Միջազգային դատական մարմիններ

Միջազգային դատական մարմիններ կամ միջազգային դատարաններ, միջազգային համաձայնագրի պայմանների վրա ստեղծված դատական մարմին պետությունների միջև կամ պետությունների և անհատ անձանց միջև ծագած վեճերը քննելու համար։ Օրենսդիր մարմին չէ։ Պարտականությունն է կիրառել միջազգային իրավունքն այն վիճակում, ինչպես այն գտնում է դատարանը, այլ ոչ թե ստեղծել միջազգային իրավունք։ Սակայն որոշակի ներգործություն ունի միջազգային իրավունքի զարգացման կամ առնվազն հաջորդող նախադեպային պրակտիկայի ձևավորման վրա։

Միջազգային դատարանների ձևավորումը 
Միջազգային դատարանները ձևավորվում են միջազգային պայմանագրերով, կամ միջազգային կազմակերպության հեղինակության ներքո, ինչպիսին է Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը։ Դրանք իրենցից ներկայացնում են իրավիճակային՝ ad-hoc դատարաններ և հաստատուն ինստիտուտներ, որոնք բացառում են զուտ ներպետական հեղինակության տակ գտնվող դատարանները։

Դատավորները ընտրվում են բարձր բարոյական արժեքով և մասնագիտական հեղինակություն վայելող անձինք, անկախ իրենց ազգային պատկանելության։

Ըստ տեղի և նշանակության դատական մարմիններ 

Ըստ տեղի և նշանակության միջազգային դատարանների օրինակ են Նյուրնբերգյան և Տոկիոյի դատարանները, որոնք ստեղծվեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։

Այդ դատարաններից երեքը գտնվում են Հաագայում (Նիդերլանդներ)։ 
 Նախկին Հարավսլավիայի Միջազգային քրեական տրիբունալը (ICTY)
 Արդարադատության միջազգային դատարանը (ԱՄԴ)
 Միջազգային քրեական դատարանը (ՄՔԴ)
Հետագայում Միջազգային դատական մարմիններ ստեղծվել են տարբեր վայրերում, որպես կանոն տվյալ երկրի իրավասության սահմաններում որևէ խնդրի լուծման անհրաժեշտությունից ելնելով, ինչպես Ռուանդայի ցեղասպանության հարցով զբաղվող Ռուանդայի միջազգային քրեական տրիբունալը։ Ռուանդայի և Հարավսլավիայի տրիբունալները ի տարբերություն մյուսների ստեղծվել են ոչ թե պայմանագրով, այլ՝ ՄԱԿ–ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևերի համաձայն։

Միջազգային քրեական դատարաններ  

 Միջազգային ռազմական տրիբունալը (1945-1946 թ.), որը հիմնադրվել է 1945 թ․ օգոստոսի 8–ին Լոնդոնյան խարտիայի Ստատուտի համաձայն։ Նպատակն էր հետապնդել և պատժել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի գլխավոր խոշոր հանցագործներին (սովորաբար կոչվում է Նյուրնբերգյան կանոնադրություն կամ Լոնդոնյան խարտիա), ըստ որի էլ պետք է իրականացվեին Նյուրնբերգյան դատավարությունները։ 
 Միջազգային քրեական դատարան Հաագայում, որը հիմնադրվել է 1998 թ․ հուլիսի 17–ին Հռոմի ստատուտի համաձայն։ Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի և Ռուանդայի միջազգային քրեական տրիբունալի փորձը միջազգային հասարակությանը ցույց տվեց անկախ և հիմնական դատարան ստեղծելու անհրաժեշտությունը։ Քրեական արդարադատության առաջին միջազգային մարմինն է, որի նպատակն էր ցեղասպանությունների, ռազմական հանցագործությունների, մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ մեղադրվող անձանց հետապնդումը։ Պաշտոնապես իր գործունեությունը սկսել է 2002 թ․ հուլիսի 1–ից։
Հարավսլավիայի և Ռուանդայի տրիբունալներն այսօր վերածվել են Խոշոր կազմակերպությունների, որոնք ունեն 2000–ից ավելի պաշտոններ, իսկ միացյալ տարեկան բյուջեն ԱՄՆ բյուջեին գերազանցում է քառորդ միլիարդ դոլլարով, որը կազմում է ՄԱԿ–ի ընդհանուր կանոնավոր բյուջեյի 15 % –ը։

Միավորված ազգերի Ad hoc քրեական դատարաններ 
Ցեղասպանությունների և քաղաքացիական պատերազմների ընթացքում կատարված հանցագործությունների հետաքննության համար, ի լրումն միջազգային տրիբունալների, ստեղծվում են նաև իրավիճակային դատարաններ՝ ad hoc, հաշվի առնելով միջազգային և ներպետական ռազմավարությունները։ Իրավական ուժ ունի միայն պայմանավորվող կողմերի միջև։ Ad hoc քրեական դատարանների օրինակներ են․
 նախկին Հարավսլավիայի Միջազգային քրեական տրիբունալ (ICTY) Հաագայում, որը հիմնադրվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 827 բանաձևի համաձայն 1993 թ. մայիսի 25-ին
 Ռուանդայի (Տանզանիա) Միջազգային քրեական տրիբունալը (ICTR), որը հիմնադրվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 955 բանաձևի համաձայն 1994 թ․ նոյեմբերի 8–ին
 Միջազգային մնացորդային մեխանիզմ ad hoc քրեական տրիբունալների համար (MICT) ըստ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1966 թ․ սահմանված բանաձևի։ Այն հիմնադրվել է որպես ICTY և ICTR իրավահաջորդ 2010 թ․ դեկտեմբերի 22–ին։ Ի սկզբանե Մեխանիզմը ստեղծվել էր չորս տարի ժամկետով, այսինքն ժամանակավոր մարմին էր։ Սակայն հետագայում ՄԱԿ–ի Անվտանգության խորհուրդը որոշում ընդունեց, որ Մեխանիզմի արդյունքների համաձայն իրավասության ժամկետները կարող են ևս երկու տարով բազմակի անգամ երկարացվել։ Փաստորեն Մնացորդային Մեխանիզմը հիմնական մարմին է, քանի որ նրա գործունեությունը կդադարեցվի միայն նրա իրավասության մեջ մտնող գործերի վերջին որոշումը ընդունելով։

Հիբրիդային դատարաններ 

Երրորդ սերնդի միջազգային քրեական դատական մարմինները այսպես կոչված խառը միջազգային, կիսա-միջազգային կամ հիբրիդային տրիբունալներն են։ Նրանք ունեն ազգային և միջազգային իրավունքի իրավական հիմք և բաղկացած են ազգային և միջազգային դատավորներից։ Վերջիններս հիմնականում (բայց ոչ միշտ) նշանակվում են ՄԱԿ–ի կողմից։ Այդ հիբրիդային դատարանները հիմնականում ազգային դատական համակարգի մասն են կազմում։ Կրողը միայն տվյալ պետությունն է։ Գրեթե բոլոր խառը տրիբունալների ֆինանսավորումը իրականացվում է անդամ–պետությունների կամավոր ներդրումների հաշվին (բացառությամբ նախկինում գործող Թիմոր–Լեշտիի ծանր հանցագործությունների հատուկ պալատների)։

Այդպիսի «հիբրիդային դատարանների» օրինակներ են Դիլիի (Արևելյան Թիմոր) (2000), Կոսովոյի (2000), Սիերա Լեոնեի (2002), Սարաևոյի (Բոսնիա և Հերցեգովինա) դատական պալատը ռազմական հանցագործությունների հետաքննության համար (2005), Լիբանանի (2007), Արևելյան Թիմորի և Կամբոջայի (2006) դեպքերի կապակցությամբ ստեղծված միջազգային դատարանները, Իրաքի (Բաղդադ) Գերագույն քրեական տրիբունալը և այլն։

