Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերի ցանկ

Գլխավոր շտաբ հասկացությունն ընդհանրապես գերմանական ծագում ունի և զինված ուժերի կառավարման այս հաստատությունը թուրքական ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը փոխառել է Գերմանիայից։
Թուրքիայի գլխավոր շտաբը ռազմական կազմակերպություն կամ հաստատություն է, որը ստեղծված է խաղաղ և պատերազմական ժամանակներում Թուրքիայի զինված ուժերի ղեկավարումն իրականացնելու և Թուրքիայի Հանրապետությունը ռազմական արտաքին և ներքին վտանգից պաշտպանելու համար։ Ի լրումն վերոհիշյալ խնդրի պաշտոնապես կան նաև մարդասիրական օգնության և ճգնաժամերի կառավարման, այսինքն՝ արտակարգ իրավիճակներում անցկացվող գործողությունների խնդիրներ։

Իրականում Թուրքիայի Գլխավոր շտաբը և նրա պետերը՝ մշտապես եղել են Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հավատարիմ հետևորդները, Թուրքիայի ագրեսիվ և ծավալապաշտական քաղաքականության գլխավոր ոգեշնչողներն ու գաղափարախոսները։ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերն ամեն կերպ ամրապնդել են թուրքական գեներալիտետի՝ բարձրագույն զինվորականության ազդեցությունն ու իշխանությունը Թուրքիայում։ Հայտնի է, որ 1939-1945 թվականների 2-րդ Աշխարհամարտում նույնիսկ Թուրքիայի ընդհանուր առմամբ նացիստամենտ քաղաքական և զինվորական վերնախավի ֆոնին՝ Թուրքիայի Գլխավոր շտաբն աչքի էր ընկնում իր բացահայտ և առավել ցայտուն նացիստամետ կողմնորոշմամբ։ Թուրքական գլխավոր շտաբը պլանավորել էր իր զորքերի կենտրոնացումը ԽՍՀՄ սահմաններին և հետագա հարձակումը որհրդային տարածքի վրա՝ ի նպաստ նացիստական Գերմանիայի։ Հատկանշական է, որ 1941 թվականի հունիսի 18-ին՝ ԽՍՀՄ-ի վրա նացիստական Գերմանիայի հարձակումից 4 օր առաջ, Գերմանիայի և Թուրքիայի միջև կնքվեց ՛՛Բարեկամության և չհարձակման մասին՛՛ պայմանագիր։ Թուրքիան, խոսքով հայտարարելով հանդերձ իր ՛՛չեզոքության՛՛ մասին, ակտիվ գերմանամետ գործողություններ էր իրականացնում և փաստացի դարձել էր նացիստական Գերմանիայի չպատերազմող դաշնակիցը։ 1942 թ. սեպտեմբերին խորհրդա-թուրքական սահմանի ողջ երկայնքով տեսչական այց է կատարում Թուրքիայի վարչապետ Սարաջօղլուն, այդ շրջաններում տեղակայված բանակային զորամիավորումների հրամանատարները ստանում են ՛՛Ռազմական պատրաստության թիվ 1՛՛ գաղտնի հրամանը։ 1921-1944 թվականներին Թուրքիայի Գլխավոր շտաբի անփոփոխ և ամենաերկարամյա ղեկավարը՝ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրի՝ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի մերձավորագույն զինակիցներից մեկը՝ մարշալ Ֆևզի Չաքմաքը ռազմական պատվիրակություններ էր ուղարկում նացիստական Գերմանիա, ինքն էլ անձամբ այցելում գերմանա-խորհրդային ռազմաճակատ և անթաքույց հիանում նացիստական զորքերի գործողություններով։

Որոշ տեղեկություններ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի և նրա պետերի մասին 
Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերից առաջինը եղել է Իսմեթ Ինյոնյուն։ Նա դարձավ Թուրքիայի երկրորդ նախագահը՝ հաջորդելով հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքին։

Ի դեպ, Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերից երեքը՝ Իսմեթ Ինյոնյու, որպես 2-րդ նախագահ, Ջևդեթ Սունայը՝ 5-րդ նախագահ և Քենան Էվրենը՝ 7-րդ, զբաղեցրել են Թուրքիայի բարձրագույն պետական պաշտոնը՝ գլխավորելով երկիրը՝ առաջին հերթին հենց Թուրքիայի զինված ուժերի օգնությամբ։ Վերջին երկուսն ուղղակի ռազմական ուժով պետական հեղաշրջումներ են արել՝ նախագահական աթոռը գրավելու համար։ Ամենաերկարատև պաշտոնավարությունը՝ որպես Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետ, իրականացրել է մարշալ Ֆևզի Չաքմաքը։ Ամենակարճ ժամանակով՝ 62 օր, Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնում պաշտոնավարել է բանակի գեներալ Ռագըփ Գյումյուշփալան, որին Ազգային միաբանության կոմիտեն պաշտոնաթող է արել։

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի և նրա պետի ռազմական լիազորությունների մասին 
Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետին թե՛ խաղաղության և թե՛ պատերազմի ժամանակ ենթարկվում են Թուրքիայի ցամաքային զորքերի, Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի, Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի գլխավոր հրամանատարները։ Պատերազմի ժամանակ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետին են ենթարկվում նաև Թուրքիայի ժանդարմերիայի և Թուրքիայի առափնյա պահպանության գլխավոր հրամանատարները։ Խաղաղ ժամանակ վերջին երկուսը ենթարկվում են Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարին։

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի և նրա պետերի կողմից կատարված պետական հեղաշրջումները
1952 թվականին՝ ՆԱՏՕ-ին Թուրքիայի անդամակցությամբ, Թուրքիայի զինված ուժերում սկսվեցին արդիականացման գործընթացներ, որոնք ներառում էին նաև Գլխավոր շտաբը։ Սակայն Թուրքիայի զինված ուժերը 1960 թվականին իրականացրեցին պետական հեղաշրջում և փոխեցին երկրի սահմանադրությունը

1974 թվականի տեղի ունեցավ Թուրքիայի ներխուժումը Կիպրոս կամ Կիպրոսի ռազմագործողությունը, որի ամենացայտուն նախաձեռնողն ու անցկացնողը Թուրքիայի գլխավոր շտաբն էր։

1980 թվականին Թուրքիայում տեղի ունեցավ հերթական ռազմական հեղաշրջումը և իշխանությունը զավթեց Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետ, բանակի գեներալ Քենան Էվրենը, ինքն իրեն հռչակելով երկրի նախագահ։ Պաշտոնական տվյալներով 650 անձ առանց դատ ու դատաստանի ձերբակալվեց, 1011 մարդ սպանվեց։

Թուրքիայի զինված ուժերի մասնակցությունը միջազգային գործողություններին 
Թուրքիայի զինված ուժերը՝ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պլանավորմամբ, մասնակցել և մասնակցում են ՆԱՏՕ-ի և ՄԱԿ-ի մի շարք միջազգային գործողությունների։

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի ներկայիս պետը 

Ներկայումս Թուրքիայի Գլխավոր շտաբի գլուխ է կանգնած թվով 29-րդ գլխավոր շտաբի պետը՝ բանակի գեներալ Հուլուսի Աքարը, որն այդ պաշտոնը ստանձնել է 2015 թվականի օգոստոսին՝ Թուրքիայի բարձրագույն ռազմական խորհուրդի որոշմամբ՝ հաջորդելով բանակի գեներալ Նեջդեթ Օզելին։

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի նստավայրը 

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի նստավայրը գտնվում է Թուրքիայի հանրապետության մայրաքաղաք Անկարայում։

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի ուսադիրները 

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետը, ինչպե և իր ենթականերից շատերը (այդ թվում՝ Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատարը, Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի գլխավոր հրամանատարը, Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի գլխավոր հրամանատարը) ունի բանակի գեներալի կոչում։ Սակայն, ի տարբերություն Թուրքիայի զինված ուժերի բոլոր մյուս բանակի գեներալների ուսադիրներից, Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետի ուսադիրները շրջանակված են ոսկեգույն կաղնու տերևներից կազմված երիզով։

Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետերի ցանկ 
Այս ցուցակն ընդգրկում է Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետերին ()։

