Գեորգի Լուկաչ

Գեորգի Բեռնատ Լուկաչ Սեգեդսկի կամ Դյորդ Լուկաչ (, իսկական անունը Գեորգի Բեռնատ Լյովինգեր, ; ԽՍՀՄ տարիներին՝ Գեորգի Օսիպովիչ Լուկաչ, ), հրեական ծագմամբ հունգարացի փիլիսոփա-նեոմարքսիստ, գրական քննադատ, արևմտյան մարքսիզմի առանցքային դեմքերից մեկը, մարքսիզմի Բուդապեշտյան դպրոցի հիմնադիր։ Համարվում է նաև մարքսիստական գրականագիտության խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը։

Լուկաչը եղել է Հունգարիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ (1918), ՀԿԿ ԿԿ անդամ (1919-1921թթ. և 1926-1930 թթ.), ՀԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղար (1928), 1950 թվականից Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ, Բուդապեշտի համալսարանի պրոֆեսոր (1946-1958 թթ.), Հունգարիայի պետդումայի պատգամավոր (1949-1951 թթ. և 1953-1957 թթ.), Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1949), 1948 թվականից թղթակից անդամ, Հունգարական հեղափոխության ժամանակ եղել է մշակույթի նախարար, որի համար հետագայում հեռացվել է կոմկուսից (1967 թվականին վերականգնվել է)։

Լուկաչը ստեղծել է մարքսիստական գեղագիտության համակարգ, որը ժխտում է գեղարվեստական ինքնարտահայտման քաղաքական վերահսկողության անհրաժեշտությունը և պաշտպանում է հումանիստական սկզբունքները։ Շարունակել է զարգացնել ինդուստրիալ հասարակության մեջ անհատի օտարման մարքսիստական տեսությունը։

Կենսագրություն 
Գեորգի Լուկաչը ծնվել է 1885 թվականի ապրիլի 13-ին Բուդապեշտում, հրեաների ընտանիքում։

Ծնողներ 
Լուկաչի հայրը, բանկիր Յոժեֆ Լյովինգերը (József Löwinger, 1891 թվականից Szegedi Lukács József, 1901 թվականին ժառանգական ազնվականի կոչում ստացելուց հետո՝ József von Lukács, 1855-1928), ծագումով եղել է սեգեդ։ Ֆինանսիստի և քաղաքական ետնաբեմի գործիչի հրաշալի կարիերա է արել. 1906 թվականին նա Հունգարիայում ամենախոշոր՝ Հունգարական ապառիկային բանկի տնօրեն է դարձել, 1910-ական թվականներին մտերիմ է եղել Սլովակիայի վարչապետ Տիսոյի (1920-ական թվականներին Միկլոշ Հորթիի օրոք մահապատժի է դատապարտել նրա որդուն) հետ, պահպանել է իր ազդեցությունը Հունգարիայի քաղաքական և ֆինանսական կյանքում ընդհուպ մահը՝ 1928 թվականը։

Մայրը, Ադել Վերթհայմերը (Wertheimer Adél, 1860-1917), ծնունդով Վիեննայից էր։ Ընտանիքում խոսակցական լեզուն եղել է գերմաներենը, քանի որ Լուկաչի մայրը այդպես էլ չի յուրացրել հունգարերենը։ Վերտհայմերները Ավստրո-Հունգարական կայսրության ամենաունևոր հրեա ընտանիքներից մեկն են եղել։

1907 թվականին ընտանիքը ընդունել է Լյութերականություն։

Կրթություն 
Բողոքական վարժարանն ավարտելուց հետո ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն Բուդապեշտի, Բեռլինի և Հայդելբերգի համալսարաններում։ Ավարտել է Բուդապեշտի համալսարանի իրավունքի բաժինը (1902-1906 թվականներ, պաշտպանել է Կոլոժվարի համալսարանում)։ Գրականագիտության փիլիսոփայության դոկտորի աստիճանը ստացել է Բուդապեշտի համալսարանում (1909) «Դրամայի ձևը» ատենախոսության համար։ 1912 թվականի մայիսից մինչև 1918 թվականն ապրել է Հայդելբերգում։

