Կատուները հին Եգիպտոսում

Կատուները hին Եգիպտոսում, ներկայացվել են եղել հին Եգիպտոսի հասարակական և կրոնական սովորույթներում ավելի քան 30 դար։ Մի  քանի հնագույն եգիպտական աստվածություններ պատկերված  և քանդակված էին կատվանման գլուխներով, ինչպիսիք են Մաֆդետը, Բաստետ և Սեխմետը՝ ներկայացնելով արդարություն, պտղաբերություն և ուժ ։ Մուտ աստվածությունը նոյնպես պատկերված էր որպես կատու և կատվի ընկերակցությամբ ։

Կատուներին գովաբանում էին թունավոր օձեր սպանելու  և փարավոնին պաշտպաելու համար՝ սկսած Եգիպտոսի առաջին դինաստիայից։ Կատուների կմախքային մնացորդներ հայտնաբերվել են հուղարկավորման պարագաներում, որոնք թվագրվում են Տասներկուերորդ դինաստիային։ Կատուների պաշտպանողական գործառույթները մատնանշվում են «Մեռյալների գրքում», որտեղ կատուն ներկայացնում է  Ռա աստծուն և արևի տված օգուտները կյանքի համար Երկրի վրա։ Կատվի ձև ունեցող դեկորացիաները, որոնք օգտագործվել էին Եգիպտոսի նոր թագավորությունում ցույց են տալիս, որ կատվի պաշտամունքը դարձել էր շատ տարածված առօրյա կյանքում։ Կատուները պատկերված էին՝ կապակցվելով Բաստետի անվան հետ։

Հնագիտական պեղումների վայրերում՝ Սպեոս Արտեմիդոսում, Բուբաստիսում և Սաքքարայում, կատվի գերեզմանոցներն օգտագործվել են դարեր շարունակ։  Դրանք պարունակում էին մեծ քանակությամբ կատուների մումիաներ և կատվի արձաններ, որոնք ցուցադրված են թանգարանների հավաքածուներում աշխարհով մեկ :Գիզայում պեղված մումիֆիկացված կենդանիների թվում տափաստանային կատուն (Felis lybica) ամենատարածվածն է, որին հաջորդում է եղեգնակատուն (Felis chaus) : Հաշվի առնելով Եգիպտոսում հայտնաբերված մումիֆիկացված կատուների հսկայական քանակը, կատվի պաշտամունքը անշուշտ կարևոր էր երկրի տնտեսության համար, քանի որ այն պահանջում էր կատուների բուծում և առևտրային ցանց՝ սննդի, յուղերի և խեժերի պաշարների համար, որոնք նախատեսված էին զմռսելու համար ։

Պատմություն 
Մաֆդետն եղել է առաջին հայտնի կատվի գլխով աստվածությունը Հին Եգիպտոսում։ Առաջին դինաստիայի ընթացքում մ.թ.ա.2920–2770 թվականներին, նա համարվում էր փարավոնի դամբարանի պահապանը ընդդեմ օձերի, կարիճների և չարիքի։ Նա  հաճախ նաև պատկերվում էր ընձառյուծի գլխով (Panthera pardus). Նա հատկապես նշանավոր էր Դեն փարավոնի գահակալության ժամանակ։

Բաստետ ասվածուհին հայտնի է առնվազն երկրորդ դինաստիայից մ.թ.ա. 2890 թվականից սկսած։ Այդ ժամանակ  նա պատկերված էր առյուծի (Panthera leo) գլխով։ Խաֆրա և Նիուսերե փարավոնների գերեզմաններում հայտնաբերվել են նրա անունով կնիքներ և քարե անոթներ՝ ցույց տալով, որ նա համարվել է պահապան սկսած մ.թ.ա. 30-րդ դարի կեսերից՝ Չորրորդ և Հինգերորդ դինաստիաների ընթացքում ։ Սաքարրայում գտնվող Հինգերորդ դինաստիայի գերեզմանատան մի որմնանկար ցույց է տալիս մանյակով մի փոքրիկ կատու ՝ ենթադրելով որ  ընտելացված աֆրիկյան վայրի կատուները  պահվում էին փարավոնների բնակատեղիներում մինչև մ.թ.ա. 26-րդ դարը ։

Կատվի գլխով թալիսմանները մտել են նորաձևության մեջ մ.թ.ա. 21-րդ դարում Տասնմեկերորդ դինաստիայի ընթացքում ։ Բաքետ III-ի գերեզմանի վրա կա այս ժամանակաշրջանի մի որմնանկար, որը պատկերում է մի կատվին առնետանման կրծողի դիմակայելով որս անելիս։

Ումմ Էլ Քաաբի Նեկրոպոլիսի գերեզմանը պարունակում է 17 կատվի կմախք, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 20-րդ դարին։ Կմախքների կողքին դրված էին փոքրիկ անոթներ, որոնք ենթադրվում է, որ պարունակել են կաթ կատուների համար ։
Թեբանական Նեկրոպոլիսի մի քանի գերեզմանային որմնանկարներ ցույց են տալիս կատուներին տնային տեսարաներում։ Այս գերեզմանները պատկանում էին Տասնութերորդ դինաստիայի ազնվականներին և բարձրաստիճան պաշտոնյաներին և կառուցվել էին մ.թ.ա. 15-րդ և 14t-րդ դարերում։ Որմնանկարները պատկերում են մի կատվի նստած աթոռի տակ  ճաշի ժամանակ՝ միս և ձուկ ուտելիս։ Որոշներն էլ այն պատկերում են սագի կամ կապիկի ընկերակցությամբ։ Կատովի որս անելու և թռչուն որսալու տեսարանները մեկ այլ կրկնող շարժառիթ է Թեբեն գերեզմանների որմնանկարներում ։

Առաջին հայտնի մեջբերումը կատվին մումիա դարձնելու վերաբերյալ հայտնաբերվել է մանրակրկիտ փորագրված կրաքարե սարկոֆագի վրա, որը թվագրվում է մոտավորապես 1350 թվականին։ Այս կատուն ենթադրվում է, որ եղել է Արքայազն Թութմոսի սիրելի կատուն ։

Քսաներկուերորդ դինաստիայից ի վեր մոտավորապես մ.թ.ա. 950-ական թվականներից սկսած՝ Բաստետ աստվածուհին և նրա տաճարը, որը գտնվում է Բուբաստիս քաղաքում՝ ունեցավ ժողովրդականության աճ։  Հիմա նա պատկերվոմ է միայն փոքր կատվի գլխով ։
Ընտանի կատուները (Felis catus) ավելի հաճախ էին երկրպագվում և համարվում  սուրբ։ Երբ նրանք մահանում էին, նրանց զմրսում էին, դնում դագաղի մեջ և հուղարկավորում կատուների գերեզմանատանը։ Ընտանի կատուն համարվում էր Բաստետի կենդանի  մարմնավորումը, ով պաշտպանում է ընտանեկան տնտեսությունը կրծողներից մինչդեռ առյուծի գլուխ ունեցող աստվածությունը՝ Սեխմետը, երկրպագվում էր որպես փարավունների պաշտպան։
Օսորկոն II-ի գահակալության ընթացքում, մ.թ.ա. 9-րդ դարում, Բատեստի տաճարը ընդլայնվեց  փառատոնային սրահով ։
Գոյություն ունեն այս ժամանակաշրջանի տարբեր չափսերի և նյութերի կատվի  աարձաններ և արձանիկներ՝ ներառյալ ամուր և բրոնզե, ալբաստրե և հախճապակե։

Կենդանիների մումիֆիկացումը դարձավ շատ տարածված  Հին Եգիպտոսի ուշ շրջանում սկսած մ.թ.ա. 664 թվականից։ Մումիաներն օգտագործվում էին, որես  զոհաբերության առարկաներ կապված այդ աստվածությունների հետ, մեծ մասամբ   տոնակատարությունների ժամանակ և ուխտավորների կողմից։ Եգիպտոսի նոր թագավորության  ժամանակաշրջանի կատակոմբները, որոնք գտնվում էին  Բուբաստիս, Սաքարայի և Բենի Հասանի գերեզմանատեղիում, նորից օգտագործվել են որպես գերեզմանոցներ այն մումիաների համար, որոնք  նվիրաբերված են եղել Բաստետին։

Մ.թ.ա. 5-րդ դարի կեսին, Հերոդոտոսը նկարագրում էր ամենամյա տոնակատարությունը, որը տեղի էր ունենում Բուբաստիս տաճարում, քանի որ այն ամենամեծն էր երկրում, որտեղ հաճախում էին  մի քանի հարյուր հազար ուխտավորներ։

Հելլենականության դարաշրջանում՝  մ.թ.ա. 323-30  թվականներն ընկած հատվածում, Իսիդա աստվածուհին սկսվեց ասոցացվել Բաստետի և կատուների հետ, ինչպես նշված է Էդֆու տաճարի մագրություն մեջ. « Իսիդան Բաստետի ոգին է»։

Ինչպես նկարագրում է Դիոդորոս Սիկիլիացին, կատու սպանելը համարվում էր լուրջ հանցանք։ Մ.թ.ա. 60-56 թվականներին  վրդովված մարդիկ Լինչի դատաստանի ենթարկեցին մի հռոմեացու՝ կատվին սպանելու համար, չնայած փարավոն Պտղոմեոս XII-ը փորձել է միջամտել։

Կատուներն և կրոնը սկսվեցին տարաջատվել այն բանից հետո, երբ Եգիպտոսը դարձավ հռոմեական նահանգ մ.թ.ա. 30 թվականին։ Հռոմեական կայսրերի կողմից արձաված մի շարք հրամանագրերն ու հրովարտակները  4-րդ և 5-րդ դարերում աստիճանաբար նվազեցրերց հեթանոսության և հեթանոսական ծեսերի կիրառումը Եգիպտոսում։ Հեթանոսական տաճարները փակվեցին և զոհաբերությունները արգելվեցին 380 թվականին։ 391-392 թվականների ընթացքում արձակված երեք  հրահանգները արգելում էին հեթանոսական ծեսերն ու հուղարկավորության արարողությունները բոլոր պաշտամունքի վայրերում։ Օրինազանցների համար մահապատիժ սահմանվեց 395 թվականին,  և հեթանոսական տաճարների ոչնչացման հրամանը արձակվեց 399 թվականին։ Մինչև 415 թվականը, քրիստոնեական եկեղեցին  ստացավ ողջ գույքը, որը նախկինում նվիրաբերված էր հեթանոսությանը։ Հեթանոսները աքսորվեցին մինչև 423 թվականը, և խաչերը փոխարինեցին հեթանոսական խորհրդանիշներին ըստ 435 թվականի հրամանգրի ։

Այդ ժամանակից ի վեր Եգիպտոսում սկսվեց անկում ապրել կատուների հանդեպ մի ժամանակ եղած ակնածանքը։
Դրանք դեռևս հարգված էին 15-րդ դարում, երբ Արնոլդ վոն Հարիֆը ճանապարհորդեց դեպի Եգիպտոս և ուսումնասիրեց մամլուքներին, ովքեր կատուներին վերաբերում էին հարգանքով և կարեկցանքով։
Կատուների հանդեպ նուրբ վարմունքն իսլամական ավանդույթի մի մասն է կազմում։

Արշավախմբեր և պեղումներ
1799 թվականին, Ֆրանսիական Գիտությունների եւ արվեստի հանձնաժողովի անդամները առաջին անգամ հետազոտեցին Լիկոպոիսի հին քաղաքը, որը գտնվում է Ասյուտի մոտ և գտան մումիֆկացված կատուներ և կենդանիների մնացորդներ։
Նրանք նաև հայտնաբերեցին կատուներ և կատվի կմախքներ են Թեբանական Նեկրոպոլիսում.:
1820-ական թվականներին,  Լուվրի թանգարանում ցուցադրեց կատվի արձաններ պատրաստված փայտից, բրոնզից և էմալապատ խեցեղենից, որորնք ծագել էին հիմնականում Բուբաստիսում։

1830 թվականին, Քրիստիան Գոթֆրիդ Էրենբերգը հայտնում էր, որ ուսումնասիրել է երեք տարբեր փոքրիկ կատուների տեսակներ Եգիպտոսում՝ եղեգնակատու, տափաստանային կատու և սուրբ կատու, որն ուներ միջանկյալ չափ եղեգնակատվի և տափաստանային կատվի միջև։ Նա այս կատվին անվանեց Felis bubastis.

Եգիպտոսի հետազոտական հասարակությունը ֆինանսավորեց պեղումները Բուբաստիսում 1880-ականների վերջին։ Էդուարդ Նավիլը հայտնում էր, որ կան բազմաթիվ կատուների արձանների մասին, որոնք արդեն հասանելի էին Կահիրեի խանութներում այդ ժամանակ։ Քաղաքի կատուների գերեզմանատանը, նա և կոլեգանները դատարկեցին մի քանի մեծ փոսեր մինչ 20 քմ³ ծավալով, որը լացված էր կատվի և եգիպտական մանգուստի (Herpestes ichneumon) ոսկորներով։
Ոսկորնորի մեջ նաև հայտնաբերվել էին մի քանի զմռսման նյութեր, ճենապակյա և բրոնզե իրեր, ուլունքներ և զարդարանքներ, և Բաստետի և Նեֆերտեմի արձաններ։ Մինչև 1889 թվականը, գերեզմանատունը համարվել է սպառված։

1880-ական թվականների վերջում, ավելի քան  200,000 մումիֆիկացված կենդակիններ՝ մեծ մասամբ կատուներ, հայտնաբերվեցին Բեն Հասանի գերեզմանատանը՝ Կենտրոնական Եգիպտոսում։ 1890 թվականին, Ուիլյամ Մարտին Կոնուվեյը գրել է Սպեոս Արտեմիդոսում պեղումների մասին, որը գտնվում է Բենի Հասանի մոտ. «Գերեզմանատան թալանը, մի այպիսի տեսարան էր, որ տեսնել էր պետք,  բայց պետք էր մնալ լավ քամու ուղղությամբ։ Գյուղի երեխաները գալիս էին օրեցօր  և ապահովում էին իրենց ամենագրավիչ մումիաներով, որ կարելի էր գտնել։ Նրանք դրանք տանում էին գետի ափ՝ վաճառելու համար անցնող ճանապարհորդներին աենափոքր մետաղադրամով։ Ճանապարհը սկսեց ծածկվել մումիաների շորի և կատուների գանգերի, ոսկորների և մորթու կտորներով, որոնք գտնվում էին ահավոր դիրքերով, և քամին փչեց բեկորները այս ու այն կողմ՝ հեռու տանելով գարշահոտությունը»։
1890 թվականին, հազարավոր կենդանիների մումիաներով բեռը հասավ Լիվերպուլ։ Դրանց մեծ մասը կատվի մումիաներ էին։ Մեծ մասը վաճառվեց որպես պարարտանյութ, մի փոքր մասը գնվեց  քաղաքի համալսարանական քոլեջի կենդանաբանական թանգարանի կողմից ։

Լիոնի գեղարվեստի թանգարանը ստացավ հարյուրավոր կատվի մումիաներ՝ պեղված  Գաստոն Մասպերոյի կողմից Բենի Հասանում, Սաքքարայում և Թեբեսում։ Կային ամեն տարիքր կատուներ՝ մեծահասակներից մինչև կաթնատամներով ձագեր։ Դրանցից որոշները գտնվում էին արձանների և սարկոֆագների մեջ։ Ավելի մեծ  կատուները փաթաթվածէին տարբեր գույնի շորերով՝ զարդարված գլուխներով և ականջներով, որոնք պատրաստված էին ռետիանապատ հյքւսվածքից։

Արևելյան հնագիտության ֆրանսիական ինստիտուտը  ֆինանսավորեց Ֆայումի մոտ իրականացվող պեղումները, որտեղ Պիեռ Ժուգեն գտավ մի դամբարարան լի կատուների մումիաներով 1901 թվականին. Այն գտնվում էր դամբարանների մեջ կոկորդիլոսների մումիաների հետ։

