Քրքում

Սապտուկ (, Քրմածաղիկ (արաբ.՝ զաֆրան), (թուրք․՝ shafran), (պարս.՝ զաֆարուն زعفران) (Crocus  sativus), հիրիկազգիների ընտանիքի բազմամյա պալարակոճղեզավոր, անցողուն խոտաբույսերի ցեղ։

Տարածվածություն 

Լեռնային բազմամյա բույս է։ Առավել տարածված է Իրանի Իսլամական Հանրապետության հյուսիսարևելյան շրջաններում։ Իրանում է արտադրվում զաֆրանի բերքի 90%-ը։

Բուսաբանական նկարագրություն 
Տերևները վեցն են, արմատամերձ, նեղ գծաձև, զարգանում են հիմնականում ծաղկման շրջանում կամ ծաղկումից հետո։ Ծաղիկները մեկական են (հազվադեպ՝ 2-3-ական), հիմքում՝ ձուլված, թաղանթային, երկսեռ, լինում են բաց վարդագույն, վարդամանուշակագույն կամ բաց մանուշակագույն։ Ծաղիկն ունենում է 3 առէջ՝ վառ արտահայտված նարնջագույն գույնով, որից էլ ստանում են զաֆրանը։ Քրքում հրաշալին ծաղկում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին, իսկ Ադամի քրքումը՝ մարտ-մայիսին։ Ծաղկապատը ձագարաձև է, որը վերածվում է խողովակի։

Նշանակություն 
Գեղազարդիչ և համեմունքային բույս է։ Համարվում է աշխարհի ամենաթանկ համեմունքը և սովորաբար վաճառվում է գրամներով։ Զաֆրանի 1 գրամը ստացվում է մոտ 150 ծաղկից։

Բազմացում 
Բազմանում է պալարակոճղեզներով, պալարաբողբոջներով և սերմերով։

Դասակարգում

Տեսակներ 
Աշխարհում հայտնի է քրքումի մոտ 80 տեսակ։ ՀՀ-ում աճում է 2 տեսակ՝ Քրքում հրաշալի (Crocus speciosus) և Քրքում Ադամի (Crocus adamii) և տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում (միջին գոտուց մինչև ալպյան մարգագետիններ)։ Քրքումի երկու տեսակներն էլ գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։

Սննդային արժեքը 
3,5ունց=100գ զաֆրանը պարունակում է

կիլոկալորիա    310

ճարպեր       5,85

սպիտակուցներ 11,43

ածխաջրեր     65,37

վիտամիններ 

A   530

B1  0,115

B2  0,267

B3  1,460

C   80,8

Ca  111

Fe  11,10

Mg  264

P   252

K  1724

Na  148

Zn  1,09

Se 5,6

ֆոլաթթու 93

B6  1,010

Կիրառությունը 
Լայնորեն կիրառվում է սննդի, հրուշակեղենի, դեղագործության, և արտադրական այլ ճյուղերում համի, բույրի և գույնի համար։

Բժշկական կիրառությունը 
Զաֆարանի թուրմը ունի հակաբորբոքային, հակաբակտերիալ,հակաքաղծեղային, հակադեպրեսանտ և հակաօքսիդային հատկություն, բարելավում է մարսողական համակարգը։ Թեյն ունի թարմացնող հատկություն։

Սննդային կիրառությունը 
Զաֆրանն օգտագործվում է բրնձի հետ, թեյի կամ թուրմի տեսքով, ինչպես նաև քաղցրավենիք, հրուշակեղենի և պաղպաղակի արտադրություններում։ Լայնորեն կիրառվում է իրանական, իսպանական, հնդկական, պակիստանյան խոհանոցներում։

Թուրմ պատրաստելու համար նախընտրելի է թրմել ապակուց տարայի մեջ, թրմել եռացած և մի քիչ հովացրած ջրում կամ պարզապես սառույցի կտորների վրա ավելացնել փոշին կամ առէջները ավելի արտահայտիչ բույր ստանալու համար։

1 ենթադաս Crocus
 Բաժին ա. Crocus
Շարք Crocus
 
 
 ,
 
 
 
 
 
 

Շարք Kotschyani
 
 
 
 
 
 
 

Շարք Longiflori
 
 
 
 
 
 

Շարք Scardici
 
 

Շարք Verni
 
 
 
 
 

Շարք Versicolores
 
 
 
 
 
 

Բաժին բ. Nudiscapus
 ;Շարք Aleppici
 
 
 

Շարք Biflori
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Շարք Carpetani
 
 

Շարք Flavi
 
 
 
 
 
 
 

Շարք Intertexti
 

Շարք Laevigatae
 
 
 

 Շարք Orientales
 
 
 

Շարք Reticulati
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Շարք Speciosi
 
 

2 ենթադաս Crociris

Գրականություն 
Род 306. Шафран — Crocus // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 499—511. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
Рукшан Я.Х. Крокусы // Цветоводство։ журнал. — 1979. — № 4-5. — С. 18-19.
 اطلاعات بیشتر در مورد خواص زعفران (انگلیسی) [۷]
 خواص ضد افسردگی زعفران مقاله علمی به زبان انگلیسی

Արտաքին հղումներ 

 Видовые очерки, фотографии  
 Галерея фотографий различных видов крокуса  
 International Bulb Society 
 Pacific Bulb Society 
 Зимняя выгонка крокусов Комнатные растения
 Осенние крокусы — весенний вид осеннего сада
 «Шафран помогает лечить от рака — ученые»

Հիրիկազգիներ