Բուդապեշտի ուսումնառության տարիներին մտերմացել է սոցիալիստական շրջանակների հետ, մասնավորապես անարխո-սինդիկալիստ Էրվին Սաբոյի հետ, որը Լուկաչին ծանոթացրել էր Ժորժ Սորելի՝ դարասկզբի բազմաթիվ ձախ և աջ շարժումների գաղափարական ոգեշնչողի ստեղծագործության հետ։ 1904-1908 թվականներին մասնակցել է թատերական խմբակի աշխատանքներին, որի ջանքերով բեմադրվում էին մեծագույն հունգարական և արտասահմանյան մեծագույն դրամատուրգների պիեսները (այդ թվում էին Հենրիկ Իբսենի, Յուհան Ավգուստ Ստրինդբերգի, Գերհարդ Հաուպտմանի ստեղծագործությունները), որոնք ուղղված էին աշխատավորներին թատրոն ներգրավելուն։ Լուկաչը խմբակում իրեն դրսևորել է որպես թարգմանիչ, ռեժիսոր և, ըստ էության, դրամատուրգ։

Գերմանական ժամանակահատվածում մտերմացել է Գեորգ Զիմելի, Մաքս Վեբերի, Էռնստ Բլոխի հետ։ Արդեն այն ժամանակ նա զգալի մեծություն էր համարվում. տեսակետ կա, որ նա գերմանացի գրող Թոմաս Մանի «Կախարդական լեռը» փիլիսոփայական նովելում հրեական ծագման կաթոլիկ ռեակցիոներ Լեո Նաֆտայի նախակերպարն է։ Այդ ժամանակաշրջանի Լուկաչի փաստաթղթերի մի մասը 1917 թվականին պահպանման են դրվել Գերմանական բանկում և միայն 1973 թվականին անսպասելիորեն հայտնաբերվել են։

Կոմկուսի անդամ 

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Լուկաչը Վիբերի խմբակից դուրս գալով ինտերնացիոնալիստական դիրքորոշում վերցրեց։ Նրա վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Ռուսաստանի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը։ 1918 թվականին Բել Կունի ազդեցությամբ Հունգարիայի կոմունիստական կուսակցությանն է անդամագրվել։ 1919 թվականին Հունգարական Խորհրդային հանրապետության Լուսավորության ժողկոմի պաշտոնակատար, տեղակալ, հունգարական կարմիր բանակի կոմիսար է եղել։

Հանրապետության անկումից հետո արտագաղթել է Վիեննա, որտեղ ապրել է 1919-1929 թվականներին։ Մասնակցել է Հունգարիայի կոմունիստական կուսակցության ընդհատակյա գործունեությանը։ ՀԿԿ ԿԿ անդամ է եղել 1919-1921 թվականներին և 1926-1930 թվականներին։ 1928 թվականին ընտրվել է ՀԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղար, սակայն շուտով Կոմինտերնի գործադիր կոմիտեի կողմից ազատվել է այդ պաշտոնից աջ հայացքների համար։

Գործունեությունը Մոսկվայում 
1929-1945 թվականներին ապրել է Մոսկվայում։ Այդ ընթացքում, 1931-1933 թվականներին եղել է Գերմանիայում։ Դարձել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։ 1941 թվականի ամռանը ձերբակալվել և բանտարկվել է։

1942 թվականի ձմռանը ԽՍՀՄ ԳԱ փիլիսոփայության ինստիտուտում պաշտպանել է «Երիտասարդ Հեգելը» դոկտորական ատենախոսությունը։ Համագործակցել է Կոմունիստական ակադեմիայի և «Գրական քննադատ» ամսագրի հետ։ Միխայիլ Լիֆշիցը պնդել է, որ այդ տարիներին մեծ ազդեցություն է ունեցել Լուկաչի հայացքների էվոլյուցիայի վրա։

Այդ տարիներին Լուկաչը իր գրածները ամփոփել է «Լիտերատուրնիե տեորիի XIX վեկա ի մարկսիզմ» («Литературные теории XIX века и марксизм», 1937) ժողովածուում, նաև գրել է «Կ իստորիի ռեալիզմա» («К истории реализма», 1939), «Исторический роман», «Гёте и его эпоха», «Молодой Гегель» և այլն։

