Մոաի

Մոաի, քարե մոնոլիտ արձաններ խաղաղօվկիանոսյան Զատկի կղզում։ Պատրաստվել են պոլինեզյան բնիկների կողմից 1250-1500 թվականների միջակայքում։ Ներկայումս հայտնի է 900 արձան։

Նյութ և քարաբեկորներ 

Մոաիների մեծամասնությունը (834 կամ 95 %) կերտված է Ռանո Ռարակու (Rano Raraku) հրաբխի ամբողջական հսկա բազալտային տուֆից։ Բացառված չէ, որ արձանների մի մասը կերտված է ավելի մոտ գտնվող այլ հրաբուխների համանման քարաբեկորներից։ Այդպիսի նյութ չկա Պոիկե թերակղզում։ Այդ պատճառով այնտեղ գտնվող մի քանի փոքր արձաններ պատրաստված են տեղի քարատեսակներից։ 22 քանդակ պատրաստված է տրախիտից, 17-ը` Օխիո հրաբխի կարմիր պեմզայից, 13-ը` բազալտից, 1-ը` Ռանո Կաո հրաբխի մուջիերիտից։ Վերջինը հատուկ պաշտամունք ունեցող քանդակ է 2,42 մ բարձրությամբ, որ հայտնի է Հոա-Հակա-Նանա-Իա անունով։ 1868 թվականից այն գտնվում է Բրիտանական թանգարանում։ Մազափնջի (պուկաո) գլանաձև մասը կերտված է Պունա Պաո հրաբխի (հնարավոր է նաև մոտակայքում գտնվող այլ հրաբխի) բազալտային պեմզայից<ref>Ֆ. Կրենդելև, Ա. Կոնդրատով, Գաղտնիքի լուռ վկաներ։ Զատկի կղզու հանելուկները — Новосибирск: «Наука», Сибирское отделение, 1990. — 181 с. — (Серия «Человек и окружающая среда»). — ISBN 5-02-029176-5.</ref>։

 Չափ և կշիռ 
Շատ հրապարակումներում մոաիների քաշը ուռճացված է։ Սա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հաշվարկների համար հիմք է ընդունվում բազալտը (ծավալը` 3-3,2 գ/սմ³), ոչ թե վերոնշյալ ավելի թեթև քարատեսակները (ծավալը` 1,4 գ/սմ³-1,7 գ/սմ³)։ Ավելի փոքր բազալտե, տրախիտային և մուջիերիտային քանդակները, իրոք, պատրաստված են ավելի կարծր ու ծանր նյութից։

Մոաիների սովորական չափը 3-5 մ է։ Հիմքի միջին լայնությունը 1,6 մ է։ Այդպիսի քանդակի միջին քաշը 5 տոննայից պակաս է կշռում։ 10-12 մ բարձրությամբ քանդակներ հազվադեպ են հանդիպում։ 30-40 քանդակ ունեն 10 տոննայից մեծ քաշ։

Ամենաբարձրը 9,8 մ բարձրությամբ Պարո (Paro) մոաին է, որ կշռում է 82 տոննա և գտնվում է Տե-Պիտո-Տե-Կուրա (Ahu Te Pito Te Kura) հարթակին (ահու)։ Ամենածանրը Տոնգարիկի հարթության մոաին է։ Նրանց քաշը երբեմն խիստ չափազանցված նշում են 82-86 տ, չնայած այդպիսի արձանները հեշտությամբ բարձրացնում է 15 տ քաշ բարձրացնող կռունկը։

Ամենաբարձր քանդակները գտնվում են Ռանո Ռարակու հրաբխի թեք լանջին։ Նրանցից ամենամեծը Պիրոպիրոն է` 11,4 մ։

Ամենամեծ մոաին (El Gigante) ունի 21 մ բարձրություն և 145-165 տ քաշ։ Այն քանդակված է հենց քարաբեկորի վրա և առանձնացված չէ հիմքից։

Քարե գլանների քաշը 500-800 կգ է, երբեմն` 1,5-2 տ։ Սակայն, օրինակ, 2,4 մ բարձրությամբ գլանով Պարո մոաին կշռում է մոտ 11,5 տ։

Միջին շրջանի քանդակները նախորդ շրջանի առավել խոշոր քանդակների կատարելագործված տարբերակներն են։ Ի հեճուկս տարածված կարծիքի` դրանց դեմքերը ոչ թե եվրոպական են, այլ պոլինեզական։ Փոքր-ինչ երկարացված գլուխները ի հայտ են եկել` ավելի բարձր դիրքում դրվելու միտումից ելնելով։ Չնայած դրան` քթի երկարության և լայնության հարաբերությունը տիպիկ ասիական է։

Սկսած Հոա-Հակա-Նանա-Իա քանդակից` միջին շրջանի որոշ քանդակներ ծածկված են կտրվածքներով, որոնց թվում է մեջքի պատկերը` մարոն (maro)։ Զատկի կղզու բնակիչները պնդում են, որ պատկերը ներկայացնում է արևը, ծիածանն ու անձրևը։ Սա բնորոշ է շատ քանդակների։ Մյուս պատկերները բազմազան են։ Դիմացից թվում է, որ քանդակված են օձիքներ, չնայած պատկերները մերկ են։ Հոա-Հակա-Նանա-Իա քանդակը հետևից ունի այլ պատկերներ ևս` թռչուններ և երկու թռչնամարդ։ Կա կարծիք, որի համաձայն` պատկերները վերաբերում են թռչնամարդու պաշտամունքին և արվել են միջին շրջանում։ Ռանո Ռարակուի քանդակներից մեկի մեջքին և կրծքին կան եռակայմ նավի պատկերներ, որ նման են եվրոպական նավի։ Սակայն մեկ ուրիշ վարկածով դրանք կարող են լինել քայքայված այլ պատկերի հետքեր։ Պատկերներ կան նաև որոշ քանդակների մազափնջերին։

