Ասկարիդոզ

Ասկարիդոզ.  ճիճվային հիվանդություն, որի հարուցիչներն են կլոր որդերը՝ ասկարիդները(Ascaris lumbricoides): 85%-դեպքերում հիվանդությունն ընթանում է անախտանիշ, հատկապես երբ որդերի քանակը քիչ է։ Որդերի քանակի շատացմանը զուգահեռ ախտանիշները ավելանում են, ընդգրկելով նույնիսկ հևոց և ջերմության բարձրացում սկզբնական շրջանում։ Դրան հաջորդում են որովայնի ուռածությունը, որովայնի ցավը և լուծը։ Ավելի շատ վարակվում են երեխաները, և այդ տարիքային շրջանում այն կարող է առաջացնել մարմնի զանգվածի ավելացման, թերսնուցման, և սովորելու հետ կապված խնդիրներ։

Վարակումը կատարվում է կղանքից անցած ասկարիդի ձվերով աղտոտված սնունդ և հեղուկներ օգտագործելիս։ Ձվերը հասնելով աղիքներ, անցնում են աղիքի պատով և արյան միջոցով հասնում թոքեր։ Այնուհետև անցնում են մանր բրոնխներ, հազի հետևանքով ընկնում են բերանի խոռոչ և անցնում մարսողական համակարգ։ Երկրորդ անգամ հայտնվելով աղիներում վերածվում են հասուն որդերի։ Սա հողով փոխանցվող վարակներից է։ Հիվանդության խումբն անվանում են հելմինթոզներ։

Կանխարգելումը ներառում է սանիտարահիգենիկ պայմանների լավացում, ինչի մեջ մտնում է զուգարանների հասանելիությունը և արտաթորանքի հետագա մշակումը։ Պաշտպանողական միջոց է ձեռքերը օճառով լվանալը։ Այն շրջաններում, որտեղ տուժածները կազմում են բնակչության 20%-ը, խորհուրդ է տրվում պարբերաբար բուժում անցկացնել։ Կրկնվող վարակները տարածված են։ Ասկարիդոզի դեմ պատվաստանյութ չկա։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը(ԱՀԿ) առաջարկում է բուժումն իրականացնել հետևյալ դեղամիջոցներով. ալբենդազոլ, մեբենդազոլ, լևամիզոլ, պիրանտել։ Այլ օգտակար միջոցներից են տրիբենդիմիդինը և նիտազոքսանիդը։

Մոտավորապես 0.8-1.2 միլիարդ մարդ ամբողջ աշխարհում տառապում է ասկարիդոզով։ Առավելապես այդ մարդիկ գտնվում են Աֆրիկյան երկրներում, Լատինական Ամերիկայում և Ասիայում։ Դասվում է առավել տարածված հելմինթոզների շարքին, քանի որ փոխանցվում է հողի միջոցով։  Այն 2010 թվականին հանգեցրել է 2,700 մահվան, ի տարբերություն 1990 թվականին գրանցված 3,400-ի։ Ասկարիդի մեկ այլ տեսակ ախտահարում է խոզերին։ Ասկարիդոզը դասվում է մոռացված տրոպիկական հիվանդությունների շարքին։

Նշաններ և ախտանիշներ 
Այն պոպուլյացիաներում, որտեղ ճիճվային հիվանդությունները տարածված են, հիմնականում նկատվում են, որ մարդկանց մեծամասնությունը վարակված է որդերի քիչ քանակներով, իսկ քիչ քանակով մարդիկ շատ քանակությամբ որդերով(սուր հիվանդներ)։ Սա բնորոշ է ճճվային հիվանդությունների շատ տեսակներին։ Նրանց մոտ, ովքեր ախտահարված են քիչ քանակի որդերով, հիմնականում ախտանիշներ չեն դիտվում։

Թրթուրների միգրացիա 
Երբ ասկարիդի թրթուրները միգրացիա են կատարում օրգանիզմում, կարող են առաջացնել ներքին օրգանների ախտահարումներ, պերիտոնիտ, բորբոքում, լյարդի և փայծաղի մեծացում, թոքաբորբ։ Թոքային ախտահարումները կարող են դրսևորվել ինչպես Լյոֆլերի համախտանիշը. թոքերի անցողիկ ախտահարում, պայմանավորված էոզինոֆիլիայով և թոքային ներսփռանքով( թոքերի ռենտգեն պատկերի մթագնում)։

Աղիքների խցանում 

Աղիքների լուսանցքում որդերի մեծ քանակությունները առաջացնում են խցանում, ինչը պահանջում է վիրահատական բուժում։ Ավելի քան 796 A. lumbricoides որդեր, ընդհանուր 550 գրամ զանգվածով, հայտնաբերվել են երկու տարեկան հարավաֆրիկացի աղջկա մոտ։ Որդերը առաջացրել էին զստաղու ոլորում և փտախտ(գանգրենա), որն էլ դարձել էր մահվան պատճառ։ Ասկարիդները ատամներ չունեն, բայց այնուամենայնիվ հազվադեպ դեպքերում կարող են առաջացնել աղիքների թափածակում։

Մարսողական համակարգի խցանումներ 
Տարեկան կարող է դիտվել 0.2-1000 դեպք։ Այն կարող է անցնել Ֆատերյան պտկիկ կամ ենթաստամոքսային գեղձի գլխավոր ծորան, որը կարող է հանգեցնել սուր պանկրետատի( ենթաստամոքսային գեղձի բորբոքում) զարգացման, որը ուղեկցվում է արյան մեջ ամիլազաների և լիպազաների քանակի ավելացմամբ։ Հազվադեպ որդերը կարող են անցնել լեղուղիներ և հասնել նույնիսկ լեղապարկ, առաջացնելով խոլանգիտ և խոլեցիստիտ( լեղուղիների և լեղապարկի բորբոքում)։

Ալերգիա 
Ասկարիդոզից կարող է առաջանալ ալերգիա, փոշու տզի և ծովախեցգետնի հետ ընդհանուր անտիգենով պայմանավորված. սա լաբորատոր հաստատված չէ։

Թերսնուցում 
Որդերը աղու լուսանցքում առաջացնում են թերներծծում և անորեքսիա, որոնք նպաստում են թերսնուցմանը։ Ներծծման խանգարումը պայմանավորված է աղիքի թավիկների կորստով, էրոզիայով և աղիքի սեփական թաղանթի բորբոքումով, ֆերմենտների կորստով։

Այլ 
Ասկարիդները որոշ ընդհանուր անզգայացնողների հանդեպ ունեն անհանդուրժողականություն, և կարող են դուրս գալ օրգանիզմից, նույնիսկ բերանից, երբ հիվանդը գտնվում է ընդհանուր անզգայացման տակ։

Պատճառագիտություն

Փոխանցում 
Վարակի աղբյուր համդիսանում են առարկաները, որոնք աղտոտված են ասկարիդի ձվեր պարունակող կղանքով։ Հիմնական աղբյուր են մարդու կղանքով աղտոտված հողը, բանջարեղենը, ջուրը։ Կարող են վարակվել նաև կեղտոտ ձեռքերից և փողից։ Անմիջական շփման միջոցով վարակը մարդուց մարդ չի կարող փոխանցվել։

Փոխանցվում են կեղտաջրերով վարակված մշակովի հողից։ Սա շատ տարածված է զարգացող արդյունաբերական տնտեսություններում, և աղտոտված տեղական բանջարեղենի արտահանումը լուրջ ռիսկեր է առաջացնում։ 1986 թվականին Իտալիայում դիտվել է ասկարիդոզի բռնկում, որի պատճառն էր բալկանյան բանջարեղենի աճի համար օգտագործվող վերամշակված կեղտաջրերի անպատասխանատու փորձը։

Կանգնած ջրերը, որոնք չեն վարակազերծվում կամ հազվադեպ են վարակազերծվում պարունակում են մեծ քանակությամբ ասկարիդի ձվեր։ Օրինակ՝

 Ըստ 1992 թվականին հրապարակված հետազոտության տվյալների, Սաուդյան Արաբիայի մայրաքաղաք Ալ-Ռիադի կեղտաջրերի մեկ լիտրում հայտնաբերվել են 100 ձու, իսկ Չեխոսլովակիայում 240–1050 ձու մեկ լիտրում։
 Մեկ այլ հետազոտության ժամանակ Մարաքեշում,Մարոկկո, որտեղ այդ ջրերը օգտագործում էին հողերի ոռոգման համար, ասկաիդի ձվեր հայտնաբերվել են հետևյալ քանակությամբ՝ 0.18 ձու/կգ կարտոֆիլի, 0.27 ձու/կգ շաղգամի, 4.63 ձու/կգ անանուխի, 0.7 ձու/կգ գազարի և 1.64 ձու/կգ բողկի մեջ։ Այդ շրջանի նմանատիպ ուսումնասիրության արդյունքում պարզվեց, որ այդ տնտեսություններում աշխատող երեխաների 73%-ը վարակվել են ճիճվային հիվանդություններով, հատկապես ասկարիդոզով։

