Նյայա-բխաշյա

Նյայա-բխաշյա կամ Նյայա-բհաշյա (սանսկր․ Nyāya-bhāṣya, նյայա–մեկնաբանություն), Պակշիլասվամի Վատսյայանայի (ծնունդով Արևմտյան Հնդկաստանից) աշխատությունը, Հնդկաստանի փիլիսոփայության վեց օրթոդոքսալ դպրոցներից (միմանսա, վեդանտա, յոգա, սանկխյա, նյայա, վայշեշիկա) մեկի՝ Նյայայի փիլիսոփայության հիմքում ընկած «Նյայա–սուտրաների» առաջին կանոնակարգված մեկնաբանությունը, գրվել է 4–5–րդ դարերում։

«Նյայա–սուտրաները» լապիդարիումական ( - քարի վրա փորագրված) հատուկ համառոտության պատճառով առանց մեկնաբանությունների` բհաշյայի հնարավոր չէ հասկանալ։ Վատսյայանան առաջինն էր, որ նյայայի փիլիսոփայության նորմատիվային տոպիկները ներկայացրել է եվրոպական իմաստով փիլիսոփայական կատեգորիաների ձևով։ Նյայայի 16 կատեգորիաները բաժանել է երկու հիմնական մասերի՝ գիտելիքի աղբյուրներ (պրամանա) և գիտելիքի առարկաներ (պրամեյա) և 14 լրացուցիչ, որոնցից առաջինները դիտարկվում են որպես օնտոլոգիական իրականություն, վերջինները՝ որպես գործնական գործիք փիլիսոփայի համար և այդպիսով տարբերակել է կատեգորիաների իրականության երկու մակարդակներ։

«Նյայա–բխաշյայում» նյայան դիտարկվում է որպես գիտելիքի համակարգ (շաստրա) կիրառական մոտեցման համատեքստում, որպես որոշակի առարկաների անվանակարգերի, դրանց սահմանումներ տալու, այդ սահմանումները ստուգելու հաջորդականություն։ Վատսյայանան մատերիալիստների, բուդդայականների (համաբուդդայական տեսակետներ, մադխյամիկա և պրոտոյոգաչարա), սանքհյայականների և վեդանտիստների հետ բանավեճերում մշակել է Նյայա–սուտրաների տոպիկներ։

Նյայայի նախկին առարկաները, որոնք համակարգվել են «Նյայա–բխաշյա» աշխատությունում՝
 գիտելիքի աղբուրների հիմնավորումը (որոնք իրենք կարող են դառնալ գիտելիքի աղբյուր)
 ամբողջը մասերի չհանգեցնելը
 բառի և իր ռեֆերենտի միջև կապի կոնվենցիոնալ (պայմանական) բնույթը
 Ատմանի գոյությունը (մասնավորապես, հենվելով հիշողության ֆենոմենի վրա․ հիշողության օբյեկտ է հանդիսանում ոչ թե իրը՝ որպես այդպիսին, այլ՝ «իմ կողմից ճանաչված իրը»)։
Նոր տոպիկներն են՝
 Աստծո գոյության հիմնավորումը, հենվելով այն բանի վրա, որ և՛ արտաքին առարկաների ստեղծումը, և՛ անհատների գործունեության արդյունքները ենթադրում են արտաքին ագենտի գործողություն
 ճանաչողության սխալական կոնցեպցիան, որը գործ ունի երկու օբյեկտների հետ՝ ներկա և անցյալ, որը ընկալվում է որպես ներկա։
Վատսյայանան քննադատելով բուդդայական փիլիսոփա Դիգնագայի ապոխ-վադա բուդդայական ուսմունքը (Ա բառի իմաստը ոչ–Ա բառի բացառումն է)՝ հումորով նշում է, եթե կովը ներկայացնենք որպես ոչ-ձի, ապա այն կարելի է ներկայացնել նաև որպես ոչ-կով, հետևաբար այն փաստը, որ մենք այդպես չենք վարվում, վկայում է այն մասին, որ առարկաները դրական էություն ունեն։

Գրականություն 
 Spitzer M. Begriffsuntersuchungen zum Nyāyabhāṣya. Kiel, 1926․
 Шохин В. К. Школы индийской философии. Период формирования IV в. до н.э. - II в. н.э. М., 2004.- 415 с. ISBN 5-02-018390-3
 Նոր փիլիսոփայական հանրագիտարան, Ньяя-бхашья ()

Ծանոթագրություններ 

Հնդկական փիլիսոփայություն
Նյայա
Փիլիսոփայական գրականություն
Փիլիսոփայություն ըստ երկրի
Սանսկրիտ եզրույթներ