Տնտեսական քաղաքականություն

Տնտեսական քաղաքականություն, տնտեսական միջոցառումների համակարգ, կառավարության տնտեսական գործողությունների ընտրություն և իրականացում մակրոտնտեսական մակարդակով։ Տնտեսական քաղաքականության նպատակները սերտորեն շաղկապված են տվյալ պահին երկրի տնտեսական վիճակի, տնտեսական համակարգի հետ։

Տնտեսական քաղաքականության սոցիալական բովանդակությունը, դրա հիմքում ընկած գաղափարները, նպատակներն ու դրանց իրագործման միջոցները որոշվում են հասարակարգի բնույթով, արտադրության միջոցների նկատմամբ սեփականատիրական հարաբերություններով։ Ինչպես ամեն մի քաղաքականություն, այն պատմականորեն որոշակի արտադրաեղանակի տնտեսության խտացված արտահայտությունն է։ Տնտեսական քաղաքականության վրա, որը մշակում է իշխանության գլուխ կանգնած քաղաքական կուսակցությունը, ազդում են դասակարգային ուժերի հարաբերակցությունը, երկրում ու միջազգային ասպարեզում դասակարգային պայքարի զարգացման աստիճանը, պատերազմի ու խաղաղության իրադրությունը և այլ գործոններ։

Ժամանակակից պայմաններում տնտեսական քաղաքականությունն ավելի ու ավելի է ձևավորվում որպես գիտական ինքնուրույն ուղղություն, որի առարկան էկոնոմիկայի քաղաքական ղեկավարման գիտական հիմունքների ու սկզբունքների հասարակարգի զարգացման տարբեր փուլերում տնտեսական քաղաքականության իրականացման փորձի ուսումնասիրությունն է։

Տնտեսական քաղաքականության ձևավորման ակունքներ 
Ազգային շուկայավարման հիմնական ձևը դարձած շուկայական տնտեսությունը վերջին մի քանի դարերի ընթացքում ենթարկվել է մի շարք էական փոփոխությունների։ Տնտեսության դրսևորման շուկայական ձևերի հիմքը ապրանքների զանգվածային արտադրության մեթոդների ներդրումն էր, ինչը պայմանավորված էր լայնամասշտաբ մեքենայական արտադրության անցնելու հետ։ Մեքենայական մեթոդի մշակումը հնարավորություն է տվել կտրուկ իջեցնել ապրանքի մեկ միավորի արժեքը։ Բնակչության եկամտի ավելացմանը զուգընթաց ավելի էժան ապրանքները հանգեցրին շուկայի շրջանառության կտրուկ ընդլայնմանը։

18-րդ և 19-րդ դարերում տեղի ունեցած տնտեսական գործընթացները որակապես նոր իրավիճակ ստեղծեցին հասարակության մեջ՝ հիմք ստեղծելով սոցիալ-տնտեսական գործընթացների՝ շուկայի և պետական մեխանիզմների միջև այլ հարաբերությունների համար։ Տնտեսական համակարգի զարգացումը որոշակի փուլում սկսեց անհրաժեշտացնել պետության օժանդակ և շտկող միջոցները։

Ամբողջ շուկայական համակարգի համար որոշիչ դասը 1929-1933 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամն էր։ Այս դասի արդյունքն այն եզրակացությունն էր, որ պետության մասնակցության դերը պետք է բարձրացվի նոր որակական մակարդակի ՝ երկու սոցիալ-տնտեսական երևույթների (շուկա և պետություն) միջև հարաբերությունների ավելի արդյունավետ տարբերակ գտնելու համար։ Շուկայի դինամիկ զարգացման համատեքստում կառավարության միջոցառումները պետք է դուրս գային պետության կողմից չխոչընդոտելու, չեզոք պահվածքի շրջանակներից։ Տնտեսությանը անհրաժեշտ էր կառավարության միջոցառումների ավելի բարդ փաթեթ։ Առաջացավ «տնտեսական քաղաքականություն» կոչվող մի երեւույթ։

Առաջին փորձնական քայլերը տնտեսական քաղաքականության ոլորտում կատարվել են 19-րդ դարի վերջին։ Որպես օրինակ կարելի է համարել Գերմանիան, որն այս առումով առաջ է անցել շատ երկրներից։ Օտտո ֆոն Բիսմարկի նախաձեռնությամբ ընդունվեցին օրենքներ, որոնց հիման վրա առաջացավ նոր ոլորտ՝ սոցիալական ապահովագրությունը:Մասնավորապես, 1883 թվականին օրենքը մտցրեց հիվանդության ապահովագրություն, 1884 թվականին՝ դժբախտ պատահարների ապահովագրություն և, վերջապես, 1889 թվականին՝ արդյունաբերական աշխատողների և նրանց կենսաթոշակային ծառայությունների հաշմանդամության ապահովագրություն։

Տնտեսական քաղաքականություն իրականացնելու առաջին փորձերը կապված էին «կետային ազդեցության» ռազմավարության հետ։ Այս պայմաններում մաքսային, գյուղատնտեսական, արդյունաբերական և սոցիալական քաղաքականության ձևերը դիտվում էին որպես համեմատաբար անկախ ուղղություններ։ Ավելի ուշ՝ 20-րդ դարի սկզբին, այս մասնատված մոտեցումը փոխարինվեց ինտեգրված, փոխկապակցված մոտեցման տարբերակով։ Տնտեսական քաղաքականությունը ձեռք է բերել առավել համապարփակ ընդհանուր տնտեսական բնույթ։

Երկու համաշխարհային պատերազմներ՝ իրենց քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական հիմնախնդիրներով, էապես ազդեցին ընդհանուր տնտեսական քաղաքականության ձևավորման վրա:Տնտեսական գործընթացներին պետության միջամտությունը սկսեց կրել ոչ միայն տարածաշրջանային, այլ նաև ընդհանուր տնտեսական և որոշ չափով ավելի ուշ միջազգային բնույթ։

Տնտեսական քաղաքականության նպատակներ 
Ըստ C.R. McConnell- ի և S.L.Brue- ի՝ տնտեսական քաղաքականության նպատակներն են ապահովել․
 ազգային տնտեսության տնտեսական աճ
 լիարժեք զբաղվածություն
 տնտեսական արդյունավետություն
 գների մակարդակի կայունություն, պայքար գնաճի կամ գնանկման դեմ
 տնտեսական ազատություն
 եկամտի արդարացի բաշխում
 տնտեսական անվտանգություն (սոցիալական երաշխիքներ)
 հավասարակշռված արտաքին առևտրի մնացորդ։

Տնտեսական քաղաքականության դասակարգում 
Տնտեսական քաղաքականության ոլորտում առկա են տարբեր մոտեցումներ և դասակարգման չափանիշներ։ Ոլորտային, ինստիտուցիոնալ չափանիշների հիման վրա ընդունված է առանձնացնել հետևյալ ոլորտները՝ արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, սոցիալական, տրանսպորտային, արտաքին տնտեսական և այլ:Ֆունկցիոնալ ուղղվածության մոտեցման հիման վրա հնարավոր է տարբերակել՝ ֆինանսական, կառուցվածքային, կոնյունկտուրային, գնային, արժութային և տնտեսական քաղաքականության այլ ոլորտներ։

Տնտեսական քաղաքականությունը տարբեր ուղղությունների, տարրերի ամբողջություն է, որոնք միասին կազմում են պետության տնտեսական քաղաքականությունը։ Տնտեսական քաղաքականությունը կազմող հիմնական տարրերն են՝
 Դրամավարկային քաղաքականություն
 Հարկաբյուջետային քաղաքականություն
 Ներդրումային քաղաքականություն
 Արդյունաբերական քաղաքականություն
 Աշխատանքի և զբաղվածության քաղաքականություն, աշխատաշուկա, եկամտի կարգավորում
 Արտաքին տնտեսական քաղաքականություն (միջազգային առևտուրը արագացնում է տնտեսական աճը, բարձրացնում բնակչության կենսամակարդակը։ Արտաքին առևտրի կարևոր ցուցանիշը զուտ արտահանումն է, այսինքն՝ արտահանման արժեքի և ներմուծման արժեքի տարբերությունը)
 Տնտեսական քաղաքականության այլ ուղղություններ։

