Կրակով (Հին քաղաք)

Կրակով, Հին քաղաքը Կրակովի կենտրոնական թաղամասն է։ Այսօր այն Լեհաստանի ամենահայտնի հին թաղամասերից մեկն է և 1038 թվականին համարվել է Լեհաստանի քաղաքական կյանքի կենտրոնը այնքան ժամանակ, մինչև Լեհաստանի թագավոր Վաս Սիգիզմունդ III այն 1596 թվականին տեղափոխեց Վարշավա։
Այս միջնադարյան քաղաքը գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում որպես «Կրակովի պատմական կենտրոն»։ Հին քաղաքը համարվում է նաև Լեհաստանի ազգային պատմական հուշարձաններից մեկը (), որն ընտրվել է 1994 թվականի 16 սեպտեմբերիԼեհաստանի Ազգային ժառանգության խորհրդի կողմից։ 
Հին քաղաքը լեհերենով հայտնի է որպես ։ Այն քաղաքի վարչական շրջանի առաջին մասն է։ 
Միջնադարյան Կրակովը շրջապատված էր 1.9 մղոն երկարությամբ (3 կիլոմետր) պատնեշով իր 46 աշտարակներով և յոթ գլխավոր ելքերով։ Ամրությունները Հին քաղաքի շուրջ կառուցվել են երկու դարի ընթացքում։ Ներկայիս Հին քաղաքը 13–րդ դարում համարվում էր առևտրականների քաղաք, հիմնվել է 1257 թվականին, թաթարների 1241 թվականի հարձակումից և քաղաքի կործանումից հետո։ Թաղամասը իրենից ներկայացնում է կենտրոնում տեղակայված շուկան՝ , որը համարվում է ամենամեծ միջնադարյան եվրոպական քաղաքային հրապարակը։ Հրապարակի մոտակայքում կան բազմաթիվ պատմական տեսարժան վայրեր, ինչպիսիք են Սուրբ Մարիամի (Kościół Mariacki), Սուրբ Վոյցեհի, Սուրբ Վարվառայի տաճարները և այլ ազգային արժեք ներկայացնող կոթողներ։ Հրապարակի կենտրոնում՝ շրջապատված շենքերով (), Վերածննդի դարաշրջանի դահլիճն է  (ներկայումս այստեղ բնակելի տներ են, հուշարձանների խանութներ, ռեստորաններ և կրպակներ) իր Ազգային պատկերասրահով։ Այն գտնվում Ռատուշի աշտարակի ( ) արանքում։ Ամբողջ թաղամասը հավասարաչափ բաժանված է երկու մասի՝ Արքայական ճանապարհ և Լեհաստանի թագավորների հատած թագադրման երթուղին։ Երթուղին սկսվում է Սուրբ Ֆլորիեն եկեղեցու հյուսիսային թևից, հին քաղաքի պատերի միջնադարյան  արվարձանում, անցնում է Կրակովի Բարբականներով և մտնում է Ֆլորիան դարպասներից դեպի Հին քաղաք։ 
19 դարում Հին քաղաքի կառույցների մեծամասնությունը ոչնչացվել է։ Պատերը շրջապատող խրամը ժամանակի ընթացքում լցվել է և վերածվել կանաչ գոտու, որը հայտնի է որպես Պլանտի այգի ։

Ծագումնաբանություն 
Կրակով անունը ավանդաբար ծագում է Կրեկուսից (Krak, Grakch)՝ Կրակովի լեգենդար հիմնադրի  դինաստիայից։ Լեհերենում Կրակովը  Krak բառի արխայիկ ստացական բառաձևն է ևբառացիորեն նշանակում է Կրեկա (քաղաք)։ Կրեկուս արքայազնի մասին առաջին անգամ հիշատակվում է 1190 թվականին, սակայն քաղաքը արդեն գոյություն ուներ 7–րդ դարում։

Պատմություն 
Կրակովի մասին առաջին հիշատակումը թվագրվում է 9–րդ դարի երկորոդ կեսին։ 10–րդ դարի վերջին քաղաքը ընդգրկվել է լեհական պետության կազմում Պիաստ դինաստիայի կառավարման օրոք։ Եպիսկոպոսության խորհրդարանի կողմից այն անվանվել է Կրակով և դարեր շարունակ համարվել լեհ թագավորների նստավայրը։ Հին Կրակովի պատմությունը այսօր գլխավոր կերպով ծավալվում է ներկայիս Հին քաղաքի շուրջ։ 
Առաջին հիշատակումը Կրակովի մասին պատմական փաստաթղթերում հիշատակվում է 966 թվականին։ Արաբ ճանապարհորդ Իբրայհիմ Իբն Յակուբը նկարագրում է այդ քաղաքը որպես հայտնի առևտրի կենտրոն, որը գտնվում էր չեխ իշխանի կառավարման ներքո։ Լեհ իշխան Մյեշկո I գրավել է այդ այդ տարածքները և միացրել իր կալվածքներին։ Կրակովը արագ զարգանում և հարստանում էր, իսկ 1000 թվականին Բոլեսլավ Քաջը Կրակովում հիմնեց եպիսկոպոսությունը։ Լեհաստանում հեթանոսների ապստամբությունը բերեց նրան, որ 1039 թվականին Կազիմիր I երկրի մայրաքաղաքը տեղափոխեց Կրակով։ 
1241 թվականին մոնղոլների հարձակման ժամանակ Կրակովը ամբողջությամբ ավերվել է և 1257 թվականին կրկին վերակառուցվել։ 
Ժամանակակից Կրակովի միջուկը, նրա մշակութային և վարչական կենտրոնը համարվում է ՀԻն քաղաքը։ Շուրջ յոթ հազարամյակ այն պահպանել է իր միջնադարյան քաղաքային ապրելակերպը՝ թաղամասերի հավասար տեղակայվածությունը՝ կազմված միմյանց հետ հատվող փողոցներով, որոնք զուգահեռ կամ ուղղահայաց են կենտրոնական հրապարակի գլխավոր շուկային։ 
Կրակովում բոլոր փողոցները հավասար են իրենց նշանակությամբ, սակայն քաղաքի գլխավոր փողոցը պատմականորեն ներկայացուցչական և կարևոր դեր է ունեցել քաղաքի կյանքում։ Սկզբում այն եղել է առևտրի ճանապարհ, որով առևտրականների քարավանները Բալթիկ ծովից շարժվում էին դեպի Սև ծով։ Այդ ճանապարհով նաև հանդիսավոր կերպով քաղաք էին ներս մտնում թագավորները և դեսպանները իրենց շքախմբով՝ շարժվելով դեպի թագավորական ամրոցը Վավել բլրի վրա։ Այդ ճանապարհը Բարբականից մինչև Վավել ամրոց ստացել է «Թագավորական ճանապարհ» անվանումը ()։ 
Գերտման Շադելը իր «Աշխարհի տարեգրության» մեջ՝ տպագրված Նյուրնբերգում 1493 թվականին, տալիս է Կրակովի գունագեղ նկարագրությունը, ինչպիսին տեսել էին այն XIII դարի վաճառականները․

Լեհաստանի «Ոսկե դարաշրջան» 
15–16–րդ դարերը հայտնի են որպես Լեհաստանի Ոսկեդար։ Լեհական Վերածննդի արվեստի և ճարտարապետության շատ աշխատանքներ ստեղծվել են այդ ժամանակաշրջանում, ինչպես նաև հին ժողովարանները Կրակովի հրեական թաղամասում։ Կազիմիր IV կառավարության օրոք շատ նկարիչներ տեղափոխվում են Կրակով՝ ապրելու և աշխատելու։ 
1572 թվականին Սիգիզմունդ II թագավորը՝ վերջինը Յագելոնների դինաստիայից, մահացավ անզավակ։ Լեհաստանի գահը անցնում է Ֆրանսիայի թագավոր Հենրիխ III և հետագայում այլ օտարազգի ղեկավարներին, որը նվազեցնում է Կրակովի կարևորությունը։ Քաղաքի վիճակը վատթարանում է շվեդների ներխուժման և այտուցային ժանտախտի պատճառով, որի հետևանքով քաղաքի 20,000 բնակիչներ մահանում են։ Իսկ 1596 թվականին Լեհաստանի վարչական մայրաքաղաքը Կրակովից տեղափախվում է Վարշավա։

