Պրահայի գարուն

«Պրահայի Գարուն» (, ), քաղաքական և մշակութային ազատական բարեփոխումների ժամանակաշրջան Չեխոսլովակիայում՝ 1968 թ. հունվարի 5-ից մինչև օգոստոսի 21-ը։

Պատմություն 

1968-ի Հունվարի 4-ին Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար է նշանակվում Ալեքսանդր Դուբչեկը։ Մարտի 23-ին Չեխոսլովակիայի նախագահ է ընտրվում Լյուդվիգ Սվաբոդան։ Դուբչեկը և Սվոբոդան սկսվում են բարեփոխումներ իրականացնել՝ «Մարդկային դեմքով սոցիալիզմ» կարգախոսի ներքո։ Հունիս 13-ին վերականգնում են Սլովակիայի հունակաթոլիկ եկեղեցին։ Հունիսի 26-ին պաշտոնապես վերացնում են գրաքննությունը։ Սկսվում են լույս տեսնել քննադատական հոդվածներ։ Հունիսի 27-ին, գրող Լյուդվիկ Վացուլիկը (Ludvik Vaculik) հրապարակում է «Երկու հազար բառ, ուղղված բանվորներին, գյուղացիներին, ծառայողներին, գիտնականների, արվեստագետներին եւ մյուսներին» վերնագրով մանիֆեստը, որը դառնում է բարեփոխումների գաղափարական հենքը։ Փորձ է արվում ժողովրդավարացնել երկիրը։ Հանրային քննարկման է դրվում ֆեդերատիվ կառավարման հարցը։

ԽՍՀՄ-ի հակազդեցություն 
ԽՍՀՄ-ի և սոցիալիստական մյուս երկրների կոմունիստները նամակներով կոչ են անում Չեխոսլովակիայի ժողովրդին վերականգնել գրաքննությունը և վերացնել քաղաքացիական բարեփոխումները։ Օգոստոսի 3-ին Բրատիսլավայում հանդիպում են ԽՍՀՄ-ի և Արևելաեվրոպական 5 երկրների ղեկավարները, ընդունում հայտարարություն՝ «Սոցիալիզմի պաշտպանությունը բոլոր սոցիալիստական երկրների պարտականությունն է» և որոշում ներխուժել Չեխոսլովակիա։

Խորհրդային ռազմական ներխուժում 
1968-ի օգոստոսի 20-ին, ժամը՝ 22։15-ին ռուսական-խորհրդային սահամանային դիվիզիանները ներխուժում են Չեխոսլովակիա, զավթում օդանավակայանը։ Ինտերվենցիային մասնակցում են 26 դիվիզիա, 5.000 տանկ և զրահամեքենա, 500.000 զինվոր և սպա։ Գիշերը, ժամը 2-ին Պրահայի ռադիոն տարածում է ռազմական ներխուժման մասին լուրը։ Չեխոսլովակիայի իշխանությունները բանակին կարգադրում են մնալ զորամասերում և դիմադրություն չույց չտալ, իսկ բնակչությանը հորդորում հանգստություն պահպանել։ Սակայն ժողովուրդը դուրս է գալիս փողոց և ինքնաբուխ ցույցեր կազմակերպում։

Բախումներ 

Օգոստոսի 21-ին լուսաբացին խորհրդային-ռուսական տանկերը մտնում են Պրահա, շրջափակում Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցության շենքը։ Ալեքսանդր Դուբչեկին և մի շարք պաշտոնյաների ձերբակալում են և նույն օրը տեղափոխում Մոսկվա։ Ժողովուրդը տրամվայներով բարիկադներ է կառուցում փողոցներում և դիմադրություն ցույց տալիս։ Մի քանի ժամ բախումներից հետո խորհրդային զորքերը գրավում են Չեխոսլովակիայի կառավարության, ՊՆ, ԳՇ, ՆԳՆ, հեռուսատատեսության, ռադիոյի, մի շարք ԶԼՄ-ների շենքերը և նախագահական նստավայրը։ Ներխուժման առաջին մի քանի օրերին զավթիչների և ցուցարարների բախումներից զոհվում են 108 և վիրավորվում ավելի քան 500 քաղաքացի, ինչպես նաև զոհվում են խորհրդային 11 զինվոր և սպա, վիրավորվում մի քանի տասնյակը։ Ներխուժմանը հաջորդող ամիսներին երկրից արտագաղթում է 300,000 մարդ։ Մնացողների մի մասը հալածվում և հետապնդվում են, այդ թվում Վացլավ Հավելը, որը «Պրահայի գարնան» օրերին ղեկավարում էր անկախ գրողների ակումբը։

Չեխոսլովակիայի բռնազավթում 
Օգոստոսի 23-ին նախագահ Լյուդվիկ Սվոբոդան մեկնում է Մոսկվա և համոզում ազատ արձակել Դուբչեկին։ Օգոստոսի 26-ին Ալեքսանդր Դուբչեկը վերադառնում է հայրենիք և հայտարարում բարեփոխումներից հրաժարվելու մասին։ Վերականգնվում է գրաքննությունը, բարեփոխումների կողմնակիցները հեռացվում են կուսակցությունից և կառավարությունից։ Հոկտեմբերի 18-ին 228 կողմ, 4 դեմ, 10 ձեռնպահ ձայների հարաբերակցությամբ, Չեխոսլովակիայի դաշնային խորհուրդը որոշում է Չեխոսլովակիայում տեղակայել խորհրդային զորքեր։

Ժողովրդական հետագա ցույցեր 
Հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին երիտասարդները անցկացնում են զանգվածային ցույցեր՝ խոսքի ազատության և բարեփոխումները շարունակելու պահանջով. ձերբակալվում է 176 մարդ։ Նոյեմբերի 7-ին քաղաքներում այրում են խորհրդային դրոշները։ 1969-ի հունվարի 16-ին Պրահայում Վացլավյան հրապարակում ուսանող 20-ամյա Յան Պալախը ինքնահրկիզվում է՝ ի նշան բողոքի խորհրդային բռնազավթման դեմ։ Դրանից հետո Յան Պալախը դառնում է անկախության պայքարի խորհրդանիշ։ Չեխոսլովակիան խորհրդային բռնազավթումից ազատագրվում է 1989 թ.։

Արտաքին հղումներ 
 1968թ. «Պրահայի գարունը» 
Չեխոսլովակիայի 1968 թ. ներխուժման 40 ամյակը

Չեխիայի պատմություն
Սառը պատերազմ
ԽՍՀՄ արտաքին հարաբերություններ
Սլովակիայի պատմություն
Ռազմական պատմություն
1968 Եվրոպայում
ԽՍՀՄ պատերազմներ
ԽՍՀՄ պատմություն
Եվրոպայի պատմություն