Այդպիսի միջազգային դատարանների դատավորները և բարձրակարգ անձնակազմը դիվանագիտական անձեռնմխելիությամբ են օժտվում, եթե նրանց կառավարման մարմինը դա թույլ է տալիս։ Այս դատական մարմիններից յուրաքանչյուրի գործունեությունը տարբերվում է իր բնույթով, բայց բոլորը իրագործվում են ՄԱԿ–ի նախաձեռնությամբ և ՄԱԿ–ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևերի համաձայն։

Միջազգային արբիտրաժներ 
Միջազգային դատարանները տարբերվում են միջազգային արբիտրաժային ֆորումներից։ Միջազգային արբիտրաժային դատարանները միջպետական կառույցներ չեն։ Դրանք մասնավոր կառույցներ են, սակայն կայացված որոշումը պարտադիր ուժ ունի վիճող կողմերի համար։ Օրինակ․
 Ստոկհոլմի առևտրաարդյունաբերական պալատի արբիտրաժային ինստիտուտ 
 Միջազգային առևտրային արբիտրաժային դատարան 
 Սպորտի արբիտրաժային դատարան 
 Ռուսաստանի Դաշնության Բարձրագույն Արբիտրաժ Դատարան
 Ֆինանսական Արբիտրաժ

Միջազգային դատարանների ցանկ

Տես նաև

Հանցագործության դեմ պայքարի մարմիններ 
 Ինտերպոլ– քրեական ոստիկանության միջազգային կազմակերպություն, որի հիմնական խնդիրն է մասնակից երկրների ազգային իրավապահ մարմինների ջանքերը միավորել ընդհանուր հանցագործության դեմ պայքարում։
 Եվրոպոլ– Եվրոպական միության ոստիկանական ծառայություն Հաագայում։ Կոորդինացնում է միջազգային կազմակերպված հանցագործությունների դեմ պայքարի և ազգային ոստիկանական ծառայությունների տեղեկատվական փոխանակության ազգային ծառայությունների աշխատանքը։ Հատկապես կոորդինացնում է ահաբեկչության, զենքի ապօրինի առևտրի, թմրադեղերի թրաֆիկինգի, երեխաների պոռնոգրաֆիայի և փողերի լվացման դեմ պայքարը։ 
 Ամերիպոլ, որը ստեղծվել է թմրանյութերի դեմ պայքարի համար 2007 թ․ նոյեմբերի 14–ին Բոգոտայում (Կոլումբիա)
 Էքստրադիցիա– հանցագործների հանձնում, որը ստեղծվել է որևէ պետությունում գտնվող քրեական պատասխանատվության ենթակա անձին այն պետությանը հանձնելու համար, որի տերիտորիայում նա կատարել է հանցագործություն, կամ որի քաղաքացին է։

Գրականություն 
 ՄԱԿ–ի Անվտանգության խորհուրդ  2004 թ․ Գլխավոր քարտուղարի հաշվետու զեկույցը
 А. Р. КАЮМОВА Гибридные трибуналы и интернационализированные суды в системе международной уголовной юстиции  
 Վոլևոձ Ա․ Գ․ [Միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններwww.mgimo.ru/files/15560/tema-10.ppt] դասախոսություններ
 УСТАВ МЕЖДУНАРОДНОГО ВОЕННОГО ТРИБУНАЛА ДЛЯ СУДА И НАКАЗАНИЯ ГЛАВНЫХ ВОЕННЫХ ПРЕСТУПНИКОВ ЕВРОПЕЙСКИХ СТРАН ОСИ (Принят в г. Лондоне 8 августа 1945 года)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 ՄԱԿ–ի Հայաստանյան կայք   Բառացանկ
 Աֆրիկայի արդարադատության և մարդու իրավունքների դատարանի կանոնադրությունը վավերացրած երկրների ցուցակ  2011 հունվարի 27
 Հրաչիկ Յարմալոյան․ Միջազգային իրավունքի զարգացումը և նախադեպը ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանում  ԵՊՀ Եվրոպական և միջազգային իրավունքի ամբիոնի հայցորդի հոդված
 ԵվրԱզԷՍ-ին Հայաստանի անդամակցումը իր նախադեպը չունի   REPLIK.am 2012-10-24
Իրավական ուղեցույց  

Միջազգային դատական մարմիններ
Միջազգային իրավունք