Միացյալ ընկերություն հայոց

«Միացյալ ընկերություն հայոց», բարեգործական, կրթական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1880 թ. հունիսի 1-ին Կ.Պոլսում, Արարատյան, Դպրոցասիրաց-Արևելյան և Կիլիկյան ընկերությունների միավորումով։ Ընկերության նպատակն էր դպրոցներ հիմնել, լուսավորություն տարածել Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայում, Թուրքիայի հայաբնակ վայրերում։ Ընկերությունն ուներ իր վարչությունը, որի կազմում էին Մ. Սարըյանը, Ա. Արփիարյանը, Մ. Փորթուգալյանը, Մ. Չերազը, Հ. Շահնազարը։ «Միացյալ ընկերություն հայոց»-ին հովանավորում էր Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք Ն. Վարժապետյանը։

Դպրոցասիրաց-արևելյան ընկերություն 
Ստեղծվել է 1878 թվականի հունվարի 1-ին Կոնստանդնուպոլսում, նախկին «Դպրոցասիրաց»-ի (1870 թվական) և Արևելյան ընկերության միավորման արդյունքում։ Նպատակն էր զարկ տալ ազգային դպրոցական գործին։ Մասնաճյուղեր ուներ Տրապիզոնում, Ռոդոսթոյում և Մանչեստրում։ Դպրոցներ է բացել Մուշում, Բաղեշում, Ալաշկերտում։ Միջոցները գոյանում էին անդամավճարներից, նվիրատվություններից, զանազան միջոցառումներից ստացվող եկամուտներից։

Կիլիկյան ընկերություն 
Այս բարեգործական կազմակերպությունը հիմնվել է Կ. Պոլսում, 1879 թվականի փետրվարի 18-ին։ Հիմնադիրներ՝ Մինաս Չերազը, Կարապետ Կարակյանը, Հրանտ Ասատուրը, Հակոբ Նազարյանը և ուրիշներ։ Նպատակն էր՝ «Ազգային դաստիարակությունն ընդհանրացնել Կիլիկիո մեջ»։ «Կիլիկյան ընկերությունը» նյութապես աջակցել է «Մ. Վարդանյան ընկերության» Հաճընում բացած վարժարաններին, ապահովել ուսուցիչներով, նոր դպրոցներ բացել Զեյթունում, Մարաշում, Այնթապում, Մսում և այլուր։ Ընկերության միջոցները գոյանում էին անդամավճարներից և նվիրատվություններից։ 1880 թվականի հունիսի 1-ին միավորվել է «Արարատյան ընկերություն հայոց»-ի և «Դպրոցասիրաց-Արևելյան ընկերության» հետ։

Հետագա գործունեություն 
Ընկերության ստեղծումից հետո Արևմտյան Հայաստանի գյուղական վայրերում բացվել են 24 նախակրթարաններ։ Մանկավարժական կադրեր պատրաստելու նպատակով Վանում բացվել է վարժապետանոց, իսկ Մուշում՝ Կեդրոնական վարժարանը։ Արևմտյան Հայաստանի գյուղական նախակրթարանն ավարտածները գալիս էին Վան և Մուշ ուսումը շարունակելու՝ հետագայում ուսուցչական աշխատանք կատարելու համար։ Դպրոցներում բացի հանրակրթական առարկաներից կարևորվում էին ֆիզիկական դաստիարակությունը, մարմնամարզությունը, նաև ռազմական տարրական գիտելիքների հաղորդումը։

«Միացյալ ընկերություն հայոց»-ի աշխատանքը աննկատ չի մնացել թուրքական կառավարության տեղական մարմինների ուշադրությունից։ Նրանք վարժարանները նկատել են իբրև քաղաքականապես անբարեհույս, հալածել են ուսուցիչներին ու տեսուչներին, ոմանց ձերբակալել և աքսորել (Մկրտիչ Սարըյանին, Մարկոս Նաթանյանին)։ «Միացյալը» շարունակել է իր գործունեությունը մինչև 1894-1896 թթ. հայկական կոտորածները, վերաբացվել է 1908-ի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո։ Սակայն կարճ է տևել այդ շրջանը ևս։ 1915 թ. ընդմիշտ դադարել է ընկերության գործունեությունը։

«Միացյալ ընկերություն հայոց»-ը բացել է 80-ից ավելի դպրոցներ, որտեղ ձրի կրթություն են ստացել 60000-ից ավելի պատանիներ ու աղջիկներ, «ինչ որ տիրապետող կառավարությունը անկարող եղած էր իր գյուղացիության համար անելու»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
Հիմնական կանոնագիր Միացյալ ընկերությանց հայոց, ԿՊ, 1880։ Միացյալ ընկերությունը հայոց, եռամյա տեղեկագիր, 1908-1911, ԿՊ, 1911։ 

Թուրքահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Թուրքահայ մշակութային կազմակերպություններ