտագոնիստինը։ Նրա վարքագիծը վեպի ամբողջ ընթացքում դաժան է, իռացիոնալ և անհեթեթ: Ստիլսոնը պոպուլիստական համազգեստով ֆաշիստ է։ Գրեգի երիտասարդությունը Քինգը նկարում է մեծ վրձնահարվածներով՝ մեծամիտ է և սեփական գերազանցության մեջ վստահ, վախկոտ, խուլիգան և ի ծնե ամբոխավար։ Նրա ատելությունը սերում է ընտանիքի նկատմամաբ զզվանքից, ինչը նրան տարանջատում է ծնողներին սիրող Ջոննիից: Նրան վագրի հետ համեմատելը Ստիլսոնի գիշատիչ լինելու սիմվոլն է։ Քննադատները ընդհանուր գծեր են գտնում նրա, Չիպոլլոյի՝ Թոմաս Մանի «Մարիոն և կախարդը» պատմվածքի հերոս-հիպնոտիզյորի և «Մութ աշտարակը» շարքի հերոս ապտամբ Ջոն Ֆարսոնի միջև։

Մարդասպան Ֆրենկ Դոդդի նկարագրության մեջ նկատվում է Էդգար Ալլան Պոյի և Ջիմ Տոմսոնի «Մարդասպանը իմ մեջ» աշխատության ազդեցությունը։ Չնայած մանկությունը վեպում չի հանդիսանում կենտրոնական թեմա՝ երեխաների և ծնողների միջև փոխհարաբերությունները հիմավոր կերպով բացատրում են հերոսների քայլերը և հյուսում են վախերի ու թերարժեքություն ցանց։ Այսպես, Ֆրենկի մայրը նրան սովորեցնում է ատել և վախենալ սեփական հեշտասիրությունից, ինչը հետագայում հանգեցնում է կանանց նկատմամբ ատելության և սերիական սպանության: Ֆրենկը պատմության գլխավոր հերոսը չէ, վեպի ողջ ընթացքում նա Սմիտի հետ փոխանակում է միայն մի քանի արտահայտություն։ Մնացած մայր-հերոսուհիները զբաղեցնում են նեյտրալ (Շելլի Չատսվորտ), թույլ (տիկին Ստիլսոն) կամ դեֆորմացված դիրք (Վերա Սմիտ, Գենրիետտա Դոդդ)։ Վերան շարժվում է մշակութային հիմնային համոզումների ուղղությամբ, նրա պահվածքը երբեմն իռացիոնալ է և կենտրոնացած է որդու աստվածընտրության վրա։ Նա հրաժարվում է բժշկական անալիզներից՝ ամբողջովին տրվելով «Աստծո կամքին»: Վերան լրացրեց Քինգի խփնված հավատացյալների շարքը, որոնց թվին են պատկանում «Մշուշ» պատմվածքի հերոսուհի տիկին Կարմոդին և Մարգարետ Ուայթը։ Ջոննիի մոր կերպարը, հավանական է, լցված է հենց Քինգի քրիստոնեական հուշերով :

Էկրանարկումը 

Վեպը էկրանարկել է Դևիդ Կրոնոնբերգը 1983 թվականին: Կինոն ժանրային առումով մոտ է գիտական ֆանտաստիկայի: Ադապտացումը հեղինակի կողմից դրական արձագանքի արժանացավ։ Սկզբնական շրջանում պլանավորվում էր Ջոննիի դերի համար վերցնել Բիլ Մյուրեյին, բայց նա չհաստատվեց այլ նախագծերում զբաղված լինելու պատճառով։ Պրոդյուսեր Դինո դե Լաուրենտիսը առաջարկեց Ուոքենին, և նա համաձայնվեց։ «Իմ կարծիքով Քրիստոֆեր Ուոքենը համապատասխանում է Ջոննիի դերին, չնայած, ինչպես և ցանկացած հայտնի հոլիվուդյան դերասան, ով գալիս է իմ մտքին»,- ասում էր Քինգը: Հեղինակի սցենարը՝ բնութագրված որպես սարսափ, մերժվել է ռեժիսորի կողմից։ Կրոնենբերգը ասում էր, որ գրքին հավատարիմ մնալու համար, պետք «դավաճանել» նրան։ Ֆիլմը մելանխոլիկ ստացվեց, իսկ ժամանակագրությունը խախտվեց։ Այսպես, Ստիլսոնը հայտնվեց միայն ֆիլմի վերջին մեկ երրորդ՝ հանգուցալուծման մասում, ինչի հետևանքով վերացավ հերոսի ենթատեքստը: Ֆիլմը ստացվեց ֆինանսապես հաջող, և քննադատների կողմից լավ արձագանքի արժանացավ: Որոշ հեղինակներ այն համարում են ամենալավ էկրանացումներից մեկը, ուրիշները համարում ամենալիրիկականը, ամենադիպուկը և տպավորիչը։

2002-2007 թվականներին USA Network հեռուստաալիքը ցուցադրել է նույնանուն սերիալը Էնտոնի Մայկլ Հոլլի գլխավոր դերակատարությամբ, ութսունվեց սերիա տևողությամբ։ Օդաչուն բացահայտում է Ֆրենկ Դոդդի պատմությունը։ Ստիլսոնի ապոկալիպսական ծրագրերը հանդիսացան սերիալի հիմքը։ Պատումի որոշ մանրուքներ փոխվեցին՝ այնտեղ Սառան հղիացավ Ջոննիից մինչև վթարը և ամուսնացավ շերիֆ Բաններմանի հետ, մինչդեռ Սմիտը կոմայում էր։ Իր որդին նույնպես օժտված էր կանխագուշակման ուժով։ Բրյուս Լյուիսը՝ Ջոննիի բժիշկը և խորհրդատուն, հորինվել է հատուկ սերիալի համար և գրքում չի հիշատակվում։ Շոուն մնաց առանց հանգուցալուծման, սյուժետային գծերը այդպես էլ չվերջացան։ Ալիքը փորձում էր նվազենցնել ծախսերը, բայց հետագայում որոշեց ընդհանրապես հրաժարվել նախագծից։ Իրենց ազդեցությունը ունեցավ նաև ռեյտինգը։ Առաջին սերիալը հեռուստաէկրանի մոտ հավաքեց 4.7 միլիոն հեռուստադիտող, մինչդեռ վեցերորդ սեզոնը՝ ընդամենը 2.2 միլիոն։ Շոն Պիլլերը և Լլոյդ Սիգանը՝ գրքի ադապտացման համար պատասխանատուները, վերջիվերջո անցան «Հեյվեն» սերիալի նախագծմանը։

Սթիվեն Քինգի այլ ստեղծագործություններ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 
 

Սթիվեն Քինգի ստեղծագործություններ
Սթիվեն Քինգի վեպեր
Սարսափ
1979 աշխատություններ
Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր
Հեռուստաշոուների հիմք ծառայած վեպեր
Անգլերեն գրքեր
Անգլերեն գրականություն