Կորխ (Ախալքալաքի շրջան)

Կորխ (), հայաբնակ գյուղ Ջավախքում, Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալքալաքի շրջանում, Ախալքալաք քաղաքից 6 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1660 մ բարձրության վրա։ Գյուղի մոտ միախառնվում են Կուրի վտակներ Արագվան և Թափարվանը։

Բնակչությունը 
Բնակիչները զբաղվում են հողագործությամբ (հիմնականում կարտոֆիլագործություն) և անասնապահությամբ։

Գյուղում կա միջնակարգ դպրոց։

Պատմությունը 
Համաձայն 1595 թ. թուրքական կառավարության կազմած հարկացուցակի՝ գյուղն ունեցել է 19 տուն, հարկվել է 12.000 ակչե։ Ուշագրավ է, որ Կորխի գրեթե բոլոր տնատերերը կրում էին հայկական կամ հայոց շրջանում լայն տարածում ստացած անձնանուններ (օրինակ՝ Աթաբեկ, Կիրակոս, Գոզալ, Գոզալի որդի Կիրակոս, Մկրտիչ, Խոցադեղ, Սարգսի որդի Հովհաննես, Սարգիս, Աստվածատուրի որդի Կիրակոս)։

Հայտնի է, որ 1899 թ. դեկտեմբերի 19-ի երկրաշարժի հետևանքով Կորխի բնակելի 84 տներից 7-ը քանդվել է և գյուղը հայտնվել է 1901 թ. կազմված Ջավախքի կարիքավոր գյուղերի ցուցակում։

Կորխի գյուղատնտեսությունը լուրջ վնաս է կրել նաև 1899-1900 թթ. հացի բզեզից և հոտենտոտյան մլուկից։ Աղետի հետևանքների թուլացման նպատակով ստեղծված կառավարական կոմիտեի կողմից օրհասական վիճակում հայտնված գյուղը մտցվել է առավել տուժած բնակավայրերի շարքը։ Գյուղում հաշվառվել է առաջնահերթ օգնության կարոտ 49 տուն՝ 187 բնակչով։

Բնակչություն. ներկայիս բնակիչների նախնիների մեծ մասը 25 տուն (270 շունչ) 1830 թ. փոխադրվել է Էրզրումի նահանգի համանուն գավառի Երկան Մասուր գյուղից։ Վերաբնակիչների հաստատման պահին Կորխն ունեցել է նաև 12 տուն բնիկ հայ բնակչություն։

Ինչպես կարելի է նկատել ԺԹ-Ի դարերի ընթացքում Կորխի բնակչության թվաքանակին վերաբերող վիճակագրական տվյալների համադրմամբ ստեղծված աղյուսակից, 1845-47, 1876-77, 1891-92 և 1912 թվականներին տեղի է ունեցել բնակչության նվազում։ Դրանցից առաջինը պայմանավորված է եղել համագյուղացիների մի մասի՝ Ծալկայի շրջան փոխադրվելու հետ, որտեղ մի ավերակ գյուղատեղիի տարածքում նրանք հիմնել էին Նոր-Կորխ անվամբ գյուղը։ Երկրորդ նվազման դրդապատճառները մեզ անհայտ են։ Բնակչության թվաքանակի երրորդ նվազման պատճառը 1892 թ. բռնկված համաճարակն էր։ Ինչ վերաբերում է վերջինին, ապա դա տեղի է ունեցել 1907 թ. Կորխից հեռացած այն ընտանիքների հաշվին, որոնք հիմնել էին Թոթխամ գյուղը և, պայմանավորված 1912 թ. առանձին գյուղի կարգավիճակ ստանալու հետ, հանվել էին Կորխի բնակչության ընդհանուր թվից։

Վիճակագրություն. ստորև ներկայացնում ենք գյուղի բնակչության թվաքանակն ըստ հետևյալ տարիների.

