Բառատեսակներ

Բառատեսակներ, բառերի որոշակի խմբավորումներ՝ պայմանավորված բառը բնութագրող այս կամ այն հատկանիշով (իմաստաբանական, արտասանական-հնչյունաբանական, բառակազմական, ձևակազմական-ձևաբանական, շարահյուսական, գործառական և այլն) կամ հատկանիշների խմբով (ասենք՝ ձևաիմաստային)։

Բառերի դասակարգումն ըստ իմաստաբանական հիմունքի 

Իմաստաբանական հիմունքով բառերը լինում են՝ մենիմաստ, բազմիմաստ, լիիմաստ, թերիմաստ, իմաստով պատճառաբանված, իմաստով չպատճառաբանված, թանձրացական, վերացական, նյութային-զանգվածային, անձնանիշ, իրանիշ, հոմանիշ, հականիշ, զգացական, մտածական, ձևաիմաստային հատկանիշներով՝ համանուն, հարանուն, իմաստաբանական-քերականական հատկանիշներով՝ հարցական, բացականչական, կոչական, եղանակիչ, թարմատար և այլն։

Մենիմաստ բառերի () բովանդակությունը ներկայանում է մեկ իմաստով՝ նշանակությամբ. բառը գործածվում է մեկ իմաստով։ Մենիմաստ է մասնագիտական բառերի, տերմինների զգալի մասը, հատուկ անունների մեծ մասը։ Երբեմն առանձնացվում են երկիմաստ կամ կրկնիմաստ բառեր, որոնք երկու տարբեր իմաստներ ունեն. համապատասխանաբար էլ գործածվում է երկիմաստություն՝ կրկնիմաստություն (дисемия) տերմինը։

Բազմիմաստ բառերի () բովանդակությունը ներկայանում է մեկից ավելի իմաստներով՝ նշանակություններով, օրինակ՝ շրջան (երկրաչափական պատկեր, աշխարհագրական տարածք, ժամանակաշրջան և այլն)։

Լիիմաստ բառերը (), ի տարբերություն թերիմաստների, հասկացության անուն են, արտահայտում են առարկա, որակային, քանակային հատկանիշ, հատկանիշի հատկանիշ, այսինքն՝ հիմնականում գոյականները, ածականները, թվականները, բայերը, մակբայները. կոչվում են նաև նյութանիշ բառեր (знаменательные слова), ինքնուրույն բառեր ()։ Շարահյուսական պլանում դրանք կարող են լինել նախադասության անդամ։

Թերիմաստ բառերը (), ի տարբերություն լիիմաստ բառերի, հասկացություն չեն անվանում. արտահայտում են քերականական-կապակցական հարաբերություններ, վերաբերմունք, կամազգացական, բնաձայնական միտումներ (կապերը, շաղկապները, եղանակավորող բառերը, ձայնարկությունները)։ Սրանց մի մասը, հատկապես քերականական հարաբերություններ արտահայտողները կոչվում են նաև կախյալ բառեր (), ձևական բառեր (), քերականական բառեր (), սպասարկու բառեր (), երկրորդական բառեր () և այլն։ Շարահյուսական պլանում սրանք նախադասության ինքնուրույն անդամ չեն լինում, կամ առհասարակ նախադասության ոլորտից դուրս են գտնվում։

Իմաստով պատճառաբանվող բառերի «ներքին ձևը» (բնիմաստը) մթագնած չէ, մեկնաբանվում է, ինչպես՝ ձնծաղիկ, հեռուստացույց և այլն։ Իմաստով չպատճառաբանվող բառերի «ներքին ձևը» մթագնած է, մեկնաբանելի չէ, օրինակ՝ քար, փայտ, ծառ, ջուր և այլն։

Թանձրացական բառերը () արտահայտում են զգայական ընկալումներում տրվող առարկա կամ հատկանիշ (սեղան, կանաչ, վազել, կոշտ և այլն), այսինքն՝ թանձրացական իմաստ, նշանակություն ունեն։

Վերացական բառերը () ունեն վերացական իմաստ՝ նշանակություն, այսինքն՝ արտահայտում են մտքով հասկացվող (ընկալվող, ըմբռնվող, պատկերացվող), ոչ նյութական, ոչ ֆիզիկական առարկաներ, երևույթներ. երազանք, խոհ, գեղեցկություն, վեհություն, դառնալ, լինել և այլն։ Խոսքային որոշ հանգամանքներում թանձրացականից կարող է անցում կատարվել վերացականին և հակառակը. օրինակ՝ ուրախություն և ուրախություններ։

