Մեծ Մերձավոր Արևելք

Մեծ Մերձավոր Արևելք (), քաղաքական և աշխարհագրական տերմին (բառեզր, եզրույթ), որն օգտագործվում է 1980 թվականից։ Բացի Միջին Արևելքի ավանդական արաբական երկրներից, Մեծ Մերձավոր Արևելքն ներառում է նաև Իրանը, Թուրքիան, Աֆղանստանը, Պակիստանը, Թուրքմենստանը, Հայաստանը, իրեն հարակից հարավկովկասյան երկրների հետ, և մի շարք երկրներ Կենտրոնական Ասիայում՝ Ուզբեկստան, Տաջիկստան, Ղրղզստան, Ղազախստան, ինչպես նաև Հյուսիսային Աֆրիկայի մի շարք երկրներ՝ Լիբիան, Թունիսը, Ալժիրը, Մարոկկոն, Մավրիտանիան, Սուդանը։

Մեծ Մերձավոր Արևելքը երբեմն սխալմամբ անվանում են «Նոր Մերձավոր Արևելք»։ «Նոր Մերձավոր Արևելք» տերմինը աշխարհին առաջին անգամ հայտարարվեց Թել-Ավիվում, 2006 թվականի հունիսին՝ ԱՄՆ պետական քարտուղար Քոնդոլիզա Ռայսի կողմից։ «Նոր Մերձավոր Արևելք» տերմինը կոչված էր փոխարինելու, իբր, հնացած և փոքր-ինչ անհասկանալի «Մեծ Մերձավոր Արևելք» տերմինը։ Քաղաքական ֆրազեոլոգիայի (արտահայտչամիջոցների) այս փոփոխությունը համընկավ Արևելյան Միջերկրածովյան ավազանում Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և նավթային տերմինալի գործողության մեջ դրվելու արարողության ժամանակի հետ։ Այդ տերմինը, ինչպես նաև «Նոր Մերձավոր Արևելքի» հայեցակարգայնացումը շուտով պաշտոնապես «սպառազինության մեջ» ընդունվեցին ԱՄՆ-ի պետքարտուղարի և Իսրայելի վարչապետի կողմից՝ ընդ որում, ամերիկացիների ու անգլիացիների կողմից Լիբանանի պաշարման կամ Լիբանանյան պատերազմի ամենթեժ պահին։ Իսրայելի վարչապետ Օլմերտը և ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ռայսը տեղեկացրին համաշխարհային ԶԼՄ-ներին, որ «Նոր Մերձավոր Արևելք» նախագծի իրականացումը սկսվում է Լիբանանից։

ԱՄՆ-ի ազգային անվտանգության գծով նախկին խորհրդական Զբիգնև Բժեզինսկին համարում էր, որ «Նոր Մերձավոր Արևելքի» երկրներ պետք է դառնան լրացուցիչ կերպով՝ Եվրասիական Բալկանները, այսինքն հետևյալ երկու ենթատարածաշրջաններում գտնվող 9 պետությունները՝ Ա. ենթատարածաշրջան՝ այսպես կոչված Հարավային Կովկասը, այսինքն՝ 1. Հայաստանը, 2. Ադրբեջանը, 3. Վրաստանը, ինչպես նաև Բ. ենթատարածաշրջան՝ Կենտրոնական Ասիան, այսինքն՝ 4. Ղազախստանը, 5. Ուզբեկստանը, 6. Ղըրղզստանը, 7. Թուրքմենստանը, 8. Աֆղանստանը, 9. Տաջիկստանը։

Արաբական տարածաշրջանագիտությունը 
Միջնադարյան արաբ աշխարհագետներն ու պատմիչները արաբական երկրները բաժանում էին երկու մեծ խմբի՝ Մաղրիբի երկրներ (ալ-Ղարբ՝ ՛՛Արևմուտք՛՛ բառից) և Մաշրիքի երկրներ (աշ-Շարք՝ ՛՛Արևելք՛՛ բառից), այդպիսով ընդգրկելով գործնականում գրեթե բոլոր այն երկրները, որոնք, արդի ժամանակաշրջանի արևմտյան աշխարհառազմավարությունները համարում են Մեծ Մերձավոր Արևելք։

Արդի ժամանակաշրջանի «Մաշրիք» արաբական աշխարհագրական հասկացությունը զգալիորեն ավելի նեղ է, քան պատմական «Մաշրիքը», մասնավորապես, այն չի ներառում Արաբական թերակղզու երկրները, ինչպես նաև արդի Թուրքիան ու Իրանը։

ԱՄՆ-ի պլանը Մեծ Մերձավոր Արևելքի մասին 
ի վարկածի։
 1. Տարածքներ շահած երկրների անունները գրված են սև տառերով. օրինակ՝ Եմեն, Հայաստան, Ադրբեջան։
 2. Տարածքներ կորցրած երկրների անունները գրված են կարմիր տառերով. օրինակ՝ Թուրքիա, Իրան, Սաուդյան Արաբիա։
 3. Տարածքային փոփոխությունների չենթարկված երկրների անունները գրված են մոխրագույն տառերով. օրինակ՝ Վրաստան, Օման։]]
2006 թվականի հունիսին պահեստազորի փոխգնդապետ Ռալֆ Փիթըրսը, որն աշխատում էր ԱՄՆ-ի Ազգային ռազմական ակադեմիայում, իր հեղինակած «Արյունոտ սահմաններ» հոդվածում, որը հրապարակվեց ամերիկյան «Զինված ուժերի հանդես» («Armed Forces Journal») քարտեզի տեսքով ցույց տվեց Մեծ Մերձավոր Արևելքի ազգային պետությունների հեռանկարային կամ ապագա սահմանները։ Ռալֆ Փիթըրսի վերջին պաշտոնը եղել է ԱՄՆ-ի Պաշտպանության նախարարության Շտաբի պետի հետախուզության գծով տեղակալի գրասենյակի սպա։ Ռալֆ Փիթըրսը հանդիսանում է Պենտագոնի ամենահայտնի հոդվածագիրներից և հետազոտող գրողներից մեկը, ով ԱՄՆ-ի ռազմական և արտաքին քաղաքականության հանդեսներում հրապարակել է բազմաթիվ աշխատություններ, որոնք նվիրված են ռազմավարությանը։

Թեպետ տվյալ քարտեզը չի արտացոլում Պենտագոնի պաշտոնական տեսակետը, սակայն այն օգտագործվել է բարձրագույն ռազմական սպաների համար ՆԱՏՕ-ի Պաշտպանական քոլեջի անցկացրած ուսումնական ծրագրերում։ Այդ քարտեզը, ինչպես նաև այլ նման քարտեզները, լիովին կարող էին օգտագործվել թե՛ ԱՄՆ Ռազմական ակադեմիայի կողմից, թե՛ պլանավորման ռազմական մասնագետների կողմից։

Ինչպես կարելի է եզրակացնել այդ քարտեզից, Մերձավորարևելյան տարածաշրջանում ամերիկյան աշխարհառազմավարության նպատակը այն երկրների սահմանների փոփոխությունն է, որոնք առաջացել էին ապագաղութացման արդյունքում։ Փորձագետները նշում են, որ պաշտոնական ամերիկյան մոտեցման մեջ առկա է նաև դեպի տարածաշրջանի երկրների ազգային հարստությունները, նախ և առաջ՝ էներգակիրները, մուտքի դյուրացման տրամաբանությունը։ Ընդ որում, այդ մուտքի դյուրացման նպատակով պետք է ստեղծվեն անկենսունակ «թզուկ» կամ «գաճաճ պետություններ», որով կկատարվի Մերձավոր Արևելքի յուրօրինակ «սոմալիզացիա»։

Բայց քարտեզը չի ցուցադրում ԱՄՆ-ի համար բարենպաստ փոփոխություններ Մաղրիբի երկրներում։

Սահմանային-տարածքային փոփոխություններն ըստ Ռալֆ Փիթըրսի քարտեզի 
Ըստ Ռալֆ Փիթըրսի քարտեզի՝ կատարվում են սահմանային-տարածքային մի շարք փոփոխությունները։ Ըստ այդմ՝ Մերձավոր Արևելքի երկրները բաժանվում են մի քանի խմբի։

1. Տարածքներ շահող երկրները 
 Իսրայելը ստանում է մինչև 1967 թվականն ունեցած իր սահմաններում ընդգրկված տարածքները՝ ի հաշիվ Պաղեստինի և Սիրիայի Գոլանի բարձունքների,
 Լիբանանը ստանում է Սիրիայի միջերկրածովյան ափամերձ շրջանները և սահմանակից է դառնում Թուրքիային, այդուհետև կոչվում է Մեծ Լիբանան,
 Ադրբեջանը ստանում է Իրանին պատկանող իսկական Ադրբեջան-Ատրպատականը,
 Հայաստանը ստանում է Արարատ լեռը, հավանաբար, նաև Արարատյան դաշտի հարավային՝ Արաքսի աջ ափին գտնվող կեսը՝ այսինքն՝ նախկին Սուրմալուի գավառը, դրա հետ միասին՝ գուցե նաև՝ նախկինում ՀՀ-ին պատկանած Կարսի մարզի մի մասը,
 Եմենը ստանում է Սաուդյան Արաբիայի հարավային մի շարք շրջաններ,
 Հորդանանը ստանում է Սաուդյան Արաբիայի հյուսիսարևմտյան մի շարք մարզեր և բավական երկար ծովափ է ձեռք բերում Կարմիր ծովի ափին։

 2. Տարածքներ կորցնող երկրները 
 Թուրքիա. վերջինիս պատկանող Արևմտյան Հայաստանի տարածքների գերակշիռ մասն անցնում է նորաստեղծ պետությանը՝ Քրդստանին, որը Սև ծովում ձեռք է բերում Խոփա նավահանգիստը և սահմանակից դառնում Վրաստանին. Թուրքիան իր հերթին կորցնում է Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ նախկինում ունեցած ընդհանուր սահմանները.
 Սիրիա. վերջինիս պատկանող տարածքների մի մասն՝ մերձմիջերկրածովյան շրջանները՝ անցնում է Մեծ Լիբանանին, մի մասը՝ Գոլանի բարձունքները՝ Իսրայելին, իսկ հյուսիսարևելյան՝ անդրեփրատյան ընդարձակ շրջանները՝ Քրդստանին.
 Իրան. վերջինիս հյուսիսարևմտյան տարածքներն անցնում են այսպես կոչված Կովկասյան Թուրքիային''', այսինքն՝ Ադրբեջանին, արևմտյան մարզերը՝ նորաստեղծ Քրդստանին, հարավարևելյան մարզերը՝ նորաստեղծ պետություն Բելուջիստանին և հարավարևելյան մերձծովյան նավթառատ մարզերը՝ նորաստեղծ Շիայական Արաբական պետությանը՚. ի դեպ վերջինս ստանում է Պարսից ծոցի շուրջ ընկած բոլոր նավթառատ մարզերը, որոնք ներկայումս պատկանում են Իրանին, Իրաքին, Սաուդյան Արաբիային.
 Աֆղանստան. վերջինիս տարածքի արևմտյան մարզերը՝ Հերաթ քաղաքով անցնում են Իրանին, իսկ հարավային շրջանները՝ նորաստեղծ Բելուջիստան պետությանը.
 Պակիստան. վերջինիս տարածքի արևմտյան և հոյւսիսային մասերն անցնում են Աֆղանստանին, որն այդպիսով դառնում է Հնդկաստանին և Չինաստանին սահմանակից պետություն, իսկ հարավային շրջանները փոխանցվում են նորաստեղծ Բելուջիստան պետությանը՝ ՛՛Ազատ Բելուջիստանին՛՛.
 Կատար. վերջինս որոշ փոքր տարածքներ է զիջում իր հարևաններին, հավանաբար՝ նորաստեղծ Շիայական Արաբական Պետությանը.
 Քուվեյթ. այս պետությունը ևս որոշ փոքր տարածքներ է զիջում իր նոր հարևանին՝ Շիայական Արաբական Պետությանը.
 ՄԱԷ (Միացյալ Արաբական Էմիրություններ). այս պետությունը ևս տարածքներ է զիջում հարևաններին, հավանաբար՝ նորաստեղծ Շիայական Արաբական Պետությանը։

 3. Նորաստեղծ երկրները 
 Քրդստան՝ ստեղծվում է Արևմտյան Հայաստանի, մեծ մասի, այսինքն՝ Թուրքիայի արևելյան մարզերի, ինչպես նաև Իրաքի հյուսիսային, Իրանի հյուսիսարևմտյան և Սիրիայի հյուսիսարևելյան մարզերի ձեռքբերման հաշվին.
 Շիայական Արաբական Պետություն՝ Իրաքի հարավային մարզերում, ինչպես նաև Սաուդյան Արաբիայի հյուսիսարևելյան և արևելյան շրջաններում և Իրանի հարավարևմտյան շրջաններում, որոնք գտնվում են Պարսից ծոցի ափերին. Շիայական Արաբական Պետությունը ձգվում է արևելքում՝ մինչև Հորմուզի նեղուց, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ մինչև Կատար,
 Սյուննիական Պետություն՝ Իրաքի կենտրոնական մասում,
 Բելուջիստան՝ Աֆղանստանի հարավային և Պակիստանի հարավարևմտյան մարզերի հաշվին,
 Սրբազան Արաբական պետություն՝ Սաուդյան Արաբիայի արևմտյան՝ մերձկարմիրծովյան մարզերի հաշվին, ընդգրկելով Մեքքա և Մեդինա ՛՛սրբազան՛՛ քաղաքները։

 4. Տարածապես չփոխվող երկրները 
 Վրաստան,
 Օման,
 Եգիպտոս,
 Սուդան,
 Էրիթրեա,
 Եթովպիա,
 Թուրքմենստան,
 Ուզբեկստան,
 Տաջիկստան,
 Ղրղզստան,
 Ղազախստան։

 5. Քարտեզում չնշված երկրները 
 Բահրեյն պետությունը չի նշված քարտեզում, ուստի պարզ չի դառնում՝ արդյո՞ք այն վերացվում է և միանում որևէ պետության, օրինակ՝ նորաստեղծ Արաբական Շիայական պետությանը, թե՞ պարզապես ՛՛մոռացել են՛՛ նշել քարտեզի վրա։ Ամեն դեպքում, ավելի հավանական է, որ Բահրեյնը միացվել է նորաստեղծ Արաբական Շիայական պետությանը՝ պարզապես մոռանալով քարտեզի վրա նշել Բահրեյնի անվանումը։
 Կիպրոս պետության անունը ևս չի նշված քարտեզում, ուստի պարզ չի դառնում՝ արդյո՞ք այն միավորվում է, թե մնում է բաժանված՝ հարավային՝ հունական և հյուսիսային՝ թուրքական մասերի։ Ամեն դեպքում քարտեզում նման բաժանվածություն չի երևում, ուստի պետք է ենթադրել, որ Կիպրոսը միավորվում է։

 Քննադատությունը 
«Մեծ Մերձավոր Արևելքի» գաղափարը, որն իր մեջ պետք է միավորեր զանազան մուսուլմանական, և որոշ քրիստոնեական երկրներ, օրինակ՝ Հայաստանն ու Վրաստանը, բավական լուրջ քննադատության ենթարկվեց տարբեր կողմերից։ Մասնավորապես՝ «Ալ-Հարամ» ամենօրյա լրատվական թողարկման խմբագիրների կարծիքով նոր միավորումը ոչ մի կերպ չի կարողանա լուծել բոլոր այն բազմաթիվ կանֆլիկտները, որոնք առկա են Մերձավոր Արևելքում։ Քարտեզն ինքնըստինքյան ենթադրում է Պաղեստինի և Քրդստանի անկախացում, ինչը ներկայիս իրավիճակում համարվում է անհնարին։ Քաղաքագետ Դոմինիկ դը Վիլպենը գտնում է, որ Մերձավոր Արևելքի միավորման նկատմամբ մոտեցումը պետք է լինի սահուն և համընդգրկուն, այլ ոչ թե սպոնտան, քանզի քաղաքական և տնտեսական դրությունը Մերձավոր Արևելքի բոլոր երկրներում տարբեր է։ Հարկավոր է նաև հաշվի առնել սոցիալական, մշակութային, կրթական տեսակետները և անվտանգության աստիճանը տարբեր տարածաշրջաններում։ Տվյալ դեպքում, խոսքը վերաբերում է Մեծ Մերձավոր Արևելքի տարբեր ենթատարածաշրջանների կամ երկրների միջև տարբերություններին։

