Ումամի

Ումամի (` հաճելի համ), բարձրասպիտակուցային միացությունների համ, որն առանձնանում է որպես ինքնուրույն, հինգերորդ համ և Չինաստանում, Ճապոնիայում և Հեռավոր Արևելքի այլ երկրներում ավանդաբար օգտագործվում է որպես համեմունք։ «Ումամիի» զգացումն առաջացնում են նատրիումի գլուտամատը և որոշ ամինաթթուներ։ Սրանք Е600-Е699 խմբի սննդի հավելումներ են։ Քանի որ մարդու լեզուն ունի L-գլուտամատային ռեցեպտորներ, գիտնականներն ումամին զատ են համարում աղի համից։

Ումամին հանդիսանում է պարմեզան և ռոկֆոր պանիրների, սոյայի սոուսի և այլ մթերքների, ինչպես նաև չֆերմենտավորված մթերքների՝ ընկույզի, բրոկոլիի, լոլիկի, սնկերի (շիիտակե), ջերմամշակում անցած մսի համի կարևոր բաղադրիչը։

Նատրիումի գլուտամատը (E621, MSG) ավելի հայտնի համային հավելում է, լայնորեն կիրառվում է ապուրների, երշիկների կոնցենտրատների պատրաստման ժամանակ։ Սկսվել է օգտագործվել 1908 թվականին Կիկունաե Իկեդայի կողմից։ Կիրառում են նաև IMP (նատրիումի ինոզինատ - երկնատրիումական աղ ինոզինմոնոֆոսֆատ, E631) և GMP (գուանիդինմոնոֆոսֆատի երկնատրիումական աղ, E627): Բոլոր այս բաղադրիչները հանդիպում են բնական մթերքներում։ Ներդաշնակ համ ստանալու համար օգտագործում են հետևյալ համադրումները՝ MSG խառնուրդը, IMP և GMP։

Անգլերենում հավասարապես օգտագործվում են umame և umami բառերը, սակայն վերջինս՝ ավելի հաճախ։ Ռուսերենում «ումամի»-ն երբեմն թարգմանում են «մսային համ»։ Չինական խոհանոցում այս բառին համապատասխանում է ավանդական չինարեն 鮮味 բառը։

Պատմություն 
Այն հարցի շուրջ, թե արդյոք ումամին հիմնական համերից մեկն է հանդիսանում, գիտնականները բանավիճել են 1908 թվականից՝ Կիկունաե Իկեդայի կողմից դրա բացահայտման օրվանից։ 1985 թվականին Հավայիում կայացած Ումամիի առաջին միջազգային գիտաժողովի ժամանակ «ումամի» եզրը պաշտոնապես ճանաչվեց որպես գլուտամատի և նուկլեոտիդների համի նկարագրիչ։ 21-րդ դարում ումամին ամենուրեք համարվում է հիմնական համերից մեկը։ Ումամին գլուտամինաթթվի և 5'-ռիբոնուկլեոտիդների համն է, օրինակ՝ գուանոզինի մոնոֆոսֆատը (ԳՄՖ) և ինոզինմոնոֆոսֆատը (ԻՄՖ)։

Ումամիի համը հնարավոր է մոտավոր նկարագրել որպես երկար տևող «մսային» կամ «արգանակային», ումամի բառը չի թարգմանվում՝ անգլերեն, իսպաներեն և ֆրանսերեն լեզուներում այս հասկացությունը նույնպես նկարագրվում է «ումամի» բառով։ Քիմիական տեսանկյունից այս համը ռեցեպտորների զգացողությունն է, որոնք տեղակայված են մարդու և կենդանիների լեզվի վրա, գլուտամինաթթվի կարբօքսիլատային անիոնում։ Ումամիի հիմնական էֆեկտն ուտեստների համի ընդգծումն ու հավասարակշռումն է։ Ումամին սրացնում է սննդի համային գրավչությունը։ Թթվի տեսքով գլուտամատն ումամիի համ է փոխանցում․ գլուտամինաթթվի աղերը հեշտ իոնացվում են և սննդին ումամիի համ են տալիս։ ԳՄՖ և ԻՄՖ-ն սրացնում են գլուտամատի համի ինտենսիվությունը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 A New Taste Sensation, by Katy McLaughlin, Wall Street Journal, 12/8/07.

Համ
Ճապոնական խոհանոց
Ճապոներեն բառեր և արտահայտություններ