Կարենիսի վանք

Կարենիսի վանք, գտնվում է Հայաստանի Կոտայքի մարզի Կարենիս գյուղում, Գյումուշ ՀԷԿից հյուսիս, Հրազդանի ձորում։

Անվանում 
Մատենագրություններում տարբեր պատմիչներ վանքը անվանում են տարբեր անուններով՝ Կարենիսի, Առաքելոց, Մաթևոս և Անդրեաս առաքյալների վանք, Մաթևոս ավետարանիչի և Անդրեյ առաքյալին նվիրված վանք և այլն։ Ըստ Շահխաթունյացի, այն Կարենիս է կոչվում մոտակա Գյումուշ գյուղի անունը նախկինում Կարենիս լինելու պատճառով։

Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցը նշում է, որ վանքը.

Միաժամանակ երկու անուններով՝ Կարենիսի և Աթաքելոց, անվանում է «Ջամբոում»։ Միայն Առաքելոց է կոչում Առաքել Դավրիժեցին և միաժամանակ նշում, որ այնտեղ պահվել է Մաթևոս ավետարանիչի և Անդրեյ առաքյալի մասունքները։ Կարենիսի վանք հիշատակվում է նաև Ղևոնդ Ալիշանի և Էփրիկյանի աշխատություններում։

Ճարտարապետություն

Վանական համալիրից պահպանվել է եկեղեցին և արևմուտքից կցված գավիթը։

Եկեղեցին ունի թաղածածկ դահլիճի հորինվածք, չափերը մեծ չեն (արտաքին չափերն են 4,90 մ x 7,70 մ), կառուցված է տեղական կարմիր տուֆի սրբատաշ քարերից և բավական լավ է պահպանվել։ Աղոթասրահը (ներսի չափերը 3,30 մ x 6,45 մ) արևելքից ավարտվում է թեթևակի պայտաձև հատակագիծ ունեցող աբսիդով և դրսից ներառված է արտաքին պատերի ուղղանկյան մեջ։ Պատերը հաստ չեն (0,7 մ-0,8 մ), որի հետևանքով հիմնական կրող
զանգվածը ոչ միայն միջի կրաբետոնն է, այլև երեսպատման որմնաքարերը։ Մաքուր տաշած քարերից են իրականացված ինտերյերում ինչպես պատերը, այնպես էլ աբսիդը և ծածկի թաղը։ Հուշարձանը ներսից պահպանվել է սվաղված պատի հետքեր են։ Եկեղեցու մուտքերից պահպանվել է միայն հարավայինը (1,20 մ լայնությամբ), իսկ արևմտյանը, որը բացվել է դեպի գավիթը, ամբողջովին քանդված է։ Լուսամուտները երկուսն են՝ հարավային և
արևմտյան պատերում և բավական լայն են։ Աբսիդը կառուցված է առանց լուսամուտի։

Կարենիսի վանքի եկեղեցին չունի զարդաքանդակներ։ Նրա արտաքին ճակատները զուսպ են և լուծված առանց հարդարանքի։ Նույնիսկ հարավային մուտքը ոչնչով չի շեշտվում։ Միակ ճարտարապետական մանրամասը հարավային լուսամուտի երեսակալն է, որն ունի կիսագլանիկով պարզ տրամատ։

Կարենիսի վանքի ճարտարապետական ընդհանուր հորինվածքի ուշագրավ առանձնահատկություններից է եկեղեցու ներսում ստորգետնյա դամբարանի առկայությունը։ Այն փոքր, թաղածածկ մի տարածություն է, որն արևելքից վերջանում է գմբեթով ծածկված աբսիդով։ Դամբարանի հիմնական մուտքը եղել է արևմտյան կողմից՝ եկեղեցու աղռթասրահից, Այդ մասին է վկայում դեպի դամբարան տանող ոչ մեծ թաղածածկ անցումը, որտեղ և տեղադրված են դեպի ներքև տանող աստիճանները։ Դամբարանը կառուցված է փոքր չափի, աղյուսի նման մշակված բազալտե քարերից և տեղադրված է եկեղեցու ընդերկայնական առանցքով, աղոթասրահի հատակի տակ։ Ունի երկու խորշ՝ մեկը աբսիդում, մյուսը՝ ավելի մեծը, հարավային պատում, որտեղ և հավանաբար պահվել են մասունքները։

Առաքել Դավրիժեցի պատմիչը հիշատակում է, որ 17-րդ դարի սկզբին, Մելիքսեթ կաթողիկոսի գահակալության տարիներին, կաթոլիկ հավատացյալնեը այցելել են Կարենիս և վանքից հափշտակել Անդրեաս առաքյալի մասունքները, որոնք պահված են եղել.  «... ի ներքոթ բեմին...»:

7-րդ դարի եզակի միանավ թաղածածկ դահլիճներից է, որն անաղարտ պահպանել է իր նախնական ծավալային-տարածական ամբողջ հորինվածքը։

Կարենիսի վանքի գավիթը ուշ միջնադարի կառույց է։ Այն ուղղանկյուն, համարյա քառակուսի շինություն է (արտաքին չափերն են 8.8 մ x 9.70 մ)։ Գավիթը կառուցված է բազալտի անմշակ և կիսամշակ քարերից, կրաշաղախով և հիմնականում լավ է պահպանվել՝ վնասված են միայն տանիքը և արևմտյան ու հարավային պատերի վերին մասերը։ Գավիթի ներսում՝ հյուսիսային և հարավային պատերից դուրս են գալիս երկու զույգ հաստահեղույս որմնամույթեր, որոնց միջև ձգված կամարների վրա բարձրանում է գմբեթը։ Մույթերի միջև, ինչպես նաև մույթերի և արևելյան ու արևմտյան պատերի միջև ստացվող խորշերը ծածկված են թաղերով։ Անցումը՝ գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթն իրականացված է առագաստների միջոցով։ Գավթի պատերը, կամարները և թաղը բազալտից են,  գմբեթի առագաստները շարված են մաքուր տաշված տուֆով։ Գավթի պատերում օգտագործվել են 15-16-րդ դարերի տապանաքարեր և խաչքարեր (որմնամույթերից մեկում ագուցված խաչքարը 1567 թվականի է)։

Այլ տեղեկատվություն 
Վանքն ուշ միջնադարում ոչ միայն հայտնի է եղել, այլ նաև հարուստ՝ ունեցել է 3 ջրաղաց Կարենիս գյուղում, այգի և ձիթհանք Օշականում, ինչպես նաև.

Պատկերասրահ

Տես նաև 

 ՀՀ վանական համալիրների ցանկ
 Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ
 ՀՀ տաճարների ու եկեղեցական համալիրների ցանկ
 Արցախի վանական համալիրների ցանկ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Մ.Մ. Հասրաթյան «Լուսակերտի ճարտարապետական երկու հուշարձաններ»

Կոտայքի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
6-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