Իսլանդերենի քերականություն

Իսլանդերենը ունի բարդ բառակազմության համակարգ, քանի որ գոյականները, ածականները, դերանունները, թվականները և որոշյալ հոդը փոփոխվում են ըստ սեռի, թվի և հոլովի, իսկ բայերը փոփոխվում են ըստ անձի, թվի, ժամանակի, սեռի և եղանակի։ Ի տարբերություն դանիերենի, նորվեգերենի և շվեդերենի՝ իսլանդերենը պահպանել է հին նորվեգերենի բառակազմական կաղապարները։

Բառերի դասավորությունը

Իսլանդերենում նախադասությունում բառերի դասավորությունը նման է գերմանական լեզուների կաղապարին՝ ենթակա-ստորոգյալ-լրացում։ Հարցական նախադասություններում բառերի հերթափոխությունը հետևյալն է. ստորոգյալ-ենթակա-լրացում։

Ժխտական նախադասությունները կազմվում են ekki մասնիկի օգնությամբ, որը տեղադրվում է ստորոգյալից հետո։

Որոշյալ հոդ
Իսլանդերենում, ինչպես և հայերենում, չկա անորոշ հոդ։ Անորոշ հոդի բացակայությունը հատուկ է նաև այլ գերմանական լեզուներին, սակայն ի տարբերություն դրանց, իսլանդերենում կա որոշյալ հոդի երկու տեսակ՝ ազատ որոշյալ հոդ, որը հանդես է գալիս, որպես ինքնուրույն բառ, և ածանցային որոշյալ հոդ, որը միանում է բառին։ Որոշյալ հոդը հոլովվում է, փոխվում է ըստ թվի և սեռի։

Ազատ որոշյալ հոդի օգտագործումը սահմանափակ է։ Այժմ այն կիրառվում է հիմնականում պաշտոնական անվանումներում և առավել պահպանողական պարբերականների կողմից։ Բանավոր խոսքում ազատ որոշյալ հոդը հազվադեպ է հանդիպում։

Ածանցային որոշյալ հոդը նման է ազատ որոշյալ հոդին և միանում է գոյականին։ Բառին միանալիս այն կորցնում է առաջին h հնչյունը, իսկ եթե բառը վերջանում է ձայնավորով, ապա նաև երկրորդ i հնչյունը։

Գոյական
Իսլանդերենում գոյականը ունի երեք սեռ` արական (), իգական (), չեզոք ()։ Գոյականի՝ այս կամ այն սեռին պատկանելությունը որոշվում է ոչ թե բառի ձևից (օրինակ՝ վերջավորություններից, ինչպես ռուսերենում), այլ դրա հոլովման ձևից։ Իսլանդերենում գոյականները հոլովվում են ըստ չորս հոլովների՝ ուղղական հոլով (), սեռական հոլով (), տրական հոլով() և հայցական հոլով (), ընդ որում՝ հոլովումների թիվը, ըստ որոշ լեզվաբանների, անցնում է 70-ից։ Ըստ հոլովվելու իրենց հատկության գոյականները լինում են թույլ և ուժեղ։ Իսլանդերենում գոյականները ունեն երկու թիվ՝ եզակի () և հոգնակի ()։ Ընդ որում հոգնակու կազմությունը կախված է գոյականի սեռից, հոլովումից և թույլ կամ ուժեղ լինելուց։

Թվական

Քանակական թվականներ
Իսլանդերենի քանակական թվականներից չորսը՝ einn (մեկ), tveir (երկու), þrír (երեք), fjórir (չորս), հոլովվում են և փոխվում ըստ սեռի՝ կախված գոյականի հոլովից և սեռից։

Femm (հինգ) թվականից բարձր քանակական թվականները չեն հոլովվում, սակայն փոխվում են ըստ սեռի և թվի, իսկ hundrað (հարյուր), þúsund (հազար), milljón (միլիոն) և milljarður (միլիարդ) թվականները կարող են օգտագործվել որպես գոյական և հոլովվել։

Դասական թվականներ
Դասական թվականները կազմվում են՝ քանակական թվականներին -ði, -ðji, -ti, -asti, -di ածանցները ավելացնելով։ Einn (մեկ), tveir (երկու), þrír (երեք) և fjórir (չորս) թվականները ունեն անկանոն դասական թվականի ձև․ einn - fyrsti, tveir - annar, þrír - þriðji, fjórir - fjórði, ընդ որում՝ annar դասական թվականը փոփոխվում է ըստ սեռի, թվի և հոլովի։

Annar թվականը օգտագործվում է նաև որպես դերանուն՝ «այլ» իմաստով։

Բաղադրյալ քանակական թվականներից դասական կազմելիս փոխվում են երկու մասն էլ՝ tuttugu og einn (քսանմեկ) - tuttugasti og fyrsti (քսանմեկերորդ)։

Կոտորակային թվականներ
Կոտորակային թվականները կազմվում են heill, hálfur բառերի, ինչպես նաև դասական թվականների օգնությամբ։

Մակբայ
Մակբայը ցույց է տալիս գործողության կատարման տեղը, ժամանակը, ձևը և չափը։ Այն չի հոլովվում, փոխվում ըստ սեռի և թվի, սակայն ածականի պես ունի համեմատության աստիճաններ։

Իսլանդերենում մակբայների կազման հիմնական եղանակը ածականի չեզոք սեռի հայցական հոլովը եզակի թվով օգտագործելն է․ օրինակ՝ hár - բարձր (ածական) → hátt - բարձր (մակբայ)։ Որոշ դերանուների չեզոք սեռի հայցական հոլովը եզակի թվով օգտագործվում են որպես մակբայներ․ օրինակ՝ hver - ով → hvað - ինչպես։ Որոշ մակբայներ կազմվում են -a ածանցով․ օրինակ՝ illur - չար, վատ (ածական) → illa - վատ (մակբայ)։ -legur վերջածանց ունեցող ածականներից մակբայ կազմելիս դրանք ստանում են -lega վերջածանցը․ օրինակ՝ skemmtilegur - ուրախ, զվարճալի → skemmtilega ուրախ եղանակով, զվարճալիորեն։ -lega վերջածանցով կազմվում են նաև մի քանի մակբայներ, որոնց համապատասխան ածականը չունի -legur վերջածանց․ օրինակ՝ kær - սիրելի → kærlega - սիրելով (մակբայ)։

Մակբայների համեմատության աստիճանները
Մակբայների ճնշող մեծամասնության բաղդատական և գերադրական աստիճանները կազմվում են կանոնավոր կերպով՝ վերջածանցներ ավելացնելով։ Բաղդատական աստիճանը կազմվում է -ar կամ -(u)r ածանցների օգնությամբ, իսկ գերադրական աստիճանը՝ -(a)st ածանցի միջոցով։

Մի խումբ մակբայների համեմատության աստիճանները կազմվում են անկանոն եղանակով։

Ծանոթագրություններ

Իսլանդերենի քերականություն