Հակադեպրեսանտներ

Հակադեպրեսանտներ դեղորայքի խումբ, որը կիրառվում է մեծ դեպրեսիվ խանգարման, որոշ տագնապային խանգարումների, քրոնիկ ցավի, ինչպես նաև որոշ կախվածությունների բուժման համար։ Հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններն են բերանի չորությունը, մարմնի զանգվածի ավելացումը, գլխապտույտը, գլխացավը, էրեկտիլ դիսֆունկցիան։ Հակադեպրեսանտների հիմնական տեսակները անվտանգ են, սակայն որոշները կարող են առաջացնել ինքնասպանության հակումներ ինչպես երեխաների այնպես էլ մեծահասակների մոտ։ Հակադեպրեսանտների կիրառման կտրուկ ընդատումը կարող է առաջացնել հանման համախտանիշ, որը դրսևորվում է հիմնականում դեպրեսիայի ռեցիդիվով։

Հետազոտությունները հիմնականում ցույց են տվել այս դեղախմբի արդյունավետությունը դեպրեսիայի բուժման համար, սակայն որոշ հետազոտություններում արդյունավետություն չի գրանցվել։ Արդյունավետության ապացուցվածությունը երեխաների և մեծահասակների համար դեռ հստակ չէ։ Որոշ հեղինակներ ազդեցությունը պայմանավորում են պլացեբոյի էֆեկտով։

Կիրառություն 
Հակադեպրեսանտները  հիմնականում կիրառվում են մեծ դեպրեսիվ խանգարման, որոշ տագնապային խանգարումների և քրոնիկ ցավի բուժման համար։ Հաճախ կիրառվում են տարբեր կոմբինացիաների ձևով։

Մեծ դեպրեսիվ խանգարում 
Համաձայն Միացյալ Թագավորության Առողջության և խնամքի ազգային ինստիտուտի 2009 թվականի ուղեցույցի՝ հակադեպրեսանտները չպետք է լայնորեն կիրառվեն որպես առաջին ընտրության միջոց թեթև դեպրեսիաների համար՝ հաշվի առնելով ռիսկ-օգուտ հարաբերությունը։ Համաձայն այս ուղեցույցի հակադեպրեսանտները պետք է կիրառվեն հետևյալ դեպքերում՝

 Որպես առաջին ընտրության միջոց միջին և ծանր աստիճանի դեպրեսիայի դեպքում 
 Դեպրեսիա երկրաժամկետ անամնեզով
 Որպես երկրորդ ընտրության միջոց, թեթև դեպրեսիայի դեպքում, որը այլ միջոցներով բուժման չի ենթարկվել
 Միջին և ծանր աստիճանի դեպրեսիայի անամնեզ

Համաձայն նշված ուղեցույցի դեպքերի մեծամասնությունում հակադեպրեսանտերը պետք է կիրառվեն կոմբինացված ձևով, հոգեսոցիալական միջամտության հետ համատեղ, ռեցիդիվից խուսափելու համար բուժումը պետք է տևի ամենաքիչը 6 ամիս։ Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍՀԸԱ) որպես կանոն ավելի կիրառելի են ի համեմատ այլ  հակադեպրեսանտների։

Համաձայն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հոգեբույժների ասոցիացիայի կողմից թողարկված ուղեցույցների բուժման ընտրությունը պետք է հիմնվի հաշվի առնելով դեպրեսիայի ծանրությունը, ախտանիշները, զուգակցող հիվանդությունները, նախկինում կատարված բուժումը և անձի որոշ նախասիրություններ։ Բուժման տարբերակները ներառում են՝ դեղորայքը, հոգեթերապիան, էլեկտրոկոմպուլսիվ թերապիա, տրանսկրանիալ մագնիսային խթանումը և լուսային թերապիան։ Համաձայն ուղեցույցի հակադեպրեսանտները կարելի է կիրառել որպես սկզբնական միջոց թեթև, միջին և ծանր աստիճանի դեպրեսիայի դեպքում, ծանր դեպքերում հակադեպրեսանտները նշանակվում են բոլոր հիվանդներին, մինչև էլեկտրոկոմպուլսիվ թերապիա կիրառելը։

Հետազոտությունները  փաստում են հակադեպրեսանտների արդյունավետությունը, սակայն կան որոշ հետազոտություններ որոնք արդյունավետություն չեն գրանցել։

Տագնապային խանգարումներ

Գեներալիզացված տագնապային խանգարում 
Համաձայն Միացյալ Թագավորության Առողջության և խնամքի ազգային ինստիտուտի ուղեցույցի հակադեպրեսանտները կիրառելի են գեներալիզացված տագնապային խանգարման համար, այն դեպքում, երբ պահպանողական բուժումը՝  կրթումը  և ինքնօգնությունը եղել են անարդյունավետ։  Գեներալիզացված տագնապային խանգարման դեպքում անձի մոտ նկատվում է  չափազանց անհանգստություն և տագնապ կյանքի տարբեր իրադարձություների վերաբերյալ, անհանգստացնող մտքերը դառնում են անկառավարելի  և տևում  6 ամիս և ավելի։

Հակադեպրեսանտների միջոցով հնարավոր է լինում նվազեցնել տագնապը, տարբեր հակադեպրեսանտներ այս դեպքում  ունեն նույնատիպ  արդյունավետություն։

Սոցիալական տագնապային խանգարում 
Որոշ հակադեպրեսանտներ կիրառվում են սոցիալական տագնապային խանգարման բուժման համար, սակայն այս դեպքում արդյունավետությունը ապացուցված չէ, քանի որ ըստ որոշ հետազոտությունների հենց այս խանգարման դեպքում հակադեպրեսանտների միայն փոքր մասն է ցուցաբերել որոշակի արդյունավետություն։ Պարոքսետինը առաջին դեղն է որը հաստատվել է ԱՄՆ-ի Սննդի և Դեղերի վարչության կողմից (ՍԴՎ)։ Պարոքսետինի արդյունավետությունը ապացուցված է, սակայն ցանկալի արդյունք գրանցվում է ոչ բոլորի մոտ։ Սերտրալինը և ֆլուվոքսամինը երկարատև ազդեցության ձևով հետագայում նույնպես հաստատվեցին ՍԴԱ-ի կողմից, էսցիտոլոպրամը նույնպես կիրառվում է այս դեպքում, սակայն արդյունավետությունը հաստատված չէ։ Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍՀԸԱ) սոցիալական տագնապային խանգարման դեպքում համարվում են առաջին ընտրության միջոց, սակայն արդյունավետությունը գրանցվում է ոչ բոլորի մոտ։

Այլընտրանքային տարբերակ է վենլաֆաքսինը, որը սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչ (ՍՆՀԱ)  է։ Հինգ տարբեր հետազոտություններ փաստում են վենլաֆաքսինի արդյունավետությունը սոցիալական տագնապային խանգարման դեպքում, սակայն այլ ՍՆՀԱ-ներ այդ չեն դիտակվում դեպքում, թև շատերը հետազոտված չեն։ Նորագույն պրեպարատներից են դուլոքսետինը և դեսվենլաֆաքսինը, որոնք նույնպես կարող են արդյունավետ լինել տվյալ դեպքում։ Դեղորայքի մեկ այլ  խումբ, որը կոչվում  է մոնոամին օքսիդազի ինիբրիտներ նույնպես համարվում են արդյունավետ, սակայն բազմաթիվ կողմանակի ազդեցությունների հետևանքով  կիրառվում են հազվադեպ։ Մոկլոբեմիդտը մոնոամին օքսիդազի դարձելի ինիբրիտոր է, այս դեղորայքի հետազոտությունների տվյալները հակասական են, այնուամենայնիվ որոշ եվրոպական երկրներում այն հաստատված է և կիրառում է։ Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները մասնավորապես՝ կլոմիպրամինը և իմիպրամինը համարվում են անարդյունավետ այս ախտաբանության համար։ Ֆլուվոքսամինը որը ՍՀԸԱ է նույնպես արդյունավետ է։

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում 
Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍՀԸԱ) հանդիսանում են երկրորդ շարքի ընտրության դեղեր թեթև արտահատված օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման (ՕԿԽ) դեպքում, իսկ միջին և ծանր ֆունկցիոնալ խանգարման դեպքում առաջին ընտրության միջոց։ Երեխաների դեպքում միջին և ծանր դեպքերում ՍՀԸԱ-ները հանդիսանում են երկրորդ շարքի ընտրություն, բուժման ընթացքում հետևողականորեն հետևելով  պսիխիատրիկ կողմնակի ազդեցություններին։ Այսպիսով` ՍՀԸԱ-ները հանդիսանում են արդյունավետ միջոց ՕԿԽ-ի բուժման համա ր։ Արդյունավետությունը հաստատվել է ինչպես կարճաժամկետ՝ 6-24 ամիսների ընթացքում, այնպես էլ հետագայում երկարաժամկետ՝ 28-52 շաբաթների ընթացքում։ Կլոմիպրամինը որը եռցիկլիկ հակադեպրեսանտ է, նույնպես արդյունավետ է, սակայն կիրառվում է որպես երկրորդ  ընտրության միջոց հաշվի առնելով կողմնակի ազդեցությունները։ Կլոմիպրամինը հետազոտություններում չի ցուցաբերել ավելի բարձր արդյունավետություն քան ֆլուվոքսամինը։ Բոլոր ՍՀԸԱ-ները կարող են կիրառվել ՕԿԽ-ի բուժման համար, որոշ դեպքերում կարելի է կիրառել սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները, սակայն կոնկրետ ՕԿԽ-ի դեպքում, դրանց արդյունավետությունը ապացուցված չէ։ Չնայած բուժման բազմաթիվ տարբերակներին, հաճախ բուժման ֆոնին մարդկանց մոտ մնում են որոշ ախտանիշներ, իսկ ամբողջական լավացում գրանցվում է դեպքերի կեսից ավելի քիչ դեպքերում։

Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում 
Հակադեպրեսանտները հանդիսանում են հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման բուժման տարբերակներից մեկը, սակայն այս դեպքում արդյունավետությունը վերջնական ապացուցված չէ։ Այս շարքից երկուսը՝ պարոքսետինը և սերտրալինը որոնք ՍՀԸԱ-ներ են, հաստատված են ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչության կողմից։ Այս դեպքում պարոքսետինը ավելի արդյունավետ է, սակայն երկուսն էլ լայնորեն կիրառվում են։ ֆլուոքսետինը և վենլաֆաքսինը նույնպես կիրառվում են, թև հաստատված չեն, ֆլուոքսետինը այս դեպքում ցուցաբերում է ոչ բավարար արդյունք, իսկ վենլաֆաքսինի արդյունավետությունը հասնում է 78%-ի, որը ավելի բարձր է քան պարոքսետինը և սերտրալինը, սակայն արդյունավետությունը վերաբերում է ոչ բոլոր ախտանիշներին, քանի որ վենլաֆաքսինը սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչ է, հետևաբար ազդում է նաև նորադրենալինի հետզավթման վրա, և որոշ դեպքերում կարող է առաջացնել տագնապի զգացողություն։ Ֆլուվոքսամինը, էսցիտոլոպրամը և ցիտոլոպրամը այս խանգարման համար հաստատված չեն, մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները նույնպես կարող են արդյունավետ լինել, սակայն չեն կիրառում անցանկալի կողմնակի ազդեցությունների պատճառով։ Այսպիսով` առավել արդյունավետ են պարոքսետինը և սերտրալինը, այնուամենայնիվ առկա է ավելի արդյունավետ հակադեպրեսանտների կարիք։

Տագնապային խանգարում 
Ի համեմատ այլ խանգարումների, տագնապային խանգարումը ավելի լավ է բուժման ենթարկվում, հակադեպրեսանտների տարբեր խմբեր այդ դեպքում ցուցաբերել են որոշ արդյունավետությունը, սակայն առաջին ընտրության պրեպարատներ են համարվում ՍՀԸԱ  և ՍՆՀԱ-ները։ Պարոքսետինը, սերտրալինը և ֆլուոքսետինը ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչության կողմից հաստատված են որպես տագնապային խանգարման բուժման միջոց, սակայն արդյունավետ են համարվում նաև ֆլուվոքսամինը, էսցիտոլոպրամը և ցիտոլոպրամը։ ՍՆՀԱ-ներից վենլաֆաքսինը նույնպես հաստատված է։ Ի տարբերություն հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման և սոցիալական տագնապային խանգարման, այս դեպքում որոշ արդյունավետ են նաև որոշ եռցիկլիկ հակադեպրեսանտներ ինչպես օրինակ կլոմիպրամինը և իմիպրամինը։ Ավելին մոնոամին օքսիդազի ինիբրիտներից ֆենելզինը նույնպես արդյունավետ է։ Տագնապային խանգարման դեպքում ի տարբերություն մեծ դեպրեսիվ խանգարմանը, դեղի սկզբնական դեղաչափը պետք  է լինի ավելի փոքր, քանի որ հաճախ բուժման սկզբնական շրջանում դիտվում է տագնապի խորացում։ Այսպիսով` տագնապային խանգարման դեպքում արդյունավետ դեղերը համեմատաբար ավելի շատ են, սակայն չնայած բուժմանը, դեպքերի մեծամասնությունում մնում են մնացորդային ախտանիշներ։

Սնման խանգարում 
Հակադեպրեսանտները կիրառվում են որպես հավելյալ կամ այլընտրանքային բուժման միջոց նյարդային բուլեմիան բուժելու համար։ ՍՀԸԱ-ները մասնավորապես՝ ֆլուոքսետինը որպես կարճաժամկետ միջով ավելի գերադասելի է հաշվի առնելով արդյունավետությունը և առավել տանելիությունը։ Երկարաժամկետ արդյունավետ դեղերի հարցը դեռ մնում է բաց։ Բուպրոպիոնը խորհուրդ չի տրվում կիրառել այս դեպքում նյարդաբանական սնման խանգարումները բուժելու համար, հավի առնելով ցնցումների բարձր ռիսկը։

Բուժման նմանատիպ մոտեցումներ կիրառվում են շատակերության դեպքում։ ՍՀԸԱ-ները գրանցել են կարճաժամկետ արդյունավետություն ախտաբանական շատակերության դեպքում, սակայն քաշի նվազում չի դիտվել։

Նյարդային անոռեքսիայի դեպքում հետազոտությունները հիմնականում փաստում են ՍՀԸԱ-ների անարդյունավետության մասին։ Միացյալ Թագավորության Առողջության և խնամքի ազգային ինստիտուտի ուղեցույցը նույնպես խորհուրդ չի տալիս կիրառել են ՍՀԸԱ-ներ ն նյարդային անորեքսիայի դեպքում։ ԱՄՆ-ի հոգեբույժների ասոցիացիայի կողմից թողարկված ուղեցույցների համաձայն ՍՀԸԱ-ները արդյունավետ չեն քաշի ավելացման տեսանկյունից, սակայն կարող են կիրառվել զուգահեռ ընթացող դեպրեսիայի, տագնապի կամ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման բուժման համար։

Ցավ

Ֆիբրոմիալգիա 
2012 թվականին կատարված մետա-անալիզը փաստում է, որ հակադեպրեսանտների կիրառումը ֆիբրոմիալգիայի դեպքում նվազեցնում է ցավը, բարելավում կյանքի որակը, նվազեցնում դեպրեսիան և կարգավորում քունը։ Ֆիբրոմիալգիայի դեպքում եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները համարվում են ամենաարդյունավետ միջոցը։ Ցավի 30% նվազում գրանցվել է 48% դեպքերում, ի համեմատ պլացեբոյի, որի դեպքում եղել է 28%։ ՍՀԸԱ-ների և ՍՆՀԱ-ների դեպքում ցավի 30% նվազում դիտվել է 36%(պլացեբոյի դեպքում 20%) և 42%(պլացեբոյի դեպքում 32%) համապատասխանաբար։ Հաճախ կողմնակի ազդեցությունների պատճառով հարկավոր է լինում դադարեցնել բուժումը։ Ռևմատիզմի դեմ պայքարի եվրոպական լիգայի կողմից թողարկված ուղեցույցում հիմք ընդունելով որոշ ապացուցողական տվյալներ խորհուրդ է տրվում ֆիբրոմիալգիայի դեպքում կիրառել ամիտրիպտիլին, ֆլուքսետին, դուլոքսետին, միլնացիպրան, մոկլոբեմիդ և պիրլինդո լ։

Նեյրոպաթիկ ցավ 
2014 թվականին Քոքրեյնի համագործակցությունը հայտնաբերել է, որ հակադեպրեսանտներից դուլոքսետինը արդյունավետ է դիաբետիկ նեյրապաթիայի ժամանակ։ Նույն խումբը հետազոտել է նաև ամինոտրիպտիլինը, և գրանցել չափավոր արդյունավետություն։ Այս հետազոտությունները փաստում էին նման իրավիճակներում նախկինում այս դեղերի կիրառման արդարացված լինելը։ Միևնույն ժամանակ նշվել է նախկինում նման իրավիճակներում կիրառվող ամինոտրիպտիլինի արդյունավետության գերագնահատումը և նշվել, որ իրականում ցավի նշանակալի նվազում դիտվում է հազվադեպ դեպքերում։

Այլ 
Հակադեպրեսանտները հնարավոր է արդյունավետ լինեն դեպրեսիայի և ալկոհոլային կախվածության դեպքում, սակայն նման կապի ապացուցվածությունը դեռ հաստատված չէ։ Բուպրոպիոնը կիրառվում է ծխելը դադարեցնելու դեպքում։ Հակադեպրեսանտները կարող են արդյունավետ լինել ակտիվ ռևմատոիդ արթրիտով պայմանավորված ցավի դեպքում, սակայն այս տեսությունը կարիք ունի հետագա ուսումնասիրությունների։

Սահմանափակումներ 
Հակադեպրեսանտների կիրառումը 30-50% դեպքերում կարող է լինել անարդյունավետ։ Միջինում ամեն երրորդը ունենում է լավացում, նույն հավանականությամբ ամեն երրորդի մոտ գրանցվում է որոշ չափով ցավի նվազում, իսկ մնացած երրորդի մոտ արդյունքը բացակայում է։ Մասնակի լավացումը բնորոշվում է ցավի նվազմամբ կամ որոշ ախտանիշների մնացորդային առկայությամբ։ Այդ ախտանիշներն են սովորաբար՝ տրամադրության անկումը, տագնապը, քնի խանգարումը, հոգնածությունը, ոչ բավարար մոտիվացիան, հետարքրքությունների նվազումը։ Դեռևս անհայտ է այն գործոնները որով պայմանավորված է մասնակի լավացումը։ Հայտնի է, որ մնացորդային ախտանիշները հանդիսանում են բավականին ուժող գործոն հետագա ռեցիդիվի համար, մնացորդային երևույթների առկայության պայմաններում ռեցիդիվի հավանականությունը 3-6 անգամ ավելի մեծ է ի համեմատ ամբողջական լավացման։ Որպես հավելում հարկ է նշել, որ կիրառմանը զուգահեռ հակադեպրեսանտները կորցնում են իրենց արդյունավետությունները։ Համաձայն ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի, հակադեպրեսանտներ ընդունող ամերիկացիները վերջին մեկ տարում համապատասխան մասնագետի այցել են ավելի քիչ, քան մեկ երրորդ դեպքերում։ Նման սահմանափակումներից խուսափելու համար կիրառվում են տարբեր գործողություններ ինչպես օրինակ՝ դեղերի պարբերաբար փոխում, դեղաչափի կարգավորում և տարբեր դեղերի զուգակցում։

Հակադեպրեսանտների փոխարկում 
ԱՄՆ-ի Հոգեբույժների ասոցիացիայի կողմից 2000 թվականին թողարկված ուղեցույցը խորհուրդ է տալիս փոխել հակադեպրեսանտը այն դեպքում, երբ 6-8 շաբաթվա ընթացքում արդյունավետությունը բացակայում է, ավելի նախընտրելի է  նշանակել մեկ այլ պրեպարատ նույն խմբից, քան նշանակել այլ խմբի պրեպարատ։ 2006 թվականին կատարված մետա-անալիզը ցույց է տալիս, որ ՍՀԸԱ-ների անարդյունավետություն դեպքում, երբ նշանակվել է նույն խմբի մեկ այլ պրեպարատ, նոր պրեպարատի արդյունավետություն գրանցվել է 12-86% դեպքերում։ Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ նախկինում, որքան շատ են եղել անարդյունավետ պրեպարատների քանակը, այդքան մեծ է հավանականությունը, որ նոր պրեպարատը կլինի անարդյունավետ։ Ավելի նոր մեկ այլ մետա-անալիզ ցույց է տվել, որ դեղորայքի փոփոխությունը չունի նշանակալի ազդեցություն, և ռեզիստենտ դեպքերում պրեպարատի փոփոխության արդյունավետությունը եղել է ընդամենը 34%, իսկ նույն պրեպարատի հետագա կիրառումը մինչև 40%։

Երկարաժամկետ կիրառում 
Հակադեպրեսանտների կուրսը դադարեցնելուց հետո դեղի ազդեցությունը  դադարում է։ Այս պատճառով հաճախ լինում են ռեցիդիվներ։ 2003 թվականին կատարված մետա-անալիզը փաստում է, որ արդյունավետ հակադեպրեսանտների կիրառության դադարից և պլացեբոյով փոխարինելուց հետո, ռեցիդիվը կազմել է 41%,  իսկ բուժման շարունակության դեպքում ռեցիդիվը եղել է ընդամենը 18%։

Բուժման ընթացքում որոշ դեպքերում գրանցվում է արդյունավետության նվազում։ Այս առումով որոշ հեղինակներ խորհուրդ են տալիս դեղորայքային բուժումը կիրառել սուր փուլում, իսկ հետագայում բուժումը շարունակել  հոգեթերապիայի ձևով։

Դեղաչափի կարգավորում և դեղերի զուգակցում 
Ոչ բավարար արդյունավետության դեպքում ԱՄՆ-ի Հոգեբույժների ասոցիացիայի կողմից թողարկված ուղեցույցը խորհուրդ է տալիս դեղաչափի ավելացում կամ մեկ այլ խմբի հակադեպրեսանտի զուգակցում։ Նշանակվում են նաև լիթիում և վահանաձև գեղձի հորմոններ, դոպամինային ագոնիստներ, սեռական հորմոններ, նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչներ, գլուկոկորտիկոիդներ նաև նոր սերնդի հակացնցումայիններ։

Այլ դեղորայք ավելացնելու դեպքում, նախապատվությունը տրվում է այլ դեղախմբի, քանի որ այդ դեպքում ավելանում է ևս մեկ ազդեցության մեխանիզմ։ Չնայած նրան, որ այս ստրատեգիան հաճախ կիրառվում է կլինիկական գործունեությունում, այնուամենայնիվ արդյունավետությունը և հնարավոր կողմնակի ազդեցությունները այդ դեպքում բավարար ուսումնասիրված չեն։ Երբեմն նշանակում են ԿՆՀ-Ի խթանիչներ։ Որոշ հետազոտություններ փաստում են ռեզիստենտ դեպքերում մոդեֆինիլի զուգակցման արդյունավետության մասին։ Նախկինում այն կիրառվում էր ՍՀԸԱ-ներով հարուցված հոգնածությունը բուժելու համար։

Կողմնակի ազդեցություններ 
Հակադեպրեսանտների բուժման դադարեցման հիմնական պատճառը կողմնակի ազդեցությունների անտանելիությունն է։

Գրեթե բոլոր դեղերը, որոնք ազդում են սերոտոնինի կարգավորման վրա, տեսականորեն կարող են առաջացնել սերոտոնինային համախտանիշ, որը դեպքում ավելցուկային սերոտոնինը կարող է պատճառ դառնալ  մանիակային համախտանիշի, անհանգստության, գրգռման, էմոցիոնալ լյաբիլության, անքնության, շփոթության։ Չնայած սա բավականին լուրջ և անցանկալի կողմնակի ազդեցություն է, այն հանդիպում է հազվադեպ ՝ հիմնականում բաձր դեղաչափերի կամ այլ դեղերի զուգակցման դեպքում։ Ճիշտ ժամանակին (առաջին 24 ժամում) համապատասխան բժշկական օգնություն ցուցաբերելու դեպքում այն խիստ հազվադեպ է մահվան պատճառ դառնում։ Ըստ որոշ աղբյուրների հակադեպրեսանտները բարձրացնում են շաքարային դիաբետի հավանականությունը շուրջ 1,3 անգամ։

Մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները ունեն բավականին արտահայտված (որոշ դեպքերում նույնիսկ մահացու) փոխազդեցություններ տարբեր այլ պրեպարատների հետ։ Եթե այս շարքի դեղերի հետ միաժամանակ օգտագործվում է մեծ քանակությամբ թիրամին պարունակող սնունդ (ինչպես օրինակ՝ պանիր, ապխտած միս, խմորիչի էքստրակտ) ապա կարող է զարգանալ չարորակ գերճնշումային կրիզ։ Ցածր դեղաչափի դեպքում պայմանավորած զարկերակային գերճնշումով կարող է դիտվել միայն գլխացավ։

