Երփներանգություն

Երփներանգություն, (հայտնի նաև որպես գոնիոքրոմիզմ), երևույթ որոշակի մակերևույթների վրա, որի ընթացքում լույսի անկման անկյան փոփոխությունից փոփոխվում է նաև մակերևույթի գույնը։ Երփներանգության վառ օրինակներ են օճառի պղպջակները, թիթեռի թևերը, խեցիները, ինչպես նաև որոշ միներալներ։ Այս երևույթը հաճախ նյութի միկրոստրուկտուրայի լույսի ճառագայթներին խանգարելու հետևանքն է, այդ գործընթացն անվանում են ալիքների ինտերֆերենց։

Ստուգաբանություն 
Երփներանգություն, անգլերեն՝ «iridescence» , հունարեն «îris» բառից, որը նշանակում է «ծիածան» և ավելացրած մի վերջածանց, որը նշանակում է «տենդենց ունենալ»։ Մյուս կողմից այն կապված է հունական դիցաբանության մեջ Իրիս աստվածուհու անվան հետ, որը հանդիսանում է ծիածանի խորհրդանիշը և գործում է որպես աստվածների սուրհանդակ։ 
«Գոնիոքրոմիզմ» տերմինը ծագել է հունարեն «gonia»՝ «անկյուն» և «chroma»՝ «գույն» բառերից։

Մեխանիզմներ 

Ծիածանափայլ թաղանթը իրենից ներկայացնում է մակերևույթների վրա տեղի ունեցող օպտիկական երևույթների համախումբ, երբ լույսի անկման ու անդրադարձման անկյունից կախված փոփոխվում է մակերևույթի գունավորումը։ Դա հաճախ արտահայտվում է երկու կամ ավելի կիսաթափանցիկ մակերևույթների կողմից բազմաթիվ անդրադարձումների արդյունքում, որի ընթացքում ֆազային շեղումները և ինտերֆերենցը մոդուլացնում են մակերևույթի վրա ընկնող լույսը՝ ավելի ուժեղացնելով կամ թուլացնելով նրա ալիքների որոշակի հաճախականությունները։ Նյութի թաղանթի հաստությունից կախված որոշվում է ինտերֆերենցիոն պատկերի տեսքը։ Օրինակ, երփներանգությունը կարող է լինել միայն նուրբ թաղանթների ինտերֆերենցիայի հետևանք, ինչպես այն ցույց է տալիս Ֆաբրի Պերոյի ինտերֆերոմետրը, այդ երևույթի վառ օրինակներ են օճառի պղպջակները և ջրի վրա յուղի բարակ շերտերը։ Երփներանգությունը հանդիպում է նաև բույսերի, կենդանիների և այլ շատ իրերի մեջ։ Բնական ծիածանափայլ օբյեկտների գույների դիապազոնը կարող է լինել նեղ, օրինակ՝ դիտարկման անկյունը փոխելիս երկու կամ երեք գույների միջև, կամ կարող է նկատվել նաև գույների լայն դիապազոն։

Երփներանգությունը կարող է առաջանալ նաև դիֆրակցիայի արդյունքում։ Այն նկատվում է այնպիսի առարկաների մոտ, ինչպիսիք են կոմպակտ սկավառակները՝ CD, DVD սկավառակները, պրիզմաների որոշ տեսակներ կամ ամպերը։ Դիֆրակցիայի դեպքում դիտարկման անկյունը փոխելիս սովորաբար նկատվում են ծիածանի բոլոր գույները։ Կենսաբանության մեջ երփներանգությունը ի հայտ է գալիս մակերևույթի վրա դիֆրակցիոն ցանց գոյանալու արդյունքում, այնպիսիք, ինչպիսիք են շերտավոր մկանների մեջ բջիջների երկար շարքերը, կամ սարդ-սիրամարգ կոչված Maratus robinsoni և M. chrysomelas միջատների փորի մասում գտնվող հատուկ թեփուկները։ Ծաղիկների որոշ տիպերի թերթիկները նույնպես կարող են գեներացնել դիֆրակցիոն ցանց, բայց երփներանգությունը տեսանելի չէ մարդկանց ու միջատներին, որոնք այցելում են ծաղիկներին, քանի որ դիֆրակցիոն ազդանշանը քողարկվում է բույսի պիգմենտով պայմանավորված գունավորմամբ։

Կենսաբանության մեջ և բիոնիկայում գույները, ի տարբերություն պիգմենտների և գունանյութերի, կոչվում են ստրուկտուրային։ Միկրոստրուկտուրաները՝ հաճախ բազմաշերտ, օգտագործվում են վառ գույներ ստանալու համար, բայց երբեմն առանց երփներանգ գույների։ Բավականին բարդ միջոցներ են անհրաժեշտ, որպեսզի խուսափեն տարբեր գույները տարբեր ուղղություններով անդրադառնալուց։ Ստրուկտուրային գունավորումն ընդհանուր առմամբ հասկացվեց 1665 թվականին Ռոբերտ Հուկի «Միկրոգրաֆիա» գրքի հրատարակումից հետո, որտեղ Հուկը նշել է, որ սիրամարգի փետուրը ջրում խորասուզելուց հետո այն կորցրել է իր երփներանգությունը և նորից վերականգնվել է, երբ վերադարձվել է օդի միջավայր, հետևաբար երփներանգության երևույթի համար պիգմենտները պատասխանատու լինել չեն կարող։ Ավելի ուշ հայտնաբերվեց, որ սիրամարգի փետուրում երփներանգության երևույթը տեղի է ունենում բարդ ֆոտոնային բյուրեղի շնորհիվ։

Մարգարտափայլ

Մարգարտի ու սադափի երփներանգությունը կապված է այն բանի հետ, որ նրանցից անդրադարձած լույսի ճառագայթները ամբողջությամբ սպիտակ գույնի են, իսկ մնացած գույները առաջանում են երփներանգության երևույթի արդյունքում։ Դրա պատճառը նրանց մակերևույթի շերտավոր միկրոստրուկտուրան է։ Մակերևույթի միկրոստրուկտուրաները ստիպում են լույսին մասամբ, կամ ամբողջովին անդրադառնալ, մարգարտի դեպքում անդրադառնում է ամբողջ սպիտակ լույսը։ Հաճախ երփներանգ, ծիածանափայլ գունավորում ունեցող արհեստական պիգմենտների ու ներկանյութերի տեսակը նշելու համար օգտագործում են «մարգարտափայլ» (անգլ. pearlescent, ռուս. перламутр) տերմինը, հատկապես ավտոմոբիլաշինության մեջ։

Օրինակներ

Կենդանի օրգանիզմներ

Հոդվածոտանիներ և փափկամարմիններ

Քորդավորներ 
Այնպիսի թռչունների փետուրները, ինչպիսիք են ալկիոնները, դրախտահավքը, կոլիբրիները, թութակները, սարյակները, ճնճղուկանմանները, բադերը և սիրամարգերը ունեն երփներանգ գունավորում։ Երկնագույն նեոնի կողային մասերը ևս ծիածանափայլ են։ Tapetum lucidum երևույթը, որը առկա է բազմաթիվ ողնաշարավորների աչքերի մեջ, ևս երփներանգության էֆեկտ է։ 2009 թվականին Հնդկաստանի Մահարաշտրա նահանգում հայտնաբերվել է երփներանգ մողես։

Բույսեր 
Բույսերի շատ խմբեր զարգացրել են երփներանգությունը որպես հարմարանք մութ պայմաններում հնարավորինս մեծ քանակությամբ լույս օգտագործելու համար, օրինակ՝ արևադարձային անտառների ավելի ներքև գտնվող մակարդակները։ Հարավարևելյան ասիական բեգոնիայի, ինչպես նաև բեգոնիա-սիրամարգի տերևները մարդկանց թվում են ծիածանափայլ լազուր բարակ թաղանթներով ֆոտոսինթետիկ ստրուկտուրայի պատճառով, որոնց անվանում են իրիդոպլաստներ և որոնք կլանում և «ոլորում են» լույսը, ինչպես յուղի բարակ շերտը ջրի վրա։ Երփներանգությունը, որը հիմնված է բջիջների մի քանի շերտերի առկայության վրա, գոյություն ունի նաև գետնամուշկանմանների (գետնամամուռ) և մի քանի պտերանմանների մոտ։

Միս

Միներալներ, բնական երևույթներ

Արհեստական նյութեր 

Նանոցելյուլոզը երբեմն լինում է ծիածանափայլ, ինչպես բենզինի, մի շարք այլ ածխաջրածինների ու սպիրտների բարակ թաղանթները ջրի վրա լողալիս։ Որպեսզի բյուրեղապակուց պատրաստված զարդերը իրենց վրա ընկած լույսի ճառագայթները բեկեն առաջացնելով ծիածանի գույներ, Սվարովսկին իր որոշ ապրանքատեսակները պատում է հատուկ մետաղական քիմիական ծածկույթով, օրինակ Aurora Borealis կամ «AB» ծածկույթը մակերևույթին տալիս է ծիածանափայլ գունավորում, երփներանգություն։

Կոսմետիկայում և կարի արտադրությունում երփներանգությունը հաճախ անվանում են հոլոգրաֆիկ։

Տես նաև 

 Անիզոտրոպություն
 Բիոլյումինեսցենցիա
 Լաբրադոր (միներալ) 
 Կրիտիկական օպալեսցենցիա
 Սադափ
 Օպալ
 Ամպերի ծիածանափայլ
 Ֆոտոմետեոր

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 A 2.2 MB GIF animation of a morpho butterfly showing iridescence
 "Article on butterfly iridescence" 

Օպտիկա
Օպտիկական երևույթներ
Գույներ