տարեթիվ        տուն       արական       իգական        միասին

1838                         143                   299                   442

1840                         258                   235                   493

1841                         244                   253                   497

1842                         251                   249                   500

1844                         270                   261                   531

1845                         274                   270                   544

1847                         185                   190                   375

1849                         192                   203                   395

1853                         210                   228                   438

1854                         220                   223                   443

1857                         260                   234                   494

1860                         277                   205                   482

1861                         281                   246                   527

1862                         280                   242                   522

1863                         291                   258                   549

1864                         309                   262                   571

1865                         308                   267                   575

1866            49           308                   267                   575

1867                         338                   280                   618

1868                         346                   288                   634

1869                         359                   297                   656

1870                         367                   302                   669

1871                         368                   306                   674

1872                         376                   312                   688

1873                         368                   319                   687

1874                                                                     693

1875            50                                                       698

1876                         383                   371                   700

1877                         285                   225                   510

1878                         288                   237                   525

1880                         302                   245                   547

1881                         315                   255                   570

1882                         324                   266                   590

1883                         326                   254                   580

1884            60

1886                         336                   259                   595

1887                         382                   285                   667

1889                         386                   301                   687

1890                         389                   309                   698

1891                         411                   322                   733

1892                         401                   312                   713

1893            78           404                   313                   717

1894                         390                   314                   704

1897                         437                   345                   782      

1898                         456                   367                   823

1899            84           437                   353                   790

1900                         470                   369                   839

1901                         481                   377                   858

1902                         483                   383                   866

1905                         542                   416                   958

1908            109          571                   455                   1026

1910                         576                   469                   1045

1912                         598                   491                   1089

1914                         524                   490                   1014

1916                         538                   494                   1032

1917                                                                     1000

1918              120       520                   475                     995

1919                                                                      1159

1921                        220                   180                     400

1987            312                                                       1237

Եկեղեցական-ծխական դպրոց. կրթօջախի գործունեությունը սկիզբ է առել 1860-ականից.

տարեթիվ        այլ տեղեկ.                       ուսուցիչ                         աշակերտ

1865                                                 1                                  62

1875                նա­խակր­թա­րան                   Հ. Ա­նա­նյանց                       40

1876                                                 1                                  23

1877                                                 1                                  36

1878                                                 1                                  31

Խաչքարերով գերեզմանոց. գյուղի հայոց միջնադարյան երբեմնի գերեզմանոցը տարածված է եղել եկեղեցու արևելյան կողմում։ Ժամանակի ընթացքում հնավայրը քայքայվել ու լուծվել է ընդարձակված բնակելի թաղամասի մեջ:Այժմ առանձին գերեզմանական հուշարձաններ ու բեկորներ կարելի է տեսնել եկեղեցամերձ բնակելի տների տնամերձ հողաբաժինները միմյանցից առանձնացնող, քարաշեն պարսպապատերի մեջ, որտեղից էլ դուրս է բերվել 1491 թ. արձանագիր սույն խաչքարը.

Սբ. Ստեփանոս (Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ) եկեղեցի. Կորխում հաստատված կարնեցի հայ գաղթականները, ամենայն հավանականությամբ, հնի տեղում 1830-ականին կառուցել են քարաշեն, փայտածածկ մի եկեղեցի, որը 1839 թ. հիշվում է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ, իսկ 1840-ին՝ Սբ. Ստեփանոս անվամբ։ Հետևում է, որ 1839-40 թթ. միջակայքում կատարվել են եկեղեցու կառուցման կամ նորոգման աշխատանքներ։ Սակայն շուտով խիստ սուղ միջոցներով կառուցված այդ եկեղեցին հիմնավորապես վերաշինելու կարիք էր զգացվել։ Ուշագրավ է, որ նոր եկեղեցին կորխեցիները կառուցել են առանց հոգևոր իշխանության գիտության և միայն ավարտից հետո՝ 1848 թ., դիմել օծման խնդրանքով։ Հնի տեղում կառուցված հիշյալ նոր եկեղեցին նկարագրվել է այսպես. «...կառուցեալ են զփայտաշէն միջասահման եկեղեցիս, որոց որմունքն են քարեայ և ծածկքն փայտեայ...»

Ծանոթագրություններ 

Ախալքալաքի շրջանի բնակավայրեր
Ջավախք
Վրաստանի գյուղեր
Վրաստանի հայաբնակ գյուղեր