Այս ամենը հաշվի առնելով, մշակվել է մոնոամին օքսիդազի արգելակիչների մեկ այլ խումբ, որը մոնոամին օքսիդազը ընկճում է դարձելիորեն, այսպիսով, այս դեպքում կարիք չի լինում հետևել հատուկ սննդակարգի, իսկ արդյունավետությունը դեպրեսիայի բուժման համար չի զիջում ՍՀԸԱ-ների և եռցիկլիկ հակադեպրեսանտներին։

Հղիություն 
Հղիության ընթացքում սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների կիրառումը կապված է տարբեր ռիսկերի հետ։ Քանի որ դեպրեսիան արդեն իսկ կապված է հղիության բացասական ելքի հետ, ապա հակադեպրեսանտների առանձին ռիսկը հաշվելը դառնում է բավականին բարդ։ Սակայն որոշ կողմնակի ազդեցություններ ուղղակի ակնհայտորեն կապված են հակադեպրեսանտների կիրառության հետ։

Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների կիրառումը հղիության ընթացքում ինքնաբուխ վիժման հավանականությունը բարձրացնում է 1․7 անգամ, նաև կա որոշակի կապ վաղաժամ ծննդաբերության և պտղի ցածր քաշի հետ։

Համակարգային հետազոտությունները հայտնաբերել են բնածին արատների ռիսկի 3-24%-ով բարձրացում։ Մեկ այլ հետազոտությամբ ֆլուոքսիտինը բնածին արատների ռիսկը բարձրացնում է 12%-ով։ Ապացուցված է նաև պտղի մոտ սիրտանոթային տարբեր արատների ռիսկի բարձրացումը մոր մոտ նաև առանց հակադեպրեսանտներով բուժման դեպրեսիայի դեպքում, այս հաշվի առնելով դեպրեսիա ունեցող մայրեր նորածիններին պետք է հետծննդյան շրջանում հետազոտել առավել մանրամասն։ Մեկ այլ հետազոտությամբ սիրտանոթային արատների ռիսկի բարձրացում չի հայտնաբերվել, սակայն գրանցվել է այլ բնածին արատների 27% աճ։ ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչությունը զգուշացնում է պարոքսետինը հղիության առաջին եռամսյակում կիրառելը բարձրացնում է բնածին սրտի արատների հաճախականությունը, իսկ մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները հակացուցված են։

2013 թվականին կատարված մետա-անալիզը փաստում է, որ հղիության ընթացքում հակադեպրեսանտների կիրառումը կապված է միայն վաղաժամ ծննդաբերության հետ, և չի պարունակում այլ ռիսկեր, սակայն նույն հետազոտությունը նշում է որ հետազոտվածների փոքր թվի պատճառով արդյունքները կարող են հավաստի չլինել և չունեն կլինիկական նշանակությու ն։

Նորածին երեխայի մոտ հակադեպրեսանտների ազդեցության կտրուկ դադարեցման հետևանքով կարող է առաջանալ հանման համախտանիշ։ Մայրական կաթի մեջ հայտնաբերվում է հակադեպրեսանտների որոշակի կոնցենտրացիա, սակայն այդ կոնցենտրացիայի ազդեցությունը պտղի վրա անհայտ է։

Ավելին՝ ՍՀԸԱ-ները արգելակում են ազոտական օքսիդի սինթեզը, որը անոթային տոնուսի կարգավորման  կարևոր գործոն է։ Որոշ աղբյուրներ գտնում  են, որ վաղաժամ ծննդաբերությունների ռիսկի բարձրացումը այս դեպքում կապված է պրեէկլամպսիայի ռիսկի բարձրացման հետ։

Հակադեպրեսանտներով հարուցված մանիակային համախտանիշ 
Հակադեպրեսանտների հետ կապված մեկ այլ խնդիր է մանիակային համախտանիշի կամ հիպոմանիայի առաջացման ռիսկը երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում ունեցող նաև նախկինում առողջ անձանց մոտ։ Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման շատ կլինիկական դեպքեր նման են դեպրեսիային, հետևապես նման իրավիճակներում կարող են նշանակվել հակադեպրեսանտներ։ Հակադեպրեսանտներով առաջացած մանիակային համախտանիշը կարող է դիտվել 20-40% դեպքերում, երբ սխալմամբ նշանակվել է երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում ունեցող հիվանդներին։ Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման դեպքում հակադեպրեսանտները՝ հատկապես ՍՀԸԱ-ները կարող են առաջացնել կամ սրացնել հիպոմանիայի կամ մանիակային համախտանիշի ախտանիշները։

Ինքնասպանություն 
Հետազոտությունները փաստում են հակադեպրեսանտների կիրառումը մինչև 25 տարեկան հասակը կապված է ինքնասպանության մասին մտքերի հաճախականացման հետ։ Այս խնդիրը իրականում այնքան լուրջ էր, որ ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչությունը (ՍԴՎ) այս հարցով հատուկ դիմել էր կառավարության միջամտությանը։ Համաձայն ՍԴՎ-ի տվյալների ինքնասպանության ռիսկը բարձրանում է բուժման առաջին և երկրորդ ամիսներին։ Համաձայն Միացյալ Թագավորության Առողջության և խնամքի ազգային ինստիտուտի, ինքնասպանության ռիսկը բարձր է բուժման վաղ շրջաններում։ Մետա-անալիզը փաստում է, որ ինքնասպանության ռիսկի բարձրանումը կապված է տարիքի հետ։ Ի համեմատ պլացեբոյի, հակադեպրեսանտներով պայմանավորված ինքնասպանության մասին մտքերի հաճախացում գրանցվում է մինչև 25 տարեկան հասակը։ 25-ից 64 տարեկան հասակում  ռիսկի նման բարձրացում չի դիտվում։ Իսկ 64 տարեկանից բարձրերի մոտ գրանցվում է ռիսկի նվազում։

Սեռական կյանք 
Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների կիրառումը հաճախ հանգեցնում է սեռական ցանկության նվազման, անօրգազմիայի, էրեկտիլ դիսֆունկցիայի։ Նման կողմնակի ազդեցություններ սովորաբար ժամանակավոր են, սակայն հազվադեպ դեպքերում կարող են պահպանվել բուժման դադարեցումից հետո։

Հետազոտության մեջ, որտեղ ներգրաված էր շուրջ 1022 հակադեպրեսանտ ընդունողներ, սեռական դիսֆունկցիան դիտվել է 59.1% դեպքերում, ՍՀԸԱ-ների դեպքում՝ 57-73%, միրտազապինը՝ 24%, նեֆազոդոնը՝ 8%, ամինեպտինը 7% և մակլոբեմիդը 4%։ Մեկ այլ հետազոտությամբ մոկլոբեմիդտը՝ որը մոնոամին օքսիդազի դարձելի արգելակիչ է, չի առաջացնում սեռական դիսֆունկցիա, իսկ որոշ դեպքերում  նույնիսկ բարելավում է սեռական կյանքը։

Կենսաքիմիական տեսանկյունից այս ամենը կարելի է բացատրել սերոտոնինի քանակի բարձրացմամբ, որոնք ազդում են 5-HT2 և 5-HT3 ընկալիչների վրա, դոպամինի և նորադրենալինի նվազմամբ, խոլիներգիկ և α1 ադրեներգիկ ընկալիչների պաշարմամբ, ազոտական օքսիդի սինթետազի արգելակմամբ և պրոլակտինի մակարդակի բարձրացմամբ։ Միրտազապինը այս առումով ունի ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ, հավանաբար պայմանավորված այն բանի հետ, որ միրտազապինը արգելակում է 5-HT2 և 5-HT3 ընկալիչները, ավելին` որոշ դեպքերում այն կարող է բուժել ՍՀԸԱ-ներով հարուցված էրեկտիլ դիսֆունկցիան։

Բուպրոպիոնը՝ որը նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչ է, նույնպես կարող է բուժել ՍՀԸԱ-ներով հարուցված էրեկտիլ դիսֆունկցիան։

