Հավսաթաղ

Հավսաթաղ (նաև՝ Խնձորեկ), գյուղական համայնք Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանում, որը ներկայում գտնվում է Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Ըստ Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման՝ այն հանդիսանում է Շահումյանի շրջանի բնակավայրերից, իսկ ըստ Ադրբեջանի վարչաատարածքային բաժանման՝ համարվում է Քելբաջարի շրջանի բնակավայր։

Անուն 
Գյուղի պատմական անունը Խնձորուտ է եղել։ 1800-ական թվականների վերջերին գյուղում հաստատված թուրքական խաշնարած թափառական ցեղերի ներկայացուցիչները բնակավայրի անունը թարգմանել են և կոչել Ալմալու (թարգմանաբար նշանակում է Խնձորուտ)։ Բնակավայրը Հավսաթաղ անունն է ստացել Քարվաճառի ազատագրումից հետո, երբ շրջանը մտցվել է Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի մեջ։

Համաձայն ուսումնասիրությունների՝ բնակավայրի անվան առաջին հայտնի հիշատակությանը հայտնաբերվել է Մարտիրոս Խնձորեկցու ձեռագիր ավետարանում։

Աշխարհագրություն 
Բնակավայրը գտնվում է Արցախի Հանրապետության հյուսիս-արևմտյան հատվածում։ Քարվաճառ շրջկետրոնից հեռու է 30 կմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 110 կմ։

Համայնքը բարձր լեռնային է, ունի 3859,11 հա տարածք։ Հավսաթաղ համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Տրտու գետի վտակը։ Հավսաթաղ համայնքի վարչական և գյուղատնտեսական նշանակության հողերի վերաբերյալ ստույգ տեղեկություններ չկան, կադաստրային չափագրումներ չեն իրականացվել։ Ջրամատակարարումն իրականացվում է պետության կողմից կենտրոնացված, համայնքի կողմից՝ մեխանիկական եղանակով, համակարգը սնվում է 1 ակունքից։ Համայնքի տարածքում կան քիչ քանակությամբ բնական անանուն սեզոնային աղբյուրներ՝ առվակների տեսքով։

Պատմություն

Արցախյան պատերազմ (1991-1994)

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020) 

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի քարվաճառյան հատվածը հայաթափվել և 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողությանը։ 

Եռակողմ համաձայնագրի ստորագրումից և տարածքը Ադրբեջանի զինված ուժերին հանձնելու ժամկետները նշելուց հետո բնակչությունը սկսել է լքել շրջանը, այդ թվում՝ Հավսաթաղը։ Հայերի հեռանալն ուղեկցվել է տների հրդեհներով և ենթակառուցվածքների ոչնչացմամբ «որպեսզի չանցնի թշնամուն»։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Հավսաթաղ բնակավայրի տարածքում պահպանվել են մի շարք պատմամշակութային հուշարձաններ, որոնցից են գյուղատեղիների տեսքով հին հայկական բնակատեղիների հետքերը և մուսուլմանական գերեզմանոցը։

Հավսաթաղի շրջակա տարածքում հայտնաբերվել են մի քանի հին գյուղատեղիների հետքեր։ Ըստ ուսումնասիրողների՝ գյուղատեղիների հին հայկական անունները չեն պահպանվել։ Ներկայում դրանք հայտնի են 18-րդ դարի վերջերից այստեղ հաստատված թյուրք-քրդական ցեղերի ներկայացուցիչների կողմից տրված անուններով։ Գյուղից արևելք է գտնվում Օթախլարն, իսկ հարավում՝ Ալչալի, Քիլսյալի, Ղուշյուվասի գյուղատեղիները։

Հավսաթաղի մուսուլմանական գերեզմանոցի ուսումնասիրությամբ զբաղվել է Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամը։ Գերեզմանոցը գտնվում է Հավսաթաղ գյուղից 1,5 կմ հեռու դեպի հարավ-արևելք։ Այն սփռվում է Դուտխու գետի աջ ափով ձգվող ճանապարհի երկու կողմերում։ Ուսումնասիրությունների ընթացքում գերեզմանոցում հայտնաբերվել են արաբերեն և կիրիլիցայով գրված թուրքերեն արձանագրություններով տապանաքարեր։ Մուսուլմանական գերեզմանոցի ամենահին տապանաքարը, որի արձանագրությունը արաբատառ է, թվագրվում է 1880-1881 թվականներով։

Բնակչություն 
Մինչև 18-րդ դարի կեսերը Հավսաթաղը շրջանի մյուս բնակավայրերի նման ունեցել է հայ բնակչություն, որն աստիճանաբար ստիպված է եղել հեռանալ իր բնակավայրից թյուրքական ցեղերի արշավանքների, լեզգիների թալանչիական արշավանքների հետևանքով։ Հայ ազգաբնակչության հեռացումից հետո այստեղ են հաստատվել քոչվոր թյուրք-քրդական ցեղերը և աստիճանաբար նստակյաց կյանքի անցել։ 1993 թվականին տեղի ունեցած Քարվաճառի ազատագրմամբ ադրբեջանցիները (նախկին թյուրք-քրդական ցեղերի հետնորդները) հեռացել են, որից հետո բնակավայրում վերաբնակվել են հայեր, այդ թվում՝ Խորհրդային Ադրբեջանից գաղթածներ։

Ստորև պատկերված աղյուսակով ներկայացված է Հովսաթաղ բնակավայրի բնակչության վիճակագրական տվյալներն ըստ տարիների՝

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով Հավսաթաղը Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի այլ բնակավայրերի նման հայաթափվել և 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողությանը։

Համայնքային կյանք 
Հավսաթաղում կար գյուղապետարան, դպրոց։ Համայնքն ուներ բուժաշխատող։

Կրթություն 
2002-2003 թվականներին իրանահայ Շուշանիկ Սարգսյանի ժառանգների նվիրատվությամբ Հավսաթաղ գյուղում կառուցվել է դպրոց։ 2015/16 ուսումնական տարում դպրոցն ուներ 24 աշակերտ, որոնց դասավանդում էին 12 ուսուցիչ։

Տնտեսություն 
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ, մասնավորապես՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Քարվաճառի ազատագրում
 Քարվաճառի հանձնում

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Արցախի Հանրապետության աշխարհագրություն
Ադրբեջանի կողմի բռնազավթված տարածքներ
Շահումյանի շրջանի համայնքներ