Ռենեսանսի ժամանակաշրջան 
Հին քաղաքը զգալի զարգացում է ապրել Ռենեսանսի ժամանակաշրջանում։ Վավել տաճարը վերականգնվել է և ներառել իտալական Ռեննեսանսի ճարտարապետական առանձնահատկությունները։ Արդյունքում Կանոնիչնա փողոցը () դարձավ Հին քաղաքի անբաժանելի մասը։ Սակայն Սիգիզմունդ II թագավորի կառավարման օրոք Լեհաստանի քաղաքական կյանքը տեղափոխվեց Վարշավա։

Բարրոկոյի ժամանակաշրջան 
Բարրոկոյի ժամանակաշրջանը ի հայտ է եկել 17–րդ դարի սկզբին։ Լեհաստանում Զիգմունդ III Վազա թագավորը համարվում էր արվեստի հովանավոր։ Նրա գլխավորությամբ ճարտարապետ Ջովանի Տրեվանոն, որն աշխատում էր Կրակովում, վերափոխել է Սուրբ Պետրոսի և Պոլայի տաճարը բարրոկոյի ոճով։ Այդ ժամանակաշրջանում Հին քաղաքը ավերվել է շվեդների արշավանքների ժամանակ։ 17–րդ դարի վերջում կառուցվել է Սուրբ Աննայի եկեղեցին։
18-րդ դարի սկզբին որոշ ճարտարապետական կոթողներ իրենց ավարտին են հասցրել ճարտարապետներ Կացպեր Բաժանկան և Ֆրանցիշեկ Պլացիդին։ Բարրոկոյի ժամանակաշրջանի մշակույթը իր հետքն է թողել Հին քաղաքի վրա։ Գոթական եկեղեցիները վերափոխվել են Բարրոկոյի դարաշրջանի ոգով և հագեցած են նրա նրբագին քանդակներով և գեղանկարներով։

Օտարների տիրապետությունը 
19–րդ դարին ավստիրացի կայսր Ֆրանց I որոշեց լիկվիդացնել քաղաքի լքված ամրոցները։ Լիկվիդացիան իրականացվեց Վարշավայի Դքսության ժամանակահատվածում։ Պրոֆեսոր Ֆելիքս Ռադվանսկու ջանքերի շնորհիվ պահպանվել է ամրոցի պատի հյուսիսային մասը, Բարկաբանը, Ֆլորիենի դարպասները և երեք աշտարակներ։ Իսկ ոչնչացված կառույցնեի տեղում ստեղծվեց Պլանտի այգին։
Այդ ժամանակաշրջանում կառուցվել է Յուլիուշ սլովացկու թատրոնը՝ տեղակայված Սուրբ Հոգու հրապարակում։ Թատրոնը կառուցվել է հին հիվանդանոցի վայրում։ Շենքը կառուցված է Լեհաստանի էլեկտիկ արտարապետական ոճով։

Պատերազմի ժամանակաշրջան 
1939 թվականի սեպտեմբերի 6 նացիստական զորքերը ներխուժում են Կրակով։ Քաղաքը դառնում է պետական կառավարման մայրաքաղաքը։ Սկսեցին հրեաների ճնշումները և կառուցվեց Պլաշով համակենտրոնացման ճամբարը։ Հին քաղաքը թալանվեց և գողացվեցին բազմաթիվ արվեստի գործեր։ Փակվեցին թանգարաններն ու դպրոցները, ձորբակալվեցին պրոֆեսորները։

1945 թվականի հունվարի 18 սովետական զորքերը մարշալ Իվան Կոնևի գլխավորությամբ ազատագրում են Կրակովը։

Հին քաղաքն այսօր 

Դարեր շարունակ զարգանալով՝ Կրակովը ներառում է իր մեջ պատմական ճարտարապետության տարբեր ոճեր։ 
Կրակովի պատմական կենտրոնը, որը ներառում է իր մեջ Հին քաղաքը և Վավել ամրոցը, 1978 թվականին ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի Պատմական ժառանգության վայրերի ցանկում։ Հին քաղաքը երկրի հին քաղաքների ամենավառ օրինակն է։ Դարեր շարունակ Կրակովը եղել է Լեհաստանի թագավորության մայրաքաղաքը մինչև Սիգիզմունդ III Վասա թագավորը 1596 թվականին այն տեղափոխում է Վարշավա։

Այսօր Հին քաղաքը գրավում է զբոսաշրջիկկների ամբողջ աշխարհից։ Հին քաղաքի ճարտարապետությունը բազմաթիվ արհավիրքներ է ապրել, սակայն պահպանել է իր յուրօրինակ տեսքը։ Թաղամասը միշտ մարդաշատ է, հատկապես Առևտրի գլխավոր հրապարակում։ Տեսարժան վայրերը, ինչպիսիք են Ռատուշի աշտարակը, , հայտնի որպես գործվածքի շարքեր, հին վարձակալվող բնակարանները հիանալի խանութներով, ինչպես նաև Ադամ Միցկևիչի հուշարձանը։ Արծանի շուրջ գտնվելիս կարելի է լսել հեյնալ , որը հնչում է Սուրբ Մարիամ եկեղեցու աշտարակից։
Քաղաքում կան նաև բազմաթիվ սրճարաններ, փաբեր և ակումբներ, որոնք տեղակայված են միջնադարյան կառուցների նկուղներում։ Հին քաղաքի ժամանցի ամենահայտնի վայրերն են՝ "Wierzynek" ռեստորանը և "Pod Jaszczurami" ակումբը։ Բազմաթիվ ներկայացումներ, համերգներ և ցուցահանդեսներ այստեղ են կազմակերպվում։ 
Օղակաբլիթները , անկասկած, Կրակովի սիմվոլն են։ Ավանդական օղակաբլիթը պատվա է կակաչի սերմով։ Այսօր վաճառողները ներկայացնում են օղակաբլիթների լայն տեսականի, որոնք կարելի է ուտել զբոսնելով կամ կառքով շրջելով և հիանալով Հին Կրակովի ևս մեկ սիմվոլով՝ ավաղնիներով։ Հին քաղաքի հրապարակում կարելի է հանդիպել նաև բազմաթիվ երաժիշտների։

Տեսարժան վայրերը 

Հին քաղաքը հայտնի է իր տեսարժան վայրերով՝ հին քաղաքային դարպասները, Բարբականը, Ֆլորիանի դարպասը և այլն։ 
Քաղաքային ամրոցների կառուցումը սկսվել է 1279-1288 թվականներին։ Մի քանի դարերի ընթացքում՝ XIII–XVIII, քաղաքային պատը իր քառասունյոթ աշտարակներով դարձավ հզոր պաշտպանական օղակ։ XV դարի ընթացքում գլխավոր պատերի առջև կառուցվեցին ավելի ցածրերը, որոնք ձևավորում էին պաշտպանիչ պատ՝ , որոնք պաշտպանում են մուտքը դեպի հիմնական ամրակառույցը։ Ժամանակի ընթացքում երկու պատերի արանքում աճեցին գեղեցիկ այգիներ։ Խրամը շրջապատում էր քաղաքը բոլոր կողմերից, և քաղաք հասնել հնարավոր էր միայն կառուցված կամուրջների միջոցով, որոնցից մեր օրերում պահպանվել է միայն մեկը՝ Ֆլորիանի դարպասը։
Բարականը, որը պահպանվել է Ֆլորիանի դարպասների մոտ, արդարացիորեն համարում են Լեհաստանի գոթական ճարտարապետության ամենաարժեքավոր հուշարձանը։ Այն կառուցվել է 1498-1499 թվականներին լեհ թագավոր Յան Օլբրախտի օրոք, որը Կոզմինյան անտառի ճակատամարտից հետո սպասում էր Մոլդովական իշխանապետության Ստեֆան Մեծի հարձակմանը Կրակովի վրա։

Ճարտարապետական հուշարձաններ 
Կրակովի Հին քաղաքը ունի հարուստ պատմական ճարտարապետական հարստություն՝ իր Բարրոկոյի, Վերածննդի և գոթական կառույցներով։

Թանգարաններ և թատրոններ 
Հին քաղաքի հետաքրքիր վայրերից են համարվում Կրակովի Ազգային թանգարանը, թանգարանը,  թանգարանը, ինչպես նաև Կրակովի Պատմական թանգարանը իր բաժիններով․ բարբական, Ռատուշի աշտարակը, հնագիտական թանգարանը և այլն։ ՀԻն քաղաքում տեղակայված են նաև Հին թատրոնը և ամենահայնտի Յուլիուշ Սլովացկու անվան թատրոնը։

Եկեղեցիներ 
ՀԻն քաղաքի կաթոլիկ տաճարներն են՝ Սուրբ Անդրեյի, Սուրբ Աննայի, Սուրբ Վարվառայի եկեղեցիները, Սուրբ Յոհան բապտիստի և Յոհան Ավետարանականի եկեղեցիները և այլն։

Հուշարձաններ 
Հին քաղաքը հարուստ է մի շարք բրոնզյա արձաններով և մարմարե հուշարձաններով։ Ամենահայնտնին համարվում է Ադամ Միցկևիչի հուշարձանը, որը տեղադրված է Գլխավոր Առևտրի հրապարակում Սուրբ Մարիամ եկեղեցու հարևանությամբ։ Այն կանգնեցվել է Ադամ Մացկևվիչի հարյուրամյակի կապակցությամբ։ Բանաստեղծը շրջապատված է չորս արձաններով, որոնք խորհրդանշում են՝ հայրենիքը, գիտությունը, պոեզիան, հայրենասիրությունը և արիությունը։ Հուշարձանը նախագծվել է Թեոդոր Ռիգերի կողմից և ներկայացվել Հռոմում։
Հանրաճանաչ հուշարձանների շարքին են պատկանում Յոզեֆ Զալեսկու հուշարձանը՝ կառուցված Պիուս Վելոնսկու կողմից 1886 թվականին, Պլանտի այգում կանգնեցված Յագիելո և Յադվիգա հուշարձանը, Լիլի Վենեդայի հուշարձանը և այլն։

Ադամ Մացկևիչի հուշարձանը 
Հուշարձանը գտնվում է Առևտրի գլխավոր հրապարակում՝ նվիրված լեհ բանաստեղծին։ Հուշարձանը կանգնեցվել է 1898 թվականի հունիսի 16։ Այն նախագծել է քանդակագործ Թեոդոր Ռինգերը։ Հուշարձանի արժեքը կազմում էր 164 հազար լեհական զլոտի։
1940 թվականի օգոստոսի 17 հուշարձանը ոչնչացվել է գերմանական զինված ուժերի կողմից։ Պատերազմից հետո հուշարձանը հավաքվել է մասերից, որոնք 1946 թվականին գտնվել էին Համբուրգ քաղաքի աղբակույտերում։ Վերականգնված հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 1955 թվականի նոյեմբերի 26՝ Ադամ Մացկևիչի հարյուրամյակին նվիրված։

Թադեուշ Կոստյուշկոյի հուշարձանը 
Հուշարձանը գտնվում է Վլադիսլավ IV բաստիոնի և Վավել ամրոցի արևմտյան հատվածի շրջակայքում։ Հուշարձանը ստեղծվել է 1900 թվականին քանդակագործներ Լեոնարդ Մարկոնիի և Անտոն Պոպելի նախագծով։ Այն կառուցված է բրոնզից։ Ավստրիայի ղեկավարությունը չէր թույլատրել հուշարձանի տեղադրումը, այդ իսկ պատճառով այն երկար ժամանակ Պոդգուժի գործարանային պահեստում։ Եվ միայն 1921 թվականին հուշարձանը տեղադրվում է ներկայիս վայրում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Satellite photograph of the Old Town from Google Maps
 Kraków Old Town  from Krakow-Poland.com 
Սուրբ Անդրեյի տաճարը Կրակովում

Համաշխարհային ժառանգություն Լեհաստանում
Լեհաստանի հուշարձաններ