Կաթարևուսա

Կաթարևուսա ( - «մաքուր»), հունարենի ավանդական տարբերակ, որը 19-20-րդ դարերում Հունաստանում եղել է պետության, հասարակական կյանքի և գրականության հիմնական լեզուն։

Պատմություն 
19-րդ դարի սկզբում, երբ Հունաստանի Օսմանյան կայսրությունից անջատվելու և ազգային հունական պետության հեռանկար էր առաջացել, հարց էր ծագել, թե ինչ պաշտոնական լեզու կլինի այնտեղ։ Կաթարևուսան, որպես այդ հարցի պատասխան, ենթադրում էր հունարենն ազատել փոխառություններից և նրա մեջ ավելացնել հնամենի ոճ։ Դա հունարեն լեզվի բնական ձևի՝ դիմոտիկայի ( - «ազգային») օգտագործման և հին հունարենին անցում կատարելու միջև ընկած ժամանակն էր։

Այս մոտեցման հիմնական գաղափարախոսներից մեկը Ադամանտիոս Կորաիսն էր, որը կարծում էր, որ հունարենը փչացել է օսմանյան տիրապետության ընթացքում և անտիկ օրինակով ուղղման կարիք ուներ։ Նրա «մաքրված» լեզվի տարբերակը նման էր նրա այլ ժամանակակիցների առաջարկներին, սակայն ավելի հետևողական էր և ավելի էր համապատասխանում դիմոտիկայի շարահյուսությանը։ Միևնույն ժամանակ Կորաիսը առաջարկում էր լեզվի մեջ վերադարձնել ինչքան հնարավոր է շատ հնեցված կառույցներ, ինչպիսին է անորոշ դերբայը, որը այդ ժամանակ վերացել էր հունարենից։

Կաթարևուսի առանձնահատկություններ 
Ընդհանուր առմամբ կաթարևուսին բնորոշ է բառապաշարի փոխարինում (հատկապես փոխառված), օրինակ՝ թուրքերենից, սակայն կան բառեր, որոնք վերցվել են անմիջապես հին հունարենից կամ առաջացել են դրա հիման վրա, օրինակ՝   բառի փոխարեն - ջուր,   բառի փոխարեն - ձուկ,   բառի փոխարեն - չհրկիզվող պահարան,   բառի փոխարեն - փակուղի։ Նոր հասկացությունների համար ստեղծվում էր պատճենում՝  կայծակնային պատերազմ,  տիեզերանավ, և այլն։ Այդ նոր բառերից շատերը փոխառվել են դիմոտիկայի կողմից, իսկ պատճենումը նոր հունարենում շարունակվում է մինչ օրս՝  համացանց,  կայքէջ։

Կաթարևուսի որոշ քերականական առանձնահատկություններ՝
 Տրական հոլով 
 Ներգործական սեռի հոլովված դերբայներ 
 -ν տառով վերջավորությունները գոյականների եզակի թվի հայցական հոլովում, 
 -ον  վերջավորությունները չեզոք սեռի գոյականներում և ածականներում (դիմոտիկայում՝ -ο), 
 -ως վերջավորություններով մակբայներ (դիմոտիկայում՝ -α), 
 Հնացված նախդիրների օգտագործումը, օրինակ՝ εἰς մեջ, վրա, πρό առաջ, 
 Տարբերություններ բայական պարադիգմաներում և այլն։

Մերօրյա օգտագործում 
Հելլադական ուղղափառ եկեղեցին և այլ հունական եկեղեցիներ մինչ օրս կաթարևուսան օգտագործում են պաշտոնական հաղորդակցություններում։

Տես նաև 
 Հունարեն
 Դիմոտիկա

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 

Հունարեն
Հունարեն բառեր և արտահայտություններ