Տայֆա

Տայֆա (, «տայֆա», վերցված , «տաիֆա», հոգն․՝ , «տաուաիֆ», հայկական ավանդական համարժեքը՝ «թայֆա»), միջնադարյան ավատատիրական պետության անվանում Պիրենեյան թերակղզու տարածքում 11-13-րդ դարերում։ Հիմնադրվել են Կորդովայի խալիֆայության անկումից հետո՝ զարգացած միջնադարին բնորոշ ավատատիրական մասնատվածության ժամանակ, որը Իսպանիայում հայտնի է «տայֆաների արքաների» (, «մուլուք ալ-տաուաիֆ») դարաշրջան։

Տայֆաները երբեք չեն միավորվել մեկ միասնական պետության մեջ. նրանք պարբերաբար նվաճվել են հարևան քրիստոնեադավան պետությունների կամ Հյուսիսային Աֆրիկայում ստեղծված տերությունների կողմից։ Տայֆաները կոչվում էին ամիրայություններ կամ թագավորություններ՝ ի հակադրություն Պիրենեյան թերակղզու հյուսիսում գոյություն ունեցող Լեոնի, Գալիսիայի, Կաստիլիայի, Նավառայի և Արագոնի թագավորությունների։ Նրանց պատմությունը բաժանվում է երեք շրջափուլի։ Դրանք տարբերվում են փաստացի և իրավաբանորեն թվագրությամբ. փաստացիորեն գոյություն ունեցած տայֆաները լիակատար ինքնիշխանություն չեն ունեցել, իսկ իրավաբանորեն թվագրվածները՝ նշված ժամանակաշրջանում չեն եղել որևէ պետության լծի տակ Կորդովայի խալիֆայության անկումից մինչև Ալ-Մորավիների գերիշխանության հաստատում (փաստացի՝ 1009-1106, իրավաբանորեն՝ 1031-1085), ալ-Մորավիների իշխանության անկումից մինչև Ալ-Մոհադների տիրապետության հաստատում (փաստացի՝ 1140-1203, իրավաբանորեն՝ 1145-1147) և ալ-Մոհադների իշխանության անկումից մինչև Գրանադայի ամիրայության ձևավորում (փաստացի՝ 1232-1287, իրավաբանորեն՝ 1238)։

11-13-րդ դարերում տայֆաները մի քանի անգամ ենթարկվել են հարևան կաթոլիկ պետությունների հարձակումներին, սակայն նրանց դեմ ձեռնարկած արշավանքները հիմնականում մեծ հաջողությունների չեն հասել՝ միասնական հրամանատարության բացակայության պատճառով։ Արդյունքում իսպանական արքաները հետզհետե ընդլայնել են իրենց տիրույթները դեպի հարավ։ Ալ-Անդալուսում հիմնված տայֆաները հաճախ միավորվում կամ նվաճվում էին առավել խոշոր ու կենսունակ տայֆաների կողմից։ Անկախ իշխանություններից ամենաերկարակյացը եղավ Գրանադայի ամիրայությունը, որը գոյատևեց մինչև Ռեկոնկիստայի ավարտը (1492)։

Տայֆաների շրջանը արաբական Իսպանիայի չորրորդ փուլն էր։ Եթե նախորդ երեքը (ալ-Անդալուսի նահանգ՝ 711-756, Կորդովայի ամիրայություն՝ 756-929, Կորդովայի խալիֆայություն՝ 929-1031) մուսուլմանական գերիշխանության զարգացման ու բարգավաճման փուլեր էին, ապա տայֆաների առաջացումն արդեն խորհրդանշում էր նրանց իշխանության մայրամուտը։ Դրանք արաբական Իսպանիայի պետականության մնացորդներն էին, որոնք չկարողացան ինքնուրույն գոյատևել կամ միավորվել։ Ի վերջո Պիրենեյան թերակղզու հարավում գոյություն ունեցող Գրանադան նույնպես հեռացավ պատմության ասպարեզից, երբ Կաստիլիայի ու Արագոնի միացյալ բանակները՝ Իզաբելլա և Ֆերդինանդ միապետերի գլխավորությամբ նվաճեցին այն և ազդարարեցին նորաստեղծ պետության՝ Իսպանիայի թագավորության ստեղծումը՝ պահպանելով սեփական թագերը։

Պատմություն 
Տայֆան քրիստոնեադավան Եվրոպայի միջնադարյան ավատատիրական պետականության ձև էր։ Ավատատիրական մասնատվածությունը, որը բնորոշ էր զարգացած միջնադարի ավատատիրական գրեթե բոլոր երկրներին, Անդալուսում սկսել էր Կորդովայի խալիֆայության անկման շրջանում՝ 11-րդ դարի սկզբին (1009 թվականից)։ Մասնատման գործընթացը գագաթնակետին հասել է Կորդովայի անկումից հետո (1031)։

