Խաչքար Տուտիկ Իշխանի

Տուտիկ իշխանի խաչքար-հուշակոթող, որը գտնվում է Լոռու մարզի Կողես գյուղում և թվագրվում է 1241 թվականին։ Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում գրանցված է 7.56/1 համարով։

Կոթողը նվիրված է Սուրբ Երրորդությանը և Տուտիկ իշխանի հարազատների հիշատակին։ Կոթողը գտնվում է Կողես գյուղի կենտրոնական հատվածում գտնվող գերեզմանատանը։

Կողեսի  պահպանված  հուշարձաններից ամենանշանավորը Տուտիկ իշխանի խաչքար-հուշակոթողն է (1241 թ.): Այն կանգնեցված է գյուղի կենտրոնական մասում գտնվող գերեզմանատան տարածքում։ Կոթողը նվիրված է Սուրբ Երրորդությանը և Տուտիկ իշխանի հարազատների հիշատակին։

Այստեղ է նաև Տուտիկ իշխանի  տոհմական  դամբարանը։  Այն եղել է գետնահարկ և թաղածածկ, այժմ չնչին հետքերն են մնացել։ Դամբարանի գլխին` արևելքից, կանգնած են իրար կից երեք գեղաքանդակ խաչքարեր՝ ճարտարապետորեն ձևավորված ընդհանուր պատվանդանի վրա։ Խաչքարերից մեջտեղինն ավելի մեծ է և նրբաքանդակ, իսկ մյուսների խաչից ներքև պատկերված են հեծյալ ռազմիկներ, ձեռքերին երկար նիզակներ և սպառազեն, ձիերը քառատրոփ վազքի դիրքով են։ 

Պատվանդանի վրա կա հետևյալ տապանագիրը. 

«Կամավն բարերարին Աստծոյ ևս Տուտիկս և մայրն իմ Թամար և ամուսինն իմ Դիդկա կանգնեցաք զերորդութիւնն վասն Սասնայի և Քամեթարայ և Նորադինին, որք անհետ կորան ի ձեռս անաւրինաց և սուգ մեծ և անմխիթար թողին մեզ, որք երկրպագեք յիշեցեք զմեզ և յծնաւղս մեր թվին ՈՂ-ին (1241 թ.)»: 

Տուտե իշխանի սերունդը իշխել և կալվածքներ է ունեցել Լոռիում՝  Կողես-Օձուն տարածաշրջանում։ Հայտնի է, որ Տուտե իշխանի մյուս որդին` Տուտիկ (նաև՝ Տոտիկ) հայտնի գիտնական հոգևորականի եղբայրը, մեծ հարգանք է վայելել ամբողջ Լոռիում, և նրա անվամբ կոչվել են թե Կողեսի մոտի վտակը՝ Տոտկաջուր, և թե դրա շրջակայքը։ Հետագայում այս կալվածքն անցել է Լորիս-Մելիքյաններին։ Կողեսը եղել է նրանց իշխանական նստավայրը, հին ավանդազրույցներում այն թագավորական նստավայր են կոչել։ 

Տուտե իշխանի քույրը Սարգիս Մեծի կինն էր, Զաքարյան միջնադարյան իշխանապետության հիմնադիրներ Իվանե և Զաքարե Զաքարյաններ մայրը։ Տուտե իշխանի որդին՝ Գրիգոր Թութևորդին, մեծապես հայտնի կրոնական գործիչ էր, դպրոցապետ ու գիտնական, Հաղպատի թեմի առաջնորդը։

Արձանագրություն 
Կոթողի վրա պահպանվել է հետևյալ արձանագրությունը.

Աղբյուրներ 
 «ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԳԵԼՈՑ-ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ» ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՉ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

Ծանոթագրություններ 

1241
Լոռու մարզի հուշարձաններ
Ստեփանավանի շրջան