Նյութայնություն-զանգվածայնություն արտահայտող բառերը բաժանական, թվարկվող (համրելի) բովանդակություն չունեն. կոչվում են նաև նյութային-զանգվածային գոյականներ (). սրանք մեծ մասամբ արտահայտում են այնպիսի առարկա, որի մասը սովորաբար ունի նույն հատկությունները, ինչ ամբողջը. օրինակ՝ մեղր, ձյութ, ալյուր, շաքարավազ, բրինձ և այլն։

Անձնանիշ բառերն արտահայտում են անձ, բանական էակ. մարդ, ուսուցիչ, ուսանող, Վահան, Անահիտ, ես, դու, մենք, ով և այլն։

Առարկայանիշ` իրանիշ բառերն արտահայտում են ոչ անձ (կենդանի, իր)` դաշտ, ջուր, գայլ, թռչուն և այլն։

Հոմանիշ բառերը () արտասանությամբ, հնչյունական կազմով տարբեր են, իմաստով՝ մոտ կամ նույնական. օրինակ՝ սիրուն-գեղեցիկ, մեծ-խոշոր։ Սրանց ենթախմբերն են համանիշ և նույնանիշ բառերը։ Համանիշ են կոչվում այն բառերը, որոնք արտասանությամբ, հնչյունական կազմով տարբեր են, իմաստով մոտ (վերը նշված օրինակները)։ Նույնանիշ կոչվում են այն բառերը, որոնք ունեն արտասանական տարբերություններ, բայց իմաստով նույնն են. օրինակ՝ հարևան-դրացի, այտ-թուշ, համեմատել-բաղդատել և այլն։

Հականիշ բառերը (), արտասանական-հնչյունական տարբերություն ունենալուց բացի, արտահայտում են հակադիր հասկացություններ, ինչպես՝ երկար-կարճ, հաստ-բարակ, մեծ-փոքր, գեղեցիկ-տգեղ։

Ըստ իմաստաբանական-արտասանական (ձևաիմաստային) հարաբերակցության առանձին խումբ են կազմում նույնանուն կամ համանուն բառերը (), որոնք արտասանությամբ, հնչյունական կազմով նույնն են, իմաստով՝ տարբեր. օրինակ՝ մարտ (կռիվ)-մարտ (ամիս), սեր (կաթի)-սեր (զգացմունք) և այլն։

Համանման հարաբերությամբ առանձնացնում են նաև հարանուն բառերը (), որոնք հնչումով մոտ են, իմաստային նմանություն հուշող, թեև էապես տարիմաստ են. օրինակ՝ ժամավճար-ժամավաճառ, պաշտպանել-պահպանել, հրատարակություն-հրատարակչություն։

Զգացական բառերը () արտահայտում են հուզազգացական, զգացմունքային երևույթներ, ինչպես որոշ ձայնարկություններ և զգացական բայեր (аффективные глаголы)` կարոտել, հիանալ, սքանչանալ և այլն։

Մտածական բառերը (), ի տարբերություն զգացական բառերի, մտավոր (դատողական-մտածական) բովանդակություն ունեն։ Լեզվի բառերի գերակշիռ մասն այդպիսին է։

Եղանակիչ բառերը () այն բառ-մասնիկներն են, որոնք եղանակավորման իմաստ են արտահայտում, հաճախ մասնակցում են բայի եղանակների վերլուծական կաղապարմանը։ Հայերենում այդպիսի եղանակիչներ են` պիտի և պետք է, կու (արևմտահայերեն) և այլ բառեր։

Իմաստաբանական-շարահյուսական հիմունքով առանձնացվում են՝ հարցական բառեր (вопросительные слова), բացականչական բառեր (), նաև հրամայական, հաստատական, ժխտական, կոչական, թարմատար, կապակցական և այլն. այսպես՝ հարցական (արդյո՞ք, մի՞թե, ինչու՞, չէ՞ որ), կոչական (ո'վ, ա'յ, հե'յ), հաստատական (այո, իրավ), ժխտական (բնավ, ոչ), թարմատար (այնպես որ, թե որ, թե ինչ), կապակցական բառեր, որոնք արտահայտում են բառերի ու նախադասությունների համազոր ու կախյալ հարաբերություններ (կապերը, շաղկապները, ինչ-որ չափով և հարաբերական բառերը՝ դերանունները)։