1907 թվականին Բրիտանական թանգարանը ստացավ 192 մումիֆիկացված կատուների  և 11 փոքր մսակեր կենդանիների հավաքածու՝ պեղված Գիզայում Պիտրի Ֆլինդերսի կողմից։ Մումիաները հավանաբար թբագրբում են  մ.թ.ա. 600-200 թվականներին։ Այս կատուների մումիաներից երկուսը ռենտգենագրվել է 1980 թվականին։ Հետազոտությունները բացահայտեցին, որ դրանք կանխամտածված ձևով խեղդահամահ են արել՝ նախքան երկու տարեկան դառնալը։ Դրանք հավանաբար օգտագործվել են մումիֆիկացված կատուների պահանջը բավարարելու համար, որպես զոհաբերության ընծաներ։

23 կատվի մնացորդներ հայտնաբերվել են 1980-ական թվականներին մի փոքրիկ մաստաբա դամբարանում՝ բալատ հնագիտական վայրում, Դախլա անապատում։ Դամբարանը հիմնադրվել է Եգիպտոսի հին թագավորության ընթացքում մ.թ.ա. 25-րդ դարում և վերաօգտագործվել է ավելի ուշ։ Կատուները հավանաբար մումիֆիկացվել են, քանի որհյուսվածքի կտորները դեռ մնացել էին ոսկորների մեջ։

Բուբաստեումի տարածքում՝ Սաքքարա, 1980-ական թվականների սկզբին կատարված պեղումները մեծ տիրակալ Ապերելի դամբարանում տվեցին 200 կատվի մումիաներ ։ Այլ 184 կատվի մումիաներ հայտնաբերվել են այս դամբարանի տարբեր մասերում 1990-ական թվականներին՝ ընդգրկելով 11 փաթեթ մի քանի կատվի ոսկորներ և 84 փաթեթ ցեխ, կավ և վանակներ։ Ռենտգենագրաֆիկ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ հիմնականում երիտասարդ կատուներին էին մումիֆիկացնում, շատ կատուներ մահացել էին գանգի կոտրվածքներից և ունեին խախտված ողնաշարի ոսկորներ, ինչն էլ մատնանշում էր, որ նրանց այնքան են ծեծել, որ մահանան։ Այս վայրում հայտնաբերվեց Թութանհամոնի ստնտու դայակի՝ Մայայի, դամբարանը 1996 թվականին, որը պարունակում էր կատվի մումիաներ մարդկային մումիաների կողքին ։ 2001 թվականին, արու առյուծի կմախք հայտնաբերվեց այս դամբարանում, որը նաև ցույց էր տալիս մումիֆիկացման նշաններ։ Այն մոտավորապես ինը տարեկան էր, հավանաբար ապրել էր գերության մեջ շատ տարիներ և ցույց էր տալիս թերսնման նշաններ։ Այն հավանաբար ապրել և մահացել է Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի ժամանակաշրջանում։ 335 ընտանի կատուների և 29 եղեգնակատուների մումիֆիկացված մնացորդներ պեղվել են Անուբիս աստվածության կատակոմբներում՝ Սաքքարայում,2009 թվականի աշխատանքների ընթացքում։

Լեգենդներ 
2-րդ դարում, Պոլիինըսը հաղորդում էր մի ռազմական հնարքի մասին, որն ենթադրաբար կիրառվել է պարսից արքա Կամբյուսես II-ի կողմից Պելուսի ճակատամարտի (մ.թ.ա.525)  ժամանակ։  Կամբյուսես II-ը հրամայեց  եգիպտացիների կողմից երկրպագված  կատուներին և այլ կենդանիներին  տեղակայել պարսկական ճակատային գծերի առջևում։  Եգիպտացիները ենթադրաբար դադարեցրել են իրենց պաշտպանողական գործողությունները, և այդ ժամանակ պարսիկները նվաճեցին Պելուսը։

Տես նաև 
 Ոգեպաշտություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 
 
 

Հին Եգիպտոսի դիցաբանություն
Հին Եգիպտոսի մշակույթ