Ջաբարիներ

Ջաբարիներ (), իսլամական առաջին աշխարհայացքային ուսմունքներից մեկի ներկայացուցիչներ։ Ջաբարիները ի հակադրություն կադարիների ընդունում էին Ալլահին որպես միակ արարիչ (` ֆաիլ հակիկի), երկրի վրա կատարվող բոլոր իրադարձությունների պատճառ՝ այդ թվում նաև մարդկանց կողմից իրականացվող։ Ջաբարիական դպրոցը առաջացել է Բասրայում Օմայանների կառավարման ժամանակ։ Այս ուսմունքի առաջին ներկայացուցիչն է ալ-Ջաադ իբն Դիրհամը ()։

Ուսմունք 
Ջաբարիները աստվածային նախախնամության բացարձակ կողմնակիցներ էին։ Նրանք կարծում էին, որ մարդ իր գործողությունները ազատ չի կատարում, այլ կատարում է պարտադրված (` մաջբուր) Ալլահի կողմից։ «Իրական» ջաբարիներ էին համարվում ջահմիները, իսկ «չափավոր» ջաբարիներ էին նաջարիները՝ ալ-Հուսեյն ան-Նաջարի հետևորդները, դիրարիները՝ Դիրար իբն Ամրի հետևորդները, աշարիները՝ Աբու ալ-Հասան ալ-Աշարիի հետևորդները։ Չափավոր ջաբարիները հետևում էին քասբի (كسب) հայեցակարգի տարբեր եղանակներին՝ դրանով զբաղեցնելով կադարիների հայեցակարգի հանդեպ կոմպրոմիսային դիրք։ Նրանք կարծում էին, որ գործողության կատարման մեջ մասնակցում են երկու կատարողներ՝ Ալլահը, ով արարում է գործողությունը, և մարդ, ով այն «ի կատար է ածում»։

Քասբ  

Քասբը (كسب) իսլամական տերմին է, իրենից ներկայացնում է կրոնա-էթիկ հայեցակարգ, որի համաձայն մարդկային գործողությունների կատարման գործում մասնակցում է երկու «կատարող» (` ֆաիլան)՝ Աստված, ով արարում է, և մարդ, ով իրականացնում, ի կատար է ածում։ Այս հայեցողակարգի կողմնակիցները կոմպրոմիսային դիրք են գրավում կադարիների և ջաբարիների դոկտրինաների միջև։

Ուղղություններ

Ջահմիներ 
Ջահմիները Ջահմա իբն Սաֆվանի հետևորդներն են, ով զարգացրել է Իբն Դիրհամի ուսմունքը։ Ջահմիները պնդում էին, որ դրախտը (՝ ջաննա) և դժոխքը (ջահաննամ) հավերժ չեն, և ժխտում էին Ալլահին դրախտում տեսնելու հնարավորությունը։ Նրանք նաև համարում էին, որ Ղուրանը արարված է։

Նաջարիներ 
Ալ-Հուսեյն ան-Նաջարը համարում էր, որ մարդու «կատարելու» ունակությունը և հենց «կատարելը» արարվում է Ալլահի կողմից գործողության արարման հետ միաժամանակ։ Այդ իսկ պատճառով մարդը նաջարիների պատկերացմամբ արարքի նախաձեռնողն է միայն «փոխաբերական իմաստով»։

Դիրարիներ 
Դիրար իբն Ամրը կարծում էր, որ «կատարելու» ունակությունը և «կատարելը» ածանցվում է մարդու ազատ կամքից։ Այդ իմաստով մարդ բացարձակորեն համարվում է արարքի նախաձեռնողը։

Գրականություն 
Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. ал-Джабрийа // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 57-58.
Али-заде, А. А. Джабриты (архив ) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
Джабриты — статья из Исламской энциклопедии Islamist.ru.

Իսլամի ճյուղեր
Իսլամագիտություն