Արետա Ֆրանկլին

Արետա Լուիզա Ֆրանկլին (, ), ամերիկացի երգչուհի, հանդես է եկել ռիթմ ընդ բլյուզ, սոուլ, գոսպել ժանրերում։ Մեծ հաջողությունների է հասել 1960-ական թվականների կեսին և 1970-ական թվականներին։ Ի շնորհիվ իր ուժեղ վոկալային տվյալների՝ նրան համարում են սոուլի թագուհի կամ Լեդի Սոուլ։ 1987 թվականի հունվարի 3-ին նա դարձել է առաջին կինը, որի անունը գրվել է Ռոքնռոլի փառքի սրահում։ 2008 թվականի նոյեմբերին «Rolling Stone» ամսագիրը նրան անվանել է ամբողջ պատմության մեծագույն երգչուհի։

Վաղ տարիներ 
Արետա Ֆրանկլինը մեծացել է Դետրոյթում, քահանայի ընտանիքում։ Քույրերի հետ երգել է եկեղեցական երգչախմբում։ Արդեն 14 տարեկանում ձայանգրվել են նրա առաջին վոկալային ստեղծագործությունները։ Երիտասարդ տաղանդով հետաքրքրվել է դետրոյթական լելյբլ «Motown»-ը, սակայն ի շնորհիվ Ջոն Հեմոնդի Արետան պայմանագիր է կնքել Columbia Records-ի հետ։

1966 թվականին, երբ Ֆրանկլինը ձայնագրվել է այդ լեյլբլում, համարվել է կարևոր քայլ նրա կյանքում։ Նրա երգերը հայտվել են հիթ շքերթների առաջին հորիզոնականներում և նրա շնորհիվ սոուլը մեծ առաջխաղացում է ունեցել։

Ոսկե տարիք 
1966 թվականի վերջին Ջերի Ուեկսլերը  դարձել է Ֆրանկլինի պրոդյուսերը։ Երգչուհին պայմանագիր է կնքել Atlantic Records Ատլանտյան ձայնագրությունների կորպորացիայի հետ և դարձել է նրա գլխավոր աստղը։ «I Never Loved a Man (The Way I Love You)» հուզիչ ռիթմ ընդ բլյուզ ժանրի սինգլի ձայնագրման համար Ջերի Ուեկսլերը նրան տարել է Ալաբամա, որտեղ Արետան ձայնագրվել է ամերիկյան լավագույն երաժիշտների հետ։

1967 թվականի սկզբի 18 ամիսներին և 1968 թվականին Արետան հայտնվում է փոփ աղյուսակներում․ այդ ժամանակ նրա տասը երգերը, որոնց շարքում են դասական սոուլի այնպիսի մարգարիտները, ինչպիսիք են` «Chain of Fools» և «(You Make Me Feel Like) A Natural Woman», հայտնվում են Billboard Hot 100-ի լավագույն տասնյակում, իսկ Օթիս Ռեդինգի «Respect» երգի՝ Արետայի կրքոտ կատարումը դառնում է ֆեմինիզմի հիմն և գլխավորում է հիթ շքերթները՝ ըստ վաճառքի։ Ինչպես նաև 1968 թվականին Արետա Ֆրանկլինը ստանում է իր կարիերայի առաջին Գրեմմի մրցանակը։

Երգչուհին խառնելով սոուլ և գոսպել ժանրերը դառնում է Ամերիկայի սև դեմքը՝ պայքարելով քաղաքացիական իրավունքների համար։ Նրա վստահ և սուր վոկալը նորարական գործիքավորումներում դարձել է դասական սոուլի չափանիշ։ 1972 թվականին նա ձայնագրել է մաքուր գոպել ժանրում ալբոմ՝ «Amazing Grace», որը վաճառվել է այնքան, որքան ռիթմ ընդ բլյուզ ժանրի սկավառակները։ Թեև Արետա Ֆրանկլինը առաջին անգամ փառքի է արժանացել որպես մեծագույն վոկալիստ, շատ քչերը գիտեն, որ նրա մի շարք ձայնագրություններում հենց ինքն է նվագել ստեղնաշարային գործիքների վրա։

«Սոուլի թագուհու» համար ամենամեծ խնդիրը եղել է իր երգացանկը։ Իր մշտական երգահանի բացակայության ժամանակ Արետան կատարել է այլ երաժիշտների երգերը՝ The Drifters («Spanish Harlem»), Դայոն Ուորիկ («I Say a Little Prayer»), The Rolling Stones, The Beatles, Simon & Garfunkel, Սեմ Կուկ։ Կատարվել է Արետայի մի շարք երգերի քավեր տարբերակները, որոնք նույնպես մեծ հաջողություն են ունեցել։

Վերջին տարիներ 
Արետա Ֆրանկլինի վերջին մեծ հաջողությունը աղյուսակներում դաձրել է Սթիվի Ուանդերի «Until You Come Back to Me» (1974) երգի քավեր տարբերակը։ Այս ձայնագրությամբ փակել է Ֆրանկլինի կյանքի աստղային փառքի շրջանը։ Սոուլ երաժշտության «Ոսկե դար»-ը արդեն անցյալում էր, և նրա «թագուհին» շատ լավ հասկանում էր դա։ Վերջնական հարվածը Արետայի համար եղավ հոր կաթվածը։

1978-1984 թվականներին Արետան ամուսնացած է եղել հայտնի դերասան Գլին Թորմանի հետ, սակայն ավելի ուշ նրանք բաժանվել են։

Տարիքի հետ Ֆրանկլինի ձայնագրություններում զգացմունքայնությունը պակասել է և նա սկսել է կատարել ավանդական փոփ ժանրում՝ հիմնականում երիտասարդ կատարողների հետ։ Ջորջ Մայքլի և Արետայի դուետը 1986 թվականին գլխավորել է Մեծ Բրիտանիայի հիթ շքերթը, իսկ նրա ավելի հաջողակ «A Rose Is Still a Rose» (1998) սինգլը 1990-ական թվականներին ձայնագրվել է Լորին Հիլի հետ։

Ձայնագրվել են մի շարք դուետներ «թագուհու» և նրա խորթ աղջկա՝ Ուիթնի Հյուսթոնի, Մրայա Քերիի, Էնի Լենոքսի, Մերի Ջեյ Բլայջի, Ֆրենկ Սինատրայի, Գլորիա Էստեֆանի, Քրիստինա Ագիլերայի և մյուս կատարողների հետ։ 2007 թվականին թողարկվել են առանձին սկավառակի վրա «Jewels in the Crown: All-Star Duets with the Queen»: Երկու տարի հետո Արետան ստացել է ԱՄՆ-ի Ազատության մեդալ։

Մահացել է Դետրոյթում 2018 թվականի օգոստոսի 16-ին։

Սկավառակագրություն

Ստուդիական ալբոմներ 

 1956 - The Gospel Soul of Aretha Franklin
 1961 - Aretha: With The Ray Bryant Combo
 1962 - The Electrifying Aretha Franklin
 1962 - The Tender, the Moving, the Swinging Aretha Franklin
 1963 - Laughing on the Outside
 1964 - Unforgettable - A Tribute to Dinah Washington
 1964 - Runnin' Out of Fools
 1965 - Yeah!!!
 1965 - Once in a Lifetime
 1966 - Soul Sister
 1967 - Take It Like You Give It
 1967 - I Never Loved a Man the Way I Love You
 1967 - Aretha Arrives
 1967 - Take A Look 
 1968 - Lady Soul
 1968 - Aretha Now
 1969 - Soul '69
 1969 - Soft and Beautiful
 1970 - This Girl's in Love with You
 1970 - Spirit in the Dark
 1972 - Young, Gifted & Black
 1973 - Hey Now Hey (The Other Side of the Sky)
 1974 - Let Me In Your Life
 1974 - With Everything I Feel in Me
 1975 - You 
 1976 - Sparkle
 1977 - Sweet Passion
 1978 - Almighty Fire
 1979 - La Diva
 1980 - Aretha (1980)
 1980 - Aretha Sings the Blues
 1981 - Love All the Hurt Away
 1982 - Jump to It
 1983 - Get It Right
 1984 - Never Grow Old
 1985 - Who's Zoomin' Who?
 1986 - Aretha (1986)
 1986 - Soul Survivor
 1989 - Through the Storm
 1991 - What You See Is What You Sweat
 1998 - A Rose Is Still a Rose
 2003 - So Damn Happy
 2007 - Jewels in the Crown: All-Star Duets with the Queen
 2008 - This Christmas
 2011 - Aretha: A Woman Falling Out of Love
 2014 - Aretha Franklin Sings the Great Diva Classics

Համերգային ալբոմներ 
 1968 - Aretha in Paris
 1971 - Aretha Live at Fillmore West
 1972 - Amazing Grace (альбом)|Amazing Grace
 1987 - One Lord, One Faith, One Baptism
 2005 - Don't Fight the Feeling: Live at Fillmore West
 2007 - Oh Me Oh My: Aretha Live in Philly, 1972

Ֆիլմագրություն 

 Black Rodeo (1972) (վավերագրական)
 Բլյուզ եղբայրներ (1980)
 Listen Up: The Lives of Quincy Jones (1990) (վավերագրական)
 Բլյուզ եղբայրներ 2000 (1998)
 Tom Dowd & the Language of Music (2003) (վավերագրական)
 The Zen of Bennett (2012) (վավերագրական)
 Muscle Shoals (2013) (վավերագրական)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Արետա Ֆրանկլինի կենսագրությունը All Music Guide երաժշտական հանրագիտարանում
[ Billboard chart history]
The Official Charts.com, UK chart history

Մարտի 25 ծնունդներ
1942 ծնունդներ
ԱՄՆ-ում ծնվածներ
Ամերիկացի մեցցո-սոպրանոներ
«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Ամերիկացի ռոք երգիչներ
Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Ֆեմինիստ երաժիշտներ
ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
RCA Records-ի արտիստներ
Ամերիկացի փոփ երգիչներ
Ամերիկացի փոփ երգչուհիներ
Ամերիկացի ռոք երգչուհիներ
Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