Փափուկ ուժ

Փափուկ ուժ (), արտաքին քաղաքական ռազմավարության ձև, որը ենթադրում է հասնել ցանկալի արդյունքին՝ հիմք ունենալով կամավոր մասնակցությունը, համակրելիությունը և գրավչությունը՝ ի տարբերություն կոշտ ուժին, որը ենթադրում է պարտադրանք։ Ըստ այս եզրը ստեղծող ամերիկացի քաղաքագետ Ջոզեֆ Նայի՝ երկրի լեզուն և մշակույթը փափուկ ուժ են, որոնք վճռական դեր են խաղում միջազգային հարաբերություններում՝ ուղղակի կամ անուղղակի ազդելով համաշխարհային քաղաքականության և գործնական կապերի վրա։

Եզրույթի ծագումը 

«Փափուկ ուժ» () եզրույթը առաջին անգամ օգտագործել է Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Ջոզեֆ Նայը 1980-ական թվականներին։ Հետագայում նա զարգացրել է տվյալ եզրույթը իր 2004 թվականի «Soft Power։ The Means to Success in World Politics» գրքում։ Նայի կարծիքով ուժը այլոց վարքագծի ձևավորման վրա ազդելու և ցանկալի արդյունքի հանգեցնելու կարողություն է։ Նպատակին հասնելու համար կան մի շարք միջոցներ. կարելի է հարկադրել սպառնալիքների միջոցով, կարելի է վճարել դրա համար կամ պարզապես կարելի է գրավել նրանց և համատեղել մեր ցանկալին իրենց ցանկալիի հետ։ Սա հենց փափուկ ուժն է. մյուսներին անել տալ այն, ինչը դու ցանակնում ես, համոզել, ոչ թե հարկադրել։ Սա հակադրվում է կոշտ ուժին (), որի իրականացման հիմնական միջոցը հարկադրանքն է։ Փափուկ ուժը կարող է օգտագործվել ոչ միայն պետությունների, այլև միջազգային քաղաքականության այլ դերակատարների կողմից, ինչպիսիք են հասարակական կազմակերպությունները կամ միջազգային ինստիտուտները։ Սա հաճախ համարվում է «ուժ երկրորդ դեմքով», որը հնարավորություն է տալիս անուղղակիորեն հասնել ցանկալի արդյունքի։ Պետության փափուկ ուժը, ըստ Նայի, հենվում է երեք գործոնների վրա. մշակույթ (երբ այն դոմինանտ է և գրավում է այլ մշակույթների), քաղաքական արժեքներ (երբ այն գործում է և՛ երկրում, և՛ նրա սահմաններից դուրս), արտաքին քաղաքականություն (երբ ուրիշ պետությունները դիտարկում են դրան որպես լեգիտիմ և բարոյական իշխանություն ունեցող)։

Փափուկ ուժի աղբյուրներն այն միջոցներն են, որոնք առաջացնում են ձգողություն, որն էլ առաջնորդում է դեպի ցանկալի նպատակ։ Նեյը նշում է. «Գայթակղությունը միշտ ավելի արդյունավետ է, քան հարկադրանքը, և շատ արժեքներ՝ինչպես օրինակ ժողովրադավարությունը, մարդու իրավունքները շատ գայթակղիչ են»։ Անջելո Կոդեվիլլան հետազոտել է, որ փափուկ ուժի առանձնահատուկ կողմն այն է, որ բնակչության տարբեր հատվածներին կարելի է գրավել տարբեր միջոցներով՝ գաղափարներ, նկարներ, հեռանկարներ։ Փափուկ ուժը խաթարվում է, երբ քաղաքականությունը, մշակույթը կամ արժեքները կիրառվում են հարկադրանքի, այլ ոչ թե գրավչության միջոցով։ Այս գրքում Նայը պնդում է, որ փափուկ ուժը ավելի բարդ գործիք է կառավարությունների ձեռքում, քան կոշտ ուժը երկու պատճառով. դրա մի շարք բաղադրատարրեր դուրս են կառավարության վերահսկողությունից, և փափուկ ուժը միտում ունի գործելու անուղղակիորեն՝ ձևավորելով քաղաքական միջավայր, և երբեմն տարիներ են պահանջվում ցանկալի արդյունքի հասնելու համար։ «Ուժի ապագան» (2011) գրքում Նայը վերահաստատում է, որ փափուկ ուժը հայեցողական է, ոչ թե նորմատիվ։ Դա է պատճառը, որ փափուկ ուժը կարելի օգտագործել նաև ոչ բարի () նպատակներին հասնելու համար։ Ադլոֆ Հիտլերը, Իոսիֆ Ստալինը և Մաո Ցզեդունը տիրապետում էին ահռելի փափուկ ուժի, բայց չենք կարող ասել, որ օգատագործել են բարի նպատակների հասնելու համար։ Նայը նաև փաստում է որ փափուկ ուժի հայեցակարգը չի հակասում միջազգային հարաբերությունների ռեալիզմի տեսությանը։

Փափուկ ուժի կոնցեպցիայի նախորդողներից մեկը եղել է մշակութա-գաղափարախոսական հեգեմոնիայի կոնցեպցիան։ Սա մշակել է իտալացի փիլիսոփա Անտոնիո Գրամշին 1930-ական թվականներին իր «Բանտային տետրերի» մեջ։

Եզրույթը լայն կիրառում է ստացել արևմտաեվրոպական և ամերիկյան նոր պահպանողականների մոտ։

Փափուկ ուժի գաղափարը, որպես իշխանության հաստատման միջոց սկիզբ է դրել մ․ թ․ ա․ 7-րդ դարում Լաո Ցզին։ Նրան է պատկանում այս արտահայտությունը. «Աշխարհում  ջրից թույլ և նուրբ առարկա չկա, բայց նա կարող է ամենապինդ առարկան քանդել։ Բայց փափուկ ուժի ամենաակնառու օրինակը կնոջ գրավչությունն է ի տարբերություն տղամարդկային կոշտ ուժի»։

Կիրառման օրինակներ

Չինաստան 

Չինաստանի ավանդական տնտեսությունը միշտ էլ ձգողության աղբյուր է եղել, որի վրա հենվելով էլ ստեղծվել են հարյուրավոր «Կոնֆուցիոսի ինստիտուներ» աշխարհում՝ չինական լեզուն և մշակույթը տարածելու համար։ Օտարազգի ուսանողների թիվը Չինաստանում մեկ դար առաջ 36.000-ից 2010 թվականին դարձել է 240.000։ Չինաստանի «Ասիական ենթակառուցվածքի ներդրումային բանկը» գրավել է արևմուտքի բազմաթիվ պետությունների այդ ոլորտը։ Աֆրիկայում չինական մշակույթի տարածումը և նաև ազդեցության աճը Չինաստանի 21-րդ դարի արտաքին քաղաքականության կարևոր ուղղություններից է։

Ֆրանսիա 
Ֆրանսիան փափուկ ուժ կիրառելու երկարամյա փորձ ունի։ Ֆրանսիան և ֆրանսիական մշակույթը դարեր շարունակ գրավել են ողջ աշխարհի ուշադրությունը։ Թոմաս Ջեֆերսոնն ասել է. «Ցանկացած մարդ ունի երկու հայրենիք՝ իր հայրենիքը և Ֆրանսիան»։ «Մշակույթ» եզրույթը հենց ֆրանսիական ծագում ունի։ Ֆրանսիան աշխարհի գաղափարական կենտրոնն էր Լուսավորության դարաշրջանում. նրա կապվածությունը ազատության, հավասարության, հանդուրժողականության գաղափարներին փաստում է նրա համաշխարհային նշանակության մասին։ Ֆրանսիական հեղափոխությունը Եվրոպայի պատմության ամենանշանակալից իրադարձություններից է։ Նապոլեոնի օրենսգիրքը համարվում է այդ ժամանակների եզակի կոդիֆիկացված օրենսգրքերից։

Ֆրանսերենը դարեր շարունակ եղել է դիվանագիտության լեզուն։ Նաև ՄԱԿ-ի պաշտոնական լեզուներից է, և փաստաթղթերը կազմվում են նաև ֆրանսերենով։  Ֆրանսիան նաև տասնամյակներ շարունակ վարել է ակտիվ դիվանագիտական և մշակութային քաղաքականություն։ «Ալյանս ֆրանսեզը» (), որի նպատական է տարածել ֆրանսերեն լեզուն և ֆրանսիական մշակույթն աշխարհում, ստեղծվել է դեռևս 1883 թվականին։ Ֆրանսիան և մասնավորապես Փարիզը համարվում են աշխարհի ամենառոմանտիկ վայրերը։

Իտալիա 
Իտալիայի փափուկ ուժի ամենահայտնի տարրերն են արվեստը, երաժշտությունը, նորաձևությունը և խոհանոցը։ Իտալիան է օպերային արվեստի ծննդավայրը, և դարեր շարունակ օպերայի լեզուն համարվում է իտալերենը՝ անկախ կոմպոզիտորի ազգությունից։ Իտալիայում են գտնվում մի շարք քաղաքներ, որոնք սևեռում են ողջ աշխարհի ուշադրությունն իրենց վրա. Հռոմը՝ Հռոմեական կայսրության երբեմնի մայրաքաղաքը, Պապի նստավայրն է։ Ֆլորենցիան Վերածննդի սիրտն է։ Գրավիչ քաղաքներ են նաև Թուրինը, Վենետիկը, Միլանը։ Իտալիան համարվում է արևմտյան քաղաքակրթության ծննդավայրը։

Ռուսաստան 
Ռուսաստանը զարգացրել է իր փափուկ ուժը ներդնելով հանրային դիվանագիտության գործիքները 2000-ական թվականներից սկսած, բայց «փափուկ ուժ» առաջին անգամ օգտագործվել է պաշտոնական փաստաթղթում 2010 թվականին, երբ նախագահ Մեդվեդևը հաստատեց Արտաքին քաղաքականության հայեցակարգի լրացումը։ Եզրույթը չէր սահմանվում, բայց ներկայացվում էր որպես մշակութային դիվանագիտություն։ 2013 թվականին այս եզրույթը Արտաքին քաղաքականության հայեցակարգի մեջ դրսևորվեց նոր մեկնաբանմամբ, որպես «համընդգրկուն գործիք արտաքին քաղաքական նպատակներին հասնելու համար՝ հենվելով քաղաքացիական հասարակության ներուժի, տեղեկության, մշակութային և այլ մեթոդնեի վրա՝ որպես այլընտրանք ավանդական դիվանագիտությանը»։ Պատահական չէ, որ 2013 թվականին ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը համարվել է ամենաուժեղ մարդը՝ ըստ «Ֆորբս» ամսագրի։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ 

ԱՄՆ-ը ունի փափուկ ուժի կիրառման վաղեմի փորձ։ Օրինակները ներառում են Ֆրանկլին Ռուզվելտի «չորս ազատությունները» Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին, Երկաթյա վարագույրի հետևում «Ազատ Եվրոպա» ռադիոն լսող երիտասարադներին և այլն։ Սառը պատերազմի տարիներին ամերկյան հեռարձակող ընկերությունների հասանելիությունը խորհրդային բլոկի երկրներում՝ Չեխիայում, Լեհաստանում և այլուր հենց փափուկ ուժի գործիքներն էին, որոնք էլ ի վերջո ցանկալի արդյունքներ տվեցին։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Chicago Council on Global Affairs, «Soft Power in East Asia» June 2008
 
 
 
 

Արտաքին քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն
Դիվանագիտություն
Միջազգային հարաբերություններ տեսություն