Չոս Մալալ

Չոս-Մալալ (), քաղաք Արգենտինայի Նեուկեն գավառի հյուսիսում, Նեուկեն գավառի մայրաքաղաքից հեռու է 385 կմ և գտնվում է № 40 ավտոմայրուղու վրա։
1887-1904 թվականներին եղել է Նեուկեն գավառի մայրաքաղաքը։ Ներկայումս քաղաքը ունի առաջին կարգի մունիցիպալիտետայի կարգավիճակ՝ ըստ մունիցիպալիտետների՝ գավառների դասակարգման, և հանդիսանում է համանուն դեպարտամենտի վարչական կենտրոն։

Անվան ծագում 
Քաղաքի անունը գալիս է արաուկանյան լեզվից. Չոս-Մալալ անվանումը նշանակում է «դեղին բակ»։ Քաղաքն այդպես է կոչվել բնակավայրը շրջապատող անտառների պատճառով, որոնք աշնանը ստանում են վառ դեղին գունավորում։ Այդ անտառներում աճում են մեյտեն, լոմատիա ծառեր։

Աշխարհագրական դիրք 
Չոս-Մալալը տեղակայված է գավառի հյուսիսում և համանուն դեպարտամենտի հարավում։ Գտնվում է մի հովտում, որը շրջապատված է Կուրի Լեուվու և Նեուկեն գետերով։ Քաղաքից ոչ հեռու ձգվում է Լա Կորդիլեր դել Վենդտո լեռնաշղթանն, որը ձգվում է հարավից հյուսիս, Անդերին զուգահեռ։ Քաղաքի միջով անցնում է № 40 ավտոմայրուղին, Մենդոսի հետ սահմանից 100 կմ հեռավորության վրա, Նեուկենից 385 կմ հեռավորության վրա և Անդակոլոից 55 կմ հեռավորության վրա № 43 ավտոմայրուղով։

Կլիման անապատային է, կիսաչոր ու ցուրտ ձմեռներով և տաք ու չոր ամառներով։ Ամռան միջին ջերմաստիճանը 20 °C ՝է, ձմռան միջին ջերմասիճանը՝ 6 °C: Գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -13,9 °C, ամենաբարձր ջերմաստիճանը՝ 40 °C: Տարվա ընթացքում տեղումներ լինում են քիչ, հիմնականում աշնանը և ձմռանը։ Ուժեղ քամիները բնութագրական են տարվա բոլոր չորս եղանակներին։

Պատմություն 
Չոս-Մալալը հիմանդրվել է 1887 թվականի օգոստոսի 4-ին 4-րդ դիվիզիայի ամրոցի հիման վրա գնդապետ Մանուել Օլասկոագի կողմից որպես Նեուկեն գավառի առաջին մայրաքաղաք։ Չնայած գեներալ Խուլիո Ռոկաի հրամանին՝ նավատորմը հանդես էր գալիս Նեուկեն գետից հարավ ընկած տարածքների հնդկացիների դեմ։ Արդյունքում արաուկանյան ցեղերը ապստամբեցին ազգային կառավարության դեմ՝ պատերազմական գործողություններ սկսելով 1879 թվականին Չոյկե Մաուիդա կոչվող տարածքում։ Հնդկացիները երդվել էին ավելի շուտ նետվել ժայռից, քան հանձնվել թշնամու բանակին։ Տեղի ունեցան մի շարք արյունալի մարտեր ու հարձակումներ ամրոցի վրա։ Սակայն 1883 թվականին արաուկանյան ցեղերի ապստամբությունը ճնշվեց, և առաջնորդներ Պուրրանը, Ռեուկե Կուրան և Շայխուեկե Նամուկուռան հանձնվեցին իշխանություններին, ինչը հանգեցրեց հնդկացիների պատերազմների ավարտին։ Պատերազմի նպատակն էր ձեռք բերել վերահսկողություն Անդերի երկու կողմերում ընկած քարավանային ուղիների վրա։ 1904 թվականին քաղաքը դադարեց լինել վարչական շրջանի մայրաքաղաք, որովհետև մայրաքաղաքը տեղափոխվեց գավառի արևելքում նոր հիմանդրված Նեուկեն քաղաքը։

Քաղաքի հիմանդրումից ի վեր կառուցվել են այնպիսի շենքեր, ինչպիսիք են կառավարական տունը, դպրոցներն ու փոստը։ Ուժեղ ու սառը քամիները դժվարացնում էին քաղաքի շինարարությունը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Բուենոս Այրեսից հեռու լինելուն՝ քաղաքը շարունակում էր աճել։

Քաղաքի շուրջը տարածված հովիտներում ու հարթություններում սկսեցին բրդի, պանրի ու յուղի արտադրություն։ Campana Mahuida հանքում սկսեց արծաթի արդյունահանումը։ Տեղում արտադրված ապրանքները վաճառվում էին Չիլիում, որտեղից ներմուծվում էին շաքար, պահածոներ և այլ անհրաժեշտ ապրանքներ։ Հողը չորացնող ջրանցքների կառուցումից հետո տնկվեցին խաղողի ու պտղատու այգիներ։ Մենդոսա և Սան Խուան գավառներից ներգաղթածները բնակություն հաստատեցին քաղաքում՝ աշխատելու տեղի գյուղատնտեսական կազմակերպություններում։ Տնկվեցին խնձորենիներ, դեղձենիներ, ծիրանենիներ, սալորենիներ, ընկուզենիներ, սերկևիլի ծառեր, ինչպես նաև բույսեր, որոնք օգտագործվում էին չթրծված աղյուսներից տներ կառուցելու ժամանակ։

Ներկայումս Չոս-Մալալը Նեուկեն գավառի հյուսիս-արևմուտքի ամենակարևոր քաղաքն է։ Այն տրանսպորտային հանգույց է և Լաս Օվեխաս, Անդակոլկո, Վառվառկո, Բուտա-Ռանկիլ և Տռիկաո-Մալալը մունիցիպալիտների վարչական կենտրոնը։

Բնակչություն 
1991 թվականին անցկացված առաջին մարդահամարի համաձայն՝ քաղաքի բնակչությունը կազմել է 10957 մարդ։ Մինչ 2001 թվականը բնակչության թվաքանակն աճել է 33,2 %-ով և կազմել 11361 մարդ:2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ քաղաքում բնակվում է 13123 մարդ։

Տեսարժան վայրեր 
Չոս-Մալալը հայտարարվել է գավառի պատմական ու մշակութային կենտրոն։ Քաղաքում պահպանվել են 19-րդ դարի վերջի բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ, ինչպիսիք են հիմնադիր Մանուել Օլասկոագի տունն ու ամրոցի աշտարակը։ Այն կառուցվել է Մենդոս գավառի ճարտարապետական ոճով։ Արահետների կողքին ձգվում են ջրանցքներ, որոնք նախատեսված են ծառերը ջրելու համար։

Քաղաքի պատմական կենտրոնում գործում է Խոսե Օլասկոագի պատմական թանգարանը (), որը տեղակայված է բլրի վրա, որը «Անապատի նվաճման» ժամանակ օգտագործվել է որպես 4-րդ դիվիզիայի օպերացիոն կենտրոն։ Թանգարանում ցուցադրվում են քաղաքի հիմանդիր Մանուել Օլասկոագի կյանքին, ինչպես նաև քաղաքի պատմությանը նվիրված ցուցանմուշներ։ Բացի այդ՝ թանգարանում կան հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված իրեր, որոնք պատմում են տեղի հնդկացիական ցեղերի մշակույթի մասին։ Թանգարանը կազմված է 3 սրահից. առաջինում ցուցադրվում են պատմական նկարներ ու հագուստներ, 2-րդում գտնվում է արգենտինական պատեգոնյայի 1-ին տպագրական արտադրամասը, որտեղ սկսել է գավառի առաջին թերթի La Estrella de Chos Malal տպագրությունը, 3-րդ սրահում ցուցադրված են հնդկացիների կենցաղային իրեր, ինչպիսիք են կացինները, կաթսաները և նետերը։

4-րդ դիվիզիայի բլրի վրա տեղակայված է Չոս-Մալալի ամրոցի աշտարակը, որը կառուցվել է 1891 թվականին՝ ի հիշատակ «անապատի նվաճման» ժամանակ բանակի վարած պատերազմական գործողությունների։ 1944 թվականից 4-րդ դիվիզիայի նավահանգիստը ու նրա շինությունները ազգային պատմական հուշարձաններ են։

Քաղաքի կենտրոնում գտնվում է Մարիա Աուկսիլիադորաի մատուռը։ Նրա շինարարությունը սկսվել է Չոս-Մալալի՝ Նեուկեն գավառի մայրաքաղաք դառնալուց քիչ հետո։ Այն կառուցված է փայտից, որը բերվել է Էպուլաուկենից։ 1887 թվականի դեկտեմբերի 7-ին մատուռը հրդեհվել է։ 1902 թվականի հուլիսի 9-ին այրվել են նաև նոր կառուցված խորանն ու Մարիամ Աստվածածնի արձաննը։

Դեինտիսինկո-դե-Մայո և Պադրե-Գարդին փողոցներում տեղակայված է Նեուկենի պատմական շենքը, որը կառուցվել է 1880-ական թվականներին։ 1887-1904 թվականներին այդտեղ տեղակայված է Նեուկենի տարածքի նախկին կառավարության պալատը։ Ներկայումս այնտեղ գործում է Խոսե Մանուել Օլասկոագի գրադարանը, մունիցիպալ պատմական արխիվը և Նեուկենի հյուսիսային շրջանի զբոսաշրջության կենտրոնը։

Նեուկեն, Նաուևե և Կուռի-Լեուվու գետերը հարմար են ձկնորսության համար։ Տարեցտարի աճում է այն ձկնորսների թիվը, որոնք գալիս են այստեղ, ուր տեղակայված են Նեուկեեն գետի ակունքն ու Ֆեա, Նեգրա ու Վարվակա-Կամպոս լճակները։

Քաղաքում ամեն տարի անկացվում են այծի տոնը, բրդի տոնը և Սուրբ Սեբաստիանի տոնը։

Տնտեսություն 
Չոս-Մալալը մեծ նշանակություն ունեցող քաղաք է գավառի հյուսիսում։ Քաղաքում հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ. բուծում են այծեր, աճեցնում են միրգ ու բանջարեղեն։ Քաղաքում աշխատում է պղնձի արտադրամաս։ Քաղաքից ոչ հեռու կան աղի հանքեր։

Քաղաքի բնակիչներն աշխատում են նաև հասարակական սեկտորում։ Քաղաքում բացվել են La Nación Argentina և Banco de la Provincia del Neuquén բանկերի մասնաճյուղեր։

Տրանսպորտ 
20-րդ դարի սկզբին Նեուկեն գավառի մայրաքաղաքի հետ փոստային փոխադրումներն իրականացվում էին հիմնականում ձիերի միջոցով։ Այդ ժամանակ ճանապարհներն ծածկված էին քարով, իսկ ճանապարհների կառուցումը ուշացավ 20 տարով։ Սկզբում կառուցվել են Նեուկենից Սապալա ձգվող ճանապարհները, ապա Սապալայից Լաս Լահաս, իսկ վերջում նաև Լաս Լահասից Չոս Մալալ ձգվող ճանապարհները։

Քաղաքը տեղակայված է № 40 ազգային ավտոմայրուղու վրա, որը քաղաքը կապում է Սապալի ու գավառի հարավային քաղաքներ Խունին դե լոս Անդեսի ու Սան Մադրտին դե լոս Անդեսի հետ հարավում և Մենդոս գավառի հետ հյուսիսաում։ Գավառային № 41 մայրուղին Չոս-Մալալը կապում է Լոս-Մենուկոսոմի և Տրիկաո-Մալալի հետ։ Գավառային № 43 մայրուղին քաղաքը միացնում է Անդակոլոյի և դեպարտամենտի մայրաքաաղաք Մինասի հետ։ Քաղաքից 110 կմ դեպի արևմուտք գտնվում է Չիլիի հետ սահմանը։ Անցակետն աշխատում է ձմռանը և միակ անցակետն է Նեուկեն գավառի հյուսիսում։

Քաղաքին մոտիկ տեղակայված է Օսկար Ռեգերի օդանավակայանը։

Հայտնի բնակիչներ 
 Գրեգորիո Ալվարես — արգենտինացի գրող
 Արտուրո Կարիլլո — արգենտինացի բժիշկ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Պաշտոնական կայք 
 Информация о городе на сайте Аргентинского Министерства внутренных дел

Արգենտինայի քաղաքներ
1887 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր