Հայերը Վառնայում

Վառնայի հայ համայնքը հիմնել են XVII դարի սկզբին այստեղ գաղթած Վառնայի Սիսակյան դպրոցի շենքը ղրիմահայերով բնակվել են քաղաքի՝ հետագայում Հայկական կոչված թաղամասում։ XIX դարի սկզբին Վառնայում եղել է 150 տուն հայ, իսկ դարի վերջին այստեղ բնակվել է շուրջ 1300 հայ։ Հաջորդ տասնամյակներին հայերի թիվն աճել է Թուրքիայից փախած հայերի հաշվին՝ հասնելով 10 հազարի։

Շուտով Վառնայում ապաստան գտած հայերի մի մասը տեղափոխվել է երկրի այլ քաղաքներ, տեղի հայերի թիվը նվազել է՝ կազմելով շուրջ 4 հազարի։ Հայ բնակչության թվի հետագա տատանումները պայմանավորված են եղել շարունակվող ներգաղթով Բ-ից 1930-ական թվականներին նկատելի արտագաղթով։ 

1946 թվականին շուրջ 300 վառնայաբնակ հայեր ներգաղթել են Հայաստան։ Ներկայումս (2003 թվականից) Վառնայում բնակվում է շուրջ 5 հազար հայ։ 1990-ական թվականներին այստեղ հաստատվել են հարյուրավոր հայեր Հայաստանից, Ռուսաստանից։ Վառնայի հայ համայնքի ձևավորման և զարգացման գործում կարևոր դեր են խաղացել հայ առևտրականները։ Նրանց գործունեությունը նկատելի էր ոչ միայն երկրի ներքին, այլև՝ արտաքին շուկայում (առևտրական կապեր են ունեցել Զմյուռնիայի, Տրապիզոնի, Կիպրոսի, Եգիպտոսի հայ առևտրականների և արդյունաբերողների հետ)։

Վառնայաբնակ հայերը զբաղվել են արհեստներով, կային նաև բանվորներ և փոքրաթիվ գործարանատերեր։ 1842 թվականին կառուցվել է Սուրբ Սարգիս հայկական եկեղեցին, որին կից բացվել է Սիսակյան դպրոցը։ Գործել են նաև ուրիշ դպրոցներ։ 19-րդ դարի վերջից մինչև 1944 թվականը Վառնայում գործել են հայ քաղաքական կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները, հասարակական և մշակութային միություններ, լուսավորական հաստատություններ։

1970-ական թվականների 2-րդ կեսից համայնքի ազգային կյանքն անկում է ապրել, սկսել է վերականգնվել 1990-ական 
թվականներին։

Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում