Հովտաշեն (Մարտակերտի շրջան)

Հովտաշեն, գյուղական համայնք Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում, նախկին Ջրաբերդ գավառում։ Տեղաբաշխված է հանրապետության արևելյան հատվածում։ Մարտակերտ շրջկենտրոնից գտնվում է 30 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 51 կմ հեռավորության վրա։

Աշխարհագրություն 
Համայնքը հարթավայրային է, ունի 1079.61 հա տարածք, որից 288.52 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 690.87 հա անտառային հողեր։ Հովտաշեն համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Խաչեն գետը։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 3 աղբյուրներ` «Վովայի», «Գյուղի» և «Ժորիկի»։

Պատմություն 
Հովտաշենի շրջակայքում եղած Ք. ա. 2-1-ին հազարամյակների դամբարանաբլուրներն ու հելենիստական դարաշրջանի դամբարանները խոսում են այն մասին, որ վերոնշյալ տարածքներում հնագույն ժամանակներից բնակավայր է եղել։

Գյուղի պատմության միջնադարյան ժամանակահատվածի վերաբերյալ մեզ տեղեկություններ չեն հասել։

19-րդ դարի վերջերին բնակավայրը անվանվել է Ալիաղալու կամ Ղարխին։

Սարգիս Հայկունին գրում է, որ 1880-ական թվականներին գյուղում ապրում էր 27 հայ ընտանիք։ Գյուղի մոտ էր գտնվում Ալի փենջա ուխտատեղին։

Քանի որ Ղարխին հարթավայրային տեղանքում է գտնվում, 1905-1906 թվականների հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ հայ բնակչությունը դժվար իրավիճակում էր հայտնվել։ Չնայած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության ինքնապաշտպանական ջոկատը կարողացել էր կազմակերպել Խաչենի հովտի գյուղերի պաշտպանությունը, այնուամենայնիվ մշտապես կրկնվող թալանից և սպանություններից խուսափելու համար տեղի բնակչությունը տարիների ընթացքում լքել է հարազատ օջախը։

Խորհրդային առաջին տարիներին գյուղը լիովին հայաթափվել էր։ Գյուղի տարածքը 1923 թվականին բռնակցվել էր Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությանը։

Ղարխինի հողահանդակները մտցվել էին Աղդամի վարչական շրջանի կազմի մեջ` նեղ շերտով հայտնվելով ԼՂԻՄ բնակավայրերի արանքում։

Խորհրդային Ադրբեջանի կառավարության որոշմամբ հանրապետության տարբեր վայրերից մի քանի թաթար ընտանիքներ հաստատվել են նախկին հայկական գյուղում։

Ղազանչիի հայ բնակիչներն իրենց հողատարածքները մշակելու համար ստիպված պետք է անցնեին արդեն Ալիաղալու պաշտոնական անունը ստացած բնակավայրով։

1993 թվականին ԱՀ ՊԲ հարվածների տակ Ալիաղալուն ազատագրվել է։

Բնակլիմայական հարմարավետ պայմաններն ու աշխարհագրական դիրքը հնարավորություն են տվել վերաբնակեցման գործն ավելի հեշտ իրագործել։

Պատերազմի ավարտից հետո՝ 1994 թվականին Ադրբեջանից բռնագաղթված, ինչպես նաև Արցախի Հանրապետության Վանք գյուղից ու ՀՀ մարզերից մի քանի ընտանիքներ հաստատվել են Ալիաղալույում։ Վերաբնակեցված գյուղը ստացել է Հովտաշեն անունը։ Գյուղից ԱՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանի է արժանացել Էռնեստ Արամայիսի Շեկյանը։

1995 թվականին գյուղում դպրոց է բացվել։ Հովտաշենի և Սեյսուլանի մոտ լինելու հանգամանքը նպաստել է, որպեսզի երկու բնակավայրերի տարրական դպրոցները միավորվեն և գործեն որպես Նոր Սեյսուլանի միջնակարգ դպրոց։

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020) 

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

Բնակչություն 
Հովտաշեն համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 275 մարդ, կա 83 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

Տնտեսություն 
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Կան պատմամշակույթային հուշարձաններ՝ դամբարան (վաղ միջնադար), դամբարանաբլուր (մ․թ․ա 2-1 հազ․)։

Հասարարակական կառույցներ 
Համայնքում գործում են գյուղապետարան, բուժկետ, դպրոց։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Հակոբ Ղահրամանյան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.