Թերարժեքության բարդույթ

Թերարժեքության բարդույթ, հոգեբանական և հուզական ապրումների հավաք, որն արտահայտվում է սեփական անձի խոցելիության և շրջապատի գերակայության զգացմամբ։ Թերարժեքության բարդույթը առաջանում է տարբեր պատճառների հետևանքով, ինչպիսիք են՝ խտրականությունը, հոգեկան վնասվածքները, սեփական սխալներն ու անհաջողությունները և այլն: Թերարժեքության բարդույթը էականորեն ազդում է ինքնազգացողության և մարդու վարքագծի վրա։
Առաջինը ով ուսումնասիրել և նկարագրել  է թերարժեքության բարդույթը ավստրիացի հոգեվերլուծաբան Ալֆրեդ Ադլերն էր։

Սահմանումներ 
Թերարժեքության բարդույթ տերմինը հոգեբանության մեջ ներմուծել է գերմանացի հոգեվերլուծաբան Ալֆրեդ Ադլերը։ Այն առաջանում է թերարժեքության չափազանցվածության ժամանակ։ Թերարժեքության զգացում և բարդույթ հասկացությունները համարվում են միևնույն երևույթի տարբեր մակարդակներ։
Մարդիկ, ովքեր տառապում են թերարժեքության բարդույթով դիտում են իրենց, որպես չնչին և թերարժեք։ Շատ հիվանդների մոտ այդ հողի վրա զարգանում է դեպրեսիա, որի ծանր դեպքերում կարող է հետևել ինքնասպանության վտանգը։ Թերարժեքության բարդույթի ախտանիշներից մեկը կարող է լինել ազդանշանների ցուցադրումը, որոնցով տառապող մարդը փորձում է իր վրա հրավիրել շրջապատի ուշադրությունը։ Այլ ախտանիշներ կարող են լինել շփման պակասը, վախը մարդկանցից, սխալ գործելու վախը, մշտական անհանգիստ վիճակները։ Թերարժեքության բարդույթը երբեմն հանդիսանում է խոսքի թերությունների  ենթագիտակցական պատճառ։
Հաճախ սեփական թերարժեքության փոխատուցման փորձերին բնորոշ է զոհի դեր ստանձնելը։ Երիտասարդ տղամարդկանց մոտ սեփական թերարժեքության բարդույթի քողարկման միջոց է հանդիսանում բարձր ագրեսիվությունը և ալկոհոլի օգտագործումը, ինչպես նաև կարգավիճակի ցուցադրումը՝ սպորտային մեքենաներ, բնորոշ հագուստ և այլն: Չափից ավելի ինքնահավանությունը նույնպես կարող է վկայել սեփական արժանապատվության զգացումի ներքին խախտման մասին։
Թերարժեքության բարդույթը ընդհանուր առմամբ բացասական երևույթ է։ Սակայն որոշ դեպքերում այն կարող է դրդել մարդուն հասնել դրական նպատակների։

Թերարժեքության բարդույթի զարգացում 
Ալֆրեդ Ադլերը կարծում էր, որ երեխաների մոտ թերարժեքության բարդույթը զարգանում է մի քանի պատճառներով։
 Ֆիզիկական թերություններ (օրինակ որոշ օրգանական թերություններ, ցածր հասակ, անհամաչափություն)։
 Ավելորդ ծնողական խնամակալություն, որը թույլ չի տալիս ինքնուրույն լուծել խնդիրները։
 Ծնողական ուշադրության բացակայությունը նվազեցնում է իր ունակությունների նկատմամբ վստահությունը։
Հաճախ ֆիզիկական թերություները փորձում են կոմպենսացնել մարզումների միջոցով։ Օրինակ Դեմոսթենեսը, ով մանուկ հասակից կակազում էր, դարձել է նշանավոր հռետոր։ Ադլերը ենթադրեց, որ նշանավոր մարդիկ հաջողության են հասել, գործունեության ընթացքում հաղթահարելով սեփական թերարժեքության բարդույթները։ 
Եթե չի հաջողվում հաղթահարել թերարժեքության բարդույթը, դա կարող է հասուն տարիքում հանգեցնել նևրոզի։ Երբեմն  թերարժեքության բարդույթը արտահայտվում է գերարժեքության բարդույթի համալիրում՝ պարծենկոտության և մեծամտության ձևով։
Թերարժեքության զգացումը և դրանից բխող դեպրեսիան հաճախ արմատներով ձգվում են դեպի վաղ մանկություն։ Գիտականորեն ապացուցված է, որ  երեխայի նկատմամբ անբավարար ուշադրությունը և մշտական քննադատությունը կարող են խաթարել սեփական արժանապատվության զգացումի լիարժեք զարգացումը դեռահասների մոտ։
Ըստ Զիգմունդ Ֆրոյդի թերարժեքության բարդույթը առաջանում է «Ես»—ի վերաբերմունքից «Գեր-Ես»-ի հանդեպ, որը դրսևորվում է որպես մեղք և դրանց միջև 
լարվածության արտահայտվածություն։
Մարդը ծնվում է թույլ և անպաշտպան, ունենում է օրգանների թերություն, արտաքին աշխարհը միշտ սպառնում է նրան և այս ամենը խոսում է այն մասին, որ մարդ ծնված օրից ունենում է թերարժեքության բարդույթ։
Ընդ որում պետք է նշել, որ Զիգմունդ Ֆրոյդը իր «Հոգեվերլուծության ներածության դասախոսություններ»-ում  գրում է.

: 

Ամենայն հավանականությամբ Ֆրոյդը նկատի ուներ Վիլհելմ 2-ին, ով ի ծնե տառապում էր ֆիզիկական թերությամբ՝ ձախ ձեռքի վնասվածքով, որը աջ ձեռքից կարճ էր 15 սմ-ով։ 
Հոգեբանական գործոնների հետ մեկտեղ  թերարժեքության բարդույթի զարգացման մեջ պակաս կարևոր չէ արտաքին գործոնների դերը՝ ժողովրդագրական, սոցիալական, քաղաքական, կրոնական, էթնիկական, նույնիսկ սեռական։ Հաճախ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները, խտրականության զոհ դառնալով տառապում են վերոհիշյալ կատեգորիաների մեկ կամ մի քանի թերարժեքության բարդույթով։ Օրինակ, էթնիկական փոքրամասնությունների մեջ հաճախ կարելի է հանդիպել էթնիկական թերարժեքության բարդույթի։ Աղքատ ընտանիքներում մեծացած մարդկանց շրջանում այլ մարդկանց ունևորության ֆոնի վրա կարող է ձևավորվել դասակարգային թերարժեքության բարդույթ և այլն։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Альфред Адлер. Комплекс неполноценности и комплекс превосходства.
 З. Фрейд. Введение в психоанализ: Лекции.  — : Наука, 1989.

Աղբյուրներ 
 Фрейд З. Введение В Психоанализ. Лекции СПб., Алетейя СПб, 1999

Բարդույթներ
Հոգեբանություն
Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Հոգեվերլուծություն
Զիգմունդ Ֆրոյդ
Տագնապ
Նարցիսիզմ