Կյանքի ցիկլ 

Կղանքում առաջին ձվերը հայտաբերվում են 60–70 օրից։ Թրթուրային ասկարիդոզի ժամանակ ախտանիշները իհայտ են գալիս վարակումից 4–16 օր անց։ Վերջնական ախտանիշներ են համարվում ստամոքս-աղիքային համակարգի անհարմարավետությունը, ծակոցի զգացողությունը, սրտխառնոցը, ջերմության բարձրացումը և կղանքում կենդանի թրթուրներ հայտնաբերելը։ Որոշ հիվանդների մոտ, թրթուրի միգրացիայով պայմանավորված հնարավոր են թոքային կամ նյարդաբանական խանգարումներ։ Ընդհանուր առմամբ ախտանիշները շատ քիչ են կամ բացակայում են։ Որդերը կարող են խանգարել աղիների գործունեությանը, թրթուրները միգրացիայի ենթարկվելով կարող են առաջացնել պնևմոնիտ և էոզինոֆիլիա։ Հասուն որդերը ապրում են 1–2 տարի, ինչը նշանակում է, որ մարդիկ կարող են վարակված լինել ամբողջ կյանքի ընթացքում, երբ հասուն ձևերը մահանում են և առաջանում են նորերը։

Մեկ ասկարիդը օրական կարող է դնել 200,000 ձու, իսկ ձվերը կարող են գոյատևել մինչև 15 տարի։ Նրանք պահպանում են իրենց դիրքը, շարժվելով աղիքային հոսքին հակառակ ուղությամբ։

Մեխանիզմ 
Ընդունած սննդի մարսումից հետո սննդանյութերի մեծամասնությունը ստանում է ասկարիդը։ Կան մի քանի ապացույցներ, որ ասկարիդը կարող է արտազատել որոշ հակաֆերմենտային նյութեր, որպեսզի պաշտպանի իրեն տիրոջ մարսողական ֆերմենտների ազդեցությունից։ Երեխաները ավելի հաճախ են վարակվում ծանր ձևով։

Ախտորոշում 
Ախտորոշման մեծամասնությունը կատարվում է կղանքում որդեր հայտնաբերելուց հետո։ Մեծ քանակի ձվեր հայտնաբերելու դեպքում, բժիշկները ախտորոշումը դնում են մեկ կամ երկու կղանքի հետազոտություն հիման վրա։

Ախտորոշումը հիմնականում կատարվում է պատահական։ Ասկարիդի ձվերը հայտնաբերվում են մանրադիտակի օգնությամբ՝ թարմ կղանքի նմուշում։ Հետազոտությունը կատարվում է առարկայական ապակու վրա, և կան բազմաթիվ եղանակներ սկզբում դրանք կենտրոնացնելու և տեսանելիությունը մեծացնելու համար, ինչպիսին է օրինակ Կատոի եղանակը։ Ձվերը օվալաձև են, հաստ, մանրաթելային շերտով(ծածկված են թմբիկներով), ունեն 35-50 մկմ լայնություն և 40-70 մկմ երկարություն։ Թոքերի ախտահարման ժամանակ թրթուրներ հնարավոր է հայտնաբերել թոքերից արտազատված հեղուկում։ Էոզինոֆիլիան, որը դիտվում է շատ այլ մակաբույծային հիվանդությունների դեպքում, ասկարիդոզի բնորոշ ախտանշան չէ։ Ռենտգեն պատկերում կարող է դիտվել 15–35 սմ լցման դեֆեկտ։

Կանխարգելում 
Կանխարգելումը ներառում է սանիտարահիգենիկ պայմանների հասանելիության բարելավում, ինչպես նաև ճիշտ կահավորված և մաքուր զուգարանների առկայություն ։ Ձեռքերի հաճախակի օճառով լվանալը կարող է պաշտպանել վարակումից, սակայն չկան ոչ մի ապացույցներ, որ այն ազդում է հիվանդության ծանրության աստիճանի վրա։ Կարևոր է նաև բացառել չմշակված մարդու կղանքի օգտագործումը որպես պարարտանյութ։

