Տերպեններ

Տերպեններ են կոչվում բնական այն ածխաջրածինները, որոնք ունեն C10H16 բաղադրությունը։ Գործնականում ստացվել է իզոպրենից՝ СН2=С(СН3)-СН=СН2։ Բնության մեջ (հիմնականում բույսերում) լայնորեն տարածված (C5H8)n բաղադրության չհագեցած ածխաջրածիններ, որոնք գտնվում են եթերային յուղերում։ Որոշ եթերային յուղեր, օրինակ, կիտրոնի, նարինջի, տերպենտինային յուղը համարյա լրիվ տերպենների խառնուրդ են։ Տերպենները սովորաբար դիտարկվում են որպես իզուցրենի պոլիմերման արգասիքներ (չնայած նրանց կենսասինթեզի ուղիները բոլորովին տարբեր են)։ «Տերպեններ» անվանումը ծագել է  - սկիպիդար բառից։

Տերպենների կառուցվածքը հաստատելու համար խոշոր նշանակություն ունեցան Ե. Ե. Վագների և նրա աշակերտների աշխատանքները։ Շատ տերպենների համար Վագները առաջարկեց այնպիսի կառուցվածքային բանաձևեր, որոնք այժմ համարվում են ընդունելի։ Տերպենների բնագավառում բավականին արդյունավետ աշխատել է նաև Ս. Ս. Նայմյոտկինը։

Դասակարգում 
Տերպենների մոլեկուլներում ջրածինը պարունակվում է 6 ատոմով ավելի պակաս, քան համապատասխան սահմանային ածխաջրածիններում՝ C10H22։

Ելնելով նրանից, որ յուրաքանչյուր կրկնակի կապ ինչպես և նրան հավասար օղակի փակումը, ջրածնի քանակությունը պակասեցնում են 2 ատոմով, տերպենները ըստ իզոպրենային խմբերի թվի տերպենների բաժանվում են․
միատերպեններ՝ C10H16 (հաճախ տերպեններ ասելիս հասկացվում են միայն սրանք), օրինակ, միրցեն, լիմոնեն, պինեն և այլն, 
մեկուկեսատերպեններ կամ սեսքվիտերպեններ՝ C15H24 (բիգա-բոլեն և այլն), 
երկտերպեններ՝ С20Н3, 
եռտերպեններ՝ С3օO4 (ստերիններ, հորմոններ և այլն), 
բազմատերպեններ (բնական կաուչուկ և այլն)։

Ամենից կարևոր են մոնոցիկլիկ և բիցիկլիկ տերպենները։ Այդ տերպենների մեծ մասը մոտիկ է պ-մեթիլիզոպրոպպիլբենզոլին կամ ցիմոլին։
Ըստ մոլեկուլի կառուցվածքի տարբերում են՝ 
ացիկլիկ (ածխածնային ատոմների բաց շղթայով) 
 ցիկլային տերմենները։

Եթերային յուղերում, բացի տերպեններից՝ C10H16, հաճախ պատահում են ավելի բարդ ածխաջրածիններ, որոնք ունեն նույն բաղադրությունը, բայց ավելի բարձր մոլեկուլյար կշիռ։ Նրանց բաղադրությունը կարելի է արտահայտել (C5H8)n ընդհանուր բանաձևով։ Տերպենների համար n=2, իսկ պոլիտերպենների համար n>2։

Պոլիտերպենները բաժանվում են՝ սեսքվիտերպենների՝ C15H24, դիտերպեններ՝ C20H32 և այլն։

Պոլիտերպենների ածանցյալներից են է աբիետինային թթուն, որը պարունակվում է կանիֆոլի, խեժաթթուների և այլ բնական նյութերի մեջ։

Հատկություններ 
Իրենց ֆիզիկական հատկություններով տերպենները անգույն, ջրից թեթև հեղուկներ են, եռում են 140-190 °C-ում, նրանք լույսի ճառագայթներն ուժեղ բեկում են և ջրում չեն լուծվում։

Նշանակություն և կիրառություն 
Տերպենները և նրա ածանցյալները լայն կիրառություն ունեն։ Մոնոցիկլիկ տերպենները օգտագործվում են կոսմետիկ նյութերի արտադրությունում (մենթոլը մտնում է ատամի փոշիների և ատամի մածուկի բաղադրության մեջ) և որպես ցավազրկող և ախտահանող նյութ օգտագործվում են միգրենի, հարբուխի ժամանակ։

Սկիպիդարն օգտագործվում է բժշկության մեջ, տեխնիկայում, լաքերի և ներկեր արտադրությունում։

Կամֆորան կիրառվում է բժշկության մեջ և զգալի քանակությամբ ցելյուլոիդի և ածուխ վառոդի արտադրության մեջ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
Օրգանական քիմիայի դասընթաց, Բ. Ա. Պավլով, Ա. Պ. Տերենտև
Актуальность на конец XIX - начало XX века։ Терпены и их производные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Արտաքին հղումներ 
 http://window.edu.ru/window_catalog/files/r40727/mtdniah16.pdf 
 Institute of Chemistry — terpenes 
 Структура альфа- и бетапинена

Ածխածնի միացություններ