Նեթրին

Նեթրին, սպիտակուցներ, որոնք մասնակցում են աքսոնային ուղղորդմանը աքսոնների աճի ընթացքում։ Անվանումը պայմանավորված է սանսկրիտ լեզվի «նեթր» բառից, որը նշանակում է «այն, որը ուղղորդում է»։

Կառուցվածքով նման են արտաբջջային մատրիքս ծառայող լամինինին։ Նեթրինները քեմոտրոպիկ գործոններ են. աճող աքսոնը ուղղվում է կամ շեղվում նեթրինների բարձր խտաստիճաններից։ Աքսոնի աճը դեպի թիրախ բջիջ կատարվում է բջջի մակերեսային UNC-40/DCC ընկալիչներով (ռեցեպտոր), իսկ վանումը՝ UNC-5 ընկալիչներով։ Նեթրինը համարվում է նաև բջիջների աճի գործոն, որը խթանում է թիրախ բջիջների աճի գործընթացները։

Ենթադրում են, որ նեթրիններն արտադրվում են մարդու զարգացող սաղմի նյարդային խողովակի փորային թիթեղիկից և ընկլավում են աքսոնի աճման կոնի ընկալիչների կողմից։ Արդյունքում՝ նեյրոնների մարմինները մնում են նույն տեղում, իսկ աքսոնները աճում են և սինապսներ առաջացնում նյարդավորվող բջիջների հետ։
Նեթրինները կազմված են մոտավորապես 600 ամինաթթուներից։

Հայտնաբերում 
Առաջին անգամ նկարագրվել են Caenorhabditis elegans նեմատոդի մոտ 1990 թվականին և կոչվել են UNC-6։

Կաթնասունների մոտ առաջին անգամ նկարագրվել են 1994 թվականին։
2009 թվականին հայտնաբերվել են ևս 5 նեթրիններ կաթնասունների մոտ։ Նեթրին 1-ը, 3-ը և 4-ը հյութազատվող սպիտակուցներ են, իսկ նեթրին G1-ը և G2-ը՝ գլիկոֆոսֆատիդիլինոզիտոլի պոչային մասին ամրացված թաղանթային սպիտակուցներ։ Անողնաշարավորների մոտ առաջացող բոլոր նեթրինները հայտնաբերված են։

Հատկություններ 
Հիմնականում հյութազատվող սպիտակուցներ են, որոնք օժտված են երկակի ազդեցությամբ՝ նեյրոններ գրավելու և վանելու հատկություններով։ Հատկապես շատ են տեղակայված երկկողմանի համաչափությամբ կենդանիների մարմնի միջին գծում։ Կախված նեյրոններ գրավելու կամ վանելու հատկությունից, նեթրինները փոխազդում են DCC կամ UNC-5 ընկալիչների հետ։ Նեթրինների C-ծայրը պարունակում է տարբեր ամինաթթուներ, որոնց շնորհիվ նեթրինները փոխազդում են բջիջների մակերեսային կամ ներբջջային մատրիքսի տարբեր սպիտակուցների հետ։ Ծայրային շղթաների տարբերությամբ է պայամանվորված նեթրինների տարաբաժանումը տարբեր տեսակների։

Նեթրին-1-ը հայտնաբերվել է ողնուղեղի փորային հատվածի նեյորէպիթելային բջիջներում և փորային թիթեղիկում, ինչպես սնաև օրգանիզմի այլ մասերում՝ մեզոդերմում, ենթաստամոքսային գեղձում, սրտամկանում։ Նրա հիմնական ֆունկցիան՝ աքսոնների ուղղորդումն է և նեյրոնների տեղաշարժը։

Նեթրին-3-ը շատ է ծայրամասային նյարդային համակարգում՝ զգացող, շարժիչ և ներդիր նեյրոններում, քիչ՝ կենտրոնական նյարդային համակարգում։ Այն ավելի քիչ է ազդում DCC ընկալիչների վրա։

Նեթրին-G-ն սինթեզվելուց հետո մնում է կապված արտաբջջային մակերեսին գլիկոզիլֆոսֆատիդիլինոզիտոլի միջոցով։ Այն շատ է կենտրոնական նյարդային համակարգի այնպիսի բաժիններում, ինչպիսին է տեսաթումբը (թալամուս) և հոտառական կոճղեզի բջիջները։ Այն փոխազդում է NGL-1-ի հետ։ Ողնաշարավորների մետ հայտնաբերվել են նեթրին-G-ի երկու տարատեսակներ՝ նեթրին-G1 և նեթրին-G2։

Նեթրինների ընկալիչները
DCC և UNC-5 սպիտակուցները փոխազդում են նեթրին-1-ի հետ։ UNC-5 սպիտակուցը հիմնականում ներգրավված է վանելու գործընթացում։ DCC-ն, որը հիմնականում ներգրավված է աքսոնների գրավելու գործընթացում, նույնպես կարող ե մասնակցել վանելու գործընթացներին, երբ շատ հեռու է նեթրին-1-ի աղբյուրից։ Նեթրին-1-ի բացակայության դեպքում այդ ընկալիչները մահանում են (ապոպտոզ)։

Աքսոնային աճի կարգավորումը 
Աքսոնի աճման կոնը պատասխանատու է աքսոնի երկարացման համար։ Այն կատարվում է տարբեր տեսակի սնուցող և այլ գործոնների ազդեցությանն ի պատասխան։ Նեթրինները այդ գործոններից մեկն են։

Աքսոնների գրավումը
Շատ կարոևր նշանակություն ունի նեթրին-1-ը, որը հիմնականում հանդիպում է զարգացող օրգանիզմի միջին փորային մասում և նրա քանակը պակասում է մեջքային հատվածներում։ Երբ նեթրին-1-ը փոխազդում է աճման կոնի DCC (Deleted in Colorectal Carcinoma) ընկալիչների հետ, գրավում է և ուղղորդում աքսոնին։

Աքսոնների վանումը
Սա հիմնականում կապված է UNC-5 ընկալիչների հետ։ Այս հարցում որոշ մասնակցություն ունեն նաև UNC-40 ընկալիչները։ Այն նույն որովայնային միջին գծի խտաստիճանում նեթրին-1-ը գործում է որպես քիմիական վանող գործոն շարժիչ նեյրոնների համար, ուղղորդելով նրանց աճը մեջքային (դորզալ) ուղղությամբ՝ հեռու որովայնային միջին գծից։

Նեյրոգլիայի բջիջների ուղղորդումը
Փաստերը վկայում են, որ նեթրին-1-ը, UNC-40-ը, UNC-6-ը և UNC-5-ը ներգրավված են սաղմնային շրջանում նեյրոգլիայի (ուղեկից բջիջներ) բջիջների տեղաշարժման գործընթացներում։

Այլ հատկություններ 
Նեթրինները մասնակցում են նյարդային համակարգից դուրս գտնվող բջիջների զարգացման և հասունացման գործըթնացներում (թոքերի, ընկերքի, անոթների, մկանների, կաթնագեղձի բջիջներ) սաղմնային զրագացման շրջանում։ Նեթրինը կառավարում է հյուսվածքների մորֆոգենոզը՝ զարգացող բջիջների տեղաշարժման և տարբեր օրգաններում բջիջների ադհեզիայի կարգավորման միջոցով։

Հասուն տարիքում նեթրինները մասնակցում են ցողունային բջիջների տեղաշարժմանն ու բորբոքային ռեակցիաներին։ Նեթրին-1-ը արգելակում է լեյկոցիտների միգրացիան դեպի ախտահարման օջախ։ Սա կանխում է հյուսվածքների ավելցուկային բորբոքման գործընթացները։

Մարդկան չարորակ ուռուցքների որոշ դեպքերում նկատվում է նեթրինների գերքանակ։ Նեթրինի DCC և UNC-5H ընկալիչնները պատասխանատու են բջիջների ծրագրավորված մահվան՝ ապոպտոզի համար։ Նեթրին-1-ի պակասը պատասխանատու է ապոպտոզի համար, իսկ ներկայությունը ճնշում է ապոպտոզը։ Այդ պատճառով նեթրին-1-ը օգտագործվում է որպես կենսանշիչ (բիոմարկեր)՝ ուռուցքային հիվանդությունների հայտնաբերման համար։ Հայտնաբերվել է, որ երիկամների, լյարդի, շագանակագեղձի և այլ օրգանների ուռուցքների դեպքում արյան պլազմայում բարձրանում է նեթրինի քանակը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Netrins and their receptors.
 Netrins and Receptors
 Netrin-1: Products
 Netrins: versatile extracellular cues with diverse functions
 Netrin-1 and its dependence receptors as original targets for cancer therapy 
 Netrin-1 (human), (recombinant)
 Netrin-1 controls sympathetic arterial innervation

Նեյրոկենսաբանություն
Նեյրոֆիզիոլոգիա
Նեյրոքիմիա