Այն շրջաններում, որտեղ վարակված է բնակչության 20%-ը, առաջարկվում է բուժել բոլորին։ Բուժման արժեքը մեկ մարդու համար կազմում է 2-3 ցենտ։ ԱՀԿ-ի կողմից առաջարկված առաջին ընտրության դեղամիջոցներ են մեբենդազոլը և ալբենդազոլը։

Բուժում

Դեղամիջոցներ 
Դեղամիջոցները, որոնք օգտագործվում են կլոր որդերի ոչնոացման համար անվանվում են ասկարիցիդներ։ ԱՀԿ-ն առաջարկում  է կիրառել ալբենդազոլ, մեբենդազոլ և պիրանտել։ Այլ արդյունավետ միջոցներից են տրիբենդիմիդինը և նիտազօկսանիդը։ Պիրանտելը կարող է առաջացնել աղիքային անանցանելիություն որդերի շատ քանակի դեպքում։ Ալբենդազոլը հակցուցված է հղիներին և երկու տարեկանից փոքր երեղաներին։ Թիաբենդազոլը կարող է առաջացնել որդի միգրացիա դեպի կերակրափող, այդ իսկ պատճառով այն հիմնականում կիրառվում է պիպերազինի հետ։

Պիպերազինը արգելակում է ասկարիդի մկաններում ացետիլխոլինի ռեակցիան, ինչն էլ հանգեցնում է ասկարիդի անշարժացմանը։ Այն օգտագործվում է նաև առանձին միջոց, երբ որդերը առաջացրելեն աղիների կամ լեղուղիների խցանում։

Կորտիկոստերոիդները օգտագործվում են բորբոքման դեպքում։

Այլ դեղամիջոցներ 
Հեքսիլռեզորցինը արդյունավետ է միանգամյա դեղաչափով։
Սանտոնինը ավելի տոքսիկ է քան հեքսիլռեզորցինոլը և հաճախ մասամբ արդյունավետ են։
Քսենոպոդիումի յուղը ավելի տոքսիկ է քան հեքսիլռեզորցինոլը։

Վիրաբուժություն 
Որոշ դեպքերում, սուր ախտահարման ժամանակ հնարավոր է աղու մեխանիկական խցանում որդերով, ինչը պահանջում է անհետաձգելի վիրաբուժական միջամտություն։ Խցանման պատճառ կարող են լինել որդերը կամ աղիների ոլորումը։ Վիրահատության ընթացքում հնարավոր է որդերին հեռացնել ձեռքով՝ մեխանիկական եղանակով։

Կանխատեսում 
Ասկարիդոզը կյանքի համար վտանգավոր չէ։

Համաճարակաբանություն

Շրջան 
Ասկարիդոզը տարածված է Աֆրիկայում և Հարավարևելյան Ասիայում: Որոշ չափով հանդիպում է ԱՄՆ-ում, ինչպես նաև Մեքսիկայի ափամերձ շրջաններում։

Վարակվածություն 
Մոտավորապես 0.8-1.3 միլիարդ մարդ վարակված է այս աղիքային որդերով, հիմնականում Աֆրիկայում և Ասիայում։ Այդ դեպքերից 120-220 միլիոնը համարվում են ախտանշանային։

Մահացություն 
Այն 2010 թվականին հանգեցրել է 2,700 մահվան, ի տարբերություն 1990 թվականին գրանցված 3,400-ի։ Անուղակիորեն թերսնուցման պատճառով առաջացած մահացությունները հնարավոր է մի փոքր շատ լինեն։

Հետազոտություններ 
Կա կենդանիների երկու մոդել, մկներ և խոզեր, որոնք օգտագործվում են ասկարիդոզի ուսումնասիրության համար։

Ասկարիդոզը կենդանիների մոտ 
Վարակը խոզերի մոտ բերում է քաշի ավելացման վատացման, հետևաբար ֆինանսական լուրջ հետևանքներ է առաջացնում գյուղատնտեսներին։ Խոզերի մոտ մակաբույծը Ascaris suum-ն է հանդիսանում։ Ձիերի դեպքում մակաբույծն է Parascaris equorum-ը, բայց խոսակցականում նորից անվանում են ասկարիդ։

Այլ 

Անգլիայի թագավորներ Ռիչարդ III-ը և Հենրի VIII-ը ունեցել են ասկարիդոզ։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Image (warning, very graphic):Image 1
DPDx Parasitology Diagnostic Web Site 
 Discussion of Ascaris  on the "This week in Parasitism" Podcast

Մակաբույծեր
Սննդային թունավորումներ
Արևադարձային հիվանդություններ