Պոլտավա (պոեմ)

«Պոլտավա»՝ Ալեքսանդր Պուշկինի պոեմը՝ գրված 1828 թվականին։ Պոեմի անվանումը մատնացույց է անում Պոլտավայի ճակատամարտը, որը տեղի է ունեցել 1709 թվականի հունիսի 27-ին։ Պոեմի վրա աշխատելու ժամանակ Պուշկինը դիմել է պատմական աղբյուրներին, ինչպես նաև` մոլդովական ավանդազրույցներին, ուկրաինական ժողովրդական երգերին ու դումաներին։ Պոեմն ընթերցելիս զգացվում է ժողովրդական երգերի ու հեքիաթային մոտիվների ազդեցությունը  նրա բովանդակության և գործող անձանց  կերպավորման  բնույթի վրա։

Պոեմը նվիրված է 1812 թվականի պատերազմի հերոս գեներալ Ռաևսկու դստերը՝ Մարիա Վոլկոնսկայային, որը հետևել է  Սիբիր աքսորված իր  դեկաբրիստ ամուսնուն։ Պոեմը առանձին հրատարակությամբ լույս է տեսել 1829 թվականի մարտի վերջին։

Պոեմի սկզբնական վերնագիրը եղել է «Մազեպա» և միայն վերջին րոպեին Պուշկինը փոխել է այն «Պոլտավա»-ի  (համաձայն Ալեքսեյ Վուլֆի օրագրի՝ «մասնավոր պատճառներով»։ Ինքը՝ Պուշկինը, փոփոխության պատճառը համարել է պոեմի բնաբանը և այն, որ չի ցանկացել նմանակել Բայրոնին, ով արդեն հրատարակել էր նույնանուն ստեղծագործություն):

Պոեմի գործող անձինք 

 Իվան Ստեպանովիչ Մազեպա՝ Ուկրաինայի հետման
 Վասիլի Լեոնտևիչ Կոչուբեյ՝ Ուկրաինայի գլխավոր դատավոր
 Լյուբով՝ նրա կինը
 Մարիա Կոչուբեյ՝ նրանց դուստրը (նախատիպը եղել է Վասիլի Կոչուբեյի դուստր Մատրյոնան)
 Պետրոս Մեծ՝ ռուս թագավոր
 Կառլ XII՝ շվեդական արքա

Սյուժե 
Գործողությունները տեղի են ունենում Ուկրաինայի Պոլտավա քաղաքում։ Պոեմը բաղկացած է երեք երգից։

Առաջին երգում պատմվում է Մարիայի մասին, որը գլխավոր դատավոր Կոչուբեյի դուստրն էր և Ուկրաինայի հետման Մազեպայի սանուհին։ Վերջինս, ըստ սյուժեի, դառնում է հետմանի սիրուհին։ Հիշատակվում են նաև իրադարձություններ Հյուսիսային պատերազմից։

Երկրորդ երգում պատմվում է Կոբուչեյի անհաջող ինտրիգի մասին, որն ուղղված էր Մազեպային վերացնելուն։ Այս ամենին հաջորդում է  Կոչուբեյի գլխատումը, որը Մարիան չի կանխում։ Բացառությամբ Մարիայի դերի՝ տվյալ մասի սյուժեն հիմնված է պատմական փաստերի վրա։

Երրորդ երգում նկարագրվում է Մազեպայի՝ Շվեդիայի կողմն անցնելը, որն ըստ աղբյուրների՝ ներկայացվում է որպես դավաճանություն, ներկայացվում են նաև Պոլտավայի ճակատամարտն ու հերոսների հետագա ճակատագիրը։

Կատարումներ 

 Գեղարվեստական ընթերցում

 1934 թվական՝ Անտոն Շվարց։ «Պոլտավայի ճակատամարտը» քրեստոմատիական հատվածслушать
 1948 թվական՝ Վասիլի Կաչալով
 1960 թվական՝ Վսևոլոդ Ակսենով

 Ռադիոներկայացումներ

 1947 թվական՝ գործող անձինք և կատարողներ. հաղորդավար՝ Միխայիլ Լեբեդև, Մազեպա՝ Բորիս Օլենին, Մարիա՝ Ելենա Կորովինա, Կոչուբեյ՝ Բորիս Նեչաև, Մարիի մայրը՝ Եվդոկիա Տուրչանինովա, Օրլիկ՝ Գրիգորի Կիրիլով, երգահան՝ Վիսարիոն Շեբալին։
 1953 թվական՝ գործող անձինք և կատարողներ. հաղորդավար՝ Ռուբեն Սիմոնով, Մազեպա՝ Միխայիլ Աստանգով, մայր՝ Ելիզավետա Ալեքսեևա, Մարիա՝ Ելենա Կորովինա, Կոչուբեյ՝ Անդրեյ Աբրիկոսով, Օրլիկ՝ Վլադիմիր Օսենևա։
 1975 թվական՝ պոեմը ընթերցում են Կոնստանտին Վախտերովը և Նատալյա Լիտվինովան։ Խմբագիր՝ Մարիամ Աշկինեզեր։
 1981 թվական՝ գործող անձինք և կատարողներ. հաղորդավար՝ Ալեքսեյ Կոնովսկի,  Կոչուբեյ՝ Վլադիմիր Սամոյլով, Մազեպա՝ Լեոնիդ Մարկով, Մարիա՝ Իրինա Ակուլովա, մայր՝ Նինա Արխիպովա, Օրլիկ՝ Ագրի Աուգշկապ, դերուսույց՝ Վերա Դուբովսկայա, խմբագիր՝ Տատյանա Աբրահամովաслушать:
 1987 թվական՝ հեղինակայի տեքստն ընթերցում է Կիրիլ Լավրովը։ Դերուսույց՝ Եվգենի Ագաֆոնովслушать:

 Գեղարվեստական ֆիլմեր

 1909 թվական՝ «Մազեպա»՝ գեղարվեստական կարճամետրաժ համր ֆիլմ՝ Ալեքսանդր Պուշկինի «Պոլտավա» պոեմի և «Մազեպա» օպերայի լիբրետոյի մոտիվներով։ Ռեժիսոր՝ Վասիլի Գոնչարով, Ալեքսանդր Խանժոնկովի կինոարվեստանոց։
 1996 թվական՝ «Մազեպա» (ТВ, Գերմանիա)։ Դերուսույց՝ Բրայան Լարջ։

Ծանոթագրություններ 

Ալեքսանդր Պուշկինի պոեմներ
1828 պոեմներ
1828 գրական ստեղծագործություններ