Արմաշի դպրեվանքի մատենադարան

Արմաշի դպրեվանքի մատենադարան, Արմաշի Չարխափան վանքում գրչագրեր են ժողովվել դեռևս 17-րդ դարից։

Պատմություն 
1786 թվականին կառուցվել է մատենադարանի հատուկ շենք։ 18-րդ դարի վերջին, Չակր Հասանի արշավանքի ժամանակ, ոչնչացվեցին վանքի բոլոր գրչագրերը։ Նոր հավաքածու սկսեց գոյանալ 19-րդ դարի սկզբից։ Նվիրատվությունների և տեղում ընդօրինակված ձեռագրերի հիման վրա 1889 թվականին ստեղծվեց դպրեվանքի մատենադարանը։ 1904 թվականին Արմաշի դպրեվանքի մատենադարանի գրչագրերի թիվը հասել է 223-ի (գիտականորեն ցուցակագրել է Հակոբ Թոփճյանը)։ Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը դրանց թիվը կրկնապատկվել է։ 1915 թվականին Մեծ եղեռնի ժամանակ այդ ամենը ոչնչացավ։ Արմաշի դպրեվանքի մատենադարանի ձեռագրերը ընդօրինակվել են 14-19-րդ դարերում։ Հնագույնը 1351 թվականից էր, սակայն եղել են նաև ձեռագրեր, որոնց կողերին կարված էին մեսրոպյան երկաթագրով գրված պահպանակներ։ 14-րդ դարում կար 4, 15-րդ դարում 7, 16-րդ դարում 8, 17-րդ դարում 30, 18-րդ դարում 58, 19-րդ դարում 116 ձեռագիր։ Մեծ մասը գրվել է Արմաշում, ինչպես նաև Կ․ Պոլսում, Սեբաստիայում, Կեսարիայում, Ամասիայում, Եկեղյաց գավառում, Կարինում, Էջմիածնում, Հռոմում, Ղրիմում, Լեհաստանում, Երուսաղեմում և հայաբնակ այլ վայրերում։ Այդտեղ են պահվել Թովմա Մեծոփեցու «Պատմության» 1597 թվականին ընդօրինակված մի գրչագիր, Հովհան Ոսկեբերանի անտիպ գործերը, Սիմեոն Երևանցու ինքնագիր քարոզ-գիրքը, բժշկարաններ, բառարաններ, խազագրված ձեռագրեր, Միքայել Չամչյանի նամականին, որը Կիլիկիայի Հայկական թագավորության անտիպ մի դատաստանագիրք է։ Սակավաթիվ մանրանկարչական ձեռագրերում կային Գրիգոր Մագիստրոսի, Ներսես Շնորհալու, Գրիգոր Նարեկացու, Գրիգոր Տաթևացու և այլոց դիմանկարները։

Գրականություն 
 Թոփճյան Հ․, Ցուցակ ձեռագրաց Արմաշի վանքին, Վնտ․, 1962
 Քոլանջյան Ս․, Մեր ձեռագրական կորուստները, «Էջմիածին», 1967, № 5

Մատենադարան