Սարմադ Քաշանի

Մուհամմադ Սայիդ, առավել հայտնի է որպես Սարմադ Քաշանի կամ ավելի կարճ Սարմադ (պարսկ․՝سرمد کاشانی), հայկական ծագումով պարսիկ միստիկ, բանաստեղծ և սուրբ, ով ճանապարհորդել է և Հնդկական ենթամայրցամաքը դարձրել է իր մշտական բնակավայրը 17-րդ դարի ընթացքում։ Ոմանք նրան վերագրում են հրեական ծագում, ոմանք պնդում են, որ ուրացել է իր կրոնը իսլամ ընդունելու համար։ Իսկ մյուսներն էլ ասում են, որ նա նույնիսկ մեկ անգամ էլ փոխել է իր կրոնը հինդուիզմի։ Անկախ ամեն ինչից, սկզբնաղբյուրները վկայում են Սարմադի հայկական արմատների մասին։ Սարմադն իր պոեզիայում ինքն իրեն նկարագրում է որպես սուֆիական, հինդուական քահանա, բուդդիստ միաբան, ռաբբի, աթեիստ և մուսուլման։ Քանզի նա հայտնի էր նրանով, որ հեգնում էր այդ օրերի նշանակալից կրոններին, ինչպես նաև նրանով, որ գրում էր քառյակներ՝ հաստատելով իր կրոնական ինքնությունը, ժամանակակից գիտնականությունը առանձնացված է մնում Սարմադի ոչ հստակ կրոնական պատկանելությունից։ Այս կրոնական հայացքների և անհավանական հայտարարությունների համար Սարմադը դասվում է պարադոքսալ սուֆիականների շարքերին։

Կենսագրություն

Վաղ կյանք 
Սարմադը ծնվել է Հայաստանում 1590-ական թվականներին պարսկախոս հայ առևտրականների ընտանիքում։

Ճանապարհորդությունները Մուղալ կայսրություն 
Լսելով, որ արվեստի թանկարժեք գործերը Հնդկաստանում բարձր գներով վաճառվում էին՝ Սարմադը հավաքեց իր գործերը և ուղևորվեց Մուղալ կայսրություն, որտեղ նա մտադրվել էր վաճառել այդ աշխատանքները։ Մեկնելով Թհաթա (ներկայումս՝ Սինդ, Պակիստան)՝ նա մտերմանում է մի տղայի հետ, որի անունն էր Աբհայի Չանդ, ում Սարմադը ուսուցանեց պարսից և հրեական կրոնը։ Այս ժամանակահատվածում նա թողեց իր հարստությունը, երկարեցրեց իր մազերը, դադարեց կտրել իր եղունգները, սկսեց թափառել քաղաքի փողոցներում և կայսեր արքունիքում որպես մերկ ֆակիր։ Երկուսն էլ տեղափոխվեցին սկզբում Լահոր, այնուհետև՝ Հայդարաբադ և վերջապես՝ Դելի։

Կյանքը Դելիում 
Իր ընկերոջ հետ ճանապարհորդելու ընթացում Սարմադը կարճ ժամանակամիջոցում ձեռք է բերում ճանաչված բանաստեղծի և միստիկի հեղինակությունը։ Այդ ժամանակ էլ Մուղալի թագաժառանգ Դարա Շիկոհը հրավիրում է Սարմադին իր հոր դատարան։ Հանդիպման ժամանակ Սարմադը այնքան խորը տպավորություն էր թողել թագաժառանգի վրա, որ նա խոստացել էր դառնալ Սարմադի հետևորդը։

Սարմադը հիանալի տիրապետում էր պարսկերենին, ինչը շատ կարևոր էր վաճառականի գործի համար, և իր աշխատանքի մեծ մասը այդ լեզվով էր։

Մահ 
Իր եղբոր՝ Դարա Շիկոհի հետ գահաժառանգման պայքարում Աուրանագզեբը (1658-1707 թթ.) հաղթանակ տանելուց հետո սպանում է իր եղբայր-հակառակորդին և բարձրանում է կայսերական գահին։ Արդյունքում՝ Սարմադը ձերբակալվում և մեղադրվում է աղանդավորության մեջ։ Իսկ ապա՝ գլխատվում 1661 թ․։ Նրա գերեզմանը գտնվում է Ջամա Մասյիդի մոտ Դեհլիում, Հնդկաստան։ Աուրանգզեբը հրամայեց իր մոլլաներին հարցնել Սարմադից, թե ինչու նա կրկնեց Կալիմայի միայն առաջին կեսը՝ «Չկա Աստված բացի Աստծուց» և հրամայեց նրան արտասանել երկրորդ մասը «Մուհամմադն է նրա վերջին մարգարեն»։ Նա դրան պատասխանեց, որ «Ես դեռևս լի եմ բացասական լիցքերով։ Ինչու՞ պետք է ստեմ»։ Այսպես նա դրոշմեց իր մահվան վճիռը։ Ալի Խան-Ռազին՝ Աուրանգզեբի դատարանի ժամանակագիրը, ներկա էր այդ մահապատժին։ Նա պատմում է որոշ միստիկ բանաստեղծություններ, որոնք արտասանվել են այդ մահապատժի ժամանակ։ Մոլլաներն ասում են, որ Ահմեդը գնաց դրախտ, իսկ Սարմադն ասում էր դրախտը իջավ Ահմեդի վրա։

Մաուլանա Ազադ և Սարմադ 
Մոլանա Աբուլ Քալամ Ազադը Հնդկական անկախության շարժման մեջ ընդգրկված առաջատար քաղաքական դեմքերից է, ով իր մտքեր ազատությամբ և արտահայտմամբ իրեն համեմատել է Սարմադի հետ։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Cook, D. (2007) Martyrdom in Islam (Cambridge) ISBN 9780521850407.
 
 Ezekial, I.A. (1966) Sarmad: Jewish Saint of India (Beas) ASIN B0006EXYM6.
 Gupta, M.G. (2000) Sarmad the Saint: Life and Works (Agra) ISBN 81-85532-32-X.
 Katz, N. (2000) The Identity of a Mystic: The Case of Sa'id Sarmad, a Jewish-Yogi-Sufi Courtier of the Mughals in։ Numen 47։ 142-160.
 Schimmel, A. And Muhammad Is His Messenger: The Veneration Of the Prophet In Islamic Piety (Chapel Hill & London).

Արտաքին հղումներ 
 Sarmad, Mohammed Sa'id 
 Sarmad and Aurangzeb 
 Majid Sheikh, Sarmad the Armenian and Dara Shikoh 
 Sarmad, a mystic poet beheaded in 1661 

Պարսիկ բանաստեղծներ
Պարսիկ թարգմանիչներ
Պարսիկ գրողներ
Հրեաները և հուդաիզմը Հայաստանում