Հարրի Դաղլյան

Հարություն (Հարրի) Գրիգոր Դաղլյան կրտսեր (, ), ամերիկահայ ֆիզիկոս, Մանհեթենյան նախագծի մասնակից, որի նախագծած և ստեղծած ռումբերը օգտագործվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

1945 թվականի օգոստոսի 21-ին Նյու Մեքսիկոյի Լոս Ալամոսի Ազգային լաբորատորիայի հեռավոր Օմեգա վայրում կրիտիկական զանգվածի գիտափորձի ժամանակ ճառագայթահարվել է, որից 25 օր հետո մահացել է։

Դաղլյանը ճառագայթահարվել է կրիտիկական պատահարի հետևանքով, երբ պատահաբար վոլֆրամի կարբիդի աղյուսն ընկել է 6.2 կգ պլուտոնիումի միջուկի վրա, որին անվանում են «հրեշ-լիցք», որի պատճառով ավելի ուշ մահացել է ֆիզիկոս Լուիս Զլոտինը։

Կենսագրություն 
Հարություն Գրիգոր Դաղլյան կրտսերը ծնվել է Կոնեկտիկուտ նահանգի Ուոթերբրի քաղաքում 1921 թվականին Հարություն Գրիգոր Դաղլյանի և Մարգարի Ռոզի ընտանիքում։ Ունեցել է քույր՝ Հելենը և եղբայր՝ Էդվարդը։ Տղայի ծնվելուց հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Կոնեկտիկուտի Նյու Լոնդոն ծովափնյա քաղաք, որտեղ Հարությունը նախնական կրթություն է ստացել, դպրոցական նվագախմբում ջութակ նվագել, սովորել Բրուքլինի ավագ դպրոցում։ 1938 թվականին՝ 17 տարեկան հասակում ընդունվել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ՝ մտադրվելով ուսանել մաթեմատիկա, սակայն հետաքրքրվել է ֆիզիկայով, մասնավորապես տարրական մասնիկների ֆիզիկայով և տեղափոխվել է Ինդիանա նահանգի Պերդյուի համալսարան (Purdue University), որն ավարտել է 1942 թվականին՝ ստանալով բակալավրի աստիճան, այնուհետև ֆիզիկոս Մարշալ Հոլոուեյի ղեկավարությամբ աշխատել ցիկլատրոնների վերաբերյալ դոկտորական թեզի վրա։ 1944 թվականին միացել է Լոս Ալամոսի Ազգային լաբորատորիայում Մանհեթենյան նախագծի վրա աշխատող Օտտո Ֆրիշի միջուկի կրիտիկական զանգվածի հետազոտությամբ զբաղվող խմբին։

Կրիտիկական դժբախտ պատահար 

1945 թվականի օգոստոսի 21-ի փորձարկման ժամանակ Դաղլյանը պլուտոնիումի միջուկի շուրջ փորձում էր ձեռքով միջուկից ճառագայթող նեյտրոնների անդրադարձման համար նախատեսված վոլֆրամի կարբիդից պատրաստված հատուկ աղյուսներ դասավորել։ Նեյտրոնային ռեֆլեկտորի նպատակն էր պլուտոնիումի հիմքում կրիտիկականության հասնելու համար անհրաժեշտ զանգվածի նվազեցումը։

Վերջին շարքին հասնելով՝ հաշվիչն ազդանշան տվեց, որ չի կարելի նոր աղյուս ավելացնել։ Դաղլյանն իսկույն ձեռքը հետ քաշեց և, պատահաբար, աղյուսը գցեց միջուկի վրա, ինչը հանգեցնելու էր միջուկի գերկրիտիկական վիճակի։ Դաղլյանը վայրկենապես աջ ձեռքով մի կողմ հրեց աղյուսը՝ կասեցնելով վերահաս շղթայական ռեակցիան։ Դաղլյանը ռիսկը նվազեցնելու համար մասնակիորեն քանդեց նաև միջուկը շրջապատող աղյուսների շարքը, ապա հսկիչին տեղեկացրեց պատահարի մասին։ Նրան անմիջապես տեղափոխեցին Լոս Ալամոսի հիվանդանոց, սակայն ճառագայաթահարման հետևանքներն անդառնալի էին։

Հիվանդանոցում Դաղլյանի առողջությունն արագ քայքայվում էր։  Նա ստացել էր ճառագայթման մեծ դոզա՝ մոտ 510 ռենտգեն (5.1 Զվտ)։ Դաղլյանի մասին հոգ էին տանում մայրն ու քույրը (հայրը մահացել էր 1943 թվականին)։ Ճառագայթահարման արդյունքում կոմայի մեջ գտնվելով՝ Դաղլյանը 25 օր անց մահացավ։ Դաղլյանը միջուկային դարաշրջանի առաջին զոհերից մեկն էր։ Թաղված է Կոնեկտիկուտի Նյու Լոնդոնի Սիդար գրով գերեզմանատանը։

Հիշատակ 
Միջադեպի արդյունքում նախագծի անվտանգության  կանոնները մանրամասն ուսումնասիրվեցին և վերանայվեցին։ Ստեղծվեց հատուկ հանձնաժողով, որը վերանայում է ցանկացած նմանատիպ փորձեր և համապատասխան անվտանգության ընթացակարգերի խորհուրդներ տալիս։ Ըստ փոփոխված ընթացակարգերի՝ փորձարկման ժամանակ առնվազն երկու մարդ պետք է ներգրավված լինի, որոնք կօգտագործեն առնվազն երկու սարքեր, որոնք մոնիտորինգ են անում ունկնդրելի ահազանգերի նեյտրոնային ինտենսիվությունները և պատրաստում են  գործառնական մեթոդների ծրագիր և ցանկացած չնախատեսված դեպք, որ կարող է առաջանալ  նմանատիպ փորձերի ընթացքում։ Քննարկումների և նախագծումների արդյունքում ստեղծվել  է «Լեդի Գոդիվա» սարքը։

Դեպքից մեկ տարի անց՝ 1946 թվականին,  դարձյալ լաբորատորիայում աշխատելիս նման հանգամանքերի հետևանքով է մահացել մեկ այլ երիտասարդ գիտնական՝ Լուիս Զլոտինը։

2000 թվականի մայիսի 20-ին՝ ամերիկյան զինված ուժերի օրը, Նյու Լոնդոնում  Դաղլյանի հիշատակին բացվել է հուշաքար, որի վրա գրված է․

Ծանոթագրություններ 

Ամերիկահայ ֆիզիկոսներ
Ամերիկահայ ճարտարագետներ
Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