Ղուկասյանի շրջան

Ղուկասյանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ապա՝ Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային միավոր այժմյան Շիրակի մարզի հյուսիսում։ Գտնվում էր ՀԽՍՀ ծայր հյուսիս-արևմուտքում՝ սահմանակցելով Վրացական ԽՍՀ-ին։ Կազմավորվել է 1937 թվականի դեկտեմբերի 31-ին։ Տարածությունը 547 քառ. կմ էր, բնակչությունը՝ 9 800 մարդ (1987), խտությունը՝ 17,9 մարդ։

Բնակավայրեր 
Ղուկասյանի շրջանի վարչական կենտրոնն էր Ղուկասյան գյուղը։ Ուներ 9 գյուղական խորհուրդ։ Բնակավայրերն են՝

 Արփենի
 Բաշգյուղ
 Բավրա
 Գետիկ - այժմ գոյություն չունի
 Գոգհովիտ
 Զույգաղբյուր
 Թավշուտ
 Թորոսգյուղ
 Լեռնագյուղ
 Կարմրավան
 Կաքավասար
 Կրասար
 Հարթաշեն
 Ձորաշեն
 Ղազանչի
 Մեծ Սեպասար
 Մուսայելյան
 Սարագյուղ
 Սարապատ
 Սալուտ
 Սիզավետ
 Վարդաղբյուր
 Ցողամարգ
 Փոքր Սարիար
 Փոքր Սեպասար

Պատմություն 
Ղուկասյանի շրջանի տարածքը դեռ հնադարում եղել է Հայաստանի կազմում՝ Երվանդունիների (մ.թ.ա. 570-201) և Արտաշեսյանների (մ.թ.ա. 189-1) թագավորության ժամանակ։ Ավելի ուշ Ղուկասյանի շրջանի տարածքը կազմել է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Աշոցք գավառի մեջ։ 9-րդ դարի վերջից մտել է Բագրատունյաց թագավորության, ապա՝ Զաքարյան իշխանապետության մեջ։ 14-16-րդ դարերում այն մտել է մոնղոլական, ապա՝ կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքմենական պետությունների մեջ։

Պարսկական տիրապետության ժամանակ Ղուկասյանի շրջանը Երևանի կուսակալության, ապա Շորագյալի սուլթանության մի մասն էր։ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո, այն մտել է Կարսի մարզի Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո կազմել է Լենինականի գավառի Աղբաբայի գավառամասը։

Շրջանի տարածքում կան կիկլոպյան ամրոցի մնացորդներ (Ցողամարգ) և 3000-ամյա բնակավայրի հետքեր (Լեռնագյուղ)։ Շրջանային կուսակցական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1937 թվականին։ 1987 թվականին կար 51 սկգբնական կուսակցական, 64 կոմերիտական կազմակերպություն։ Լույս է տեսնում «Գարուն» շրջանային թերթը։

Ռելիեֆ և կլիմա 
Ղուկասյանի շրջանը գտնվում է Աշոցքի սարահարթի արևելյան մասում, Ախուրյան և Չիչկան գետերի վերին հոսանքի ավազանում՝ 2000-
3198 մ (Աչքասար լ․) բարձրությունների վրա։ Մակերևույթը լեռնային է։ Հյուսիս-արևելքում Ջավախքի, հարավ-արևելքում՝ Բազումի լեռնաշղթաների լեռնաբազուկներն են։ Ռելիեֆին բնորոշ են հրաբխային կոները։

Կան գորշ ածխի, կրաքարի, բազալտի, տորֆի պաշարներ, հանքային աղբյուրներ։ Գերակշռում են լեռնատափաստանային, մարգագետնատափաստանային և լեռնամարգագետնային լանդշաֆտները։

Կլիման չափավոր ցուրտ է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -10 °C-ից մինչև -14 °C, հուլիսինը՝ 8-14 °C, տարեկան տեղումները՝ 600-850 մմ, վեգետացիայի շրջանը՝ 60-115 օր։ Տարածքով հոսում են Ախուրյանի վերին հոսանքը՝ Ղուկասյան վտակով, Չիչկան գետը։ Գործում է Սարալիճի ջրամբարը, Ախուրյանի աջափնյակի ջրանցքը, Բավրայի ջրամբարը։

Տնտեսություն 
Տնտեսության առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունն է (կաթնատու անասնապահությունը)։ Կար 17 կոլեկտիվ, 2 միջտնտեսային ձեռնարկություն։ Մշակում են հացահատիկային և կերային կուլտուրաներ։ Մուսայելյանում գործում է պանրագործարան, Ղուկասյանում՝ ժողովրդական սպառման ապրանքների գործարան։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 127 կմ էր։ Ունի կապի հանգույց՝ 9 բաժանմունքով։

1986-87 ուսումնական տարում կային 8 միջնակարգ, 8 ութամյա, 7 տարրական, 1 երաժշտական, 1 մարզական, 1 գեղարվեստի դպրոց, 1 պրոֆտեխնիկական ուսումնարան։ 1987 թվականին գործում էր գրադարանների կենտրոնացված համակարգ՝ 22 մասնաճյուղով, 7 մշակույթի տուն, 20 ակումբ, 1 հիվանդանոց, 1 պոլիկլինիկա, 3 ամբուլատորիա։

Տես նաև 
 Հայկական ԽՍՀ վարչական բաժանում

Աշոցքի շրջան