Չոքան Վալիխանով

Չոքան Չինգիսովիչ Վալիխանով (, իսկական անունը՝ Մուհամեդ Խանաֆյա `Mwuhamed {anafja Мухамме́д-Хана́фия (), ), առաջին ղազախ գիտնականը, լուսավորիչ-դեմոկրատ, պատմաբան, ազգագրագետ, բանագետ։

Ծնվել է 1835 թվականի նոյեմբերին, Կուտիմես անվանումը կրող ձմեռոց-ուրթում։
Ավարտել է Օմսկի կադետական դպրոցը (1853 թ.), ծառայել Արևմտասիբիրյան նահանգապետությունում, ռուսական կայսրության ռազմական նախարարության գլխավոր շտաբի ռազմա-գիտական կոմիտեում, Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության ասիական դեպարտամենտում։ Մասնակցել է Միջին Ասիա և Չինաստան մեկնած մի շարք արշավախմբերի։ 1858 թվականին մուսուլման վաճառականի անվան տակ անցել է Տյան Շանը և ապրել Կաշգարում, որտեղ Արևելյան Թուրքեստանի ազգագրության և Ալթըշարի պատմության վերաբերյալ նյութեր է հավաքել։ 1860-1861 թվականներին ապրելով Պետերբուրգում, մոտիկից ծանոթացել է ռուս հեղափոխական-դեմոկրատների գաղափարներին, հաղորդակցվել առաջադեմ մտավորականների հետ։ Վալիխանովը եղել է առաջին ղազախ նկարիչը, ազգագրական ճշգրտությամբ պատկերազարդել իր գիտական ու ճամփորդական օրագրերը։ Ստեղծել է նաև հաստոցային գծանկարներ ու ջրանկարներ («Մեծ Հորդայի ղազախները», «Սարտայը՝ Սարը Բաղիշի տոհմից» և այլն)։ Ունեցել է բազմակողմանի գիտական հետաքրքրություններ։ Թողել է Միջին Ասիայի, Ղազախստանի, Արևմտյան Չինաստանի ժողովուրդների մշակույթին ու պատմությանը վերաբերող արժեքավոր ուսումնասիրություններ․ «Ջունգարիայի ակնարկներ» (1861 թ.), «Կիրգիզներ» (այդպես են այն ժամանակ կոչել ղազախներին, հրատարակավել է՝ 1958 թվականին), «Աբլայ» (1861 թ.), «Չինական կայսրության արևմտյան երկրամասը և քաղաք Կուլջան» (հրատարակվել է՝ 1958 թվականին) և այլն։ Վալիխանովը առաջինն է գրառել և ռուսերեն թարգմանել կիրգիզական «Մանաս» հերոսական էպոսից մի հատված, գրառել է նաև ժողովրդական էպիկական «Կոզը-Կորպեշ և Բայանսլու» պոեմը։ Վալիխանովը դատապարտել է ղազախ ֆեոդալների կամայականությունները, ցարիզմի գաղութարարական քաղաքականությունը։ Հասարակական կյանքի իր ըմբռնումներով մնալով իդեալիստ՝ այնուհանդերձ գտել է, որ պատմական առաջընթացի վերջնական նպատակը «նյութական վիճակի․․․ բարելավումն է», որ «մարդկային բոլոր մղումներն ու մոտիվները պայմանավորված են ֆիզիկական ու սոցիալական պայմանների միագումար ներգործությամբ»։

Վալիխանովի ուսումնասիրությունները հրատարակվել են ռուսական կայսերական աշխարհագրական ընկերության աշխատություններն ամփոփող ժողովածուներում, (1865 թվականին Լոնդոնում), ()-ում... Նրա գրվածքներն առանձին գրքով առաջին անգամ լույս են տեսել 1904 թվականին՝ որպես ռուսական աշխարհագրական ընկերության ազգագրական մատենաշարի իններորդ հատորը։ 1961—1972 թթ. Ղազախստանի գիտությունների ակադեմիան հրատարակել է նրա աշխատությունների հինգհատորյակը, որը վերահրատարակվել է 1984—1985 թվականներին։

Գրականություն

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Վալիխանով Չոկան Չինգիսովիչ на проекте «Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества»
 Չոկան Վալիխանով на сайте «Люди».
 Валиханов Чокан  «Научные статьи Казахстана».
 Чокан Валиханов на сайте «Азиатские истории».
 Information on Shoqan from the Smithsonian 
 Շոկան Վալիխանովի գեղանկարչական աշխատանքները 
 www.neweurasia.net (կենսագրությունը) (անգլերեն) 
 www.peoples.ru Շոկան Վալիխանով (ռուսերեն)
 Շոկան Վալիխանովը Օմսկում (ռուսերեն) 
  (in Alexander M. Kobrinsky's library ): Shoqan Walikhanov (photos, biography) 
  Biography from the UNESCO branch in Kazakhstan 

Ղազախ գիտնականներ
Ղազախ պատմաբաններ
Ղազախ ազգագրագետներ
Տուբերկուլոզից մահացածներ
Անձինք նամականիշերի վրա