Նշան Արծրունի

Նշան Արծրունի (իսկական ազգանունը եղել է Պլեոխանյան, սակայն հայրենի Վանը հիշեցնելու նպատակով փոխել են Արծրունիի), (1849 թվական, Սեբաստիայի նահանգ, Սե­բաս­տի­ա­յի գա­վա­ռ, Ակնի գավառակ, Աբուչեխ (Ապուչեխ) ավան - 1895  թվական), հայ բժիշկ, գրող, ազգային հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն 
Նշան Արծրունին ծնվել է 1849 թվականին, Սեբաստիայի նահանգի |Սե­բաս­տի­ա­յի գա­վա­ռի Ակն գավառակի Աբուչեխ (Ապուչեխ) ավանում՝ վանեցու ընտանիքում։ Ավարտել է ծննդավայրի վարժարանի վեցամյա դասընթացը։ 1867 թվականին մոր հետ տեղափոխվել է Կ. Պոլիս և վերցվել զինվորական բժիշկ հորեղբոր՝ Մինասի խնամքին։ 1867-1871 թվականներին սովորել է Կ. Պոլսի Կայսերական զինվորական բժշկական վարժարանում և ստացել դեղագործի, ապա նաև վիրաբույժի վկայականներ։ 1871 թվականին արաբական ապստամբության ժամանակ օսմանյան բանակի կազմում, որպես զինվորական բժիշկ, ուղարկվել է Հիջազ և Եմեն։ 1871-1876 թվականներին, ծառայության բերումով, հինգ տարի թափառել է արաբական անապատներում և դարմանել մալարիայով հիվանդ զինվորներին ու տեղացիներին։ Օսմանյան պետությունը գնահատել է Արաբիայում նրա ծառայությունը և նրան պարգևատրել «Մե­ջի­դիե»-ի Ա կարգի պատվանշանով և հարյուրապետի զինվորական աստիճանով։ 1876 թվականին Կոստանդնուպոլսում հրատարակել է Արաբիա կատարած իր ուղևորության մասին հայերեն գրած «Ու­ղե­ւո­րու­թիւն դէ­պի Արա­բիա» ուսումնասիրության թուրքերեն թարգմանությունը։ Մեկ այլ աղբյուրում ասված է, որ գրքի բնագիրը եղել է թուրքերեն, իսկ 1911 թվականին թարգմանվել և հրատարակվել է նաև հայերեն։ 1877-1878 թվականներին Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ կրկին զորակոչվել է օսմանյան բանակ և, որպես զինվորական բժիշկ, Կարսի ռազմաճակատ ուղարկվել։ Կարսում օսմանյան բանակի պարտությունից հետո, հազարավոր թուրք զինվորների հետ գերի է ընկել քաղաքը գրաված ռուսական զորքին, տեղափոխվել Երևան, ապա՝ Թիֆլիս, ուր, որպես հմուտ բժիշկ և բարձրաստիճան զինվորական, արժանացել է Կովկասյան բանակի երկու բարձրաստիճան հայ հրամանատարների՝ գեներալներ Միքայել Լոռիս-Մելիքովի և Արշակ Տեր-Ղուկասյանի համակրանքին և շնորհներին։ Լոռիս-Մելիքովը, որպես խորին հարգանքի նշան, նրան նվիրել է արծաթե շքադրամ և իր լուսանկարը։

