Արաբերենի քերականություն

Արաբերենի քերականություն (‎՝ ան-նահու ալ-արաբի կամ ՝ կավաիդ ալ-լուղա ալ-առաբիա), գրական արաբերեն լեզվի կանոնների համակարգ։ Ունի մի շարք ընդհանրություններ սեմական լեզվաընտանիքի մյուս լեզուների քերականական համակարգի հետ։ Ուսումնասիրվում է նաև տեղական բարբառների՝ ընդհանուր ու մասնավոր լեզվական մշակույթը՝ իր հնարավոր կանոնակարգվածությամբ։

Արաբական լեզվաբանական ավանդույթում առանձնացվում են լեզվի նկարագրման երեք ոլորտ՝ nahw (օգտագործվում է երկու իմաստով՝ ընդհանուր քերականություն, շարահյուսություն), sarf (tasrif ձևաբանություն, ուսմունք փոփոխությունների մասին), tagwid (հնչյունաբանություն)։ Վերջինս հայտնի է նաև iddigam ՙձուլում, միավորում՚ տերմինով։ Այս բաժանումը տվել է Բասրայի լեզվաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ, Ալ-Խալիլ իբն Ահմադի աշակերտ Սիբաուեյհին։ Արաբական քերականության մեջ հատուկ տեղ է գրավում բառակազմությունը (istiqaq)։ Այն ներառում է որոշ իմաստաբանության որոշ տարրեր։

Արաբական քերականական աշխատություների ավանդական կառուցվածքը հանգում է շարահյուսության, ձևաբանության և հնչյունաբանության հարցերի հետևողական շարադրանքին. բացառություն է կազմում ալ-Զամախշարիի «Ալ-Մու‎ֆ‎ասսալ» երկը, որտեղ քերականական հարցերը շարադրված են ըստ խոսքի մասերի՝ անուն, բայ, մասնիկ։

Ընդհանուր քերակաանություն 
Nahw բաժնում դիտարկվում են առաջին հերթին նախադասությունների կազմությունը, դրանց տեսակները և անդամատումը, ապա բառերի արտասանության ժամանակ տեղի ունեցող փոփոխությունները՝ կապված բառի շարահյուսական գործառույթի հետ և վերջապես թվի, սեռի (անվանական և բայական) կազմությունը, կապակցական դերանունների հավելումը և ընդհանրապես բոլոր այն փոփոխությունները, որ տեղի են ունենում բառերի հետ նույն խոսքի մասի սահմաններում, որ առաջացել են կամ բառի շարահյուսական կիրառման հետ կապված։

Ձևաբանություն 
Sarf-ի ուսումնասիրությունն ներառում է արմատների փոփոխության մասին ուսմունքը, բառի կազմում այնպիսի ձևափոխությունների ուսումնասիրությունը, որոնք հանգեցնում են դրանց անցմանը մի խոսքի մասից մյուսը և համապատասխան հնչյունական փոփոխությունները։

Հարֆերի արտասանության մասին ուսմունքը ներառում է ճիշտ արտասանության որոշ կանոններ, հնչյունների դասակարգումը, հնչյունների գրային արտահայտության կանոնները, հնչյունաբանության՝ ռիթմիկայի և երգեցողության հետ կապը։ Քերականության այս բոլոր բաժինները միավորվում են ինչպես գործառութային, այնպես էլ սահմանային կատեգորիաներով։

Հնչյունները դիտարկվում են այս երեք բաժիններում իրենց տարբեր գործառույթներով։ Սիբաուեյհին սկսում է nahw բաժնից՝ տալով խոսքի մասերի բաժանումը, ապա բացատրում է iεrab տերմինը, ինչպես նաև որոշ բառակապակցությունների նկարագրությունը՝ դրված rafε բառափոխական ձևով և դրանց հետագա փոփոխությունները nasb բառափոխական ձևի. սրանով փաստացի ավարտվում է անվան տեսության ներկայացումը։ Sarfi բաժնում Սիբահուեյին տալիս է բառակազմության հիմնական գաղափարները, մոդելները, masdar-ը, ինչպես նաև բեկված հոգնակի թվի կազմության ձևերը։ Վերջին բաժնում շարադրվում է tagvid-ի ուսմունքը, այն է՝ հնչյունների օգտագործումը բառերի կցասահմանում, բայական և անվանական ձևերի կազմության ժամանակ հանդես եկող հնչյունները, waw-ի և ya’-ի փոփոխությունները բառի կազմում տարբեր դիրքերում և վերջապես հնչյունների դասակարգումը ըստ արտաբերման տեղի և ձևի։

Հնչյունաբանություն 
Քերականության կառուցվածքի ներկայացման փոքր-ինչ այլ ձև է մշակել Զամախշարին՝ բաղկացած երեք բաժիններից՝ գիտություն անվան մասին, գիտություն բայի մասին և գիտություն մասնիկի մասին։ Այս երեք բաժինների ավելացվում է նաև չորրորդը, որում պարունակվում են տեղեկություններ հնչյունաբանության մասին։

Tagwid ուսմունքը նկարագրում է այն հնչյունական փոփոխությունները, որոնք կապված են արտասանության հետ, այբուբենի հարֆերի ճիշտ արտասանությունը։ Հնչյունները դասակարգվում են ըստ արտաբերման տեղի՝ միավորվելով 16 խմբերում՝
 կոկորդային՝ իր երեք խմբերով
 ետնալեզվային՝ երկու խմբերով
 առաջնալեզվային
 միջնալեզվային
 միջնատամնային
 շրթնային

Սիբաուեյհիի կողմից առաջարկված այս դասակարգումը կիրառվում է մինչ օրս։ Հնչյունների դասակարգումը բաղաձայների և ձայնավորների երկրորդական պլան է մղվում՝ կապված հարֆի՝ երկկազմ բնույթի հետ։

Արաբ քերականները, ինչպես երևում է վերը նշվածից, ստեղծել են բավականին ինքնատիպ և ամբողջական համակարգ, որը հետագայում մեծ ազդեցություն է թողել եվրոպական լեզվաբանության վրա՝ մասնավորապես, արմատի և բառի փոփոխվող մասի ուսմունքը։ Ի տարբերություն միջնադարյան մյուս քերականական համակարգերի արաբական քերականությունն իր մեջ պարունակում է լեզվի մակարդակների (ձևաբանական, հնչյունաբանական, բառային) մասին անհրաժեշտ տվյալներ, ընդ որում այդ նկարագրությունը տրվում է դրանց միջև կապի համատեքստում։

Տես նաև 
 Արաբերենի այբուբեն

Արաբերենի քերականություն