Տնտեսական քաղաքականության սուբյեկտներ 
Տնտեսական քաղաքականության սուբյեկտները կարող են լինել․
 պետական, ներառյալ տարածաշրջանային և տեղական ինստիտուցիոնալ կազմավորումները.
 Ոչ պետական միություններ և միավորումները։

Պետությունը, լինելով տնտեսական քաղաքականության հիմնական առարկա, ունի իշխանություն, որի միջոցով կապում է տարբեր սոցիալական խմբերի շահերը և խրախուսում նրանց գործել որոշակի նպատակների ուղղությամբ։ Օրենսդիր ճյուղի մակարդակում տեղի է ունենում տնտեսական քաղաքականության հիմնական ուղղությունների քննարկում և օրենսդրական գրանցում։ Գործադիր իշխանությունը՝ կառավարությունը, պատասխանատու է դրա իրականացման համար։ Կառավարությունն, իր հերթին, խնդիրներ է դնում և տնտեսական քաղաքականություն իրականացնելու իրավունքները փոխանցում է գործադիր կոնկրետ մարմիններին։

Ոչ պետական միություններն ու ասոցիացիաները ներառում են հաստատություններ, որոնք ունեն այսպես կոչված «սոցիալական և իրավական կարգավիճակ»։ Պետությանը մոտ կանգնած այս կառույցները նաև տնտեսական քաղաքականության սուբյեկտներ են։ Նրանց կարող են փոխանցվել կառավարման որոշակի խնդիրներ, որոնք հանված են պետական վարչական կառույցների գործունեության ոլորտից։ Օրինակ, Գերմանիայում նման հաստատությունները ներառում են տարածաշրջանային ապահովագրական գրասենյակները, Հավասարեցման հիմնադրամը և տեղական առողջության ապահովագրության համակարգը։ Շվեյցարիայում դրանք են՝ հասարակական տրանսպորտի աջակցության գործակալությունը, հրդեհային անվտանգության գործակալությունները։

Տնտեսական քաղաքականության ոչ պետական դերակատարները ներառում են նաև տարբեր ասոցիացիաներ, որոնք արտահայտում են հասարակության որոշակի խավերի և բնակչության խմբերի շահերը։ Դրանք կարող են լինել արհմիություններ, կրոնական և մշակութային կազմակերպություններ։ Ոչ պետական դերակատարների դերը տնտեսական քաղաքականության մշակման և իրականացման գործում որոշվում է իշխանությունների վրա ազդեցություն (ճնշում) գործադրելու հնարավորությամբ։ Մասնավոր խմբերի շահերը կարող են չհամընկնել պետության նպատակային կողմնորոշման հետ, ինչը հասարակության բարեկեցությունը դնում է իր գործունեության առաջին շարքում։ Այս պայմաններում, ոչ պետական դերակատարների և պետության միջև, հաճախ բաց պայքար է ծագում նրանց ուժային կարողությունների դրսևորման համար։

Բացի պետական ինստիտուտներից և տնտեսական միություններից, որոնք անմիջական մասնակցություն ունեն տնտեսական քաղաքականության վարման մեջ, հասարակության որոշակի խմբեր և ինստիտուտներ կարող են անուղղակի ազդեցություն ունենալ տնտեսական քաղաքականության ձևավորման վրա։ Դրանք ներառում են՝ քաղաքական կուսակցություններ և կազմակերպություններ, լրատվամիջոցներ, ազդեցիկ անձնավորություններ (գիտնականներ, քաղաքական գործիչներ)։ Այս սուբյեկտների ազդեցության աստիճանը տնտեսական քաղաքականության վրա որոշվում է երկրում ստեղծված իրավիճակով, քաղաքական համակարգի տեսակից և կառուցվածքից։

Համաշխարհայնացման գործընթացների զարգացման ընթացքում տնտեսական քաղաքականության սուբյեկտների շարքում հայտնվել են նաև վերազգային բնույթի ինստիտուտներ։ Նրանց գործունեությունը հիմնված է միջպետական պայմանագրերի վրա։ Ազգային իշխանությունները նրանց են փոխանցում իրենց կառավարման որոշ գործառույթներ։ Այսպիսով, վերջերս վերազգային տնտեսական քաղաքականության ձև է առաջացել։ Դրա օրինակ է Եվրամիության գործունեությունը։
 
Ընդհանուր առմամբ, հիմնվելով տարբեր երկրներում տնտեսական քաղաքականության մշակման և իրականացման փորձի վրա, պետք է եզրակացնել, որ «տնտեսական քաղաքականություն» հասկացությունն ավելի լայն է, քան «պետական կարգավորում» տերմինը։ Տնտեսական քաղաքականություն վարելով՝ պետությունը հանդես է գալիս որպես նախաձեռնող, հիմնական օղակը, բայց միևնույն ժամանակ, նա պետք է կազմակերպի տնտեսական քաղաքականության բոլոր մասնակիցների համատեղ գործողությունները։

Տնտեսական քաղաքականության իրականացման գործիքներ 
Տնտեսական քաղաքականության իրականացումը ներառում է մի շարք միջոցառումների՝ գործիքների օգտագործումը, որոնք կազմում են տնտեսության վրա պետական ազդեցության մեխանիզմ։

Տնտեսական քաղաքականության մեթոդների դասակարգում 
Տնտեսական քաղաքականության իրականացման համար ազդեցության ամբողջ միջոցառումների շարքը կարելի է բաժանել երկու խմբի։
 Ուղղակի գործողությունների միջոցառումներ։ Այս մեթոդները ենթադրում են, որ տնտեսավարող սուբյեկտները որոշումներ են կայացնում ոչ թե ինքնուրույն, այլ պետության ցուցումներով։ Օրինակներ՝ հարկային օրենսդրություն, մաշվածության կանոններ, պետական ներդրումների բյուջետային ընթացակարգեր։
 Անուղղակի միջոցառումներ։ Այս մեթոդների էությունն այն է, որ պետությունն ուղղակիորեն չի ազդում տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից կայացված որոշումների վրա։ Դա միայն պայմաններ է ստեղծում տնտեսվարող սուբյեկտների համար՝ ինքնուրույն ընտրելու տնտեսական որոշումներ, որոնք համապատասխանում են տնտեսական քաղաքականության նպատակներին։

Կա կազմակերպական և ինստիտուցիոնալ չափանիշների հիման վրա տնտեսական քաղաքականության իրականացման մեթոդների մեկ այլ դասակարգում։ Այս մոտեցմամբ առանձնանում են հետևյալները՝ վարչական, տնտեսական և ինստիտուցիոնալ մեթոդներ։

Վարչական միջոցառումներ 
Կարգավորող գործողությունների վարչական միջոցառումների ամբողջությունը տրամադրվում է իրավական ենթակառուցվածքով։ Վարչական միջոցառումների հիմնական գործառույթը հասարակության մեջ կայուն, օրենսդրորեն հիմնավորված միջավայրի ապահովումն է՝ սեփականության իրավունքի պահպանում, մրցակցային միջավայրի պաշտպանություն, ազատ ընտրության և տնտեսական որոշումների կայացման հնարավորություններ։

Վարչական միջոցներն իրենց հերթին բաժանվում են արգելքի, թույլտվության, հարկադրանքի միջոցների։

Վարչական մեթոդների հիմնական գործառույթն է.

 ստեղծել գործնական կյանքի համար կայուն իրավական պայմաններ,
 պաշտպանել մրցակցային միջավայրն ու սեփականության իրավունքը,
 ապահովել տնտեսական որոշումներ ընդունելու ազատությունը։

Վարչական մեթոդներն իրենց հերթին բաժանվում են արգելակման, թույլատվության և հարկադիր տեսակների։

Վարչական մեթոդների կիրառման ակտիվության աստիճանը կախված էկոնոմիկայի ոլորտից կարող է տարբեր լինել։ Ներկայումս դրանք առավել հաճախ կիրառվում են մոնոպոլ մրցակցության, շրջակա միջավայրի պահպանման, ինչպես նաև բնակչության սոցիալապես անապահով խավերի պաշտպանության ոլորտներում։

Տնտեսական միջոցառումներ 
Տնտեսական միջոցառումները ներառում են պետության գործողությունները, որոնք տնտեսական լծակների օգնությամբ ազդում են շուկայական հարաբերությունների վրա։ Այս միջոցառումները նշանակում են համախառն պահանջարկի, համախառն առաջարկի, կապիտալի կենտրոնացման աստիճանի, տնտեսության սոցիալական և կառուցվածքային ասպեկտների վրա ազդելու տարբեր մեթոդներ։

Տնտեսական միջոցառումները ներառում են։
 ֆինանսական քաղաքականություն
 բյուջետային քաղաքականություն
 հարկաբյուջետային քաղաքականություն
 դրամավարկային քաղաքականության
 տնտեսական կանխատեսում, պլանավորում և ծրագրավորում
սոցիալական քաղաքականություն
ծրագրավորում
կանխատեսում։
Ֆինանսական քաղաքականությունը ծավալուն հասկացություն է։ Մի կողմից, այն համարվում է տնտեսական քաղաքականության նպատակների իրականացման մեխանիզմ։ Մյուս կողմից, այն հանդիսանում է ընդհանուր տնտեսական քաղաքականության բաղկացուցիչ տարրերից մեկը։

Ինստիտուցիոնալ պայմանավորվածություններ 
Ինստիտուցիոնալ միջոցառումները ներառում են որոշակի սոցիալական ինստիտուտների ստեղծում, պահպանում և զարգացում:Այս դեպքում «ինստիտուտը» հասկացվում է որպես բանավոր խորհրդանիշ՝սոցիալական սովորույթների խմբի ավելի լավ նկարագրության համար։ Հաստատություններ նշանակում են հասարակության մեջ գերակշռող և կայուն մտածելակերպի կամ գործելակերպի առկայություն, որը սովորություն է դարձել որոշակի սոցիալական խմբերի համար կամ սովորույթ է ժողովրդի համար։ Օրինակներ՝ «իրավունքի ինստիտուտ», «սեփականության ինստիտուտ»։

Ինստիտուցիոնալ ձևերի տարածման տարբեր տարբերակներ կան։
 գործադիր կառավարման մարմինների կառուցվածքը, որի անմիջական խնդիրն է կառավարության նպատակների գործնական իրականացումը
 տնտեսության պետական հատվածի, այսինքն՝ պետական սեփականության օբյեկտների ձևավորում և պահպանում
 ազգային տնտեսական ծրագրերի և տնտեսական կանխատեսումների մշակում
 տնտեսագիտության (սեփականության տարբեր ձևերով) հետազոտական կենտրոնների, տնտեսական տեղեկատվության ինստիտուտների, առևտրաարդյունաբերական պալատների, տարբեր տնտեսական խորհուրդների և արհմիությունների աջակցություն, տնտեսական հիմնախնդիրների խորհրդատուների, փորձագիտական խորհուրդների գործունեության ապահովում.
 իրավական, տեղեկատվական աջակցություն ոչ պետական կառույցներին՝ գործարար և արհմիություններ,
 տնտեսական ինտեգրման տարբեր ձևերի մասնակցություն, տնտեսական հարցերի վերաբերյալ միջազգային պարբերական հանդիպումների կազմակերպում։

Տնտեսական քաղաքականության իրականացման մեթոդների կիրառում 
Հարկաբյուջետային (բյուջետային և հարկային) քաղաքականության շրջանակներում ուղղակի գործողությունների միջոցառումները ներառում են կառավարության ծախսերի փոփոխությունը։ Պետական ծախսերի միջոցով ֆինանսավորվում է հանրային հատվածը, սոցիալական ապահովության համակարգը և շուկայում գնումներ կատարվում են ռեսուրսների, ապրանքների և ծառայությունների համար։ Պետական ծախսերը ցույց են տալիս ազգային արտադրանքի այն բաժինը, որն անցնում է բնակչության բոլոր շերտերի համատեղ օգտագործման մեջ։ Տնտեսական ազդեցության միջոցները հարկաբյուջետային քաղաքականության շրջանակներում պետք է ներառեն հարկերի փոփոխման քաղաքականությունը (տեսակները, դրույքաչափերը, հավաքագրման կարգը)։

Կարգավորելով ներդրումները՝ պետությունն ազդում է սոցիալական վերարտադրության տեմպերի և համամասնությունների վրա՝ օգտագործելով ֆինանսական և դրամավարկային մեխանիզմներ։ Ներդրումներն իրականացվում են ինչպես պետական բյուջեի, տեղական բյուջեների, այնպես էլ մասնավոր ներդրումների հաշվին, որոնք խթանվում են հարկային խթանների միջոցով։

Դրամավարկային քաղաքականության շրջանակներում պետությունն ազդում է փողի զանգվածի վրա։ Պետությունը կարող է ուղղակի ազդեցություն ունենալ տոկոսադրույքների քաղաքականության, այդպիսով՝ ձեռնարկությունների ներդրումների և բնակչության սպառման վրա։ Ներդրումների և սպառման միջոցով կառավարության կարգավորումը ազդում է ՀԱԱ-ի (Համախառն ազգային արդյունք) ծավալի և դինամիկայի վրա։ Դրամավարկային քաղաքականությունը մեծ ազդեցություն ունի գնաճի վրա։ Ուղղություններից մեկը հակագնաճային միջոցառումների համակարգն է, որը կարող է ներառել եկամուտների կարգավորման քաղաքականություն, քանի որ այն ուղղված է բնակչության և կազմակերպությունների փողի պահանջարկի կարգավորմանը։

Սոցիալական քաղաքականությունը ներառում է եկամտի ինդեքսավորման համակարգ, կենսապահովման աշխատավարձի հաստատում։ Այն ուղղված է հիմնականում աղքատներին օգնելու որոշակի ծրագրերի իրականացմանը։ Սոցիալական քաղաքականությունն ընդգրկում է այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են կրթությունը, բժշկությունը, մշակույթը, բազմազավակ ընտանիքներին աջակցելը, զբաղվածության ոլորտում հարաբերությունների կարգավորումը։

Արտաքին տնտեսական կարգավորման ոլորտում քաղաքականությունը ներառում է պետության առևտրային քաղաքականությունը, փոխարժեքի կառավարումը, արտաքին տնտեսական գործունեության պետական կարգավորման սակագնային և ոչ սակագնային միջոցառումների համակարգը։

Աշխատանքի շուկայի կարգավորումն իրականացվում է մի շարք ոլորտներում.
 Աշխատանքային շաբաթվա առավելագույն տևողության սահմանում
 Նվազագույն աշխատավարձի սահմանում
 Սոցիալական ապահովագրության վճարների կարգի սահմանում
 Պետական խթաններ մասնագիտական վերապատրաստման և անձնակազմի վերապատրաստման համար։

Տնտեսապես զարգացած երկրներում պետությունը ֆինանսավորում է գիտահետազոտական ընդհանուր ծախսերի 40-ից 50% -ը, մինչդեռ ֆինանսական միջոցները հատկացվում են դրամաշնորհների տեսքով՝ որոշակի ծրագրի համար։

Պետական կարգավորման այս գործիքներից յուրաքանչյուրը կատարում է իր դերը և լրացնում մյուսներին։ Համակարգը արդյունք է տալիս միայն այն դեպքում, երբ այն կիրառվում է համապարփակ, և դրա բաղադրիչները չեն հակասում միմյանց։ Եթե քաղաքականության իրականացման արդյունքում նպատակները չեն իրականացվում, ապա ազդեցությունը կոչվում է «Կոբրայի էֆեկտ»։

Ծանոթագրություններ 

Քաղաքականություն
Տնտեսական քաղաքականություն
Տնտեսական պլանավորում
Տնտեսական համակարգեր
Տնտեսագիտություն
Տնտեսագիտական տերմիններ
Քաղաքական տնտեսագիտություն