Բառերի դասակարգումն ըստ հնչյունաբանական-արտասանական հիմունքի 

Հնչյունաբանական-արտասանական հիմունքով բառերը լինում են. 1. Հնչյունական բառ կամ հնչաբառ (), որ արտասանական շղթայում առանձին միավոր է։ 2. Վանկաքանակությամբ՝ միավանկ բառ (), երկվանկ բառ (), մեկուկես վանկանի բառ (полуторасложное слово), երբ երկվանկ բառը ներկայանում է մեկ լիահունչ վանկով և մեկ գաղտնավանկով, բազմավանկ բառ ()։ Վանկաքանակությունը սովորաբար ենթադրում է բառի կամ բառույթի ուղիղ ձևը։ 3. Շեշտադրությամբ՝ շեշտված բառ (), անշեշտ բառ (), հարաշեշտ բառ (վերջընթեր շեշտադրություն ունեցող)։ 4. Նախահար բառ ()` շեշտված բառին նախորդող բառը հնչաբառի կազմում։ 5. Վերջնահար բառ ()` շեշտված բառին հաջորդող բառը հնչաբառի կազմում. օրինակ՝ ի գիտություն, իսկույն ևեթ. նաև՝ բաղաձայնահանգ, ձայնավորահանգ, բաղաձայնասկիզբ, ձայնավորասկիզբ բառեր։

Բառերի դասակարգումն ըստ բառակազմական հիմունքի 

Բառակազմական հիմունքով բառերը լինում են՝ պարզ (), որոնք, ի տարբերություն բաղադրյալ բառերի, դրսևորվում են մեկ հիմնական ձևույթով` արմատով (արմատական բառեր, նախատիպ բառեր), բաղադրյալ (), որոնք բաղադրված են բառակազմական տարրերով (արմատ, ածանց, բառամաս և այլն), նաև` միաձևույթ` միայն մեկ հիմնական ձևույթով ներկայացվող բառը, արմատական` պարզ բառը, երկձևույթ` երկու բառակազմական տարրերով, ձևույթներով բաղադրված բառը, բազմաձևույթ` երկու և ավելի բառակազմական ձևույթներով բաղադրված բառը։ Երկձևույթները և բազմաձևույթները բաղադրյալ բառեր են։

Ազգակից կամ ցեղակից բառերը () ծագումնաբանորեն ընդհանուր են, օրինակ՝ հայ. եղբայր, , գերմ. Bruder, ։ Սրանց զուգահեռ գործում են նաև՝ նույնարմատ կամ համարմատ բառեր (), օրինակ՝ հող, հողային, հողագործ, անհող և այլն։

Բառերի դասակարգումն ըստ բառապաշարային շերտավորումների 

Ըստ բառապաշարային շերտավորումների, կիրառական այլևայլ ոլորտների լինում են՝ 1. համագործածական բառեր (), երբ բառն ընդհանրացած է իր գործածության մեջ, սահմանափակված չէ ոճական մասնավոր ոլորտով, ինչպես՝ հաց, ջուր, փայտ, գալ, գնալ, ուտել, երգել և այլն, 2. ընտնեկան-կենցաղային բառեր (ընտանեկան, կենցաղային ոլորտում գործածվողները), 3. աշխարհիկ բառեր (ի տարբերություն կրոնական, պաշտամունքային, եկեղեցական շրջաններին, ծեսերին, արարողություններին բնորոշ բառերի՝ այն բառերը, որոնք վերաբերում են բուն հասարակական կյանքին, իրական մարդուն, բնությանը, աշխարհիկ գրականությանը հատուկ բառեր), 4. գրքային բառեր (), որոնք բնորոշ են գրքերին, գրավոր տեքստին, հազվադեպ են հանդիպում այլ ոլորտներում, 5. դիպվածային բառեր (), որոնք խոսողը գործածում է միայն տվյալ խոսքային իրադրության համար. օրինակ՝ ամենաիմը, ամենաքոնը (Հ. Սահյան), արարատված, ուղեղվել (Հովհ. Շիրազ), 6. հնացած բառեր (), ի տարբերություն կենդանի գործածություն ունեցողների, այն բառերը, որոնք թեև կարող են մասնակիորեն գործածության մեջ դրվել, սակայն խոսողը գիտակցում է դրանց հին, անցած փուլին պատկանելը, 7. մանկական բառեր (), հիմնականում փոքրահասակ երեխաներին, որոնք շատ բառերի արտասանության մեջ փոփոխություն են մտցնում, հարմարեցնում իրենց հնչարտաբերական հնարավորություններին, 8. փաղաքշական բառեր (). ունեն փաղաքշական իմաստ և հիմնականում կազմված են այդպիսի իմաստ ունեցող ածանցներով (-իկ, -ուկ և այլն), 9. հայհոյական (գռեհիկ) բառեր (), արտահայտում են կոպիտ վերաբերմունք, տհաճություն, զզվանք, հաճախ դրանք օգտագործում են վիրավորանք պատճառելու միտումով, 10. մասնագիտական բառեր (), տվյալ մասնագիտությամբ միավորված սոցիալական խմբին, որոշակի մասնագիտության տեր մարդկանց բառապաշարին բնորոշ բառեր, տերմիններ, 11. միջազգային բառեր (), որոնք գործածական են մի քանի կամ շատ լեզուներում, 12. ժարգոնային բառեր։

Բառերի դասակարգումն ըստ սերման 

Ըստ սերման (ծագման, գոյացման) կամ բառաշերտային պատկանելության՝ 1. անստույգ կամ անվավեր բառեր, 2. բնիկ բառեր (), որոնք, ի տարբերություն փոխառյալի, սերում են տվյալ լեզվի կազմավորման շրջանից, 3. փոխառյալ բառեր (), որոնք սերում են այլ լեզուներից և ուրույն բառաշերտ են կազմում՝ բնիկ բառերի կողքին, 4. օտար բառեր (), որոնք փոխառյալ բառաշերտին են պատկանում, սերում են այլ լեզուներից, և խոսողը գիտակցում է դրա այլալեզու լինելը, 5. նորակերտ (նորակազմ, նորաստեղծ, նորամուտ) բառեր, 6. բարբառային բառեր (), որոնք սերում են համաժողովրդական լեզվի տարածքային տարբերակներից, բարբառներից կամ պատկանում են բարբառային բառաշերտին, որոնց մեջ երբեմն առանձնացվում են գավառական բառերը (областные слова)։

Ըստ սերման և ուրույն իմաստաբանության՝ առանձնացնում են բնաձայնական կամ նմանաձայնական բառերը (), որոնք գոյանում են բնական ձայների նմանողությամբ, և դրանց իմաստը հենց այդ ձայնի արտահայտումն է։

Բառերի դասակարգումն ըստ ձևաբանական բնութագրի 

1. անեզական բառեր (), որոնք միայն կամ գրեթե միայն հոգնակի ձևով են գործածվում, ինչպես՝ նոթեր, ֆինանսներ, գրաբարում` կյանք,միտք և այլն, 2. անհոգնական բառեր (), որոնք միայն կամ գրեթե միայն եզակի ձևով են գործածվում, ինչպես` ալյուր, բրինձ, ձյութ և այլն, հատուկ անունները և մի շարք այլ բառեր, 3. անհոլով բառեր (), որոնք չեն հոլովվում, ինչպես՝ մակբայները, բայերը, կապերը, շաղկապները. փոխանվանական գործածությունների դեպքում շատ անհոլով բառեր հոլովվում են, 4. անփոփոխ բառեր (), որոնք չեն հոլովվում, չեն խոնարհվում կամ հոգնակի չեն կազմում։

Բառերի դասակարգումն ըստ շարահյուսական հարաբերությունների 

1. ինքնուրույն բառեր (), որոնք ունեն նյութական իմաստ և կարող են լինել նախադասության ինքնուրույն անդամ, 2. սպասարկու կամ օժանդակ բառեր (), որոնք նյութական իմաստ չունեն, հիմնականում կապակցական դեր ունեն, արտահայտում են լիիմաստ բառերի այս կամ այն փոխհարաբերությունը, 3. կապական բառեր, որոնք հանդես են գալիս նաև կապի դերով, թեև պատկանում են այլ խոսքի մասի. օրինակ՝ պատճառով, ժամանակ, դեպքում, ընթացքում և այլն, 4. շաղկապական բառեր (), որոնք հանդես են գալիս նաև շաղկապի դերով, թեև պատկանում են այլ խոսքի մասի (մակբայի, դերանվան և այլն), օրինակ՝ ինչպես, որտեղ, 5. հարաբերական բառեր՝ շաղկապական բառերի դերով հանդես եկող բառերը, հիմնականում հարաբերական դերանունները, որոնք սովորաբար ունենում են նախադասության ինքնուրույն անդամի գործառություն. կարող են հոլովվել, հոգնակի լինել և հոդ ստանալ, 6. հարաբերյալներ, որոնք հանդես են գալիս գլխավոր նախադասության կազմում և ունեն նախադասության ձևական անդամի դեր, 7. միջանկյալ բառեր (), որոնք նախադասության կառուցվածքում թեև կապակցությունից դուրս են, սակայն իմաստային, դատողական, զգացական այս կամ այն երանգն են հաղորդում խոսքին. մեծ մասամբ հանդես են գալիս եղանակավորման դերով. օրինակ՝ իհարկե, անշուշտ, ցավոք և այլն։

Տես նաև 

 Բառագիտություն
 Հոմանիշ
 Հականիշ
 Նույնանիշ
 Համանիշ
 Հարանուն

Աղբյուրներ 

 Հ. Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, էջ 118

Բառագիտություն