Ռուդոլֆ Նուրիև

Ռուդոլֆ Համետի Նուրիև (նաև՝ Նուրեև), (, ), (), խորհրդային, ռուսական և անգլիական բալետի արտիստ և բալետմաստեր, Մարիինյան թատրոնի մենակատար։ 1961 թվականին Փարիզում հյուրախաղերի ժամանակ խնդրեց քաղաքական ապաստարան և դարձավ առավել հայտնի չվերադարձածներից մեկը ԽՍՀՄ։

Հանդիսանում է 20-րդ դարի ամենահայտնի պարողներից մեկը։ Նրա դուետը բալետի անգլիացի պարուհի Մարգո Ֆոնտեյնի հետ համարվում է լենգենդային։ 1983-1986 թվականներին Նուրիևը ղեկավարել է Փարիզի ազգային օպերայի բալետի խումբը, իսկ կյանքի վերջին տարիներին փորձել է նաև որպես դիրիժոր։ Կյանքի ընթացքում հավաքել է գեղանկարներ և մշակութային այլ գործեր։

Ազգանվան ծագում 
Նրա ազգանվան գրելաձևը միշտ վիճաբանվել է։ Մոսկվայում և Պետերբուրգում գրել են Նուրեև (), իսկ Կազանում և Ուֆայում՝ Նուրիև (), թաթարական Նուրիյ () անվան հիման վրա։ Նուրիև անվան համար հիմք է ծառայում հենց իր այն խոսքը, որ ամբողջ աշխարհում իրեն ճանաչում են որպես «Նուրիև»:.

Կենսագրություն 
Ռուդոլֆ Նուրիևը ծնվել է 1938 թվականի մարտի 17-ին Վլադիվոստոկ մեկնող գնացքում, Իրկուտսկի և Սլյուդյանկա (Слюдянка) քաղաների միջև։ ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի փաստաղթերի համաձայն ազգությամբ թաթար է։. Նրա հայրը, Համիտ Նուրիևը (1903—1985), ծնունդով Ասանովո գյուղից էր (այժմ՝ Ուֆայի շրջանում), ազգությամբ՝ թաթար։ Մայրը՝ Ֆարիդա Նուրիևան (Ագլիուլլովա) (1907—1987), ծնվել է Թաթարական Տյուգոկբաևո գյուղում (այժմ՝ Ալկեևյան շրջանում, Թաթարստան)։. Իր կենսագրականում Նուրիևը ծնողների մասին գրում է. «Մայրս ծնվել է հիասքանչ հնագույն քաղաք Կազանում։ Մենք մուսուլմաններ ենք։ Հայրս ծնվել է Բաշկիրիայի մայրաքաղաք Ուֆայի մոտ գտնվող գյուղում։ Այսպիսով, երկկողմանի հարազատներս ազգությամբ թաթար և բաշկիր են»:

Ծնվելուց անմիջապես հետո նրա հայրը նշանակում է ստանում Մոսկվայում։ 1941 թվականին Ռուդոլֆը մոր հետ հայտնվում է շրջափակման մեջ Բաշկիրական ԻԽՍՀ-ում։ Սկսել է պարել Ուֆայի անսամբլում, իսկ 1955 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի պարարվեստի ուսումնարան (Ա. Վագանովայի անվան Ռուսական բալետի ակադեմիա), որտեղ սովորել է Ալեքսանդր Իվանովիչ Պուշկինի դասարանում։ Այն ավարտելուց հետո 1958 թվականին Նուրիևը դառնում է Ս. Կիրովի անվան բալետի (ներկայումս՝ Մարիինյան թատրոն) թատրոնի մենակատար։

1961 թվականի հունիսի 16-ին հյուրախաղերով եղել է Փարիզում։ ՊԱԿ-ի որոշմամբ հեռացվել է հետագա հյուրախաղերից, որոնք պետք է կայանային Լոնդոնում, որից հետո նա հրաժարվում է վերադառնալ ԽՍՀՄ։ Այդ պատճառով ԽՍՀՄ-ում հեռակա կարգով դատապարտվել է 7 տարվա ազատազրկման՝ հայրենիքին դավաճանելու մեղադրանքով։