Մեծ Մերձավոր Արևելքի գաղափարի ընդդիմադիրների մեկ այլ, տարածված վարկածը վերաբերվում է անգլո-ամերիկա-իսրայելական այն մտադրությունների հաստատմանը, որոնք ուղղված են ռազմական «ճանապարհային քարտեզի» իրականացմանը։ Ըստ այդմ՝ անգլո-ամերիկա-իսրայելական կողմը փորձում է ստեղծել մի «անկայունության աղեղ», որը պետք է տարածվի Լիբանանից, Պաղեստինից մինչև Սիրիա, Իրաք, Պարսից ծոց, Իրան, ընդհուպ մինչև Աֆղանստանի սահմանները, որտեղ տեղակայված են ՆԱՏՕ-ի երկրների զորքերի կայազորները։

 Մերձավոր Արևելքի երկրներն ու տարածքները ըստ G8-ի (Մեծ Ութնյակի) 
 ՝ Ալժիրի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետություն 
 ՝ Արևմտյան Սահարա
 ՝ Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն
 ՝ Բահրեյնի Թագավորություն  
 ՝ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետություն
 ՝ Եմենի Հանրապետություն 
 ՝ Թունիսի Հանրապետություն
 ՝ Թուրքիայի Հանրապետություն
 ՝ Իսրայել Պետություն 
 ՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետություն
 ՝ Իրաքի Հանրապետություն
 ՝ Լիբանանի Հանրապետություն
 ՝ Լիբիա Պետություն
 ՝ Կատարի Պետություն
 ՝ Կիպրոսի Հանրապետություն
 ՝ Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն
 ՝ Մավրիտանիայի Իսլամական Հանրապետություն
 ՝ Մարոկկոյի Թագավորություն
 ՝ Միացյալ Արաբական Էմիրություններ
 ՝ Պակիստանի Իսլամական Հանրապետություն
 ՝ Պաղեստին Պետություն (մասնակիորեն ճանաչված պետություն)
 ՝ Ջիբութիի Հանրապետություն
 ՝ Սաուդյան Արաբիայի Թագավորություն
 ՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն
 ՝ Սոմալիի Դաշնային Հանրապետություն
 ՝ Սուդանի Հանրապետություն
 ՝ Քուվեյթ Պետություն
 ՝ Օմանի Սուլթանություն

 Երկրներ, որոնք երբեմն մտցվում են Մեծ Մերձավոր Արևելքի մեջ 
 ` Ադրբեջանի Հանրապետություն
 ` Թուրքմենստանի Հանրապետություն
 ՝ Հայաստանի Հանրապետություն
 ` Ղազախստանի Հանրապետություն
 ` Ղրղզստանի Հանրապետություն
 ` Տաջիկստանի Հանրապետություն
 
 ՝ Ուզբեկստանի Հանրապետություն

 Ծանոթագրություններ 

 Տե՛ս նաև 
 Միջին Արևելք
 Արաբական խալիֆաթ
 Արաբական աշխարհ

 Հղումներ և աղբյուրներ 

 Сотрудничество большого ближнего востока 
 Greater Middle East Partnership 
 Achcar, Gilbert (2004-04-04) Greater Middle East: The US plan, Le Monde Diplomatique Арчер, Гилберт (2004-04-04) Большой Ближний Восток: американский планLe Monde Diplomatique''
 The Greater Middle East

Մերձավոր Արևելք
Քաղաքական տեսություններ