Տայպինյան ապստամբություն

Տայպինյան ապստամբություն, հայտնի նաև որպես Տայպինյան հեղափոխություն և Տայպինյան քաղաքացիական պատերազմ, զանգվածային ապստամբություն Չինաստանում 1850-1864 թվականներին ընդդեմ ֆեոդալական ճնշման և մանջուրական Ցին դինաստիայի։ Պատճառը հակասությունների սրումն էր գյուղացիության և ավատատերերի, չին ժողովրդի հիմնական, զանգվածի ու իշխանության գլուխ գտնվող մանջուրական ազնվականության միջև։ Ապստամբության գերագույն ղեկավարն էր Հուն Սյուցյուանը (համարվել է «աստծու երկրորդ որդի՝ Հիսուս Քրիստոսի կրտսեր եղբայր» և բոլոր երկրների ու ժողովուրդների «ճշմարիտ տիրակալ»)։ 

1850 թվականին Գուանսի նահանգում սկսված ապստամբությունը վերածվել է համաչինական գյուղացիական պատերազմի։ Ապստամբները հռչակեցին Մեծ բարօրության երկնային պետություն (Տայպին տյանգո), 1853 թվականին գրավեցին Նանկինը և վերանվանեցին Տյանցզին՝ Երկնային մայրաքաղաք, հրապարակեցին «Երկնային դինաստիայի հողային համակարգը»՝ չինական ավատատիրական հասարակությունը ռազմականացված նահապետական հասարակության (հիմնվելու էր «գյուղացիական կոմունիզմի» գաղափարների և նրա անդամների հավասարության սկզբունքի վրա) վերափոխելու ուտոպիական ծրագիրը։ 1853-1856 թվականներին տայպինները տարան մի շարք խոշոր հաղթանակներ և գրավեցին զգալի տարածք։ Սակայն, օգտվելով ապստամբների միջև երկպառակտչական պայքարից, մանջուրական զորքերը (Անգլիայի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի զինվորական միջամտությամբ) 1856-1864 թվականների ընթացքում ջախջախեցին նրանց հիմնական ուժերը։ 1864 թվականի հուլիսին տայպինյան պետությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։ Տայպինների վերջին խմբավորումը ջախջախվեց 1868 թվականի օգոստոսին։

Չինաստանի պատմություն