Շուտով Նուրիևը սկսում է աշխատել Լոնդոնի Թագավորական բալետում (Քավենտ Գարդեն թագավորական թատրոն) և կարճ ժամանակում դառնում է համաշխարհային հայտնություն։ Նա ստանում է ավստրիական քաղաքացիություն։

15 տարուց ավել Նուրիևը եղել է Լոնդոնի Թագավորական բալետի աստղն ու հանդիսացել է անգլիական հանրահռչակ պարուհի Մարգո Ֆոնտեյնի պարընկերը։ Հյուրխաղերով հանդես է եկել ողջ աշխարհով մեկ, աշխատել է շատ ինտենսիվորեն։ Օրինակ, 1975 թվականին ունեցել է մետ 300 ներկայացում։ Համարվում է, որ Ռուդոլֆն ամբողջովին փոխեց պարողի պասիվ դերը դասական բալետում։

1983-1989 թվականներին Նուրիևը հանդիսացել է Փարիզի Գրանդ օպերայի բալետի խմբի տնօրենը։ Բազմաթիվ անգամներ հանդես է եկել Իվետ Շովիրեի հետ։ Այդ ժամանակաշրջանի մեծագույն հայտանգործություններից մեկը Սիլվի Գիլլեմի “բացահայտումն” էր։ Հանդես է եկել բազմաթիվ դասական և ժամանակակից ներկայացումներում, նկարահանվել է կինոյում և հեռուստատեսությունում, բեմադրել է դասական բալետներ։

Կյանքի վերջին տարիներին հանդես է եկել նաև որպես ռեժիսոր։

1992 թվականի գարնանը Թաթարստանի օպերային թատրոն տնօրենի հրավիրմամբ այցելել է Կազան։ Այստեղ Նուրիևը թատրոնի տնօրինության հետ կնքել է աշխատանքային համաձայնագիր՝ Կազանյան բալետի փառատոնին մասնակցելու վերաբերյալ։

1984 թվականին նրա արյան մեջ հայտնաբերվեց ՄԻԱՎ։ Նուրիևը մահացավ ՁԻԱՀ-ից, 1984 թվականի հունվարի 6-ին, Փարիզից ոչ հեռու։

Թաղված է Փարիզի մոտակայքում գտնվող Սենտ Ժենեվև դե Բուա ռուսական գերեզմանատանը ()։

Անձնական կյանք 
Ռուդոլֆ Նուրիևը հոմոսեքսուալ էր, սակայն պատանեկության շրջանում ունեցել է նաև հետերոսեքսուալ հարաբերություններ։
1961 թվականին նա հանդիպում է դանիացի հանրահայտ պարող Էրիկ Բրունին (1928—1986), որի հետ, որպես զույգ, մտերմիկ հարաբերություններ է ունեցել շուրջ 25 տարի, մինչև Էրիկի մահը։

Հիշատակ 

Կազանում, Մուսի Ջալիլյաի անվան Օպերայի և բալետի թաթարական թատրոնում յուրաքանչյուր տարի գարնան վերջում անցկացվում է Ռուդոլֆ Նուրիևի անվան դասական բալետի միջազգային փառատոն, որն անվանվել է այդպես Նուրիևի թույլտվության, երբ այցելել էր Կազան։

Նուրիևի անուն է կրում Բաշկիրիայի պետական պարարվեստի քոլեջը (Ուֆա) և Բալետային մշակույթի միջազգային թառատոնը, որն ամեն տարի անցկացվում է Բաշկորտոստանի օպերայի և բալետի պետական թատրոնում։ Քաղաքում նաև տեղադրված է Նուրիևի պատվին հուշատախտակ։ .

Իրկուտսկում 2001 թվականին տեղադրվել է Նուրիևի անվամբ հուշատախտակ։.

2018 թվականին նկարահանվել է «Նուրեև։ Սպիտակ ագռավը» բրիտանական ֆիլմը։

Դերեր ներկայացումներում  
 «Կարապի լիճ» — արքայազն, 
 «Շչելկունչիկ» (Մարդուկ-Ջարդուկը) — արքայազն
 «Քնած գեղեցկուհին» — Կապույտ թռչուն, արքայազն
 «Մարգարիտոն ու Արմանը» — Արման
 Բայադերկա (Баядерка) — Սոլոր
 «Ռայմոնդա» — մենապար, Ժան դե Բրիեն
 «Ժիզել» — Ալբերտ
 «Դոն Կիխոտ» — Բազիլ
 «Կորսար» — ստրուկ
 «Ռոմեո և Ջուլիետա» — Ռոմեո, Մերկուցիո
 «Սիլֆիդա» — Ջեյմս
 «Պետրուշկա» — Պետրուշկա
 «Ռոզայի տեսիլքը» — ուրվական, տեսիլք
 «Շեհերազադա» — ստրուկ
 «Ֆավնի հետկեսօրյա հանգիստը» — Ֆավն
 «Ապոլոն Մուսագետ» — Ապոլոն
 «Երիտասարդն ու մահը» — երիտասարդ
 «Անառակ որդին»
 «Ֆեդերա»
 «Կորսված դրախտ»
 «Սիլֆիդի» — պատանի
 «Համլետ» — Համլետ
 «Մոխրոտիկ» — Պրոդյուսեր
 «Ինտերմեդիա»
 «Լուսնային Պյերոն» — Պյերո
 «Լուցիֆեր» — Լուցիֆեր
 «Ապուշը» — Կնյազ Միշկին
 «Օրեոլ»
 «Սուրբ գարուն»
 «Մավրի պավանա» — Օթելո
 «Սև տունը»
 «Դաս»
 «Գիշերային ճանապարհորդություն» — Էդիպ
 «Ալ տառը» — քահանա
Աղբյուր՝ Ռուդոլֆ Նուրիևի կայք

Ֆիլմեր 
 1966 — Երիտասարդն ու մահը — երիտասարդ
 1972 — Ես պարող եմ / I Am a Dancer
 1977 — Մապետ շոու
 1977 — Վալենտինո (ֆիլմ) / Valentino
 1983 — Տեսադաշտում (На виду) / Exposed

Բեմադրություններ 
 1964 — Ռայմոնդա, բալետ
 1964 —Կարապի լիճը, բալետ
 1966 — Դոն Կիխոտ (բալետ)
 1966 — Քնած գեղեցկուհին, բալետ
 1966 — Տանկրեդ
 1967 — «Շչելկունչիկ» (Մարդուկ-Ջարդուկը (բալետ)), 
 1977 — Ռոմեո և Ջուլիետա, բալետ
 1979 — Մանֆրեդ
 1982 — Փոթորիկ, բալետ
 1985 — Washington Square
 1986 — Բախի սյուիտ
 1988 — Մոխրոտիկը, բալետ
 1992 — Բայադերկա, բալետ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Колум Маккэнн. Танцовщик
 Данциг Р. В. Вспоминая Нуреева. След кометы / Пер. с нидерл. И. Михайловой. СПб.: Геликон Плюс, 2012. — 368 с., 500 экз., ISBN 978-5-93682-809-6
 
 

 

 

 

 

 Н. Я. Надеждин. Рудольф Нуриев. М.: Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2011. 224 с., ил., Серия «Секрет успеха», 3 000 экз., ISBN 978-5-98986-448-5, ISBN 978-5-271-31857-3

Արտաքին հղումներ 
 Նուրիևի պաշտոնական կայք 
 Ռ. Նուրիևի անվան դասական բալետի միջազգային փառատոն 
 Ռուդոլֆ Նուրիևի ոսկե բանալին 
 Նուրիևը Peoples.ru-ի էջում
 Մարիո Բուի հուշերը Նուրիևի մասին
 Հիշողություններ Նուրիևի մասին 
 Դատապարտում ՊԱԿ-ի կողմից 

Ռուս բալետի արտիստներ‎
ՁԻԱՀ-ի հետ կապված հիվանդություններից մահացածներ
Ռուս խորեոգրաֆներ