Իրանի քաղաքական համակարգ

Իրանը 1978-1979 թթ.-ի Իրանական հեղփոխության արդյունքում 1979 թ.-ի ապրիլի 1-ին հռչավել է Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։ Իրանի քաղաքականությունը հազվագյուտ է իր կրոնապետական համակարգով։ Երկրի պետական կրոն է ընդունված իսլամի շիական ուղղվածությունը։

Գերագույն ղեկավար

Երկրի Գերագույն ղեկավարը՝ Ռախբարը հանդիսանում է պետության գլխավոր կառավարիչը և գլխավոր զորահրամանատարը։ Նա վերահսկում է պետական ԶԼՄ-ները։ Ըստ Սահմանադրության 57-րդ հոդվածի, որը վերաբերում է պետական կառավարության կազմավորմանը՝ Գերագույն ղեկավարը նշանակում է գործադիր, օրենսդիր և դատական մարմինների պաշտոնյաներին։ Նա է հաստատում նախագահի թեկնածությունը։ Գերագույն ղեկավարի կողմից են նշանակվում նաև Պաշտպանների խորհրդի 6 հոգևոր անդամները։
Գերագույն ղեկավարը նշանակվում է Գիտակների խորհրդի կողմից և ամբողջովին պատասխանատու է այդ պետական մարմնին և կարող է ցանկացած պահին պաշտոնազրկվել վերջինիս կողմից։

Օրենսդիր իշխանություն

Խորհրդարան

Իսլամական խորհրդատվական խորհուրդը՝ Մեջլիսը իրենից ներկայացնում է միապալատ խորհրդարան։ Այն կազմված է 290 դիվանագետներից, ովքեր ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 4 տարի ժամկետով և հաստատվում Պաշտպանների խորհրդի կողմից։ 
Իսլամական խորհրդատվական խորհուրդը գլխավորապես զբաղվում է օրինական նախագծերով, երկրի բուջեյով և միջպետական պայմանագրերով։ 
Մեջլիսի կողմից են հաստատվում Նախարարների կաբինետի 21 նախարար և 10 փոխնախագահ։

Պաշտպանների խորհուրդ

Խորհուրդը կազմված է 12 պաշտոնյաներից՝ 6 հոգևոր պաշտոնյա և 6 իրավաբան։ Հոգևոր պաշտոնյաները նշանակվում են Գերագույն ղեկավարի կողմից, իսկ իրավաբանները՝ դատական համակարգի գլխավոր պաշտոնյայի կողմից։
Պաշտպանների խորհրդի իրավասություններն են՝
 Փոփոխության ենթարկել Սահմանադրությունը
 Հաստատել բարձր պաշտոնյաների, այդ թվում նաև նախագահի թեկնածությունը
 Հետևել Մեջլիսի գործունեությանը
 Վետոյով հետաձգել ցանկացած պետական որոշում

Նպատակահարմարության խորհուրդ

Խորհուրդը կազմված է 28 պաշտոնյայից և իրենից ներկայացնում է Գերագույն ղեկավարին կից խորհրդատվական մարմին։ Նպատակահարմարության խորհրդի գլխավոր դերակատարությունն է լուծել Մեջլիսի և Պաշտպանների խորհրդի միջև առաջացող հակասությունները։

Գործադիր իշխանություն

Նախագահ

Նախագահը երկրի 2րդ գլխավոր պաշտոնյան է Գերագույն ղեկավարից հետո։ Սահմանադրությամբ նախագահը համարվում է գործադիր իշխանության գլուխ։ 
Նախագահն է նշանակում Կաբինետի նախարարներին, որոնց թեկնածությունը հաստատվում է Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Փաստորեն նախագահը ունի նախահեղափոխական ժամանակաշրջանի վարչապետի իրավասությունները։ Նախագահը չի վերահսկում երկրի զինված ուժերը և որևէ առնչություն չունի այդ պետական մարմնի հետ։ Նա իրավունք ունի միայն առաջադրելու պաշտպանության նախարարի թեկնածու, որը պետք է հաստատվի Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև գիոտության նախարարի պաշտոնի ստանձման դեպքում։ 
Նախագահը ընտրվում է ժողովրդական քվեարկությամբ և հաստատվում Պաշտպանների խորհրդի ու Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Ընտրությունը կատարվում է 4 տարի ժամկետով և միայն մեկ անգամ վերընտրվելու իրավունքով։

Նախարարների խորհուրդ

Նախարարների խորհրդի կամ Կաբինետի անդամներն ընտրվում են նախագահի կողմից և հաստատվում Գերագույն ղեկավարի և Մեջլիսի կողմից։ Խորհրդարանը ունի նաև նախարարներին պաշտոնազրկելու իրավունք։ Խորհրդարանը ղեկավարվում է նախագահի և առաջին փոխնահագահի կողմից։ Պաշտպանության, զինված ուժերի և արտաքին գործերի նախարարությունները գտնվում են Գերագույն ղեկավարի խիստ վերահսկողության տակ։

Դատական իշխանություն

Դատական համակարգի ղեկավար

Դատական համակարգի գլխավոր պաշտոնյան նշանակվում է պետության Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Նա վերահսկում է դատական համակարգի բոլոր պետական մարմինները։ Նա է պաշտոնի նշանակում Գերագույն դատարանի նախագահին և գլխավոր դատախազին։

Դատական համակարգ

Ազգային պաշտպանության բարձրագույն խորհուրդ

Վերոնշյալ պետական կազմավորումը ստեղծված է վերահսկելու ազգային անվտանգությունը և հետևելու ներքին վտանգին վերաբերող գործընթացներին։ Խորհրդի անդամները նշանակվում են նախագահի կողմից։ Իրանի ազգային պաշտպանության բարձրագույն խորհուրդը իր կառուցվածքով և գործառույթներով մեծապես հիշեցնում է ԱՄՆ-ի Ազգային անվտանգության խորհուրդը։

Հեղափոխական դատարան

Սույն պետական մարմինը ստեղծվել է 1979 թ.-ին Իրանական հեղափոխությունից հետո։ Այն կազմավորվել է երկիրը պաշտպանելու ներքին և արտաքին, ինչպես նաև պետության կառավարությանը սպառնացող վտանգից։ Հեղափոխական դատարանի որոշումները վերջնական են և վերանայման կամ բողոքարկման չեն ենթարկվում։

Հատուկ հոգևոր դատարան

Հատուկ հոգևոր դատարանը անկախ է երկրի մյուս բոլոր դատարաններից։ Այն գործում է հոգևոր սկզբունքներով։ Դատարանի որոշումները հիմնված են Ղուրանի վրա և վերանայման կամ բողոքարկման չեն ենթարկվում։

Սահմանադրություն

Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրությունն ընդունվել է 1979 թ.-ի դեկտեմբերի 3-ին՝ հանրաքվեի մասնակիցների 99.5% քվեարկությամբ։ Սահմանադրությունը լուրջ բարեփոխումների է ենթարկվել 1989 թ.-ին։ 
ԻԻՀ-ի Սահմանադրությունը բաղկացած է հետևյալ գլուխներից՝
 I  Հիմնական սկզբունքներ
 II  Պետական լեզու, այբուբեն, պատմություն, պետական դրոշ
 III Ազգային իրավունք
 IV  Տնտեսագիտություն և ֆինանսներ
 V  Ազգային ինքնիշխանություն և պետական մարմիններ
 VI  Օրենսդիր իշխանություն
 VII Խորհուրդներ
 VIII Պետական ղեկավարություն, երկրի կառավարման խորհուրդ
 IX  Գործադիր իշխանություն
 X  Արտաքին քաղաքականություն
 XI  Դատական իշխանություն
 XII Զանգվածային լրատվական միջոցներ
 XIII Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհուրդ
 XIV Սահմանադրության վերանայում

Գիտակների խորհուրդ

Խորհուրդը կազմված է 86 մուջտախիդներից, ովքեր ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 8 տարի ժամկետով։ Մուջտախիդը կրոնական պաշտոնյա է, որը իրավունք ունի որոշումներ կայացնելու՝ հիմնվելով միայն Ղուրանի և ոչ այլ մուջտախիդների որոշման վրա։ Գիտակների խորհուրդը երկրի գլխավոր խորհուրդն է, որի իրավասությունների մեջ է մտնում երկրի Գերագույն ղեկավարի նշանակումը և պաշտոնազրկումը, ինչպես նաև կրոնական ոլորտին վերաբերող որոշումների կայացումը։ 
Գիտակների խորհրդի նիստը տեղի է ունենում տարվա մեջ 2 անգամ և տևում է առնվազն 2 օր։
Գիտակների խորհրդի իրավունքները չեն սահմանվում Սահմանադրությամբ, սակայն Պաշտպանների խորհրդին տրվում է իրավունք վետո դնելու մուջտախիդների որոշումների վրա։

Կուսակցություններ

1983 թ.-ին 3 ընդդիմադիր կուսակցությունների կազմալուծումից հետո Իսլամական Հանրապետական Կուսակցության միակուսակցական համակարգ։ Երկրում գործում են նաև մի շարք այլ փոքր կուսակցություններ։ Երկրի բոլոր օրինական կուսակցությունները իսլամական են։
Իսլամական Հանրապետական Կուսակցությունը բաժանված է երկու դաշնակցությունների՝ պահպանողական և ազատամտական։ Իրանում այժմ հաստատված է պահպանողականների կառավարությունը։

Վարչաքաղաքական բաժանում

Իրանը կազմված է 30 նահանգից, 324 շրջանից, 865 համայնքից։ Նահանգները ղեկավարում են ներքին գործերի նախարարության կողմից նշանակված և նախագահի կողմից հաստատված կառավարիչները։

Ծանոթություններ

Իրանի կառավարություն
Սահմանադրական իրավունք