Աղվանից կաթողիկոսություն

Աղվանից եպիսկոպոսապետություն կամ Աղվանից կաթողիկոսություն Աղվանից եկեղեցու հոգևոր և եկեղեցավարչական գերագույն կենտրոնական իշխանությունը։ Կազմավորվել է 6-րդ դ. 2-րդ կեսին։ Աղվանից եկեղեցին հիմնադրման պահից ի վեր Հայոց կաթողիկոսության հարաբերությամբ ճանաչվում էր որպես ենթակա թեմ և ոչ առանձին կաթողիկոսություն։ Ընդգրկել է բուն Աղվանքի և Մեծ Հայքի Ուտիք ու Արցախ նահանգների թեմերը, ընդունել Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու գահերեցությունը։ Կառուցվածքով հար և նման էր Հայ, Վրաց, Ասորվոց և Արևելյան մյուս եկեղեցիների կաթողիկոսություններին։ Կաթողիկոսը ընտրվել է եկեղեցական բարձրագույն ժողովում՝ թեմերի առաջնորդների ու հրավիրված բարձրաստիճան աշխարհականների կողմից և ձեռնադրվել Ամենայն հայոց կաթողիկոսից։ Նա կրել է «Կաթողիկոս Աղվանից, Լփնաց և Չողայ» տիտղոսը։ Աղվանից առաջին կաթողիկոս է ընտրվել Արցախի Մեծառանից գավառի Տեր Աբաս եպիսկոպոսը (552-596 թթ.)։ Կաթողիկոսության կենտրոնը դարձել է մայրաքաղաք Պարտավը (462 թ.-ին հիմնել է Առանշահիկներից Վաչե Բ)։ Տարբեր ժամանակներում կաթողիկոսանիստ են եղել Կապաղակը, Ամարասի վանքը, Չարեքաբերդը, Գանձակը, Գանձասարի վանքը։

1240 թվականից բարձրացել է Գանձասարի եպիսկոպոսության հեղինակությունն ու դերը, որտեղ ժառանգաբար գահակալել են Հասան-Ջալալյանները (իշխանական տոհմ Խաչենում)։ 14-րդ դարից կաթողիկոսությունը տեղափոխվել է Գանձասարի վանք, սկսել է ավելի հաճախակի կոչվել ուղղակի Գանձասարի կաթողիկոսություն՝ ի հոգևորս ենթարկվելով Սուրբ Էջմիածնի Հայոց կաթողիկոսությանը։ Աղվանից (Գանձասարի) կաթողիկոսությունը տնօրինել է բուն Աղվանքի (Կապաղակ, Շաքի, Բաղախատ), և Մեծ Հայքի «Արևելից Կողմանց» (Պարտավ, Ամարաս, Ուտիք, Գարդման, Հաշու, Մեծկվենք, Գանձասար, Բաղասական) թեմերը։ Տարբեր ժամանակներում Աղվանից կաթողիկոսությանն են ենթարկվել նաև Հաբանդի, Շամախու, Շիրվանի, Բաքվի, Դերբենդի և այլ եպիսկոպոսական թեմեր։ Աղվանից կաթողիկոսությունը հոգևոր բնագավառից բացի գործուն մասնակցություն է ունեցել հասարակական, քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանքին։

Աղվանից կաթողիկոսության անվանումը դարձել է սոսկ վերացական հասկացություն։ Գանձասարի կաթողիկոսությունը, հատկապես Հասան-Ջալալյանների հայրապետությամբ, եղել է Արցախում հաստատված իսլամադավան խաների բռնակալության դեմ մելիքների ընդդիմության, XVIII դ. I քառորդի հայ ազգային-ազատագրական շարժման կազմակերպիչը, ոգեշնչողն ու հոգևոր, քաղաքական կենտրոնը։ Այն վերածվել է ռուսական կողմնորոշման ուղեցույցի և ռուսական արքունիքում թուրք-պարսկական լծից ազատագրվելու հայոց իղձերի թարգմանի։ 1815 թ. ցարական կառավարությունը Ամենայն հայոց կաթողիկոսության միջնորդությամբ լուծարել է Աղվանից կաթողիկոսությունը՝ փոխարենը հաստատելով մետրոպոլիտություն։ Նախկին Աղվանից կաթողիկոսությանը ենթակա նահանգներում կազմվել են նվիրապետական տեսակետից Էջմիածնի կաթողիկոսությանը ենթակա երկու առաջնորդական թեմեր և մեկ հաջորդական վիճակ։ Այդ իրադրությունը վերջնականապես ամրապնդվել է «Պոլոժենիե»-ում (1836)։ Առաջին առաջնորդական թեմի (Շուշիի կամ Արցախի) մեջ մտել են Դիզակ, Վարանդա, Բերդաձոր, Խաչեն, Ջրաբերդ, Գյուլիստան, Շաքի, Կապաղակ, Կամբեճան, Արեշ, Լենքորան (Լանքարան) գավառները։ Երկրորդ առաջնորդական թեմը (Շամախի կենտրոնով) ընդգրկել է Դերբենդի, Ղուբայի, Շամախու, Բաքվի և հարևան գավառների հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։ Հաջորդական վիճակի կենտրոնն էր Գանձակ (Ելիզավետպոլ) քաղաքը, որին ենթարկվել են Գարդման, Փառիսոս, Զավե գավառները։ Հաջորդական վիճակն անմիջապես ենթակա էր Թիֆլիսի կոնսիստորիային։ Աղվանից կաթողիկոսության վերջին՝ Սարգիս Բ Հասան-Ջալալյան կաթողիկոսը մինչև իր վախճանը (1828) եղել է մետրոպոլիտ։

Աղվանից կաթողիկոսներ 

 Աբաս, 552-596
 Վիրո, 596-629
 Զաքարիա Ա, 629-644
 Հովհաննես Ա, 644-671
 Ուխտանես, 671-683
 Եղիազար, 683-689
 Ներսես Ա, 689-706
 Սիմեոն Ա, 706-707
 Միքայել, 707-744
 Անաստաս Ա, 744-748
 Հովսեփ Ա, 748-765
 Դավիթ Ա, 765-769
 Դավիթ Բ, 769-778
 Մատթե, 778-779
 Մովսես Ա, 779-781
 Ահարոն, 781-784
 Սողոմոն Ա, 784
 Թեոդորոս, 784-788
 Սողոմոն Բ, 788-789
 Հովհաննես Բ, 799-824
 Մովսես Բ, 824
 Դավիթ Գ, 824-852
 Հովսեփ Բ, 852-877
 Սամուել, 877-894
 Հովնան, 894-902
 Սիմեոն Բ, 902-923
 Դավիթ Դ, 923-929
 Սահակ, 929-947
 Գագիկ, 947-958
 Դավիթ Ե, 958-965
 Դավիթ Զ, 965-971
 Պետրոս Ա, 971-987
 Մովսես Գ, 987-993
 Մարկոս Ա, մոտ. 993
 Հովսեփ Գ,
 Մարկոս Բ, մոտ 1079
 Հովհաննես Գ, 1079-1121
 Ստեփանոս Ա, 1129-1131
 Գրիգոր Ա, մոտ 1139
 Բեժգեն, մոտ.1140
 Ներսես Բ, 1149-1155
 Ստեփանոս Բ, 1155-1195
 Հովհաննես Դ, 1195-1235
 Ներսես Գ, 1235-1262
 Ստեփանոս Գ, 1262-1323
 Սուքիաս, մոտ 1323
 Պետրոս Բ, մոտ 1331
 Զաքարիա Բ, մոտ 1331
 Դավիթ Է
 Կարապետ, 1402-1420
 Հովհաննես Ե, մոտ 1426-1428
 Մատթեոս Ա, մոտ 1434
 Աթանաս, մոտ 1441
 Գրիգոր Բ,
 Հովհաննես Զ, մոտ 1470
 Ազարիա
 Թովմաս, մոտ 1471
 Արիստակես Ա
 Ստեփանոս Դ, մոտ 1476
 Ներսես Դ, մոտ 1478
 Շմավոն Ա, մոտ 1481
 Առաքել, 1481-1497
 Մատթեոս Բ, մոտ 1488
 Արիստակես Բ, 1515- մոտ 1516
 Սարգիս Ա, մոտ 1554
 Գրիգոր Գ, մոտ 1559-1574
 Պետրոս Բ, 1571
 Դավիթ Ը, մոտ 1573
 Փիլիփոս Տումեցի, մեկ տարի
 Հովհաննես Զ, 1574-1584
 Դավիթ Թ, մոտ 1584
 Անաստաս Բ, մոտ 1585
 Շմավոն Բ, 1586-1611
 Արիստակես Գ Քոլատակեցի, մոտ 1588
 Մելիքսեթ Արաշեցի, մոտ 1593
 Սիմեոն Գ, մոտ 1616
 Պետրոս Բ Խանձկեցի,1653-1675
 Երեմիա Հասան-Ջալալյան, 1676-1700
 Եսայի Հասան-Ջալալյան, 1702-1728
 Հովհաննես Է Գանձասարեցի, 1763-1786
 Սարգիս Բ Գանձասարեցի, 1810-1828

Աղվանից կաթողիկոսություն