Երկրային վայելքների այգի

Երկրային վայելքների այգի, Հիերոնիմոս Բոսխի ամենահայտնի եռապատկերը։ Ստեղծվել է 1490-1510 թվականների միջակայքում, երբ Բոսխը եղել է 40-60 տարեկան։ 1939 թվականից նկարը գտնվում է Մադրիդի Պրադո թանգարանում։ Նկարի իրական անվանումը հայտնի չէ․ «Երկրային վայելքների այգի» անունը տվել են հետազոտողները։ Ընդհանուր առմամբ, նկարի մեկնաբանության ոչ մի տարբերակ չի ճանաչվել միակ հավաստին։ Նկարի նշանակության տեսությունների մեծ մասը տրվել է 20-րդ դարում։

Ընդհանուր դիտարկումներ 
Բոսխի հենց այս աշխատանքը, հատկապես կենտրոնական հատվածի պատկերներն են սովորաբար օգտագործվում նկարազարդումների համար։ Հենց այստեղ է նկարչի ստեղծագործական ինքնատիպ երևակայությունը լիարժեք դրսևորվել։ Եռապատկերի գրավչությունը նկարչի՝ բազմաթիվ դետալների միջոցով գլխավոր գաղափարի արտահայտումն է։

Ձախ հատվածում պատկերված է Աստված, ով դրախտի անդորրության մեջ Ադամին է ներկայացնում Եվային։ Կենտրոնական հատվածում տեսարաններ են, որոնք տարբեր կերպ են մեկնաբանվել և ներկայացնում են վայեքների այգի, որտեղ դրախտային հանգստությամբ շարժվում են առեղծվածային կերպարներ։ Եռապատկերի աջ հատվածում ներկայացված են Բոսխի ողջ ստեղծագործության՝ ամենից ավելի անհանգստություն ու վախ ներշնչող կերպարները՝ կտտանքի համար նախատեսված բարդ մեքենաներ ու հրեշներ, որոնք նրա երևակայության արդյունք են։

Նկարը լեցուն է թափանցիկ կերպարներով, ֆանտաստիկ սարքերով, հրեշներով, որոնք կարող են ընկալվել անգամ որպես հալյուցինացիա, իրականության դժոխային ծաղրանկարներով, որոնք նա ընկալում է արտակարգ սուր հայացքով։ Որոշ գիտնականներ եռանկարում փորձել են տեսնել մարդու կյանքի պատկերումը անցողիկության տեսանկյունից և երկրային սիրո կերպարները, մյուսները՝ կրքի հաղթարշավը։ Սակայն պարզամտությունը և որոշակի օտարումը, որ բնորոշ է որոշ կերպարների, ինչպես նաև այս ստեղծագործության նկատմամբ եկեղեցական իշխանությունների բարեհաճ վերաբերմունքը կասկածի տեղիք են տալիս, թե այն կարող է արտահայտել մարմնական վայելքների գովերգում։

Կենտրոնական հատված 
Առաջին հայացքից կենտրոնական հատվածը Բոսխի ստեղծագործության երևի թե միակ հովվերգությունն է ներկայացնում։ Այգու ընդարձակ տարածությունը լեցուն է մերկ կանանց ու տղամարդկանց կերպարներով, որոնք վայելում են հատապտուղներ ու մրգեր, խաղում են կերնդանիների ու թռչունների հետ, լողում են ջրում, և ամենից առաջ առանց ամոթի ու բացահայտ տրվում են սիրո վայելքներին՝ իրենց բոլոր դրսևորումներով։ Երկար շարանով հեծյալները, ինչպես կարուսելում, պտտվում են լճի շուրջ, որտեղ լողում են մերկ աղջիկներ․ հազիվ տեսանելի թևերով մի քանի կերպարներ սավառնում են երկնքում։ Այս եռապատկերը պահպանվել է ավելի լավ, քան Բոսխի խորանային խոշոր կերպարների մեծ մասը, և անմիտ զվարճությունը, որն իշխում է կոմպոզիցիայում, ընդգծվում է նրա պարզ, ամբողջ մակերևույթին հավասարապես սփռված լույսով, ստվերների բացակայությամբ, վառ, հագեցած կոլորիտով։ Խոտի ու տերևների ֆոնին վայրի ծաղիկների պես փայլում են այգու բնակիչների մարմինները, որոնք ավելի սպիտակ են թվում սևամաշկ 3-4 կերպարների մոտ։ Հետնամասում ծիածանի բոլոր գույներով ողողված շատրվանն ու շինությունն են, իսկ հորիզոնին տեսանելի է աստիճանաբար տարրալուծվող լեռների գլխավոր գիծը։ Մարդկանց փոքր կերպարները և ֆանտաստիկ մեծ հրաշալի բույսերը թվում են նույնքան անմեղ, որքան միջնադարյան զարդանկարի նախշերը, որոնցով ներշնչվել է նկարիչը։

Կարող է թվալ, որ նկարում պատկերված է «մարդկության մանկությունը»՝ «ոսկեդարը», երբ մարդիկ ու կենդանիները խաղաղ գոյատևել են կողք կողքի՝ առանց նվազագույն ջանք գործադրելու ստանալու պտուղներ, որոնք առատորեն տվել է մայր հողը։ Սակայն չպետք է կարծել, որ մերկ սիրահարների ամբոխը Բոսխի պատկերացմամբ պետք է դառնա անմեղ սեքսուալության մեծարում։ Միջնադարյան բարոյականության տեսանկյունից սեռական ակտը, որ 20-րդ դարում ընկալվեց որպես մարդկային գոյության բնական մաս, ավելի շուտ ապացույցն էր այն բանի, որ մարդը կորցրել է իր հրեշտակային բնույթը և խոր անկում ապրել։ Լավագույն դեպքում մերձեցումը դիտարկվել է որպես անխուսափելի չարիք, իսկ վատագույն դեպքում՝ մահացու մեղք։ Ամենից շուտ, Բոսխի համար երկրային վայելքների այգին մարմնային կրքով ապականված աշխարհ է։

Ձախ հատված 
Եռապատկերի ձախ հատվածը պատկերում է աշխարհի արարման վերջին երեք օրերը։ Երկիրն ու Երկիրը ծնում են տասնյակ կենդանի արարածներ, որոնց մեջ կարելի է տեսնել ընձուղտին, փղին, առասպելական կենդանիներին՝ ի դեմս միաեղջյուրի։ Կոմպոզիցիայի կենտրոնում Կյանքի ակունքն է՝ բարձր, բարակ, վարդագույն մի պատկեր, որն ինչ-որ տեղ հիշեցնում է գոթական եկեղեցու տաբերնակլ՝ զարդարված զարմանահնար փորագրությամբ։ Տիղմում շողշողացող թանկարժեք քարերը, ինչպես երևակայական կենդանիները, հնարավոր է, պայմանավորված են Հնդկաստանի մասին միջնադարյան պատկերացումներով, որ հռչակված է եղել իր հրաշալիքներով եվրոպացիների պատկերացումներում՝ սկսած Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակաշրջանից։ Լայն տարածում ունեցող ժողովրդական պատկերացման համաձայն՝ հենց Հդկաստանում է եղել կորուսյալ դրախտը։

Լանդշաֆտի առջևի պլանում, որ ներկայացնում է նախաջրհեղեղյան աշխարհը, պատկերված է ոչ թե Ադամի ու Եվայի՝ դրախտից վտարման տեսարանը, ինչպես դա արված է Բոսխի մեկ այլ եռապատկերում՝ «Խոտի տեղափոխում», այլ նրանց միավորումը Աստծու հետ։ Բռնելով Եվայի ձեռքը՝ Աստված նրան բերում է հենց նոր արթնացած Ադամի մոտ, և թվում է՝ վերջինս նայում է նրան զարմանքի ու տարակուսանքի զգացումով։ Աստված ինքը զգալիորեն երիտասարդ է, քան այլ նկարներին պատկերված նախօրինակները․ նա ներկայանում է Քրիստոսի կերպարանքով։

Աջ հատված («Երաժշտական դժոխք») 
Աջ հատվածն իր անունը ստացել է այնտեղ պատկերված երաժշտական բազմաթիվ գործիքների շնորհիվ, որոնք այստեղ սարսափելի կիրառում են գտել․ քնարին խաչված է մի մեղսավոր, լյուտնյան դարձել է մեկ ուրիշ «երաժշտի» կտտանքի ենթարկելու միջոց, իսկ վերջինիս հետույքին գրված են երաժշտության նոտաներ։ Երաժշտությունը կատարում է անիծված հոգիների երգչախումբը, որի ղեկավարը ձկան դնչով հրեշ է։

Օկլահոմայի համալսարանի ուսանողուհի Ամելիա Հեմրիկը 2014 թվականին այս նոտագրության մեկնաբանման բավական հաջող փորձ է կատարել՝ փոխադրելով այն դաշնամուրի համար։ Նրա հրապարակումից հետո համացանցում տարածվել են այս կոմպոզիցիայի սիրողական կատարման մի քանի տարբերակներ։

Եթե եռապատկերի կենտրոնական հատվածում պատկերված է էրոտիկ երազատեսություն, ապա աջ հատվածում մղձավանջային իրականություն՝ զազրելի դժոխքը․ տներն այստեղ ոչ թե այրվում, այլ պայթում են՝ իրենց կայծերով լուսավորելով մռայլ ֆոնը և լճի ջրերը արնաներկով գոնավորելով։

Առջևի պլանում ճագարը քարշ է տալիս իր արնաքամ որսը, որ ամրացված է փայտին․ սա Բոսխի սիրելի թեմաներից է, սակայն արյունն այստեղ ոչ թե հոսում, այլ կարծես հորդում է։ Զոհը դահիճ է դառնում, որսը՝ որսորդ, և դա լավագույնս ներկայացնում է քաոսը, որ տիրում է դժոխքում, որտեղ գլխիվայր շրջված են երկրում երբևէ գոյություն ունեցած նորմալ հարաբերությունները, իսկ առօրյա կյանքի ամենից սովորական ու անմեղ առարկաները, ահագնանալով հրեշավոր չափեր են ընդունում՝ վերածվելով կտտանքի միջոցների։

Բոսխյան երաժիշտների դժոխքի գրական սկզբնաղբյուրը «Տունդալի ներածությունն» է, որ հրատարակվել է 1484 թվականին Հերտոգենբոսում։ Այստեղ մանրամասն նկարագրված է հեղինակի միստիկ այցելությունը Դրախտ և Դժոխք, որտեղից էլ հավանաբար առաջացել է սառույցով ծածկված լճի գաղափարը, որի վրայով մեղսավորները ստիպված են անցնել խախուտ սահնակներով կամ չմուշկներով։

Սառած լճի վրա մեջտեղի պլանում ևս մեկ մեղսավոր է, ով անհաստատատ ձևով փորձում է պահել հավասարակշռությունը չմուշկների վրա, սակայն նա ընթանում է ուղիղ սառույցը հալված մի տեղ, ուր արդեն թավալվում է մեկ այլ մեղսավոր։ Այս կերպարները բխում են հոլանդական մի հին ասացվածքից, որ «անկայուն սառույցի վրա» իմաստն է արտահատում։ Ավելի վերևում պատկերված են մարդիկ, որոնք մժեղների պես թռչում են դեպի լույսը, իսկ հակառակ կողմում հավերժ դատապարտվածը կախված է բանալու ականջից։

Սատանայական մի մեխանիզմ է անդամահատված լսելիքը։ Այն ներկայացնում է նետով խոցված ականջներ, որոնց միջև երկար ածելի է։ Այս պատկերի մի քանի մեկնաբանություններ կան։ Կա կարծիք, որ այս պատկերը ակնարկում է մարդկանց խլությունը Ավետարանի խոսքերի հանդեպ․ «Ով ականջ ունի, կլսի»։  Ածելու վրա փորագրված М տառը կարող է խորհրդանշել զինագործի դրոշմը (հնարավոր է, օրինակ, Յան Մոստարտի) կամ «Mundus» («Աշխարհ») բառը՝ մատնանշելով տղամարդկային սկիզբը կամ Նեռին, որի անունը միջնադարյան շրջանում այդ տառով է սկսվել։

Թռչնի գլխով և մեծ, կիսաթափանցիկ պղպջակով տարօրինակ արարածը կուլ է տալիս մեղսավորներին և այնուհետև դուրս մղում կատարյալ շրջանաձև փոսի մեջ։ Հենց այդտեղ են ոսկեդրամների հետ հավերժական տանջանքի դատապարտված ժլատը և հավանաբար որկրամոլը, ով փսխում է կերածը։ Դևի կամ սատանայի մոտիվը, որ նստած է բարձր աթոռին, փոխառված է «Տունդալի ներածության» տեքստից։ Սատանայի գահի ստորին մասում դժոխքի կրակների հետ կրծքին գորտ ունեցող մերկ կնոջն է գրկում ավանակի ականջներով սև սատանան։ Կնոջ դեմքը արտացոլված է հայելու մեջ, որն ամրացված է մեկ այլ՝ կանաչ դևի հետույքին․ այդպիսի պատժի են արժանանում մեկ այլ մեղքի՝ հպարտության կրողները։

Ներքին նշաձողեր 

Երբ հանդիսատեսը ներքին կողմից նայում է գրիզայլային պատկերներին, չի կարող պատկերացում կազմել, թե գույների ու կերպարների ինչպիսի տարափ է ակնկալվում։ Մռայլ տոներով պատկերված է Աշխարհի արարման երրորդ օրը, երբ Աստված մեծ դատարկությունից ստեղծեց այն։ Երկիրն արդեն պատված է կանաչով, շրջապատված է ջրերով, լուսավորված արևով, սակայն այնտեղ դեռ չի կարելի հանդիպել մարդկանց կամ կենդանիների։ Ձախ նշաձողի գրությունը վկայում է․ «Ասաց եղիր՛, և եղև» (Սաղմոս 32:9), իսկ աջ կողմի նշաձողին հետևյալ գրությունն է․ «Նա հրամայեց, և կատարվեց» (Սաղմոս 32:9)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Баттилотти, Д. Босх. М., 2000
 Бозинг, В. Иероним Босх: Между Адом и Раем. М., 2001
 Дзери, Ф. Босх. Сад земных наслаждений. М., 2004
 Зорилья, Х. Босх. Aldeasa, 2001
 Игумнова, Е. Босх. М., 2005
 Коплстоун, Т. Хиеронимус Босх. Жизнь и творчество. М., 1998
 Мандер, К ван. Книга о художниках. М., 2007
 Марейниссен, Р. Х., Рейфеларе, П. Иероним Босх: художественное наследие. М., 1998
 Мартин, Г. Босх. М., 1992
 Никулин, Н. Н. Золотой век нидерландской живописи. XV век. М., 1999
 Тольнай, Ш. Босх. М., 1992
 Фомин, Г. И. Иероним Босх. М., 1974. 160с. Belting, Hans. Hieronymus Bosch: Garden of Earthly Delights. Munich, 2005
 Dixon, Laurinda. Bosch A&I (Art & Ideas). NY, 2003
 Gibson, Walter S. Hieronymus Bosch. New York; Toronto: Oxford univ. press, 1972
 Harris, Lynda. The Secret Heresy of Hieronymus Bosch. Edinburgh, 1996
 Snyder, James. Bosch in perspective. New Jersey, 1973.

Արտաքին հղումներ 
 «Երկրային վայելքների այգի» եռանկարը Պրադո թանգարանի տվյալների բազայում 
 «Տունդալի ներածության» վերաշարադրանք
 «Երկրային վայելքների այգի» (առցանց ինտերակտիվ արկած)

Պրադո թանգարանի նկարներ
Հիերոնիմոս Բոսխի նկարներ
Մերկ կանանց պատկերով նկարներ
Նոր Կտակարանի սյուժեով նկարներ