Քաշի փոփոխություն 
Հակադեպրեսանտները հաճախ առաջացնում են ախորժակի և քաշի փոփոխություններ, այս էֆեկտները կախված են կոնկրետ դեղորայքից, և պայմանավորված են թե որ միջնորդանյութի վրա է ազդում պրեպարատը։ Ինչպես օրինակ՝ միրտազապինը և պարոքսետինը առաջացնում են ախորժակի բարձրացում և քաշի ավելացում, մինչդեռ բուպրոպիոնը և վենլաֆաքսինը ճիշտ հակառակը։

Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտների որոշ ներկայացուցիչներ պայմանավորված իրենց հակահիստամինային հատկությամբ, կարող  են նպաստել այլ դեղերի կողմից հարուցված ախորժակի բարձրացմանը և քաշի ավելացանը։

Հանման համախտանիշ 
Հակադեպրեսանտների հանման համախտանիշը, վիճակ է, որը կարող է առաջանալ բուժման ընդհատումից, դեղաչափի նվազեցումից կամ կտրուկ դադարեցումից հետո։ Ախտանիշները ներառում են ՝ գրիպանման նշաներ, քնի խանգարում, սրտխառնոց, հավասարակշռության կորուստ, զգացողական տարբեր խանգարումներ և տագնապայի խանգարում։ Ախտանիշները, որպես կանոն, սկսվում են երեք օրվա ընթացքում, և կարող են տևել  ընդհուպ մինչև մի քանի ամիս։ Հազվադեպ կարող է լինել փսիխոզ։

Հանման համախտանիշ կարող է առաջանալ  բոլոր տեսակի հակադեպրեսանտների այդ թվում՝  սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների, սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների և եռցիկլիկ հակադեպրեսանտների կտրուկ դադարեցումից հետո։ Ռիսկը բարձր է հատկապես այն դեպքում, երբ բուժումը եղել է երկարաժամկետ, նաև երբ կիրառվում է դեղորայք, որը ունի կարճ կիսադուրսբերման պարբերություն։ Առաջացման պատճառը դեռ ամբողջությամբ ուսումնասիրված և հաստատված չէ։ Ախտորոշումը կլինիկական է, և հիմնված է ախտանիշների վրա։

Նման կողմնակի էֆեկտից խուսափելու համար, պետք է խուսափել բուժման կտրուկ դադարեցումից, անհրաժեշտ է աստիճանաբար նվազեցնելով դեղաչափը հասնել դադարեցման։ Հանման համախտանիշի բուժման համար կարելի է վերականգնել բուժման նախորդ սխեման և սկսել աստիճանաբար դադարեցնել։ Կարելի է նաև նշանակել ազդեցության երկար տևողություն ունեցող ֆլուոքսետինը, որը հետագայում անհրաժեշտ է աստիճանաբար դադարեցնել։

Կտրուկ դադարեցման դեպքում հանման համախտանիշի զարգացման հավանականությունը 20-50% է կազմում, չնայած այն բանին, որ հիվանդների գրեթե կեսը ախտանիշները նկարագրում է որպես շատ ուժեղ և ծանր, սակայն այս վիճակը որպես կանոն վտանգներ չի պարունակում, ոմանք ախտանիշների արտահայտված լինելու պատճառով վերսկսում են բուժումը։

Հույզերի բթացում 
Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները կարող են հանգեցնել հույզերի բթացմանը, խոսքը վերաբերում է հույզերի ծայրահեղություններին, բացի նրանից, որ այս դեղերը նվազեցնում են խիստ ընկճվածությունը  նաև կանխում են խիստ դրական հուզական ռեակցիաները։ Այս պատճառով երբեմն կարիք է լինում դեղաչափի շտկում, նման ազդեցության մեխանիզմը հայտնի չէ։

Դեղաբանություն 

Ամենավաղ և ամենաընդունելի գիտական տեսությունը հակադեպրեսանտների վերաբերյալ առաջ է քաշվել 1950-ական թվականներին, համաձայն այդ տեսության դեպրեսիան առաջանում է մոնոամինների(հիմնականում սերոտոնինի, նորադրենալինի և դոպամինի) անհավասարակշռության (հաճախ անբավարարության) հետևանքով։ Այս տեսությունը առաջ քաշվեց այն բանից հետո, երբ պարզվեց, որ որոշ հիդրազինային հակատուբերկուլոզային դեղեր ցուցաբերում են հակադեպրեսանտային ազդեցություն,հետագայում պարզվեց, որ ամենայն հավանականությամբ դա պայմանավորած է մոնոամին օքսիդազ ֆերմենտի ընկճող հատկությամբ, մի ֆերմենտի, որը տրոհում և չեզոքացնում է մոնոամինային նեյրոմիջնորդանյութերը։ Ներկայումս կիրառվող բոլոր հակադեպրեսանտները հիմնված են այս տեսության վրա, թերևս բացառություն է ագոմելատինը, որը ազդում է միանգամից մելատոնինէրգիկ և սերոտոնինէրգիկ ուղիների վրա։ Չնայած մոնոամինային հիպոթեզի լայն տարածմանը, այնուամենայնիվ այն ունի որոշ սահմանափակումներ, այսպես՝  բոլոր մոնոամինէրգիկ պրեպարատները ազդեցությունը դրսևորում են ամենաքիչը 1 շաբաթ հետո, իսկ բուժման անարդյունավետություն դիտվում է 40%-ից ավել դեպքերում։ Առաջարկվել են նաև այլ տեսություններ ինչպես օրինակ՝ գլուտամատային, նեյրոգենիկ, էպիգնետիկ, բորբոքային և կորտիզոլի կորտիզոլային։

Տեսակներ

Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչներ 

Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍՀԸԱ) արգելակում են սերոտոնինի հետզավթումը նախասինապտիկ բջջի կողմից, այսպիսով սինապտիկ ճեղքում բարձրանում է սերոտոնինի մակարդակը, որն էլ իր հերթին ազդելով հետսինապտիկ սերոտոնինէրգիկ ընկալիչների վրա թողնում է համապատասխան ազդեցություն։ Այս պրեպարատներ ունեն տարբեր աստիճանի ընտրողունակություն այլ մոնոամինների վերաբերյալ, սակայն հիմնականում ազդում են սերոտոնինի վրա, իսկ նորադրնալինի և դոպամինի վրա ունեն մինիմալ ազդեցություն։

Սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները  շատ երկրներում հանդիսանում են ամենահաճախ նշանակվող հակադեպրեսանտները։ Թեթև և միջին ծանրության դեպրեսիայի դեպքում այս պրեպարատների նշանակման վերաբերյալ կարծիքները հակասական են։

Սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչներ 
Սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍՆՀԱ) արգելակում են ինչպես սերոտոնինի, այնպես էլ նորադրենալինի հետզավթումը նախասինամտիկ բջջի կողմից։ Այս միջնորդանյութերը կարևոր դեր ունեն տրամադրության կարգավորման գործում։ Այսպիսով ՍՆՀԱ-ների հիմնական տարբերությունը ՍՀԸԱ-ներից կայանում է նորադրենալինի վրա ունեցած ազդեցությամբ։

Բջիջների մեմբրաններում գոյություն ունեն սպիտակուցային տրանսպորտներ, որոնք պատասխանատու են սերոտոնինի(սերոտոնինային տրանսպորտ ) և նորադրենալինի(նորադրենալինային տրանսպորտ) հետզավթման համար։ Կրկնակի արգելակման այսպիսի մեխանիզմը տեսականորեն հնարավորություն է տալիս որոշ դեպքերում ստանալ ավելի արդյունավետ պատասխան և կառավարել ավելի շատ ախտանիշներ։

ՍՆՀԱ-ները երբեմն կիրառվում են տագնապային խանգարումների, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգաման, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի, քրոնիկ նեյրպաթիկ ցավի, ֆիբրոմիալգիայի նաև դաշտանադադարի ժամանակ առաջացող որոշ ախտանիշների կառավարման համար։

Սերոտոնինի մոդուլատորներ և խթանիչներ 
Սերոտոնինային մոդուլատորները և խթանիչները դեղերի մեկ այլ խումբ են որոնք բազմամեթող եղանակներով ազդում են սերոտոնինային համակարգի վրա։ Այս դեղերը միաժամանակ խթանում են սերոտոնինային ընկալիչների և կանխում սերոտոնինի հետզավթումը։ Այս խմբի պրեպարտներից է վորտիոքսետին, որը միաժամանակ կանխում է սերոտոնինի հետզավթումը, մասնակիորեն խթանում 5-HT1A ընկալիչները, նաև արգելակում  5-HT3 և 5-HT7 ընկալիչները։ Ազդեցության նման մեխանիզմով է բացատրվում  նաև վիլազոդոնի արդյունավետությունը։

Այլընտրանքային տերմին է համարվում սերոտոնինի մասնակի ագոնիստ/հետզավթման արգելակիչ տերմինը, որը սակայն կիրառելի է միայն վիլազոդոնի համար։

Սերոտոնինային անտագոնիստներ և հետզավթման ընտրողական արգելակիչներ 
Սերոտոնինային անտագոնիստները և հետզավթման ընտրողական արգելակիչները (ՍԱՀԱ)  բացի հակադեպրեսանտ համարվելուց, դասվում են նաև տագնապամարիչների և քնաբերների շարքին։ Այս դեղերը պաշարում են սերոտոնինային 5-HT2A ընկալիչները, արգելակում են սերոտոնինի, նորադրենալինի և/կամ դոպամինի հետզավթումը։ Ավելին` այս շարքի դեղերից շատերը հավելյալ պաշարում  են α1 ադրեներգիկ ընկալիչները։ Այս շարքի դեղի մեջ են մտնում ֆենիլպիպերազինները, ինչպես օրինակ ՝ տրազադոնը և նեֆազոդոնը։

Նորադրենալինի հետզավթման ընճողներ 
Նորադրենալինի հետզավթման ընճողները (ՆՀԸ) արգելակում են նորադրենալինային տրանսպորտը, այպիսով բարձրացնելով  նորադրենալինի մակարդակը սինապտիկ ճեղքում։

Նորադրենալինի հետզավթման ընճողները իրենց հոգեխթանիչ ազդեցության շնորհիվ ավելի հաճախ կիրառվում են ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի և նարկոլեպսիայի բուժման համար, իսկ ախորժակը նվազեցնող  ազդեցության շնորհիվ նաև ճարպակալման բուժման համար։ Հաճախ որպես հակադեպրեսանտ նշանակվում են մեծ դեպրեսիվ խանգարման և տագնապային խանգարման բուժման համար։ Հարկ է նշել, որ որոշ թմրադեղեր ինչպես օրինակ՝ կոկաինը և մեթիլֆենիդատը նույնպես ունեն նորադրենալինի հետզավթումը ընկճող ազդեցություն, և առանց դոպամինի հետզավթումը արգելակողների հետ զուգակցման կիրառելի չեն, հաշվի առնելով չարաշահման և դեղորայքային կախվածության առաջացման հավանականությունը։ Նման զուգակցման դեպքում նորադրենալինը և դոպամինը սիներգիստականորեն ազդելով թողնում են ցանկալի հոգեխթանիչ ազդեցություն։

Նորադրենալինի և դոպամինի հետզավթման ընկճողներ 
Այս շարքի միակ դեղը, որը կիրառում է դպրեսիայի դեպքում բուպրոպիոնն է։

Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտներ 
Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները (ԵՑՀ) հիմնականում ազդում են սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթումը ընկճելով, արգելակելով սերոտոնինային և նորադրենալինային տրանսպորտը, խոչընդոտում է միջնորդանյութերի հետզավթումը պրեսինապտիկ բջջի կողմից, այսպիսով արտաբջջային տարածությունում մեծացնելով դրանց քանակը։ Բացառություն է կազմում ամինեպտինը, որը բացի վերը նշվածից, ունի նաև չնչին ազդեցություն դոպամինային տրանսպորտի վրա, սակայն այդ ազդեցությունը այնքան թույլ է, որ այն հնարվոր չէ դասել որպես դոպամինի հետզավթման ընճող։

Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները դեռևս նշանակվում են դեպրեսիայի համար, սակայն ամբողջ աշխարհում այժմ ավելի ընդունելի են սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները, սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները և նորադրենալինի հետզավթման ընկճողները։ Կողմնակի ազդեցությունները նման են սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչների կողմնակի ազդեցություններին, և հանդիպում է գրեթե նույն հաճախականությամբ։

Քառացիկլիկ հակադեպրեսանտներ 
Քառացիկլիկ հակադեպրեսանտները (ՔՑՀ) առաջին անգամ ներկայացվել են 1970-ականներին։ Անվանումը գալիս է քիմիական կառուցվածքից, որը պարունակում է չորս ցիկլիկ ատոմային միացություններ։

Մոնոամին օքսիդազի արգելակիչներ 
Մոնոամին օքսիդազի արգելակիչներ արգելակում են մոնոմաին օքսիդազային ընտանիքի ֆերմենտները։ Նախկինում այս խումբը դպրեսիայի համար ամենահաճախ կիրառվողներից էին։ Մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները արդյունավետ են հատկապես ատիպիկ դեպրեսիայի դեպքում։ Այս խումբը այժմ կիրառվում է նաև Պարկինսոնի հիվանդության և այլ հիվանդությունների ժամանակ։

Քանի որ, այս շարքի դեղերը ունեն սննդի և այլ դեղերի հետ բավականին վտանգավոր(երբեմն մահաբեր) փոխազդեցություն, պատմականորեն կիրառվում են որպես վերջի շարքի հակադեպրեսանտ, և կիրառվում են այն դեպքում, երբ այլ խմբի դեղերը եղել են անարդյունավետ։

Մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները արդյունաավետ են նաև տագնապային խանգարման, ագորաֆոբիայի, սոցիոֆոբիայի, ատիպիկ դեպրեսիայի, միաժամանակ տագնապային խանգարման և դեպրեսիայի դեպքում, նյարդային բուլիմիայի, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման և սահմանային անձնային խանգարման դեպքում։ Հետազոտությունները փաստում են, որ այս խումբը հատկապես արդյունավետ է երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման դեպքում։ Առկա են որոշ  տվյալներ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման, տրիխոտիլոմանիայի, դիսմորֆոֆոբիայի, խուսափող անձնային խանգարման դեպքում արդյունավետության մասին։

Մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները կիրառվում են պարկինսոնի հիվանդության բուժման համար, արգելակելով MAO-B ֆերմենտը, բարձրացնում է դոպամինի մակարդակը, երբեմն կիրառվում է նաև որպես միգրենի կանխարգելման միջոց։ MAO-A և MAO-B ֆերմենտների արգելակումը, կիրառվում է  մեծ դեպրեսիվ խանգարման և տագնապային խանգարումների դեպքում։

NMDA ընկալիչների պաշարողներ 
NMDA ընկալիչների պաշարողները ինչպիսիք են՝ կետամինը և էսկետամինը, ունեն արագ ազդող հակադեպրեսանտ ազդեցություն, ազդեցությունը պայմանավորված է իոնոտրոպ գլուտամատային NMDA ընկալիչների պաշարմամբ։

Լրացուցիչ դեղեր 
Լրացուցիչ դեղերը  բարձրացնում են հիմնական հակադեպրեսանտների արդյունավետությունը։ Այս դեղերը ունեն ազդեցության տարբեր մեխանիզմներ, որոշները իրենց ազդեցության մեխանիզմով նման են հիմնական հակադեպրեսանտներին, իսկ մնացածը ազդում են այլ մեխանիզմով։ Նման դեղերը նշանակվում են հիմնական հակադեպրեսանտների անարդյունավետության դեպքում։

Լրացուցիչ նշանակվող դեղերը բաժանվում են հետևյալ կատեգորիաների

 Երկու և ավելի հակադեպրեսանտների միաժամանակյա կիրառում
   Նույն խմբի (որոնք ազդում են ուղեղի նույն հատվածի վրա, հաճախ ավելի բարձր մակարդակով)
   Տարբեր խմբերի (որոնք ազդում են ուղեղի տարբեր հատվածների վրա)
 Հոգեմետ դեղերի և հակադեպրեսանտների զուգակցում, մասնավորապես՝ ատիպիկ հակահոգեգարային ՝ արիպիպրազոլ, քվետիապին, օլանզապին, ռիսպերիդոն։

Դեպրեսիայի բուժման արդյունավետության բարձրացման համար  հոգեմետ դեղերի և հակադեպրեսանտների միաժամանակյա նշանակումը դեռ ապացուցված չէ։

