Անատոմիական, բուժական, քիմիական դասակարգման համակարգ

Անատոմիական, բուժական, քիմիական դասակարգման համակարգ, բուժամիջոցների դասակարգման միջազգային համակարգ։ Օգտագործվում է կրճատ АТС (լատ․՝ Anatomical Therapeutic Chemical) կամ հայերեն ԱԹՔ (անատոմիա թերապիա քիմիա)։

Դեղերի դասակարգման համար գործում է 2 սկզբունք՝ ըստ քիմիական կառուցվածքի և դեղաբանական ազդեցության, որոնք ունեն և՛ թերություններ, և՛ առավելություններ։ Առաջին դեպքում միևնույն քիմիական դասում կարող են ընդգրկվել տարբեր դեղաբանական հատկություններով միացություններ, սակայն այս դեպքում կարելի է մշակել ստացման և վերլուծման ընդհանուր եղանակներ, ուսումնասիրել մոլեկուլների կառուցվածքի և ակտիվության միջև կապը, ինչը ժամանակակից դեղքիմիայի հիմնահարցերից է։ Երկրորդ դեպքում միևնույն դեղաբանական խմբին պատկանող դեղանյութերը կարող են ունենալ տարբեր քիմիական կառուցվածքներ, սակայն այս դեպքում կարելի է այդ կառուցվածքներում գտնել այն «ակտիվ կենտրոնը» (հատվածը), որով պայմանավորված է տվյալ ակտիվությունը։ Այս հարցի լուծումը հնարավորություն է տալիս նոր դեղանյութերի «կառուցման» առաջին փուլը (մտահղացում) հագեցնել նոր քիմիական կառուցվածքներով։ Մորֆինի (կամ ներհակորդների) կառուցվածքային տարրերից մեկը (ընդգծվածը) կարելի է գտնել բազմաթիվ բնական կամ սինթետիկ ցավազրկողների (պենտազոցին, նալբուֆին, բուտորֆանոլ, պրոմեդոլ...) մոլեկուլներում։

Պատմություն 
Դեղերի իրացման հետազոտությունները սկիզբ դրեցին դեղերի դասակարգման նոր միջազգային համակարգի (Օսլո, 1993), որը հայտնի է ATC (Anatomical Therapeutic Chemical, ռուսերեն՝ ATX) անունով և ներառում է դեղի ազդման թիրախը (A), ազդման տեսակը (T), քիմիական կառուցվածքը (C): Դեղի կոդի հետ նշվում է նաև ներմուծվող դեղի օրական սահմանված բուժիչ դեղաչափը` Defined Daily Doses – DDD [N-nasal (քթի մեջ), O-oral (բերանի խոռոչով), P-parenteral (ներարկում), R-rectal (ուղիղ աղիքային), V-vaginal (հեշտոցային)...]:

Յուրաքանչյուր դեղի համար ATC կոդը ունի 7 նիշ, որոնցից 1-ը, 4-ը, 5-ը տառային են։ Առաջին տառը և անատոմիական օրգանների ու համակարգերի անվանումների առաջին տառերը հնարավորին չափով համաձայնեցված են լատինական այբուբենի հետ և ցույց են տալիս դեղի ազդման անատոմիական օրգանը կամ համակարգը (տես աղյ. 1): Հաջորդ թվերը ցույց են տալիս ընդհանուր դեղաբանական դասը, դեղի անմիջական ազդեցությունը, քիմիական դասը, որոշակի քիմիական միացությունը (տես աղյ. 2): Օրինակ՝ N - ներվային համակարգ, N01 – անզգայացնողներ, N01A - ընդհանուր անզգայացնողներ, N01A A - եթերներ, N01A A01 – դիէթիլեթեր, կամ N01B – տեղային անզգայացնողներ, N01B A – ամինաբենզոյական թթվի էսթերներ, N01B A02 – նովոկային։ Միևնույն ակտիվ նյութ պարունակող դեղը կարող է ունենալ մի քանի կոդ՝ կախված մի քանի ակտիվության ցուցաբերումից, դեղաչափերից, դեղաձևերից, հարակից այլ ակտիվ նյութերի հետ զուգակցումներից։ Օրինակ հայտնի է, որ ացետիլսալիցիլաթթուն (ասպիրին) ազդում է աղեստամոքսային համակարգի վրա (A01A D05), հակաագրեգանտային միջոց է (B01A C06), ցուցաբերում է հակաբորբոքային, ջերմիջեցնող և ցավազրկող ազդեցություն (N02B A01), կարող է զուգակցված լինել անալգինի... (առանց հոգեմետների՝ N02B B52), կորտիկոստերոիդների (M01B A03), հակաագրեգանտների (B01A C30), արյան մակարդման առանցքային ֆերմենտի՝ տրոմբինի ինհիբիտորների, բացի հեպարինից (B01A C...), հոգեմետների (N02B A71) հետ և առանց հոգեմետների (N02B A51)...: Լևոմիցետինի (Chloramphenicol) կոդերն են՝ D10A F03, G01A A05, J01B A01, S01A A01: Բոլոր դեղերին ուղեկցող փաստաթղթերում պարտադիր նշվում են ATC կոդերը։

Աղյուսակ 1

Աղյուսակ 2 

ATC համակարգում գործում են հետևյալ սկզբունքները՝

 դեղանյութի (substantia) ներառումը համակարգում չի երաշխավորում դրա կիրառումը,
 համակարգը արդյունավետության մարկետինգի միջոց չէ,
 կիրառումից հանված դեղերի կոդերը նորերի համար չեն օգտագործվում,
 կոդերի փոփոխությունները նվազագույնն է և հիմնավորված,
 միևնույն կոդով մեկից ավելի դեղեր չեն լինում։

Գրականություն 
 Քիմիայի և դեղագիտության համառոտ հանրագիտարան, Ռ. Հակոբյան, 2016, Dex.am,
 Alternations in ATC classification (valid from January 2009),
 Лекарственные средства, М.Д.Машковский, “Новая Волна”, 2012:

Դեղագիտություն
Դեղեր