Հատուկ հոգեբանություն

Հատուկ հոգեբանություն (հուն․ specials՝ յուրահատուկ, յուրատիպ), հոգեբանության ճյուղ, որն ուսումնասիրում է հոգեբանական և ֆիզիկական խանգարումներով անձանց հոգեկան զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները և հոգեկան գործունեության առանձնահատկությունները։

Պատմություն 
Հատուկ հոգեբանությունը որպես առանձին գիտություն ձևավորվել է 20-րդ դարի 60-ական թվականին։ Սկզբում այն հանդես էր գալիս օլիգոֆրենո մանկավարժության, լոգոպեդիայի, տիֆլո և սուրդո մանկավարժության հետ միասին։ Հատուկ հոգեբանությունը որպես հոգեբանական գիտություն և պրակտիկայի ինքնուրույն բաժին, պաշտոնապես ընդունվեց 60-ականներից սկսած, սակայն մինչև այդ մի քանի տասնամյակ այն զարգանում էր արատաբանության շրջանակներում։ Այն որպես հոգեբանության ճյուղ զարգացել է Ռուսաստանում։ Հատուկ հոգեբանության հիմնադիրներից է համարվում Լև Սիմյոնովիչ Վիգոտսկին, որը մեծ ավանդ է ունեցել գիտության զարգացման մեջ։ Իր զարգացման ընթացքում հատուկ հոգանության մեջ ձևավորվել են առանձին բնագավառներ, որոնք հնարավորություն են ընձեռել ավելի մանրամասն ուսումնասիրելու և պրակտիկ կիրառել տվյալ գիտությունը։

Նպատակ 
Հատուկ հոգեբանության ուշադրության կենտրոնում է այն անձը, ով ունի հոգեկան, սոմատիկ, ինտելեկտուալ, անձնային, սոցիալական զարգացման խանգարումներ, ինչպես նաև նրանք, ովքեր ունեն կրթության հատուկ պահանջներ՝ պայմանավորված առողջական վիճակով։

Ոլորտներ 
Հատուկ հոգեբանության բնագավառներն են․
 մտավոր հետամնացություն ունեցող անձանց հոգեբանություն (օլիգոֆրենո հոգեբանություն)
 տեսողական խանգարումներով անձանց հոգեբանություն (տիֆլոհոգեբանություն)
 լսողական խանգարումներով անձանց հոգեբանություն (սուրդո հոգեբանություն)
 խոսքային խանգարումներով անձանց հոգեբանություն (լոգո հոգեբանություն)
 հենաշարժողական համակարգի խանգարումով անձանց հոգեբանություն
 վարքային ոլորտի խանգարումով անձանց հոգեբանություն
 զարգացման բարդ խանգարումենորվ անձանց հոգեբանություն։

Խնդիրներ 
Հատուկ հոգեբանության առջև դրված են հետևյալ խնդիրները՝
 բացահայտել զարգացման տարբեր խանգարումներով անձանց՝ զարգացման ընդհանուր և յուրահատուկ օրինաչափություները համեմատելով այն նորմայում
 ուսումնասիրել և բացահայտել զարգացման խանգարումներով անձանց իմացական գործունեության առանձին գործընթացների ձևավորման և դրսևորման առանձնահատկություները
 մշակել  ախտորոշման և հոգեբանական շտկման մեթոդներ ելնելով այս մարդկանց բնորոշ յուրահատկություներից
 ներկայցնել մանկավարժական ներգործության առավել արդյունավետ միջոցներ և մեթոդներ
 ուսումնասիրել զարգացման տարբեր խանգարումներով մարդկանց սոցիալական ադապտացիայի առանձնահատկությունները և հասարակության մեջ ինտեգրման հոգեբանական հիմահարցերը։
Հատուկ հոգեբանության սերտորեն կապված է այլ գիտությունեի հետ որոնք ամբողջացնում և ընդլայնում են նրա ուսումնասիրման առարկան։ Այդ գիտություներն են
 ընդհանուր հոգեբանություն
 տարիքային հոգեբանություն
 մանկավարժական հոգեբանություն
 կլինիկական հոգեբանություն
 մանկավարժություն
 հատուկ մանկավարժություն
 ներոհոգեբանության
 հոգեբուժություն
 ֆիզիոլոգիա։
Հատուկ հոգեբանությունում բացակայում են ինչ-որ առանձնահատուկ մեթոդներ հետազոտման համար։ Ինչպես՝ ընդհանուր մանկական և մանկավարժական հոգեբանությունում կիրառվում են հետևալ մեթոդները ՝
 անհատական և խմբակային լաբորատոր հոգեբանական գիտափորձ - սա ակտիվ ներգրավածություն է փորձարկողի գործունեության մեջ ստեղծելով նպատակաուղղված պայամաններ որոնք բացահայտում են որևիցե հոգեբանական փաստ
 դիտում - օբեկտի նպատակաուղղված ուսումնասիրումն է, որը հիմնվում է վարքագծի ամրագրման և դատողություների վրա
 գործունեության արդունքների վերլուծություն - օրինակ՝ երեխաների գրավոր աշխատանքների ուսւոմնասիրում, նրանց նկարների և աշխատանքնային գործունեության ուսւոմնասիրում
 անկենտաորում- հոգեբանական մեթոդների խումբ՝ որտեղ առաջադրանքը տրվում է հարցերի տեսքով, որոնց միջոցով մենք օբեկտից ստանքում ենք տեղեկատվություն։
 պռոեկտիվ- մեթոդիկան նախատեսված է անձի ախտորոշման համար
 կառուցվածքային մեթոդիկա-խթանի ձևավորմամբ, տալով նրան որոշակի իմաստ
 կառուցողական մեթոդիկա- մասնիկներից բաղկացած ամբողջություն
 մեկնաբանման մեթոդիկա- լուսաբանումն է որևիցե իրադարձությունով կամ իրավիճակով
 լրացման մեթոդիկա- օրինակ՝ չավարտված նախադասություն
 արտահայտման մեթոդիկա-նկարչություն
 կատարսիսի մեթոդիկա- խաղային գործունեություն հատուկ կազմակերպված պայմաններով
 իմպրեսիվ մեթոդիկա- նախընտրությունը տալ մեկ խթանը մյուսով
 սովորեցնող գիտափորձ- բնական գիտափորձի ձև է, որը բնութագրվում է հոգեբանական այս կամ այն գործընթացը, որը տեղի է ունենում նրանց նպատակաուղղված ձևավորմամաբ։ Այս մեթոդի միջոցով ոչ միայն բացահայտվում է գիտելիքների, կարողություների, հմտություների քանակական վիճակը, այլ այդ հատկանիշների ձևավորումը։
 պայմանա-ռեֆլեկտորային մեթոդներ
 ֆուկցոնալ կապերի վերլուծություն
Ինչպես նաև
 հոգեբանական շտկում
 ներոհոգեբանական շտկում։

Ծանոթագրություններ 

Հատուկ հոգեբանություն