Սպիտակագլուխ բադ

Սպիտակագլուխ բադ (), բադերի ընտանիքին պատկանող ջրլող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կրմիր գրքում։

Բնադրող-չվող և հազվագյուտ տեսակ է։ Մարմնի երկարությունը 43-48 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 62-70 սմ, իսկ կենդանի զանգվածը՝ 600-636 գ։ Կտուցը լայն է՝ թվացյալ փքված, վիզը կարճ է և հաստ, պոչը երկար է և ուղղաձիգ։ Արուի կտուցը վառ կապույտ է, գլուխը՝ սպիտակ, գագաթին կա սև բիծ, վզին՝ սև օղակ։ Մարմինը վերևից շիկակարմրավուն-դարչնագույն է։ Էգը խամրած դարչնագույն է, կտուցը՝ ավելի փոքր, մուգ մոխրագույն։ Դեմքի ստորին աղոտ սպիտակ հատվածի վրա կա լայնակի ակնառու մուգ զոլ։ Սպիտակագլուխ բադը ինքնատիպ է իր արտաքին կառուցվածքով, կեցվածքով, վարքագծով և ձվերի անհամաչափ մեծությամբ (1 ձուն կազմում է մայր թռչունի միջին կենդանի զանգածի 13%-ը)։ Գերազանց լողորդ է, լողում է մարմինը ջրում գրեթե ընկղմած, պոչն իջեցրած կամ վեր ցցած, սուզվում է ջրի բավական խորը շերտերը (30-40 մ), թռիչքի է դիմում ծուլորեն, երբեք ցամաք դուրս չի գալիս։ Թափավազքի համար անհրաժեշտ է բաց ջրատարածք։ Բնակվում է առափնյա փարթամ, խիտ բուսականությամբ լճերում, գերադասում է Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական տնտեսությունների լճակները։ Սնվում է սերմերով, ջրային բույսերի դալար ցողուններով։ Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ փետրվարի կեսից ապրիլի առաջին տասնօրյակը։ Բնադրման պատրաստ զույգերի հարսանեկան խաղերը գրանցվել են ապրիլի վերջին-մայիսի սկզբին, որի ընթացքում արուն, մարմնի մեծ մասով ջրում ընկղմված, գլուխը ջրի մակերեսով առաջ պարզած, դանդաղ լողալով, սիրահետում է առջևից ավելի բարձր դիրքով լողացող էգին։ Բնադրում է խիտ եղեգնուտի խորքում, ջրաճահճային փտած բույսերի կույտի վրա։ Բույնը հարթակ է (տրամագիծը՝ 27-35 սմ) եղեգից, աղվափետուրներից։ Դնում է 70 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ 5-10 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հուլիսի ընթացքում։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի սկզբից-նոյեմբերի վերջը։ Որպես անհետացող տեսակ՝ անհատ, պաշտպանության կարիք ունի։

Տարածվածություն 
Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Պիրենեյան թերակղզու հարավը, Աֆրիկայի հյուսիս-արևմուտքը, Ռուսաստանը, Թուրքիան, Միջին Ասիան, Պակիստանը, Մոնղոլիան, Չինաստանի հյուսիս-արևմուտքը և Անդրկովկասը։ Հայաստանում բնադրել են Սևանա լճի ավազանում։ Մինչև 1970-ական թվականները հանդիպում էին առանձին առանձնյակներով։ Ներկայումս հանրապետության միակ ապրելավայրը Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսությունն է, որտեղ բնադրում են 20-30 զույգ։

Էկոլոգիա 
Ապրում են եղեգնապատ բաց ջրային մակերեսով ձկնաբուծական լճակներում, բույնը գտնվում է հարթականման, եղեգնից, փտած ջրաճահճային բույսերի կույտերի վրա։ Դնում են 66-69,5 մմ տրամագծով 5-10 խամրասպիտակ ձու, թխսում՝ 27-29 օր։ Ձվից դուրս եկած ձագերին չորացնելուց հետո ծնողները ուղեկցում են կերակրվելու։

Պահպանություն 
Ռելիկտային տեսակ է, որը ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Բնադրման շրջանում Արմաշի ձկնաբուծական լճակներում և Արարատյան գերխոնավ տարածքներում հաշվառվում է 20-30 զույգ։

Թվաքանակի աճ չի նկատվում։

Վտանգման հիմնական գործոններն են եղեգնուտների հրդեհումը, արմատահանումը և ապօրինի որսը։

Գրանցված է CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2–ում։

Ծանոթագրություններ 

ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Բադեր
Վտանգված տեսակներ
Թռչուններ
Ջրլող թռչուններ
Եվրոպայի թռչուններ
Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