{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:left; border-collapse:collapse;"
|- bgcolor=#efefef 
! !!Անուն !!Պատկեր !!Ծննդյան տարեթիվՄահվան տարեթիվԹաղման վայր !!Կոչումը(վերջին կոչումը) !!Սկիզբը'Ավարտը !!ԳրանցումըՈւսման ավարտի տարեթիվը։ Թուրքիայի ռազմական ակադեմիա՝ KHOՈւսման ավարտի տարեթիվը։ Օսմանյան ռազմական քոլեջ / Թուրքիայի ռազմական քոլեջ շտաբային քոլեջ !! Ծանոթագրություն
|-
| 1||Իսմեթ Ինյոնյու (İsmet İnönü)Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reis Vekili ||  || 24 Սեպտեմբերի 1884, Զմյուռնիա25 Դեկտեմբերի 1973Անըթքաբիր || Միրլիվա(Գեներալ) || 3 Մայիսի 19203 Օգոստոսի 1921 || Հրետանի 1319 (1903)-11906 (59-րդ դասընթաց) || Մարտի 31-ի միջադեպԲալկանյան պատերազմI ԱշխարհամարտԹուրքիայի անկախության պատերազմԹուրքիայի 2-րդ նախագահը
|- 
| 2||Ֆեվզի Չաքմաք (Fevzi Çakmak)Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reis Vekili ||  || 1876, Կոստանդնուպոլիս10 April 1950Էյուպ գերեզմանատուն || Մարշալ || 5 Օգոստոսի 192112 Հունվարի 1944 || Հետևակազոր 1311 (1895)-c-71898 (51-րդ դասընթաց) || Ալբանիայի ազգային ապստամբությունԻտալա-թուրքական պատերազմԲալկանյան պատերազմներI ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ
|-
| 3|| Քյազիմ Օրբայ (Kâzım Orbay) ||  || 11 Մարտի 1887, Զմյուռնիա3 Հունիսի 1964Զինջիրլիքույու գերեզմանատունԹուրքիայի պետական պանթեոն || Բանակի գեներալ || 12 Հունվարի 194430 Հուլիսի 1946 (պաշտոնաթող) || Հրետանի 1320 (1904)-11907 (60-րդ դասընթաց) || Մարտի 31-ի միջադեպԱլբանական ապստամբությունԲալկանյան պատերազմներI ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմԴերսիմի ապստամբություն
|-
| 4|| Սալիհ Օմուրթաք (Salih Omurtak) || || 1889, Սալոնիկ23 Հունիսի 1954Անկարայի ռազմաօդային գերեզմանատունԹուրքիայի պետական պանթեոն || Բանակի գեներալ || 1 Օգոստոսի 19468 Հունիսի 1949 || P. 1323 (1907)-11910 (63-րդ դասընթաց) || Բալկանյան պատերազմներI ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ
|-
| 5|| Աբդուռահման Նաֆիզ Գյուրման (Abdurrahman Nafiz Gürman) ||  || 1882, Բոդրում6 Փետրվարի 1966Զինջիրլիքույու գերեզմանատունԹուրքիայի պետական պանթեոն || Բանակի գեներալ || 10 Հունիսի 19496 Հունիսի 1950 || P. 1319 (1903)-51906 (59-րդ դասընթաց) || Իտալա-թուրքական պատերազմԲալկանյան պատերազմներI ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ (ռազմագերի 1919 թվականին)
|-
| 6|| Նուրի Յամութ (Nuri Yamut) || || 1890, Սալոնիկ5 Հունիսի 1961Զինջիրլիքույու գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 5 Հունիսի 195010 Ապրիլի 1954 || P. 1324 (1908)-271920 (67-րդ դասընթաց)|| Բալկանյան պատերազմներ (ռազմագերի 1912 թվականին)I ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ
|-
| 7|| Նուրեթթին Բարանսել (Nurettin Baransel) || || 1897, Կոստանդնուպոլիս21 Մայիսի 1967Զինջիրլիքույու գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 28 Մայիսի 195425 Օգոստոսի 1955 || P. 1328 (1912)-b-841925 (69-րդ դասընթաց) || Բալկանյան պատերազմներI ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ
|-
| 8|| Իսմաիլ Հաքքը Թունաբոյլու (Hakkı Tunaboylu|İsmail Hakkı Tunaboylu) || || 1895, Օրյախովո28 Հոկտեմբեր 1958Ջեբեջի Ասրի գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 25 Օգոստոսի 195510 Հոկտեմբերի 1957 || Հրետանի 1330 (1914)-c-31927 (71-րդ class) || World War IWar of Independence
|-
| 9|| Ֆեյզի Մենգյուչ (Feyzi Mengüç) || || 1896, Կոստանդնուպոլիսl23 Հունիսի 1966Էդիրնեկափըի նահատակաց գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 11 Հոկտեմբերի 195722 Օգոստոսի 1958 || Ռազմական ինժեներ 1330 (1914)-c-391925 (69-րդ դասընթաց) || I ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ
|-
| 10|| Ռյուշտյու Էրդելհուն (Rüştü Erdelhun) || || 1894, Ադրիանապոլիս9 Նոյեմբերի 1983Ջեբեջի Ասրի գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 23 Օգոստոսի 195827 Մայիսի 1960 || Հրետանի 1330 (1914)-b-101926 (70-րդ դասընթաց) || I ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմ
|-
| 11|| Ռագըփ Գյումյուշփալա (Ragıp Gümüşpala) || || 1897, Ադրիանապոլիս6 Հունիսի 1964Զինջիրլիքույու գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 3 Հունիսի 19604 Օգոստոսի 1960 || P. 1333 (1917)-921934 (78-րդ դասընթաց) || I ԱշխարհամարտԱնկախության պատերազմՇեյխ Սաիդի ապստամբությունը
|-
| 12|| Ջևդեթ Սունայ (Cevdet Sunay) |||| 1899, Տրապիզոն22 Մայիսի 1982Թուրքիայի պետական պանթեոն || Բանակի գեներալ || 4 Օգոստոսի 196016 Մարտի 1966 || Հրետանի 1334 (1918)-N-61930 (74-րդ դասընթաց) || I Աշխարհամարտ (ռազմագերի 1917-ին)Անկախության pատերազմԹուրքիայի 5-րդ նախագահը
|-
| 13|| Ջեմալ Թուրալ (Cemal Tural) || || 1905, Երզնկա17 Դեկտոմբերի 1981Զինջիրլիքույու գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 16 Մարտի 196616 Մարտի 1969 || Հետևակազոր 1341 (1925)-121933 (77-րդ դասընթաց) || 
|-
| 14|| Մեմդուհ Թաղմաչ (Memduh Tağmaç) || || 1904, Կարին30 Մարտի 1978Զինջիրլիքույու գերեզմանատուն || Բանակի գեներալ || 16 Մարտի 196929 Օգոստոսի 1972 || Հրետանի 1928-11938 (82-րդ դասընթաց) || Թուրքիայի 1971 թվականի պետական հեղաշրջում՝ Մարտի 12-ի հուշագիր
|-
| 15|| Ֆարուք Գյուրլեր (Faruk Gürler) || || 1913, Կոստանդնուպոլիս23 Օգոստոսի 1984Ջեբեջի Շեհիթլիղի || Բանակի գեներալ || 29 Օգոստոսի 19726 Մարտի 1973 || Հրետանի 1931-131942 (86-րդ դասընթաց) || Մարտի 12-ի հուշագիր(որպես Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար)
|-
| 16|| Սեմիհ Սանջար (Semih Sancar) || || 1911, Կարին8 Դեկտեմբերի 1984Ջեբեջի Շեհիթլիղի || Բանակի գեներալ || 6 Մարտի 19737 Մարտի 1978 || Հրետանի 1932-81942 (86-րդ դասընթաց) || Թուրքիայի ներխուժումը Կիպրոս՝ Կիպրոսի ռազմագործողություն
|-
| 17|| Քենան Էվրեն (Kenan Evren) |||| 17 Հուլիսի 1917, Ալաշեհիր 9 Մայիսի 2015, Անկարա|| Բանակի գեներալ || 7 Մարտի 19781 Հուլիսի 1983 || Հրետանի 1938-501949 (93-րդ դասընթաց) || 1980 սեպտեմբերի 12-ի պետական հեղաշրջումըԹուրքիայի հանրապետության 7-րդ նախագահը
|-
| 18|| Նուրեթթին Էրսին (Nurettin Ersin) || || 1918, Դարդանել՝ Չանաքքալե3 Հոկտեմբերի 2005Ջեբեջի Շեհիթլիղի || Բանակի գեներալ || 1 Հուլիսի 19836 Դեկտեմբերի 1983 || Հետևակազոր 1937-881948 (92-րդ դասընթաց) || Կիպրոսի ռազմագործողություն(որպես Կիպրոսում Թուրքիայի ռազմական համակազմի հրամանատար)Սեպտեմբերի 12-ի պետական հեղաշրջում(որպես Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար)
|-