Հունգարիա վերադարձ 
1945 թվականին փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր Լուկաչը վերադառնում է Հունգարիա։ 1950 թվականից Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի  անդամ է եղել, 1946-1958 թվականներին Բուդապեշտի համալսարանի պրոֆեսոր, 1949-1951 և 1953-1957 թվականներին ՀԺՀ պետդումայի պատգամավոր, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1949 թ., 1948 թվականին թղթակից անդամ)։

1956 թվականին Հունգարական հեղափոխության ժամանակ Իմրե Նաձի (LFE: [ˈnɒɟ ˈimrɛ], Имре Надь) կառավարությունում եղել է մշակույթի նախարար, որի համար հետագայում կոմկուսից հեռացվել է (1967 թվականին վերականգնվել է)։ 1956 թվականի նոյեմբերի 1-7-ը Հունգարիայի սոցիալիստական բանվորական կուսակցություն (ВСРП) ժամանակավոր կառավարության անդամ։ Հեղափոխության ճնշումից հետո թաքնվել է Հարավսլավիայի հյուպատոսարանում։ Խաբեությամբ դուրս է բերվել և ուղարկվել Ռումինիա, որտեղից 1957 թվականին  կրկին Հունգարիա է վերադարձել։

1950-ական թվականներին Լուկաչը շարունակել է աշխատել մարքսիստական Էսթետիկայի ոլորտում, որը համակարգված շարադրել է «Էսթետիկականի առանձնահատկությունը» (1963) գրքում։ Առաջին երկու հատորում ներկայացված է արվեստում ռեալիզմի սկզբունքների վերլուծությունը` ելնելով արտացոլման տեսության դիրքորոշումից։ Այդ հայացքները քննադատել են Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը, Ռոժե Գարոդին և այլք։

1960-ական թվականների սկզբում Լուկաչը բարձր գնահատական է տվել Ալեքսանդր Սոլժենիցինին, որպես «ստալինիզմի բաստիոնները փլուզող» ստեղծագործությունների հեղինակ։

Ընտանիք 
1914 թվականին ամուսնացել է ռուս ուսանողուհի Ելենա Անդրեևնա Գրաբենկոյի հետ, որը նախկինում եղել է էսեռ։ Չորս տարի անց ամուսնալուծվել է.

1919 թվականի ամուսնացել է Գերթրուդ Բորտշտիբերի հետ (Jánossyné Bortstieber Gertrúd, մահացել է 1963 թ.), որի հետ ապրել է քառասուն տարուց ավելի։

Մահ 

Լուկաչը մահացել է Բուդապեշտում 1971 թվականի հունիսի 4-ին մի քանի ամիս տևած թոքերի քաղցկեղով տառապելուց հետո։

Բուդապեշտյան դպրոց 
Չնայած Լուկաչն իր կյանքի մայրամուտին բազմաթիվ աշակերտներ է ունեցել, որոնք երբեմն միավորվում են «Բուդապեշտյան դպրոց» ընդհանուր տերմինի տակ (Ագնեշ Խելեր, Ձիորձ Մարկուշ, Ֆերենց Ֆեխեր, Միխայիլ Վարգա), և նրանք շարունակում էին ուսուցչի փիլիսոփայական որոնումները ոչ օրթոդոքսալ մարքսիզմի հունով, սակայն Լուկաչի մահից հետո Բուդապեշտյան դպրոցի բոլոր հիմնական ներկայացուցիչները հրաժարվեցին ոչ միայն նրանից, այլև մարքսիստական գաղափարներից` առհասարակ։

Հունգարական հեղափոխության ժամանակ այդ դպրոցի անդամները հեղափոխության ձախ թևի կողմնակիցներ էին, քննադատում էին ստալինիզմը և խորհրդային զորքերի ներխուժումը Հունգարիա։ Հեղափոխության ճնշումից հետո նրանք ռեպրեսիաների ենթարկվեցին։ Նրանց մեծ մասը զրկված լինելով Հունգարիայում դասավանդելու հնարավորությունից, գաղթեցին Արևմտյան երկրներ, Ավստրիա, որտեղ վերջնականապես գրավեցին սոցիալ-լիբերալիստական (լիբերալիզմ) դիրքորոշում։ Ագնեշ Խելերը, որը ձախ հայացքներին նվիրված մնաց ավելի երկար, քան մյուսները, վերջին տասնամյակում հակվեց նեոլիբերալիզմին և նեոկոնսերվատիզմին։ Սակայն 1956 թվականի ապստամբության ճնշումից հետո Մեծ Բրիտանիա գաղթած Լուկաչի աշակերտներ Իշտվան Մեսարոշը և Միկլոշ Կրաշոն մնացին ձախ արմատական մարքսիստներ։