Թիֆլիսում ծանոթացել է անվանի մշակութային գործիչ, «Մշակ» թերթի խմբագիր Գրի­գոր Արծ­րու­նու հետ, որի խնդրանքով պատերազմական հուշեր ու զանազան հոդվածներ է տպագրել «Մշա­կում»` «Պլե­օ­խան» ծածկանունով։ Վերադառնալով ռուսական հսկողության տակ գտնվող Կարս, հրատարակել է Թրքահայաստանի ազատագրությանը նվիրված «Կարս Հա­յաս­տա­նի» (նման անունով պարբերական մատենագիտական որևէ ցուցակում կամ որևէ աղբյուրում չկա - խմբ.) եռօրյա հայրենաշունչ թերթը, որը, սակայն, 2-3 համար հրատարակվելուց հետո, քաղաքական նկատառումներով և բարեկամների խորհրդով ընդհատվել է, քանի որ կարող էր վնաս հասցնել Թուրքիայում բնակվող իր հարազատներին։ 1880 թվականի հոկ­տեմ­բե­րի 16-ին, Կարսի Ազգային առաջնորդարանն ու կրթական մարմինները նրան շնորհել են «Գնա­հա­տա­կան վկա­յա­գիր»` անձն­վեր ծա­ռա­յու­թյան հա­մար։ 1881 թվականին Կ. Պո­լիս է վե­րա­դար­ձել և զա­նա­զան պաշ­տոն­ներ վա­րել։ 1881-1888 թվականներին բնակ­վել է Սե­բաս­տի­ա­յի նա­հան­գի Սե­բաս­տի­ա­յի գա­վա­ռի Ակն գա­վա­ռա­կի կենտ­րոն Ակն քա­ղա­քում, ապա` Խարբերդի նահանգի Դերսիմի գավառի Չմշկածագ ավանում և քաղաքապետական դեղագործի ու վիրաբույժի պաշտոնները վարել։ Այդ ընթացքում բազմիցս այցելել է Դերսիմ և իր համակրելի բնավորությամբ դարձել տեղի քուրդ ցեղապետերի սիրելին։

Կազմել է Հայաստանի ազատագրության համար ապստամբության ծրագիր, սակայն գտնելով, որ դա դժվարին և կանխահաս է, հրաժարվել է այդ մտքից։ 1889 թվականի հունվարին Երզնկայում կազմված Հայ տնտեսական միության հրավերով մեկնել է Երզն­կա` վի­րա­բույժ և դե­ղա­գործ աշ­խա­տե­լու։ 1889 թվականին Երզն­կա­յի օս­մա­նյան իշ­խա­նու­թյու­նը նրան ամ­բաս­տա­նել է իբ­րև ռու­սա­կան լրտես, որը 1877-1878 թվականներին Ռուս-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­միի ժա­մա­նակ իբր նպաս­տել է Կարս բեր­դա­քա­ղա­քի անկ­մա­նը, քա­նի որ Կար­սի զին­վո­րա­կան հա­տա­կա­գի­ծը իբր ու­ղար­կել է ռու­սա­կան բա­նա­կի գե­նե­րալ Ար­շակ Տեր-Ղու­կա­սո­վին։ Տու­նը խու­զար­կե­լիս Անիում Կարսի առաջ­նոր­դի, Գամառ Քաթիպայի (Ռափայել Պատկանյան) և ու­սու­ցիչ­նե­րի հետ լու­սան­կար­ված պատ­կե­րը և մի քա­նի նոր հե­ղի­նա­կած եր­գեր են հայտ­նա­բե­րել։ 1889 թվականին 5 տար­վա տա­ժա­նա­կիր բան­տար­կու­թյան է դա­տա­պարտ­վել։ 1894 թվականին, Լի­բի­ա­յի (Աֆ­րի­կա­յի հյու­սի­սում) Տրի­պո­լիս քա­ղաքն է աք­սոր­վել։ 1895 թվականին հուն­վա­րի 1-ին, ֆի­զի­կա­պես քայ­քայ­ված ու հո­գե­պես ջլատ­ված վի­ճա­կում մա­հա­ցել է Տրի­պո­լի­սի իտա­լա­կան հի­վան­դա­նո­ցում` 46 տարեկանում։ Թաղվել է Տրիպոլի­սի հունական գերեզմանոցում։ Թողել է մի քանի թատերական և բժշկական գործեր, որոնցից մի քանիսը խարդախաբար հրատարակել են ուրիշները (Վ. Արծրունի, «Արև», 1932 թվական, հունվար)։

Աշ­խա­տու­թյուն­նե­րը 
 Ուղեւորութիւն դէպի Արաբիա (թուրքերեն բնագիր), 1876։
 Ուղեւորութիւն դէպի Արաբիա (հայերեն թարգմանություն), թերթոն «Աշ­խա­տանք» թերթում, Զմյուռնիա, 1911։

Գրականություն 
 Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1940։
 Պարսամեան Մկրտիչ, Ակն եւ ակնցիք, Փարիզ, 1952։
 Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթոն, 1957։
 Ստեփանյան Գ., Կենսագրական բառարան, հ. Ա., Երևան, 1973։
 Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուրներ 
 

Հայ բժիշկներ
Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Հայ գրողներ
Հայ տղամարդ գրողներ
Հայ հասարակական գործիչներ