Պրամանա

Պրամանա (սանսկր․ प्रमाण, Pramāṇas – pramāṇa – չափող առարկա), նյայայի 16 կատեգորիաներից առաջինը, հնդկական էպիստեմոլոգիայի կարևոր կատեգորիա, որը նշանակում է հավաստի գիտելիքի ստացման աղբյուր կամ միջոց։ Հնդկական բոլոր փիլիսոփայական դպրոցները (հինդուիզմ, բուդդիզմ, ջայնիզմ)մասնակցել են պրամանայի հայեցակարգը մշակելիս։

Չափանիշներ 
Պրամանա լինելու համար ճանաչողության միջոցները պետք է համապատասխանեն հետևյալ չափանիշներին․
 լինի իրերի մասին տեղեկատվության նոր աղբյուր, և ոչ թե վերարտադրի ստացված աղբյուրը (այդ նպատակով էլ հիշողությունը պրամանա չէ) 
 լինի որոշակի, հավաստի գիտելիքի աղբյուր (այդ նպատակով բոլոր ոչ որոշակի ճանաչողության տեսակները պրամանա չեն) 
 լինի «ատոմային», այսինքն մեկը մյուսին չվերածվող, չփոխակերպվող (որոնց քանակությունն էլ տարաձայնությունների կարևոր առարկա է եղել)։
Պրամանաները նյայայի ուսումնասիրության հատուկ առարկա են եղել։ «Նյայա–սուտրաներում» պրամանան 16 կատեգորիաներից (պադարտխա) առաջինն է և ստանում է էքստենսիոնալ (հասկացութային) սահմանում, որպես 
 ընկալում 
 եզրահանգում 
 համեմատում 
 հեղինակության խոսք։

Հայեցակարգերը 
Հնդկական փիլիսոփայության տարբեր դպրոցներ ճանաչում էին պրամանաների տարբեր քանակներ։ Դրանց ընդհանուր թիվը հասնում էր տասնմեկի․ 
 պրատյակշա (սանսկր․ प्रत्यक्षाय) – Pratyakṣa – ընկալում 
 անումանա (սանսկր․ अनुमान – Anumāṇa ) – եզրակացություն 
 շաբդա (սանսկր․ शब्द – Śabda) – հեղինակավոր բանավոր վկայություն, որը բաժանվում է երկու մասի․
 ա)շրուտի – «լսված» սուրբ ավանդույթ (վեդաներ) և 
 բ)սմրիտի – «հիշված»՝ սուրբ գրություն (վեդայական գրականություն) 
 ուպամանա (սանսկր․ उपमान – Upamāṇa) — համեմատում 
 արտխապատի (սանսկր․ अर्थापत्ति – Arthāpatti) – անհրաժեշտ ենթադրություն 
 անուպալաբդի (սանսկր․ अनुपलब्धि – Anupalabdi) – պոտենցիալ ըմբռնելին չըդունելը, հակադարձ եզրակացություններ 
 այտիխյա (अभाव – Abhava) – ավանդույթ 
 չեշտա – ժեստ 
 պարիշեշա – բացառում 
 սամբխավա – ներառում, հավանականության օրենքներ։

Հայեցակարգերը ըստ դպրոցների 

 Չարվակա–լոկայաթայում հավաստի գիտելիքի միակ աղբյուրը ընկալումն էր 
 բուդդիզմում և վայշեշիկայում երկուսն էին՝ ընկալումը և եզրակացությունը 
 սանկխյայում և ջայնիզմում երեքն էին՝ ընկալում, եզրակացություն, բառացի վկայությունը 
 նյայայիկներն այս երեք պրամանաներին ավելացնում էին համեմատությունը 
 միմանսաների մի մասը՝ Պրաբխակարիի հետևորդները հինգ պրամանա էին ընդունում, ավելացնելով անհրաժեշտ բացթողումները։ 
 վեդանտիստներն ու միմանսայի Կումարիլայի հետևորդները ավելացնում էին անընկալելին 
 պուրանների պատմական տեքստերում խոսվում է ութ պրամանաների մասին 
 տանտրաները այս թիվը լրացնում էին ժեստով (ծեսերով)։ 
Տարբեր դպրոցներում պրամանաները տարբեր մեկնաբանություն են ստացել։ Դա հանդիսացել է նրանց միջև երկարատև էպիստեմոլոգիական դիսկուսիաների առարկա։ Հիմնական դպրոցներում (նյայա, ջայնիզմ, բուդդիզմ) փորձեր են արվել երկրորդական պրամանաները հանգեցնել գլխավոր պրամանաներին՝ ընկալում և եզրակացություն։

Պրամանաների գործող լինելու մասին դիսկուսիաներին նվիրված է հատուկ բաժին։ Բուդդայական–մադհյամակաների (սանսկր․ मध्यमक, Madhyamaka ~ «միջինություն», չին. 中觀宗) եզրակացություններից մեկի համաձայն որոշ պրամանաներ պետք է հիմնավորվեն մյուսների միջոցով և հետևաբար անխուսափելի է հետընթացը դեպի անսահմանություն․ պրամանաները համեմատվում են լուսամփոփի հետ, որը լուսավորում է ոչ միայն առարկաները, այլև ինքն իրեն։ Այդպիսով պրամանան դառնում է «չեզոք»։

Նյայան հերքում է նաև հակառակ ծայրահեղությունը, որն առաջարկում են միմանսայի դպրոցի ներկայացուցիչները։ Վերջիններս առաջարկում են թվարկված չորս պրամանաներից բացի ավելացնել լրացուցիչ պրամանաներ։ Միմանսաներն ապացուցում են, որ նոր առաջարկվածները կարող են մտնել հիմնականների մեջ։ Իրենք՝ առարկաները «հաստատվում են» հիմնվելով պրամանաների վրա։ Վատսյայանի մեկնաբանությունների նախաբանում պրամանաները ճանաչողության գործընթացի (ճանաչողի, ճանաչվողի և ճանաչողության արդյունքի) չորս տեսանկյունների համատեքստին է հանգեցվում, բնութագրվելով որպես ամբողջ մարդկության փորձի հիմք և էության և անէության մասին գիտելիքի աղբյուր։ Պրամանայի և գիտելիքի աղբյուրի (պրամեյայի) առաջին սուտրայի մեկնաբանություններում հանդես են գալիս «վեհ իմաստով» կատեգորիաներ, որոնք հակադրվում են մյուս՝ 14 կատեգորիաներին։

Տես նաև 
 Իմացաբանություն
 Մետաֆիզիկա
 Նյայա

Գրականություն 
 James Lochtefeld, "Pramana" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing. ISBN 0-8239-2287-1, pages 520-521
  Новая философская энциклопедия․ ПРАМАНА В 4 тт. М.: Мысль. Под редакцией В. С. Стёпина. 2001.
 Шохин Владимир Кириллович Станислав Шайер о философии ньяи и вайшешики // Исследования аналитического наследия Львовско-Варшавской школы. Вып.1. Отв. ред. В.Л. Васюков. С.-Пб., 2006. С. 122-160.
 Шохин Владимир Кириллович Индийская философия. Шраманский период. С.-Пб.: СПбГУ, 2007. - 421 с.
 Шохин Владимир Кириллович Ньяя-сутры. Ньяя-бхашья. Историко-философское исследование, перевод с санскрита, комментарий. М.: Восточная литература, 2001. - էջ 504։
 The focus of Pramana is how correct knowledge can be acquired, how one knows, how one doesn't, and to what extent knowledge pertinent about someone or something can be acquired.

Ծանոթագրություններ 

Իմացաբանություն
Հնդկական փիլիսոփայություն
Հասկացություններ
Կրոնական տերմիններ
Բուդդայականություն
Նյայա
Հինդուիզմ
Ջայնիզմ
Տրամաբանության պատմություն