Գեներալ

Գեներալ (, ծագում է  — «ընդհանուր», «գլխավոր» բառից), բանակի բարձր հրամկազմի զինվորական կոչում կամ աստիճան։

Նշանակություններ 
Գեներալ ռազմական տերմինն ունի մի շարք նշանակություններ․
 Սպայական բարձր աստիճան, Զորավար,
 Զինվորական կոչումների բարձրագույն խումբ,
 անհատական զինվորական կոչում (երբեմն կոչվում է «լրիվ գեներալ» կամ «չորսաստղանի գեներալ», որն առկա էր Ռուսական կայսրության և արդի անգլոսաքսոնական որոշ երկրների բանակներում։ Զինվորական կոչումների արդի հայկական համակարգում, որը բխում է խորհրդային և արդի ռուսաստանյան կոչումների համակարգից՝ «լրիվ գեներալ» կոչումը բացակայում է։ Դրան համապատասխանում կամ փոխարինում է "բանակի գեներալ" կոչումը։ Ռազմական կոչումների հին և միջնադարյան հայկական համակարգերում «լրիվ գեներալ» կոչմանը համապատասխանում էին Սպարապետ, Զորավար-սպարապետ, Ստրատելատ, Ստրատեգոս, Սպայապետ, Ասպահապետ, Սպասալար, Ամիր-Սպասալար, Գունդստաբլ, Մարաջախտ կոչումները (վերջին երկուսը՝ Կիլիկյան Հայաստանում)։

Մեր օրերում գեներալը բարձրագույն ռազմական, սպայական կոչում է։

 Գեներալ են անվանում նաև որոշ օտարերկրյա վանական միաբանությունների և ասպետական միաբանությունների բարձր ղեկավարներին։

Պատմություն

Եվրոպական զորավարական՝ գեներալական կոչումների համակարգի առաջացումը 
Սկզբնապես եվրոպական գեներալական, այսինքն՝ զորավարական կոչումներն ու տիտղոսները ձևավորվեցին 1618-1648թթ. երեսնամյա պատերազմի վերջերին։
Գեներալի աստիճանն առաջին անգամ սահմանվել և շնորհվել է Ֆրանսիայում XVI դարում։
1640-ական թվականներին գեներալ նշանակում էր ընդհանուր զորահրամանատար, գեներալ-անշեֆ՝ գլխավոր զորահրամանատար, լրիվ գեներալ՝ բոլոր զորքերի զորահրամանատար։ Վերջինիս տեղակալը կոչվում էր զորավար-տեղապահ՝ գեներալ-լեյտենանտ։ Փոքրագույն ռազմական միավորման հրամանատարը, որը կարող էր ինքնուրույն ռազմագործողություններ վարելու (զորագունդը չէր համարվում ինքնուրույն ռազմագործողություններ վարելու ընդունակ զորամաս) և ուներ ամեն անհրաժեշտ ռազմական հանդերձանքն ու սպառազինությունը այդ ռազմագործողություններն ինքնուրույն վարելու համար բրիգադի հրամանատարն էր՝ բրիգադի գեներալը։

Եվրոպական զորավարական՝ գեներալական կոչումների համակարգի անցումը Ռուսաստան 
Ռուսաստանում այդ համակարգնը ընդունեցին Ռոմանովների գահատոհմի երկրորդ ցարի՝ Ալեքսեյ Միխայլովիչի (Алексе́й Миха́йлович Тиша́йший (ծնվ. 17 (27) մարտի 1629 — վախճ. 29 հունվարի (8 փետրվարի) 1676, գահ է բարձրացել 14 (24) հուլիսի 1645թ.) բարեփոխումների ժամանակ։
Ռուսական բանակում կային գեներալ և գեներալ-պորուչիկ կոչումները՝ լեհական բանակի օրինակով։ Դրանցից ներքև բրիգադի գեներալներ չկային, քանզի ռուսական բանակում բրիգադներ չէին ստեղծվում։ Դրանց փոխարեն կային Զորագնդեր՝ գնդապետերի և կիսագնդեր՝ կիսագնդապետների հրամանատարությամբ։

Ալեքսեյ Միխայլովիչ Ռոմանովի որդու՝ Պետրոս I Ալեքսեյևիչի օրոք (ծնվ. 30 մայիսի [9 հունիսի] 1672 թվականի — վախճ. 28 հունվարի [8 փետրվարի] 1725 թվականի), որը եղավ Համայն Ռուսիո վերջին Ցարը և (1682 թ.) և Համառուսաստանյան Առաջին կայսրը (1721 թ.), մտցվեց ռուսական՝ «Գահնամակը» կամ «Կոչումների աղյուսակը» (табель о Рангах): Դրանում առկա էր բրիգադիրի կոչումը, թեպետև նա դեռ գեներալ, այսինքն՝ զորավար չէր, այլ ընդամենը՝ գնդապետներից ավագը: Դրա հետևանքով՝ «դեր-զորավարը»՝ գեներալ-մայորը, մեկ աստիճան վերև բարձրացավ, քանզի, նա փաստացի բրիգադիրներից ավագագույնն էր ըստ ծառայության։

Զորավարի, այսինքն՝ Գեներալի տեղակալը մնաց լեյտենանտը՝ ռուսերեն՝ поручик-ը։

Հետայում գերմաներենից ռուսերենի մեջ անցավ գեներալ-օբերստ, այսինքն՝ «գեներալ-գնդապետ»՝ ռուսերեն՝ «Генерала-полковник» տիտղոսը, որը լիակատար կամ լրիվ գեներալից՝ գեներալ-անշեֆից ներքև էր, սակայն՝ նրա տեղակալ-գեներալից՝ այսինքն «գեներալ-լեյտենանտից», կամ ռուսերեն՝ «генерал поручик»-ից բարձր։

Ալեքսեյ Միխայլովիչը և Պետրոս Ալեքսեյևիչը ֆրանսիական ձևով ռազմական և կառավարչական տիտղոսներն էին ընդունում, իսկ Ռոմանովների հետագա սերունդներից կայսրուհի Աննա Իոհանովնան՝ Պետրոսի եղբայր Իոհան 5-րդ Ռոմանովի դուստրը, ինչպես նաև Պետրոսի դուստրը՝ Եղիսաբեթ Պետրովնան՝ աստիճանաբար անցում կատարեցին լրիվ գերմանական համակարգին։ «Օբերստ-գեներալի» տառացի թարգմանությունը գերմաներենից դարձավ «գեներալ-գնդապետ», այսինքն՝ «գեներալ-պոլկովնիկ»։ Նույն կերպ ռուսերեն թարգմանեցին նաև գեներալ-փոխգնդապետը՝ «գեներալ-օբերստ-լեյտենանտ»՝ генерал оберст-лейтенант, որը ստացվել էր генерал поручик-ից, ընդ որում՝ ռուսերենում «օբերստ» բառը չընդունվեց, ուստի գեներալ-օբերստ-լեյտենանտը դարձավ պարզապես գեներալ-լեյտենանտ։

Եվրոպական զորավարական կոչումների համակարգը ԽՍՀՄ-ում 
1917թ. բոլշևիկների հոկտեմբերյան հեղաշրջման հետևանքով Խորհրդային Ռուսաստանում Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի (ԿԳԿ, ЦИК) և Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի (ԺԿԽ, СНК) 1917 թ. դեկտեմբերի 16-ի դեկրետով բոլոր ռազմական կոչումները վերացվել էին։ Խորհրդային Ռուսաստանում վերացված էին ընդհանրապես բոլոր տեսակի դասային ու ռազմական կոչումներն ու տիտղոսները։ Եվ միայն ավելի քան 2 տասնամյակ հետո ԽՍՀՄ գերագույն խորհրդի (գերագույն սովետի) նախագահության 1940 թվականի մայիսի 7-ի հրամանագրով խորհրդային զինված ուժերի ցամաքային զորքերում՝ խորհրդային բանակում սահմանվել են գեներալական հետևյալ կոչումները.
 գեներալ-մայոր, генерал-майор,
 գեներալ-լեյտենանտ, генерал-лейтенант,
 գեներալ-գնդապետ, генерал-полковник,
 բանակի գեներալ генерал армии (համազորային հրամանատարների համար)։

Եվրոպական զորավարական կոչումների համակարգը այլ երկրներում 
Զանազան երկրներում զորքի զանազան տեսակների համար գոյություն ունեն նաև բրիգադի գեներալից մինչև բանակի գեներալ կոչումներ, որոնք ավելացվում ևն համապատասխան զորատեսակների կամ հատուկ զորքերի անվանը (օրինակ' ավիացիայի գեներալ-գնդապետ, այսինքն՝ օդուժի գեներալ–գնդապետ, ինժեներական կամ ճարտարագիտական զորքերի գեներալ–մայոր, ռազմական ոստիկանության գեներալ–մայոր, երկաթուղային զորքերի գեներալ–մայոր, բժշկական ծառայության գեներալ–մայոր)։ Հայաստանի զինված ուժերում սահմանված են հետևյալ գեներալական կոչումները․

 գեներալ-մայոր,
 գեներալ-լեյտենանտ,
 գեներալ-գնդապետ,
 բանակի գեներալ (համազորային հրամանատարների համար, պատերազմական պայմաններում)։

Գեներալական կոչումների համակարգեր

Գեներալական կոչումների ֆրանսիական համակարգ 

Գեներալի աստիճանն առաջին անգամ սահմանվել և շնորհվել է Ֆրանսիայում XVI դարում։ Գեներալական կոչումների ֆրանսիական համակարգը ստեղծվել է Լյուդովիկոս XIV արքայի ժամանակ․
 Ֆրանսիայի մարշալ
 Գեներալ–լեյտենանտ
 Ճամբարի մարշալ կամ Ճամբարի մարաջախտ

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության տարիներին այն զգալի փոփոխություններ է կրել (Ֆրանսիայի մարշալի կոչումը վերացվել է, ճամբարի մարշալն սկսել է կոչվել բրիգադի գեներալ, իսկ գեներալ–լեյտենանտը՝ դիվիզիայի գեներալ)։ Կայսրության հռչակումից և Ֆրանսիայի մարշալի կոչման վերականգնումից հետո (1804) Նապոլեոնյան պատերազմների դարաշրջանը ֆրանսիական բանակը դիմավորեց հետևյալ գեներալական կոչումներով․
 Ֆրանսիայի մարշալ
 Դիվիզիայի գեներալ
 Բրիգադի գեներալ

Հետագայում այդ համակարգը բազմիցս փոխվել է, մինչև որ 1936 թվականին, երբ հայտնվեց դիվիզիայի գեներալների կատեգորիան երեք դասի բաժանելու մասին Դեկրետը, ստացավ հետևյալ տեսքը․
 Ֆրանսիայի մարշալ
 Բանակի գեներալ
 Կորպուսի գեներալ
 Դիվիզիայի գեներալ
 Բրիգադի գեներալ

Գեներալական կոչումների անգլոսաքսոնական համակարգ 
 
 Լրիվ գեներալ
 Գեներալ–լեյտենանտ
 Գեներալ-մայոր
 Բրիգադային գեներալ

Գեներալական կոչումների իսպանական համակարգ 
 Գեներալ–կապիտան (կամ էլ՝ մարշալ)
 (լրիվ) Գեներալ
 Գեներալ–լեյտենանտ
 Դիվիզիայի գեներալ
 Բրիգադի գեներալ

Գերմանական համակարգ 
Գերմանական, այսինքն՝ պրուսական, ավստրիական, բավարական, սաքսոնական, վյուրտեմբերգյան և այլ բանակներում	հիմնականում կային հետևյալ զորավարական՝ գեներալական կոչումները.

Գծային կամ ծանր հետևակում՝
Generale (գեներալներ).

 Generalmajor (գեներալ-մայոր),
 Generalleutnant (գեներալ-լեյտենանտ),
 General der Infanterie (հետևակի գեներալ),
 Generaloberst (գեներալ-գնդապետ),
 Generalfeldmarschall (գեներալ-ֆելդմարշալ)։

Հեծելազորում կամ այրուձիում՝
Generale (գեներալներ).

 Generalmajor (գեներալ-մայոր),
 Generalleutnant (գեներալ-լեյտենանտ),
 General der Kavallerie (հեծելազորի գեներալ)։

Դաշտային հրետանիում՝
Generale (գեներալներ).

 Generalmajor (գեներալ-մայոր),
 Generalleutnant (գեներալ-լեյտենանտ),
 General der Artillerie (հրետանու գեներալ)։

Սակրավորական զորքերում՝
Generale (գեներալներ).

 Generalmajor (գեներալ-մայոր),
 Generalleutnant (գեներալ-լեյտենանտ)։

Ռազմա-բժշկական ծառայությունում՝
Generale (գեներալներ).

 Generalarzt I. Klasse (1-ին դասի գեներալ-բժիշկ),
 General-Stabsarzt der Armee (Բանակի գեներալ-բժիշկ)։

Ռազմա-իրավաբանական ծառայությունում՝
 General-Auditeure (գեներալ-աուդիտոյրե)

Ռազմա-հոգևորական ծառայությունում՝
 Feldpropst der Armee (Բանակի ֆելդպրոպստ՝ բանակի դաշտային հոգևորական)

20-րդ դարի առաջին կեսին գերմանական բանակի և անվտանգության ծառայության զորավարական կոչումների համապատասխանությունը 
Գերմանական անվտանգության ծառայությունը (SS, ) նացիստների տիրապետության օրոք՝ 1933-1945թթ. ուներ իր սեփական կոչումների համակարգը՝ այդ թվում՝ գեներալական կոչումների։
Դրանք համապատասխանում էին բանակի հետևյալ կոչումներին։

SS զորավարական կոչումներ և գերմանական բանակի զորավարակա համարժեք կոչումներ.

SS Ռայխսֆյուրեր - Ռայխսմարշալ

SS Օբերգրուպենֆյուրեր - Լրիվ գեներալ

SS Գրուպենֆյուրեր - Գեներալ-լեյտենանտ

SS Բրիգադենֆյուրեր - Գեներալ-մայոր

SS Օբերֆյուրեր - ոչ լրիվ գեներալ (համարժեք կոչում գերմանական բանակում չկար)

SS-ի զորքերի բարձրագույն հրամանատարական կազմի կոչումներ և տարբերանշաններ՝ գերմանական բանակի զորավարական կոչումների համապատասխանությամբ

Ռուսական համակարգ 
Ռուսական համակարգը հիմնականում փոխառված է գերմանական, հոլանդական և լեհական համակարգերից։
XVII դարի երկրորդ կեսին գոյություն ունեին հետևյալ գեներալական աստիճանները․
 Գեներալ
 Գեներալ–պորուչիկ կամ գեներալ–տեղապահ
 գեներալ–մայոր

Պետրոս I–ի բարեփոխումից հետո․
 Ռուսաստանի Գեներալ–ֆելդմարշալ
 Զորատեսակի գեներալ, այնուհետև՝ գեներալ–անշեֆ, իսկ XVIII դարի վերջին՝ Պավել I–ը վերադարձրեց զորատեսակների և զինատեսակների գեներալների աստիճանները (հետևակի գեներալ կամ ինֆանտերիայի գեներալ, հեծելազորի գեներալ կամ կավալերիայի գեներալ, հրետանու գեներալ կամ արտիլերիայի գեներալ, ճարտարագետ–գեներալ կամ ինժեներ–գեներալ, Ծովակալության գեներալ կամ Ադմիրալտեյստվայի գեներալ, Ծովային հրետանու գեներալ)․
 Գեներալ–պորուչիկ կամ գեներալ–լեյտենանտ
 գեներալ–մայոր

Գեներալական կոչումների խորհրդա–ռուսաստանյան համակարգ 
ԽՍՀՄ–ում գեներալական կոչումները սահմանվել են 2–րդ համաշխարհային պատերազմի առաջին տարվա ընթացքում։ Մասնավորապես, ԽՍՀՄ գերագույն խորհրդի (գերագույն սովետի) նախագահության 1940 թվականի մայիսի 7-ի հրամանագրով խորհրդային զինված ուժերի ցամաքային զորքերում՝ խորհրդային բանակում սահմանվել են գեներալական հետևյալ կոչումները.
 գեներալ-մայոր,
 գեներալ-լեյտենանտ,
 գեներալ-գնդապետ,
 բանակի գեներալ (համազորային հրամանատարների համար)։

Այժմ ռուսական գեներալական կոչումների համակարգը հետևյալ տեսքն ունի․
 Ռուսաստանի Դաշնության մարշալ (նախկինում՝ Խորհրդային Միության մարշալ)
 Բանակի գեներալ
 Գեներալ-գնդապետ
 Գեներալ-լեյտենանտ
 Գեներալ-մայոր

Ընդ որում, գոյություն ունի բարձրագույն զինվորական հրամանատարական կազմի հաստիքային պաշտոնների և զինվորական կոչումների հետևյալ հարաբերակցությունը։

Ռազմածովային ուժերում գեներալական այդ կոչումներին և պաշտոններին համարժեք են հետևյալները.

Գեներալական կոչումների հայկական համակարգ

Գեներալական կոչումների հայկական համակարգի ստեղծում 

Հին հայկական զինված ուժերում առկա են եղել սեփական ազգային զորավարական կոչումներ։ Ստորև բերվում են մի շարք զօրավարական կոչումներ, որոնք հանդիպում են հին հայկական մատենագրութիւնում։
 «Զօրավար», որը համապատասխանում է գեներալ կոչմանը,
 «Զօրավար-զօրապետ», որը կարող էր համապատասխանել արդիական գեներալ-ֆելդմարշալ կոչմանը,
 «Բյուրաւոր», որը կարող էր համապատասխանել արդիական դիվիզիայի գեներալ կամ կորպուսի գեներալ կոչումներին։
 «Սպայապետ», որը համապատասխանում է հեծելազորի գեներալ կոչմանը,
 «Ստրատելատ», որը համապատասխանում է գեներալ-անշեֆ կոչմանը,
 «Սպարապետ», որը համապատասխանում էր սկզբում՝ հեծելազորի գեներալ կոչմանը, իսկ ապա՝ ընդհանրապես զորքերի գլխավոր հրամանատար՝ լրիվ գեներալ կամ նույնիսկ՝ մարշալ, գլխավոր մարշալ, գեներալ-ֆելդմարշալ։

Արշակունյաց Հայաստանում շատ տարածված է եղել է «Սպարապետ» կոչումը, որը համապատասխանում է արդիական գեներալական ամենաբարձր բարձր կոչումներին, սակայն ուներ նաև իր առավել ցածր տարբերակները՝ երկրի չորս կողմերը պաշտպանող զորաբանակների հրամանատար-սպարապետներ։ Բագրատունյաց Հայաստանում եղել է «Մարզպետ» կոչումը, որը համապատասխանում էր արդիական գեներալական կոչումներին, թեպետ՝ «Սպարապետից» ավելի ցածր էր։ Վերջապես Կիլիկյան Հայաստանում ի հայտ եկան նոր զորավարական կոչումներ՝ «Մարաջախտ» և «Գունդստաբլ», որոնցից առաջինը համապատասխանում է ներկայիս «Մարշալ», իսկ երկրորդը՝ «Գլխավոր Մարշալ» կոչումներին։

Փորձ է արվել դասակարգել հին և միջնադարյան հայկական զինված ուժերի բոլոր այդ զորավարական-գեներալական կոչումները, որոնք ունեին հին հայկական, հին իրանական, հին հունական և միջնադարյան լատինա-ֆրանկական ծագում։ Ստացվել է մոտավորապես հետևյալ աղյուսակը։

Գեներալական կոչումների արդիական հայկական համակարգի ստեղծում 
1918-1920 թթ․ Հայաստանի առաջին Հանրապետության զինված ուժերում առկա էր ռուսական կայսրության և եվրոպական երկրների գեներալական կոչումների համակարգերին նման գեներալական կոչումների համակարգ, ընդ որում անվանումները առավելագույնս հայացված էին։

Հայտնի է, որ Առաջին հանրապետությունում զորավարական կոչումների համակարգը, ինչպես նաև ընդհանրապես ռազմական կոչումների համակարգը, շատ ավելի ազգային ու հայեցի էր, քան հետագայում՝ Խորհրդային Հայաստանում և ներկայիս Հայաստանի Հանրապետությունում և Արցախում։

Գեներալական կոչումների ներկայիս հայկական համակարգ 
Ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերում սահմանված են հետևյալ գեներալական կոչումները․

 գեներալ-մայոր,
 գեներալ-լեյտենանտ,
 գեներալ-գնդապետ,
 բանակի գեներալ (համազորային հրամանատարների համար, պատերազմական պայմաններում)։

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Զինվորական կոչումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Das kleine Buch vom Deutsche Heere. Verlag von Lipsins & Tischer. Kiel und Leipzig 1901.
 Военный энциклопедический словарь. Большая Российская энциклопедия. Рипол-Классик. Москва. 2001г.
 R.Hermann, J.Nguyen, R.Bernet. Uniformen der deutshen Infanterie 1888 bis 1915 in Farbe. Motot Buch Verlag. 2003.
 K.U.Keubke. Uniformen der preussiscen Armee 1858/59. Miliraerverlag der DDR. 1989.
 G.Ortenburg, I.Proemper. Preussisch-deutsche Uniformen von 1640-1918. Orbis Verlag. 1991.
 «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԶԻՆՎԱԾ ՈՒԺԵՐԻ ՆԵՐՔԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԿԱՆՈՆԱԳԻՐՔ»։
 Генерал-полковник [Электронный ресурс]. - http://ru.wikipedia.org/wiki/Генерал-полковник (дата обращения: 19.09.2011).
 Чигашева М.А. Онтология наименования воинских званий и должностей в русском и немецком языках / М.А. Чигашева // Сборник научных трудов филиала. - Ульяновск: УФВУС, 2002. - С. 55-61.
 Duden. Etymologie / Duden // Herkunftswörterbuch der deutschen Sprache. - Band 7. - Mannheim-Leipzig-Wien-Zürich: Dudenverlag, 1977. - 1547S.

Աղբյուրներ 

Զինվորական կոչումներ
Գեներալներ
Զորավարներ
Ռազմական պատմություն