Սերկևիլենի

Սերկևիլ (), վարդածաղկազգիների (Rosaceae) ընտանիքին պատկանող բույս։ Սերկևիլ սովորական կամ սերկևիլ երկարավուն (), այս դասի միակ ներկայացուցիչն է։

Տարածում 
Հիմնականում տարածված է Կովկասում, Հարավային Կովկասում և Միջին Ասիայում։ Ադրբեջան, Դաղստան, Թուրքմենիա (Կոպեդագ)։ Լայն տարածում է գտել նաև Միջերկրական ծովում, Ասիայում, հարավային և կենտրոնական Եվրոպայում։ Աճեցնում են Եվրոպայի շատ շրջաններում (մինչև Շոտլանդիա և Նորվեգիա), Հյուսիսային և Հարավային Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում, Ավստրալիայում և Օվկիանիայում։

Էկոլոգիա 

Այն աճում է տափաստանային անտառներին եզրերին, բացատներում, գետերի ափերին, լեռների ինչպես ստորին, այնպես էլ վերին լանջերին, ծովի մակարդակից բարձրությունը կազմում է 1400 մ։ Գերադասում է խորը, փխրուն, պարարտ և խոնավ հողեր։ Հանդիպում է նաև ավազոտ հողերում, կարմրահողերում, սևահողերում, ինչպես նաև ճահճային տարածքներում։

Կովկասում աճում է չոր հողում կաղնու, սոճու, ալոճենու, վայրի վարդի հետ միասին, հաճախ նաև հանդիպում է գերճահճային տարածքներում։ Երկար ժամանակ կարող է գոյատևել խոնավության բացակայության պայմաններում նաև առանց ոռոգման. այնուհանդերձ կարող է լինել և հակառակը՝ դիմանալ ուժեղ խոնավությանը, օրինակ՝ Աստրախանում դիմանում է, պարբերաբար տեղի ունեցող ջրհեղհեղների ժամանակ։

Սերկևիլրը առավել պտղատու է կավահողերում։ Միևնույն ժամանակ չոր հողերում պտուղները փոքր են և չոր, իսկ խոնավ հողերում առավել հյութալի են։ Աճեցված ծառերի պտուղները հասնում են 2 կգ, վայրի՝ 60-100 գ։ Վայրի սերկևիլի պտուղները քիչ են 2-10 պտուղ մի ծառի վրա։

Սերունդները բազմանում են էտումներով, պատվաստներով, արմատների հատումներով։

Գրեթե բոլոր հին ծառերը սիմբիոզի մեջ են մտնում սնկերի հետ՝ Fomes fulva։

Sclerotinia cydoniae բորբոսասունկը ծածկում է տերևները, ինչը ուժեղ ազդում է ծառի չափսերի և նրա բերքատվության վրա։

Բուսաբանական նկարագիր 
Թափվող ծառ կամ թփուտ 1,5 մինչև 4-5 մ բարձրությամբ, դեպի վեր բարձրացող ճյուղերով։

Տերևները հերթադիր են, ձվաձև կամ օվալաձև, երբեմն էլիպսաձև, հազվադեպ կլորացված, ծայրերը սուր կամ բութ, սեպաձև, երկարությունը 5-10-ից մինչև 12 սմ, լայնությունը 7,5 սմ։

Ծաղիկները կանոնավոր, հիմնականում միամյա։ Պսակը բաց վարդագույն, սպիտակ կամ վարդագույն, մեծ մինչև 4,5-5 սմ տրամագծով։ Թերթիկները 15-25, սովորաբար 20։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին։

Պտուղը կեղծ խնձոր է 5 կորիզներով, մազոտ, գրեթե գնդաձև կամ տանձաձև, կիտրոնի կամ մուգ դեղին գույնով, երբեմն կարմրավում, ունի 2,5-3,5 սմ տրամագիծ, վայրի տեսակները մինչև 15 սմ։ Կեղևը շատ բուրավետ է, քիչ հյութալի։ Ունի դառը համ, տձև, քաղցրավուն։ Սերմերը կարմրա-շականակագույն ձվաձև, 1000 սերմի կշիռը կազմում է 24-44 գ։

Պտուղները հասնում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

Արտադրություն

Բուսական հումք

Քիմիական կազմ 
Սերմերը պարունակում են լորձ (մինչև 20 %), գլիկոզիդամին (0,53 %), օսլա, դաբաղանյութեր, էմուլսին ֆերմենտներ, ճարպային յուղ (8,15 %)։

Հասուն պտուղները պարունակում են շաքար (մինչև 10,85 %, այդ թվում ֆրուկտոզ մինչև 6,27 %), պրոտոպեկտին (4,7 %), եթերային յուղեր և օրգանական թթուներ (1,22 % խնձորաթթու, լիմոնաթթու, գինեթթու)։ Պտուղների կեղևում հայտնաբերվել են էթիլենային և պերարգոնային եթերներ, որոնք պտուղնեին տալիս են յուրահատուկ հոտ։ Պտուղներից պատրաստված հյութը պարունակում է խնձորաթթու (մոտավորապես 3,5 %), շաքար և ակացիա։

Պահեստավորում 

Բուժական պրակտիկայում օգտագործում են պտուղները, սերմերը և տերևները։

Պտուղները հավաքում են հասած, միջուկը ուղարկում են հետագա մշակման, իսկ սերմերը չորացնում են 40-50 °C ջերմաստիճանում։
Տերևները հավաքում են հունիս-հուլիս ամիսներին, որից հետո չորացնում են ջերմոցներում՝ 40-50 °C։

Սերմերը և տերևները պահում են լավ փակված տարաներում մեկ տարի ժամկետով։

Դեղագործական հատկություններ 
Սերկևիլից դեղորայքները օգտագործում են որպես տոնիկ։
Սերկևիլի սերմերն ու պտուղները օգտագործվում են որպես կապակցող դեղամիջոց աղեստամոքսային տրակտի հիվանդությունների ժամանակ։ Որպես միզամուղ միջոց՝ այն լայնորեն կիրառվում է սրտանոթային հիվանդությունների վիճակը թեթևացնելու համար, իսկ սերմերից պատրաստած թեյը՝ մրսածության, հազի, բրոնխիտի բուժման համար։

Նշանակությունը և կիրառումը 

Սերկևիլը Միջերկրածովյան երկրներում հնագույն ժամանակներից համարվում է սիրո և պտղաբերության խորհրդանիշ, ի պատիվ Վեներա աստվածուհու։

Սերկևիլը հայտնի է որպես պտղատու ծառ, որը տալիս է գեղեցիկ և անուշահոտ պտուղներ։ Պտուղները հումքի տեսքով օգտագործում են զովաչուցիչ ըմպելիքների, մալմելադ, ժելեներ, դոնդողներ պատրաստելու համար, ինչպես նաև որպես միսը համեմելու համար։
Ավանդական բժշկությունում սերմերը օգտագործում են փորկապության, կոլիտների, շնչառական հիվանդությունների, արգանդի արյունահոսության, հազի համար։

Հասուն պտուղները օգտագործվում են տուբերկուլյոզի, ասթմայի, գաստրիտի, աղիքային հիվանդությունների համար։ Ջրային լուծույթը որպես աչքի կաթիլ՝ լորձաթաղանթի վնասվածքների դեպքում, կոսմետիկ միջոց, մազաթափության համար։

Հատկությունները և փայտի նշանակությունը 
Փայտը բաց դեղին է կամ բաց վարդագույն, դժվար տեսանելի աճի օղակներով, ամուր, լավ փայլով։ Արդյունաբերությունում օգտագործվում է ոչ հաճախ։ Ռուսաստանում խոստումնալից շահագործում չի սպասվում, պատճառը պաշարների քանակության սակավությունն է։ Հնդկաստանի հյուսիսում օգտագործում են փորագրությունների, հուշանվերների, փոքր նավերի նախագծման համար։

Տաքսոնոմիա 

Սերկևիլի սովորական տեսակը ընդգրկվում է սերկևիլ ընտանիքի, Spiraeoideae ենթաընտանիքի, Վարդազգիների (Rosaceae) ընտանիքի, վարդածաղկավորների (Rosales) կարգի մեջ

Ձևեր 
Տեսակի ներսում տարբերվում են հետևյալ ձևերը՝
  — բրգանման պսակով,
  — տերևները դեղին և սպիտակ բծերով,
  — խնձորանման պտուղներով,
  — տանձանման պտուղներով,
  — տանձանման, շերտավոր պտուղներով.

Տեսակներ 
Տեսակներից արտադրված ԽՍՀՄ-ում և աճեցված Ռուսաստանում, ինչպես նաև հարևան երկրներում, առավել տարածվածներ են՝

Կենտրոնական Ասիայի սորտերը զիջում են Կովկասի սորտերին պտուղնեիր մեծությամբ, բայց ունեն գերազանց համ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 
 Սերկևիլ
 Քորնելի հոդվածը
 սերկևիլի պատմությունը
 Սերկևիլ տեղեկություններ, այդ թվում սննդի 

Բույսեր այբբենական կարգով
Պտղատու ծառեր
Դեկորատիվ ծառեր
Մրգեր
Դեղաբույսեր