Հայոց ցեղասպանության մասին Բունդեսթագի բանաձև

Հայոց ցեղասպանության մասին Բունդեսթագի բանաձև, փաստաթուղթ, որով Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը ճանաչում է 1915 թվականի Օսմանյան կայսրության՝ հայերի նկատմամբ իրագործած ոճրագործությունները որպես ցեղասպանություն։ Բանաձևն ընդունվել է 2016 թվականի հունիսի 2-ին։

Գերմանիայի Բունդեսթագը 2005 թվականին ընդունել է բանաձև՝ 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի և ասորիների բնաջնջման, էթնիկ զտումների մասին։ 2015 թվականի ապրիլի 24-ին Բունդեսթագում քննարկման դրվեց 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը ճանաչող նոր բանաձև։ Նիստի ժամանակ Բունդեսթագի նախագահ Նորբերթ Լամերթը 1915 թվականի Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած պատմական դեպքերն անվանեց ցեղասպանություն։ Նիստի ընթացքում տարբեր կուսակցությունների ղեկավարներ հայտարարություններ արեցին՝ ընդունելով կատարվածը ցեղասպանություն։ Սակայն բանաձևի քվերակությունը հետաձգվեց անհայտ ժամանակով։ Մինչ այդ՝ ապրիլի 23-ին Բեռլինի մայր տաճարում կայացած Հայոց ցեղասպանության հիշատակի արարողության ժամանակ Գերմանիայի Դաշնության նախագահ Յոահիմ Գաուկն իր ելույթում հայերի կոտորածները որակեց «ցեղասպանություն»։ 2016 թվականի փետրվարի 25-ին Բունդեսթագում Հայոց ցեղասպանության բանաձևի ընդունման շուրջ նոր քննարկումներ ծավալվեցին՝ որոշվեց բանաձևը լրացուցիչ մշակել։ 2016 թվականի հունիսի 2-ին Գերմանիայի Բունդեսթագի պատգամավորները ձայների ճնշող մեծամասնությամբ, մեկ դեմ և մեկ կողմ քվեով ընդունեցին բանաձև, որով 1915 թվականին Օսմանյան կայսրության կողմից իրականացված հայերի զանգվածային կոտորածները ճանաչվեցին ցեղասպանություն։ Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը ներկա չի եղել Բունդեսթագում քվեարկությանը, քանի որ նրա օրակարգում այլ պաշտոնական միջոցառումներ կային։ Բունդեսթագում ընդունված Հայոց ցեղասպանության մասին բանաձևի տեքստը հետևյալն էր՝ Ցեղասպանությունն իրականացրած երիտթուրք պարագլուխներն ամեն ինչ անում էին՝ գաղտնի պահելու այդ մեծագույն ոճիրը, սակայն լուրերն արտահոսում էին երկրից ամենատարբեր ճանապարհներով։ Այս գործում մեծ էր Օսմանյան կայսրությունում աշխատող օտարերկրացիների, դիվանագետների, ինչպես նաև միջազգային հեղինակավոր  տեղեկատվական միջոցների դերը։ Մասնավորապես, նշանակալից էին Կոստանդնուպոլսում Ռուսաստանի դեսպանության պատասխանատու աշխատող Մ. Մանդելշթամի, ԱՄՆ դեսպան Հ. Մորգենթաուի, գերմանացի գիտնական ու հասարակական գործիչ Յո. Լեփսիուսի ծառայությունները։

ՙԱմբողջ հայ բնակչությունը,- գրել է Լեփսիուսը,- տեղահանվեց բարձրագույն հրամանով դեպի Միջագետք, անապատի հյուսիսային և արևելյան ծայրերը՝ Դեր Զոր, Ռաքքա, Մեսքենե, մինչև Մոսուլ։ Տեղահանվեց 1,4 միլիոն հայ՚... Նրա վկայությամբ՝ տեղահանվածների 2/3-ը շնչասպառ ընկավ ճանապարհին, մյուսները՝ կիսամերկ, կմախքացած ուրվականներ, հասան Սիրիա ու Միջագետք, անապատ քշվելու և այնտեղ անլուր տանջանքներով մեռնելու։ Բռնատեղահանվածների ճամբարներն անընդհատ դատարկվում ու լցվում էին։ Կանխամտածված և հոռի դիտավորությամբ դժբախտներին թողնում էին, որպեսզի մեռնեին անօթևան ու քաղցած, եթե չմեռնեին՝   նրանց կմեռցնեին։ Տիֆը, այդ զարհուրելի հիվանդությունը, սրի դաշնակիցն էր. դիակները դիզվում էին ճանապարհի երկայնքով, որոնք ապականում էին օդը։

Էրզրումում գերմանական հյուպատոս Շոյբների՝ այդ օրերի գրառումներում առանձնացվում են հետևյալ տողերը. ՙԹուրքերը խոստովանում են, որ իրենց նպատակը հայերին բնաջնջելն է։ Եվ որովհետև այդ նպատակին չի կարելի հասնել զանազան բռնությունների միջոցով, այստեղ հույս ունեն, որ մինչև Միջագետք երկարատև ճանապարհի զրկանքներն ու անսովոր կլիման կավարտեն ամեն ինչ։ Հայկական հարցի այս ՙլուծումը՚ իդեալական է համարվում ծայրահեղ ուղղության բոլոր կողմնակիցների կողմից, որին պատկանում են գրեթե բոլոր ռազմական և կառավարական պաշտոնյաները՚։

1916 թ. դեկտեմբերին ՙՄանչեսթր գարդիան՚ թերթը գրեց. ՙՄնում է մի բուռ Հայաստան, մի բուռ, որ հիշեցնում է ամենազարհուրելին՝ մի ամբողջ ժողովրդի բնաջնջմամբ հողին հավասարեցված երկիր՚։

Թուրքական ՙԻսթիքլալ՚ պարբերականն այսպես արձագանքեց. ՙԱռաջին համաշխարհային պատերազմը մեզանում առաջացրեց ամենաբարձր աստիճանի անասնական և անբարոյական ոգի՚։

Մորգենթաուն ոճրագործ Էնվեր փաշային հարց էր ուղղել՝ գուցե կառավարությունը տեղյա՞կ չէր, գուցե դա միայն պաշտոնյաների՞ ձեռքի գործն էր, որին երիտթուրք պարագլուխը պատասխանել է. ՙՍխալվում եք... Մենք այս երկրի բացարձակ տերերն ենք։ Ես մեղադրանքը մեր ստորադասների վրա բարդելու նպատակ չունեմ և ուզում եմ ստանձնել պատասխանատվությունն այն ամենի, ինչ պատահեց։ Ոչ ոք չէր հանդգնի առանց մեր հավանության նման քայլերի դիմել՚։

1915 թ. դեկտեմբերի 1-ին ՙՆյու Յորք Թայմս՚-ը տպագրեց ԱՄՆ 26-րդ նախագահ (1901-1909) Թեոդոր Ռուզվելտի նամակը, որում նա շեշտում էր. ՙՄիացյալ Նահանգները քիչ բան էր անում վայրագությամբ ու ծավալով աննախընթաց այն ոճիրի առթիվ, ինչպիսին հայկական կոտորածներն էին՚։

Թուրքիայի Կոնիա նահանգում բնակվող մի խումբ գերմանացիներ 1915 թ. օգոստոսին թուրքական իշխանությունների գործողությունների առնչությամբ դիմում են հղել Կ. Պոլսի գերմանական դեսպանին. ՙ...Եվ այսպես, ձեռնարկված բոլոր միջոցառումները, հավանաբար, կհանգեցնեն հայերի լրիվ ոչնչացման։ Այս անմարդկային վերաբերմունքն անջնջելի խայտառակություն է համաշխարհային պատմության մեջ ոչ միայն թուրքերի, այլև մեզ՝ գերմանացիներիս համար։

Ֆրանսիական ՙԼա ռեվյու՚ թերթը 1916 թ. հոկտեմբերի 26-ի համարում այսպես գնահատեց տեղի ունեցածը. ՙԳերմանիան Փոքր Ասիայում իր ծրագրերը հայերի միջոցով իրականացնել չկարողացավ... Պարզապես վճռեց նրանց դիակների վրայով հասնել իր նպատակներին՚։  Ֆրանսիայի քաղաքական շրջանակներում հնչեց նաև գնահատական, ըստ որի՝ Հայոց ցեղասպանությունը ՙթուրքական գործելակերպ էր, որն իրականացվեց գերմանական մեթոդով՚։

ՙՈչ մի կասկած չկա,- գրել է Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի միացյալ թագավորության նախկին վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլը (վարչապետ է եղել 1940-45 և 1951-55 թթ.),- որ ոճիրը ծրագրված ու գործադրված էր քաղաքական նկատառումներով։ Առիթը ներկայացել էր թուրքական հողն ազատելու մի քրիստոնյա ազգից, որն աշխարհագրական առումով գտնվում էր թուրքական ու կովկասյան իսլամական ժողովուրդների միջև... Պանթուրքիստները գտնում էին, որ եթե Կ.Պոլիսն ընկներ, և Թուրքիան պատերազմը տանուլ տար, անգամ այդ դեպքում հայերի բնաջնջումն ունենալու էր իր հետևանքները և թուրք ցեղի ապագայի համար մշտական առավելություն էր ստեղծելու։ Հայ ժողովուրդն Առաջին աշխարհամարտից դուրս եկավ կոտորված...՚։  

Ամերիկյան ՙՍիթի՚ ամսագիրը 1980 թ. ապրիլին հրապարակեց ՙՀայեր՚ վերտառությամբ մի հոդված, որում տեղ էին գտել հետևյալ տողերը. ՙԹուրքերի կողմից 1915 թ. իրագործված հայ ժողովրդի Ցեղասպանությունը, որի հետևանքով զոհվեց ավելի քան 1,5 միլիոն մարդ, մինչ այժմ պաշտոնապես ճանաչված չէ շատ կառավարությունների, այդ թվում և մեր կառավարության կողմից։ Բայց փաստը մնում է փաստ. մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը Թուրքիայի արևելյան շրջաններում և Արարատ լեռան մերձակայքում բնակվող հայերի թիվը 2 միլիոնից ավելի էր։ Այժմ այստեղ հայեր չկան։ Ո՞ւր անհետացան նրանք՚։ Ռուսական ՙՊրավդա՚-ն  այդ հարցին տվեց հստակ պատասխան դեռևս 1918 թվականին. ՙԱվելի քան մեկ միլիոն հայեր իրենց կանանց ու երեխաների հետ սրի քաշվեին միայն այն բանի համար, որ նրանք հայեր էին՚։  

