Պսակային զարկերակային հիվանդություն

Պսակային զարկերակային հիվանդություն (Պսակաձև անոթների հիվանդություն), հայտնի է որպես սրտի իշեմիկ հիվանդություն (ՍԻՀ) անվամբ, իր մեջ ընդգրկում է մի խումբ հիվանդություններ, որոնք են կայուն ստենոկարդիան (կրծքահեղձուկ), անկայուն ստենոկարդիան, սրտամկանի ինֆարկտը և հանկարծակի սրտային մահը։ Այս հիվանդությունները պատկանում են սրտանոթային հիվանդությունների խմբին։ Հիմնական ախտանիշներն են ցավը կամ ծանրության և ճնշվածության զգացողությունը կրծքավանդակում, որը ճայագայթում է ուսեր, ձեռքեր, պարանոց կամ ծնոտ։ Երբեմն դա կարող է նմանվել այրոցի զգացողության։ Սովորաբար ախտանիշները առաջանում են ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության կամ էմոցիոնալ սթրեսի ժամանակ, տևում մի քանի րոպե, անցնում հանգստի ժամանակ։ Մյուս ախտանիշներից է շնչարգելությունը, որը կարող է ուղեկցել կամ երբեմն լինել միակ ախտանիշ։ Երբեմն, հիվանդության առաջին նշանը սրտամկանի կաթվածն է (սրտամկանի ինֆարկտ) ։ Մյուս բարդություններն են սրտային անբավարարությունը և առիթմիաները։

Ռիսկի գործոններն են զարկերակային հիպերտենզիան, ծխելը, շաքարային դիաբետը, նստակյաց կյանքը, գիրությունը, հիպերխոլեստերինեմիան, սխալ սննդակարգը, դեպրեսիաները և ալոհոլի չարաշահումը։ Հիմքում ընկած հիմնական մեխանիզմը կորոնար անոթներով արյան, այսպիսով նաև թթվածնի մատակարարման խանգարումն է դեպի սրտամկան, պայմանավորված սրտի կորոնար անոթների աթերոսկլերոզով։ Կան մի շարք տեստեր, որոնք կարող են օգնել ախտորոշել ՍԻՀ-ը, դրանց թվում են․ էլեկտրասրտագրությունը (ԷՍԳ), սրտի սթրես տեստը, համակարգչային շերտագրությամբ կորոնար անգիոգրաֆիան, կորոնարոգրաֆիան և այլն։

Առողջ սննդակարգը, կանոնավոր ֆիզիկական վարժությունները, նորմալ քաշի պահպանումը և չծխելը իջեցնում են ՍԻՀ-ի ռիսկը։ Համապատասխան դեպքերում օգտագործվում են դեղորայքներ շաքարային դիաբետի, հիպերխոլեստերինեմիայի կամ զարկերակային հիպերտենզաիայի դեմ ։ Փաստերը այն մասին, որ ցածր ռիսկով մարդիկ չունեն սիմպտոմներ սահմանափակ են։ Բուժման մեջ ներառված միջոցառումներից է նաև կանխարգելումը։ Դեղորայքները ինչպիսիք են հակաագրեգանտները (այդ թվում ասպիրինը), բետա բլոկերները, կամ նիտրոգլիցերինը ևս կարող են խորհուրդ տրվել։ Ծանր դեպքերում կատարվում են ինվազիվ միջամտություններ․ միջմաշկային ներանոթային միջամտություն և աորտոկորոնար շունտավորում (ԱԿՇ)։ Հիմնական դեղանիջոցներին որպես լրացում միջմաշկային ներանոթային միջամտության և աորտոկորոնար շունտավորման դերը կայուն կրծքահեղձուկի դեպքում ակնկալվող կյանքի տևողության և սրտամկանի ինֆարկտի ռիսկի իջեցման մեջ հստակ չէ։

2015 թվականի տվյալներով ՍԻՀ-ով հիվանդ է 110 միլիոն մարդ, իսկ 8,9 միլիոն մարդկանց դեպքում այն հանգեցրել է մահվան։ Դա կազմում է ամբողջ մահերի 15,9%-ը և հանդիսանում է աշխարհում մահացության հիմնական պատճառ։ Պսակաձև անոթների հիվանդությունից մահվան ռիսկը որոշակի տարիքային խմբերում նվազել է 1980-2010 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում, մասնավորապես զարգացած երկրներում։ Պսակաձև անոթների հիվանդությունից մահվան դեպքերը որոշակի տարիքային խմբերում ևս նվազել են 1990-2010 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։ 2010 թվականին ԱՄՆ-ում 65 տարեկանից բարձր տարիքային խմբում մոտավորապես 20%-ն ունեցել են պսակաձև անոթների հիվանդություն, մինչդեռ 45-64 տարեկանում այն առկա է 7% և 1,3% 18-45 տարեկան տարիքային խմբերում։ Նշված տարիքային խմբերում տղամարդկանց տոկոսային մասնաբաժինն ավելի շատ է քան կանանցը։

