Պանևեժիս

Պանևեժիս, կամ Պանյավեժիս (, , մինչ 1917 թվականը՝ Պոնևեժ), քաղաք Լիտվայի հյուսիսում։ Լիտվայի հինգերորդ քաղաքն է՝ ըստ բնակչության թվի։ Հանդիսանում է Պանևեժիսի նահանգի ու Պանևեժիսի շրջանի վարչական կենտրոնը։

Քաղաքը տեղակայված է Նևեժիս (Նեմանի վտակ) գետի երկու ափերին, Վիլնյուսից 135 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, Կաունասից 109 կմ և Կլայպեդայից 240 կմ հեռավորության վրա։ Ընդհանուր տարածքը կազմում է շուրջ 50 կմ²։

Պանևեժիսի տարածքում են հատվում Լիտվայի կարևոր ավտոմայրուղիներն ու «Վիա Բալթիկա» միջազգային մայրուղին, որ կապում է Վիլնյուսը Ռիգային։ Երկաթուղագծերը միացնում են Դաուգավպիլսն ու Շյաուլյայը։ Գործում են տեղական նշանակություն ունեցող 2 օդանավակայաններ։

Բնակչություն 
Ռուսական կայսրության առաջին համընդհանուր մարդահամարի ժամանակ Պոնևեժում հաշվառվել է 6 503 տղամարդ ու 6 465 կին, իսկ քաղաքի ընդհանուր բնակչությունը կազմել է 12 968 մարդ։ Քաղաքի բնակչության կեսը եղել են հրեաներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին քաղաքն ուներ 14 000 բնակիչ։ 1939 թվականին քաղաքի բնակչությունը կազմել է 27 հազար, 1959 թվականի՝ 41 հազար, 1974 թվականին՝ 88 հազար, 1985 թվականին՝ 116 հազար մարդ։ 1990-ական թվականների սկզբին քաղաքի բնակչության թվաքանակն սկսել է նվազել։ 1996 թվականին այն ունեցել է 126,1 հազար, 2002 թվականին՝ 118,2 հազար, 2008 թվականին՝ 106,5 հազար։ Ներկայում քաղաքն ունի 97 343 բնակիչ (2013 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով)։ Պանևեժիսը համարվում է Լիտվայի ամենից մոնոէթնիկ բնակավայրերից մեկը։ Նրա բնակչություն 96 %-ը լիտվացիներ են, 2,6 %-ը՝ ռուսներ, 0,4 %-ը՝ ուկրաինացիներ, 0,2 %-ը՝ բելառուսներ, 0,2 %-ը՝ լեհեր, 0,02 %-ը՝ հրեաներ, 0,28 %-ը՝ այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ գնչու կարաիմներ։

Անվանում 
Քաղաքն իր անունն ստացել է Նևեժիս (Նյավեժիս, () գետի անունից առաջին անգամ հիշատակվել է Ալեքսանդր Յագելոն իշխանի տրվախ փաստաթղթում, որ թվագրված է 1503 թվականի սեպտեմբերի 7-ին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ռուսերեն տեքստերում սկսել է գործածվել Պանևեժիս տարբերակը։ Սակայն 1990-ական թվականներին Լիտվայում ռուսերենով գործածվում է Պանյավեժիս տարբերակը, քանզի լիտվերենի e տառը ռուսերենում տառադարձվում է я։

Պատմություն 

Քաղաքն առաջին անգամ հիշատակվում է լեհ թագավորի ու Լիտվայի մեծ իշխան Ալեքսանդրի փաստաթղթում, որ վերաբերում է 1503 թվականի սեպտեմբերի 7-ին։ Համաձայն այդ փաստաթղթի՝ տարածքը տրվել է վանահայր Ռամիգալային՝ պայմանով, որ նա այդտեղ եկեղեցի պիտի կառուցի։ Նևեժիսի աջա փին հիմնվել է բնակավայր, որն ունեցել է եկեղեցի, շուկա, պանդոկ, գարեջրագործարան, բաղնիք։ Այն հետագայում ստացել է Հին Պանևեժիս անվանումը։

XVI դարի սկզբում Նևեժիսի ձախ ափին՝ պետական տարածքում, ձևավորվել է այլ բնակավայր, որ ստացել է Նոր Պանևեժիս անվանումը։ Այդ երկու բնակավայրերը շուտով միացել են իրար։ 1565—1566 թվականների վարչական բարեփոխումներից հետո Պոնևեժը դարձել է պովետի կենտրոն։ 1568 թվականին Կրակենավայից Պոնևեժ է տեղափոխվում պավետային դատարանը։ Դա նպաստեց քաղաքի զարգացմանը։ Քաղաքի երկու մասերը միավորվեցին 1780 թվականին։

1727 թվականին Պանևեժիսում կառուցվեց Սուրբ Երրորդության եկեղեցին (սկզբնապես այն եղել է փայտե), վանք ու կոլեգիան՝ քաղաքի առաջին միջնակարգ դպրոցը։ 1831 թվականի լեհական ապստամբությունից հետո վանքն ու եկեղեցին փակվել են։ 1847 թվականին եկեղեցին փոխանցվել է ուղղափառներին, սակայն 1918 թվականին կրկին վերադարձվել է կաթոլիկներին։

Քույր քաղաքներ 
  Իվանո-Ֆրանկովսկ, Ուկրաինա
  Մոլոդեչնո, Բելառուս
  Միտիշչի, Ռուսաստան
  Գաբրովո, Բուլղարիա
  Կալինինգրադ, Ռուսաստան

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Պաշտոնական կայքը 
 Panevėžio istorija
 Պանևեժիսը Litauen Netz կայքում

Լիտվայի քաղաքներ
1503 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր