Չե Գևարայի դամբարան

Չե Գևարայի դամբարան  (), հուշահամալիր Կուբայի Սանտա Կլարա քաղաքում, որը տեղակայված է Պլազա Ռեվոլյուսոնում (Plaza de la Revolución Che Guevara)՝ Ավեյու դե Լոս Դեսֆիլեսում (Avenue de los Desfiles)։ Հուշահամալիր տարածքի մաս են կազմում Էռնեստո Չե Գևարայի թանգարանն ու դամբարանը։ Ճարտարապետական կոմպոզիցիայի կենտրոնում գտնվում է հեղափոխականի արձանը և չորս կոթողներ՝ հարթաքանդակներով և կռվի տեսարաններով։ Հուշարձանների տակ գտնվում է թանգարանը, որտեղ պահպանվում են Չեի անձնական իրերը և նրա կյանքի ու հեփափոխական օրերի մասին պատմող զանազան ցուցանմուշներ։ Դամբարանում ամփոփված են Չե Գևարայի և նրա 29 ընկերների մարմինները, ովքեր սպանվեցին 1967 թվականին Բոլիվիայում զինված ապստամբության փորձ կատարելու ժամանակ։

Ճարտարապետություն 
Հուշահամալիրի կառուցման աշխատանքները մեկնարկեցին 1982 թվականին։ Շինարարության համար ընտրվեց Սանտա Կլարայի բարձունքներից մեկը, որտեղից ընդգրկուն տեսարան է բացվում ամբողջ քաղաքի վրա։ Բացի այդ, հենց այդտեղ, 270 կմ Հավանայից արևելք, կոմանդանտե Չե Գևարան տարավ իր ամենակարևոր հաղթանակը՝ Սանտա Կլարայի համար մղված մարտում։ Վերջինս համարվում է Կուբայի հեղափոխության վերջին և որոշիչ մարտը։
 

Համալիրի նախագիծը մշակել են ճարտարապետներ Խորխե Կաո Կամպոսը, Բլանկա Էռնադեսը և Ժոզե Ռամոն Լինարեսը։ Մասնակցել են նաև քանդակագործներ Ժոզե դե Լազարո Բենկոմոն և Ժոզե Դելարոն։ Հուշահամալիրը կառուցվել է հինգ հարյուր հազար կուբացի կամավորների ջանքերով՝ վարպետ արհեստավորների հետ համագործակցությամբ։

Հուշահամալիրի ճարտարապետության մեջ ներկայացված են Չե Գևարայի կյանքի զանազան դրվագներ. դրանք պատկերված են սիմվոլիկ կերպով։ Օրինակ՝ Չեի յոթմետրանոց բրոնզե արձանը տասնհինգմետրանոց գրանիտե պատվանդանի վրա կողմնորոշված է 190 աստիճանի վրա, որը ցույց է տալիս կոմանդանտեի վախճանի վայրը։ Արձանի ընդհանուր բարձրությունը պատվանդանի հետ միասին կազմում է 22 մետր։ Չե Գևարայի հագին հնամաշ կաշվե բաճկոն է, վայր իջած աջ ձեռքին՝ ինքնաձիգ։ Պատվանդանին կա հետևյալ գրությունը՝ «Hasta la victoria siempre» (Մինչև հաղթանա՛կ, մի՛շտ)։ Հուշարձանը շրջապատված է հարթաքանդակներով, որոնք նվիրված են հեղափոխականի կյանքի բովին։ Ձախակողմյան խորանարդաձև կոթողին գրված են Չեի հետևյալ բառերը. «Մի բան ես իմացա Գվատեմալայում, որ եթե ես դառնամ հեղափոխական առաջնորդ, կամ ուղղակի հեղափոխական, պետք է նախևառաջ հեղափոխություն լինի»։ Մեծ կոթողի վրա պատկերված են Գևարայի, Ֆիդել Կաստրոյի և Կամիլիո Սիենֆուեգոսի հարթագանքնակները Սիերա Մաեստրայի լեռներում։ Մյուս հարթաքանդակում Չեն պատկերված է որպես արդյունաբերության նախարար և զբաղվում է իր սովորական աշխատանքով։ Մեկ այլ մասում պատկերված են ուսուցիչները աշակերտների և պիոներների հետ, ովքեր ողջունելով վանկարկում են՝ «Մենք կլինենք ինչպես Չեն»։ Երկարությամբ տարածված հուշակոթողի վրա գրված է Ֆիդել Կաստրոյին ուղղված հրաժեշտի նամակի ամբողջական տեքստը։ Իսկ ամենավերջում հետևյալ խոսքերը. «Հառա՛ջ դեպի հաղթանակը։ Հայրենի՛քը կամ մա՛հը»։

Հուշահամալիրն իրենից ներկայացնում է մեծ հրապարակ, որտեղ գտնվում են Չե Գևարայի հուշարձանը, կոթողները և նրանց տակ՝ դամբարանն ու թանգարանը։ Հուշահամալիրի հակառակ կողմում տեղակայված են մեծ ցուցատախտակներ, որոնց վրա գրված են Ֆիդել Կաստրոյի ցիտատների ու Չեի նշանաբանը՝ «Մինչև հաղթանա՛կ, մի՛շտ»։

Թանգարանն իրենից ներկայացնում է պատմական փաստաթղթերի և լուսանկարների հսկայական հավաքածու, որտեղ պահպանվում են նաև հայտնի հեղափոխականի անձնական իրերը, ինչպես նաև Չեի զմռսված դաստակը։ Հույժ կարևոր տեղ է զբաղեցնում Էռնեստոյի հրաժեշտի նամակը Կաստրոյին։

Հարևանությամբ է գտնվում նաև մեկ այլ համալիր՝ «Գրոհ զրահագնացքի վրա», որը նվիրված է Սանտա Կլարայի ճակատամարտի մի դրվագին, երբ Գևարան օգտագործում է տեղական համալսարանի գյուղատնտեսության ֆակուլտետի տրակտորները, որպեսզի տեղահան անի երկաթուղային ռելսերը։ Շնորհիվ այդ հերոսական քայլի Կապիրո բարձունքից եկող զրահագնացքը, որը զորքեր էր տեղափոխում, ռելսերից դուրս ելավ և դրա մեջ գտնվող սպաները զինադադար պահանջեցին։ Երկու կոմպոզիցիաների հեղինակն էլ կուբացի նկարիչ Խոսե Դելարան է։

Հուշահամալիրի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել Ռաուլ Կաստրոյի մասնակցությամբ 1988 թվականի դեկտեմբերի 28-ին։

Թաղումներ 

1995 թվականի նոյեմբերին բոլիվիացի պաշտոնաթող գեներալ Մարիո Վարգասը, ով կռվել է Չեի հետ, մասնակցել նրա մարտերին, ականատես եղել մահվանն ու թաղմանը, հայտնեց Չեի և խմբի թաղման ստույգ վայրը։ Դա Բոլիվիայի Վալիեգրանդե վայում ինքնաթիթների թռիչքուղու տակ էր։ Կուբայի կառավարությունը դիմեց Բոլիվիայի նախագահ Գոնսալո Սանչես դե Լոսադեին խնդրանքով, որպեսզի Կուբա բերեն մահացածների մասունքները։ Երկու տարի տեխնիկայի կիրառմամբ, հնագետների և մարդաբանների օգնությամբ կարողացան ի վերջո գտնել մի քանի դիակներ։ Դրանցից մեկի ձեռքի դաստակը բացակայում էր։ Փորձաքննության արդյունքներով ապացուցվեց, որ դա Էռնեստո Չե Գևարայի մասունքն է։

1997 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, Կուբայի Կոմունիստական կուսակցության 5-րդ համաժողովի բացմանն ընդառաջ, տեղի ունեցավ հերոսների մասունքների հողին հանձնելու պաշտոնական-զինվորական արարողակարգը։ Այդ առիթով հայտարարվեց մեկշաբաթյա սուգ։ Թվով յոթ փայտյա դագաղները դրվեցին ռազմական ջիպերի վրա։ Ավտոմեքենաների շարասյունը պտտվեց ամբողջ Հավանայով։ Հարյուր հազարավոր մարդիկ էին ուղեկցում։ Ի վերջո շարասյունը հասավ Սանտա Կլարա։ Երբ դագաղները մեքենաներից հանեցին, դպրոցականների խոռը երգեց Կառլոս Պուեբլոյի «Hasta Siempre» եղերերգը։ Հետո Ֆիդել Կաստրոն հանդես եկավ հետևյալ խոսքերով.

Կաստրոյի ճառից հետո հետևեց թնդանոթային քսանմեկ համազարկ Սանտա Կլարայում և Հավանայում, օդային հրավառություն և շչակների տագնապ հնչեց ամբողջ Կուբայի տարածքում։ Հավերժական կրակը վառվեց ձեռամբ Ֆիդել Կաստրոյի։ Սգո արարողության բազմաթիվ մասնակիցների շարքում էին Դանիել Միտտերանը՝ Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Միտտերանի այրին և ֆուտբոլիստ Դիեգո Մարադոնան։

Հուղարկավորվածների ցանկ 
1997 թվականի հոկտեմբերի 17-ին կատարվեց յոթ մարմինների հոուղարկավորումը.

1997 թվականից մինչև 2000 թվականն ընկած ժամանակահատվածում, Բոլիվիայի հարավ-արևելքում աշխատող դատական փորձագետ-մարդաբանների ջանքերով վերականգնվեցին 23 այլ պարտիզանների կմախքներ։ Բոլորի մասունքները կրկին հանձնվեցին Կուբային, որտեղ դրանք հուղարկավորվեցին Չեի դամբարանում։ Առաջին տասը մասունքների հուղարկավորությունը կայացավ 1998 թվականի դեկտեմբերի 29-ին՝ Սանտա Կլարայի համար մղված ճակատամարտի քառասունամյակին։ Հուղարկավորվածների ցանկը.

Երրորդ հուղարկավորումը տեղի ունեցավ 1999 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։ Ահա մահացածների ցանկը.

Վերջին հուղարկավորումն այստեղ տեղի է ունեցել 2000 թվականի հոկտեմբերի 8-ին, երբ պարտիզանների ընդհանուր թիվը հասավ 30-ի.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Интервью с кубинском скульптором Жозе Деларрой 
 Памятник отдаёт должное Че Геваре
 Визит президента Эквадора Рафаэля Корреа в Мавзолей Че Гевары на Кубе 
 Ernesto Che Guevara Mausoleum in Santa Clara Cuba
 Η σορός του Τσε στην Κούβα (Οκτώβρης 1997) / Los restos del Che en Cuba
 Че Гевара — тело и легенда
 Последние дни знаменитостей. Че Гевара (часть 4)

Կուբայի թանգարաններ
1982 հիմնադրումներ Կուբայում
Չե Գևարա
Դամբարաններ