Նշաններ և ախտանիշներ 
Ցավը կրծքավանդակում, որն առաջանում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ, ուտելուց հետո, կամ այլ կանխատեսելի դեպքերում կոչվում է կայուն ստենոկարդիա (կրծքահեղձուկ), այն պայմանավորված է սրտի զարկերակներ նեղացմամբ։

Այն դեպքերում, երբ փոխվում են ցավի ինտենսիվությունը, բնույթը և հաճախականությունը, հիվանդությունը կոչվում է անկայուն ստենոկարդիա։ Անկայուն ստենոկարդիան կարող է նախորդել սրտամկանի ինֆարկտին։ Անհայտ պատճառով կրծքավանդակում ցավով հիվանդների մոտ, ովքեր դիմել են անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունք կորոնար անոթների հիվանդություն հանդիպում է մոտավորապես 30% դեպքերում։

Ռիսկի գործոններ 
Կորոնար անոթների հիվանդությունն ունի մի շարք ռիսկի գործոններ։ Դրանցից են զարկերակային հիպերտենզիան, ծխելը, շաքարային դիաբետը, նստակյաց կյանքը, գիրությունը, հիպերխոլեստերինեմիան, սխալ սննդակարգը, դեպրեսիաները, ժառանգականությունը և ալոհոլի չարաշահումը։ Դեպքերի մոտավորապես մեկ երկրորդն ունեն գենետիկ նախատրամադրվածություն։ Ծխելը և գիրությունը հանդիպում են համապատասխանաբար 36% և 20% դեպքերում։ Նույնիսկ մեկ ծխախոտի օգտագործումը կրկնապատկում է կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկը։ Նստակյաց կյանքը նշվում է մինչև 7-12% դեպքերում։ Ռիսկը բարձրանում է հերբիցիդ Օրանժ Ագենտի կիրառումից։ Ռևմատոիդ արթրիտը և համակարգային կարմիր գայլախտը ռիսկի անկախ գործոններ են։

Աշխատանքային սթրեսը խաղում է փոքր դեր հաղորդվելով մոտավորապես 3% դեպքերում։ Ըստ մի հետազոտության տվյալների, այն կանայք ովքեր ազատ էին աշխատանքային սթրեսից, ունեին արյունատար անոթների ավելի մեծ տրամագիծ, բերելով աթերոսկլերոզի ավելի դանդաղ հարաճի։ Ի հակադրություն, այն կանայք ում աշխատանքային սթրեսի մակարդակը բարձր էր, ունեին արյունատար անոթների փոքր տրամաչափ և հիվանդության նշանակալի արագ հարաճ։ Տիպ Ա վարքագծով մարդիկ, ում բնորոշ է ժամանակի սղության զգացողությունը, մրցունակությունը, ագրեսիվությունը և անհամբերությունը, ունեն կորոնար անոթների հիվանդության ավելի բարձր ռիսկ։

Արյան լիպիդներ 

 Արյան մեջ խոլեստերինի բարձր պարունակություն (մասնավորապես ՑԽԼ-ի պարունակությունը)։ Կորոնար անոթների հիվանդության առաջացման մեջ ԲԽԼ-ն (բարձր խտության լիպոպրոտեին) ունի պաշտպանիչ նշանակություն։
 Արյան մեջ տրիգլիցերիդների բարձր մակարդակը կարող է իր դերն ունենալ։
 Լիպոպրոտեին Ա-ի բարձր մակարդակ, բարդ միացություն, որն առաջանում է, երբ ՑԽԼ խոլեստերոլը միանում է ապոլիպոպրոտեին Ա սպիտակուցի հետ։

Դիետիկ խոլեստերոլը չունի նշանակալի էֆեկտ արյան մեջ խոլեստերոլի մակարդակի վրա, այսպիսով դրա օգտագործման կարիքը կարող է չլինել։ Անհանգստություն է առաջացնում հագեցած ճարպաթթուների օգտագործումը։

Գենետիկա 
Կորոնար անոթների հիվանություն ունեցող հիվանդների 40-60%-ն ունեն ժառանգական ծանրաբեռնվածություն ։ Բազմագենոմ ասոցացված հետազոտությունների համաձայն մոտավորապես 60 գենետիկ լոկուսներ պատասխանատու են կորոնար անոթների հիվանդության համար։

Այլ պատճառներ  

 Էնդոմետրիոզովըմինչև 40 տարեկան կանանց մոտ։
 Ռիսկի գործոններ են կարող են լինել դեպրեսիները, բացասական հույզերը, այդ թվում զայրույթը, թշնամանքի զգացումը, ագրեսիվությունը։
 Մի շարք մանկական տրավմաներ (հոգեբանական, ֆիզիկական բռնություն, սեռական բռնություն, ֆիզիկական բռնություն մոր նկատմամբ, ընտանիքի անդամների կողմից թմրանյութերի օգտագործում, մտավոր հետամնացություն, սուիցիդ, ազատազրկում) ունեն մեծ կորելացիոն կապ հասուն տարիքի հիվանդույթւոնների հետ այդ թվում կորոնար անոթների (սրտի իշեմիկ) հիվանդության։
 Հեմոստատիկ գործոններ․ արյան մեջ ֆիբրինոգենի և մակարդելիության գործոն VII-ի բարձր մակարդակները ասոցացվում են կորոնար անոթների հիվանդության բարձրացած ռիսկի հետ։
 Արյան մեջ ցածր հեմոգլոբինը։
 B ֆիբրինոգեն G-455A գենի պոլիմորֆիզմը, որը հանդիպում է ասիական պոպուլյացիայում ասոցացվում է կորոնար անոթների հիվանդության բարձր ռիսկի հետ։

Ախտաֆիզիոլոգիա 

Դեպի սիրտ արյան հոսքի սահմանափակումը բերում է սրտի մկանային բջիջների իշեմիայի (բջիջների քաղց՝ թթվածնի անբավարար մատակարարման պայմաններում)։ Սրտի մկանային բջիջները թթվածնային քաղցից կարող են մահանալ, սա կոչվում է սրտամկանի ինֆարկտ։ Դա հանգեցնում է սրտի մկանային բջիջների վնասման, մահվան և հնարավոր սպիացման, առանց կարդիոմիոցիտների հետագա վերականգնման։ Պսակաձև անոթների քրոնիկ խիստ նեղացումը կարող է հրահրել անցողիկ իշեմիայի, որն էլ կարող է պատճառ լինել փորոքային առիթմիայի առաջացման համար, վերջինս կարող է վերածվել կյանքի համար վտանգավոր առիթմիայի՝ փորոքների ֆիբրիլյացիայի, որը հաճախ ավարտվում է մահվամբ։

Որպես կանոն, կորոնար անոթների հիվանդություն առաջանում է, երբ կորոնար զարկերակների պատում՝ հարթ միոցիտների և էլաստիկ շերտի մեջ զարգանում է աթերոսկլերոզ։ Աթերոսկլերոզի արդյունքում զարկերակների պատը դառնում է կարծր, պինդ, կուտակում է կալցիում, աթերոգեն լիպիդներ և բորբոքային բջիջներ՝ վերածվելով աթերոսկլերոտիկ վահանիկի։ Արյունատար անոթների մկանային շերտում կալցիումի ֆոսֆատի (հիդրօքսիապատիտի) դեպոզիտներն խաղում են նշանակալի դեր զարկերակների կարծրացման և կորոնար անոթների աթերոսկլերոտիկ ախտահարման վաղ փուլերում ընդգրկման մեջ։ Այն կարող է դիտվել այսպես կոչված կալցիֆիլաքսիայի մետաստատիկ մեխանիզմի ժամանակ, որը տեղի է ունենում երիկամների քրոնիկ հիվանդության և հեմոդիալիզի ժամանակ (Rainer Liedtke 2008)։ Այսպիսով, մարդիկ ովքեր տառապում են երիկամային անբավարարությամբ, գրեթե 50% դեպքերում մահանում են սրտի իշեմիկ հիվանդությունից։ Վահանիկը կարելի է դիտել որպես մեծ բշտիկ, որն ուղղված է դեպի զարկերակի լուսանցք, բերելով արյան հոսքի մասնակի խցանման։ Կորոնար անոթների հիվանդությամբ մարդիկ իրենց կորոնար զարկերակներոմ կարող են ունենալ մեկ կամ մի քանի վահանիկներ, կամ կարող են ունենալ տասնյակ կուտակումներով վահանիկներ։ Առավել ծանր ձև է քրոնիկ տոտալ օկլ յուզիան (CTO), երբ պսակաձև զարկերակի լուսանցքը ամբողջովին խցանված է լինում ավելի քան 3 ամիս։

Սրտի X սինդրոմը բնորոշվում է կրծքավանդակի ցավով (ստենոկարդիայով) և կրքավանդակում ցանրության, ճնշվածության և դիսկոմֆորտի զգացողությամբ, այն մարդկանց մոտ ովքեր կորոնարոգրաֆիայով մեծ լուսանցք ունեցող կորոնար զարկերակներում չունեն հայտնաբերված նեղացումներ։ Ճշմարտությունը սրտի X սինդոմի առաջացման մասին առայժմ անհայտ է։ Այն բացատրվում է միկրովասկուլյար դիսֆունկցիայով։ Չպարզված պատճառներով՝ կանայք ավելի հաճախ են ունենում սրտի X սինդոմ, քան տղամարդիկ, դրանում իրենց ուրույն դերն ունեն հորմոններն ու այլ ռիսկի գործոնները։

Ախտորոշում 
Այն հիվանդների համար, ովքեր ունեն ախտանիշներ, նեղացած կորոնար անոթների հիվանդությունն ախտորոշելու համար կարող է կիրառվել սթրես էխոսրտագրություն։ Այն դեպքերում, երբ սիմպտոմներն արտահայտված չեն, իսկ կորոնար անոթների հիվանդության առաջացման ռիսկը ցածր է էխոսրտագրությունը, սրտի սթրես տեստերի կիրառումը խորհուրդ չի տրվում։

Սրտի X սինդրոմը հազվադեպ հանդիպող պսակաձև անոթների հիվանդություն է, որն առավել հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ և ախտորոշվում է բացառման սկզբունքով։

Այսպիսով, պսակաձև անոթների հիվանդության կասկածով հիվանդներին ախտորոշելու համար սովորաբար կիրառվում են նույն ախտորոշիչ տեստերը․

 Էլեկտրասրտագրություն (ԷՍԳ)
 Ֆիզիակական լարմամբ ԷՍԳ - Տրեդմիլ տեստ - Սթրես տեստ Exercise ECG – Stress test
 Ֆիզիկական լարմամբ ռադիոիզոտոպային տեստ (նուկլեար սթրես տեստ, սրտամկանի սցինտիգրաֆիա) 
 Էխոսրտագրություն (այդ թվում սթրես էխոսրտագրություն) 
 Կորոնարոգրաֆիա
 Ներլուսանցքային ուլտրաձայնային հետազոտություն
 Մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն (ՄՌՇ) Պսակաձև անոթների հիվանդության ախտորոշման հիմքում ընկած է ախտանշանների բնույթը։ Կայուն ստենոկարդիայի (կրծքահեղձուկ) և սուր կորոնար սինդրոմի ժամանակ, որպես ախտորոշիչ մեթոդ առաջինը կատարվում է էլեկտրոսրտագրության (ԷՍԳ)։ Ախտրոշման համար կիրառվում են արյան տեստեր և կրծքավանդակի ռենտգենոգրաֆիա։

Կայուն ստենոկարդիա 
Կայուն ստենոկարդիայի ժամանակ, կրծքավանդակի ցավն իր բնորոշ ախտանիշներով առաջանում է կանխատեսելի ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության մակարդակներից։ Տարբեր եղանակներով կատարվող սրտի սթրես տեստերով կարելի է խթանել ախտանիշների առաջացմանը և գրանցել աջացած փոփոխությունները էլեկտրասրտագրությամբ, էխոսրտագրությամբ (սրտի ուլտրաձայնային հետազոտություն) կամ սցինտիգրաֆիայով (օգտագործելով սրտի մկաննների կողմից ռադիոնուկլիդի կլանումը)։ Եթե ի հայտ են գալիս սրտամկանի անբավարար արյունամատակարարման նշաններ կատարվում է կորոնարոգրաֆիա՝ հայտնաբերելու կորոնար անոթների ստենոզը (նեղացում) և որոշելու անգիոպլաստիկայի կամ աորտոկորոնար շունտավորում կատարելու անհրաժեշտությունը և համապատասխանությունը։

Կայուն կորոնար անոթների հիվանդությունը (ԿԿԱՀ) հաճախ կոչվում է նաև կայուն սրտի իշեմիկ հիվանդույթուն (ԿՍԻՀ)։ 2015 թվականին կատարված մենագրության համաձայն "անկախ անվանակարգությունից կայուն ստենոկարդիան ԿՍԻՀ-ի կամ ԿԿԱՀ-ի հիմնական արտահայտությունն է"։ ԿՍԻՀ/ԿԿԱՀ-ը ունեն կլինիկական ուղեցույցներ ամերիկյան և եվրոպական սրտաբանների ասոցիացիաների կողմից։

Սուր կորոնար համախտանիշ 
Սուր կորոնար համախտանիշի ախտորոշումն իր գլխավոր տեղն ունի անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքում, որտեղ առաջնահերթ կատարվում է ԷՍԳ գնահատելու "առաջացող փոփոխությունները" (սրտի մկանային բջիջների շարունակվող վնասման նշանները)։ Ախտորոշումը հստակ է, եթե ԷՍԳ-ն ցույց է տալիս "ST էլևացիա", որը սուր տիպիկ ցավի հետ մեկտեղ ախտորոշում է սրտամկանի սուր ինֆարկտը (ՍԻ), սա անվանվում է STEMI (ST-elevation MI) և բուժվում է անհետաձգելի կարգով կատարվող կորոնարոգրաֆիայով և միջմաշկային ներանոթային միջամտությամբ (անգիոպլաստիկա ստենտի տեղադրմամբ կամ առանց դրա) կամ թրոմբոլիզիսով ("թրոմբոլիտիկ" դեղորայքներ), որը հասանելի է։ Եթե ԷՍԳ-ով չկա ST սեգմենտի էլևացիա, սրտամկանի վնասումը ախտորոշվում է սրտային մարկերներով (արյան տեստեր, որոնք ախտորոշում են սրտամկանի վնասումը)։ Եթե առկա է վնասում (ինֆարկտ), կրծքավանդակի ցավը "non-ST elevation MI" (առանց ST էլևացիայի ՍԻ) (NSTEMI) ախտանիշ է։ Եթե չկան սրտամկանի վնասման ապացույցներ և կա ցավ, օգտագործվում է "անկայուն ստենոկարդիա" տերմինը։ Այս գործընթացը պահանջում է հիվանդանոցային վարում և ուշադիր հետևողականություն ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում հավանական բարդությունների (ինչպիսիք են օրինակ առիթմիկ բարդությունները) պատճառով։ Ռիսկերի գնահատման, սթրես տեստերի և անգիոգրաֆիայի տվյալներից կախված կարելի է բացահայտել և բուժել կորոնար անոթների հիվանդությամբ հիվանդներին, ովքեր ունեն NSTEMI կամ անկայուն ստենոկարդիա։

Ռիսկերի գնահատում 
Կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկերի գնահատման համար կան տարբեր եղանակներ։ Դրանց մեջ կորևորներից է Ֆրեմհինգեմյան աղյուսակը, որը կիրառվել է Սրտի Ֆրեմհինգեմյան հետազոտության ժամանակ։ Այն հաշվում են հաշվի առնելով տարիքը, սեռը, շաքարային դիաբետի առկայությունը, ընդհանուր խոլեստերոլը, ՑԽԼ խոլեստերոլը, ծխելը և սիստոլիկ արյան ճնշումը։

Կանխարգելում 
Սրտանոթային հիվանդությունների մինչև 90%-ը կարելի է կանխարգել խուսափելով ռիսկի գործոններից։ Կանխարգելումը ընդգրկում է համապատասխան ֆիզիկական ակտիվություն, քաշի կանոնավորում, զարկերակային հիպերտենզիայի բուժում, առողջ սննդականգ, արյան մեջ խոլեստերոլների մակարդակի իջեցում և ծխելու դադարեցում։

Էֆեկտիվությամբ դեղորայքներին գրեթե համարժեք է համապատասխան ֆիզիկական ակտիվությունը։ Ֆիզիկական ակտիվության բարձր մակարդակները իջեցնում են կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկը մինչև 25%։

Շատ ուղեցույցներ խորհուրդ են տալիս բուժմանը միացնել կանխարգելում։ 2015 թվականին Կոքրեյնի աշխատության մեջ գտնվել են մի շարք ապացույցներ, որ կառավարելով զարկերակային հիպերտենզիան, մարմնի զանգվածային ինդեքսը և որովայնի շրջագիծը կարելի է հասնել որոշակի արդյունքերի։ Այնուամենայիվ, մահացության և սրտանոթային հիվանդացության վրա ունեցող ազդեցության համար ապացույցներն անբավարար են։

