Մինաս Բարսեղյան

Մինաս Մ. Բարսեղյան (նաև՝ Մինաս Մանուկ Բարսեղ, պրոֆ. դոկտ. Պազիլյան, Բազիլ կամ Պազիլ խան ), հայ բժիշկ, գիտնական, պրոֆեսոր, բանասեր, թարգմանիչ, խան։

Կենսագրություն 
Ծնվել է 1857 թվականի հուլիսի 14-ին Պարսկաստանի Նոր Ջուղա (Սպահան) քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է հայերեն և պարսկերեն լեզվով՝ Նոր Ջուղայի Դավրեժ թաղի Սբ. Մինաս եկեղեցուն կից դպրոցում։ 1871-74 թվականներին ուսանել է Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքի Հայոց մարդասիրական ճեմարանում։ 1874-77 թվականներին ուսանել է բելգիացի ջիզվիտների Կալկաթայի Սբ. Փրկիչ քոլեջում։ 1877-80 թվականներին ուսանել է Կալկաթայի անգլիական պետական «Presidency College»-ում, որի 4000 ուսանողների մեջ միակ հայն էր, և ստացել Կալկաթայի համալսարանի արվեստից մագիստրոսի (Master of Arts) աստիճան։ 1878-81 թվականներին «Presidency Col­lege»-ում սովորելուն զուգահեռ միաժամանակ բժշկություն է ուսանել «Med­ical College of Bengal»-ում և «Calcutta General Hospital»-ում։

1881-1882 թվականներին ուսումը շարունակել է Շոտլանդիայի (Մեծ Բրիտանիա) մայրաքաղաք Էդինբուրգի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում և ավարտել փայլուն ցուցանիշներով։ Այստեղ ուսանելու ընթացքում ցուցաբերել է արտառոց ընդունակություններ և առաջ անցել իր հայ, պարսիկ, հնդիկ, անգլիացի, շոտլանդացի ազգերի 400 մրցակիցներից։ Այդ առիթով կատակել է. «Հայ ու­ղե­ղը ամե­նէն հինն է, եգիպ­տաց­ւոց, ասո­րաց­ւոց ու բա­բե­լաց­ւոց հետ պէտք է մրցի, սա նոր բու­սած ազ­գե­րը մա­նուկ­ներ են ու տակա­ւին մար­դու տեղ չեն հա­շո­ւո­ւիր»։

1882 թ. բժշկական կրթությունն ավարտելուց հետո մի քանի ամիս Էդինբուրգում աշխատել է պրոֆ. Ռուտեր ֆորդի բնախոսական (ֆիզիոլոգիական) թանգարանում։ 1882 թվականին եղել է բրիտանական «Քլան» շոգենավային ընկերության բժիշկը և Լիվերպուլից Բոմբեյ երթևեկել։ 1882/83-85 թվականներին աջակից բժիշկ է աշխատել Մելդոզ քաղաքի նահանգային հոգեբուժական հիվանդանոցում։ 1885/86-89 թթ. օգնական բժիշկ է աշխատել Մանչեստրի կանանց ու մանկանց հիվանդանոցում։ Բրիտանական բժիշկների միության և Էդինբուրգի համալսարանի խորհրդի անդամ է ընտրվել։ Անգլիայի հիվանդանոցներում աշխատելու ընթացքում լայն ճանաչում է ձեռք բերել հայ բժիշկների շրջանում։

1889 թվականին, երբ Պարսկաստանի Նասրէդդին շահն այցելել է Անգլիա, բժիշկը նրան ներկայացել է որպես Անգլիայի պարսկական գաղութի անդամ։ Շահը հիանալով նրա մասնագիտական հմտության վրա՝ հրավիրել է Թեհրան՝ Իրանյան համալսարանում անգլերեն և բժշկագիտություն դասախոսելու։ 1889 թ. այցելել է Կ. Պոլիս և մեկնել Պարսկաստան։ 1889-1911 թվականներին բժշկություն է դասավանդել Թեհրանի «Դարուլ-ֆու­նուն» (արվեստների) դպրոցում/համալսարանում։ Պրոֆեսորի կոչում և բժշկապետի աստիճան է ունեցել։ Թեհրանում աշխատելու քսաներկու տարվա ընթացքում տվել է բազմաթիվ փայլուն շրջանավարտներ, որոնք պարսիկ մտավորականության վերնախավն են դարձել հետագայում։ Երկար տարիներ եղել է շահի պալատի բժշկապետը և բժշկական խորհրդատուն։ Եղել է Թեհրանում Մեծ Բրիտանիայի և Ռու­սաս­տա­նի դեսպանների ընտանեկան բժիշկը։ Երկու տարի եղել է պարսկական կազակների 2000-անոց ջոկատի բժշկապետը։ Տիրապետելով մի շարք օտար լեզուների՝ մեծ թվով բժշկական աշխատություններ եվրոպական լեզուներից պարսկերենի է թարգմանել։

Հեղինակ է բազմաթիվ հասարակական-քաղաքական, բժշկական (հոգեբուժական տեսանկյունից հետաքրքրական) հոդվածների, որոնք տպագրվել են անգլիական, պարսկական, կովկասյան և պոլսահայ պարբերական ներում։ 1911 թվականին տեղափոխվել է Կ. Պոլիս և գիտական, բանասիրական ու հասարակական լայն գործունեություն ծավալել։ Կ. Պոլսում եղել է պարսկական դեսպանատան բժշկապետը։ Թղթակցել է անգլիական «Medical Chronicle», «Hospi­ tal», «British Medical Journal» և այլ բժշկական պարբերա կանների՝ հրատարակելով բազմաթիվ գիտական հոդվածներ։ Հայրենակիցների շրջանում բժշկաառողջապահական գիտելիքներ տարածելու նպատակով գրել է մի շարք հայերեն բժշկական գիտահանրամատչելի հոդվածներ և գրքեր, որոնցից է, օրինակ, խոլերային նվիրված ծավալուն աշխատությունը։ Կ. Պոլսում անդամակցել է Հայ բժիշկների միությանը, եղել է Օսմանյան կայսերական բժշկական կաճառի, Բրիտանական բժիշկների միության, Էդինբուրգի համալսարանական խորհրդի, Հայկական Կարմիր խաչի և հայկական ու օտար մասնագիտական ու հասարակական այլ կազմակերպությունների անդամ։ 1915 թ. Մեծ Եղեռնի ժամանակ օսմանյան կառավարությունը աքսորել է նրան, սակայն Պարսկաստանի դեսպանի ազդու միջնորդության շնորհիվ ազատվել է և ապաստանել Բուլղարիայում։ 1918 թվականին` Առաջին համաշխարհային պատերազմն ավարտ­վե­լուց հե­տո, ըն­տա­նի­քով մեկ­նել է Ֆրան­սի­ա­յի Նից­ցա քա­ղա­քը` կազդուրվելու։

Պարգևատրվել է Պարսկաստանի կառավարության «Շիր-օ-խոր­շիդ» («Առյուծ և արե­գակ») Ա աստիճանի շքանշանով, խանության տիտղոսով և այլ պատվանշաններով ու պարգևներով։ Մահացել է 1922 թվականի հուլիսի 24-ին Ֆրանսիայի Նիցցա քաղաքում։ 1914 թվականի դրությամբ ունեցել է Փարիզի բժշկական համալսարանաում ուսանող որդի և 3 դուստր, որոնք սովորում էին Կ. Պոլսի Բերա թաղամասի անգլիական դպրոցում։

Աշխատություններ 
Pathologie interne, par Dieulafoy, պարսկերեն թարգմանություն։ 
Pathologie externe, par quatre agreges։ Kermission, Bouget etc., պարսկերեն թարգմանություն։ 
Holden’s Landmarks of Anatomy, պարսկերեն թարգմանություն։ 
Ընդարձակ ուսումնասիրություն խոլերայի մասին։

Տարափոխիկ հիվանդությունների մասին մի շարք հոդվածներ է տպագրել «Տերբի­յետ» շաբաթաթերթում։

Թեհրանի պարսկերեն «Հաբլ-օլ-մա­թին» օրաթերթում հոդվածներ է տպագրել «Վե­զի­ֆե» և «Գա­պուս» ծածկանուններով։

Աղբյուրներ

Գրականություն 
 Ղազարեան Վահան, Բժշկական տարեցոյց, Կ. Պոլիս, 1914։ 
 Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։ 
 Վարդանյան Ստելլա, Հայաստանի բժշկության պատմություն, Երևան, 2000։

Իրանահայ բժիշկներ