Տայֆաներից ամենաերկարակյացը Գրանադայի ամիրայությունն էր (թագավորություն, 1013 - 2 հունվարի 1492), որը ստեղծվել էր դեռ Կորդովայի խալիֆայության գոյության տարիներին, և երկար դարեր շարունակ մնացել էր իսլամադավան միակ պետությունը Պիրենեյան թերակղզու տարածքում։ Նրա անկումով փակվեց մուսուլմանական Իսպանիայի վերջին էջը։ Գրանադայի անկումը Եվրոպայի պատմության մեջ ուներ նույնչափ բախտորոշ նշանակություն, որքան դրանից 40 տարի առաջ տեղի ունեցած Կոստանդնուպոլսի անկումը (1453)։

Այդուհանդերձ, մուսուլմանական ազդեցությունը Հարավային Եվրոպայի մշակույթի, կենցաղի ու տնտեսության մեջ զգալի է եղել։ Որոշակի իմաստով տայֆայի գաղափարը տեղափոխվել է «Նոր աշխարհ». 1492 թվականին Քրիստափոր Կոլումբոսի կողմից Ամերիկայի հայտնագործումից հետո իսպանացիները գրավյալ տարածքները սկսում են կառավարել տայֆաների սկզբունքով։ 19-20-րդ դարերում վարչական այդ միավորների հիման վրա ստեղծվում են նոր պետություններ։

Բնակչություն 
Տայֆայի բնակչությունը, ինչպես և մուսուլմանական Իսպանիայի ամբողջ բնակչությունը, իրենից ներկայացնում էր խայտաբղետ կազմ։ Պիրենեյան թերակղզում ապրում էին տարբեր կրոնների ու ազգությունների ներկայացուցիչներ, ովքեր խոսում էին մի քանի լեզուներով։ Դա հանգեզնում էր մշակութային բազմազանության և գիտության բարգավաճման։ Երբեմն ազգամիջյան ու կրոնական տարբեր խմբեր միմյանց դեմ պատերազմում էին, ինչը հանգեցնում էր կենտրոնաձիգ իշխանության թուլացմանը և հարևան պետությունների հարձակումներից։

Իսպանաբնակ մուսուլմաններին քրիստոնյաները անվանում էին մավրեր՝ «սևեր»։ Դրանց մեջ մտնում էին ոչ միայն արաբները, ովքեր մի քանի դար առաջ Անդալուս էին եկել Արաբական թերակղզուց և Հյուսիսային Աֆրիկայից, այլև բերբերները, ովքեր պարբերաբար մեծ ու փոքր խմբերով տեղափոխվում էին Միջերկրական ծովի հարավային ափի երկրներից։ Նրանք դառնում են տեղաբնիկների իշխող վերնախավը։ Իսպանաբնակ քրիստոնյաները, ովքեր երկարադարյա շփման արդյունքում ընդունում են արաբների սովորույթներն ու կենցաղը, կոչվում էին «մոսարաբներ» (` մարդիկ, ովքեր ցանկանում են դառնալ արաբ)։ Նրանք վճարում էին խարաջ և ջիզիա, ապրում առանձին համայնքներով` գյուղերում ու քաղաքներում։ Հատկապես հայտնի էին Տոլեդո, Կորդովա, Սևիլյա և Մերիդա քաղաքների քրիստոնեական թաղամասերը։

Հարավային Իսպանիայում արաբական տիրապետության ողջ ընթացքում բնակվել են հռոմեալեզու, ինչպես նաև՝ մասամբ արաբալեզու քրիստոնյաների, ինչպես նաև հրեական-հուդայական մեծաքանակ խմբեր։ Նրանք պահպանում են իրենց եկեղեցին։ Կորդովայի ամիրայությունում աշխույժ դերակատարում ունեին հրեաները։ Վեստոգոթական իշխանություններից բազմիցս հալածվելով՝ նրանք բարեկամաբար են տրամադրվում արաբների հանդեպ։ Նրանք նույնպես ստեղծում են իրենց համայնքները, զբաղվում քաղաքային տնտեսությամբ, մասնակցում երկրի մշակութային ու վարչաքաղաքական կյանքին։

Գրանադայի և այլ ամիրայությունների բնակչության մի մասը կազմված էր քրիստոնեադավան ստրուկներից, ովքեր կոչվում էին «սակալիբա»։ Ստրուկների շարքերը համալրում էին մի քանի սլավոնական ցեղեր, որոնք Իսպանիա էին տեղափոխվել դեռևս վաղ միջնադարում՝ գոթերի հետ միասին։ Նրանց անվանումը՝ սլավոն (), ինքնին «ստրուկ» էր նշանակում։ Անդալուսում նրանք հայտնի էին որպես սակալիբա (գերմաներեն Sklave բառից՝ )։ Նրանց էին դասվում նաև ֆրանկները և Աֆրիկայից տեղափոխված սևամորթները։ Այլ կերպ ասած՝ այդ խմբում էին ոչ տեղաբնիկ, ոչ էլ իշխող վերնախավի ներկայացուցիչ նորաբնակները։

Անդալուսի արաբական վերնախավը աշխույժ շփման մեջ էր Կաստիլիայի և Արագոնի արքունիքի հետ։ Հերթական տայֆայի անկումից հետո տեղի էր ունենում նրա իսլամադավան բնակչության արտագաղթ։ Բնակություն հաստատելու համար այնտեղ էին գալիս քրիստոնյաներ։ Բացի այդ, տեղական մոսարաբական բարբառը միացվում էր կաստիլերենին և այդպիսով հիմք հանդիսանում ժամանակակից իսպաներենի համար։

Առաջին փուլ 
Կորդովայի խալիֆայության անկումից հետո (1031) անկախություն ստացան 33 տայֆաներ։ Հզորությամբ ու զարգացվածությամբ առավել աչքի ընկան առաջին փուլի (11-րդ դար) տայֆաները, որոնցից հայտնի էին Սարագոսայի, Տոլեդոյի, Բադախոսի ու Սևիլյայի տայֆաները։ Վերջինս միակն էր, որը կարողացավ միավորել հարևան՝ առավել թույլ տայֆաները։

Կենտրոնական Պորտուգալիա - ներառում է ժամանակակից Պորտուգալիայի կենտրոնը, մայրաքաղաք Լիսաբոնի շրջակայքը և Իսպանիայի Էստրեմադուրա նահանգը։

 Բադախոս - 1013-1022/1034-1094 (Աֆթասիներ). 1027-1034 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)։ 1094 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Լիսաբոն - 1022-1034 (Բանու Սաբուր). 1034-1093 (Աֆթասիներ)

Հարավային Պորտուգալիա - ներառում է Ալենտեխո և Ալգարվե մարզերը
 Մերտոլա - 1033-1044 (Թայֆուրիներ). 1044-1091 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Սալտես և Ուելվա - 1012/1013-1051/1053 (Բաքրի). 1051-1091 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Սանտա Մարիա դո Ալգարվե - 1018-1051 (Հարունի). 1051-1091 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Սիլվես - 1027-1063 (Մուզայմի). 1063-1091 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)

Կենտրոնական Իսպանիա - ներառում է Մադրիդի շրջակայքը և Գվադալախարայի ու Տոլեդոյի տարածքը

 Տոլեդո - 1010/1031-1085 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)

Հարավային Իսպանիա - ներառում է Անդալուզիա նահանգը

 Ալխեսիրաս - 1035-1058 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Արկոս - 1011-1068 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Կարմոնա - 1013-1091 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Սեուտա - 1061-1084 (նվաճվել է Գրանադայի կողմից)
 Կորդովա - 1031-1091 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Գրանադա - 1013-1090 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Մալագա - 1026-1057/1058 (նվաճվել է Գրանադայի կողմից). 1073-1090 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Մորոն - 1013-1066 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Նիեբլա - 1023/1024-1091 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Ռոնդա - 1039/1040-1065 (նվաճվել է Սևիլյայի կողմից)
 Սևիլյա - 1023-1091 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)

Արագոն և Կատալոնիա - ներառում է Տերեուլի, Սարագոսայի և Տառագոնայի տարածքը

 Ալբառասին - 1011-1104 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Ալպուենտե - 1009-1106 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Ռուեդա - 1118-30 (նվաճվել է Արագոնի կողմից)
 Տորտոսա - 1039-1060 (նվաճվել է Սարագոսայի կողմից). 1081/1082-1092 (նվաճվել է Դենիայի կողմից)
 Սարագոսա - 1018-1046 (Բանու Թուջիբ, ապա՝ բանու Հիդ). 1046-1110 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից. 1118 թվականին նվաճվել է Արագոնի կողմից)

