Հայկական վերածնունդ

Հայկական վերածնունդ, պայմանական եզրույթ մշակութաբանության և պատմական գիտությունների մեջ, որը բնորոշում է հայկական մշակույթի պատմության 10-14-րդ հարյուրամյակների ժամակաշրջանը։

Սկսվել է Հայաստանից արաբներին քշելուց հետո, երբ 885 թվականին մի շարք ապստամբությունների արդյունքում Աշոտ Ա Բագրատունու գլխավորությամբ հաջողվեց վերականգնել հայկական պետականությունը՝ դրանով նախանշելով նաև հայկական մշակույթի նոր Ոսկեդարը։ Այսպիսով, արդեն 9-րդ դարակեսին և 10-րդ դարում հայտնվում են Հայկական վերածննդի նախանշանները։ Այս ժամանակահատվածում բարենպաստ պայմաններ էին առևտրով, արհեստներով զբաղվելու և քաղաքային կյանքը վերածնելու համար։ Աշոտ Գ-ի օրոք (953-977 թվականներ) թագավորության մայրաքաղաք Անին դարձավ Արևելքի ամենախոշոր և ամենագեղեցիկ քաղաքներից մեկը։ Իր ամենածաղկուն ժամանակաշրջանն Անին ապրեց Գագիկ Ա (990-1020 թվականներ) թագավորի գահակալության տարիներին։

Հայկական վերածննդի գործիչներ

Գեղարվեստական գրականություն 

 Գրիգոր Նարեկացի (951-1003)
 Վարդան Հայկազն
 Ներսես Շնորհալի (մոտ 1100-1173)
 Գրիգոր Մարաշեցի
 Գրիգոր Տղա (մոտ 1133-1193)
 Ներսես Լամբրոնացի (1153-1198)
 Վարդան Այգեկցի (անհայտ է -1250)
 Հովհաննես Արքաեղբայր (1220-ականներ -1289)
 Հովհաննես Երզնկացի (1230-1293)
 Ֆրիկ (մոտ 1230-ականներ-1310-ականներ)
 Կոստանդին Երզնկացի (մոտ 1250-ականներ-1314/1328)
 Խաչատուր Կեչառեցի (1260-1331)
 Մովսես Երզնկացի (մոտավորապես 1250-ականներ-1323)
 Կիրակոս Երզնկացի (մոտավորապես 1270-1356)
 Տերտեր Երևանցի
 Հովհաննես Թլկուրանցի

Պատմագրություն 
 Թովմա Արծրունի
 Հովհաննես Դրասխանակերտցի (845/850-մոտավորապես 929)
 Ուխտանես (մոտավորապես 935-1000)
 Մովսես Դասխուրանցի
 Շապուհ Բագրատունի
 Անանուն Արծրունի
 Ստեփանոս Տարոնացի
 Արիստակես Լաստիվերցի (մինչև 1022-1072/1087)
 Մատթեոս Ուռհայեցի (11-րդ դարի երկրորդ կես - 1144)
 Սամուել Անեցի (մոտավորապես 1100/1105-1185/90)
 Մխիթար Գոշ (1120-1213)
 Մխիթար Անեցի (12-րդ դարի երկրորդ կես)
 Հովհաննես Տավուշեցի (1181—1251)
 Վարդան Արևելցի (մոտավորապես 1198—1271)
 Հովհաննես Ավագերեց
 Կիրակոս Գանձակեցի (մոտավորապես 1200—1271)
 Սմբատ Սպարապետ (1208—1276)
 Մխիթար Այրեվանեցի
 Վահրամ Րաբունի
 Ստեփանոս եպիսկոպոս
 Հեթում պատմիչ (1240-ական—1310-ական թվականների միջակայքում)
 Գրիգոր Ակներցի (մոտավորապե 1250—1335)
 Ստեփանոս Օրբելյան (անհայտ -1304)
 Ներսես Պալիանենց (անհայտ -1367)
 Անանուն Սեբաստացի

Աստվածաբանություն 
 Խոսրով Անձևացի (անհայտ է-մոտավորապես 963)
 Անանիա Մոկացի (մոտավորապես 900-968)
 Անանիա Նարեկացի (անհայտ է-մոտավորապես 980-ականներ)
 Սամուել Կամրջաձորեցի
 Հովհաննես Կոզերն
 Անանիա Սանահնեցի (անհայտ է - 1070-ականներ)
 Պողոս Տարոնեցի (անհայտ է-1123)
 Հովհաննես Իմաստասեր (1045/1050-1129)
 Հակոբ Սանահնցի (անհայտ է - 1085)
 Սարգիս Շնորհալի
 Դավիթ Քոբայրեցի (մոտավորապես 1150-1220)
 Գրիգոր Սկևռացի (մոտավորապես 1160/1170-1230)
 Վահրամ Րաբունի
 Գևորգ Սկևռացի (մոտավորապես 1246-1301)
 Մովսես Երզնկացի (մոտավորապես 1250-ականներ-1323)
 Հովհաննես Արճիշեցի (անհայտ է -1327)
 Մխիթար Սասնեցի (1260-1337)
 Հովհաննես Որոտնեցի (1315-1386)
 Գրիգոր Տաթևացի (մոտավորապես 1346-1409)

Լեզվագիտություն 
 Գրիգոր Մագիստրոս (մոտավորապես 990-1059)
 Արիստակես Գրիչ
 Հովհաննես Երզնկացի Պլուզ (մոտավորապես 1230-1293)
 Հովհաննես Երզնակցի Ծործորեցի (1270-ականներ-1338)

 Եսայի Նչեցի (1260/1265-մոտավորապես 1338)
 Գևորգ Սկևռացի (13-րդ դար - 1301)
 Հովհաննես Կրնեցի (1290/1292-1347)
 Վարդան Արևելցի (մոտավորապես 1198-1271)

Փիլիսոփայություն 
 Պողոս Տարոնեցի (անհայտ է-1123)
 Հովհաննես Իմաստասեր (1045/1050-1129)
 Դավիթ Քոբայրեցի (մոտավորապես 1150-1220)
 Վահրամ Րաբունի
 Հովհաննես Երզնկացի Պլուզ (մոտավորապես 1230-1293)
 Հովհաննես Որոտնեցի (1315-1386)
 Գրիգոր Տաթևացի (մոտավորապես 1346-1409)

Իրավունք 

 Դավիթ Ալավկաորդի (1070/1080-1140)
 Մխիթար Գոշ (1120-1213)
 Սմբատ Սպարապետ (1208-1276)

Ծանոթագրություններ

Տես նաև 
Հայկական մշակույթ

Գրականություն 
 
 Чалоян В.К., Армянский ренессанс, Москва, 1963

Զարգացած միջնադարի հայկական մշակույթ