Նորալեզու

Նորալեզու, նյուսպիք (), Ջորջ Օրուելի «1984» վեպի հորինված լեզուն։ Այն կառավարվող լեզու է, որը ստեղծվել է ամբողջատիրական պետություն Օկեանիայի կողմից՝ մտքի ազատությունը և ռեժիմի համար վնաս ներկայացնող համոզմունքները՝ ազատությունը, ինքնաարտահայտումը, անհատականությունը և խաղաղությունը սահմանափակելու համար։ Կուսակցության կառույցի դեմ ձևավորված ցանկացած միտք դասակարգվում է որպես «մտքի հանցագործություն»։

Նորալեզուն նկարագրվում է «1984»-ի գլուխ 4-ում և 5-ում, ինչպես նաև գրքի հավելվածում։ Լեզուն ունի անգլերենի նույն քերականական կառուցվածքը, բայց ավելի սահմանափակ է և ունի անընդհատ փոխվող բառապաշար։ Ցանկացած հոմանիշ կամ հականիշ և մյուս անցանկալի հասկացությունները ոչնչացվում են։ Բոլորի նպատակը, բացի պրոլներից՝ աշխատավոր դասակարգից, խոսել այս լեզվով մինչև 2050 թվականը, քանի որ «հին լեզուն»՝ անգլերենը, դեռ օգտագործվում էր նորալեզվով հաղորդակցվելիս։

Օրուելը նորալեզուն հորինել է պարզ անգլերենի հիման վրա, որը նա առաջ էր քաշել 1942-1944 թվականներին և ապա մերժել իր «Քաղաքականությունը և անգլերենը» էսսեում։ Այս հոդվածում Օրուելը ցավում է իր ժամանակում օգտագործվող վատ անգլերենի համար, մեջբերելով մեռած փոխաբերություններ, ցուցադրական ոճով և հռետորական անիմաստ բառերով, որը ըստ նրա առաջ է բերում աղավաղված մտքեր և դատողություններ։ Էսսեի վերջում Օրուելը փաստում է. «Ես ասել եմ նախկինում, որ մեր լեզվի անկումը հնարավոր է բուժել։ Նրանք, ովքեր մերժում են սա, պետք է փաստեն, եթե իհարկե կարողանում են, որ լեզուն միայն արտացոլում է առկա հասարակակական պայմանները, և մենք չենք կարող ազդել դրա զարգացմանը՝ նորոգելով բառերն ու կառույցները»։

Նորալեզվի շատ կառույցներ ստեղծվել են ռուսերենի վանկային համառոտագրությունների հիման վրա և ուղղակի առնչվում են ԽՍՀՄ կառավարությանն ու հասարակությանը, (ինչպես օրինակ՝ պոլիտբյուրոն, կոմինտերնը, կոլխոզը և կոմսոմոլը) որոնցից շատերն իրենց արտացոլումն են գտել այլ կոմունիստական պետությունների լեզուներում։

Հիմնական սկզբունքներ

Վերացնել հոմանիշներն ու հականիշները 
Նորալեզուն ցանկանում է վերացնել լեզվից իմաստի նշույլները՝ թողնելով միայն պարզ հասկացությունները՝ հաճույքն ու ցավը, ուրախությունն ու տխրությունը և այլն, որոնք ամրապնդում են պետության ամբողջատիրական համակարգը։ Նորալեզվի արմատները ծառայում են ինչպես գոյականներ, այնպես էլ բայեր՝ սրանով ավելի նվազացնելով բառերի քանակը։ Նորալեզուն նաև պետք է խոսվի ստակատո ռիթմերով՝ այնպիսի վանկերով, որոնք հեշտ են արտահայտվում։ Սա խոսքը դարձնում է ավելի ավտոմատ, անգիտակացական՝ բացառելով մտքերի հավանականությունը։

Միաժամանակ, վերացվում են նաև բացասական իմաստով բառերը, այսպես՝ «վատը» դառնում է «ոչ լավ»։ Հարաբերական և գերադրական իմաստով բառերը նույնպես պարզեցվում են։ Ածականները կազմվում են բառարմատին «-ful», իսկ մակբայերը՝ «-wise» վերջածանց ավելացնելով։

Կառավարել միտքը 
Ըստ Օրուելի՝ նորալեզվի նպատակը բոլոր տեսակի մտքերի բացառումն է և անհավանական դարձնելը։ Բառապաշարը կառուցված է այնպես, որ հնարավոր դառնա արտահայտել Կուսակցության անդամի ցանկությունները, միաժամանակ բացառելով մյուս այլ իմաստները և այդ իմաստների արտահայտումը անուղղակի ձևերով։ Սա հիմնականում իրականացվել է բառերի վերացմամբ կամ իմաստների ձևափոխությամբ։ Այն գաղափարը, ըստ որի լեզուն ազդում է աշխարհայացքի վրա անվանվում է լեզվաբանական հարաբերականություն։

Օրինակ՝ «ազատ» բառը դեռ գոյություն է ունեցել նորալեզվում, բայց օգտագործվել է միայն ինչ-որ բանի սեփականությունից ազատվելը նկարագրելու համար՝ «մոլախոտերից ազատ դաշտ», «շունը վզափոկից ազատ»։ Այն չէր կարող օգտագործվել «ազատ ընտրություն» կամ «ազատ կամք» արտահայտելու համար, քանի որ այդ հասկացությունները գոյություն չեն ունեցել։

Նորալեզվի առալությունն այն էր, որ այն թույլ էր տալիս պահպանել Կուսակցության գաղտնիքները, բացառելով քաղաքական գործողությունները և խրախուսելով քաղաքական «ճիշտ» տերմինների օգտագործումը։

Ծանոթագրություններ

Տես նաև 
 1984

Արհեստական լեզուներ
Ջորջ Օրուել