Աբու Համիդ ալ-Ղազալի

Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի աթ-Թուսի (, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի, ), իսլամական աստվածաբան, իրավագետ, փիլիսոփա և միստիկ։ Ծնունդով Պարսկաստանի (այժմ՝ Իրան) Խորասան մարզից է։ Սուֆիզմի հիմնադիր առավել հեղինակավոր ուսուցիչներից մեկն է։ Ալ-Ղազալիի գործունեությունն ուղղված է եղել սուֆիզմի բազմակողմանի ու համակարգված համակարգի ստեղծմանը, ինչպես նաև սուֆիզմի տեսական հիմքերի ձևակերպմանը։

Կենսագրություն 

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին ծնվել է 1058 թվականին։ Նրա ընտանիքն ապրել է Թուսում և ուներ պարսկական արմատներ։ Աբու Համիդի հայրը եղել է բուրդ մանող։ Նա կյանքից շուտ է հեռացել և նրա որդիների՝ Աբու Համիդի ու նրա եղբայր Աբուլ-Ֆուտուհա Ահմեդի դաստիարակությամբ զբաղվել է հոր ընկերներից մեկը։ Շուտով հոր կողմից թողած ժառանգությունը վերջացել է, և քանի որ հոր ընկերն ինքը շատ աղքատ էր, եղբայրներին առաջարկել է մեդրեսում ընդունվել որպես սովորողներ, որպեսզի ապրուստի միջոցներ հայթայթեն։

1070 թվականին ալ-Ղազալին եղբոր հետ գնացել է Ջուրջան (Գորգան), որպեսզի կրթությունը շարունակի իմամ Ահմեդ ար-Ռազիկանի և Աբուլ-Կասիմ Ջուրջանիի մոտ։ 1080 թվականին ալ-Ղազալին մեկնել է Նիշապուր, որպեսզի աշակերտի հայտնի մուսուլման գիտնական Աբուլ-Մաալի ալ-Ջուվայնիի մոտ (մահացել է 1085 թվականին), որը հայտնի է որպես Իմամ ալ-Հարամայն)։ Ալ-Ջուվայնի իմամի մոտ Աբու Համիդն ուսումնասիրել է ֆիքհ, իսլամական իրավաբանության հիմքեր, աշարիականության քալամ և այլ գիտաճյուղեր։ Ալ-Ղազալիին սուֆիզմի նրբությունները սովորեցնող ուսուցիչների թվում էին Ֆազլ իբն Մուհամմադ ալ-Ֆարամիզին (Աբուլ-Քասիմ ալ-Քուշայրիի աշակերտը) և Յուսուֆ ան-Նասաջը։

Շուտով երիտասարդ և տաղանդավոր աստվածաբանին նկատել է սելջուկ վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքը։ Նա ալ-Ղազալիին հրավիրել է Բաղդադ և հանձնարարել ղեկավարել Նիզամիայի մեդրեսեն։ 1091-1095 թվականներին նա իր կողմից ստեղծված գիտական հաստատությունում դասավանդել է իսլամական իրավունք։ Մեդրեսում սովորում էին մոտավորապես 300 աշակերտ, որոնց թվում էին Աբու Բաքր իբն ալ-Արամին, Աբու Ջիլդ իբն ար-Ռազարը, Աբու Գայս ալ-Ջայլին, ալ-Բարբաբազին, Աբուլ-Բայիհ ալ-Բաքրաջին, Աբուլ-Աբբաս ալ-Աքլիշին, Աբդուլ-Քադիր ալ-Ջիլանին, Մուհամմադ իբն Յահիա աշ-Շաֆիին և իսլամիստական հայտնի այլ աստվածաբաններ։

1092 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքն սպանվել է իսլամիստների ձեռքով, և 1095 թվականին ալ-Ղազալին հաջ կատարելու պատրվակով իր ընտանիքի հետ լքել է Բաղդադը։ Ինքը՝ ալ-Ղազալին, իր այս քայլը բացատրել է հետևյալ կերպ.

