Ալիզարին

Ալիզարին, 1,2-դիօքսիանտրաքինոն, C14H8O4, օրգանական միացություն, բնական ներկանյութ։

Պատմություն 
Իբրև այդպիսին օգտագործվել է դեռևս հին դարերում, (նաև՝ Հայաստանում)։ Առաջին ներկանյութն է, որ սինթեզվել է արհեստական ճանապարհով (Կ. Գրեբե և Կ. Լիբերման, 1869)։

Հատկություններ 
Նարնջագույն բյուրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 290 °C, եռմանը՝ 430 °C։ Վատ է լուծվում ջրում, լավ՝ քացախաթթվում, բենզոլում և ալկալիների լուծույթներում։

Ալիզարինի խիտ լուծույթը կարմիր է, նոսրը՝ կապտամանուշակագույն։

Ստացում 
Արդյունաբերության մեջ ստանում են անտրաքինոնսուլֆաթթուն օքսիդիչի առկայությամբ, կծու կալիումի հետ հալելով։ Ալիզաինը պարունակում են տորոնի արմատները (4,4–6,8% անտրաքինոնային գլյուկոզիդներ)։

Տորոն 
Տորոնի մշակումը Եվրոպայում սկսվել է 18-դ դարերի կեսերին, երբ Հ. Ալթունյանը (Ալթըն ժան) նրա սերմերը Անատոլիայից տարել է Ֆրանսիա։ Ալիզարին և այլ բազմաօքսիանտրաքինոններ հայտնի են ալիզարինային ներկանյութեր անունով։ Մի շարք մետաղների հետ ալիզարինի միացությունները վառ գունավորված, կայուն, անլուծելի լաքեր են։

Կիրառություն 
Տարածված է վառ կարմիր ալյումինական լաքը, որից պատրաստում են բարձրորակ և կայուն գեղարվեստական ներկեր։ Ալիզարինային ներկանյութերը, որոնք կայուն են օճառի, շփման, լույսի նկատմամբ, օգտագործում են բամբակը, վուշը, բուրդը, մետաքսը ներկելու համար։

Գրականություն 
 
 Schweppe, H., and Winter, J. "Madder and Alizarin", in Artists’ Pigments. A Handbook of Their History and Characteristics, Vol 3: E.W. Fitzhugh (Ed.) Oxford University Press 1997, p. 109 – 142

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Molecule of the day: Alizarin 
 Madder lake, Colourlex

Ներկանյութեր
Գունանյութեր