Մուլք (կալվածք)

Մուլք (արաբերեն mulk – տիրույթ, սեփականություն, կալվածք), հողային տիրույթի անվանում Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներում, Հարավային Կովկասում արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում։ Մուլք են կոչվել ինչպես խոշոր ավատները, այնպես էլ համայնքի գյուղացուն պատկանող մշակելի հողակտորները։

Մուլքի տեսակներ 
16-19–րդ դարերում Իրանում, Ադրբեջանում և Արևելյան Հայաստանում մուլքը հասկացվում էր սեփականությունը հողի, ջրի կամ այլ անշարժ գույքի (այգի, ջրաղաց, ձիթհանք, տուն և այլն) նկատմամբ։ Ժառանգման սեփականության իրավունքով ֆեոդալ–կալվածատերերին պատկանող գյուղերը, ի տարբերություն ծառայության համար տրվող ժամանակավոր–պարգևական հողերի՝ թիուլի, նույնպես մուլքեր էին համարվում։ Մուլքը կիրառվել է նաև թագավորության (իշխանություն, սենիորություն), համայնքի հողային սեփականության իմաստով։ Մուլք ունեցող գյուղատերերը կոչվում էին մալիք (արաբերեն malik – սեփականատեր), որոնք կարող էին մուլք համարվող իրենց գյուղից ստանալ ռենտա–հարկի մի մասը։ 16-րդ դարից մինչև 19–րդ դարի սկիզբը մուլք էր կոչվում նաև սեփականատիրության իրավունքով տվյալ գյուղական համայնքից գանձվող ռենտան ամբողջությամբ։

Մուլք-ով ձևավորվող իմաստներ 
18-19-րդ դարերում Արևելյան Հայաստանում և Ադրբեջանում գյուղից ստացվող ամբողջ հողային ռենտայի (մուլքի) կամ նրա մասի սեփականատերը կոչվում էր մուլքադար (մուլք ունեցող)։ Վերջինս իրավունք ուներ որպես հողային ռենտա ստանալ բերքի միայն որոշ մասը (1/10–3/10)։ Գյուղի ընդհանուր ցանքատարածության համայնքի անդամ հողագործ գյուղացիների միջև բաշխման ու օգտագործման իրավունքները տնօրինում էր գյուղական համայնքը։

Մուլքադարին ժառանգությամբ անցնող մուլքը կոչվում էր մուլք–ե մորուսի (mulk-e mórusi), գանձագին մուլք՝ մուլք–ե զարխարիդ (mulk-e zarkharid)։ Գյուղից ստացվող մուլքի ամբողջությունը, մսխալի (թանկարժեք մետաղի զանգվածի չափման միավոր) նմանությամբ, բաժանվում էր 6 մասի (դանգերի)։ Մուլքը կարող էր օտարվել կամ փոխանցվել ժառանգներին ամբողջությամբ կամ դանգերով, իսկ առ ու ծախի դեպքում՝ կես կամ քառորդ դանգով (թասուջ), 1/8 դանգով (շաիր) կամ դրանց կոտորակներով։

Հողատիրությունը կոչվել է Մուլքադարություն, որը ձևավորվելով Արաբական խալիֆայությունում, հարատևել է մինչև 15-19-րդ դարեր։ Հարավային Կովկասում մուլքադարությունը գոյատևել է մինչև 1870-ական թվականների հողային բարենորոգումները։

Տես նաև 
Պետական մուլքադարական գյուղացիներ

Գրականություն  
 Есаян А․ М․, Мулькадарское право в Армении, Е․, 1948
 Петрушевский И․ П․, Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI–начале XIX вв․, Л., 1949
 Папазян А․ Д․, Аграрные отношения в Восточной Армении в XVI–XVII веках, Е․, 1972․

Ծանոթագրություններ 

Սեփականություն
Հասկացություններ
Միջին Արևելք
Հարավային Կովկաս
Արաբական խալիֆայություն
Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