Մարդու իրավունքների պաշտպան

Մարդու իրավունքների պաշտպան, օմբուդսմեն, անկախ հասարակական փաստաբան պաշտոնատար անձ, որը նշանակվում է երկրի կառավարության կամ խորհրդարանի կողմից։ Վայելելով որոշ աստիճանի անկախություն՝ իրականացնում է պետական ու պաշտոնատար անձանց կողմից մարդու խախտված իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանությունը։ Պաշտոնի պաշտոնական անվանումը տարբեր երկրներում տարբերվում է։

Առաջին անգամ խորհրդարանական օմբուդսմենի հիմնարկությունը եղել է Ռիխսթագը Շվեյցարիայում 1809 թվականին՝ համաձայն այս տարվա ընդունված սահմանադրության։
 
Երկար ժամանակ օմբուդսմենի ստեղծման գաղափարը չի ընդունվել այլ իրավական համակարգերում, բացի շվեդականից։ Միայն ժամանակի ընթացքում օմբուդսմենի պաշտոնը, շվեդական օրինակով, ներկայացվել է Հյուսիսային Եվրոպայի այլ երկրներում. 1919 թվականին Ֆինլանդիայում, 1952 թվականին Նորվեգիայում, իսկ մեկ տարի անց՝ Դանիայում։ Առաջին ոչ եվրոպական երկիրը, որն ընդունել է օմբուդսմենի պաշտոնը, 1962 թվականին եղել է Նոր Զելանդիան, առաջին սոցիալիստական պետությունը՝ Լեհաստանը (1987): Ներկայումս աշխարհի շուրջ 100 երկրներում օմբուդսմենները զբաղեցնում են իրենց պաշտոնները։

Օմբուդսմեններ

Աբխազիա 
Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակ։ 2016-2017 թթ. Դմիտրի Մարշան։ Ներկայումս պաշտոնը թափուր է։

Ավստրալիա 
Ներկայումս պրոֆեսսոր Ջոն Մաքմիլան։

Ադրբեջան 
2002 թվականի հուլիսի 2-ից մինչև ներկա ժամանակ Էլմիրա Սուլեյմանովա։ Մարդու իրավունքների կոմիսար՝ ընտրված խորհրդարանի կողմից։

Ալբանիա 
2000 թվականի փետրվարի 16-ից մինչև ներկա ժամանակ Էմիր Դոբյանի  (), ժողովրդի պաշտպան ()՝ վերընտրված 2005 թվականի փետրվարի 17-ին։

Հայաստան 
 2004 թվականի փետրվարի 19 — 2006 թվական — Լարիսա Ալավերդյան։ Մարդու իրավունքների պաշտպան, նշանակվել է նախագահի հրամանով։
 2006 թվականի փետրվարի 20-2011 թվական — Արմեն Հարությունյան։
 2011 թվականից՝ Կարեն Անդրեասյան 
 2016 թվականից` Արման Թաթոյան

Վրաստան 
 2004 թվականի սեպտեմբերի 16 — 2009 թվական — Սոզար Սուբարի, Վրաստանի ժողովրդական պաշտպան` հաստատված երկրի խորհրդարանի կողմից։
 2008 թվականից — Գեորգի Տուգուշի։
 2012 թվականի դեկտեմբերի 7-ից — Ուչա Նաունաշվիլի։

Ղազախստան 
 2002 — 2007 — Բոլատ Կենժեկեշեվիչ Բայկադամով (ծնվել է 1945 թվականին քաղաք Ալմաթիում)։
 2007 թվականից — Շակիրով Ասկար Օրազալիևիչ (ծնվել է 1956 թվականին, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, նախկին դիվանագետ)։

Ղրղզստան 
 2002 — 2008 թվականի փետրվար —  Տուրուսնուբայ Բաքիր, առաջին օմբուդսմեն ()
 2008 — 2013 — Տուրուսնուբեկ Ակուն
 2013 թվականից — Ամանբաև Բակտիբեկ Աբդիլաշիմովիչ
 2015 թվականի դեկտեմբերի 30-ից — Օտորբաև Կուբատ Տաբիլդիևիչ

Լատվիա 
 2007 — 2011 — Ռոման Ապսիտիս
 2011 թվականից — Յուրիս Յանսոնս
Օմբուդսմենը նշանակվում է Լատվիայի խորհրդարանի կողմից 5 տարով (իսկզբանե՝ 4): 1995 թվականից մինչեւ 2007 թվականի սկիզբը գործել է  Մարդու իրավունքների պետական բյուրոն։

Մոլդովա 
Մոլդովայում օմբուդսմենը (խորհրդարանական փաստաբանը) նշանակվում է 1997 թվականի հոկտեմբերի 17-ի խորհրդարանական փաստաբանների № 1349-XIII օրենքի համապատասխան հոդվածների համապատասխան մասերով։

2008 թվականից Մոլդովայում օմբուդսմենի պարտականությունները կատարում են
 Աուրելյա Գրիգորիուն
 Տուդոր Լազերը
 Անատոլի Մունտյանուն
 Թամարա Պլեմեդլյալեն