Շաքարային դիաբետով հիվանդների դեպքում, կան որոշակի ապացույցներ, որ արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակների խիստ կանոնավորումը նվազեցնում է սրտային պատահարների ռիսկը, թեև կոնանավորելով արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակը իջնում են նաև այլ հիվանդությունների առաջացման ռիսկերը, ինչպիսիք են երիկամային անբավարարությունը և կուրությունը։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս չափավորել ալկոհոլի ընդունումը և այսպիսիով իջեցնել սրտանոթային հիվանդացության ռիսկը, մինչդեռ ալկոհոլի չարաշահումը բարձրացնում է ռիսկը։

Դիետա 
Սրտանոթային հիվանդացության և մահացության ռիսկը իջեցնող սննդակարգերը ենթադրում են մեծ քանակությամբ մրգերի և բանջարեղենի ընդունում։ Բուսակերների սրտանոթային հիվանդացության ռիսկերը գնահատվում են ցածր, դա հավանաբար պայմանավորված է նրանց կողմից մեծ քանակությամբ մրգերի ու բանջարեղենների օգտագործման հետ։ Հետազոտությունները նաև փաստում են, որ ռիսկը իջեցնում են միջերկրածովյան դիետան և մեծ քանակությամբ սննդային թելիկների օգտագործումը ։

Տրանս ճարպերի օգտագործումը (այն հիմնականում պարունակվում է հիդրոգենացված ճարպերում, ինչպիսին մարգարինն է) հրահրում է աթերոսկլերոզի առաջացում և բարձրացնում է սրտանոթային հիվանդացության ռիսկը։

Օմեգա 3 ճարպաթթվի հավելումների տեսքով օգտագործման դերը սրտանոթային հիվանդացության կանխարգելամն մեջ նշանակալի չի եղել (ներառյալ սրտամկանի ինֆարկտի և հանկարծակի սրտային մահի դեպքում)։ Կան նախնական ապացույցներ, որ մենաքինոնի (վիտամին K2), բայց ոչ ֆիլոքինոնի (վիտամին K1) օգտագործումը կարող է իջեցնել ԿԱՀ-ից մահացությունը։

Երկրորդային կանխարգելում 
Արդեն առկա հիվանդության դեպքում կատարվում է երկրորդային կանխարգելում հետագա բարդություններից խուսափելու համար։ Այս նպատակով էֆեկտիվություն ունի կենսակերպի փոփոխությունը․ Lifestyle changes that have been shown to be effective to this goal include:

 Քաշի կարգավորում
 Ծխելու դադարեցում
 Խուսափում տրանս ճարպերի օգտագործումից (մասնավորապես հագեցած ճարպաթթուներից) 
 Հոգեբանական սթրեսներից խուսափում
 Ֆիզիկական ակտիվություն։

Աէրոբիկ վարժություններ, ինչպիսիք են զբոսանքը, վազքը կամ լողը, կարող են իջեցնել կորոնար անոթների հիվանդությունից մահացության ռիսկը։ Աերոբիկ վարժությունները կարող են օգնել կանոնավերել զարկերակային գերճնշումը և արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակը երկար ժամանակ։ Այն նաև բարձրացնում է ԲԽԼ խոլեստերոլի մակարդակը։ Ըստ Ամերիկյան հիվանդությունների կանխարգելման կազմակերպության անբավարար են ապացույցները, թե բժիշկը պետք է խորհրդակցի ֆիզիկականն ակտիվության համար բայց դա չի խուսում ֆիզիկական ակտիվության անէֆեկտիվության մասին։ Ամերիկյան սրտի ասոցացիան, հիմնվելով ոչ համակարգված հետազոտությունների վրա բժիշկներին խորհուրդ է տալիս հիվանդներին խորհուրդ տալ դրսևորել համապատասխան ֆիզիկական ակտիվություն։

Բուժում 
Կորոնար անոթների հիվանդության դեմ կան մի շարք բուժական մոտեցումներ

 Կենսակաերպի փոփոխություն
 Դեղորայքային բուժում (դեղորայքներ, որոնք իջեցնում են արյան մեջ խոլեստերոլի մակարդակը, բետա բլոկերներ, նիտրոգլիցերին, կալցիումական մղանցքների բլոկերներ)
 Ինտերվենցիոն միջամտություններ՝ անգիոպլաստիկա և կորոնար ստենտավորում
 Աորտոկորանոր շունտավորում (ԱԿՇ)

Դեղորայքներ 

 Ստատիններ, իջեցնում են խոլեստերոլը, այսպիսով նաև ՍԻՀ-ի ռիսկը
 Նիտրոգլիցերին
 կալցիումական մղանցքների բլոկերներ և կամ բետա բլոկերներ
 Հակաթրոմբոցիտար դեղորայքներ, օրինակ ասպիրին 

Խորհուրդ է տրվում զարկերակային ճնշման իջեցում 140/90մմսս-ից ցածր։

Ասպիրին 
Նրանց համար, ովքեր նախկինում չունեն սրտանոթային հիվանդություն, ասպիրինը իջեցնում է սրտմկանի ինֆարկտի առաջացման ռիսկը, բայց ընդհանուր մահացության վրա չի ազդում։ Այն խորհուրդ է տրվում միայն այն հիվանդներին, ում ռիսկերը սրտանոթային հիվանդության առաջացման գնահատվում են բարձր։

Հակաթրոմբոցիտար թերապիա 
STEMI-ով հիվանդներին կլոպիդոգրելի և ասպիրինի համատեղ կիրառումն իջեցնում է սրտանոթային պատահարների առաջացման ռիսկն ավելի, քան ասպիրինն առանձին։ Մասնավորապես, դա չի ազդում այս խմբի հիվանդների շրջանում մահացության ռիսկերի վրա։ Այն հիվանդների դեպքում, ովքեր ստացել են 12 ամիս և ավել կլոպիդոգրելի և ասպիրինի համատեղ թերապիա, մահացության ռիսկերը մնում են նույնը։

Վիրաբուժական միջամտություն 
Սուր կորոնար համախտանիշի դեպքում մահացության դեմ Էֆեկտիվություն է ցուցաբերում ռեվասկուլյարիզացիան (վերանոթավորում)։ Միջմաշկային ռեվասկուլյարիզացիան կայուն սրտի իշեմիկ հիվանդության դեպքում իր էֆեկտիվությամբ կարող է զիջել դեղորայքային թերապիային։ Բազմանոթ ախտահարումների դեպում, երբ հնարավոր չէ կատարել միջմաշկային ներանոթային միջամտություն ընտրության մեթոդ է աորտոկորոնար շունտավորումը։ Ժամանակակից կորոնար զարկերակների ռեվասկուլյարիզացիայի (վերանոթավորման) վիրահատական եղանակները ցուցաբերում են հետօպերացիոն գլխուղեղի ինսուլտի դեպերի իջեցում, համեմատած միջմաշկային ներանոթային միջամտության հետ։

Համաճարակաբանություն 

2015 թ.-ին ՊՀԶ-ով տառապել է 110 միլիոն մարդ, որը հանգեցրել է 8,9 միլիոն մահվան։ Այն կազմում է բոլոր մահացությունների 15.9%-ը՝ դարձնելով ՊՀԶ-ն աշխարհում մահվան ամենատարածված պատճառը։ 1980-2010 թթ. ընկած ժամանակահատվածում ՊԶՀ-ի մահվան ռիսկը նվազել է՝ հատկապես զարգացած երկրներում։ 1990-2010 թթ. ընկած ժամանակահատվածում ՊԶՀ-ի դեպքերը նույնպես նվազել են տվյալ տարիքային խմբում։ 2010 թվականին Միացյալ Նահանգներում 65 տարեկան և բարձր տարիքային խմբում մոտ 20%-ն է ձեռք բերել ՊՀԶ, այնինչ 45-64 տարիքային խմբում հիվանդությունը ձեռք է բերում 7%-ը, իսկ 18-44 տարիքային խմբում` միայն 1.3%-ը։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տվյալ տարիքի կանայք։

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ աշխարհի սրտանոթային հիվանդությունների 60%-ը հանդիպելու են Հարավային Ասիայում, չնայած որ Հարավային Ասիայում բնակվում է աշխարհի բնակչության միայն 20%-ը։ Սա կարող է պայմանավորված լինել ժառանգական նախատրամադրվածությամբ և շրջակա միջավայրի գործոններով։ Հնդկաստանի սրտի ասոցիացիան և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն, օրինակ, քայլեր են ձեռնարկում այս խնդրի շուրջ տեղեկացվածության բարձրացման ուղղությամբ։

2017 թվականին Հայաստանում ըստ արյան շրջանառության համակարգի հիվանդությունների թվի 100 000 մարդուն բաժին է հասնում 1 807.6 հիվանդության դեպք։

Հասարակություն և մշակույթ

Անվանումներ 
Այս հիվանդությանը բնութագրող այլ անվանումներն են «սրտի իշեմիկ հիվանդություն», «անոթների պնդացում» և «անոթների նեղացում» անվանումներով։ Լատիներենով հիվանդության անվանումն է՝ morbus ischaemicus cordis (MIC)։

Օժանդակ խմբեր 
Ինֆարկի դեմ պայքարի նախագիծը միջազգային ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որ հիմնվել է 1998 թվականին և նպատակ ունի կրթության և հետազոտությունների միջոցով նվազեցնել սրտի իշեմիկ հիվանդությունները։

Հետազոտությունների վրա արդյունաբերության ազդեցություն  
2016 թ.-ին ԱՄՆ-ում շաքարային արդյունաբերության առեւտրային ասոցիացիայի արխիվի ուսումնասիրությունը հովանավորվել է 1965 թ.-ին New England Medical Journal- ում տպագրված հեղինակային գրականության վերանայման վրա, որը նվազեցրեց շատ շաքար պարունակող սննդակարգի դերը ԿԱՀ- ի զարգացման և շեշտեց ճարպի կարևոր դերի մասին։ Այս վերանայումն ազդել է տասնամյակների հետազոտական ֆինանսավորման և առողջ սնման ուղեցույցների վրա։

Հետազոտություններ 
Հետազոտության ջանքերը կենտրոնացած են նոր անոթային բուժման մեթոդների և տարբեր (չափահաս) ցողունային բջիջներով բուժման վրա։ 17 քրոմոսոմի հատվածը սահմանափակվում էր շատ ինֆարկտներ տարած ընտանիքներում։ Այլ ընդհանուր գենոմային հետազոտությունները ցույց են տվել կայուն տարբերակ 9 քրոմոսոմի համար (9p21.3)։ Այնուամենայնիվ, այս և այլ լոկուսներ տեղակայված են միջգենային հատվածներում և կարիք ունեն հետագա հետազոտությունների հասկանալու համար, թե ինչպես են ազդում ֆենոտիպի վրա։

Ավելի վիճելի փաստ է Chlamydophila pneumoniae և աթերոսկլերոզի միջև եղած կապը։ Թեև այս ներբջջային օրգանիզմը հայտնաբերվել է աթերոսկլերոտիկ վահանիկներում, ապացույցները համոզիչ չեն, թե արդյոք դա կարող է համարվել պատճառական գործոն։ Ապացուցված աթերոսկլերոզով հիվանդների մոտ հակաբիոտիկների բուժումը չի ցուցաբերել սրտի կաթվածի կամ այլ կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկի նվազեցում։

1990-ական թվականներից սրտի իշեմիկ հիվանդությունների հետ կապված նոր բուժման տարբերակների որոնումը, հատկապես այսպես կոչված, «առանց տարբերակ» սրտային անբավարարությամբ հիվանդների, համարվում է անգիոգենեզի օգտագործումը և և (չափահաս) ցողունային բջիջներով բուժումը։ Բազմաթիվ կլինիկական փորձեր են իրականացվել կամ օգտագործելով սպիտակուցային թերապիա (անոթային աճի գործոն), ինչպիսիք են FGF-1 կամ VEGF կամ բջջային թերապիա, օգտագործելով չափահաս ցողունային բջիջների տարբեր տեսակների պոպուլյացիաներ։ Հետազոտությունները դեռ շարունակվում են `առաջին խոստումնալից արդյունքներով, հատկապես FGF-1- ի և էնդոթելիար նախորդ բջիջների օգտագործմամբ։

Միելոպերօքսիդազը առաջարկվել է որպես բիոմարկեր։

Սննդակարգային փոփոխությունները կարող են նվազեցնել կորոնար անոթների հիվանդությունը։ Օրինակ, ապացույցները պաշտպանում են բույսերի վրա հիմնված սննդակարգի օգուտները և ագրեսիվ լիպիդների իջեցումը սրտանոթային հիվանդությունների բարելավման համար։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Risk Assessment of having a heart attack or dying of coronary artery disease , from the American Heart Association.

Սրտային հիվանդություններ