| 19|| Նեջդեթ Ուրուղ (Necdet Üruğ) || || 1921, Կոստանդնուպոլիս- || Բանակի գեներալ || 6 Դեկտեմբերի 19832 Հուլիսի 1987 || Հրետանի 1941-301950 (95-րդ դասընթաց) || Օմեր Ֆարուք Գյուրլերի զարմիկը
|-
| 20|| Նեջիփ Թորումթայ (Necip Torumtay) || || 1926, Տրապիզոն - 28 Օգոստոսի 2011, Անկարա || Բանակի գեներալ || 24 Հուլիսի 19873 Դեկտեմբերի 1990 || Հրետանի 1944-91954 (96-րդ դասընթաց) || 
|-
| 21|| Դողան Գյուրեշ (Doğan Güreş) || || 1926, Քիլիս - || Բանակի գեներալ || 6 Դեկտեմբերի 199030 Օգոստոսի 1994 || Հետևակազոր 1947-Ռազմական լոգիստիկա՝ ռազմաթիկունքային ապահովում-21965 (107-րդ դասընթաց) || 
|-
| 22|| Իսմաիլ Հաքքը Կարադայը (İsmail Hakkı Karadayı) || || 1932, Չանղըրը- || Բանակի գեներալ || 30 Օգոստոսի 199430 Օգոստոսի 1998 || Հրետանի 1951-671963 (105-րդ դասընթաց) || ՛՛Պողպատ՛՛ ռազմագործողություն՝ (Օպերացիա Սթիլ)՛՛Բազե՛՛ ռազմագործողություն՝ 1996 թ. Քրդական աշխատավորական կուսակցության զինյալների դեմ՛՛Մուրճ՛՛ ռազմագործողություն (1997)Փետրվարի 28-ի պրոցես՛՛Արևածագ՛՛ ռազմագործողություն (1997)
|-
| 23|| Հյուսեյին Քըվրըքօղլու (Hüseyin Kıvrıkoğlu) || || 1934, Բոզույուք- || Բանակի գեներալ || 30 Օգոստոսի 199828 Օգոստոսի 2002 || Հրետանի 1955-31967 (109-րդ դասընթաց)|| 
|-
| 24|| Հիլմի Օզքյոք (Hilmi Özkök) || || 1940, Թուրգութլու- || Բանակի գեներալ || 28 Օգոստոսի 200230 Օգոստոսի 2006 || Հրետանի 1959-11972 (114-րդ դասընթաց) || 
|-
| 25|| Յաշար Բյույուքանըթ (Yaşar Büyükanıt) ||  || 1 Սեպտեմբերի 1940, Կոստանդնուպոլիսl- || Բանակի գեներալ || 30 Օգոստոսի 200630 Օգոստոսի 2008 || Հետևակազոր 1961-21972 (114-րդ դասընթաց) || ՛՛Մուրճ՛՛ ռազմագործողություն(որպես VII բանակային կորպուսի հրամանատար)Խորքային պետություն՝ Շեմդինլիի միջադեպ(որպես Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար)E-հուշագիր2008 Թուրքիայի ներխուժումը Հյուսիսային Իրաք՝ ՛՛Արև՛՛ ռազմագործողություն
|-
| 26|| Իլքեր Բաշբուղ (İlker Başbuğ) ||  || 29 Ապրիլի 1943, Ափյոնգարահիսար՝ Աֆյոնգարահիսար, Աֆյոնկարահիսար- || Բանակի գեներալ || 30 Օգոստոսի 200830 Օգոստոսի 2010 || Հետևակազոր 1962-21973 (115-րդ դասընթաց) || 
|-
| 27|| Իշիք Քոշաներ (Işık Koşaner) || || 5 Դեկտեմբերի 1945, Զմյուռնիա- || Բանակի գեներալ || 30 Օգոստոսի 2010 29 Հուլիսի 2011|| P. 1965-31978 (120-րդ դասընթաց) || 
|-
| 28|| Նեջդեթ Օզել (Necdet Özel) ||  ||1950, Անկարա - || Բանակի գեներալ || 30 Հուլիսի 201118 Օգոստոսի 2015 || Հետևակազոր 1969-1 1978 (120-րդ դասընթաց)|| 
|-
| 29|| Հուլուսի Աքար (Hulusi Akar) ||  ||1952, Կեսարիա - || Բանակի գեներալ || 18 Օգոստոսի 2015 || Հետևակազոր 1972-1 1982|| 
|}

 Աղբյուրներ 
 Թուրքիայի զինված ուժերի շտաբի պետերի ցուցակը Genelkurmay Başkanları listesi  
 Թուրքիայի ռազմական ակադեմիայի հրամանատարությունը, Harp Akademileri Komutanlığı, Harp Akademilerinin 120 Yılı'', İstanbul, 1968.

Ծանոթագրություններ

Տե՛ս նաև 
 Թուրքիայի ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
 Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
 Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
 Թուրքիայի ժանդարմերիայի գլխավոր հրամանատարների ցանկ
 Թուրքիայի առափնյա պահպանության հրամանատարների ցանկ
 Թուրքիայի 1-ին դաշտային բանակի հրամանատարների ցանկ

Ցանկեր:Թուրքիա
Թուրքիայի զինված ուժեր
Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետեր