Մարտիրոս Մնակյան

Մարտիրոս Մնացականի Մնակյան (), հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ։

Կենսագրություն 
Մարտիրոս Մնակյանը ծնվել է Կ․Պոլսում,  Բալաթ թաղամասում 1837 սեպտեմբերի 9։ Ավարտել է Պոլսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1857 թվականից սկսում է խաղալ թատրոնում որպես սիրողական դերասան։

Բեմ է բարձրացել որպես կայացած դերասան 1859 թվականին՝  Կ․ Պոլսում։ Եղել է «Արևելյան թատրոնի» առաջատար դերասաններից (1861- 1867). <<Արիստոտեմ>>  պիեսում նրա դերը դարձավ առաջին լուրջ աշխատանքը (1862)։ Ապա խաղում է Վասպրոկանի (Իզմիր) թատրոնում։ Երբ 1864 թվականին նա վերադառնում է  Պոլիս սկսում խաղալ ֆրանսիական օպերետներում։ 1866 թվականին Մնակյանը որոշում է ընդմիջել դերասանական գործունեությունը․ այդ ընթացքում ամուսնանում է և տեղափոխվում է Կեսարիա, որտեղ աշխատում է որպես ուսուցիչ։ Նա երկու տարի անց վերադառնում է Պոլիս, և փորձում է շարունակել իր դերասական իր հին խմբերի հետ, բայց այդ խմբերը շուտով լուծարվում են։ Մնակյանը և նրա ընկերները (այդ թվում նաև Գյուլլու Հակոբը) աշխատում են Գեդիկփաշա թատրոնի։ Այստեղ խաղում և ստեղծագործում էին հիմնականում հայեր, և նրանց աշխատանքի շնորհիվ ձևավորվում է օսմանյան թատրոն հասկացությունը։ Ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում (1877-1878) Ադրիանապոլիսում օպերաներ և օպերետներ էր բեմադրում։

1872-1879 թվականներին աշխատել է Պետրոս Մաղաքյանի և Հակոբ Վարդովյանի թատրոններում, 1880-1882 թվականներին՝ Թիֆլիսի հայ թատերախմբում։ Կատարել է սալոնային դերեր։ Մելոդրամայի վարպետ էր՝ հոգեբանական ծայրահեղ վիճակների, անսպասելի անցումների ստեղծումով։ 1880 թվականին Մնակյանը զբաղեցնում Օսմանյան թատրոնի (Theater-i Osmani) ղեկավարի պաշտոնը, բայց շուտով նա լքում է այդ թատրոնը։

Դասական խաղացանկում ճանաչում է ստացել բնահատուկ դերերի կատարմամբ՝ Պետրուչիո, Շայլոկ (Շեքսպիրի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը», «Վենետիկի վաճառականը»), Ֆամուսով (Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս»), Վիշնևսկի (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»), Դոն Ժուան (Մոլիերի «Դոն Ժուան»)։ Առավել հաջողություն է ունեցել ռոմանտիկական դրամաներում՝ Քին (Ալեքսանդր Դյումա-հոր «Քին»), Կարլ Մոոր (Շիլլերի «Ավազակներ»), Արբենին (Լերմոնտովի «Դիմակահանդես»)։ 1883-1885 թվականներին Մնակյանը Արշակ Պենկլյանի օպերետային խմբում էր։

1884 թվականին  (այլ աղբյուրներում՝ 1882)  նա ստեղծում Օսմանյան դրամատիկ թատերախումբ, որտեղ նա տնօրեն, ռեժիսոր և առաջատար դերասան էր։ Այստեղ նա բեմաադրել է մոտ 250 օպերա, պիես և օպերետ։ Թատերախումբը դառնում է ողջ կայսրության մեջ ամենահայտնին, որը և պատճառ է դառնում թուրքական կառավարության հետապնդման համար։ Թատրոնը աշխատում է ընդհատումներով մինչ 1908 թվականը։ Այդպիսի "ընդհատում" է տեղի ունեցել, երբ 1904 Շեհրեմինի Ռիդվան փաշան թատրոնների գործունեությունը ապօրինի է դարձնում, քանի որ այն գլխավորում էին հայերը։

1909 թ․ Մնակյանը միանում է <<Tasfiye-i Ahlak>> ընկերությանը, իսկ 1912 թվականին ձևավորում է 80 մարդուց կազմված խմբակ։ Նույն 1912 խնջույք է կազմակերպում իր թատերական գործունեության հոբելյանի՝  50 ամյակի առթիվ։ Մեհմեդ Ռեշադը շնորհում է Մարտիրոսին գիտության շքանշան ("Maarif Nişanı"): 1914 թվականին Մարտիրոսը աշխատել է որպես Օսմանյան ռազմածովային ընկերության Ներկայացուցիչների կոմիտեի գեղարվեստական ​​ղեկավար, ինչպես նաև աշխատել է որպես Դարուլբեդայի դերասանական վարպետության  ուսուցիչ։

1916 թվականին Մարտիրոս Մնակյանը ընդմիշտ լքում է թատրոնը։ 1920 թվականին «Թեմաշա» ամսագրի կողմից ընթերցողներին հարց է ուղղվել, թե 50 տարվա ընթացքում ով է թուրքական թատրոնում ամենանշանակալի դերը կատարել։ Մնակյանը ստացել է ձայների մեծամասնությունը։

Բեմադրել և խաղացել է եվրոպական մելոդրամաներում, թարգմանել է դրանք թուրքերենի, երբեմն նաև հայերեն։ Մնակյանի խումբը պոլսահայ վերջին թատերախումբն էր, որ նպաստել է նաև թուրք արհեստավարժ դրամատիկական թատրոնի զարգացմանը։

Նրա գլխավոր դերերից են՝ Պապ (Մ․ Վանանդեցու «Մեծն Ներսես»), Նեոկլես (Պ․ Մետաստազիոյի «Թեմիստոկլես»), Ռուդոլֆո (Վիկտոր Հյուգոյի «Անջելո»)։

Գրականություն 
 Հովհաննիսյան Հ., Մարտիրոս Մնակյան, Երևան, 1969։

Արտաքին հղումներ 
Մարտիրոս Մնակյան , 

Հայ դերասաններ
Հայ ռեժիսորներ
Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Ստամբուլում ծնված անձինք
Օսմանյան կայսրության անձինք
Թատրոնի դերասաններ
Թատերական գործիչներ