Սանտա Պուդենցիանա բազիլիկ

Սանտա Պուդենցիանա բազիլիկ (), 4-րդ դարի եկեղեցի Հռոմում՝ նվիրված Սուրբ Պուդենցիանային, որը Սուրբ Պրակսեդայի քույրն էր և Սուրբ Պուդենսի դուստրը։ Բազիլիկը գտնվում է Սանտա Պրեսսեդե բազիլիկի կողքին։ Եկեղեցու զանգակատունը կառուցվել է 13-րդ դարում։ Սանտա Պուդենցիանա բազիլիկը Ֆիլիպինների ազգային եկեղեցին է։ Ենթադրվում է, որ Պուդենցիանա անունով անհատ չի եղել, այլ անունը գործածվել է, որպեսզի նկարագրվի Պուդենսների տունը՝ Domus Pudentiana: Պողոս առաքյալը, այնուամենայնիվ, ակնարկում է Պուդենսին (Տիմոթեոս 2 4:21), այսպիսով պարզվում է, որ այդ անունով անձ իսկապես եղել է։

Պատմություն 

Սանտա Պուդենցիանա եկեղեցին ճանաչվել է որպես Հռոմի քրիստոնեական պաշտամունքի ամենահին վայր։ Կառուցվել է 2-րդ դարում կառուցված տան տեղում, հավանաբար Պիոս I Պապի ժամանակաշրջանում 140-155 թվականներին և բաղնիքի վերփոխված մասերը դեռևս տեսանելի են աբսիդի հատվածում։ Եկեղեցին մինչև 313 թվականը պապի նստավայրն է եղել։ Կոստանդիանոս կայսրը առաջարկեց Լատերանյան պալատը նրա փոխարեն։ 4-րդ դարում Սիրիկիոս Պապի ժամանակաշրջանում կառույցը վերածվեց եռանավ եկեղեցու։
 
Եկեղեցին ցածրադիր է։ Ներս կարելի է մտնել երկաթե դարբասների միջով։ Աստիճանները ավելացվել են 19-րդ դարում։ Խունացած ճակատամասի վրա (1870) մարմարե եզրազարդ կա, որից, 11-րդ դարից սկսած, արվում էր շքամուտքերի վրա։ Դա միջնադարյան քանդակագործության կարևոր աշխատանքներից էր։ Նրանում (ձախից աջ) պատկերված են Պաստորը, Պուդենցիանան, Պրակսեդան և իրենց հայրը՝ Պուդենսը։ Նավի սյուները սկզբնական բազիլիկի մասն են եղել։

Ռոմանական ոճով կառուցված զանգակատունը ավելացվել է 13-րդ դարի սկզբին։ 1588 թվականին Ֆրանչեսկո դե Վոլտերրայի կողմից իրականացվող վերականգնողական աշխատանքների ժամանակ եռանավը փոխարինվեց նավով, և գմբեթ ավելացվեց։ Գմբեթի Ֆրեսկոն նկարիչ Պոմարանչիոյի աշխատանքն է։ Այս վերջին վերականգնողական աշխատանքների ժամանակ «Լաոկոոնի և նրա որդիների» քանդակի որոշ հատվածներ հայտնաբերվեցին, որոնք ավելի մեծ էին քան Վատիկանինը։ Քանի որ ոչ ոք չցանկացավ վճարել հավելյալ գումար այդ գտածոյի համար, դրանք այդպես էլ չվերականգնվեցին։ Ճակատամասը թարմացվել է 1870 թվականին, իսկ ֆրեսկոները ավելացվել են Պիետրո Գաջլիարդիի կողմից։
Ներկայիս բազիլիկի աջ կողմը հռոմեական բաղնիքի մի մասն է, որը թվագրվում է Հադրիանոս (117–138) կայսեր կառավարման ժամանակաշրջանին։

Ներսակողմ 

Բարձր խորանի ետևում, պատի վրա կա երեք գեղանկարներ, որոնք 1803 թվականին պատկերել է Բերնարդինո Նոքկին։ Ձախից աջ պատկերվված են Սուրբ Տիմոթեոսը, Սուրբ Պուդենցիանա Լուսապսակը և Սուրբ Նովատուսը։

Աբսիդի խճանկարները ուշ հռոմեական արվեստի նմուշներ են։ Թվագրվում են մոտավորապես 4-րդ դարի վերջին։ Տարբեր գիտնականների խմբեր համարում են, որ դրանք թվագրվում են Սիրիկիոս (384-99) կամ Իննոկենտիոս I պապերի ժամանակաշրջանին։
Դրանք դժվարությամբ վերականգնվեցին 16-րդ դարում։ Համարվում են Հռոմի ամենահին քրիստոնեական խճանկարներից։ Պատմաբան Ֆերդինանտ Գրեգորովիուսը դրանք համարել է Հռոմի ամենագեղեցիկ խճանարներ։

Խճանկարը աչքի է ընկնում սրբապատկերներով։ Քրիստոսը ներկայացված է որպես անհատ, այլ ոչ թե խորհրդանիշ, այնպիսին, ինչպիսին լինում էր վաղ քրիստոնեական պատկերներում։ Նա նստած է ակնեղենով պատված գահին, հագին՝ մանուշակագույն նախշերով ոսկե պատմուճան (կայսերական հեղինակության խորհրդանիշ, որով շեշտվում է Քրիստոսի հեղինակությունը իր եկեղեցում)։ Հիսուսի գլխին լուսապսակ կա, իսկ ձախ ձեռքին հետևյալ տողերով տեքստ՝ "Dominus conservator ecclesiae Pudentianae" (Տերը պահապանն է Պուդենցիանա եկեղեցու)։ Նա նստած է առաքյալների հետ, որոնցից երկուսին խճանկարի վերականգնման ժամանակ հեռացրել են։
16-րդ դարի վերջին վերականգնման ժամանակ խճանկարի ստորին հատվածը հեռացվել է։ Առաքյալների խճանկարների աջակողմյան հատվածը ժամանակի ընթացքում փոխարինվել է նոր, բայց բավականին դատարկ խճանկարով։ Երկու կանայք ծաղկեպսակներ են պահել Սուրբ Պետրոս և Պողոս առաքյալների գլխավերևում։ Նրանցից վեր պատկերված են երկնային Երուսաղեմի գմբեթներն ու տանիքները (կամ, մեկ այլ մեկնաբանությամբ Կոստանդիանոս կայսեր Երուսաղեմում կառուցած եկեղեցիները)։ Քրիստոսի գլխավերևում բլրի վրա կագնեցված է ակնեղենով պատված խաչ, որպես նրա հաղթանակի խորհրդանիշ, «չորս Ավետարանիչներ» քրիստոնեական խորհրդանիշների մեջտեղում։ Դրանք (հրեշտակ, առյուծ, ցուլ and արծիվ) ամենահին սրբապատկերային խորհրդանիշներն են, որոնք դեռևս ներկայացնում են Ավետարանիչներին։
Մի գիտնական ենթադրել է, թե աբսիդի խճանկարի կենտրոնում գահին նստած կերպարանքը, որը որպես կանոն համարվել է Քրիստոսը, իրականում Հայր Աստվածն է, ինչը Հայր Աստծո չափազանց անսովոր պատկերում պետք է լիներ այդ ժամանակաշրջանում։

Կապելլաներ 
 Սուրբ Պետրոսի աղոթարան
Աբսիդի ձախ կողմում Պետրոսի կապելլան է, որում պահվում է այն սեղանի մասը, որի վրա Պետրոս առաքյալը Պուդենսների տանը Հաղորդության արարողություն պետք է արած լիներ։ Սեղանի մյուս մասը պահվում է Լատերանյան բազիլիկի պապական խորանում։ Խորանում Հիսուսի և Սուրբ Պետրոսի արձանն է; Քրիստոսը մեկնել է Երկնքի արքայության բանալիները Պետրոս առաքյալին։ Արձանը ճարտարապետ և քանդակագործ Ջակոմո դելլա Պորտայի աշխատանքն է (1594)։
Նույն կապելլայում պատի վրա կա երկու բրոնզե սալաքար՝ վրան բացատրություն, որ այնտեղ Սուրբ Պետրոսն է հյուրընկալվել, և Սուրբ Պողոսը Հռոմում առաջին անգամ հաց և գինի է մատուցել որպես հաղորդության նվիրաբերում»։
 Խաչելության աղոթարան
 Ողորմության տիրամոր աղոթարան
 Սուրբ Բեռնարդի աղոթարան

 Caetani աղոթարան
Վերջինս Caetani ընտանիքի (Բոնիփակիոս VIII ընտանիքը) աղոթարանն է եղել։ Ձևավորել է Կապրիանո դա Վոլտերրան 1588 թվականին, իսկ նրա մահից հետո, 1601 թվականին, ավարտել է Կառլո Մադեռնան։ Աղոթարանում աչքի են ընկնում հատակի խճանկարները։ Սյուները ամոլիտիապատ են։
Ջիովանի Պաոլո Ռոսսետին 1621 թվականին նկարել է "Santa Prassede e santa Pudenziana raccolgono il sangue dei martiri" նկարը, ինչպես նաև առաստաղի Ավետարանչականների ֆրեսկոն։ Որմնախորշում կանգնեցված Սուրբ Պուդենցիանայի արձանը Քլոդ Ադամի աշխատանքն է։

1969 թվականին Պուդենցիանայի և Պրակսեդայի անունները հեռացվել են Հռոմեական օրացույցից։

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 "Santa Pudenziana", katolsk.no.
 Fredric W. Schlatter, The Text in the Mosaic of Santa Pudenziana, Vigiliae Christianae, Vol. 43, No. 2 (Jun., 1989), pp. 155–165
 Review by W. Eugene Kleinbauer of The Clash of Gods: A Reinterpretation of Early Christian Art, by Thomas F. Mathews, Speculum, Vol. 70, No. 4 (Oct., 1995), pp. 937–941, Medieval Academy of America, JSTOR
  Antonietta Cozzi Beccarini, "La cappella Caetani nella basilica di Santa Pudenziana in Roma", Quaderni dell'Istituto di Storia dell'Architettura, 22, 1975, pp. 143–158
 Matilda Webb, The churches and catacombs of early Christian Rome: a comprehensive guide, Sussex Academic Press (February 2002), ISBN 1-902210-58-1

Արտաքին հղումներ 
 Kunsthistorie.com , photogallery.
 Santa Pudenziana Mosaics and Roman Origins 

Վատիկան
Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիներ