Ասպետությունը Կիլիկյան Հայաստանում

Ասպետ (բնագրերում՝ Ձիավոր), հատուկ կոչում Կիլիկյան Հայաստանում, որը շնորհվում էր

հիմնականում ազատների դասի կրտսեր ներկայացուցիչներին, ինչպես նաև հայրենատեր իշխաններին, նրանց ժառանգներին, նաև արքայազներին։

Ծագումնաբանություն 
Ասպետ կամ ձիավոր բառը տարբեր լեզուներում ունի նույն իմաստը։ Օրինակ -ձիավոր, cheval՝ ձի բառից, կամ պարսկերեն՝ aspa-pati՝ ձիատեր, որի հետ արմատորեն համադրվում է հայերեն ասպետ բառը (երկուսն էլ առաջացել են ընդհանուր արիական as-ձի և pati-պետ/վարող), որը նշանակում է ձիավոր ազնվական, հեծյալ իշխանավոր։

Թեև Կիլիկյան Հայաստանում ասպետությունը իր վրա է կրել արևմտյան Եվրոպայի խաչակիրների զգալի ազդեցությունը, հայոց ասպետության բուն արմատները ծագում են Մեծ Հայքի արքունական այրուձի գնդից։ Ասպետության որոշ տարրեր ծագում են դեռևս վաղ արիական հանրույթի ձիավոր (մարտակառքերով) ռազմիկների դասից։

Ծառայություն 
Ասպետական դասի ներկայացուցիչները հիմնականում ազատների դասի մանր և միջին հողատերերն էին։ Սակայն պատմական հիշատակությունները ցույց են տալիս, որ ձիավոր ձեռնադրվել են նաև հայրենատեր իշխանները ու նրանց ժառանգները, ինչպես նաև արքայազները։ Պահպանվել են հիշատակություններ նաև ոչ ազնվական ծագում ունեցողներին իրենց ծառայության համար ձիավորեցնելու (Ասպետության աստիճան շնորհելու) մասին։ Փաստորեն Կիլիկյան Հայաստանում առկա էր ասպետության 2 աստիճան, որոնցից առաջին աստիճանը շնորհվում էր Սպարապետին, Մարաջախտին, խոշոր բերդատերերին, իսկ երկրորդը՝ մանր ազնվականներին։ Ասպետները պարտավոր էին ծառայել թագավորին։ Ձիավորները իրենց ծառայության դիմաց ստանում էին հողատարածքներ, ինչպես նաև առանձին պարգևավճար՝ ռոճիկ կամ հռոգ (` դրամ բաժանել բառից )։
Ասպետների հանդերձանքը կազմված էր սաղավարտից, զրահից, որի վրայից հագնում էին սպիտակ կամ կապտագույն համազգեստ` խաչով և հավանաբար առյուծով, որ թագավորի խորհրդանիշն էր։

Ձիավորեցնելու (ասպետացնելու) արարողություն 

Ձիավոր կարգվելու արարողությունը կատարվում էր հանդիսավոր կերպով և հրապարակային. թեկնածուն պիտի հմուտ կարողություններ ունենար ձիավարությունից, նիզակի գործածությունից և ապա հատուկ արարողությամբ ստանար ձիավորի կոչում։ Ձիավոր դառնալու տարիքը 15-ն էր, որը սակայն կարող էր փոփոխվել. « Եվ ըղորդ հասան տասն և հինգ տարին է, պարոնն կարէ կանուխցնել զհասակն չորս-հինգ տարի, քանզի ուզենա »։
Ձիավոր կարգելու մասին հիշատակություններ հանդիպում ենք Սմբատ Սպարապետի «Տարագրքում»։ Մի դրվագում կարդում ենք, թե ինչպես Լամբրոնի տեր Օշինը իր որդի Հեթումին մկրտեց և կարգեց ձիավոր.

Արքայազների «ձիավորելու» արարողությունը կատարվում էր ավելի ճոխ, որին հրավիրվում էին նաև օտար իշխաններ ու ազնվականներ։ Այդպիսի մի իրադարձություն տեղի ունեցավ նաև 1256 թվականի նոյեմբերի 15-ին՝ Լևոն արքայազնին ձիավորեցնելու կապակցությամբ։ Հրավիրված էին Հեթում թագավորի փեսա և Անտիոքի դուքս և Տրիպոլիի կոմս Բոհեմունդը, Ջուլիան իշխանը, եկեղեցական բարձրաստիճան դասը և այլք.

Ձիավորի աստիճան շնորհելու արարողություն կատարվում էր նաև ազգային տոների, թագաժառանգի կամ արքայազնի ծննդյան կամ այլ նշանակալի իրադարձության առթիվ։ Այդպիսի մի նկարագրության հանդիպում ենք արքայորդի Լևոնի որդու ծննդյան առիթվ։

Հանդիպում ենք նաև այլ հիշատակություններ արքայազներին ձիավորեցնելու մասին.

Կան նաև հիշատակություններ ոչ ազնվականների ասպետանալու մասին.

Աղբյուրներ 
 «Կիլիկյան Հայաստանի բանակը», Վահան Մկրտչյան
 «Կիլիկյան Հայաստանի պետական կարգը», Անդրանիկ Տոնոյան։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Ասպետ բառի բացատրությունը. «Հայերէն Արմատական Բառարան»

Կիլիկյան Հայաստանի ռազմական պատմություն
Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքականություն