Սսի ժողովներ

ՍՍԻ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՆԵՐ, գումարվել են XIII–XIV դդ., Կիլիկյան Հայաստանի Սիս մայրաքաղաքում, կրոնաեկեղեցական և քաղաքական կարևոր խնդիրների լուծման համար։ Կայացել է ութ ժողով։ Առաջինը (1204 թ.) կաթողիկոս Հովհաննես Զ Սսեցու նախաձեռնությամբ քննարկել և ընդունել է հիմնականում ծիսական հարցերին վերաբերող ութ կանոն։ Զաքարե Բ Մեծ Երկայնաբազուկի խնդրանքով թույլատրվել է, որ հայկական բանակում զինվորներն ունենան շրջիկ եկեղեցի և սեղան։ Երկրորդ ժողովը (1243 թ.) կաթողիկոս Կոստանդին Ա Բարձրբերդցու գլխավորությամբ սահմանել է քսանհինգ կանոն՝ ընդդեմ աշխարհականների և հոգևորականության մեջ տարածված չարաշահումների, կենցաղային ու եկեղեցական ախտերի (մերձամուսնության, ամուսնաթողության, ապօրինի կենակցության արգելում, պահքերի, աշխարհականների և եկեղեցականների կենցաղի կանոնավորում)։ Երրորդ ժողովը (1251) Հռոմի պապի առաջարկով քննել է Սուրբ Հոգու բխման խնդիրը։ Դեռ 1250 թ.-ին Հռոմի պապը դիմել էր հայերին՝ առաջարկելով ընդունել «Filioque»-ի վարդապետությունը, ըստ որի՝ Ս. Հոգին բխում է ոչ միայն Հայր Աստծուց, այլև՝ Որդի Աստծուց։ 1251 թ.-ի ժողովը, չկարողանալով վերջնական եզրակացության գալ, դիմել է արևելյան վարդապետներին, որոնք մերժել են ընդունել այն։ Սսի չորրորդ ժողովում (1289 թ.) Հեթում Բ թագավորը և Գրիգոր եպս. Անավարզեցին (կաթողիկոս Գրիգոր Է Անավարզեցի) Կոստանդին Բ Կատուկեցի կաթողիկոսին գահընկեց են արել՝ Հռոմի պապ Նիկողայոս IV-ի լատինադավանություն ընդունելու առաջարկին ընդդիմանալու համար։ Հինգերորդ ժողովը (1307 թ. մարտի 19) քննել է Եվրոպայից ռազմական օգնության դիմաց լատինադավանություն ընդունելու՝ Կղեմես V պապի պահանջը։ Թագավորահայր Հեթումի (Հեթում Բ), Լևոն Դ թագավորի և նորընտիր կաթողիկոս Կոստանդին Գ Կեսարացու ճնշմամբ ընդունվել է Կաթոլիկ եկեղեցու դավանանքը, ծեսը և Հռոմի պապի գերիշխանությունը։ Ըստ նոր ընդունված կանոնների, Հայ եկեղեցին փաստորեն միանում էր Կաթոլիկ եկեղեցուն։ Ժողովուրդը և արևելյան վարդապետներն ընդվզել են և չեն ենթարկվել նոր որոշումներին, ուստի Կիլիկիայի հոգևոր ու աշխարհիկ իշխանությունն երը նախապես նույնիսկ որոշումների իր ագործում չեն պահանջել։ Ապա եղել են նաև արևելյան վարդապետների գրավոր բողոք-հերքումներ, եկեղեցականների և աշխարհականների բազմամարդ ժողովներ՝ առանց թագավորի ու կաթողիկոսի ներկայության։ 1308 թ.-ի Ադանայի և Սսի վեցերորդ եկեղեցական ժողովները (1309 թ.) չեղյալ են հայտարարել 1307 թ.-ի (հինգերորդ) «իշխանաժողովի» որոշումները, ընդունվել են Հայ եկեղեցու ինքնուրույնությունն ապահովող կանոններ։ Նոր թագավոր Օշինը, չկարողանալով վերահաստատել նախորդի որոշումները, ժողովականներին ենթարկել է հալածանքների՝ բանտարկության և աքսորի (միայն 500 հոգևորական աքսորվել է Կիպրոս, որտեղ մեծ մասը զոհվել է), վերահաստատել է տվել Սսի 1307 թ.-ի եկեղեցական ժողովի որոշումները (տես Ադանայի եկեղեցական ժողով 1316 թ.): Յոթերորդ ժողովը (1345 թ.) գումարվել է կաթողիկոս Մխիթար Ա Գռներցու օրոք։ Ժողովը, Եվրոպայից ռազմ. օգնություն ստանալու հույսով, թեև ձևականորեն, ընդունել է Կաթոլիկ եկեղեցու հետ միանալու Հռոմի պապի առաջարկը։

Սակայն ակնկալած օգնությունը չստանալու պատճառով, ինչպես նաև բուն Հայաստանի հոգևորականության դիմադրության շնորհիվ, ժողովի որոշումները չեն իրագործվել։ Արևմուտքի և Հռոմի պապերի սին ու անիրականանալի խոստումներից և միարարական քաղաքականությունից դժգոհ Կոստանդին Դ թագավորի և Մեսրոպ Ա Արտազեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ 1361 թ.-ի ութերորդ ժողովը չեղյալ է հայտարարել Սսի 1307 թ.-ի և Ադանայի 1316 թ.-ի ժողովների որոշումները, վերացրել նորամուծությունները, վերահաստատել Հայ եկեղեցու անկախությունն ապահովող դավանական և ծիսական ավանդական  կանոնները։
 Առաջին ժողովը (1204 թ.)՝ կաթողիկոս Հովհաննես Զ Սսեցու նախաձեռնությամբ, ընդունել է Հայոց եկեղեցու կանոնադրությունը լրացնող ութ կետ։ Զաքարե Բ Մեծի խնդրանքով թույլատրել է, որ վիրահայկական բանակում հայ զինվորներն ունենան շրջիկ եկեղեցի և սեղան։
 Երկրորդ ժողովը (1243 թ.)՝ կաթողիկոս Կոստանդին Ա Բարձրաբերդցու գլխավորությամբ, սահմանել է քսանհինգ կանոն ընդդեմ հոգևորականության մեջ տարածված չարաշահումների և եկեղեցական անկարգության։
 Հինգերորդ ժողովը (1307 թ.) քննել է Լևոն Դ թագավորի Եվրոպայից ռազմական օգնության դիմաց լատինադավանություն ընդունելու Կղեմես 5-րդ պապի պահանջը։ Լևոն Դ-ի, թագավորահայր Հեթումի (Հեթում Բ) և նորընտիր կաթողիկոս Կոստանդին Դ Կեսարացու ճնշմամբ ընդունվել են դավանաբան․ և ծիսական նոր կանոններ, որոնցով Հայոց եկեղեցին փաստորեն միանում էր կաթոլիկ, եկեղեցուն։ ժողովուրդը և Մեծ Հայքի հոգևորականությունը չեն ընդունել այդ կանոնները։
 Վեցերորդ ժողովը հրավիրել է նոր թագավոր Օշինը (1309 թ.)՝ վերահաստատելու նախորդի որոշումները, սակայն մասնակիցները ընդունել են Հայոց եկեղեցու ինքնուրույնությունն ապահովող կանոններ։ Օշինը բանտարկության և հալածանքի է ենթարկել ժողովականներին, հասել 1307 թվականի (հինգերորդ) ժողովի կանոնների հաստատմանը։
 Ութերորդ ժողովը (1361 թ.)՝ Հռոմի պապերի քաղաքականությունից դժգոհ Կոստանդին Դ թագավորի և կաթողիկոս Մեսրոպ Ա Արտազեցու նախաձեռնությամբ, չեղյալ է հայտարարել Սսի հինգերորդ (1307 թ.) և Ադանայի 1316 թվականի ժողովների որոշումները, վերահաստատել Հայոց եկեղեցու անկախությունն ապահովող դավանաբանական և ծիսական նախկին կանոնները։

Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Կիլիկյան Հայաստանի պատմություն