Վրաստանի Հայոց ազգային խորհուրդ

Վրաստանի Հայոց ազգային խորհուրդ, Վիրահայ ազգային խորհուրդ, կառույց, որը հաղորդակից է եղել և արագ արձագանքել է բոլոր մեծ ու փոքր այն իրադարձություններին, որոնք պատահել են Վրաստանի հայ համայնքի կյանքում։

Վրաստանի ՀԱԽ-ի ստեղծման հիմնական և հետևողական նախաձեռնողները ՀՅԴ-ն, ՀԺԿ-ն, ինչպես նաև սոցիալ-դեմոկրատ և սոցիալիստ հեղափոխական անվանի գործիչներն էին։ Հայոց ազգային խորհուրդը ստեղծվել էր՝ որպես Վրաստանի հայերի ազգային ինքնավարության արտերկրյա ղեկավար մարմին, որը պետք է միջնորդի դեր կատարեր պետության և հայ քաղաքացիների միջև։

Վրաստանի Հայոց ազգային խորհուրդը ներկայացուցչական մարմինն էր։ Վրաց իշխանությունները այդպես էլ չընդունեցին ՀԱԽ-ի այդ դերը և պահանջեցին, որ այն ծավալի միայն կրթամշակութային գործունեություն։

Ստեղծման պատմություն 

1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղաշրջումը կտրականապես փոխեց քաղաքական իրադրությունը նախկին Ռուսական կայսրության ողջ տարածքում։ Կովկասում ազգային-տարածքային լուրջ վեճերի ու քաղաքական տարամերժ դիրքորոշումների հետևանքով տիրում էր փոխադարձ անվստահություն և թշնամանք։ 1918 թվականի մայիսի 26-ին խաթարվեց Հարավային Կովկասի միասնականությունը։ Այդ օրը հռչակվեց վրացական անկախ պետականության վերականգնումը (Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետություն (ՎԴՀ))։ Նրա հիմնադիր այրերից էր վրացի սոցիալ-դեմոկրատների առաջնորդ Նոյ Ժորդանիան, ով ասում էր․ «Մեր ազգային փոքրամասնությունները կլինեն նույնքան իրավազոր, ինչպես մեր պետության ազգային մեծամասնությունը` վրաց ժողովուրդը»։ Հայալեզու մամուլի էջերում պնդում էին, որ մինչև Վրաստանի հայությունը «չկազմակերպվի և կանոնավոր ու իրավասու մարմինների միջոցով իրավունքների պաշտպանելու և իրագործելու խնդիրն առաջ չտանի, այդ իրավունքները լոկ դատարկ խոսքեր կլինեն»։
1918 թվականի հունիսի 15-ին Թիֆլիսում գումարված ՀՅԴ-ի տեղի անդրանիկ «ռայոնական ժողովի» մասնակիցներն առաջ էին քաշում Վրաստանի հայ համայնքի մշակութային և դպրոցական կարիքները ինքնավար հոգալու անհրաժեշտության գաղափարը։ Քննության առնելով վրաց պետության սահմաններում ապրող հայության ստվար զանգվածի վիճակը, ժողովը միասնաբար անհրաժեշտ գտավ ամենակարճ ժամանակամիջոցում ստեղծել Հայոց ազգային խորհուրդ, որն «իր վրա պետք է վերցներ հիմնավորելու և կյանքի մեջ իրականացնելու Հայոց Ազգային կուլտուրական ավտոնոմիան Վրաստանի սահմաններում»։

Թիֆլիսում մինչ այդ գործող Հայոց ազգային խորհուրդը (որի նախագահը Ավետիս Ահարոնյանն էր) 1918 թվականի հուլիսի 17-ին Վրաստանի տարածքից փոխադրվեց նորակազմ Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք։ Առաջ եկած քաղաքական անբարենպաստ պայմաններում, անհետաձգելի պահանջ և խնդիր դարձավ նախորդ մարմնի փոխարեն անհապաղ վերաստեղծել ազգային մի այլ ղեկավար կառույց, որի բացակայությունը գրեթե անմիջապես զգացնել տվեց իրեն Վրաստանի ողջ հայության համար։ Նոր Հայոց ազգային խորհրդը (ՀԱԽ) առաջացավ հայկական երկու կուսակցությունների և քաղաքական այլ հոսանքների փոխադարձ համաձայնությամբ։ Նրա կազմավորման ակունքների մոտ կանգնած էին և հիմնադիր անդամներ դարձան քաղաքական և հասարակական այնպիսի անվանի գործիչներ, ինչպիսիք են Միքայել Պապաջանյանը, Ս. Հարությունյանը, Գևորգ Մելիք-Ղարագյոզյանը, Ա. Բարխուդարյանը՝ Հայ ժողովրդական կուսակցությունից, Նիկոլ Աղբալյանը, Հ. Գ. Արղությանը, Գ․ Տեր-Ստեփանյանը, Դավիթ Դավիթխանյանը` ՀՅԴ-ից, Լ. Թումանյանը, Ա. Ստամբոլցյանը, Վ. Թուրազյանը` սոցիալիստ հեղափոխականներից, Ա. Երզնկյանը, Գ. Ղարաջյանը (Ս. Տ. Արկոմեդ), Ս. Դանդուրյանը, Մ. Ղարաբեկյանը՝ սոցիալ-դեմոկրատներից։ Նրանք համաձայնության եկան, որ ՀԱԽ-ի սույն աշխատակազմը կգործի օգոստոսից մինչև նույն թվականի սեպտեմբերը, երբ նախատեսվում էր գումարել Վրաստանի ողջ հայության համագումարը։ Սա էր այն հիմնական փաստարկը, որ ՀԱԽ-ը որոշեց մերժել հնչակյանների և Հայրենակցական միությունների միության առաջարկը՝ իրենց ևս տեղեր հատկացնելու մասին: Սակայն, տարբեր պատճառներով, ՀԱԽ-ի առաջին կազմը հիմնովին վերափոխվեց և այն հետագայում մի քանի անգամ ևս փոփոխություններ կրեց և՛ անհատական, և՛ քանակական առումներով։ ՀԱԽ-ի գոյության տարբեր փուլերում նրա գործունեությանը մասնակից եղան նաև ականավոր հայ գիտնականներ Ե. Տեր-Մինասյանը, Ստեփան Մալխասյանցը, Առաքել Բաբախանյանը (Լեո), Ա. Աբեղյանը, Ղազար Տեր-Ղազարյանը, Վ. Ռշտունին։

Գործունեություն

Առաջին նիստ և ոչ իրավական գործունեություն 
Վրաստանի նորակազմ ՀԱԽ-ի 1918 թվականի օգոստոսի 2-ի առաջին նիստը նվիրված էր դպրոցական խնդրին։ Հաջորդ՝ օգոստոսի 6-ի նիստում որոշվեց ՀԱԽ-ի անդամների թիվը կրկնապատկել «պարիտետի» հիման վրա։ Յուրաքանչյուր կուսակցությունից նրա մեջ մտան 8-ական հոգի։ Այսպիսով, խորհուրդը պետք է կազմված լիներ 32 անդամից։ ՀԱԽ-ի գործկոմի ընտրության ժամանակ մի կողմից ՀՅԴ-ի, մյուս կողմից սոցիալիստների (էսդեկներ և էսէռներ) հակասությունները ստացան այնպիսի կերպարանք, որ կարող էին խորհրդի տարաժամ լուծարման առիթ ներկայանալ։

ՀԱԽ-ի գոյության փաստը դեռ չէր նշանակում նրա իրավական ճանաչումը։ Այդ բացը պատճառաբանվում էր հանրապետական սահմանադրության բացակայությամբ, որը և պետք է որոշեր վրաց պետության ու ազգային փոքրամասնությունների տարբեր տեսակի ներկայացուցչական մարմինների փոխադարձ լիազորությունները։ Իրավիճակը մի փոքր շտկվեց, երբ 1918 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Վրաստանի վարչապետ Նոյ Ժորդանիան ոչ պաշտոնապես ճանաչեց ՀԱԽ-ը։ Ողջունելով իր մոտ այցելած հայ համայնքի լիազորներին՝ կառավարության նախագահը մասնավորապես վստահեցրեց, որ այսուհետև վարչական մարմիններն այլևս չեն անտեսի ՀԱԽ-ը։ Հետագայում, սակայն, նրա անդամները արձանագրեցին, որ «այդ առումով Հայոց Ազգային Խորհուրդը հանդուրժելի է լոկ տարբեր տեսակի մասնավոր հարցերի վերաբերյալ բարեխոսություններ կատարելու համար, միջնորդություններ, որոնք ոչ մեկի վրա ոչ մի պարտավորություն չեն դնում»։

ՎԱԽ և ՀԱԽ․ հայերը խորհրդարանում 
1918 թվականի օգոստոսին Վրաստանի ազգային խորհուրդը (ՎԱԽ), որը ճանաչվեց որպես ժամանակավոր բարձրագույն օրենսդիր մարմին, որոշում կայացրեց իր կազմում ընդգրկել նաև Վրաստանի ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին, մասնավորապես հայերին հատկացնելով պատգամավորական 10 տեղ։ Խորհրդարանում ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցչության մասին օրենքն ընտրության իրավունք էր տալիս ազգային միայն այն խորհուրդներին, որոնք բաղկացած էին Վրաստանի քաղաքացիներից և որոնց գործունեությունը սահմանափակվում էր հանրապետության շրջանակներով։ Գրեթե մեկ ամիս պահանջվեց, որ ՀԱԽ-ը կազմող կուսակցությունների միջև որոշակի փոխհամաձայնություն ձևավորվեր վրաց խորհրդարան գործուղվող անհատների մասին։ ՎԱԽ-ում աշխատանքի համար լիազորվեցին Վրաստանի ՀԱԽ-ի անդամները՝ սոցիալ-դեմոկրատներ՝ Ա. Երզնկյանը, Ս. Փիրումյանը, Ա. Իվանյանը, դաշնակցականներ՝ Զ. Զորյանը, Դավիթ Դավիթխանյանը, Տ. Ավետիսյանը, սոցիալիստ հեղափոխականներ՝ Լ. Թումանյանը, Ն. Թարխանյանը և ՀԺԿ-ի ներկայացուցիչներ Պ. Դոլուխանյանն ու Ա. Բարխուդարյանը: 1918 թվականի հոկտեմբերի 1-ին նրանք ներկայացան խորհրդարան և ճանաչվեցին որպես նրա իրավազոր անդամներ։ Գործընկերների անունից ՎԱԽ-ի այլ պատգամավորներին ողջունեց Դավիթխանյանը, որն ասաց. «Մենք Հայոց Ազգային Խորհրդի ներկայացուցիչներն ենք, բայց եկել ենք այստեղ ոչ թե միայն մեր ազգային-կուլտուրական շահերը պաշտպանելու, այլև Ձեզ հետ միասին լծվելու և մեր փոքրիկ ազատ հայրենիքի՝ Վրաստանի բարօրության համար աշխատելու»։ Խորհրդարանի բարձր ամբիոնից հնչած այս խոստովանությունը դահլիճի կողմից դիմավորվեց որոտալից ծափահարություններով։ Վրաց կուսակցական մամուլը նույնպես ջերմորեն ողջունեց հայ պատգամավորներին։ Վերջիններիս առջև, սակայն, դրվել էին մի շարք անպաշտոն սահմանափակումներ։ Այդպես, օրինակ, արգելվել էր նրանց մասնակցությունը խորհրդարանի տարբեր տեսակի հանձնաժողովներում։ Հայ համայնքի լիազորները չպահպանեցին կազմակերպչական միասնականությունը վրաց խորհրդարանում. ՀՅԴ-ի ներկայացուցիչները հանդես եկան առանձին պատգամավորական խմբի ստեղծման նախաձեռնությամբ։

Հայ գաղթականության խնդիրը 
Հայ համայնքի ներկայացուցչությունից խորհրդարանում պահանջվում էր գործի դնել իր ամբողջ ներուժը, որպեսզի բեկում մտցներ այն խնդիրների մտահոգիչ և անբարենպաստ խմորումների մեջ, որոնք արդեն թանձրացել էին Վրաստանի սահմաններում բնակվող կամ իրադարձությունների բերումով հայտնված հայերի գլխին։ Առաջին հերթին դա վերաբերում էր գաղթականությանն օգնելու հարցին։ 1918 թվականի հունիսի սկզբին Ջավախքի հայ բնակչությունը՝ շուրջ 80-90 հազ. մարդ, փրկություն փնտրելով թուրքական յաթաղանից, գաղթեց դեպի Բակուրիան և Ծալկա: Վրացական կառավարությունը թույլ չտվեց ջավախահայ գաղթականությանը տարածվելու դեպի իր երկրի խորքերը։ Նրանց տեղաշարժը սահմանափակվեց հատուկ արգելագծով:

Վրացական կառավարության հայտարարության համաձայն՝ Թիֆլիսի ամբողջ նահանգը, և, բնականաբար, Ախալքալաքի գավառը, Վրաստանի անբաժան մասն էր։ Հետևաբար, այդ գավառի բնակիչները պիտի համարվեին Վրաստանի քաղաքացիներ։ Վրաստանում Հայաստանի հավատարմատար Արշակ Ջամալյանը արդարացի նշում էր, որ «Ախալքալաքի և Հայկական Բորչալուի հայ բնակիչներին վրաց հանրապետության քաղաքացի չէին նկատում, այլ անցանկալի եկվորներ, որոնց մասին հոգալը իրենց պարտականությունը չէին համարում»։ Այսպիսով, վրաց կառավարությունը հրաժարվեց որևէ աջակցություն ցույց տալ հայ գաղթականներին:

1918 թվականի ծանր պայմաններում, երկար վիճաբանություններից հետո ՀԱԽ-ի անդամները, ի վերջո, համաձայնեցին վերցնել իրենց ուսերի վրա հայ գաղթականների օգնության և խնամատարության հոգսը։ Սեպտեմբերին, Ա. Ջամալյանի գիտությամբ, ՀԱԽ-ը որոշեց իրեն ենթարկել մինչ այդ գործող Գլխավոր գաղթականական խորհուրդը։ Սույն կառույցը ստացավ ՀԱԽ-ի գործկոմին ենթակա բաժանմունքի կարգավիճակ։ Սակայն շուտով այդ հաստատության ղեկավարը՝ Հ. Արղությանը, ստիպված էր խոստովանել, որ նրան հատկացված «միջոցները խիստ սահմանափակ են և սպառվելու վրա»։ Ըստ նրա զեկույցի՝ «գաղթականների միայն 50 տոկոսին օրական մեկ ու կես ֆունտ հացով օգնելու համար հարկավոր է ամսական 4 միլիոն ռուբլի»։ ՀԱԽ-ը վրաց կառավարությանն է դիմել հայ գաղթականների կացությունը թեթևացնելու համար։ Սակայն գործնական որևէ նշանակություն և հետևանքներ այդ հայցերը չեն ունեցել։

ՀԱԽ-ը չկարողացավ հանդես գալ գաղթականական գործի համակարգողի դերում։ Բարեգործական այն մեթոդները, որոնք կիրառում էին ՀԱԽ-ը, Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերությունը և պաստ հատկացնող սակավաթիվ այլ կազմակերպությունները, խիստ անբավարար և տկար գտնվեցին, փրկվեց փախստականների մի որոշ մասը միայն։ Գաղթականների հսկայական ալիքը, որը ողողել էր Բակուրիանի անտառները, Ծալկայի բարձունքները և նույնիսկ Թիֆլիսի փողոցները, պահանջում էր պետական հանգուցալուծում։ Վերջինիս բացակայության պարագայում այլ տեսակի միջոցառումներն իրական չէին։ Այդպես էլ չհաջողվեց հիմնովին և լիակատար կարգավորել գաղթականության սննդի մատակարարման ու բժշկասանիտարական սպասարկման խնդիրները, ինչը նրանց միջավայրում զանգվածային մահվածության պատճառը դարձավ։ 1918 թվականի հունիսից նոյեմբեր Բակուրիանի անտառներում սովից և համաճարակներից զոհվեց ավելի քան 18 հազար մարդ։ Գրեթե նույնքան զոհեր տվեցին Ծալկայի շրջանում ապաստանած հայ գաղթականները։

ՀՅԴ-ի Թիֆլիսի մամուլը ամբողջ մեղքը բարդեց վրաց իշխանությունների վրա։ Վերջիններս իրենց պատվի համար վերին աստիճանի վիրավորական համարեցին այդ մեղադրանքները և, հետևաբար, մերժողական դիրք բռնեցին: Վրաստանի խորհրդարանում 1918 թվականի նոյեմբերի 8-ին այս հարցին նվիրված բուռն քննարկում տեղի ունեցավ։ Վրացազգի պատգամավորները, կուսակցական պատկանելությունից զատ, միասնականություն դրսևորեցին և նախահարձակ եղան, ինչը չի կարելի ասել հայ համայնքի լիազորների մասին։ Ախալքալաքի Հայրենյաց միության վարչության քարտուղար Պ. Աբելյանը հետևյալ կերպ մեկնաբանեց խորհրդարանում առաջ եկած իրարանցումը։ «Շատ ցավալի է, – գրում է նա, – որ վրաց պառլամենտի հայ անդամների ոչ մի արդարացում չգտնող անպատրաստ լինելն այդ հարցում, արգելք եղավ ճշմարտության երևան չգալուն»:

1919 թվականի փետրվարի 21-ին ՀԱԽ-ում տեղի ունեցած քննարկման ժամանակ պարզվեց, որ «վերջին 4 ամսվա ընթացքում Ծալկայի 25000 գաղթականների համար ուղարկվել է ընդամենը 200 փութ ալյուր, 50 փութ շաքար և 200 հազար ռուբլի դրամ, որից 150 հազար ռուբլին ծախսվել է ծառայողների ռոճիկների վրա»։ Բակուրիանում ՀԱԽ-ի լիազոր նշանակված Ա. Թորոսյանը, Ծալկայում՝ Ա. Տեր-Գրիգորյանը յուրացրել էին գաղթականների համար նախատեսված օգնությունը։ Դրանից զատ բացահայտվել էին այլ խոշոր չարաշահումներ, որոնց մեջ մեղադրվող անձանց նկատմամբ ՀԱԽ-ը իր գործկոմին հանձնարարեց քննություն կատարել։ Սակայն որևէ հետևություն այդպես էլ չարվեց, և չարագործները, ըստ Պ. Աբելյանի, «Վիրահայ Ազգային խորհրդում նստած քրիստոնյաների կողմից նույնիսկ հանդիմանության խոսքի չարժանացան…»: Այս մտահոգիչ հանգամանքը, բնականաբար, չէր կարող նպաստել ՀԱԽ-ի հեղինակության ամրապնդմանը։

Ֆինանսական ճգնաժամ 
ՀԱԽ-ի գանձարկղը մշտապես հիմնովին դատարկ էր։ Ֆինանսական կարիքները բավարարելու համար ՀԱԽ-ում ՀՅԴ-ի խմբակցությունն առաջարկեց պարտադիր տուրք դնել վիրահայ հասարակության վրա, «իհարկե համապատասխան օրինագիծ մտցնելով վրացական պառլամենտ։ Իսկ մինչև այն` անհրաժեշտ է միանվագ տուրք ժողովել հայ հարուստներից»։ Սոցիալիստական խմբակցությունները կողմ արտահայտվեցին այդ առաջարկին, ի դեմս ՀԺԿ-ին, որը լուրջ առարկություններ ունեցավ։ Վերջինիս ներկայացուցիչները ՀԱԽ-ում կտրուկ հայտարարեցին, որ «կողմնակից լինելով պառլամենտով անցկացրած ստիպողական թե՛ միանվագ և թե՛ մշտական տուրքին… ո՛չ մի ձևով և ո՛չ մի նկատառումով, չէ կարող համաձայնել այլ կերպ բռնություն գործ դնելու քաղաքացիների վրա»։ ՀԺԿ-ի մտահոգությունը, սակայն, իզուր էր, քանզի վրաց իշխանությունները պատրաստ չէին գործնականում ֆինանսապես ամրապնդել և ուժեղացնել հայ համայնքի միասնականությունը անձնավորող կառույցը։

