Արմենակ Հայրանյան

Արմենակ (Արմենշահ) Հայրանյան (1881, Տիվրիկ, Սեբաստիայի նահանգ - 27 սեպտեմբերի, 1915, Սեբաստիայի մոտ), հայ բժիշկ, ՀՅԴ անդամ։

Կենսագրություն 
Ծնվել է 1881 թվականին Սեբաստիայի նահանգի Սեբաստիայի գավառի Տիվրիկ գավառակի կենտրոն Տիվրիկ ավանում՝ բարեկեցիկ ընտանիքում։ Պապը՝ Կարապետ Փաշա Հայրանյանը, մեծ հարգանք էր վայելել հայերի և թուրքերի շրջանում։

Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի վարժարանում։ 1908 թվականին ավարտել է Շվեյցարիայի Ժնև քաղաքի բժշկական համալսարանը։ Ուսանելու տարիներին անդամակցել է ՀՅԴ-ին։

1908-09 թվականներին Գերմանիայի Բեռլին մայրաքաղաքում մասնագիտացել է վիրաբուժության գծով։
Բեռլինում ծանոթացել ու ամուսնացել է Բաքվի հայ առևտրական Ադամյանի աղջկա հետ և ունեցել երկու
դուստր։

«Տօքթ. Ա. Հ.» ծածկանունով հրապարակախոսական հոդվածներ է տպագրելէ Կ. Պոլսի «Ազա­տա­մարտ»
(1909, թ. 158; 1911, թ. 376) և «Ազա­տա­մարտ, Հա­վել­ված» (1910-1911 թթ.) թերթերում։

1913 թ. ընտանիքը թողնելով Բեռլինում, վերադարձել է հայրենի Տիվրիկ՝ ծանր հիվանդ մորը բուժելու համար։
Այստեղ սկսել է բուժել նաև իրեն դիմած համաքաղաքացիներին։ Հետագայում աշխատել է Սեբաստիայում։ Եղել է դաշնակցական գործիչ, ՀՅԴ Սեբաստիայի կենտրոնական կոմիտեի լավագույն դեմքերից մեկը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսվելուց հետո՝ 1914 թվականին, զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական հիվանդանոցի բժիշկ-վիրաբույժ ծառայել։ Լավ հարաբերություններ է հաստատել Սեբաստիա եկած գերմանացի մարզիչ սպաների հետ և եղել նրանց թարգմանիչը (ողջ պատերազմի ընթացքում գերմանացի սպաների թարգմանիչները մեծ մասամբ հայեր էին)։ Օգտվելով այդ մտերմությունից և հույսը դնելով գերմանացիների պաշտպանության վրա, համարձակ դիմումներ է գրել Սեբաստիայի ջարդարար նահանգապետ Մուամմերին՝ իր ձերբակալված ընկերներին ազատելու պահանջով։

Բժիշկը լուր է ստացել, թե հայդուկ Սեբաստացի Մուրատը Սախարի լեռան վրա ժանտախտով ծանր հիվանդ է և անհետաձգելի բուժման կարիք ունի։ Ընկեր վերցնելով բժիշկ Բաղդասար Վարդանյանին` Ար­մե­նակ Հայ­րա­նյա­նը գաղ­տա­գո­ղի բարձ­րա­ցել է սա­րը և ծանր հի­վանդ Մու­րա­տին գտել է մութ ու խո­նավ քա­րայ­րում։ Բժիշկ­ներն անհ­րա­ժեշտ բու­ժու­մը նշա­նա­կել են նրան, դե­ղեր տվել և վե­րա­դար­ձել։ Մի քա­նի օրից Մուրա­տը լա­վա­ցել է և թուր­քերի դեմ կռիվ­նե­րում նո­րա­նոր սխրանք­ներ գոր­ծե­լով մին­չև Կովկաս հա­սել։

1915 թվականի մա­յի­սին բժիշկ Բաղ­դա­սար Վար­դա­նյա­նը (դե­ղա­գործ Վահան Վարդանյանի եղ­բայ­րը), բժիշկ
Ար­մե­նակ Հայ­րա­նյա­նը և ոս­տի­կա­նա­կան բժիշկ Մագ­սու­տը ձեր­բա­կալ­վել են ու բան­տարկ­վել։

1915 թվականի մա­յի­սի 27-ին Բ. Վար­դա­նյա­նին, Ա. Հայ­րա­նյա­նին և Մագ­սու­տին խիստ ծե­ծի և տան­ջանք­
նե­րի են­թար­կե­լուց հե­տո, ձեռ­քե­րը կա­պած տա­րել են Յե­նի­խա­նից 2 ժամ դե­պի հա­րավ-արև­մուտք, Իթ Տա­ղըի ստո­րո­տում` Իթ Մեզարը կոչված վայրը (Սեբաստիայի մոտակայք) և Մուամմերի հրահանգով, թուրք ոստիկան-զինվորների ձեռքով գնդակահարել ու թաղել։ Ոճրագործությանը ներկա են եղել Իթթիհատի պատասխանատուներից Ալի Շեֆիքը և Փերթև բեյը, որոնք նաև լուսանկարել են դեպքը։ Արմենակ Հայրանյանը եղել է 34 տարեկան։

Գրականություն 
 Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Ստամբուլ, 1919։
 Համբարձումեան Վահան, Գիւղաշխարհ, Փարիզ, 1927։
 Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
 Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթոն, 1957։
 Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
 Կազմեց Առաքել Ն. Պատրիկ, Պատմագիրք Յուշամատեան Սեբաստիոյ Եւ Գաւառի Հայութեան, Ա. Հատոր, Հրատարակութիւն՝ Համասեբաստահայ Վերաշինաց Միութեան, Նիւ Եորք, տպ. «Մշակե, Պէյրութ, 1975, մեծ չափի 880 էջ։
 Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։
 Համբարձումյան Վահան, Գյուղաշխարհ, Երևան, 2000։
 Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալբոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Գոյամարտ, 1914-1925,
Լոս Անճելըս, 2001։
 Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ
հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
 Հովակիմյան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանության նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երևան, 2002։
 Խաչատրյան Լուսինե և Բաբլումյան Արփինե (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի
(1915-1923 թթ.), գիրք 1, Սեբաստիայի նահանգ, Երևան, 2004։
 Տիվրիկցիների հայրենակցական միության հուշերը…
 ՀՑԹԻՖ, ֆ-49, ծ-229, պ-14։
 Իսկահատեան Հ., Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան, Գիրք Գ, Պէյրութ, 2011, 395 էջ

Աղբյուրներ 
 

Հայ բժիշկներ
Տիվրիկ ավանում ծնվածներ
Հայոց ցեղասպանության զոհեր
ՀՅԴ անդամներ