Տորոն

Տորոն (), գունարմատ, տորոնազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի, կիսաթփերի և թփերի ցեղ։

Կենսաբանական նկարագիր 
Ցողունը քառանիստ է, հիմնականում՝ մագլցող, երբեմն՝ կանգուն, ճյուղավորվող, բարձրանում է՝ 30-200 սմ։ Տերևները նշտարաձևից էլիպսաձև են, հակադիր, ամբողջական, ունեն տերևակիցներ, որոնք հաճախ մեծանում են, և ստացվում է տերևային օրգանների օղակաձև դասավորություն։ Ծաղիկները դեղնականաչավուն են, մանր, երկսեռ, կանոնավոր, գագաթնային կամ տերևանութային կիսահովանոցներում, որոնք հիմնականում առաջացնում են բարդ հուրանաձև, երբեմն՝ ողկուզանման ծաղկաբույլեր։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ 
 Պտուղը 
Պտուղը հյութալի երկբաժան հատիկ է կամ տրոհվող տուփիկ։ Որպես դեղահումք օգտագործում են կոճղարմատն ու արմատները (պարունակում են օքսիմեթիլանթրաքինոններ և դրանց ածանցյալները, կիտրոնա-, խնձորա-, գինեթթուներ, սպիտակուցներ, շաքարներ, պեկտինային նյութեր և այլն)։

Տարածում 
Տարածված է Տավուշի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է թփուտներում, բանջարանոցներում, ճամփեզրերին, քարքարոտ լանջերին։
Տորոնի դասը ընդգրկում է 30 տեսակ, այլ տվյալներով ավելի քան 230, աճում է Հարավային Եվրոպայում, ինչպես նաև արևադարձային երկրներ՝ Ասիայում, Ամերիկայում և Աֆրիկայում։

Տեսակներ 
Հայտնի է մոտ 60, ՀՀ-ում՝ 2 տեսակ՝ Տորոն ներկատու (R. tinctorum), Տորոն կոշտատերեվ (R. rigidifolia)։ 
 Rubia alaica Pachom.
 Rubia angustifolia L.
 Rubia chinensis Regel & Maack
 Rubia chitralensis Ehrend.
 Rubia cordata Thunb
 Rubia cretacea Pojark.
 Rubia deserticola Pojark.
 Rubia dolichophylla Schrenk
 Rubia jesoensis (Miq.) Miyabe & Miyake
 Rubia komarovii Pojark.
 Rubia krascheninnikovii Pojark.
 Rubia laevissima Tscherneva
 Rubia lanceolata Hayata
 Rubia laxiflora Gontsch.
 Rubia leiocaulis Diels
 Rubia linii Chao
 Rubia margaritifera Reiche
 Rubia membranacea Diels
 Rubia pavlovii Bajtenov & Myrz.
 Rubia podantha Diels
 Rubia polyphlebia Lo.
 Rubia pterygocaulis Lo.
 Rubia rechingeri Ehrend.
 Rubia regelii Pojark.
 Rubia rezniczenkoana Litv.
 Rubia rigidifolia Pojark.
 Rubia salicifolia Lo.
 Rubia schugnanica B.Fedtsch. ex Pojark.
 Rubia syrticola Miq.
 Rubia tatarica (Trevir.) F.Schmidt
 Rubia tibetica Hook.f.
 Rubia transcaucasica Grossh.
 Rubia yunnanensis (Franch. ex Diels) Diels

Կիրառում և նշանակություն 
Պատրաստուկներն (թուրմ, փոշի, հաբ) օգտագործում են երիկամաքարային հիվանդությունների բուժման ժամանակ։ Ներկատու Տորոնից ստանում են տորոնաներկ, որի հիմնական գունավոր բաղադրիչ մասն ալիզարինն է։ Բուրդը, զործաթելը, գործվածքն և մանրաթելը ներկելու համար Հայաստանում օգտագործվում է վաղ ժամանակներից (որտեղից նաև արտահանվել է)։ Ըստ հայկական աղբյուրների՝ լավագույն տորոնաներկ պատրաստում են 3-4 տարեկան բույսի արմատներից։ Կախված ներկման պայմաններից և օգտագորվող ժանտանյութի (օրինակ՝ ճարպաթթուներ, աղաղանյութեր, մետաղների աղեր և այլն) տեսակից՝ հումքը ներկվում է վառ կարմիր, մանուշակագույն, շագանակագույն, դեղձանիկադեղին կամ այլ գույներով։ Սինթետիկ ալիզարինի ստացումը սահմանափակեց տորոնաներկի կիրառությունը։

Պատմություն 
1736 թվականին Հովհաննես Ալթունյանը Տորոնի սերմերը գաղտնի տեղափոխել է Ֆրանսիա, որտեղ նրան հաջողվել է մշակել բույսը և խոշոր պլանտացիաներ հիմնել։ Ի պատիվ Ալթունյանի՝ ֆրանսիացիները հուշատախտակ են դրել Ավինյոնի Կելվե թանգարանում (1821), իսկ վոկլյուզցիները Նոտր-Դամ դը Դոմ ժայռի վրա կանգնեցրել են նրա բրոնզե արձանը (1846)։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Rubia in the World Checklist of Rubiaceae

Ծաղկավոր բույսեր
Դեղաբույսեր