«Այնուհետև, նայելով ինձ մյուս կողմից, ես զգացի, որ իմ դրությունը շատ վտանգավոր է, և ես շատ կապված եմ այն ամենի հետ, ինչը ձեռք եմ բերել երկրային կյանքում, և ընդհանրապես այն ամենի հետ, ինչը շրջապատում է ինձ։ Ապա ես, հետամուտ լինելով իմ գործերին, տեսա, որ լավագույնը, ինչով կարող եմ զբաղվել, դասավանդելն ու ուսուցանելն է։ Բայց դրանք այն գիտություններն էին, որոնք ոչ մի օգուտ չէին բերում այս աշխարհում և այդքան էլ կարևոր չէին երկրային ապականված կյանքի համար։ Ես հիշեցի ուսուցանելու իմ մտադրության մասին, և պարզվեց, որ դա անում եմ ոչ թե զուտ հանուն Ալլահի, այլ հանուն փառքի ու պատվի։ Այդ ժամանակ ես համոզվեցի, որ գտնվում եմ անունդի եզրին և արդյունքում կարող եմ դժոխք ընկնել, եթե չսկսեմ ուղղել իմ վիճակը։ Ուստի ես որոշեցի մեկնել Բաղդադից, քանի որ իմ դրության մասին մտքերս ինձ հանգիստ չէին տալիս, և իմ հոգուն (նաֆսու) այս քայլն ամենևին դուր չէր եկել, և այն սկսել էր ինձ հակառակվել։ Եվ այսպիսով, ես սկսեցի տատանվել իմ անսանձ կրքի ու եսասիրության և այն աշխարհի կոչերի միջև մինչ այն պահը, երբ գործն ընտրությունից հասավ անհրաժեշտության...»

11 տարվա ընթացքում՝ մինչև 1106 թվականը, ալ-Ղազալին իր կյանքն անցկացրել է որպես ճգնավոր։ Սկզբում նա ապրել է Լևանտում։ Դամասկոսում նա առանձնանալով հաղորդակից է դարձել սուֆիական պրակտիկային (հալվաթ)՝ կատարելով ներքին վարժություններ (ռիյազաթ) և հոգևոր ջանքեր (մուջահադաթ)։ Որոշ ժամանակ ալ-Ղազալին ծառայության մեջ է եղել Օմայանների մզկիթում (իթիկաֆ)։ Այնուհետև մեկնել է Երուսաղեմ (Բայթ ուլ-Մուքադաս)։ Այնտեղ ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է Ժայռի գմբեթ մզկիթում, որը գտնվում է Ալ-Ակսա մզկիթի մոտ։ Երուսաղեմում ալ-Ղազալին սկսել է գրել իր ամենահայտնի՝ «Կրոնական գիտությունների հարություն» գիրքը, որն ավարտել է Դամասկոսում։ Դամասկոս վերադառնալուց հետո նա ուխտագնացություն է կատարել Մեքքա և այցելել Մուհամմադ մարգարեի գերեզմանին Մեդինայում։ Այդ տարիներին գրել է իր համեմատաբար հայտնի ստեղծագործությունները։

1106 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքի որդին՝ Ֆահր ալ-Մուլքը ալ-Ղազալիին առաջարկել է վերադառանալ դասավանդելուն, ալ-Ղազալին նորից դասախոսություններ է կարդացել Նիշապուրի Նիզամիա մեդրեսում։ Նիշապուրում ալ-Ղազալին ծանոթացել է շեյխ Աբու Ալի ալ-Ֆարմադիի հետ, որը նակշբանդիական տարիկաթի շեյխերի շղթայում (սիլսիլիայում)։ Ալ-Ֆարմադի ղեկավարությամբ և խրատներով նա կարողացել է հաղթահարել սուֆիզմի բոլոր աստիճանները։

Ալ-Ղազալին իր մահից ոչ շատ շուտ թողել է դասավանդումն ու վերադարձել Թուս։ Այնտեղ նա ապրել է մի խցում և երիտասարդներին սովորեցրել սուֆիական ապրելակերպը։ Ալ-Ղազալին մահացել է 1111 թվականի դեկտեմբերին՝ 53 տարեկան հասակում։ Ըստ Աբդուլ-Հաֆուրա Ֆարիսի՝ ալ-Ղազալին ունեցել է մի քանի աղջիկներ և ոչ մի տղա։

Աստվածաբանական գործունեություն 
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին եղել է շաֆիիտական իրավական դպրոցի (մազհաբ) և աշարիտական աքիդի հետևորդ։ Նրա աշխատություններն օժանդակել են սուֆիզմի կանոնավոր ներկայացման զարգացմանը և նրա ներդրմանն օրթոդոքսալ սուննիական իսլամի մեջ։ Ալ-Ղազալին քննադատական քննարկման է ենթարկել իսլամական գաղափարի բոլոր հիմնական ուղղությունները` սկսած իսլամական աստվածաբանությունից, սուֆիզմից, իսլամիզմից մինչ փիլիսոփայություն։

Քալամ 
Ալ-Ղազալիի մտքերը կարևոր ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան ինչպես իսլամադավան, այնպես էլ քրիստոնյա փիլիսոփաների վրա։ Ալ-Ղազալին համարվում է նաև աշարիտական քալամի ականավոր ներկայացուցիչ (փաստացի քալամի վերջին ականավոր փիլիսոփա, որն ավարտել է աշարիտական մետաֆիզիկայի ստեղծումը) և սուֆիզմի հիմնադիր աստվածաբան։ Նրա՝ ինքնախորասույզ մտածողի և միստիկի կերպարը, որ չի հրաժարվում իր գիտելիքները ուրիշներին փոխանցելուց, սակայն խուսափում է աշխարհիկ փառաբանությունից և իշխանությունից, շատ հանրաճանաչ է որպես «իրական» մուսուլմանի՝ մումինի օրինակ։

Ալ-Ղազալին ներմուծել է ջիհադ հասկացության նոր մեկնաբանությունը Ղուրանում։ Ալ-Ղազալիի կարծիքով այատայի 95-րդ Ան Նիսա սուրահում («Կանայք») խոսքը վերաբերում է ոչ թե մարտի դաշտում կռվին, այլ սեփական ցածրագույն «ես»-ը հաղթահարելուն։ Ջիհադի մասին թեման ներկայացրել է «Ալ-Վասիտ ֆիլ մազհաբ» գրքում (6-րդ հատոր)։

Ալ-Ղազալին մարդկանց, ըստ իրենց ճանաչողական կարողությունների մակարդակի, բաժանել է 2 կատեգորիայի՝ «լայն հասարակություն», «զանգված» (ալ-ամմա, ալ-ավամմ), և «ընտրյալներ» (ալ-հասսա)։ Առաջին կատերգորիայում ներառել է շարքային հավատացյալներին, որոնք կուրորեն հետևում են կրոնական ավանդույթներին։ Այդպիսի մարդկանց չի կարելի ներկայացնել սուրբ տեքստերի խորհրդանշական-այլաբանական մեկնաբանությունը։ Նա առաջին կատեգոիայում է ընդգրկել նաև մութաքալլիմներին, որոնց գործառույթը պետք է սահմանափակել իսլամի դրույթները նորամուծություններից (բիդա) պաշտպանելով։ Երկրորդ կատեգորիայում նա ընդգրկել է առաջին հերթին փիլիսոփաներին և սուֆիականներին, որոնք ինտուիցիայի օգնությամբ հանգում են կենցաղի վերաբերյալ մոնիստական հայացքների (իլհամ)։

Փիլիսոփաներից ալ-Ղազալիի քննադատության հիմնական սուբյեկտներ են դարձել Արիստոտելը, ալ-Ֆարաբին և Ավիցեննան։ Ապացուցելով իմացության փիլիսոփայական ուղիների անհամապատասխանությունը՝ ալ-Ղազալին մշտապես կիրառել է հերքման փիլիսոփայական մեթոդները՝ լայնորեն դիմելով արիստոտելյան տրամաբանության հնարներին։ Ճշմարտության որոնման նրա շարժիչ ուժերը կասկածն ու թերահավատությունն էին։

Սուֆիզմ 
Ալ-Ղազալին շատ կարևոր դեր է խաղացել սուֆիզմի հասկացություններն ու շարիաթի օրենքները համադրելու գործում։ Նա այն մարդկանցից էր, որ իր աշխատանքներում տվել է սուֆիզմի պաշտոնական նկարագրությունը։ Երբ (հատկապես մեկուսացման տարիներին) նա սկսել է հանգամանորեն ուսւմնասիրել գիտությունները (քալամ, փիլիսոփայություն, իսմայիլականություն, սուննիական դավանաբանություն), եզրակացրել է, որ ռացիոնալ հորինված հավատը կենսական չէ, և լրջորեն դիմել է սուֆիզմին։ Նա հասկացել է, որ բարոյական սկզբունքները պետք է հիմնված լինեն Ալլահի հետ անմիջական կապի, ինչպես նաև ապրումների սեփական փորձի վրա։ Կարևոր է լուսավորության կամ աստվածային շնորհի ձեռքբերումը, որի համար անհրաժեշտ է ազատվել բոլոր տեսակի արհեստականություններից։

Ալ-Ղազալին առանձնացրել է կյանքի երեք մակարդակ։
 Բարձրագույն մակարդակն զբաղեցրել է Ալլահը, որն ինքնին բավարար է։
 Ցածրագույն մակարդակը կազմում է Ալլահի կողմից սահմանված նյութական աշխարհը։
 Նրանց միջև գտնվում է մարդկանց աշխարհը, որոնց հոգիներն ազատ կամք ունեն։ Ալլահի կողմից նրանց տրվում են գաղափարներ և հակումներ, սակայն գործերը որոշվում են միայն մարդկանց կամքով։

Ալ-Ղազալին սուֆիզմի գործնական կիրառությունը տեսել է մարդկանց բարոյական կատարելագործման ուսուցման ուղղության մեջ։ Նա մերժել է Աստծո հետ գոյաբանական միության վերաբերյալ սուֆիների պահանջները և «միությունն» ընդունել միայն որպես աստվածության ճանաչողական բարձրագույն ուժի ըմբռնման խորհրդանիշ։

Տիտղոսներ 
Ալ-Ղազալիի աշխատություններն իսլամական աշխարհում բարձր են գնահատվել։ Նա ստացել է բազմաթիվ տիտղոսներ, այդ թվում՝ Շարաֆուլ-Ա’իմմա (), Զայնուդ-դին (՝ կրոնի գեղեցկություն), Հուջաթուլ-իսլամ (՝ իսլամի փաստարկ) և այլն։ Իսլամական այնպիսի աստվածաբաններ, ինչպիսիք են ալ-Զահաբին, աս-Սույուտին, ան-Նավավին, Իբն Ասակիրը, ալ-Ղազալիին համարել են 5 դարի հիջրայի «նորոգիչ»։ Ալ-Ղազալիի ուսմունքի բազմակողմանիությունը պատճառ է դարձել, որ իսլամական դոգմատիստները նրան միաժամանակ ենթարկել են քննադատության և մեծարել որպես «իսլամի փաստարկ»։ Ժամանակակից աշխարհում ալ-Ղազալին իսլամական ամենահեղինակավոր աստվաբաններից մեկն է։ Շեյխ Համզա Յուսուֆը նրա մասին գրել է որպես մի մարդու, որը «բառացիորեն փրկել է իսլամը»

Այն բանից հետո, երբ դեռ երիտասարդ ալ-Ղազալին գրել է «ալ-Մանհուլ ֆի ուսուլ ալ-ֆիկհ» (Իսլամական իրավունքի հիմունքները, 1109 թվական), նրա ուսուցիչ Աբդուլ-Մալիք ալ-Ջուվեյնին ասել է. «Դու թաղեցիր ինձ, երբ ես դեռ կենդանի եմ, միթե դու չես կարող սպասել, մինչև ես մահանամ։ Քո գիրքը ծածկում է իմ գիրքը»։

Հաֆիզ ազ-Զահաբին (մահացել է 1348 թվականին) ալ-Ղազալիի կենսագրության մեջ գրել է. «Ալ-Ղազալի՝ շեյխ, իմամ, գիտելիքների օվկիանոս, իսլամի փաստարկ, իր ժամանակի ֆենոմեն, կրոնի գեղեցկություն, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Ահմադ աթ-Թուսի աշ-Շաֆիի ալ-Ղազալի։ Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ, չափազանց սրամիտ։ Իսլամական իրավունք սովորել է իր քաղաքում, այնուհետև տեղափոխվել է Նայսաբուր և հայտնվել ուսանողների շրջանում, սովորել է իմամ ալ-Հարամայնի մոտ և կարճ ժամանակում ամբողջովին կլանվել իսլամական իրավունքով, և բանավեճերում դարձել ճարտասան ու հմուտ և բանավիճողների գլխավորն էր»։

Ալ-Ղազալիի ազդեցությունը համաշխարհային փիլիսոփայության և աշխարհայացքի վրա 
Ալ-Ղազալի աշխատանքներն սկսել են միանգամից թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Նա հայտնի է դարձել քրիստոնյա Եվրոպայում և հրեական համայնքներում։

