Զբոսաշրջությունն Արցախի Հանրապետությունում

Զբոսաշրջությունն Արցախի Հանրապետությունում, Արցախի Հանրապետության տնտեսության գլխավոր և ամենադինամիկ տեմպերով զարգացող ճյուղը։

Զբոսաշրջության ոլորտի կարգավորման նպատակով Արցախի Հանրապետության կառավարության կողմից ընդունվել է «Զբոսաշրջության և զբոսաշրջային գործունեության մասին» ԼՂՀ օրենքը։ Արցախի Հանրապետությունում զբոսաշրջության զարգացման ուղղությամբ աշխատանքներն իրականացվում են ԼՂՀ էկոնոմիկայի նախարարության զբոսաշրջության վարչության կողմից։

Արցախի Հանրապետությունը հայկական երկրորդ պետությունն է։ Այն տեղակայված է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում և հիմնականում ունի լեռնային մակերևույթ։ Հայտնի է հարուստ և գեղեցիկ բնությամբ։

Արցախի մակերևույթը կտրտված է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով։ Հյուսիսում Մռավի, հյուսիս-արևմուտքում՝ Արևելյան Սևանի լեռնաշղթաներն են, արևմուտքում՝ Սյունիքի բարձրավանդակը, կենտրոնական հատվածում՝ Արցախի լեռնաշղթան, որից դեպի արևելք են տարածվում մի շարք մանր լեռնաճյուղեր։ Արցախը գտնվում է սեյսմիկ ակտիվ գոտում։

Զբոսաշրջության ոլորտում իրականացվող հիմնական քաղաքական նպատակներն են զբոսաշրջության զարգացման միջոցով Արցախի Հանրապետության անկախ պետության միջազգային ճանաչումը, ինչպես նաև երկրի զբոսաշրջային հայտնի ուղղություն վերածվելու շնորհիվ ազգային եկամտի ավելացման գործընթացի արագացումը, որի արդյունք է զբոսաշրջության բնագավառում զբաղվածության ավելացմանը։ Դրան էլ կհետևի բնակչության կենսամակարդակի բարձրացումը։

2014 թվականին ԼՂՀ-ում գրանցվել է 12 տոկոս զբոսաշրջիկների քանակի նվազում նախորդ տարվա համեմատ։ Չնայած սրան, միևնույն ժամանակ աճել է օտարերկրյա զբոսաշրջիկների գիշերակացի տևողությունը, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետությունից այցելուների քանակը։ 2015 թվականի տվյալներով նախորդ տարվա համեմատ ըդնունած զբոսաշրջիկների թիվը ավելացել է 40%-ով՝ հասնելով տնտեսական բարձրակետի։

2015 թվականի տվյալներով՝ աշխարհի 86 երկրներից (այդ թվում և Հայաստանի Հանրապետությունից) Արցախ են ժամանել 16,000 զբոսաշրջիկներ, որոնք Արցախում ծախսել են շուրջ 6 միլիոն դոլար։

Արցախի Հանրապետությունում ապրիլի 18-ը պաշտոնապես նշվում է զբոսաշրջության և տեսարժան վայրերի օր։

Զբոսաշրջության պատմություն 

Արցախի Հանրապետությունը անկախության հռչակագիրը ընդունել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդների համատեղ նստաշրջանի ընթացքում՝ ժողովրդական պատգամավորների կողմից։

Երկրի անկախության առաջին տարիներին երկիրը ունեցել է զրոյական ցուցանիշներ։ Պատերազմի արդյունքում կազմալուծված էր նորանկախ պետության տնտեսությունը, ինչպես նաև ավերված էին երկրի տարածքում գտնվող պատմա-մշակութային կառույցները։

Որպես Արցախի Հանրապետության տնտեսության գերական ճյուղ՝ զբոսաշրջությունը սկսել է առաջընթաց գրանցել 21-րդ դարում։

Ստեփանակերտի կառավարչական մարմինները գրանցել են ոչ հայ զբոսաշրջիկների տարեկան համաչափ աճ 2007 թվականից սկսած, երբ Արցախ ժամանած զբոսաշրջիկների թիվը դեռ 5000 էր։ Զբոսաշրջության նման աճի մասին վկայում են Ստեփանակերտի, ինչպես նաև Շուշիի և այլ քաղաքների հյուրանոցների և հյուրատների զբաղվածության ցուցանիշները։

Արցախի Հանրապետության Էկոնոմիկայի նախարարության զբոսաշրջության վարչության պետ Սերգեյ Շահվերդյանի խոսքով այդ թվի աճը ցույց է տալիս, որ Արցախի Հանրապետության կառավարությանը հաջողվում է զարգացնել երբեմնի պատերազմից ավերված երկիրը որպես զբոսաշրջային վայր։ Զբոսաշրջության զարգացման առջի ծառացած լուրջ խնդիրներ են Ադրբեջանի Հանրապետության ստեղծած արգելքները։

2014 թվականին Արցախում գրանցվել է 12 տոկոս զբոսաշրջիկների քանակի նվազում նախորդ տարվա համեմատ, սակայն միևնույն ժամանակ աճել է օտարերկրյա զբոսաշրջիկների գիշերակացի տևողությունը, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետությունից այցելուների քանակը։ 2015 թվականի տվյալներով նախորդ տարվա համեմատ ըդնունած զբոսաշրջիկների թիվը ավելացել է 40%-ով՝ հասնելով բարձրակետի։

2015 թվականի տվյալներով աշխարհի 86 երկրներից (այդ թվում և Հայաստանից) Արցախ են ժամանել 16,000 զբոսաշրջիկներ, որոնք Արցախում ծախսել են 6 միլիոն դոլար։ Ներկայումս ԼՂՀ Զբոսաշրջության վարչության առաջնահերթ խնդիր է հանդիսանում Արցախում պատասխանատու զբոսաշրջության և պատմական ժառանգության պահպանության զարգացումը։

Մայրաքաղաք Ստեփանակերտ 

Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքը Ստեփանակերտն է։ Երկրի վարչական, մշակութային և տնտեսական կենտրոնն է։ Ավելի քան երկուհազարամյա պատմություն ունեցող այս քաղաքը նախկինում կոչվել է Վարակն։

Ինչպես մյուս մայրաքաղաքները, այնպես էլ Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտը ունի իր խորհրդանիշները։ Ստեփանակերտի գլխավոր խորհրդանիշը «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշակոթողն է, որը նաև պատկերված է Արցախի Հանրապետության զինանշանի վրա։

«Մենք ենք, մեր սարերը» 
«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողը շատերին հայտնի է որպես «Պապիկ-տատիկ»։ Ստեփանակերտում տեղադրվել է 1967 թվականին և գտնվում է բլրի գագաթին։ Ճարտարապետական այս գլուխգործողի Քանդակագործն է Սարգիս Բաղդասարյանը, իսկ ճարտարապետը՝ Յուրի Հակոբյանը։

Քանդակը պատրաստված է կարմիր տուֆից։ Այն խորհրդանշում է արցախյան հողի և ժողովրդի արմատների միջև արյունակցական կապը։ Հուշարձանն իրենից ներկայացնում է ավանդական տարազով տարեց ղարաբաղցի ամուսինների՝ ուս-ուսի, հպարտ ու անհողդողդ կեցվածքով ու սևեռուն հայացքով։ Կոթողը պատվանդան չունի։

Քանդակը «Մենք ենք, մեր լեռները» անունով է կնքել Բագրատ Ուլուբաբյանը։ Այն Ստեփանակերտի մուտքի մոտ որպես հուշարձան ունենալու գաղափարը կյանքի է կոչվել այդ տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի մարզխորհրդի գործկոմի նախագահ Մուշեղ Օհանջանյանի անմիջական մասնակցությամբ։

«Մենք ենք, մեր լեռները» հուշահամալիրը վերակառուցվել ու բարեկարգվել է գործարար Կարեն Ավագյումյանի կողմից։

Կրոնական կառույցներ 
Ստեփանակերտը եկեղեցիների քաղաք է, սակայն ներկայումս քաղաքում գործող միակ եկեղեցին Սուր Հակոբ վանքն է։ Այս եկեղեցու հիմքերը դրվել են 2005 թվականի սեպտեմբերին, իսկ կառուցման աշխատանքները տևել են շուրջ 1,5 տարի՝ մինչև 2007 թվականի սկիզբ։

Եկեղեցու օծումը տեղի է ունեցել 2007 թվականի մայիսի 6-ի երեկոյան։ Իր յուրօրինակ ճարտարապետական ոճով Սուրբ Հակոբի վանքը գրավում է Արցախ ժամանած զբոսաշրջիկներին և համարվում է Արցախի ամենից այցելվող պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններից մեկը։

Ճարտարապետական յուրահատուկ տեսքով աչքի էր ընկնում նաև Արցախի և Ստեփանակերտի կենտրոնում տեղակայված Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը կառուցվել էր 19-րդ դարի վերջին։ Փակվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից։ Եկեղեցու տարածքում ներկայումս գործում է Վահրամ Փափազյանի անվան դրամատիկ թատրոնը։

Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի առաջնորդության տարիներին Ստեփանակերտում սկսվել է նաև Սուրբ Աստվածամոր Հովանու մայր տաճարի և Ստեփանակերտի ռուսական եկեղեցու շինարարությունները։

Քաղաքային կյանք 

Արցախի Հանրապետության քաղաքային կյանքի գլխավոր կենտրոններից է կենտրոնական Վերածննդի հրապարակը։ Համարվում է Արցախի Հանրապետության զբոսաշրջային և քաղաքական կարևորագույն հրապարակներից մեկը։

Վերածննդի հրապարակը գտնվում է Ստեփանակերտի կենտրոնական հատվածում։ Հարավում ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի նստավայրն է։

Շրջապատված է մի կողմից Կնունյացների, մյուս կողմից փետրվարի 20-ի փողոցներով։ Հարևանությամբ գտնվում է նաև Պյատաչոկ պուրակը և «Արցախ» բանկը։

Վերածննդի հրապարակից արևմուտք գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության մշտական ներկայացուցչությունը Արցախի Հանրապետությունում։ Ստեփանակերտի գլխավոր գրադարաններն են Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հանրապետականը և Մուրացանի անվան քաղաքային գրադարանը։

Գլխավոր զբոսայգին կրում է Բոգդան Կնունյանցի անունը։

Հայրենական մեծ պատերազմի և Արցախյան ազատամարտի զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշահամալիրում վեր է խոյանում Հայոց ցեղասպանության հուշարձանը, որը տեղադրվել է 2015 թվականին։

«Զանգակատունը» կառուցվել է Սզնեքի սպիտակ մարմարով։ Հայկական ավանդական ճարտարապետական լուծումներով կառուցված երկաստիճան գմբեթով զանգակատունը ունի 18 մետր բարձրություն և պսակված է 9 մետր բարձրությամբ խաչով։ Զանգակատան հիմքում Արցախի թեմակալ առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը Ցեղասպանության նահատակների մասունքների զետեղման կարգ է կատարել։ Մասունքները բերվել են Դեր Զորից։

Հյուրանոցներ 

Ամեն տարի Արցախի Հանրապետության հյուրանոցներին օգտվում են ավելի քան 1000 զբոսաշրջիկներ՝ տեղակայված տարբեր քաղաքներում։

Ստեփանակերտ 
 Չորս աստղանի հյուրանոց «Արմենիա»
 Չորս աստղանի հյուրանոց «Երևան»
 Երեք աստղանի հյուրանոց «Պարկ Հոթել Արցախ»
 Երեք աստղանի հյուրանոց «Նաիրիր»
 Երեք աստղանի հյուրանոց «Եգինար»
 Արցախյան հյուրանոց «Էդ-էմ»
 Արցախյան հյուրանոց «Լոտոս»
 Արցախյան հյուրանոց «Արարատ»
 Արցախյան հյուրանոց «Դղյակ»
 Արցախյան հյուրանոց «Կարս»
 Արցախյան հյուրանոց «Օլիմպ+»
 Արցախյան հյուրանոց «Մհեր»