Հետաքրքիր փաստեր 
1973 թվականին Հայդելբերգյան գերմանական բանկի ծառայողներից մեկը նկատեց Ֆրից Ռադացի փոքրիկ գրքույկը, որը Համբուրգում էր լույս տեսել (1972) և նվիրված էր Գեորգ Լուկաչին։ Բանկի ծառայողի գլխում հանկարծ մի միտք ծագեց. ստուգել արդյոք Ռադացի գրքի հերոսը և բանկի անձնակազմի համար անծանոթ հաճախորդն այն նույն Ֆոն Լուկաչը չէ՞, որ կես դարից ավելի առաջ, 1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին Գերմանական բանկում խոշոր ճամպրուկ էր պահպանման դրել և առ այդ օրը չէր պահանջել։ Համեմատելով երկու Լուկաչների կենսագրական տվյալները, Հայդելբերգի Գերմանական բանկի համապատասխան ծառայությունները եկան միանշանակ եզրահանգման, որ դա միևնույն մարդն է։ Մեկ ու կես տարի առաջ մահացած մարդու մասին այս ինֆորմացիան մեծ սենսացիա եղավ ԶԼՄ-ների համար։ Ճամպրուկն իրենում ամփոփում էր արժեքավոր աղբյուրներ, որոնք Լուկաչի 1902-1917 թվականների կենսագրության և ստեղծագործական կյանքի վրա նոր լույս սփռեցին. 1600 նամակներ, նոթատետրեր, օրագրեր և ձեռագիր ստեղծագործություններ, որոնք փիլիսոփայի կողմից անավարտ էին մնացել։

Մարքսի և Էնգեսի ինստիտուտի Կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողովի կուսակցական բջջի քարտուղար Ֆ. Ֆ. Կոզլովը 1931 թվականի մարտի 5-ի նիստին այսպես է արտահայտվել Լուկաչի մասին.

Մրցանակներ և պարգևներ 
 Կոշուտի անվան մրցանակ (1948, 1955).
 ԽՍՀՄ Հոբելյանական մեդալ նվիրված Վ. Ի. Լենինի ծննդյան 100-ամյակին
 Գյոթեի մրցանակ (1970)

Հիմնական աշխատանքները 
 Հոգին և ձևերը (Душа и формы (1910))
 Ժամանակակից դրամայի զարգացման պատմություն (История развития современной драмы (1912))
 Վեպի տեսություն (Теория романа (1920))
 Պատնությունը և դասակարգային գիտակցությունը (История и классовое сознание (1923)), որտեղ «կարևորել է ամբողջականության մասին թեզիսը։ Պնդել է, որ բուրժուական մտածողության նկատմամբ մարքսիզմի կարևոր տարբերությունը նրանում չէ, որ պատմական գործընթացը բացատրելու համար գլխավոր դերը տրվում է տնտեսականին... Ամենակարևորը ամբողջականության կատեգորիան է։ Նրանում է մեթոդի էությունը, նրա հեղափոխական սկիզբը»։
 Լենին. նրա գաղափարների փոխկապակցության ակնարկ (Ленин: очерк взаимосвязи его идей (1924))
 19-րդ դարի գրականության տեսությունը և մարքսիզմը (Литературные теории XIX века и марксизм (1937))
 Ռեալիզմի տեսության մոտ (К истории реализма (1939))
 Պատմական վեպ (Исторический роман)
 Գյոթեն և նրա դարը (Гёте и его эпоха)
 Երիտասարդ Հեգել (Молодой Гегель)
 Էսթետիկականի առանձնահատկությունը (Специфика эстетического (1963))
 Գիտակցության փլուզում (Разрушение разума (1954))

Ռուսերեն գրքեր 
 Литературные теории XIX века и марксизм. М., 1937.
 К истории реализма. М., 1939.
 Борьба гуманизма и варварства. Ташкент: Гос. изд. УзССР, 1943.
 Своеобразие эстетического. М.: Прогресс, 1т.-1985, 2т.-1986, 3т.-1986, 4т.-1987.
 Молодой Гегель и проблемы капиталистического общества. М.: Наука, 1987.
 Лукач Д. Ленин. Исследовательский очерк о взаимосвязи его идей / Авт.вступ.статей С.Н.Земляной. — М.: Междунар. отношения, 1990. — 141 с. — ISBN 5-7133-0356-X.
 Лукач, Д. Письмо Альберто Кароччиистория, копия) // Философские науки. — 1989. — № 6. — С.102-104
 Лукач, Д. По поводу дебатов между Китаем и Советским Союзом  // Философские науки. — 1989. — № 6. — С.105-111
 Лукач, Д. Демократическая альтернатива сталинизму  // Коммунист. — 1990. — № 14. — С. 34-46
 Лукач Д. К онтологии общественного бытия. Пролегомены / Д. Лукач; Пер. с нем. И. Н. Буровой, М. А. Журинской; Общ. ред. и вступ. ст. И. С. Нарского, М. А. Хевеши. М.: Прогресс, 1991. 410 с.
 Георг Лукач История и классовое сознание. Исследования по марксистской диалектике М.: Логос-Альтера, 2003.
 Георг Лукач Буржуазность и l’art pour l’art: Теодор Шторм (PDF) // Логос. — 2006. — № 1. — С. 116—137.
 Политические тексты. М.: Три квадрата, 2006. ISBN 5-94607-067-3
 Лукач, Д. Хвостизм и Դիալեկտիկա // Проблемы политической философии: переводы, комментарии, полемика. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2012.

Լուկաչի մասին 
 Նիկոլայ Բերդյաև - Истоки и смысл русского коммунизма (գերմաներեն` 1938, ռուսերեն` 1955), Լուկաչի մասին գրել է. «գերմաներեն գրող հունգարացի» և «կոմունիստական գրողներից ամենախելացին
 / Տ. Ի. Օյզերմանը Լուկաչին անվանել է Հեգելի փիլիսոփայության հետազոտող
 Ս. Ք. Ժիժեկ - Լուկաչը լենինիզմի փիլիսոփա է
 Ա. Ն.Դմիտրիևը  Լուկաչի մասին գրել է աշխատություն. «Մարքսիզմ առանց պրոլետարիատի։ Գեորգ Լուկաչը և վաղ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը (1920-1930-ական թթ.)»
 Ս. Զեմլյանոյը  գրել է «Երիտասարդ Լուկաչի հոգևոր որոնումները»
 Ս. Պ. Պոցելուև, «История и классовое сознание» Д. Лукача: теория «овеществления» и романтический антикапитализм. // Вопросы философии.1993 № 4. - Դ. Լուկաչի "պատմությունը և դասակարգային գիտակցությունը". "հասարակականացման" տեսություն և ռոմանտիկական հակակապիտալիզմ
 Շ. Իշիցուկա - «Լուկաչի և Հուսեյրլի բնության ըմբռնումը»
Լուկաչը բազում փիլիսոփայական բառեր և հոլովույթներ ունի, բայց չի վերահսկում հիմնական միտքը, որը հեռանում է աստված գիտե, թե ուր և միայն ընդհանուր իմաստն է պահում, հաճախ «դիամատի մասին հիշատակումներով» (Միխայիլ Լիֆշից)։

Ծանոթագրություններ

Հղումներ 
 Գեորգի Լուկաչի և Միխայիլ Լիֆշիցի աշխատանքների արխիվ
 Дьердь Лукач в Wiki-разделах Интернет-портала РКСМ(б) 
 Лукач, Дьердь Սովետական մեծ հանրագիտարան

Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Մարքսիստներ
Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Գեղագետներ
Հունգարական հեղափոխության մասնակիցներ
Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կոմունիստ գրողներ
Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Բուդապեշտի համալսարանի շրջանավարտներ
Հրեա փիլիսոփաներ
Քաղաքական փիլիսոփաներ
Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Գերմանալեզու գրողներ
Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Հունգարացի գրողներ