Ազդեցությունը քրիստոնեության վրա 
Նրա գրվածքները ծանոթ էին Թովմա Աքվինացուն, որը նրան բարձր է գնահատել։

12-րդ դարի վերջին «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատությունը թարգմանվել է լատիներեն ու լայնորեն տարածվել։ «Logica et philosophia Algazelis» աշխատությունը թարգմանել է Դոմինիկ Գունդիսսալին հրեա գիտնական Ավենդաուտի հետ։ Այդ թարգմանությունը Եվրոպայում դարձել է արաբական փիլիսոփայության ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ, ալ-Ղազալին սխալմամբ համարվել է Ավիցեննայի հետևորդը։

Ազդեցությունը հրեական մտքի վրա 
12-13-րդ դարերում արաբական Իսպանիայի հրեա բնակչությունն ակտիվորեն տիրապետում էր արաբերենին, և հրեա մտածողները կարող էին անմիջականորեն ընկալել արաբական գրականությունը։ Եհուդա Հալևին Արիստոտելի դեմ իր բանավեճային աշխատանքներում հետևել է ալ-Ղազալիի դիրքորոշմանը («Փիլիսոփաների ինքնահերքում»)՝ փիլիսոփայության անհստակությանը հակադրելով մաթեմատիկան ու տրամաբանությունը։ Աբրահամ իբն Դաուդը «Էմունա Ռամա» (, «Բարձրյալ հավատք») աշխատության մեջ կամքի, մտադրության ու էքստազի հայեցակարգերում հետևել է Ավիցեննային ու ալ-Ղազալիին (ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատություն)։

Ալ-Ղազալիի աշխատությունները հետագայում բազմիցս թարգմանվել են հրեերեն, առաջին թարգմանիչներից մեկը եղել է Իսաակ Ալբալագը։ Նրա աշխատանքները մեծ տարածում ունեին, նրա մահից հետո կատարվել է ևս երկու թարգմանություն։

Ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատության «De’ôt ha-Fîlôsôfîm» կամ «Kavvanôt ha-Fîlôsôfîm» վերնագրերով հրեերեն թարգմանությունները եվրոպական հրեաների շրջանում դարձել են գրեթե ամենատարածված փիլիսոփայական տեքստերը։

Հրեական օրենքների ու կենսակերպի մասին իրենց գրվածքներում Ալ-Ղազալիից մեջբերումներ կատարել են այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Մայմոնիդը, Աբրահամ Հասիդը, Օբադիա իբն Խասդայը և կաբալիստ Աբրահամ Գավիսոնը Թլեմսենից։

Սկեպտիցիզմ
Ալ-Ղազալիի ռացիոնալիզմը, պատճառականությունը կասկածի ենթարկելու և պատճառների ու հետևանքների միջև կապերը խզելու փորձերը, որոնք կարող են լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ իրադարձությունների պարզ հաջորդականություն, բազմաթիվ հեղինակների կողմից մեկնաբանվել են որպես ժամանակակից սկեպտիցիզմի նախամուտք։

Աշխատություններ 

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին աստվածաբանական գիտությունների, փիլիսոփայության ու սուֆիզմի մասին ավելի քան 70 գրքերի հեղինակ է։ Նրա գլխավոր աշխատանքները կրում են բանավեճային բնույթ։

Կրոնական գիտությունների հարություն
Ալ-Ղազալիի հիմնական աշխատությունը «Կրոնական գիտությունների հարություն» () տրակտատն է, որտեղ բացահայտվում են պաշտամունքային պրակտիկային (իբադաթ), սոցիալապես նշանակալից սովորույթներին (ադաթ), բնավորության «կործանարար» գծերին (մուհլիկաթ) և փրկության տանող գծերին վերաբերող հարցեր (մունջիյաթ)։ Այս տրակտատում ալ-Ղազալին սահմանում է սուֆիական հիմնական արժեքներն ու իդեալները՝ համբերություն, սեր, աղքատություն, մենակեցություն։ «Հարություն» նշանակում է սուննիական քարացած հայացքների համակարգի վերակենդանացման ձգտում, որ սահմանում է ճշմարտությունը ճանաչելու ուղիները և զուգակցում է խելքը, անկեղծությունն ու սերը, ազնվությունն ու ձգտումն առ Ալլահ։ Մի կողմից նա խելքը գնահատում է որպես ճանաչողության համար անհրաժեշտություն, որն ներառում է տրամաբանությունը, պրակտիկան, կասկածներն ու օբյեկտիվությունը։ Մյուս կողմից նա ինտուիցիայի ու էքստազի փայլատակման մակարդակները որոշում է Ալլահին մոտ լինելու չափով և խոսում է սուֆիական կոլեկտիվ ծիսակարգերի մասին։

Սուֆիզմ
 Կումիյա-ե սա’դատ ( – Երջանկության էլիքսիր) – սուֆիզմի մասին գիրք՝ գրված պարսկերենով։ Այս գրքում ալ-Ղազալին քննադատել է իր ժամանակակից ուլեմներին, որոնք կրոնական գիտելիքները վերածել են աշխարհիկ նպատակներին հասնելու միջոցների
 Միշքատ ալ-անվար («Լույսի որմնախորշ») – հադիսի բացատրությունը 70 հազար բացահայտումների մասին։

Փիլիսոփայություն
 Մաքասիդ ալ-ֆալասիֆա (1094) ( – փիլիսոփաների մտադրություններ) – գիրք, որում տրված է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանության, ֆիզիկայի և մետաֆիզիկայի հիմնական դրույթների օբյեկտիվ ու համակարգված շարադրանքը։
 Տահաֆուտ ալ-ֆալասիֆա ( – փիլիսոփաների ինքնահերքում) – աշխատություն, որը հայտնի է դարձել արևմուտքում և համարվում է փիլիսոփայական դպրոցի հերքում, վերջինս արաբական միջավայրում հայտնի է «ֆալյասիֆա» անունով (հիմականում ալ-Քինդիի հետևորդները)։ Այս գրքի վերնագրի ընկալումը որպես հարձակում փիլիսոփայության վրա ընդհանրապես թարգմանիչների կեղծ ընկերների տիպական օրինակ է։ Լավ հայտնի է Իբն Ռուշդի՝ ալ-Ղազալիի «Տահաֆուտ ալ-տահաֆուտ» աշխատության հերքումով գիրքը (Ինքնահերքում ինքնահերքում), հայտնի է նաև հրական ավանդույթներում։

Աստվածաբանություն
 Ալ-իկտիսադ ֆի լը-իտիկադ (1095) ( – աստվածաբանության միջին ուղի)
 Ար-ռիսալիա ալ-Քուդսիյա (1097) («Նամակ Երուսաղեմից»)
 Կիտաբ ալ-արբաին ֆի ուսուլ ալ-դին («Քառասուն գլուխ հավատի սկզբունքների մասին»)
 Միզան ալ-համալ (1095) ()
 Ֆայսալ աթ-տաֆրիկ բայնա ալ-իսլամ վա ազ-զանդակա ( – Հերետիկոսական ուսմունքից իսլամի տարբերակիչ չափանիշները) – բանավեճային աշխատանք իսմայիլականների դեմ (բատինիտներ)

Տրամաբանություն
Տրամաբանության մասին իր աշխատանքներում ալ-Ղազալին մասսայականացրել է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանությունը։ Նա դա արել է՝ փոխելով տերմինաբանությունն ու տրամաբանության կանոնները ներկայացնելով այնպես, կարծես դրանք դուրս են բերվում Ղուրանից ու սուննայից։
 Միյար ալ-իլմ (1095)
 Ալ-Կուստաս ալ-Մուստակիմ (1096) ( – Ճիշտ կշեռքներ)
 Միխակ ան-նազար (1095) ()

Այլ աշխատանքներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Али-заде, А. А. Газали Мухаммад : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
 
 
 Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. аль-Газали // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 51-52
 
 
 
 
 Степанянц М. Т. Вера и знание в мусульманской культуре. — В кн.: История философии. Запад-Россия-Восток. Книга первая. Философия древности и средневековья. — М.:Греко-латинский кабинет, 1995. — с.429-441.

Արտաքին հղումներ 
 Ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները vostlit.info կայքում
 Իմամ ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները sufizm.ru կայքում

Աստվածաբաններ
Իրավագետներ ըստ մասնագիտության
Փիլիսոփաներ
Ինքնակենսագիրներ
Արաբական մշակույթ