Մայրաքաղաքից դուրս 
 Երեք աստղանի հյուրանոց «Շուշի». — քաղաք Շուշի
 Հյուրանոց «Անի Պարադիզ» - քաղաք Ասկերան
 Հյուրանոց «Փարոս» - քաղաք Ասկերան
 Հյուրանոց «Էկլեկտիկա» - Վանք, Մարտակերտի շրջան
 Հյուրանոց «Ծովին քար» - Վանք, Մարտակերտի շրջան

Տեսարժան վայրեր 

Ստորև ներկայացված են Արցախի Հանրապետության նշանավոր տեսարժան վայրերը.
 Ազոխի քարանձավ — կրաքարե քարանձավ Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։ Այն տարածաշրջանի հնագիտության և հնէաբանության կարևոր հնավայրերից է, որով ուսումնասիրվել է նախնադարի մարդկանց տեղաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհով։ 
 Հին քաղաքի ավերակներ — ենթադրվում է, որ Հայոց հզորագույն թագավոր Տիգրան II-ի աշխարհակալ տերության մայրաքաղաք Տիգրանակերտը գտնվում է Արցախի Ասկերանի շրջանի տարածքում։
 Ամարասի վանք — վանական համալիր Արցախի Հանրապետության Մարտունու շրջանի Մաճկալաշեն գյուղի մոտ, Խազազ և Լուսավորիչ սարերի միջև ընկած գոգահովտում։ Հնում մտել է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մյուս Հաբանդ գավառի մեջ։
 Ծիծեռնավանք — 4-րդ դարի վանական համալիր Արցախի Քաշաթաղի շրջանում։ 
 Գանձասար — վանական համալիր Արցախի Հանրապետությունում, Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղի մոտակայքում, պատմական Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մեծ Առանք գավառում։ Իր անունն ստացել է Վանք գյուղի դիմաց գտնվող բլրի անունից, որի ընդերքում կան արծաթի և այլ մետաղների հանքեր։
 Դադիվանք — հնագույն վանական համալիր է Արցախում, գտնվում է Մռավ սարի անտառապատ լանջերին՝ Թարթառ գետի ձախ ափին։ Ըստ ավանդության՝ կառուցվել է դեռևս I դարում Սուրբ Դադեի գերեզմանատեղիում։ Եղել է Մեծ Կվենք գավառի հոգևոր առաջնորդարանը։ Դարերի ընթացքում վանքը բազմիցս ավերի ու ավարի է ենթարկվել արաբական, ապա սելջուկական արշավանքների ժամանակ։ Սակայն ամեն անգամ կրկին վերականգնվել է և ավելի ընդարձակվել։ 12-րդ դարում Մխիթար Գոշը միառժամանակ այստեղ է բնակվել է աշխատել իր «Դատաստանագրքի» վրա, որը հսկայական դեր պիտի խաղար միջնադարյան հայ քաղաքակրթական կյանքում։
 Երից Մանկանց — 17-րդ դարի հայկական վանք Մարտակերտի շրջանում։ Այն միջնադարյան հայ եկեղեցաշինության փայլուն օրինակ է։
 Կաղանկատույք — Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի ավանի ավերակները, որը գտնվում է Մարտակերտի շրջանում։
 Շուշիի բերդ — հայկական միջնադարյան ամրոց-բնակավայր։ Գտնվում է Արցախի Հանրապետության Շուշի քաղաքում։
 Մայրաբերդ — ամրոց Լեռնային Ղարաբաղի Ասկերանի շրջանում։ Գտնվում է Ստեփանակերտից 14 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։ 
 Խոխանաբերդ — Ներքին Խաչենի տեր Հասան Ջալալյանների գլխավոր ամրոցը։
 Կարմիրավան — կիսավեր հայկական եկեղեցի է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղի մոտ։

Տե՛ս նաև 
 Արցախի Հանրապետության տնտեսություն
 Զբոսաշրջությունը Հայաստանում
 Մենք ենք, մեր սարերը

Ծանոթագրություններ  

Արցախի Հանրապետության տնտեսություն
Զբոսաշրջությունն Արցախում