Մարտահրավեր և պատասխան

Մարտահրավեր և պատասխան (), բրիտանացի պատմաբան և փիլիսոփա Առնոլդ Թոյնբիի կողմից քաղաքակրթության զարգացումը կանխորոշող առաջ քաշած օրինաչափություն։ Պատմական իրավիճակը և բնական գործոնները հասարակության առաջ խնդիր են դնում («մարտահրավեր»)։ Հասարակության հետագա զարգացումն կանխորոշվում է խնդրի լուծման տարբերակի ընտրությամբ («պատասխանով»)։

Թոյնբին կարծում է, որ ադեկվատ պատասխանը ոչ միայն խնդիրն է լուծում, այլ նաև հասարակությունը զարգացման մի նոր աստիճան է բարձրացնում։ Եթե հարկավոր պատասխանը չի գտնվում, ապա հասարակությունում անոմալիաներ են առաջանում, որոնց կուտակումն էլ բերում է «ճեղքման», ապա՝ անկման։

Մարտահրավերների ադեկվատ պատասխանի մշակումը «ստեղծագործական փոքրամասնության» սոցիալական գործառույթն է, որը ոչ թե միայն առաջ է քաշում և իրականացնում գաղափարները, այլ նաև իր հետևից տանում է մնացածներին։

Թոյնբիի համար կարևոր է ցույց տալ, որ պատասխանների տարբերակների ընտրություն ազատ է, որ պատմությունը չունի կանխորոշվածություն։ Մյուս կողմից, Թոյնբին գովաբանում է համաշխարհային կրոնները և պնդում, որ պատմությունը աստվածային ստեղծագործական ուժն է շարժման մեջ։

Մարտահրավերների տարբերակները 
Թոյնբին քաղաքակրթության մարտահրավերների մի քանի տարբերակներ է առանձնացնում.
 խիստ կլիմայի մարտահրավեր (եգիպտական, շումերական, չինական, մայանական, անդյան քաղաքակրթություններ), 
 նոր տարածքների մարտահրավեր (մինոյյան քաղաքակրթություն), 
 հարևան հասարակություններից հանկարծական հարվածների մարտահրավեր (հելլենական քաղաքակրթություն), 
 մշտական արտաքին ճնշման մարտահրավեր (ռուսական ուղղափառ, արևմտյան քաղաքակրթություններ), 
 սահմանափակման մարտահրավեր, երբ հասարակությունը կորցնելով որևէ կենսապես կարևոր մի բան, ուղղում է իր էներգիան փոխլրացնող հատկանիշների վրա։

Թոյնբին եզրակացնում է, որ բարենպաստ պայմանները չեն նպաստում քաղաքակրթության ստեղծմանն ու զարգացմանը, քանի որ թույլ խթան են տալիս՝ «որքան ուժեղ է մարտահրավերը, այդքան ուժեղ է խթանը»։ Սակայն ևթև մարտահրավերը չափից շատ խիստ, այն դառնում է չափազանց և ոչ էֆեկտիվ խթան։

Հաջող պատասխանների օրինակներ 
Որպես օրինակ Թոյնբին դիտարկում է մի շարք քաղաքակրթությունների առաջացումը.
 եգիպտական քաղաքակրթությունը առաջացել է որպես աֆրասիական տարածքների հողերի չորացման ռեակցիա։ Այդ քաղաքակրթության հիմքը դրածների պատասխանը երկակի էր՝ նրան տեղափոխվել են Նեղոս հովիտը և փոխել կենսակերպը։ Նրան եկել են մահաշունչ ճահճոտ տարածքներ և իրենց դինամիկ ակտով դրանք բարեբեր հողերի են վերածել։
 չինական քաղաքակրթությունը առաջացել է անապատում որպես ճահճացման և ջրհեղեղի պատասխան, որը հետագայում լրացվել է ցրտով զգալի սեզոնային կլիմայական փոփոխությունների պատճառով։
 մայանական քաղաքակրթությունը դարձել է արևադարձային անտառի մարտահրավերի պատասխանը։
 մինոյան քաղաքակրթությունը՝ որպես ծովի մարտահրավերի պատասխան։

Տես նաև 
 Պատմության հետազոտություն

Պատմության փիլիսոփայություն