Ինկունաբուլաներ

Ինկունաբուլաներ ( - վաղ մանկություն, օրորան, խանձարուր, սկիզբ), սկզբնատիպ, խանձարուրային գրքեր, պատրաստված շարվածքների ձևով, մինչև 1501 թվականը։ Արտաքին տեսքով հիշեցնում են ձեռագիր գրքերը։ Տառատեսակը մեծ մասամբ գոթական է, պարբերություններ չունի, տպաքանակը՝ մոտ 100-300 օրինակ։ 

2021 թվականի դրությամբ հայտնի են մոտ 30 000 տարբեր ինկունաբուլային հրատարակություններ, պահպանված առանձին օրինակների հավանական թիվը շատ ավելի մեծ է, և գնահատվում է մոտ 125 000 միայն Գերմանիայում։ Վիճակագրական վերլուծության միջոցով հաշվարկված է, որ չպահպանված հրատարակությունների թիվը կազմում է առնվազն 20 000։ Ամբողջ աշխարհում պահպանվել է մոտ 27 500 տարբեր աշխատությունների մոտ 550 000 օրինակ։

Հայերեն ինկունաբուլաներ չկան, քանի որ հայերեն առաջին գիրքը լույս է տեսել 1512 թվականին։

Ստուգաբանություն 
Ինկունաբուլա բառը incunabulum բառի անգլերենին հարմարեցված տարբերակն է, որը վերցվել է լատիներեն incunabula թզակի թվի ձևից, որը նշանակում է «խանձարուր» կամ «օրորոց», որը կարող է փոխաբերական իմաստով նշանակել «զարգացման ամենավաղ փուլ կամ առաջին քայլեր»։ Նախկինում օգտագործվել է fifteener տերմինը, որը նշանակում է «տասնհինգերորդ դարի հրատարակություն»։

«Ինկունաբուլա» եզրույթն առաջին անգամ օգտագործել է հոլանդացի բժիշկ և հումանիստ Ադրիանուս Յունիուսը (Ադրիան դե Յոնգե, 1511-1575) գրատպության համատեքստում՝ իր «Բատավիա» աշխատության մի հատվածում (գրված է 1569 թվականին, հետմահու հրապարակվել է 1588 թվականին)։ Նա գրել է. «inter prima artis [typographicae] incunabula» («տպագրական արվեստի կայացման ամենասկզբում»)։ Այս տերմինը երբեմն սխալմամբ վերագրվում է Բերնհարդ ֆոն Մալինկրոդտին (1591-1664), որն այն օգտագործել է իր լատիներեն De ortu ac progressu artis typographicae («Տպագրական արվեստի վերելքի և առաջընթացի մասին», 1640) պամֆլետում, բայց իրականում նա մեջբերում է կատարել Յունիուսից։

Վիճակագրություն 

Տպագրություն իրականացրած քաղաքների թիվը 282 է։ Դրանք գտնվում են մոտ 18 երկրներում՝ ժամանակակից սահմանների տեսանկյունից։ Ըստ յուրաքանչյուրում տպագրված հրատարակությունների քանակի նվազման կարգի՝ այդ երկրներն են Իտալիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Նիդեռլանդները, Շվեյցարիան, Իսպանիան, Բելգիան, Անգլիան, Ավստրիան, Չեխիան, Պորտուգալիան, Լեհաստանը, Շվեդիան, Դանիան, Թուրքիան, Խորվաթիան, Սերբիան, Չեռնոգորիան և Հունգարիան։

Հետևյալ աղյուսակը ներկայացնում է 15-րդ դարի 20 հիմնական տպարանների գտնվելու վայրերը (այս բաժնի բոլոր տվյալները ճշգրիտ թվեր են, բայց դրանք պետք է դիտարկել որպես մոտավոր գնահատականներ (ISTC-ում 2013 թվականի մայիսին գրանցված հրատարակությունների ընդհանուր թիվը 28 395 է)։

Ինկունաբուլների տպագրման լեզուներն են (նվազման կարգով)՝ լատիներեն, գերմաներեն, իտալերեն, ֆրանսերեն, հոլանդերեն, իսպաներեն, անգլերեն, եբրայերեն, կատալոներեն, չեխերեն, հունարեն, եկեղեցական սլավոներեն, պորտուգալերեն, շվեդերեն, բրետոներեն, դանիերեն, ֆրիզերեն և սարդիներեն (տես դիագրամը)։

Տասը հրատարակությունից միայն մեկում (այսինքն՝ շուրջ 3000) կա որևէ նկարազարդում, փայտափորագրություն և այլն։

Տես նաև 
 Հնատիպ գիրք

Ծանոթագրություններ 

Գրքեր
Գրքեր ըստ տեսակի
Տպագրություն