Լեհաստան 
Քաղաքացիական իրավունքների գծով հանձնակատար

Ռուսաստան 
Մարդու իրավունքների հանձնակատարը Ռուսաստանի Դաշնությունում, նշանակվում է Պետական դումայի կողմից
 1994—1995 — Սերգեյ Կովալյով Ադամովիչ, մարդու իրավունքների առաջին հանձնակատարը Ռուսաստանի Դաշնությունում
 1998—2004 — Միրոնով Օլեգ Օրեստովիչ
 2004 թվականի փետրվարի 13-ից — Վլադմիր Լուկին Պետրովիչ
 2014 թվականի մարտի 18-ից — Էլա Ալեքսանդրովնա Պամֆիլովա
 2016 թվականի ապրիլի 22-ից — Տատյանա Նիկոլաևնա

2009 թ. Սեպտեմբերի 1-ին ստեղծվեց ՌԴ նախագահի հովանու ներքո գտնվող Երեխաների իրավունքների հանձնակատարի պաշտոնը
 2009 թվականի սեպտեմբերի 1 — 2009 թվականի դեկտեմբերի 29 — Ալեքսեյ Իվանովիչ Գոլովան
 2009 թվականի դեկտեմբերի 30-ից — 2016 թվականի սեպտեմբերի 9 — Պավել Ալեքսեյեվիչ Աստախով
 2016 թվականի սեպտեմբերի 9-ից Աննա Յուրևնա Կուզնեցովա

Ռուսաստանի ձեռներեցների իրավունքների պաշտպանության հանձնակատար
 2012 թվականի հունիսի 21-ից — Բորիս Յուրևիչ Տիտով։

Ուսանողների իրավունքների պաշտպանության հանձնակատարը Ռուսաստանում
 2012 թվականի դեկտեմբերի 24-27-ին ինտերնետային քվեարկություն  http://vote.stud-forum.ru  կայքում Ռուսաստանի Դաշնության Կրթության եւ գիտության նախարարության հանձնակատարի պաշտոնի ընտրման համար։
 2013 թվականի հունվարի 24-ից — Արտյոմ Խրոմով

Ուկրաինա 
Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի մարդու իրավունքների հանձնակատար
 1998-2012 — Նինա Իվանովնա Կարպաչյովա
 2012 թվականի ապրիլից — Վաելրիա Վլադիմիրովնա Լուտովսկայա
Ուկրաինայի երեխաների իրավունքների հանձնակատարը
Օգոստոսի 11-ից Ուկրաինայում ներմուծվում է երեխայի իրավունքների հանձնակատարի պաշտոնը։
 Օգոստոսի 11-ից մինչեւ 2014 թ. Փետրվարի 24 — Յուրի Ալեքեյևիչ Պավլենկո
 2014 թվականի դեկտեմբերի 18-ից — Նիկոլայ Միխայիլովիչ Կուլեբա
2014 թվականի դեկտեմբերից բիզնես-օմբուդսմեն — Ալգիրդաս Շեմետա

Ուզբեկստան 
 2015 թվականի մայիսի 15-ից — Ուլուգբեկ Մուխամադիև
 1995 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2015 թվական — Սայերա Շարաֆովնա Ռաշիդովնա

Տաջիկստան 
2008 թվականից — Զարիֆ Ալիզոդա։ Մարդու իրավունքների առաջին հանձնակատարը Տաջիկստանում։ Ընտրությունների ժամանակ նա կառավարելիս է եղել Տաջիկստանի սահմանադրական դատարանի նախագահի պաշտոնը։

Ֆինլանդիա 
2010 թվականից — Պետրի Յասկելյայնեն
Երեխայի պաշտպաններ
 Մարիա Աուլա (2005—2014)
 Թոմաս Կուրտիլա (2014-ից)

Էստոնիա 
Էստոնիայում Երեխայի իրավունքների պաշտպանության օմբուդսմենի գրասենյակը ստեղծվել է 2011 թ. մարտի 19-ին եւ նշանակվել է պետական մակարդակով վստահված արդարադատության կանցլերին, որի պաշտոնը 2008 թվականի մարտից զբաղեցրել է իրավաբան և փաստաբան Ինդրեկ Թեդերը (): Էստոնիայի մայրաքաղաքում՝ Տալլինում, 2012 թվականին ստեղծվել է նաև քաղաքային օմբուդսմենի պաշտոնը։ 2012 թվականի հունիսի 1-ից այն զբաղեցրել է Յուրի Կալյուեվը(): Տալլինի քաղաքապետարանի ընդդիմությունը քննադատել է այդ որոշումը, քանի որ քաղաքային օմբուդսմենի պաշտոնը «հարկավոր չէ եւ հարկ կլինի վճարել հարկատուների գրպաններից»։

Այլ պետություններ
 Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն - Վ. Կալո (2006-ից 2017), Վ. Կոսինսկի (2017-ից)
 Հարավային Օսիա - Ի. Տասոև (2012-ից)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպան

Պետություն