Վահագն Գուրզադյան

Վահագն Գրիգորի Գուրզադյան (), ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Կոսմոլոգիայի կենտրոնի ղեկավար։ LARES եվրոպական տիեզերական ծրագրի ղեկավար խորհրդի անդամ․ Բրիտանական Թագավորական աստղագիտական միության անդամ։

Կենսագրություն 

Վահագն Գուրզադյանն ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը (Տեսական ֆիզիկա, 1977 թվական)։ 1980 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Լեբեդևի անվան ֆիզիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ 1980 թվականին ստացել է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուի, 1988 թվականին՝ ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան, պրոֆեսոր 2001 թվականից։

1980 թվականից Գուրզադյանն աշխատել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տեսական ֆիզիկայի բաժնում, 1990 թվականից Կոսմոլոգիայի կենտրոնի ղեկավար, նաև Երևանի պետական համալսարանում (2008 թվականից)։ 1989 թվականին կարդացել է դասախոսություններ դինամիկական համակարգերի վերաբերյալ Ճապոնիայի չորս համալսարաններում։ Որպես պրոֆեսոր աշխատել է մի շարք համալսարաններում՝ Սասեքս՝ Մեծ Բրիտանիա (1994 - 1996), 2001 թվականից Հռոմի Լա Սապիենցա համալսարանում։

2000 թվականին զեկուցել է  XXII Սոլվեյի ֆիզիկայի գիտաժողովում, 2012 թվականին շվեյցարական գիտության IX բիենալեում եղել է երկու գլխավոր բանախոսներից մեկը, նաև 2013 թվականին  Քլեյ Մաթեմատիկայի ինստիտուտի գիտաժողովում (Օքսֆորդ)։ 

Վահագն Գուրզադյանի ղեկավարությամբ պաշտպանվել է 13 թեկնածուական ատենախոսություն (2 PhD Իտալիայում)։

Բրիտանական Թագավորական աստղագիտական միության անդամ։

Ընտանիք

 Հայրը՝ Գրիգոր Գուրզադյան, ականավոր հայ գիտնական, աստղաֆիզիկոս, գրող էսսեիստ, գեղանկարիչ, Օրիոն տիեզերական աստղադիտարանների հեղինակ։
 Մայրը՝ Մարիաննա Քալանթար, բանասեր՝ ռուսաց լեզվի դասախոս։
 Պապը՝ Աշխարհբեկ Քալանթար, հայագետ, հնագետ, պատմաբան։
 Եղբայրը՝ Գագիկ Գուրզադյան, ֆիզիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

Հետազոտությունների հիմնական թեմաներ 

 Քաոսը ոչ գծային համակարգերում
 Ֆիզիկական երևույթները սև խոռոչների շրջակայքում
 Աստղային դինամիկա
 Դիտողական կոսմոլոգիա

Գուրզադյանի հետազոտությունները վերաբերում են գալակտիկական միջուկներում սև խոռոչների ակրեցիային, քաոսային երևույթներին աստղային համակարգերում ( Գուրզադյան-Սավվիդի ռելաքսացիա |   Gurzadyan-Savvidy relaxation) , տիեզերական մնացորդային ճառագայթման հատկություններին և տիեզերքում ցածր խտության հսկայական տիրույթների բացահայտմանը։ Նա ապացուցել է թեորեմ (Gurzadyan theorem https://en.wikipedia.org/wiki/Gurzadyan_theorem) գնդաձև մարմնի և նույն զանգվածով կետային մարմնի գրավիտացիոն դաշտերի համարժեքության ընդհանուր ֆունկցիայի վերաբերյալ։ 

Գուրզադյանը համագործակցել է բրիտանացի ֆիզիկոս Նոբելյան դափնեկիր Ռոջեր Պենրոուզ-ի հետ կոնֆորմ պարբերական կոսմոլոգիայի հետազոտություններում, բացահայտել է տիեզերքի կոմֆորմ ցիկլային պրոցեսները, ապացուցել է, որ տիեզերքը անընդհատ ընդլայնվում է։

Նախաձեռնել է լույսի արագության իզոտրոպության և Լորենցի ինվարիանտության մեծ ճշտությամբ ստուգումը Եվրոպական սինքրոտրոնում (Գրենոբլ)։

Առաջարկել է ինֆորմացիոն պանսպերմիայի վարկածը, ինչը Stephen Webb-ը  դասել է, որպես Ֆերմիի պարադոքսի հնարավոր լուծում. ըստ այդ վարկածի տիեզերական ազդանշաններով հնարավոր է փոխանցել կյանքի հիմնարար տարրերի՝ գենոմի վերաբերյալ սեղմ կոդավորված ինֆորմացիա։

Ռոջեր Պենրոուզի հետ ինֆորմացիոն պանսպերմիան քննարկել է կոնֆորմ պարբերական կոսմոլոգիայում։

Գործունեություն 
 Համախմբագիր Advances in Astronomy and Astrophysics գրքերի շարքի, Cambridge Sci. Publications, 1994 թվականից
 Համախմբագիր International Journal of Modern Physics D, World Scientific, 2000 - 2010 թթ.
 Համախմբագիր European Physical Journal Plus, Springer, 2014 թվականից

Գիտաժողովների նախագահ է եղել Ժնևում (1993 թվական), ( Երուսաղեմում 1997 թվական), Հռոմում (1999, 2000, 2002 թվականներ), Ռիո դե Ժանեյրոյում (2003 թվական), Բեռլինում (2006 թվական), Փարիզում (2009 թվական),  Հռոմում (2015, 2019 թվականներ և այլն)։

Ստրասբուրգում 1998-2004 թվականներին «Գիտության և տեխնոլոգիայի զարգացման եվրոպական ասոցիացիայի» - EuroScience (European Association for the Promotion of Science and Technology, Governing Board) ղեկավար խորհրդի անդամ է եղել։

Այլ հետաքրքրություններ 

Վահագն Գուրզադյանը նույնականացրել է Հալլեյի գիսաստղի պատկերը Տիգրան Մեծի հազվադեպ դրամների վրա, որպես այդ նշանավոր գիսաստղի առ այսօր հայտնի ամենավաղ պատկերը։

Համագործակցելով Փարիզի, Հարվարդի, Չիկագոյի հնագետների հետ և  հիմնվելով աստղագիտական սեպագիր արձանագրությունների վրա Գուրզադյանը ներմուծել է Հին Մերձավոր Արևելքի գեր-կարճ ժամանակագրությունը։

2004 թվականին Արարատի վերելքի անդյունքներով (175  տարի անց կրկնելով Պարրոտ-Աբովյան անդրանիկ վերելքի (1829) ուղին) հրատարակել է  երկու հոդված՝ «V-VI դարերի հայկական անհայտ բազիլիկա Արարատի լանջին»  (ակադեմիկոս Վարազդատ Հարությունյանի հետ), նաև  «Ասուպի հնարավոր խառնարանի հայտնագործում Արարատ լեռան վրա» հոդվածները։

Քաղաքացիական  դիրքորոշում

NATURE ամսագիրը 1990 թվականին հրատարակել է Գուրզադյանի նամակը նվիրված Վիկտոր Համբարձումյանի հացադուլին և Ղարաբաղի հիմնախնդրին։ Գուրզադյանը  մասնակցել  է Հայաստանի և Ադրբեջանի մտավորականության ներկայացուցիչների 1992 թվականի հանդիպմանը՝ ի թիվս գրողներ Հրանտ Մաթևոսյանի, Վարդգես Պետրոսյանի, գրականագետ Լևոն Մկրտչյանի։ Այդ հանդիպումը նա նկարագրել է հոդվածում։

Հարցազրույցներում, հրապարակումներում  անդրադարձել է դպրոցական դասագրքերում կեղծ գիտական պնդումների բացառմանը, այլ հասարակական իրադարձություններին։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Վահագն Գուրզադյան, ԵՊՀ կայք 
 Երվանդ Տեր-Խաչատրյան, Վահագն Գուրզադյանի մասին, Պայքար, շաբաթաթերթ, Բոստոն, փետրվար  28, 2021թ.
 ՎԱՀԱԳՆ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆԸ ՆՈԲԵԼՅԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿԱԿՐԻ ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՑՔՈՒՄ, ԱԶԳ օրաթերթ, 15-01-2021
 Center for Cosmology and Astrophysics, Alikhanian National Laboratory

Արտաքին հղումներ 
 Արամ Գուրզադյանը գիտության ոլորտի երիտասարդ հանճար է ճանաչվել (Տեսանյութ)

Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Հայ պրոֆեսորներ
ԵՊՀ շրջանավարտներ
Հայ ֆիզիկոսներ
ԵՊՀ դասախոսներ