Թերմեզ

Թերմեզ (; ; ;  Termez, Tirmiz;  Tirmidh), փոքր քաղաք Ուզբեկստանի հարավում՝ Աֆղանստանի սահմանի մոտ։ Այն Ուզբեկստանի ամենատաք վայրն է։ Ունի 140404 (հունվարի 1, 2005) բնակչություն, Սուրխանդարյայի մարզի կենտրոնն է։

Ծագումնաբանություն 
Քաղաքի ժամանակակից անունը ծագել է սողդիանա լեզվով Tarmiδ բառից, որն իր հերթին ծագել է հին պարսկերեն tara-maiθa-ից, որը նշանակում է  «անցման վայր»։ Հին ժամանակներում քաղաքը կարևոր վայր էր Ամուդարյա գետը հատելու համար։

Որոշները քաղաքի անունը կապում են հունարեն thermos «տոթ» բառի հետ, որը եկել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակներից։ Մյուսները ենթադրում են, որ բառը ծագել է սանսկրիտի taramato բառից, որը նշանակում է «գետի ափին»։

Պատմություն 
Քաղաքը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարում Ամուդարյա գետի ափին և հիմնադիր՝ հունա-բակտրիական պետության թագավոր Դեմետրեի անունով կոչվել է Դեմետրիա։

Ճարտարապետություն 
Քաղաքը բաղկացած էր երկու հիմնական հատվածներից՝ միջնաբերդից և բուն քաղաքից։ Միջնաբերդը տեղադրված էր Ամուդարյայի բարձրադիր ափին և ամփոփված էր ուղղանկյուն պարագծով աշտարակավոր պասպապատի մեջ։ Քուշանների ժամանակ ընդարձակ քաղաքը՝ 500 հեկտար տարածությամբ՝ հարավից և արևմուտքից սահմանակից էր գետին, իսկ ցամաքի կողմից՝ պաշտպանական պարիսպներին ու հողմապատնեշներին։ Կար ջրանցք, որը հոսում էր քաղաքի ներսով՝ բաժանելով այն երկու մասերի։ Թերմեզը բազմակի վերակառուցումների է ենթարկվել, որի ժամանակ հունա-բակտրիական Դեմետրիայի կորիզը միջնաբերդի է վերածվել։

Չնայած Թերմերզը կրել է հելլենիստական քաղաքաշինության ազդեցությունը, այնուհանդերձ այն ուներ որոշակի արտահայտված տեղական, տիպիկ միջինասիական-արևելյան հատկանիշներ։

Ֆիզիկական և աշխարհագրական բնութագրերը

Աշխարհագրություն 
Թերմեզը Ուզբեկստանի ամենահարավային քաղաքն է։ Այն գտնվում է Ամու Դարյա գետի աջ ափին, որի երկայնքով անցնում է Ուզբեկստանի սահմանը Աֆղանստանի հետ Սուրխանդարյա գետի միախառնման կետով։

Ամու Դարյա գետի վրա գտնվող քաղաքը հյուրընկալում է երկրի ամենամեծ գետային նավահանգիստը, որտեղ գտնվում է Ուզբեկստանի Ամու Դարյա գետի նավատորմը ։

Հեռավորությունը Աֆղանստանի Մազարի Շարիֆից ավտոմոբիլային կամ երկաթուղային ճանապարհով մոտ 80 կմ է, մինչև Քաբուլ ՝ ավելի քան 425 կմ։

Դուշանբե (հյուսիս-արևելքում)՝ ավելի քան 235 կմ, մինչև Կարշի (հյուսիս-արևմուտքում)՝ մոտ 250 կմ, մինչև Սամարղանդ (հյուսիսում)՝ մոտ 330 կմ, մինչև Բուխարա (հյուսիսում) հեռավորությունը. արևմուտք)՝ մոտ 430 կմ, դեպի Տաշքենդ (հյուսիս-արևելքում)՝ մոտ 650 կմ։

Կլիմա 
Թերմեզի կլիման տաք անապատ է՝ մեղմ, բայց նման լայնության համար՝ համեմատաբար ցուրտ ձմեռներով (տաք օրերով և զով գիշերներով, երբեմն հնարավոր են բավականին լուրջ ցուրտ կամ ձյան տեղումներ) և բացառիկ շոգ ամառներ։

Տեղումների ճնշող մեծամասնությունը ընկնում է նոյեմբեր-ապրիլ ամիսներին՝ չափազանց հազվադեպ ամառային անձրևներով։ Օդի միջին տարեկան խոնավությունը 55% է։ Քամու միջին տարեկան արագությունը 2,9 մ/վ է։

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը +17,5 °C է (ՍՍՀՄ ամենատաք քաղաքը)։

2014 թվականի փետրվարի 4-ին քաղաքում դիտումների ողջ պատմության ընթացքում գրանցվել է բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճան՝ −21,7 °C  ։

Ծանոթագրություններ 

Ուզբեկստանի քաղաքներ
1929 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր