Միհրան Մեսրոպյան

Միհրան Մեսրոպյան (, , ԱՄՆ), ամերիկահայ ճարտարապետ, Հենրի Ուարդմանի՝ 1920-ականներին Վաշինգտոնի հայտնի կառուցապատողի, առաջատար ճարտարապետներից։

Սովորել է Կոստանդնուպոլսի Գեղարվեստի ակադեմիայում։ Որպես ճարտարապետ աշխատել է Զմյուռնիայում, Կոստանդնուպոլսում։ Կոստանդնուպոլսում բնակվելու տարիներին եղել է սուլթան Մեհմեդ V-ի պալատական ճարտարապետը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է օսմանյան բանակ, մասնակցել է Գալիպոլիի ճակատամարտին, Արևելյան ճակատում Կովկասյան արշավանքների ժամանակ հանդես է եկել ռուսների դեմ, Արաբական ապստամբության ժամանակ՝ արաբների դեմ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին Մեսրոպյանի ընտանիքը տեղահանվել է Աֆիոն-Կարահիսարից, Մեսրոպյանը կորցրել է ընտանիքի 15 անդամներին և գերեվարվել է արաբների կողմից, ազատ է արձակվել Թոմաս Էդվարդ Լոուրենսի օգնությամբ։

1921 թվականին Մեսրոպյանը գաղթել է Միացյալ Նահանգներ, Վաշինգտոնում դարձել է հայտնի ճարտարապետ, ում ստեղծագործություններում նկատելի է ճարտարապետության արտ-դեկո ոճը, մի շարք նախագծեր իրականացվել են իտալական ռենեսանսի և մոդեռն ոճերով։ Մեսրոպյանի հայտնի աշխատանքներից են Հայ-Ադամս, Քարլթըն հյուրանոցները, Սեդգվիք այգիները, Քալվերթ առանձնատունը, Գլեբ կենտրոնը։

Կենսագրություն

Վաղ մանկություն 
Միհրան Մեսրոպյանը ծնվել է 1889 թվականի մայիսի 10-ին Աֆիոն-Կարահիսարում վաճառականներ Գասպար և Մարիամ (ծննդյան ազգանունը՝ Փալանջյան) Մեսրոպյանների ընտանիքում, ունեցել են չորս տղա և մեկ աղջիկ։ Մեսրոպյան ընտանիքի սերունդներն Աֆիոն-Կարահիսարից են եղել և զբաղվել են ափիոնի և հացահատիկի առևտրով։

Միհրան Մեսրոպյանը հաճախել է տեղի Սահակյան հայկական դպրոց։ Դեռևս պատանի հասակում հմուտ է եղել նկարչությունից ու գծանկարչությունից, այնուհետև զարգացրել է իր հմտությունները՝ սովորելով վայելչագրություն, մաթեմատիկա, նկարչություն, շինարարություն, ինչպես նաև սովորել է տարբեր լեզուներ՝ ֆրանսերեն, թուրքերեն, հայերեն, անգլերեն, որոնք նա կիրառել է իր հետագա կարիերայի ընթացքում։

15 տարեկան հասակում Միհրանի հայրը, նկատելով տղայի նկարչական ունակությունները, նրան ուղարկում է Կոստանդնուպոլիս՝ ընդունելության քննություններ հանձնելու Միմար Սինանի անվան գեղարվեստի ակադեմիայում։ Քննությունները փայլուն հանձնելով՝ Մեսրոպյանը միանգամից ընդունվում է երկրորդ կուրս և ակադեմիան ավարտում չորս տարում։ 1908 թվականին՝ ակադեմիան ավարտելուց հետո Մեսրոպյանը դասընկերոջ հետ հիմնում է ճարտարապետական ընկերություն, սակայն հաջողության չհասնելով այդ ընկերությունում՝ հեռանում է Զմյուռնիա (այժմ՝ Իզմիր)։

Կարիերան Օսմանյան կայսրությունում 
Զմյուռնիա տեղափոխվելուց հետո 1909 թվականին Միհրանը նշանակվում է քաղաքային ճարտարապետ։ Նախագծում է բազմաթիվ շինություններ, այդ թվում՝ մեկ հյուրանոց, ութ տուն, մեկ պահեստ, 64 տաղավաներ ունեցող շուկա, մեկ բանկ, ակումբի շենք, մշակել է 1100 ակր տեղագրական քարտեզ՝ բաժանելով այն 1615 լոտերի, բացել է ոռոգման ջրանցքներ և պլանավորել է ֆերմերային տների հատվածներ։

Մեսրոպյանի կառուցած շինություններն ավերվել են Զմյուռնիայի 1922 թվականի հրդեհի ժամանակ, բացառությամբ 1912 թվականին կառուցած հյուրանոցի։ Հյուրանոցի գտնվելու վայրն անհայտ է եղել, ենթադրվել է, որ քաղաքի հին հատվածում է եղել տեղակայված։ Մինասյանը Զմյուռնիայում է մնացել մինչև 1912 թվականը, այնուհետև վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։

