Սցինկներ

Սցինկներ (), սողունների դասի թեփուկավորների կարգի մողեսների ենթակարգի ընտանիք։

Բնութագիր

Բնորոշ առանձնահատկություններ 
Սցինկերի ամենաբնորոշ հատկանիշներից է հարթ, ձկներին նման մաշկը, որը ծածկված է ոսկրային թեփուկներով՝ օստեոդերմաներով։ Մեջքային հատվածի մաշկային ծածկույթը, որպես կանոն, գրեթե չի տարբերվում փորային հատվածի ծածկույթից։

Աչքերի ակնակապիճները գնդաձև են, մեծ մասամբ ունեն շարժուն կոպեր։ Որոշ տեսակների մոտ կոպերի վրա կան թափանցիկ հատվածներ, որոնց շնորհիվ նրանք կարող են տեսնել անգամ փակ աչքերով։ Մերկաչքների մոտ ձևավորված են թափանցիկ լինզաներ, ինչպես օձերի մոտ։

Սցինկերի մեծ մասը որ վառ գունավորում ունեն, բայց հանդիպում են նաև պայծառ երանգների սցինկեր։

Չափերը տարբեր են՝ մանր, միջին, խոշոր։ Ընտանիքի տարբեր տեսակներ կարող են ունենալ 8-70 սմ երկարություն։

Տարածումը 
Սցինկերը աշխարհաքաղաքացիներ (կոսմոպոլիտներ) են և տարածված են բոլոր մայրցամաքներում, բացի Անտարկտիդայից։ Բնակվում են, հիմնականում, արևադարձային շրջաններում, բայց տարածվել են նաև բավականին հյուսիս, ու հասարակածից հարավ։ Հատկապես շատ տեսակներ են հանդիպում Ավստրալիայում, Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներում, հարավարևելյան Ասիայում և Աֆրիկայում։

Կենսակերպը 
Սցինկերը բնակվում են ամենատարբեր կենսամիջավայրերում. ինչպես անապատներում, այնպես էլ խոնավ անտառներում, տափաստաննորում, չափավոր լայնություննեում։

Սցինկերի մեծամասնությունը վերգետնային մողեսներ են, բայց նրանց մեջ կան բավաանին տեսակներ, որոնք փորող ապրելակերպ են վարում։ Կան նաև մերձջրյա ու փայտային միջավայրներում ապրող սցինկներ։ Որոշ անապտային ձևեր սովորել են «լողալ» ավազի մեջ։

Սնումը 
Սցինկերը սնվում են ամենատարբեր տեսակի սննդով։ Մեծամասնությունը գիշատիչներ են, որոնք սնվում են մողեսներով և այլ անողնաշարավորներով, օրինակ՝ այլ սողուններով։ Որոշ տեսակներ ամենակերներ են (կապտալեզու սցինկեր, լեյոլոպիսմներ )։ Շատ քչերը բուսակերներ են (կարճապոչ սցինկ)։

Բազմացումը 
Գոյություն ունեն ձվադրող, ձվածին և կենդանածին ձևեր։

Դասակարգում 
Հնում, սցինկերի ընտանիքը բաժանվում էր չորս ենթաընտանիքի՝

 Ակոնտիեվյան սցինկերի ենթաընտանիք (Acontinae)
 Լիգոսոմային սցինկերի ենթաընտանիք (Lygosominae) — համեմատաբար մեծ ենթաընտանիք, որն իր մեջ պարունակում է 96 ցեղ, այդ թվում մաբուներ, կապտալեզու սցինկներ, կպչունապոչ սցինկներ և այլ ուրիշներ։
 Սցինկայինների ենթաընտանիք (Scincinae)
 Կույր սցինկների ենթաընտանիք (Feylininae) — բազմատեսակ ենաընտանիք, որն ներառում է հիմնականում անոտ կույր սցինկեր ()

Այժմ հաշվարկվում են հետևյալ տեսակները՝

 Ablepharus
 Acontias
 Afroablepharus
 Amphiglossus
 Androngo
 Anomalopus
 Asymblepharus
 Ateuchosaurus
 Barkudia
 Bartleia
 Bassiana
 Bellatorias
 Brachymeles
 Caledoniscincus
 Calyptotis
 Carlia
 Cautula
 Celatiscincus
 Chabanaudia
 Chalcides
 Chalcidoseps
 Chalcidoseps
 Chioninia
 Coeranoscincus
 Coggeria
 Cophoscincopus
 Corucia
 Cryptoblepharus
 Ctenotus
 Cyclodina
 Cyclodomorphus
 Dasia
 Egernia
 Emoia
 Eremiascincus
 Eroticoscincus
 Eugongylus
 Eulamprus
 Eumeces
 Eumecia
 Euprepes
 Eurylepis
 Eutropis
 Feylinia
 Fojia
 Geomyersia
 Geoscincus
 Glaphyromorphus
 Gnypetoscincus
 Gongylomorphus
 Graciliscincus
 Haackgreerius
 Hakaria
 Hemiergis
 Hemisphaeriodon
 Insulasaurus
 Isopachys
 Janetaescincus
 Lacertaspis
 Jarujinia
 Kaestlea
 Kanakysaurus
 Lacertaspis
 Lacertoides
 Lamprolepis
 Lampropholis
 Lankascincus
 Larutia
 Leiolopisma
 Lepidothyris
 Leptoseps
 Leptosiaphos
 Lerista
 Liburnascincus
 Liopholis
 Lioscincus
 Lipinia
 Lissolepis
 Lobulia
 Lygisaurus
 Lygosoma
 Mabuya
 Madascincus
 Marmorosphax
 Melanoseps
 Menetia
 Mesoscincus
 Mochlus
 Morethia
 Nangura
 Nannoscincus
 Nessia
 Niveoscincus
 Notoscincus
 Oligosoma
 Ophiomorus
 Ophioscincus
 Otosaurus
 Pamelaescincus
 Panaspis
 Papuascincus
 Paracontias
 Paralipinia
 Parvoscincus
 Phoboscincus
 Pinoyscincus
 Plestiodon
 Prasinohaema
 Proablepharus
 Proscelotes
 Pseudemoia
 Pseudoacontias
 Pygomeles
 Ristella
 Saiphos
 Saproscincus
 Scelotes
 Scincella
 Scincopus
 Scincus
 Scolecoseps
 Sepsina
 Sepsophis
 Sigaloseps
 Simiscincus
 Sirenoscincus
 Sphenomorphus
 Tachygyia
 Tiliqua
 Trachylepis
 Tribolonotus
 Tropidophorus
 Tropidoscincus
 Typhlacontias
 Typhlosaurus
 Tytthoscincus
 Vietnascincus
 Voeltzkowia

Գրականություն 
 Жизнь животных в 7-ми т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд., перераб. — М.։ Просвещение, 1985. — С. 210.
 Орлова В. Ф., Семенов Д. В. Природа России. Жизнь животных. Земноводные и пресмыкающиеся. — М.։ «ООО Фирма „Издательство АСТ“», 1999. — С. 315—318.

Ծանոթագրություններ

Պատկերասրահ 

Սողուններ