Արթուր

Արթուր, կելտական ծագմամբ տղամարդու անուն։

Ստուգաբանություն 

Արթուր անվան ծագման շուրջ տարաձայնություններն ու քննարկումները դեռևս շարունակվում են։ Որոշ հետազոտողներ գտնում են, որ այն փոխառվել է (չճանաչված ծագումնաբանությամբ, սակայն ամենայն հավանականությամբ` մեսսապական կամ էտրուսկական) հռոմեական հեթանոսական Artōrius ազգանունից։

Որոշ գիտնականներ նշում են, որ լեգենդար Արթուր թագավորի անունը հենց Արթուր տարբերակով հայտնվել է Արթուրի մասին պատմող լատինական տեքստերում, և երբեք հանդես չի եկել Artōrius տարբերակով (չնայած դասական լատիներենի Artōrius-ը վուլգար լատիներեն բարբառներում դարձել է Arturius)։ Այնուամենայնիվ, սա չի կարող վերջնական պատկերացում տալ Արթուր անվան ծագման մասին, քանի որ բացառված չէ, որ Artōrius-ը կարող էր դառնալ Art(h)ur, որը փոխառվել է ուելսերենի բառապաշար։

Մեկ այլ հնարավոր տարբերակ է նաև այն, որ անունը ծագել է բրիտոնական *Arto-rīg-ios հայրանունից (որի արմատը`*arto-rīg- արջ-աստված, հայտնվել է հին իռլանդերեն Art-ri անվան մեջ) լատինաֆիկացրած Artŏrius (կարճ -ŏ- ով) անվան միջոցով, որը իր հերթին միացված է դասական լատիներեն Artōrius-ին, (երկար -ō-ով), ինչն էլ հետագայում բնականորեն կձևավորվեր նեո-բրիտոնիկ (ուելսերենի, կորնական ու բրետոնական լեզուների անմիջական նախախահայրը) *Arθṻr տարբերակը։

Հաճախ հանդիպող ուելսերենից ծագած «արջ» + (g)wr «մարդ» (ավելի վաղ` բրիտոնական լեզվով՝ *Arto -uiros) տարբերակը հնարավոր չէ հնչյունաբանական և ուղղագրական պատճառներով. հատկանշական է, որ բրիտանական Arto-uiros բարդ անունից ծագում են Հին Ուելսական *Artgur (որտեղ «u»-ը համապատասխանում է կարճ /u/ հնչյունին) և Միջին/Արդի Ուելսական *Arthwr և ոչ թե Arthur անունը (որտեղ -u- համապատասխանում է երկար /ʉː/ հնչյունին)։

Ուելսական պոեզիայում անունը միշտ արտասանվում էր որպես Արթուր, և հանգավորվում էր բացառապես -ur վերջավորությունն ունեցող բառերի հետ, և ոչ մի դեպքում -wr-ով ավարտվող բառերի հետ, ինչն էլ հաստատում է, որ երկրորդ տարրը չի կարող լինել [g]wr (մարդ)։

Գոյություն ունի նաև այլընտրանքային տարբերակ, որը, սակայն գիտնականների կողմից քիչ ընդունվեց, ըստ որի՝ Արթուր անունը ծագում է լատիներեն Arcturus բառից (Boötes համաստեղության ամենավառ աստղը, ինչը գտնվում է Մեծ Արջի մոտ), որը հունական Αρκτοῦρος-ի (Arktouros) լատինացված տարբերակն է (arktos-bear-արջ) և (οὖρος - ouros - պաշտպան, պահապան)։ Դասական լատիներեն Arcturus-ը կարող է դառնալ Art(h)ur, եթե փոխառվում է ուելսական բառապաշար, իսկ դրա փայլը և դիրքը երկնքում մարդկանց ստիպում է այն համարել որպես «արջի պահապան» և Boötes-ի մյուս աստղերի առաջնորդ։

Համանման անուն է նաև հին իռլանդերեն Artúr-ը, որն ուղղակիորեն ծագել է հին ուելսերենից կամ կումբրիկերեն Artur անունից։ Պատմականորեն այս անվան ամենավաղ կրողներից է Այդանի (Áedán mac Gabráin) որդին կամ թոռը, որը մահացել է 609 թվականին։

Այլ լեզուներով 

 ալբաներեն՝ Artur
 արաբերեն՝ أرثر, ارثور, ارتور
 հայերեն՝  (Artur)
 բասկերեն՝ Artur, Artza
 բրետոներեն՝ Arzhur
 բուլղարերեն՝ Артур (Artur)
 կատալաներեն՝ Artur, Artús
 չինարեն՝ 亚瑟 (Yàsè)
 խորվաթերեն՝ Artur
 չեխերեն՝ Artuš, Artur
 դանիերեն՝ Arthur
 նիդերլանդերեն՝ Arthur, Artuur
 էստոներեն՝ Artur
 անգլերեն՝ Arthur
 ֆիններեն՝ Artturi, Arttu, Arto
 ֆրանսերեն՝ Arthur
 գալիսերեն՝ Artur, Artús
 վրացերեն՝ ართური (Արթուրի)
 գերմաներեն՝ Artur, Arthur
 հունարեն՝ Αρθούρος (Arthouros/Artouros)
 եբրայերեն՝ ארתור (Artur)
 հունգարերեն՝ Artúr
 իսլանդերեն՝ Arthur
 իռլանդերեն՝ Artúr
 իտալերեն՝ Arturo
 ճապոներեն՝ アーサー (կատականայով)
 կորեերեն՝ 아서 (Ասեո), 아써 (Ասսեո), 아더 (Ադեո)
 լատիներեն՝ Arturus/Arthurus, Artorius/Arturius
 լատիշերեն՝ Artūrs
 լիտվերեն՝ Artūras
 մալթայերեն՝ Arturu, Turu
 նորվեգերեն՝ Artur
 օսերեն՝ Артур (Artur)
 լեհերեն՝ Artur
 պորտուգալերեն՝ Artur, Arthur
 ռումիներեն՝ Arthur, Artur
 ռուսերեն՝ Артур (Artur)
 սերբերեն՝ Артур (Artur)
 սլովակերեն՝ Artúr
 սլովեներեն՝ Artur
 իսպաներեն՝ Arturo
 շվեդերեն՝ Artur
 թուրքերեն՝ Artur
 ուկրաիներեն՝ Артур (Artur)
 ուզբեկերեն՝ Artur
 ուելսերեն՝ Arthur

Կրողներ 
 Արքա Արթուր, բրիտանական էպոսի հերոս,
 Արթուր (Ուելսի արքայազն), Հենրի VII-ի և Էլիզաբեթ Յորքիի ավագ որդին, Անգլիական գահի ժառանգորդը։ Մահացել է 15 տարեկանում՝ այդպես էլ չբարձրանալով գահին։
 Արթուր Աբրահամ, Գերմանիայում հանդես եկող հայազգի պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ,
 Արթուր Ազարյան, հայ խմբագիր, թարգմանիչ, լրագրող, հրապարակախոս, հեռուստատեսային գործիչ,
 Արթուր Ալեքսանյան (ըմբշամարտիկ), հայ հունահռոմեական ըմբշամարտիկ, աշխարհի կրկնակի չեմպիոն, Եվրոպայի եռակի չեմպիոն, Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր և 2016 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր,
 Արթուր Աղաբեկյան, ՀՀ և ԼՂՀ պետական և ռազմական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ,
 Արթուր Աղաբեկյան (ազատամարտիկ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից,
 Արթուր Արմին, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում բնակվող հայազգի գիտնական և հայագետ,
 Արթուր Բեմբրիջ, անգլիացի նախկին ֆուտբոլիստ,
 Արթուր Բորուց, լեհ ֆուտբոլիստ, անգլիական «Բորնմութի» և Լեհաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի դարպասապահը,
 Արթուր Դարվիլ, անգլիացի դերասան և երաժիշտ,
 Արթուր Դրյուրի, ՖԻՖԱ 5-րդ նախագահ,
 Արթուր Էդինգտոն, անգլիացի աստղագետ, ֆիզիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ 1914-ից,
 Սըր Արթուր Էվանս, անգլիացի հնագետ,
 Արթուր Թարխանյան, հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր (1972), ՀԽՍՀ ժողովրդական. (1987) ճարտարապետ,
 Արթուր Լեոնարդ Շավլով, ամերիկացի ֆիզիկոս, Ազգային ակադեմիայի անդամ (1970), Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1981),
 Արթուր Լեսլի Մորտոն, անգլիացի պատմաբան, գրականագետ և հրապարակախոս,
 Արթուր Կոնան Դոյլ, անգլիացի գրող (ծագումով շոտլանդացի), որին համաշխարհային հռչակ են բերել Շերլոկ Հոլմսի և դոկտոր Վաթսոնի մասին դետեկտիվ պատմվածքները,
 Արթուր Մեսչյան, հայ ճարտարապետ, երաժիշտ, կոմպոզիտոր, ռոք-երաժիշտ, բանաստեղծ, երգիչ, նկարիչ։

Ծանոթագրություններ 

Աղբյուրներ

 .
 .
 . (EBSCO subscription required for online access.)
 .
 .
 .
 .
 . (JSTOR subscription required for online access.)
 Jaski, Bart, Early Irish examples of the name Arthur, Z.C.P. band 56, 2004

Հղումներ 
Արթուր անունի նշանակությունը։ Артур Անունների ազատ հանրագիտարան

Արական անձնանուններ
Ճամբարի ժամանակավոր