Մանիքեոս Մանի

Մանի Մանիքեոս (միջին պարսկերեն՝ 𐭌𐭀𐭍𐭉/𐭬𐭠𐭭𐭩/𐮋𐮀𐮌𐮈/𐬨𐬁𐬥𐬌/𐫖𐫀𐫗𐫏 Māni, պարսկերեն՝  Māni, չինարեն՝  Móní, սիրիաերեն՝ Mānī, հուն. Μάνης, Μάνητος, Μανυχαίοι, Μάνου, լատ. Manes, Manichaeus, ), իրանական ծագումով մարգարե, մանիքեության հիմնադիրը։ Ծնվել է Տիզբոնում (ըստ որոշ աղբյուրների՝ այն ժամանակներում պարթևական կայսրության մաս կազմող Բաբելոնիայի Սելևկիա-Կտեսիֆոն քաղաքի մերձակա բնակավայրերից մեկում), պահլավական մեծատոհմիկ ընտանիքում։ Մանիի հայրը՝ Պաթակ Պապակը, եղել է Էկբատան քաղաքի մեծահարուստ, մայրը՝ պարթև Արշակունիների ազգակից, Կամսարական տոհմից։ Սասանյանների գահակալումից հետո Մանիի ընտանիքը տեղափոխվել է Տիզբոն, որտեղ Մանին կրթվել է մաքրակրոն մագդասիլահների մկրտարաններում։ Նա իր վարդապետությունը բացահայտ սկսել է քարոզել 242 թվականից։ Սկզբում հաջողություն չգտնելով՝ հեռացել է Պարսկաստանից՝ քարոզիչներ ուղարկելով Արևելքի տարբեր երկրներ։ Կարճ ժամանակամիջոցում մանիքեական համայնքներ են ստեղծվել Պարսկաստանում, Հայաստանում, Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում և այլուր։ Մտերմիկ հարաբերություններ է հաստատել Շապուհ Առաջին Սասանյան թագավորի եղբայր Պերոզի հետ, որի ջանքերով ստացել է իր գաղափարները քարոզելու ազատություն։ Սակայն մոգերի պահանջով Մանին կրկին հալածվել է, ձերբակալվել և մորթազերծվել Խուժաստանի Գունդ-ի Շապուհ քաղաքում՝ Բահրամ առաջին արքայի հրամանով։ Մանիի գաղափարները շարադրվել են «Գաղտնիքների գիրք», «Պատվիրանների գիրք ունկնդիրների համար», «Կենդանացուցիչ գիրք» և այլ երկերում։ Մանիի ուսմունքը զգալի տարածում է ունեցել Հայաստանում, հետագայում որոշակի ազդեցություն գործել հատկապես պավլիկյան և թոնդրակյան աղանդների վրա։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Виденгрен Гео. Мани и манихейство. СПб., 2001.
 Христианство. Энциклопедический словарь. М., 1993—1995.
 Кюмон Франц. Мистерии Митры. СПб., 2000.
 Кюмон Франц. Восточные религии в римском язычестве. СПб., 2002.
 Августин Аврелий. Исповедь. СПб., 1999.
 Буркхард Якоб. Век Константина Великого. М., 2003.
 Адольф Юлихер. Религия Иисуса и начала христианства до никейского собора. — В кн.: Раннее христианство. М., 2001, Т. 1.
 Афонасин Е. В. Античный гностицизм. Фрагменты и свидетельства. СПб., 2002.
 Бойс Мэри. Зороастрийцы: верования и обычаи. СПб., 2003.
 Свенцицкая И. С. Первые христиане и Римская империя. М., 2003.
 Эрнст фон Добшюц. Древнейшие христианские общины. — В кн.: Раннее христианство. М., 2001, Т. 1.
 Доддс Э. Р. Язычник и христианин в смутное время: Некоторые аспекты религиозных практик в период от Марка Аврелия до Константина. СПб., 2003.
 Reeves John C. Heralds of That Good Realm. Syro-Mesopotamian Gnosis and Jewish Tradition. Leiden: Brill, 1996.
 Алексанян А. Г. Манихейство в Китае (опыт историко-философского исследования). М., 2008.

Արտաքին հղումներ 
 Гео Виденгрен. Жизнь Мани. Из книги «Мани и манихейство»
 Manichaeist art - University of Washington
 "Mani and Manichaeism in the J.R.Ritman Library"
 The Book of the Giants by W.B. Henning, 1943
 Acta Archelai

Աղբյուրներ 

 Asmussen, Jes Peter, comp., Manichaean Literature: Representative Texts, Chiefly from Middle Persian and Parthian Writings, 1975, Scholars' Facsimiles & Reprints, .
Alexander Böhlig, 'Manichäismus' in: Theologische Realenzyklopädie 22 (1992),  25–45.
 
 Amin Maalouf, The Gardens of Light [Les Jardins de Lumière], translated from French by Dorothy S. Blair, 242 p. (Interlink Publishing Group, New York, 2007). 
 
 

Մանիքեություն
Կրոնի հիմնադիրներ