Կոստանդնուպոլսում նշանակվել է սուլթան Մեհմեդ V-ի պալատական ճարտարապետ։ Որպես գլխավոր ճարտարապետ՝ գործունեության ընթացքում Մեսրոպյանին է հանձնարարվել վերակառուցել օսմանյան շուրջ 30 պալատներ, այդ թվում Դոլմաբահչեի պալատը։ Դոլմաբահչե պալատը, շուրջ 30 տարի անտեսված լինելով, սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի օրոք, ով նախընտրել է Յիլդիզ պալատը, գտնվել է վատթար վիճակում։ Երբ Դոլմաբահչե պալատը վերականգնվում էր որպես սուլթանի համար վարչական կենտրոն, վերականգնման զանգվածային աշխատանքներում ներգրավվում է նաև Մեսրոպյանը, ով բարեհաջող իրականացնում է իր գործը։ Միաժամանակ նա իրականացնում է Բեյօղլու շրջանի շենքների վերականգնման աշխատանքները։ Կատարած աշխատանքների շնորհիվ Մեսրոպյանը դառնում է հայտնի։

Դադար առնելով ճարտարապետական գործունեության մեջ՝ Մինասը մեկնում է Զմյուռնիա, ամուսնանում Զաբել Մարթմանյանի հետ, որին նա հանդիպել էր Զմյուռնիայում ապրելու տարիներին։ Զաբելի ծնողները՝ Հայրապետն ու Նեկտարը (ծննդյան ազգանունը՝ Թոփալյան), նույնպես եղել են Աֆիոն-Կարահիսարից։ Մինասն ու Զաբելն ամուսնացել են 1914 թվականի մայիսի 23-ին և ունեցել են երեք որդի՝ Նուրհան, Ռալֆ և Արա։

Մեսրոպյանի կարիերան որպես ճարտարապետ ընդհատվել է նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ նա զորակոչվել է Օսմանյան բանակ։

Պատերազմից հետո նա վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս 1919 թվականի հունիսին և անմիջապես նշանակվել Ստամբուլի քաղաքային ճարտարապետ։ Նա վերսկսել է Դոլմաբահչեի պալատի՝ պատերազմի պատճառով կիսատ մնացած աշխատանքները։ Մինչև Օսմանյան կայսրությունից արտագաղթելը շարունակել է շենքեր նախագծել։

Առաջին համաշխարհային պատերազմ 
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին զորակոչվել է Օսմանյան բանակ։ Սովորել է Բեյլերբեյի պահեստային սպաների դպրոցում և 1914 թվականի հոկտեմբերին ստացել կրտսեր լեյտենանտի կոչում։ Ամրակցվել է 4-րդ պաշտպանական գնդին և ծառայել որպես ինժեներ։ Ուղարկվել է Դարդանել, որտեղ 1915 թվականի ապրիլին մասնակցել է Գալիպոլիի ճակատամարտին՝ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հրամանատարության ներքո։ Ստորերկրյա անցքերի միջոցով զարգացրել է ստորգետնյա թունելներ, ստեղծել է տոպոգրաֆիկ քարտեզներ, ճանապարհներ, նախագծել պաշտպանական ամրություններ։

Եղել է ռուսական ճակատում սակայն Մեսրոպյանի գումարտակը տեղափոխվել է պաղեստինյան և սիրիական ճակատ՝ պայքարելու արաբական ուժերի դեմ։ 1918 թվականի գարնանը 4-րդ գումարտակն այդ թվում և Մեսրոպյանը, գերեվարվել են արաբների կողմից։ Մեսրոպյանին հաջողվել է փախչել, սակայն Պաղեստինում արաբները նրան բռնել են ու իր խմբի հետ մահապատժի դատապարտել։ Լոուրենս Արաբացուն հաջողվել է միջամտել ու փրկել նրանց կյանքը։ 1918 թվականի աշնանը Մեսրոպյանին տեղափոխել են Զակազիկի բրիտանական ճամբար որպես ռազմագերի, 1919 թվականի մայիսին ազատ է արձակվել։

Հայոց ցեղասպանություն 

1915 թվականի ապրիլին, երբ Մեսրոպյանը գտնվում էր Գալիպոլիում, Օսմանյան կառավարությունն սկսեց հայերի ոչնչացումը՝ Հայոց ցեղասպանությունը, որն իրագործվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ երկու փուլով. աշխատունակ տղամարդկանց մասսայական ոչնչացում, զինակոչիկների հարկադիր աշխատանք, բռնագաղթած կանանց, ծերերի և երեխաների մահվան երթեր դեպի Սիրիական անապատ ռազմական պահակախմբի ուղեկցությամբ՝ զրկված սննդից ու ջրից, կողոպտված ու բռնաբարված։

Մեսրոպյանի հայրենի Աֆիոն-Կարահիսարում տեղահանություններն սկսվեցին 1915 թվականի օգոստոսի 15-ին։ Պատերազմից հետո Կոստանդնուպոլիս վերադառնալով՝ Միհրան Մեսրոպյանը պարզեց, որ ընտանիքի 15 անդամները, այդ թվում իր երեք եղբայրները, նրանց ընտանիքները, երիտասարդ քույրը, տեղահանվել են, և նրանց մասին այլևս ոչ ոք ոչինչ չիմացավ, չնայած ասում էին, որ տեղահանվել են Իրաք։ Ունեցվածքը փրկելու համար Մեսրոպյանը մեկնում է Աֆիոն-Կարահիսար՝ ակնկալելով հետ ստանալ իր սեփականությունն ու այն վաճառել, սակայն ապարդյուն. նրա ունեցվածքը Օսմանյան և Թուրքիայի կառավարությունների կողմից բռնազավթվել էր։

Գործունեությունն ԱՄՆ-ում 
Հայերի նկատմամբ Օսմանյան կայսրության դաժան վերաբերմունքի պատճառով Մեսրոպյանը 1921 թվականին տեղափոխվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ։ ԱՄՆ ներգաղթած հայերի թիվը հատել է նախանշված սահմանը, սակայն ճարտարապետական փորձառնության շնորհիվ ԱՄՆ աշխատանքի վարչությունը Մեսրոպյանին տալիս է երկիր մտնելու հատուկ թույլտվություն։ Մեսրոպյանը հաստատվում է Վաշինգտոնում, որտեղ որպես գծագրող աշխատում է Հենրի Ուարդմանի կաուցապատման ընկերությունում։

1920-1930-ական թվականներին Հենրի Ուարդմանը Վաշինգտոնում իրականացնում էր անշարժ գույքի գործունեություն։ Ուարդմանի հայտնի ծրագրերից էր 1923 թվականին իրականացրած Անգլիական գյուղ նախագիծը, որը դարձավ Մեսրոպյանի՝ ԱՄՆ-ում նախագծած առաջին կառույցը։ 1924 թվականին Մեսրոպյանը դառնում է Հենրի Ուարդմանի առաջատար ճարտարապետներից մեկը։

1950-ական թվականների սկզբում Մեսրոպյանը թոշակի է անցնում և բնակվում Մերիլենդի Չևի Չեյս քաղաքի Կոնկտիկուտ պողոտայի 7410 հասցեի՝ 1941 թվականին իր իսկ նախագծած տանը։ Երկհարկանի աղյուսե շինությունն ուներ պատշգամբ, ճակատային հատվածում առաջնային դռան աջ և ձախ կողմերում բարձրանում էր ասիմետրիկ ապակե պատը։

1956 թվականին Մեսրոպյանը կամավորական աշխատանք է իրականցրել Վաշինգտոնի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին առաքելական եկեղեցում։ Ելեղեցու սրբարանի համար իրականացրել է նոր նախագիծ։

Ճարտարապետական աշխատանքներ 
 Քարթոն հյուրանոց (այժմ՝ St. Regis, Վաշինգտոն), 1926
 Հայ-Ադամս հյուրանոց, Վաշինգտոն, 1927
 Ուարդման աշտարակ (այժմ՝ Մարիոթ Ուարդման պարկ հոթել), 1928
 Dupont Circle կառույց, Վաշինգտոն, 1931
 Սեդգվիք այգիներ, Վաշինգտոն, 1931
 Գլեբ կենտրոն, Արլինգտոն, Վիրջինիա, 1940
 Wakefield առանձնատուն, Արլինգտոն, Վիրջինիա, 1943
 Քալվերտ առանձնատուն, Արլինգտոն, Վիրջինիա, 1948
 Lee Gardens North, Արլինգտոն, Վիրջինիա, 1949-1950

Պարգևներ, մրցանակներ 
 Երկաթե խաչ (Գերմանիա)
 Գալիպոլիի աստղ (Օսմանյան կայսրություն)
 Լիակատ մեդալ (Օսմանյան կայսրություն)
 Իֆտիկար Սանայի մեդալ (Օսմանյան կայսրություն)

Մահը 
Մահացել է 1975 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, 86 տարեկան հասակում Մերիլենդի Չևի Չեյս քաղաքում, թաղված է Վաշինգտոնի Ռոք Քրիք գերեզմանատանը։

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Սարգիս Թորոսյան
 Բալյան ընտանիք
 Հայկական ճարտարապետություն

Ծանոթագրություններ  

Ամերիկահայ ճարտարապետներ
ԱՄՆ-ում օսմանյան ներգաղթյալներ
Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության ռազմական գործիչներ
Պատերազմի օսմանյան բանտարկյալներ
Օսմանյան բանակի սպաներ