Կարծում ենք, հարկ է ուշադրություն դարձնել Ցեղասպանության հերթական տարելիցի նախօրեին Թուրքիայի ձեռնարկած քայլերին, որոնք վկայում են, որ 98 տարի հետո էլ այդ երկրի նկարագիրն ամենևին չի փոխվել։ Ինչպես միշտ, թուրքական կողմն սկսել է ակտիվ աշխատել. գործի են դրված բոլոր մեխանիզմներն ու հնարավոր միջոցները՝ արտաքին աշխարհի վրա ազդեցություն ունենալու համար։  

Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլը սույն թվականի ապրիլի սկզբներին Լատվիա և Լիտվա կատարած այցից հետո զրուցել է թուրք լրագրողների հետ՝ շեշտելով, որ մերձբալթյան երկրների ղեկավարներին զգուշացրել է զերծ մնալ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող օրինագծերից։  ՙՈրոշ խորհրդարաններ Թուրքիայի դեմ որոշումներ են ընդունում՝ կապված 1915 թվականի դեպքերի հետ։ Նշել եմ, որ թուրքական կողմը խիստ դեմ է Լիտվայի խորհրդարանի կողմից 2005 թ. նման փորձի համար։ Նշել եմ նաև, որ բարեկամական և դաշնակցային կապերն օգտակար են երկու կողմերի համար էլ՚,- ասել է Գյուլը։

Թուրքիայի ներկայիս նախագահը, ում քաջ հայտնի է, որ 2005 թ. դեկտեմբերի 15-ին Լիտվայի խորհրդարանը ճանաչել և դատապարտել է Հայոց ցեղասպանությունը, և որ դա ոչ թե փորձ էր, այլ պետության հստակ դիրքորոշում, ընդամենը ցույց տվեց իր դեմքը։ Ապացուցեց, որ Թուրքիայի այսօրվա իշխանությունների` Հայաստանի և հայ ժողովրդի նկատմամբ վարած քաղաքականությունը ոչնչով չի տարբերվում 1915 թվականին Հայոց ցեղասպանություն իրականացրած երիտթուրքական կառավարության գործելաոճից։  

Պետք է ասել նաև, որ մեր օրերում Թուրքիան միայնակ չէ այդ քաղաքականությունը վարում. թուրք-ադրբեջանական միասնական գաղափարախոսության վկայությունը եղավ օրեր առաջ՝ ապրիլի 21-ին, թուրքական և ադրբեջանական ազգայնամոլական կազմակերպությունների՝ Հայաստանի հետ սահմանում՝ Ալիշան անցակետի մոտ  անցկացված ցույցը։ Այս մասին իրազեկում են հայկական տեղեկատվական աղբյուրները և ընդգծում, որ ադրբեջանաթուրքական խաժամուժը հակահայկական կոչեր է հնչեցրել, պաստառներ պարզել։

Միջազգային արձագանքներ 
Հայոց ցեղասպանության մասին Բունդեսթագի բանաձևին արձագանքել են մի շարք երկրների ղեկավարներ ու միջազգային լրատվամիջոցներ:Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, ով պաշտոնական այցով գտնվում էր Քենիայում, ասել է՝ 
Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Ստոլտենբերգի հետ միասին մամուլի ասուլիսում նշել է՝ 

Թուրքիայի վարչապետ Բինալի Յըլդըրըմը նշել է՝ 

Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Մևլութ Չավուշօղլուն քննադատել քվեարկությունը և նշել՝ 
New York Times թերթը գրել է՝ 
Ռոյթերս միջազգային լրատվական գործակալությունը նույնպես անդրադարձել է բանաձևին՝ 
Ցեղասպանագետ, միջազգային իրավունքի եգիպտացի պրոֆեսոր Այման Սալաման Թուրքիայի իշխանությունների արձագանքը խիստ քննադատության է արժանացրել նշելով՝
ԱՄՆ Հայ դատի հանձնախումբը նշել է՝

Ընդունումից հետո 
Բանաձևն ընդունելուց հետո Գերմանիայի Սահմանադրական դատարան է դիմել թուրք իրավաբան Մելիհ Աքքուրթը և պահանջել չեղյալ հայտարարել Բունդեսթագի ընդունած բանաձևը, քանի որ ըստ ՄԱԿ-ի ցեղասպանությունների կանխարգելման և պատժման համաձայնագրի 6-րդ հոդվածի՝ ցեղասպանությունների թեմայով որևէ որոշում կայացնելու իրավասություն ունեն միայն դատարանները։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Германия признала геноцид армян в Османской империи
 Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году