Թուրք-եգիպտական պատերազմ (1839-1841)

Երկրորդ թուրք-եգիպտական պատերազմ (1839-1841), պատերազմ Օսմանյան կայսրության կենտրոնական կառավարության և նրան անվանապես ենթակա Եգիպտոսի միջև։ Ծագել է Առաջին թուրք-եգիպտական պատերազմում կողմերի միջև չլուծված հակասություններից։

Նախապատմություն 
1833 թվականին՝ Առաջին թուրք-եգիպտական պատերազմից հետո, Եգիպտոսի փոխարքա Մուհամեդ Ալին իր տիրապետության տակ առավ (ստացավ) Սիրիան։ Ձեռք բերածով անբավարարվածությունը և հետագա տարիների անհաջողությունները ուժեղացրեցին Եգիպտոսի փոխարքա-կառավարչի պատվասիրական նկրտումները։ 1838 թվականի մայիսին նա ամբողջ հստակությամբ հասկացնել տվեց, որ ցանկանում է անկախություն ստանալ։ 1839 թվականին նրա դեմ շարժվեց օսմանյան բանակը։

Պատերազմի ընթացքը 
1839 թվականի հունիսի 24-ին Մուհամեդ Ալիի որդին՝ Իբրահիմ փաշան հաղթեց Նիսիբիսի վճռական ճակատամարտում, որը տեղի ունեցավ պատմական Մծբին (Միգդոնիա կամ Նիսիբիս) բնակավայրի մոտ՝ Այնթապ (ներկայիս Ղազի-Այնթապ, ) քաղաքից դեպի հարավ-արևելք։ Մեկ շաբաթ էլ չանցած՝ վախճանվեց Օսմանյան կայսրության սուլթան Մահմուդ II-ը, իսկ նոր սուլթան դարձավ նրա որդի Աբդուլ-Մեջիդ I-ը։ Կապուդան-փաշան օգտվեց այդ պահից, որպեսզի անցնի Մուհամեդ Ալու կողմը, և կայսերական նավատորմով նավարկեց դեպի Ալեքսանդրիա։

Հաղթահարելով իրենց միջև առկա բազում տարաձայնությունները՝ Մեծ Բրիտանիան, Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, Ավստրիան և Պրուսիան հանդես եկան միասնական ճակատով, զգուշացնելով Օսմանյան կայսրության մեծ վեզիրին, այսինքն՝ կառավարության փաստական վարչապետին, որ նա չշտապի համաձայնություն կնքել ագահ նահանգապետ-փոխարքայի՝ այսինքն Եգիպտոսի կառավարիչ Մուհամեդ Ալու հետ։ 1839 թվականի օգոստոսի 22-ին պաշտոնական Կոստանդնուպոլիսը վերոհիշյալ եվրոպական տերություններին լիազորություններ տվեց՝ կարգավորման բանակցություններ վարելու Օսմանյան կայսրության անունից։

1840 թվականի ամռանը սկսվեց Մեծ Բրիտանիայի և Ավստրիայի ռազմական ինտերվենցիան (ներխուժումը) Սիրիա։ Նույն այդ ժամանակ գործող թուրքական բանակային կորպուսի զորահրամանատարն էր գերմանացի Ավգուստ Իոխմուսը։ Լեռնային Լիբանանում բռնկվեց հակաեգիպտական ապստամբություն, որը տարածվեց Սիրիայի և Պաղեստինի ներքին մարզերում։ Մուհամեդ Ալու զորքերը մի շարք պարտություններ կրեցին։ 1840 թվականի դեկտեմբերին Եգիպտոսի կառավարիչն իրեն պարտված ճանաչեց։

Հետևանքները 

1841 թվականի մայիսին ստորագրվեց մի համաձայնագիր, որի պայմանների համաձայն՝* Մուհամեդ Ալին զրկվում էր իր կողմից զավթված նահանգներից (Պաղեստին, Սիրիա, Լիբանան, Կիլիկիա), * այդուհանդերձ՝ Եգիպտոսի նահանգապետի պաշտոնը ճանաչվում էր նրանը և իր հաջորդներինը՝ որպես ժառանգականորեն փոխանցվող, * Եգիպտոսը մնում էր Օսմանյան կայսրության բաղկացուցիչ մասը, * ըստ այդմ, Եգիպտոսին ևս հավասարապես վերաբերվում էին բոլոր այն համաձայնությունները, որոնք կնքվել էին օսմանյան կենտրոնական կառավարության կողմից այլ պետությունների հետ,* արդյունքում Մուհամեդ Ալին զրկվում էր իր իշխանությունը ֆինանսավորելու նախկինում եղած հնարավորությունից՝ ի հաշիվ պետական մենաշնորհների, որոնք արգելվել էին Մեծ Բրիտանիայի և Օսմանյան կայսրության միջև կնքված առևտրային համաձայնագրի պայմաններով։

Աղբյուրները 
 Քերոլայն Ֆինկել։ Օսմանյան կայսրության պատմությունը։ Օսմանի տեսանկյունը։ - Մոսկվա։ АСТ հրատարակչություն, 2010 թվական (ռուսերեն). ISBN 978-5-17-043651-4

Եգիպտոսի պատերազմներ
Օսմանյան կայսրության պատերազմներ