Հազվադեպ կիրառվող հավելյալ դեղեր 
Նախկինում լիթիումը նշանակվում էր հակադեպրեսանտների հետ միաժամանակ այն դեպ, երբում երբ միայն հակադեպրեսանտները եղել էր անարդյունավետ։ Բացի այդ լիթիումը կտրուկ նվազեցնում է ինքնասպանության ռիսկը կրկված դեպրեսիայի դեպքում։ Ըստ որոշ ապացուցողական տվյալների վահանաձև գեղձի հորմոնի՝ տրիյոդթիրիոնինի նշանակումը նորմալ ֆունկցիոնալ վահանաձ գեղձի դեպքում նույնպես արդյունավետ է։

Հոգեդեղագտեները փորձել են բուժմանը ավելացնել հոգեխթանիչներ՝ մասնավորապես ամֆետամին։ Սակայն նման դեղերի կիրառումը ռեզիստենտ դեպրեսիայի դեպքում հակասական է։ 2007 թվականին հրապարակված հոդվածը նշում է՝ հոգեխթանիչները կարող են արդյունավետ լինել բուժման հանդեպ կայուն դեպրեսիաների դեպքում, երբ նշանակվում են հակադեպրեսանտների հետ զուգահեռ, սակայն այս հետազոտությունը վերջնական եզրահանգման չի գալիս, հետազոտության հետ կապված որոշ թերությունների և հակասությունների պատճառով։

Պատմություն 

Մինչև 1950-ականները որպես հակադեպրեսանտ կիրառվում էր օփիոիդները և ամֆետամինը։ Սակայն նման պրեպարատների կիրառությունը հետագայում խիստ սահմանափակվեց կողմնակի ազդեցությունների և կախվածություն առաջացնելու պատճառով։ Որպես հանգստացնող կիրառվում էր Արևքուրիկ սովորական-ի մզվածքը։

Իզոնիազիդ, իպրոնիազիդ, իմիպրամին 
1951 թվականին Իրվինգ Սելիկոֆֆը և Էդվարդ Ռոբիզեկը աշխատելով Առափնյա հիվանդանոցում, որը գտնվում էր Սթաթեն Այլենդում, սկսում են կլինիկական հետազոտություններ Հոֆֆման Լառոշեի կողմից հայտնագործված երկու նոր հակատուբերկուլյոզային պրեպարատների՝ իզոնիազիդի և իպրոնիազիդի վրա։ Սկզբում կիրառում էին միայն ամենածանր հիվանդների դեպքում, և այնուամենայնիվ հիվանդների վիճակը կտրուկ լավանում էր։ Սելիկոֆը և Ռոֆիզեկը նկատել են՝  հիվանդների մոտ նկատվում է նոր եռանդ, թարմացված էներգիա, որը երբեմն նույնիսկ բերում էր կարգապահական դժվարությունների։ Առափնյա հիվանդանոցում գրածված հաջողությունները արագ տարածում գտան զանգվածային լրատվական միջոցներում։

1952 թվականին ԱՄՆ-ի Ցինցինատի քաղաքից մի հոգեբույժ՝ Մաքս Լուրին իմանալով իզոնիազիդի հոգեխթանիչ կողմնակի ազդեցության մասին, առաջին անգամ սկսեց կիրառել իզոնիազիդը արդեն այդ նպատակով որպես հոգեխթանիչ։ Արդեն մեկ տարուց Հարի Սերզերի հետ միասին նրանք ներկայացրեցին զեկույց, որտեղ նշվում էր, որ դեպրեսիայով հիվանդների շուրջ երկու երրորդի մոտ նկատվել է բարելավում, այս  ազդեցությունը հաշվի առնելով նրանք առաջին անգամ կիրառում են հակադեպրեսանտ տերմինը։ Նմանատիպ իրադարձություններ էին զարգանում նաև Փարիզում,Սուրբ Աննա հիվանդանոցի գլխավոր հոգեբույժ Ժան Դելեն իր թոքաբան գործընկերոջից իմանալով իզոնիազիդի նման հատկության մասին, 1952 թվականին (ավելի վաղ, քան Մաքս Լուրին և  Հարի Սերզեր) ռեզիդենտ Ժան Ֆրանսուա Բյուսոնի հետ կիրառեց այն, հետո զեկույցով հանդես գալով նշեց դպրեսիայով հիվանդների բարելավման մասին։ Իզոնիազիդի հակադեպրեսանտ ազդեցության մեխանիզմը մինչև այժմ հայտնաբերված չէ։ Որոշ հեղինակներ դա պայմանավորում են դիամին օքսիդազ և մոնոամինօքսիդազ Ա ֆերմենտների արգելակման հետ։

Սելիկոֆֆը և Ռոբիզեկը փորձարկել են նաև մեկ այլ հակատուբերկուլյոզային պրեպարատ՝ իպրոնիզիդը, որը որպես հոգեխթանիչ ցուցաբերեց ավելի բարձր արդյունավետություն, սակայն կողմնակի ազդեցությունները ավելի շատ էին։ Ավելի ուշ՝ Ջեքսոն Սմիթը, Գորդան Կամանը, Ջորջ Քրանը և Ֆրենկ Այդը ներկայացրեցին իպրոնիզիդի կիրառությունը հոգեբուժությունում։ Էրնեստ Զելլեռը հայտնաբերել է որ իպրոնիզիդը կարող է ընկճել մոնոամինօքսիդազ ֆերեմնտը։ Այնուամենայնիվ իպրոնիազիդը մնում էր անհայտ մինչև ազդեցիկ գիտնական, հոգեբույժ Նատան Կլեյնը ով սկսեց ակտիվորեն հոդվածներ հրապարակել իպրոնիազիդը բնորոշելով որպես «հոգեկան ակտիվատոր»։ Ռոչե ընկերությունը սկսում է ակտիվորեն գովազդել իպրոնիազիդը, որի հետևանքով վաճառքը սկսում է կտրուկ աճել մինչև 1961 թվականը, երբ հայտնի դարձավ իպրոնիազիդի մահացու հեպատոտոքսիկ ազդեցության մասին։

Որոշ եռցիկլիկ միացությունների հակադեպրեսանտ ազդեցության մասին հայտնի դարձավ 1957 թվականին, երբ Շվեյցարացի հոգեբույժ Ռոլանդ Կունը հայտնաբերեց այն։ Հակահիստամինային որոշ պրեպարատներ կիրառվում էին վիրահատական շոկը բուժելու, իսկ հետագայում նաև որպես նեյրոլեպտիկ։

Փորձելով բարձրացնել քլորպրոմազինի արդյունավետությունը Կունը Գեյջի(այժմ՝ Նովարտիս) դեղագործական ընկերության հետ համատեղ ստեղծեց Գ22355 միացությունը, հետագայում անվանելով այն իմիպրամին։ Իմիպրամինը ցուցաբերեց դրական արդյունավետություն այն հիվանդներ մոտ ովքեր ունեին դեպրեսիա և մտավոր հետամնացություն։ 1955-1956 թվականներին Կունը իր նոր միացությունը բնորոշում էր որպես «թիմոլեպտիկ», նշելով որ ի տարբերություն նեյրոլեպտիկնրի որոնք «նյարդերի վերահսկիչ» էին, իսկ իր նոր միացությունը «հույզերի վերահսկիչ» է։ Այս բնորոշումը կարելի է ասել հաստատվեց Հաֆլիգերի և Շինդերի կողմից և իմիպրամինը դրվեց արտադրության։

Երկրորդ սերնդի  հակադեպրեսանտներ 
1950 թվականից հակադեպրեսանտները սկսվից նշանակվել։ Այն ժամանակվա հաշվարկով նմանատիպ դեղերի կարիք ունեին միայն շատ ծանր դեպրեսիա ունեցող հիվանդները, որը հաշվարկվում էր 50-100 մարդ մեկ միլիոն բնակչի հաշվարկով, նման փոքր շուկան գրավիչ չէր դեղագործական ընկերությունների համար։ Մինչև 1960 ական թվականները վաճառքը բավականին փոքր էր՝ ի համեմատ տրանկվիլիզատորների, որոնք նշանակվում էին շատ ավելի հաճախ։ Մոնոամին օքսիդազի արգելլակիչների առավել հայտնի դարձան, երբ ստեղծվեց մոնոամին օքսիդազի դարձելի արգելակիչնը, որոնք արգելակում էին դրձելիորեն և միայն MAO-A ենթատիպը, այս յուրահատկությունը  դարձնում էր մոնոամին օքսիդազի արգելակիչները ավելի անվտանգ և ավելի կիրառելի։

1960 ականներին գիտնականները կարծում էին որ եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները ազդում են նորադրենալինի հետզավթումը ընկճելով, սակայն նորադրենալինի ազդեցությունը հետագայում ասոցացվում էր ներյորխթանող ազդեցության հետ։ Ավելի ուշ 1969 թվականին եռցիկլիկների ազդեցությունը Կառլսոնը և Լինկվիստը պայմանավորեցին սերոտոնինի ազդեցությամբ։

Հետագայում գիտնականները դեղերի դիզային շնորհիվ փորձեցին հակահիստամինային պրեպարատներից ստանալ այնպիսինը, որը կազդեր արդեն սերոտոնինային համակարգի վրա։ Առաջին պրեպարատը՝ զիմելիդինը սինթեզվեց  1971 թվականին, սակայն առաջին կլինիկական նշանակություն ունեցող և կիրառվող դեղը եղել է ինդալպինը։ 1988 թվականին ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատեց ֆլուոքսետինը, որից հետո այն դարձավ առաջին հակադեպրեսանտը, որը դեղագործական ընկերության բերեց ավելի քան 1 մլրդ դոլար։ Ֆլուոքսետինը որը սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչ է ստեղծվել էր 1970 թվականներին Էլայ Լիլլի և Քամփնի ընկերությունում Բրայան Մոլլոյի, Կլաուս Շմիգելի և Դավիդ Վոնգի կողմից։ Այսպիսով սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչները դառնում են նոր սերնդի հակադեպրեսանտներ, իսկ հետագայում ստեղծվում են նաև այլ խմբերը։

Շատ երկրներում արևքուրիկ սովորականի մզվածքի վաճառքը 20-րդ դարի ընթացքում սկսեց անկում ապրել, բացառությամբ Գերմանիայի, որտեղ սրոհունդից ստացված մզվածքը պաշտոնապես գրանցվեց և սկսվեց լայնորեն կիրառվել։ 1970-1980 ականներին հետազոտությունները ցույց տվեցին որոշ արդյունավետություն, սակայն հետարքրքությունը կտրուկ աճեց 1990 ականներին կատարված մետա-անալիզից հետ ո։ Շատ երկրներում սրոհունդի մզվածը այժմ էլ կիրառվում է որպես առանց դեղատոմսի բաց թողնվող դեղ։ Այժմ գիտնականները փորձում են ստանալ սրոհունդի ակտիվ նյութը՝ հիպերֆորինը և հասկանալ դրա ազդեցության մեխանիզմը։

Արագ ազդող հակադեպրեսանտներ 
Էսկետամինը առաջին արագ ազդող հակադեպրեսանտ է, որի արդյունավետությունը ապացուցված է դեպրեսիայի համար, այն ներկայացվել է ԱՄՆ-ում 2019 թվականին։

Հասարակություն և մշակույթ

Վաճառքի միտումները 
2013 թվականի տվյալներով  հակադեպրեսանտները ԱՄՆ-ում ամենահաճախ նշանակվող դեղերնն։ ԱՄՆ-ում ավելի քան 16 մլն մարդ երկարաժամկետ(ավելի քան 24 ամիս) կիրառում է հակադեպրեսանտներ, նրանցից ավելի քան 70%-ը կանայք են։ 2017 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում սպիտակամորթների 16.5% իսկ սևամորթների 5.6%-ը ընդունում է հակադեպրեսանտ։

Միացյալ Թագավորությունում 2010 թվականին թողարկված զեկույցը փաստում է, որ Առողջության և խնամքի ազգային ինստիտուտը վերջին տասնամյակում կրկնապատկել է հակադեպրեսանտների նշանակում ը։ 2014 թվականին կատարված վերլուծության տվյալներով 14 տարվա ընթացքում (1998-2012) հակադեպրեսանտների  տարեկան նշանակումը աճել է 25մլն-ով 15մլն-ից հասնելով 40մլն-ի։ Այս աճի գրեթե կեսը եղել է  4 տարվա ընթացքում 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից հետո, որի ժամանակ վաճառքի տարեկան աճը 6.7%- ից դարձավ 8.5%։ Նման աճը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն ֆինանսական ճգնաժամով, այլ գործոնները ինչպիսիք են՝ ախտորոշման բարելավումը, սոցիալական խարանավորումը, ավելի լայն կիրառման միտումը, աշխարհագրական դիրքի և բնակարանային պայմանների փոփոխությունը։ Մեկ այլ գործոն որը նպաստում է հակադեպրեսանտների  վաճառքի աճին այն, որ հակադեպրեսանտները այժմ նշանակվում են տարբեր իրավիճակներում այդ թվում՝ սոցիալական տագնապային խանգարման և հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման դեպքում։

Ամենահաճախ նշանակվող հակադեպրեսանտները ԱՄՆ 2010 թվական։

Նիդեռլանդներում ամենահաճախ նշանակվող հակադեպրեսանտը պարոքսետինն է, որից հետո՝ ամիտրիպտիլինը, ցիտոլոպրամը և վենլաֆաքսինը։

Վիճակագրություն 

Աղբյուր՝ businessinsider

Կախվածություն 
2003 թվականի տվյալներով ամբողջ աշխարհում մարդկանց 30-60% չի հետևում իրենց բժշկի կողմից նշանակված դեղատոմսի կանոններին, իսկ 2013 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում մադկանց շուրջ 50%-ը հակադեպրեսանտները  ընդունում է ոչ այնպես ինչպես նշանակվել է բժիշկի կողմից։

Երբ մարդիկ չեն պահպանում դեղատոմսի կանոնները կտրուկ մեծանում է դեղի անարդյունավետությանը, ախտանիշների վատացումը, անաշխատունակությանը և հոսպիտալացնելու հավանականությունը։ Սա բերում է նաև առողջապահական ծախսերի ավելացման։

Հասարակագիտական հեռանկարներ 
Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ հակադեպրեսանտների և այլ դեղերի արդյունավետությունը պետք է գնահատել միջմշակութային համատեքստում, քանի որ տարբեր մշակույթներում դեպրեսիան արտահայտվում  է տարբեր դրսևորումներով և ախտանիշներով։ Ենթադրվում է, որ միջմշակութային տարբերությունները ազդում են դեղերի և այլ միջամտությունների արդյունավետության վրա։ Հնդկաստանում հակադեպրեսանտները համարվում են ծայրահեղ միջոց, իսկ դեպրեսիայի դեպքում նախապատվությունը տրվում է հասարակությանը վերաինտեգրվելու որոշ գործողություներին։

Միջավայրի ազդեցություն 
Քանի որ հակադեպրեսանտները  ազդում են սերոտոնինի, դոպամինի, և նորադրենալինի հետզավթման վրա, ապա այս դեղերը կարող ն ազդել նաև այլ օրգանիզմների վրա անուղղակի շփման միջոցով։ Ֆլուոքսետինը և սերտրալինը հայտնաբերվում է այն ջրային օրգանիզմներում, որոնք աճում են տարբեր ջրամբարներում։ Մակերեսային ջրերում և ջրային օրգանիզմներում հակադեպրեսանտների հայտնաբերումը համարվում է էկոլոգիական խնդիր, քանի որ օրինակ ֆլուոքսիտինի ազդեցությունը ջրային կենդանիների վրա արդեն հաստատված է։

Կորալյան առագաստալողակ ձուկը սերոտոնինի ազդեցության տակ ցուցաբերում է ագրեսիվ վարքագիծ։ Սերոտոնին արհեստական բարձրացումը խեցգետնանմանների մոտ արտահայտվում է ագրեսիվ վարքագծով և արեալային դոմինանտությամբ։

Ֆլուոքսիտինը որոշ ձկների մոտ բերում է սերոտոնիներգիկ ակտիվության բարձրացման, հետագայում նվազեցնելով ագրեսիվ վարքագիծը։ Ֆլուոքսետինի բարձր կոնցենտրացիա ունեցող ջրերում սիպել տեսակի ձուկը (Sepiida), կյանքի առաջին ամսում ունենում է հիշողության փոփոխություն։ Հիշողության նման կորուստը ստեղծում է անբարենպաստ  պայմաններ սիպելի համար, որը հանգեցնում կյանքի տևողության նվազման։ Մարդկանց կողմից ընդունված ֆլուոքսիտինի 10%-ը արտազատվում է անփոփոխ վիճակում կամ գլուկորոնացված վիճակում։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
Հակադեպրեսանտային դեղեր - Մեդեքս

Դեղագիտություն
Հոգեբուժություն
Նյարդաբանություն
Դեղեր
Հակադեպրեսանտներ