Ֆինանսական ճգնաժամը ուղեկցում էր ՀԱԽ-ին իր գործունեության ողջ շրջանում։ ՀՀ-ի կառավարությունից դրամ ստանալու նպատակով Երևան էին մեկնել ՀԱԽ-ի երկու լիազոր։ Հայոց կառավարությունը, սակայն, նախընտրեց Վրաստանի տարածքում ստեղծել ՀՀ-ի Խնամատարության նախարարությանը ստորադաս հատուկ ներկայացուցչություն, որին և հանձնարարեց «դեմոկրատական հանրապետությունում» բոլոր հայ գաղթականների և որբ երեխաների հետ կապված գործերի տնօրինումը։ Այդ կառույցի գլուխ 1919 թվականին մարտի 27-ին կարգվեց Վրաստանի ՀԱԽ-ի անդամ Դ. Դավիթխանյանը. նրան էր հանձնարարված նաև Հյուսիսային Կովկասում գտնվող հայ գաղթականների խնամատարական գործի ընդհանուր վերահսկողությունը։

Զինված բախումներ և ՀԱԽ-ի գործունեության կասեցում 
1918 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Վրաստանի և Հայաստանի միջև զինված բախման օրերին, ՀԱԽ-ի գործունեությունը կասեցվեց։ Վրաց կառավարության ձեռք առած քայլերի պատճառով, գաղթականական գործերով զբաղվող մարմինները զրկվեցին նրանց օգնելու իրական հնարավորությունից։ Մի կողմից կնքվեց ՀԱԽ-ի համապատասխան բաժինը, առգրավվեց նրա ամբողջ գույքը, մյուս կողմից ձերբակալվեցին գավառներում աշխատող լիազորները։ Բռնագրավման ենթարկվեցին Բորժոմի, Բակուրիանիի և այլ շրջաններում գտնվող հացի, հագուստի ու դեղորայքի ՀԱԽ-ի պահեստները։

Հակամարտության առաջին իսկ օրերին, կողմերի հաշտության նպատակով՝ ՀԱԽ-ը միջամտելու փորձ կատարեց, որի համար լիազորվեցին Ա. Երզնկյանը, Լ. Թումանյանը և Պ. Դոլուխանյանը։ Նրանց միացավ նաև Հայաստանի Խորհրդի անդամ Գրիգոր Տեր-Օհանյանը։ Թեպետ պատվիրակությունը նախապես ստացել էր Վրաստանի կառավարության համաձայնությունը՝ դեպքերի վայրը մեկնելու համար, Եկատերինենֆելդ (այժմ՝ Բոլնիս) բնակավայրի մոտ վրաց գվարդիականները նրանց ճանապարհը կտրեցին և վճռականապես պահանջեցին ետ դառնալ:

Այդ օրերին Վրաստանի հայաշատ վայրերում ապօրինի ձերբակալությունները, խուզարկություններն ու բռնագրավումները դարձել էին սովորական երևույթ։ Զինապարտ հասակի հայ տղամարդկանց կալանավորում էին, Քութայիսի մոտ ստեղծված հատուկ նշանակության ճամբարներում նրանց սովատանջ էին անում և օգտագործում ծանր աշխատանքների համար: Բուն Վրաստանի քաղաքներում և գյուղերում, ինչպես Գորի, Սիղնաղ, Թելավ, Գուրջաան և այլն, տեղի ունեցան հայերի տների և խանութների թալան ու ավեր։ Հալածանքների էին ենթարկվել հայ հայտնի հասարակական անհատները, այդ թվում նաև ՀԱԽ-ի անդամները: Ծանր կացություն էր ստեղծվել նաև Բորչալուի հյուսիսային մասում (Տաշիր), քանզի վրաց զինվորականությունը վրեժխնդիր եղավ գավառի խաղաղ հայ բնակչությունից։ Ազգային հալածանքը Դաղեթ-Խաչենի և Շուլավերի գավառակներում հայերի սպանության բազմաթիվ դեպքերի պատճառը դարձավ։ Հազարավոր մարդիկ ստիպված էին թաքնվել անտառներում՝ կոտորվելով սովից և ցրտից։ «Դեմոկրատական հանրապետության» հեղինակությունն ի սկզբանե վարկազրկող այս երևույթների մասին բազմիցս բարձրաձայնել է:

Դեռ զինված բախման շրջանում և նրա ավարտից անմիջապես հետո ՀԱԽ-ի անդամները մի շարք դիմումներ արեցին, նախ իր աշխատանքները բնականոն դարձնելու համար, որի համար պահանջվում էր հատուկ թույլտվություն, ինչպես նաև հայ բնակչության հոգսը և տագնապը թեթևացնելու փորձեր կատարեցին։ Այդ նպատակն էր հետապնդում վարչապետի հետ 1918 թվականի դեկտեմբերի 30-ի տեսակցությունը։ Մայրաքաղաքում հայերի «ձերբակալությունների ժամանակ կատարվող անկարգությունների առթիվ Նոյ Ժորդանիան, որպես կառավարության գլուխ հայտնել է իր զայրույթը և հաստատ համոզմունքը, որ այդպիսի անկարգությունների դեմ կառավարությունը ձեռք կառնի բոլոր միջոցները և բոլոր մեղավորներին ու հանցավորներին կպատժի ամենախիստ կերպով»։ Հակառակ այս խոստումներին, 1919 թվականի հունվարի 5-ին Թիֆլիսում դարձյալ տեղի էին ունեցել հայերի ապօրինի զանգվածային ձերբակալություններ: Շուրջկալների մեջ ընկած բոլոր հայ տղամարդկանց անխտիր մեկուսարան էին նետում և նույնիսկ այն օտարազգի անձանց, ովքեր «չէին կարողանում ապացուցել, որ հայ չեն»։

1919 թվականի հունվարի 6-ին ՀԱԽ-ի ներկայացուցիչներն այցելեցին վարչապետին և «մատնանշեցին այն բոլոր ապօրինություններն ու խժդժությունները, խոշոր ու մանր կաշառակերությունն ու կազմակերպված թալանը, որ տեղի է ունեցել հայերի վերաբերությամբ այս ձերբակալությունների առթիվ և խնդրեցին կտրուկ միջոցներ ձեռք առնել մեղավորներին գտնելու և պատժելու համար»։ Մեկուկես ժամ տևած զրույցի ժամանակ Նոյ Ժորդանիան խոստացավ բավարարել բոլոր հիմնավորված պահանջները։ Նրանց շարքում գլխավոր տեղ էր գրավում ՀԱԽ-ի լիազորների մասնակցությամբ քննիչ հաձնաժողովի ստեղծման առաջարկը, որը միանգամայն ընդունելի համարվեց։

1919 թվականի առաջին օրերին ստեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ Վրաստանի և նրա կառավարության հետագա ճակատագիրը տակավին մնում էր անորոշ։ Թիֆլիս ժամանած բրիտանական բանակի առաջին զորավարները (գեներալ Ու. Ռայկրոֆտ և ուրիշներ) դրսևորեցին անբարյացակամ վերաբերմունք Ժորդանիայի վարչակարգի նկատմամբ։ Խոստացած քննիչ հանձնաժողովը, որի անդամ էր նաև ՀԱԽ-ի լիազոր Դավիթխանյանը, այդպես էլ վճռական որևէ դեր չունեցավ հայերին հալածողների ապօրինությունները բացահայտելու գործում։

ՀՅԴ-ն, որը հանդիսացավ Վրաստանի ՀԱԽ-ի ստեղծման հիմնական և հետևողական նախաձեռնողը, առանձնակի սրտացավությամբ էր նկատում նրա բոլոր թերությունները։ Պարիտետի սկզբունքով գումարած ՀԱԽ-ի առաջին կազմը պետք է գործեր առժամանակ, մինչև համընդհանուր ընտրությունները։ Ենթադրվում էր, որ համաժողովրդական քվե ստացած Վրաստանի հայոց ազգային ժողովը կձևավորի ՀԱԽ-ի նոր կազմը, բայց դա տեղի չունեցավ նախապես որոշված ժամկետներում, ուստի ՀՅԴ լրագրում ընծայվեց հետևյալ դժգոհ կարծիքը.

ՀԱԽ-ի վերընտրություններ 
1919 թվականի փետրվարի 18-ին ՀՅԴ-ի Թիֆլիսի «ներկայացուցչական ժողովում» լսվեց ՀԱԽ-ում նրա լիազորների հաշվետվությունը։ Ելույթ ունեցողները (Ա. Աբեղյան, Հ. Գ. Արղության և այլք) միակարծիք եղան, որ գործող ՀԱԽ-ը պետք է լուծարվի և նրա փոխարեն ստեղծվի նորը։ ՀԱԽ-ը մեղադրվեց, որ ձախողել է գաղթականության խնամելու առաքելությունը, ինչպես նաև հասցրել է վիրահայության մշակութային գործերն անմխիթար վիճակի։ Ժողովի մասնակիցները դարձյալ բնութագրեցին պարիտետի սկզբունքով կազմված ՀԱԽ-ը որպես «քառանկյունի անիվ»։ Հատուկ նշվեց, որ ՀՅԴ-ի խմբակցությունն իր գործընկերներին բազմիցս առաջարկություններ է տվել ՀԱԽ-ի վերընտրության մասին, սակայն գործը կանգ էր առել կանոնակարգ մշակող հանձնաժողովում։ 1919 թվականի մարտի 14-ին ձայների ճնշող մեծամասնությամբ ՀԱԽ-ը մերժեց ՀՅԴ-ի խմբակցության առաջարկը լուծարման մասին։ Այսպիսով, հարցի կարգավորումն առժամանակ հետաձգվեց, մանավանդ հիշյալ դեպքից երկու օր առաջ գումարվել էր Վրաստանի Սահմանադիր ժողովը (ՍԺ)։ Վերջինիս անդամակցելու համար ձայների պահանջված քանակն ապահովեցին միայն վրացական ազգային կուսակցությունների համամասնական ցուցակները։ Դա պայմանավորված էր «դեմոկրատական հանրապետությունում» որդեգրված «ընդհանուր, հավասար, ուղղակի և գաղտնի քվեարկության» սկզբունքի լուրջ խախտումներով։ ՎԴՀ-ի «հպատակություն» սահմանող կանոնակարգի դիտավորյալ արգելքների շնորհիվ ձայնի իրավունքից զրկվեց ոչ վրացի ազգաբնակչության ստվար զանգվածը։ ՎԴՀ-ի հայաշատ վայրերում 1918 թվականի դեկտեմբերին, հայտնի պատճառներով, բնակչությունն ահաբեկված էր. օրինակ, Սիղնաղում (Կախեթ) վրաց գվարդիականները խլում էին ընտրողների ձեռքից ՀՅԴ-ի օգտին տրված քվեաթերթիկները: Փաստորեն, ստեղծված ձախորդ քաղաքական պայմաններում, ՀԱԽ-ը մնաց Վրաստանի հայ համայնքի միակ ներկայացուցչական ամբիոնը։

Վրաց քաղաքական միտքը, կուսակցական պատկանելությունից զատ, առանձնակի եռանդով քարոզում էր ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցչական մարմինների գոյության դեմ։ «Այս բոլոր ազգային խորհուրդները հակավրացական քաղաքականություն վարող հաստատություններ են,– պնդում էին ազգային դեմոկրատները։ – Եթե ազգային փոքրամասնություններն աչքի առաջ ունեն լոկ մշակութային նպատակներ, ապա, կտեսնեն, որ նրանց ազգային զարգացումն անձեռնմխելի է և ապահովված։ Այս պատճառով ազգային խորհուրդներն ավելորդ են»։ Արմատական ազգայնականներից ետ չէին մնում նաև սոցիալիստական և, հետևապես, «միջազգային» վրաց սոցիալ-դեմոկրատները։ Նրանց մամուլը համոզում էր հասարակությանը, թե «Սահմանադիր ժողովը հանդիսանում է, առանց ազգային խտրականության, Վրաստանի բոլոր քաղաքացիների ներկայացուցիչը։ Հետևաբար, որևէ ազգային խորհուրդների գոյությունն անթույլատրելի է…»: ՍԺ-ի ընտրություններն իրականացվում էին լուրջ խախտումներով, երբ ազգային փոքրամասնությունների շուրջը, հանձինս հայերի, ստեղծվել էր ահաբեկման մթնոլորտ։ Քողարկելով այս խտրականության քաղաքականությունը, ՎԴՀ-ի առաջնորդները՝ ՎՍԴԲԿ-ի համամասնական ցուցակով խորհրդարան էին մտցրել նաև հայազգի չորս պատգամավոր, որոնց ներկայությունը ՍԺ-ում հեգնանք էր առաջացնում նույնիսկ վրացական կողմի մոտ: Բոլորի համար միանգամայն պարզ էր, որ այս խուսանավող քայլերը չէին կարող փոխարինել 400 հազ. թվաքանակ ունեցող Վրաստանի հայ համայնքի լիակատար ներկայացուցչությունը։

Վրաստանում գործող հայկական քաղաքական մեծ ու փոքր բոլոր հոսանքների համաձայնությամբ, ի վերջո, որոշվեց ՀԱԽ-ի վերընտրություններն իրականացնել 1919 թվականի հուլիսին։ Այս իրադարձությունը պետք է հնարավորինս ավելի կատարյալ կապ հաստատեր Վրաստանի տարբեր քաղաքներում և գավառներում բնակվող հայ համայնքի առանձին մասերի միջև։ Համամասնական վեց ընտրացուցակներն ընդգրկում էին ՀՅԴ-ի, ՀԺԿ-ի, ՌՍԴԲԿ-ի, ՎՍԴԲԿ-ի, ՌՍՀԿ-ի և Հնչակյան կուսակցության թեկնածուներին, ինչպես նաև առանձին խմբով հանդես եկած Աբխազիայի հայազգի սոցիալ-դեմոկրատներին։ Շրջանային ընտրական հանձնաժողովներ էին կազմակերպվել Թելավում, Սիղնաղում, Գորիում, Սուխումում, Քութայիսում, Ախալցխայում և Թիֆլիսի շրջանում։ ՀԱԽ-ի կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի խնդրանքով Վրաստանի ՆԳ նախարար Նոյ Ռամիշվիլին «խոստացավ մի շրջաբերականով հայտնել կոմիսարներին և զեմստվային վարչություններին, որ Վրաստանի Հայոց Ազգային Խորհրդի ընտրությունները տեղի են ունենում կառավարության գիտությամբ և ընտրությունների դեմ խոչընդոտներ չպիտի հարուցվեն»։ Սակայն շուտով հայտնի դարձավ, որ վրաց կառավարությանը դիմել են ՎՍԴԲԿ հայազգի անդամները, մասնավորապես Կախեթի շրջաններից, որոնք խնդրում էին «ընտրությունները հետաձգել մինչև աշուն, որովհետև դաշտային եռուն աշխատանքների պատճառով այդ շրջանների ազգաբնակչությունը հնարավորություն չունի պետք եղած չափով մասնակցել ընտրական աշխատանքներին»։ Այս պատճառաբանությունը հերքվեց ՀԱԽ-ի կողմից։ Սակայն, նշանակված ժամկետից երկու օր առաջ՝ 1919 թվականի հուլիսի 18-ին, ՀԱԽ-ի ընտրությունները կամայաբար կասեցվեցին կառավարության որոշմամբ։ Գլխավոր պատճառներից էր նաև այն, որ ՀԱԽ-ի ընտրությանը Ջավախքի (որպես վիճահարույց տարածքի) հայության մասնակցությունը նախատեսված չէր։ Հայաստանի կառավարությունը հրաժարվեց միանալ 1919 թվականի հունիսին կնքված վրաց-ադրբեջանական հակառուսական դաշինքին։ Հետևապես, ճնշումների թիրախ դարձավ ՀՅԴ-ի Վրաստանի ճյուղը, արգելվեց նրա մամուլի մարմին «Աշխատավոր» պարբերականի հրատարակությունը։ Ակնկալելով ՀՅԴ-ի հաջողությունը ՀԱԽ-ի համընդհանուր ընտրությունների պարագայում, վրաց իշխանություններն այս հարցում ևս նախընտրեցին արգելքների ճանապարհը։ Նրանց մեղադրանքների արհեստական լինելն ապացուցեցին նաև 1919 թվականի օգոստոսին իրականացված Վրաստանի Սահմանադիր ժողովի լրացուցիչ ընտրությունները։ Ախալքալաքի, Ախալցխայի և Բորչալուի գավառներում նրանց արդյունքներն սպասելի հաղթանակ բերեցին ՀՅԴ-ի համամասնական ցուցակին։ Զ. Զորյանը, Տ. Ավետիսյանը և Գ. Տեր-Ստեփանյանն անդամակցեցին Սժ։

Վստահության ձեռքբերում 
ՀԱԽ կազմող կուսակցությունները փորձում էին գտնել ճանապարհներ հայ համայնքի վստահությունը վերականգնելու և ամրապնդելու համար։ Չկարողանալով ձեռք բերել Վրաստանի ողջ հայության քվեն, ՀԱԽ-ը առաջնորդող հոսանքները, բնականաբար, վերադարձ կատարեցին միջկուսակցական անդրկուլիսյան համաձայնությունների պրակտիկային։ ՀԱԽ-ի կազմավորման այդ եղանակը, ի սկզբանե, ցույց տվեց իր բոլոր արատավոր և մութ կողմերը։ Սակայն այլ երկընտրանք չկար։ ՀԱԽ-ի համընդհանուր ընտրությունների նախօրոք ձախողման հայ սոցիալ-դեմոկրատների նախաձեռնող խումբը, որը ներկայանում էր իբրև ՎՍԴԲԿ-ի «հայկական սեկցիա», անմիջապես առաջ քաշեց պահանջ ՀԱԽ-ում իրեն ևս տեղեր հատկացնելու մասին։ Այդ առաջարկը լուրջ քննարկման առարկա դարձավ։ Ոմանք կարծում էին, որ «հայկական սեկցիայի» մասնակցությունը ՀԱԽ-ում կստեղծի լրացուցիչ լծակներ նրա գործերը ներսից վերահսկելու և անհրաժեշտ դեպքում, ի շահ վրաց կառավարությանը, անվտանգ ուղղությամբ տանելու համար:

Կուսակցություններից յուրաքանչյուրն ուզում էր ՀԱԽ-ի կազմում բացառիկ դիրք ունենալ։ Դրա համար էլ քաղաքական ամեն մի հոսանք ձգտում էր այնտեղ շատ ներկայացուցիչներ ունենալ։ ՀԱԽ-ի կազմավորման պարիտետային սկզբունքը վերացավ և նրա փոխարեն առաջ եկավ ոչ պակաս վիճահարույց ու խճճված կառուցվածք։ Երբ վերջապես պետք է որոշվեր ՀԱԽ-ի կազմը, սկսվեցին թեժ վիճաբանությունները։ Տեղերի վերաբաշխման մասին այս վեճերն առժամանակ կաթվածահար էին արել առանց այն էլ ՀԱԽ-ի ոչ արդյունավետ և անկատար աշխատանքը։ 1919 թվականի սեպտեմբերին ձեռք բերվեց որոշակի համաձայնություն, որով վերաբաշխվեցին աթոռները ի շահ ՀՅԴ-ի լիազորների։ Վերջին հանգամանքը նպաստավոր եղավ նաև ազգային կուսակցությունների համար, որոնք հանդես եկան ի դեմս սոցիալիստական հոսանքների միավորմանը։ ՀՅԴ-ն, ՀԺԿ-ն, հնչակյանները և հայ արդյունաբերողների ներկայացուցիչները միահամուռ կամք դրսևորելով կազմեցին ՀԱԽ-ի նոր գործկոմ, որի առաջնորդելու գործը ստանձնեցին հայտնի ձեռներեց Մ. Արամյանցը, գիտնական-հայագետ Ե. Տեր-Մինասյանը, ՍԺ-ի անդամ Գ. Տեր-Ստեփանյանը։ Էսդեկների և էսէռների լիազորները գործկոմի մեջ տեղ չգտան, քանզի ակնկալելով ուժերի ոչ նպաստավոր հարաբերակցությունը՝ ՌԽԴԲԿ-ի, ՎԽԴԲԿ-ի և ՌԽՀԿ-ի խմբակցությունները սկզբից ևեթ հրաժարվեցին թեկնածուներ առաջադրել։ ՀԱԽ-ին նոր շունչ հաղորդող քայլերից մեկը եղավ նաև նախագահության վերընտրությունը, որը համալրեցին Բ. Թոփչյանը (ՀՅԴ), Ա. Մխիթարյանը (ՀԺԿ) և հնչակյան Յ. Ղազարյանը (Լազո)։ Կարծես, ի վերջո, ստեղծվել էր ՀԱԽ-ի այն միջուկը, որը պետք է առաջ մղեր կուտակված մեծ ու փոքր բոլոր խնդիրները։ Դեպքերը, սակայն, զարգացան այլ կերպ. ՀԱԽ-ի ղեկավար նորակազմ մարմինները, միջկուսակցական խորհրդակցության որոշման հետևանքով, գրեթե անմիջապես լուծարվեցին։ Պաշտոններում վերահաստատվեց նախկին աշխատակազմը։

Այսպիսով, ՀԱԽ-ը գլխավորող մարմինների մեջ, առանձնապես ֆինանսական բաժնի կազմում, հայ գործարար խավի նշանավոր ներկայացուցիչների (Մ. Արամյանց, Ե. Մայիլյան և այլք) ներգրավելու ձախողման փորձն առաջ բերեց և այնուհետև ամրապնդեց ՀԱԽ-ի նկատմամբ ունևոր դասի կասկածամտությունը, ինչը, փաստորեն, մեծապես նպաստեց այդ կառույցի ֆինանսական առկա ճգնաժամի էլ ավելի խորացմանը։

Այս վայրիվերումների գլխավոր պատճառը սոցիալիստական թևի դիմադրության և նրա կողմից հետագա կառուցողական աշխատանքի նենգադուլն էր, քանզի «ձախ» հոսանքների ներկայացուցիչները՝ Ա․ Երզնկյան և այլք, ներկայացված չէին գործկոմի նոր աշխատակազմում։ Վրաց կառավարությունն անհետևանք չէր թողնի իր կուսակիցների՝ ՎՍԴԲԿ «հայկական սեկցիայի» ներկայացուցիչներին որևէ պաշտոն չտալը։ Իշխանությունները ցանկանում էին ՀԱԽ-ի գլուխ կարգել լոյալ սոցիալիստներին՝ պաշտոնական որոշումների լուռ կամակատարներին։ Սակայն ձգտման համար գլխավոր արգելք էր դիտվում ՀՅԴ խմբակցությունը։ Վերջինիս մեկուսացման համար «հայկական սեկցիայի» լիազորները ՀԱԽ-ում դիմեցին գործնական քայլերի։ Այսպես, «սեկցիայի» ժողովը որոշեց՝ «ոչ մի դեպքում դաշնակցության հետ համաձայնության չգալ նախագահության կազմելու խնդրում, այլ ուրիշ խմբակցությունների հետ ժամանակավոր համաձայնությամբ լուծել այդ խնդիրը և սոցիալիստական մեծամասնություն ստեղծել թե՛ նախագահության և թե՛ գործադիր մարմնի մեջ»։ Քաղաքական պայքարը ՀԱԽ-ի ներսում թեժացվում էր այն պարագայում, երբ անհրաժեշտ էր, առաջին հերթին, ազգային միասնականության կամք դրսևորել՝ ստեղծարար և կառուցողական աշխատանք կազմակերպելու համար։ Մամուլը իրազեկում էր, որ «այնուամենայնիվ դաշնակցականներն որոշ աշխատանք կատարել էին, թե ինչ ձևով այդ իրենց գործն է, միայն փաստն այն է, որ երբ քվեարկության դրվեցին Ազգային Խորհրդի նախագահության համար երկու թեկնածուները` Ա. Երզնկյանը՝ սոցիալիստական երեք ֆրակցիաների, իսկ Բ. Թոփչյանը դաշնակցականների կողմից, վերջինն ստացավ 26 ձայն, այսինքն երկու ձայն ավելի սոցիալիստների թեկնածուից և ընտրվեց Ազգային Խորհրդի նախագահ։ Ձեռնպահ էին ռուսական կադետների երկու հայ ներկայացուցիչները»։ ՀՅԴ-ի թեկնածուի օգտին 28-ի թվում հանդես եկան նաև ՀԺԿ-ն, հնչակյանները և հայ գործարարների խմբի անդամները։

ՀԱԽ-ի երկրորդ վերակազմավորում և գործունեության կասեցում
1920 թվականի փետրվարին հայկական քաղաքական հոսանքները Վրաստանում դարձյալ համաձայնության եկան ՀԱԽ-ի վերակազմավորման մասին, որի անդամների համար հատկացվում էր 30 աթոռ։ Այս պարագայում ՀՅԴ-ն ունեցավ 10-ը, իսկ մյուս կուսակցություններից (ՎԽԴԲԿ, ՌԽԴԲԿ, հնչակյաններ, էսէռներ) յուրաքանչյուրը 5-ական տեղ։ Այս կառուցվածքը պահպանվեց մինչև ՀԱԽ-ի գոյության վերջին պահը։

Արձագանքելով բազմակուտակ խնդիրներին՝ ՀԱԽ-ը չէր կարող չփոխհարաբերվել վրաց վարչական տարբեր տեսակի մարմինների հետ, որոնք, սակայն, ազատ էին նրա դիմումներն անտեսելու մեջ։ «Անմերժելի» կեցվածք ընդունելով՝ վրացական կողմը համառորեն պնդում էր, որ ՀԱԽ-ը նախ և առաջ պետք է լինի միմիայն մշակութալուսավորչական հաստատություն, այլ ոչ թե Վրաստանում հայերի արտերկրային ազգային ինքնակառավարման ներկայացուցչական մարմին։ ՎԴՀ-ում դեռ ձևավորվող պետաիրավական դաշտի լուրջ թերությունների հետևանքով ՀԱԽ-ի դերը, առանձնապես հեռանկարում, բոլորի համար մնում էր շատ աղոտ և մշուշապատ։ Այսպիսով, փաստացի զրկված լինելով հասարակական, իրավական, քաղաքական լիազորություններից, ՀԱԽ-ը, ի վերջո, պահպանեց միայն մի գործառույթ, և այն է՝ Վրաստանում հայկական ժողովրդական դպրոցների համակարգն առաջնորդելու գործը։

«Ազգայնացման» քաղաքականության հետևանքները մեծ մասամբ մեկուսացրին և օտարեցին Վրաստանի ազգային փոքրամասնությունները նրա կառավարական, օրենսդրական, վարչական մարմինների գործունեությունից: Որոշումների կայացման լծակներն ամբողջությամբ հայտնվեցին վրաց ազգության վերնախավի ձեռքերում։ Այս պարագայում փոքրամասնություններին այլ ելք չէր մնում, քան պահանջել հատուկ կարգի երաշխիքներ իրենց բուն իրավունքները պաշտպանելու համար։ Աբխազները, օսերը, աջարները և թուրք-մեսխեթցիները ձգտում էին հասնել տարածքային ինքնավարությանը։ ՀԱԽ-ը աշխատում էր ձեռք բերել Վրաստանի հայազգի քաղաքացիների համար արտերկրային ինքնակառավարում, որի գլխավոր բաղադրիչն էր մշակութային ինքնավարության մասին գաղափարը։ Այն պետք է կարևոր դերակատարում ունենար Վրաստանի հայ համայնքի, այդ թվում նաև վրացախոս վիրահայերի, ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Մշակութային ինքնավարության կարգավորման ուղիները փնտրում, քննարկում և առաջարկում էին հասարակայնության տարբեր շրջանակները։ Հայ համայնքում գործող տեսակետներն արտացոլվել են ժամանակի մամուլում։ «Երբ մենք ասում ենք կուլտուրական ավտոնոմիա,– կարդում ենք դաշնակցական պարբերականում, – հասկանում ենք մի այնպիսի դրություն, որ ամեն մի ազգ իրավունք պիտի ունենա պետության հաշվով կառուցելու և պահպանելու իր ազգային կուլտուրական կյանքը։ Օրինակ` հայերը Վրաստանում (կամ՝ աբխազները, թուրքերը, ռուսները, հույները և այլն) պիտի ունենան իրենց ընտրովի մարմինը, ասենք Ազգային Խորհուրդ։ Պետությունը հարկ է հավաքում անխտիր բոլոր քաղաքացիներից և այդ դրամով պահում զանազան հաստատություններ։ Պետության պարտքն է՝ կրթական-կուլտուրական նպատակների համար հատկացված ամբողջ գումարը համեմատական չափով բաժանել (նայած ամեն մի ազգի թիվը), ազգությունների ընտրովի մարմինների մեջ, որոնք և պիտի պահեն կուլտուրական հաստատությունները (դպրոց, թատրոն, գրականություն և այլն)։ Ապա, նույն ազգային մարմիններին միայն պիտի վերապահվի այդ կրթական-կուլտուրական հաստատությունների ղեկավարությունը, ոգի և ուղղություն, բովանդակություն տալը»։

ՀԱԽ-ը ի սկզբանե այն թյուր համոզմունքն ուներ, թե նորաստեղծ հանրապետության ղեկավարները հետևողական կլինեն ազգային փոքրամասնությունների մշակութային ինքնավարության հարցում և ՎԴՀ-ում կիրականացնեն այն նույն կերպով և ծավալով, ինչպես դա իրենք նախկինում էին պահանջում Ռուսաստանի ցարական իշխանություններից Կովկասի ողջ ժողովուրդների համար։

Սեփական պետականություն հռչակելով՝ վրաց առաջնորդներն այլ ազգություններին խոստումներ էին բաժանում նորաթուխ հանրապետության կազմում նրանց լուսավոր և բարգավաճ հեռանկարների մասին։ Ըստ ՎԴՀ-ի ղեկավար անձանց տարածում ստացած տեսակետի, սակայն, քաղաքացիների ազգային կարիքները պիտի յուրացվեին տեղական ինքնակառավարման մակարդակով, քանի որ երկրում հռչակված «դեմոկրատական» կարգերը երաշխիք են ստեղծում որևէ հալածանքի դեմ։ Ինքնավարության սկզբունքի փոխարեն, այդ թվում նաև մշակութային, ազգային փոքրամասնություններին առաջարկվեց բավարարվել միայն լայն ժողովրդավարացման մասին կարգախոսով։ Մշակութային ինքնավարության մասին տարբեր տեսակի գաղափարներին, հետևաբար, վրացական քարոզչական մեքենան «թաքնված անջատողականության» պիտակ էր կպցրել։ Այնուամենայնիվ, քաղաքակիրթ աշխարհի աչքերին թոզ փչելով, ժամանակի վրաց առաջնորդները մշտապես ընդգծում էին հայրենի պետությունում բնակվող այլ ազգությունների իրավունքները հարգելու իրենց պատրաստակամությունը:

Որոշելով ընդմիշտ զրկել ոչ վրաց ազգություններին իրական մշակութային ինքնավարությունից, խորհրդարանի ճնշող վրաց մեծամասնությունը կազմել էր այնպիսի հանրապետական սահմանադրություն, որ այն ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների մասով չէր էլ կարող արդարացնել ու լիովին բավարարել վիրահայ, ջավախահայ, ինչպես նաև աբխազահայ համայնքների սպասելիքներից և ոչ մեկը։

Վրաստանի ՀԱԽ-ը գոյատևեց մինչև 1921 թվականի փետրվարի 28-ը, երբ ազգային այլ կազմակերպությունների հետ խորհրդային իշխանությունների կողմից կասեցվեց նաև նրա գործունեությունը։

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
  ISSN 0135-0536

Վիրահայ հասարակական կազմակերպություններ
Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետություն
Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Վիրահայ քաղաքական կազմակերպություններ