Գրական կոնֆլիկտ

Կոնֆլիկտ (լատ. conflictus-ընդհարում, բախում) եզրույթը հումանիտար գիտությունների տիրույթում ամենից հաճախ օգտագործվող բառերից մեկն է։ Այն չի պատկանում գիտության որևէ կոնկրետ ճյուղի, փոխարենը հավասարաչափ բնորոշ է փիլիսոփայությանը, հոգեբանությանը, սոցիոլոգիային և այլ բնագավառների։ Ա. Յ. Անցուպովը և Ա. Ի. Շիպիլովը նշում են գիտության 11 բնագավառ, որոնք ուսումնասիրում են կոնֆլիկտը :

Կոնֆլիկտի սահմանումը գրականագիտության տիրույթում 

Էդվարդ Ջրբաշյանը իր «Գրականագիտության ներածություն»-ում կոնֆլիկտը սահմանում է հետևյալ կերպ. «Սյուժեի առաջշարժիչ ուժը իրական կյանքի հակասությունն է, որ գրողը դնում է ստեղծագործության հիմքում։ Կյանքի զարգացումը միշտ կապված է հակասությունների, ներհակ ուժերի պայքարի հետ, և գրականությունն արտացոլում է այդ պայքարը։ Կենսական հակասությունների գեղարվեստական վերարտադրությունը հեղինակի գեղագիտական իդեալի դիրքերից կոչվում է կոնֆլիկտ» : Կոնֆլիկտի հիմքում միշտ հակասություն կա, շահերի, գաղափարների անհամաձայնեցում։ Կոնֆլիկտը երկու տարբեր ուժերի բախում է, գրողը ստեղծում է դրական-բացասական, վեհ-ստոր կերպարներ և հակադիր բևեռների բախման միջոցով ապահովում սյուժեի շարժումը։ Դուալիզմը, երկու հակադիր բևեռների կաղապարը (կլիշեն) ընկած է մարդկային աշխարհընկալման, աշխարհաճանաչողության հիմքում, այն ասես առանցք լինի, միջուկ, որի շուրջ պտտվում է մարդկային գիտակցությունը։

Գրական կոնֆլիկտի զարգացման աստիճանները 

Այսպիսով՝ կոնֆլիկտի հիմքում հակադրությունն է, իրար հակասող, իրար մերժող ուժերի բախումը, որն էլ ապահովում է դիպաշարի շարժումը։ Կոնֆլիկտի և ամբողջ դիպաշարի զարգացումը բաղկացած է մի քանի հաջորդական աստիճաններից։ Էդ. Ջրբաշյանը առանձնացնում է ամենից հաճախ հանդիպող հետևյալ հինգ բաղկացուցիչ տարրերը՝ նախադրություն (էքսպոզիցիա), հանգույց, գործողության զարգացում (պերիպետիա), գագաթնակետ (կուլմինացիա) և լուծում :  Դիպաշարը զարգանում է մի փուլից (աստիճանից) դեպի մյուսն անցում կատարելով, և փուլերի միջև հիմնականում լինում են, այսպես ասած, նախափուլեր, որոնք պատրաստում են անցումը մի փուլից դեպի հաջորդ փուլ։ Գծապատկերում պատկերված սև կետերը նախափուլերն են։ Խիստ կարևոր են փուլերից հատկապես երկուսը՝ հանգույցը և կուլմինացիան, որոնք կազմում են կոնֆլիկտի առանցքը։ Եթե հանգույցը նախապատրաստում է կոնֆլիկտի մուտքը, ապա կուլմինացիան ուժերի գերլարման, բնավորությունների և հանգամանքների առավել սուր և տեսանելի պահն է։ Հետո, սովորաբար, գործողությունը անկում է ապրում և ավարտվում։

Կոնֆլիկտի տիպաբանությունը 

Գրականագիտության համար խիստ կարևոր և առաջնային է կոնֆլիկտի տիպաբանությունը։ Տարբերակվում են «բաց» և «փակ», «կենտրոնամետ» (центростремительные) և «կենտրոնախույս» (центробежные), «գլխավոր» և «երկրորդական», «օբյեկտիվ» և «սուբյեկտիվ», «արտաքին» (սոցիալական) և «ներքին» (հոգեբանական), «լոկալ» և «պարաբոլիկ» (параболический) կոնֆլիկտի տեսակներ։
Ընդունված է առանձնացնել գրականության մեջ ամենից հաճախ հանդիպող կոնֆլիկտի հետևյալ տեսակները.
	բնական կամ ֆիզիկական կոնֆլիկտ, երբ հերոսը մարտնչում է բնության դեմ,
	սոցիալական կոնֆլիկտ, երբ մարդուն մարտահրավեր է նետում այլ մարդ կամ հասարակությունը,
	ներքին կամ հոգեբանական կոնֆլիկտ, երբ մարդու ցանկությունները հակադրության մեջ են նրա խղճի հետ,
	կոնֆլիկտ, երբ մարդը դիմադրում է ճակատագրին կամ ինչ-որ աստվածության։
Գրականագիտությունը տարբերակում է կոնֆլիկտի երկու տեսակ ևս. խոսքը «լոկալ» և «կայուն» կոնֆլիկտների մասին է։ Առաջին տեսակը ենթադրում է կոնֆլիկտ, որի լուծումը հնարավոր է ակտիվ գործողության միջոցով։ Երկրորդ տեսակը ենթադրում է կայուն կոնֆլիկտային իրավիճակ, որի լուծման համար հայտնի չէ որևէ պրակտիկ գործողություն։Առաջին տեսակի մեջ է մտնում կոնֆլիկտի դասական ձևը, երբ առաջանում է կոնֆլիկտ, տեղի է ունենում բախում իրար հակադիր ուժերի միջև, և կոնֆլիկտը լուծվում է։ Այլ է խնդիրը կոնֆլիկտի կայուն տեսակի պարագայում, որի դեպքում կոնֆլիկտը անլուծելի է միայն մեկ գործող անձի, հերոսի «կյանքի» սահմանում և հաճախ ընդհանրապես անլուծելի է։

Ծանոթագրություններ 

Գրականության տեսություն