Արևելյան Իսպանիա - ներառում է Վալենսիայի, Մուրսիայի և Բալեարյան կղզիների տարածքը
 Ալմերիա - 1011-1091 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Դենիա - 1010/1012-1076 (նվաճվել է Սարագոսայի կողմից)
 Խերիկա - 11-րդ դար (նվաճվել է Տոլեդոյի կողմից)
 Լորկա - 1051-1091 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Մախորկա - 1018-1203 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Մոլինա - ?-1100 (նվաճվել է Արագոնի կողմից)
 Մուրսիա - 1011/1012-1065 (նվաճվել է Վալենսիայի կողմից)
 Մուրվիեդրո և Սագունտո - 1086-1092 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Սեգորբե - 1065-1075 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Վալենսիա - 1010/1011-1094 (իրավաբանորեն՝ Կաստիլիայի վասալ, բայց ղեկավարվում էր Բանու Հուդ տոհմի կողմից)

Երկրորդ փուլ 

 Ալմերիա - 1145-1147 (նվաճվել է Կաստիլիայի, ապա՝ Ալ-Մոհադների կողմից)
 Արկոս - 1143 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Բադախոս - 1145-1150 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Բեխայի և Էվորա - 1114-1150 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Կարմոնա - վայրը և ժամանակաշրջանը հստակ հայտնի չեն
 Կոնստանտինա և Օռնակուելոս - վայրը և ժամանակաշրջանը հստակ հայտնի չեն
 Գրանադա - 1145 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Գուադիքսի և Բազա - 1145-1151 (նվաճվել է Մուրսիայի կողմից)
 Խաեն - 1145-1159 (Մուրսիա); 1168 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Խերես - 1145 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Մալագա - 1145-1153 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Մերտոլա - 1144-1145 (նվաճվել է Բադախոսի կողմից)
 Մուրսիա - 1145 (նվաճվել է Վալենսիայի կողմից); 1147-1172 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Նիեբլա - 1145-1150? (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Պուրչենա - վայրը և ժամանակաշրջանը հստակ հայտնի չեն
 Ռոնդա - 1145 (նվաճվել է Ալ-Մորավիների կողմից)
 Սանտարեմ - ?-1147 (նվաճվել է Պորտուգալիայի կողմից)
 Սեգուրա - 1147-? վայրը հստակ հայտնի չէ
 Սիլվես - 1144-1155 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Տավիրա - վայրը և ժամանակաշրջանը հստակ հայտնի չեն
 Տեխադա - 1145-1150 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Վալենսիա - 1145-1172 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)

Երրորդ փուլ 

 Արխոնա - 1232-1244 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Բաեսա - 1224-1226 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Սեուտա - 1233-1236 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից), 1249-1305 (նվաճվել է Մարինինիների կողմից)
 Դենիա - 1224-1227 (նվաճվել է Ալ-Մոհադների կողմից)
 Լորկա - 1240-1265 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Մենորկա - 1228-1287 (նվաճվել է Արագոնի կողմից)
 Մուրսիա - 1228-1266 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Նիեբլա - 1234-1262 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Օրիուելա - 1239/1240-1249/1250 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Վալենսիա - 1228/1229-1238 (նվաճվել է Արագոնի կողմից)

Երբեմն տայֆաների շարքին են դասվում նաև՝
 Գրանադա - 1237-1492 (նվաճվել է Կաստիլիայի կողմից)
 Լաս Ալպուխառաս - 1568-1571 (նվաճվել է Իսպանիայի կողմից)

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Айдын Ариф оглы Али-заде. Хроника мусульманских государств I-VII вв. Хиджры. — 2-е, испр. и доп. — М.։ Умма, 2004. — 445 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94824-111-4.
 Альтамира-и-Кревеа Р. История Испании. Т. I. Сокр. перевод с исп. Е. А. Вадковской и О. М. Гармсен. Под ред. С. Д. Сказкина и Я. М. Света. Предисл. Я. М. Света. М., изд. Иностранной литературы, 1951. 
 Крачковский И. Ю. Арабская культура в Испании. М.-Л., АН СССР, 1937. 
 Куделин А. Б. Классическая арабо-испанская поэзия (конец X — середина XII веков). М., «Наука», 1973. 
 Ланда Р. Г. В стране аль-Андалус через тысячу лет. М., «Наука», изд. фирма «Восточная литература», 1993. 
 Леви-Провансаль Э. Арабская культура в Испании. Общий обзор Пер. с фр. Предисл. Н. А. Иванова. М., «Наука», 1967. 
 Рыжов К. Все монархи мира. Мусульманский Восток VII-XV вв. — М.։ Вече, 2004. — 544 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94538-301-5.
 Уотт У.М., Какиа П. Мусульманская Испания — М.։ Наука, 1976. — 199 с

Արտաքին հղումներ 

 
 
 Ислам в Испании и мусульманская наука 
 Мусульманская Испания

Տայֆաներ
Եվրոպայի նախկին միապետություններ