 Ստեղծման պատմություն 

Ակնհայտ է, որ մոաիների ստեղծումն ու տեղադրումը հսկայական աշխատանք ու ջանքեր է պահանջում, այնպես որ երկար ժամանակ եվրոպացիները չէին կարողանում կռահել, թե ով է պատրաստել քանդակները, ինչ գործիքների օգնությամբ, և ինչպես են դրանք տեղաշարժել։

Կղզու լեգենդների համաձայն` Խոտու Մատուա ցեղի առաջնորդը նոր տուն գտնելու հույսով լքել է հինը` արդյունքում հայտնվելով Զատկի կղզում։ Երբ նա մահանում է, կղզին բաժանվում է նրա չորս որդիների, հետագայում` թոռների ու ծոռների միջև։ Կղզու բնակիչները հավատում են, որ քանդակներում ամփոփված է իրենց այդ նախնիների գերբնական ուժը։ այդ ուժն է ապահովում լավ բերք, անձրևներ։ Այս լեգենդները մշտապես փոփոխվում են և հատվածաբար փոխանցվում։ Այդ պատճառով էլ իրականությունը դժվար է վերականգնել։

Հետազոտողները նաև այնպիսի կարծիք են առաջ քաշել, ըստ որի` մոաիները տեղադրել են Պոլինեզիայի բնակիչները 11-րդ դարում` հավանաբար ներկայացնելով մահացած նախնիներին, ինչպես նաև կարող էին ցեղախմբերի խորհրդանիշերը լինել;

1955-1956 թվականներին նորվեգացի նշանավոր ճանապարհորդ Թուր Հեյերդալը կազմակերպում է հնագիտական գիտարշավ Զատկի կղզի։ Ծրագրի հիմնական նպատակն էր պարզել քանդակների ստեղծման, տեղադրման առեղծվածը։ Հետազոտությունների արդյունքում հնագետը առաջ քաշեց տեսակետ, որի համաձայն մոաիները ստեղծվել են տեղի «երկարականջ» ցեղի բնիկների կողմից։ Ցեղը այդ անունն է ունեցել, քանի որ սովորություն է եղել երկարացնել ականջները ծանր զարդերի միջոցով։ Նրանք գաղտնի են պահել քանդակների ստեղծման եղանակը «կարճականջներից», այդ պատճառով էլ վերջիններս պարուրել են քանդակների ստեղծման պատմությունը առասպելական շղարշով։ Հեյերդալը քանդակների ոճի նմանություններ գտավ հարավամերիկյան մշակույթում, ինչը բացատրեց այն հանգամանքով, որ հնարավոր է` «երկարականջները» ծագել են Պերուի հնդկացիներից։

Թուր Հեյերդալի խնդրանքով կղզում ապրող «երկարականջների» հետնորդները Պեդրո Ատանայի գլխավորությամբ ցույց են տվել քանդակների պատրաստման բոլոր փուլերը։ Քարհատները քարե մուրճերով առանձնացրել են 12 տ կշռող հսկա քարաբեկոր, ապա այն պառկած դիրքով գետամիջի քարշավայրով բազմաթիվ օգնականների մասնակցությամբ տեղափոխել են անհրաժեշտ վայրը և հետաքրքիր եղանակով կանգնեցրել (երեք գերաններով լծակի օգնությամբ քիչ-քիչ բարձրացրել են` տակը քարեր նետելով)։ Այն հարցին, թե ինչու մինչ այդ բնիկները գաղտնի են պահել քանդակների ստեղծման եղանակը եվրոպացիներից, նրանք պատասխանել են, որ մինչ այդ իրենց ոչ մեկը ոչինչ չի էլ հարցրել։

 Տես նաև 
 Զատկի կղզի
 Հրաբխային տուֆ

 Ծանոթագրություններ 

 Գրականություն 
 Ֆ. Կրենդելև, Ա. Կոնդրատով, Գաղտնիքի լուռ վկաներ։ Զատկի կղզու հանելուկները — Новосибирск: «Наука», Сибирское отделение, 1990. — 181 с. (Серия «Человек и окружающая среда»). — ISBN 5-02-029176-5.
 Ֆ. Կրենդելև, Զատկի կղզի (Աշխարհագրություն և խնդիրներ). — Новосибирск: «Наука», Сибирское отделение, 1976.
 Թուր Հեյերդալ, Նորվեգական հնագիտական գիտարշավի` Զատկի կղզու հաշվետվություն (2 հատոր)
 Թուր Հեյերդալ, Զատկի կղզու արվեստը — М.: Искусство, 1982. — 527 с.
 Хейердал Т. Аку-Аку .
 Թուր Հեյերդալ, Զատկի կղզի։ Բացահայտված գաղտնիք — Random House, 1989.
 Ջո Էնն վան Տիլբուրգ'' Արևելյան կղզիների հնագիտություն։ Բնապահպանություն և մշակույթ — London and Washington: D. C. British Museum Press and Smithsonian Institution Press, 1994. — ISBN 0-7141-2504-0

Արտաքին հղումներ 
 Մոաի. Զատկի կղզու առեղծվածային բնակիչներ 
 Ռապա Նուի (ֆիլմ)
 Ինչպե՞ս կերտել քայլող մոաի
 Արևելյան կղզիների գաղտնիքը

Հնագիտական նմուշներ
Մեգալիթ