Գեորգի Պլեխանով

Գեորգի Վալենտինի Պլեխանով (, կեղծանունները՝ Ն. Բելտով, Ա. Ս. Մաքսիմով-Դրուժբինին և այլն. ), ռուս փիլիսոփա, մարքսիզմի տեսաբան ու պրոպագանդիստ, ռուսական ու միջազգային սոցիալիստական շարժման ականավոր գործիչ։ Եղել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ-ի), «Իսկրա» թերթի հիմնադիրներից, Ռուսաստանում առաջին մարքսիստներից մեկը։

Հեղինակել է փիլիսոփայության, հասարակագիտության, գեղագիտության, բարոյագիտության հիմնախնդիրների, Ռուսաստանի հասարակական մտքի պատմության վերաբերյալ աշխատություններ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության առաջնորդ և ԽՍՀՄ-ի հիմնադիր Վլադիմիր Լենինը կոչ է արել առանձնակի ուշադրությամբ ուսումնասիրել հատկապես Պլեխանովի փիլիսոփայական ժառանգությունը, համարելով, որ դա «լավագույնն է մարքսիզմի միջազգային ողջ գրականության մեջ» («ибо это лучшее во всей международной литературе марксизма»):

Կենսագրություն 

Ծնվել է 1856 թվականի նոյեմբերի 29-ին (նոր տոմարով՝ դեկտեմբերի 11-ին), ռուսական կայսրության Տամբովի նահանգի Գուդալովկա գյուղում (ներկայումս՝ Լիպեցկի մարզի Գրյազիի շրջանի Պլեխանովկա գյուղ), պահեստազորի շտաբս-կապիտանի ընտանիքում։ Ոսկե մեդալով ավարտել է Վորոնեժի Միխայլովյան զինվորական գիմնազիան, այնուհետև սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի յունկերական ուսումնարանում։ 1874 թվականին ընդունվել է Պետերբուրգի լեռնահանքային ինստիտուտ, գերազանց ուսման համար արժանացել եկատերինյան կրթաթոշակի, բայց 1876 թվականին հեռացվել է ինստիտուտից «վարձը չմուծելու պատճառով» («за невзнос платы»):

1876 թվականին ընդունվել է նարոդնիկական «Զեմլյա ի վոլյա» («Земля и воля») կազմակերպության շարքերը, դարձել դրա ղեկավարներից մեկը, տեսական ու հրապարակախոսական հոդվածներ գրել։ Մասնակցել է 1876 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Պետերբուրգի Կազանյան տաճարի մոտ կազմակերպված ցույցին, որը բանվորների մասնակցությամբ առաջին խոշոր բողոքի գործողությունն էր Ռուսաստանում։

1879 թվականին՝ «Земля и воля»-ի տրոհումից հետո, կազմակերպել ու ղեկավարել է «Չյոռնի պերեդել» խմբակը։ Խուսափելով ոստիկանական հետապնդումներից՝ 1880 թվականին տեղափոխվել է Շվեյցարիա։

1883 թվականին հիմնել է «Աշխատանքի ազատագրում» («Освобождение труда») խմբակը, որ ռուսական մարքսիստական առաջին խմբակն էր։ 

1894 թվականի վերջին — 1895 թվականի սկզբներին Պլեխանովի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է «Արտասահմանում ռուս սոցիալ-դեմոկրատների միությունը» («Союз русских социал-демократов за границей»): 1900—1903 թվականներին նա մասնակցել է «Искра» թերթի հիմնադրման ու ղեկավարման աշխատանքներին։ 1901 թվականին դարձել է «Ռուսական սոցիալ-դեմոկրատիայի արտասահմանյան լիգա»-ի կազմակերպիչներից մեկը։ Անմիջական մասնակցություն է ունեցել ՌՍԴԲԿ II համագումարի նախապատրաստմանը։

ՌՍԴԲԿ II համագումարից հետո Պլեխանովը մի կարճ ժամանակ ընկերակցել է բոլշևիկներին, այնուհետև հեռացել է Լենինից և դարձել ՌՍԴԲԿ-ի մենշևիկյան խմբակցության առաջնորդներից մեկը։ 1905—1912 թվականներին Ժնևում հրատարակել է «Սոցիալ-դեմոկրատի օրագիրը» («Дневник социал-демократа») պարբերականը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ աջակցել է Գերմանիայի դեմ կռվող դաշնակից երկրներին, կոչ է արել մարտնչելու գերմանական իմպերիալիզմի դեմ։ Եղել է «Միասնություն» («Единство») սոցիալ-դեմոկրատական խմբի հիմնադիրներից ու ղեկավարներից մեկը։ 

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունը Պլեխանովին հնարավորություն է ընձեռել 37 տարի տևած վտարանդությունից հետո վերջապես վերադառնալու հայրենի Ռուսաստան։ Այստեղ նա սատարել է Ժամանակավոր կառավարությանը, ընդդիմախոսել Լենինի «Ապրիլյան թեզիսներ»-ին՝ դրանք բնորոշելով որպես զառանցանք։

Հոկտեմբերյան հեղափոխության նկատմամբ բացասական վերաբերմունք է դրսևորել, քանզի գտնում էր, որ Ռուսաստանը դեռևս պատրաստ չէ սոցիալիստական հեղափոխության. «...ռուսական պատմությունը դեռ չի աղացել ցորենի այն ալյուրը, որից ժամանակի ընթացքում թխվելու է սոցիալիզմի քաղցրաբլիթը»Шикман А. П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. — Москва, 1997.: Նա համարում էր, որ մեկ դասակարգի, իսկ որ առավել վատթար է՝ մեկ կուսակցության կողմից իշխանության զավթումը և պրոլետարիատի դիկտատուրայի ու միակուսակցական համակարգի հաստատումը տխուր հետևանքներ կարող է ունենալ՝ հանգեցնելով քաղաքացիական պատերազմի։ 

Պլեխանովը մահացել է 1918 թվականի մայիսի 30-ին ֆիննական Պիտկա Յարվի մասնավոր առողջարանում (ներկայումս՝ Լենինգրադի մարզի Իլյիչյովո ավան), ուր մեկնել էր դեռև 1887 թվականից իրեն տանջող տուբերկուլյոզից բուժվելու նպատակով։ Թաղվել է Սանկտ Պետերբուրգի Վոլկովյան գերեզմանատանը՝ Վիսարիոն Բելինսկու և Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի շիրիմների կողքին։ Թեև նա եղել է Լենինի ու վերջինիս ղեկավարած կուսակցության եռանդուն ու անկեղծ ընդդիմախոսը, ԽՍՀՄ կոմկուսը բարձր է գնահատել նրան՝ համարելով ռուսական մարքսիզմի հիմնադիր հայր, խոշոր փիլիսոփա-մտածող։

Երկեր 

Պլեխանովին միջազգային համբավ են բերևել «Սոցիալիզմը և քաղաքական պայքարը» («Социализм и политическая борьба») ( 1883 թ. ), «Պատմության նկատմամբ մոնոստիկ հայացքի զարգացման հարցի մասին» («К вопросу о развитии монистического взгляда на историю»), «Պատմության մատերիալիստական ըմբռնման մասին» («О материалистическом понимании истории»), «Պատմության մեջ անհատի դերի մասին» («К вопросу о роли личности в истории»), «Մարքսիզմի հիմնական հարցերը» («Основные вопросы марксизма») և այլ աշխատություններ։
 Огюстен Тьерри и материалистическое понимание истории
 «Наши разногласия» (1885 г.)
 «К развитию монистического взгляда на историю» 1894
 «Beitrage zur Geschichte des Materialismus»
 «Н. Г. Чернышевский» և «За 20 лет» հոդվածների ժողովածուն
 «За 20 лет» (հոդվածների ժողովածու)
 «Критика наших критиков» (հոդվածների ժողովածու)
 Скептицизм в философии 
 Об изучении философии 
 К вопросу о роли личности в истории 1898
 Анархизм и социализм — Կարլ Մարքսի դուստրը՝ Էլեոնորան, գրել է, որ այս աշխատության մեջ նկատել է «la férule de mon рèге» (իր հոր ձեռքը)
 На два фронта. հոդվածների ժողովածու. — 1905
 Основные вопросы марксизма. — 1908
 հոդվածների ժողովածու
 Год на родине (том 1, том 2)
 Литературное наследие. VIII ժողովածու. Մաս 1.
 Г. В. Плеханов об атеизме и религии в истории общества и культуры. — М.: Мысль, 1977. — 355 с.
 Группа «Освобождение Труда» (Из архивов Г. В. Плеханова, В. И. Засулич и Л. Г. Дейча). Ժողովածու 1.
 Первая марксистская организация России — группа «Освобождение Труда». 1883—1903. Документы, статьи, материалы, переписка, воспоминания.
 Г. В. Плехановъ, «О войне». 
 «Война и мир». — М.: Издательство «Единство», 1917. — 30 с.
 Г. В. Плеханов. «Две линии революции». Петроград: К-во «Огни», 1917 — 16 с.
 История русской общественной мысли : Т. 1-3. — Санкт-Петербург : Мир, 1914—1917.
 История русской общественной мысли : (1-3 гл. из 4 т.) — Հետմահու հրատ. — [Петроград] : Петрогр. союз рабочих потреб. о-в, 1918. — 152 с.
 Очерки по истории русской общественной мысли XIX века: [հոդվածների ժողովածու] — Петроград : Рабочее кооперативное издательство «Прибой», 1923. — 311, [1] с., [1] л. портр.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Аптекман О. В. Георгий Валентинович Плеханов. Из личных воспоминаний. — Л., 1924.
 Бережанский А. С. Г. В. Плеханов: от народничества — к марксизму / А. С. Бережанский. — Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1990. — 208 с.
 Бэрон, Самуэль Х. Г. В. Плеханов — основоположник русского марксизма. — СПб.: Изд-во РНБ. Дом Плеханова, 1998.
 Гусаковский М. А. К проблеме человека в философии Г. В. Плеханова
 Жуйков Г. С. Группа «Освобождение труда». — М.: Изд-во социально-экон. лит-ры, 1962. — 164 с.
 Жуйков Г. С. Петербургские марксисты и группа «Освобождение труда» / Г. С. Жуйков. — Л.: Лениздат, 1975. — 328 с.
 Иовчук М. Т., Курбатова И. Н. Плеханов / Иовчук, М. Т., Курбатова, И. Н. — М.:Молодая гвардия, 1977 («Жизнь замечательных людей|ЖЗЛ»)
 Кирпиченок А. Георгий Валентинович Плеханов — первый русский марксист
 Курбатова И. Н. Начало распространения марксизма в России. Литературно-издательская деятельность группы «Освобождение труда» zip / Курбатова, И. Н. — М.: Мысль, 1983. — 268 с.
 Лелевич Г. Г. Г. В. Плеханов и задачи марксистской литературной критики
 Лифшиц М. А. Очерк общественной деятельности и эстетических взглядов Г. В. Плеханова
 {{книга|автор=Осипов В. Д. - Подснежник : Повесть о Г. Плеханове, М., издательство Политиздат,1982, 528 страниц, [7]|серия Пламенные революционеры, тираж=300000
 Петренко Е., Филимонова Т., Тютюкин С., Чернобаев А. Существовало ли «Завещание»? Полемика с публикаторами «Политического завещания» Георгия Плеханова
 Плеханова Р. М. Год на Родине. Два отрывка из воспоминаний — о пребывании Г. В. Плеханова в Териоках
 Плеханова Р. М. Из рукописи «Моя жизнь»
 Троцкий Л. Беглые мысли о Г. В. Плеханове
 Тютюкин С. В. Г. В. Плеханов. Судьба русского марксиста. — М.: РОССПЭН, 1997. — 376 с.
 Тютюкин С. В. Первая российская революция и Г. В. Плеханов. — М.: Наука, 1981. — 336 с.
 Узиков Ю. Уфимский мандат Плеханова
 Baron S. Plekhanov in Russian history and soviet historiography. — Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1995. — 274 p.
 Плеханов Г. В. — на сайте «Материалистическая диалектика»
  Anarchism & Socialism (1895)  (PDF ebook)

Արտաքին հղումներ 

 Фонд Плеханова
 Биография Г. В. Плеханова
 Могила Плеханова на Литераторских мостках
 Георгий Плеханов — на сайте журнала «Скепсис»
 Плеханов Г. В. Избранные философские произведения в пяти томах 
 Философско-литературное наследие Г. В. Плеханова в трёх томах 
 Георгий Плеханов  на сайте 1917. Свободная история|Проекта1917

Ռուս քաղաքական գործիչներ
1856 ծնունդներ
Դեկտեմբերի 11 ծնունդներ
1918 մահեր
Մայիսի 30 մահեր
Տուբերկուլոզից մահացածներ
Ռուս հեղափոխականներ
Ռուս փիլիսոփաներ
Ռուս լրագրողներ
Ռուս պատմաբաններ
Ռուս սոցիոլոգներ
Ռուս գրողներ
Ռուս տնտեսագետներ