Էլֆեր

Էլֆեր (, ), կախարդական ժողովուրդ գերմանասկանդինավյան և կելտական բանահյուսություններում։ Հայտնի են նաև ալվեր և սիդեր անվանումներով։ Էլֆերի նկարագրությունները տարբեր առասպելներում տարբեր են, բայց սովորաբար նրանք գեղեցիկ և վառ արարածներ են, անտառի ոգին են և մարդկանց բարեկամը։ Նրանք մշտապես հեքիաթային և ֆանտաստիկ գրականության կերպարներ են։

Կա մի տարածված կարծիք, ըստ որի էլֆերը և փերիները նույնն են։ Նրանք ցանկացած պահի կարող են լինել էլֆ կամ փերի։ Չնայած նկարագրության երբեմնի նմանությանը՝ ավանդական, կելտական «էլֆերը»` sidhe, օրինակ կարող են ներկայացված լինել թևավոր, ի տարբերություն փերիների, որոնք կելտական սագաներում քիչ են տարբերվում սովորական մարդկանցից։

Անգլերեն լեզվում fair բառը 12-15-րդ դարերում փոխառվել է հին ֆրանսերենի «faerie» բառից. այն ինչ-որ կերպ կապված է բնակության և առասպելական «փոքրիկ մարդկանց» գործունեության հետ։ Ֆրանսիական տերմինի աղբյուրը համարվում է Fata բառը։ Fata բառը կիրառվում է իգական սեռով ռոմանական լեզվախմբերում և ի սկզբանե եղել է գոյականի չեզոք սեռի հոգնակի թիվ («fates») և բխում է fatum բառից։ Անգլիայում պատկերացում կար միայն էլֆերի մասին, իսկ ահա Նորմանդիայի հյուսիս-ֆրանսիական ժողովրդական բանահյուսությունից հայտնի փերիների մասին պատկերացումներն այստեղ ի հայտ եկան միայն Ուիլյամի գրավումից հետո։

Սկանդինավյան դիցաբանության մեջ գոյություն ունեն երկու տեսակի ալվեր՝ լուսավոր և ստորին (մուգ կամ սև), ընդ որում վերջիններս «Էդդաներ»-ում շատ ավելի մեծ ուշադրության են արժանացել։ Այս արարածները ապրում են գետնի տակ և ունեն թուխ մաշկ։ Նրանք բազմիցս աստվածների համար կախարդական իրեր են ստեղծել։ Ավելի ուշ այս դիցաբանական կերպարները միաձուլվել են թզուկների հետ։ Ըստ Վիլյամ Շեքսպիրի՝ էլֆերը փոքրիկ, օդային թևավոր արարածներ են, որոնք ավելի շատ հիշեցնում են ոչ թե անգլիական ժողովրդական բանահյուսության էլֆերին, այլ փոքրիկ և թևավոր այլ արարածների՝ պիքսիներին։ Դրան հումորով էր մոտենում Տոլկինը՝ համարելով առասպելական արարածների իր կողմից կերտված կերպարներն ավելի համապատասխան գերմանական, կելտական և ընդհանրապես եվրոպական դիցաբանությանն ամբողջությամբ։

Անվան ստուգաբանություն 

Գերմաներեն լեզվում կան մի խումբ բառեր, նմանատիպ «elv», անգլո-սաքսոներեն «aelf», շվեդերեն «alv», նորվեգերեն «alv» և իսլանդերեն «alf-ur». սա խոսում է այն մասին, որ այս բառն ունի նույն արմատը, հետևաբար, նկարագրությունն էլֆերի մասին բոլոր ժամանակակից գերմանական ժողովուրդների նախնիների շրջանում նույնն է եղել։ Նույն ծագումն ունի նաև գերմանական «էլֆ» բառը, որը հասկանալ մի փոքր դժվար է։ Մի քանի հետազոտողներ այդ բառը կապում են ռումիներեն «ալբ»՝ «սպիտակ» արմատին։ Կա կարծիք, որ դա բխում է ուելսերեն կամ իռլանդերեն «ellyl» կամ «aillil»՝ «փայլող» բառից։ Իսկապես, էլֆերը հին լեգենդներում տարբերվում էին իրենցից բխող փայլով։

Հնդկական դիցաբանության մեջ Ռիբխուկշաններ նշանակում է ցածր դասի աստվածներ, ովքեր հարստություն և պտղաբերություն էին տալիս։ «Ռիբխուկշաններ» նշանակում է «խորամանկ», «հմուտ», «ճարպիկ», «խելացի», և կարծիք կա, որ դա ունի նույն արմատը, ինչ անգլերեն «elf», լատիներեն «albus», հնարավոր է նաև հայերեն «աղավնի» բառերը։

Ալվեր 

Ալվերն ըստ էության նույն էլֆերն են՝ արտահայտված գերմանասկանդինավյան լեզուներով։

Ավագ էդդերը հակադարձում են բարձրագույն աստվածներին՝ ասերին։ Գերմանական բանահյուսությունում էլֆերի ծագումը խիստ կապվում է աշխարհակերտման պատմության հետ։ Տարբերվում են էլֆերի երկու տեսակներ՝ ալֆի (սպիտակ, պայծառ, բարիներ) և դվերգներ (մռայլ, խոժոռադեմ)։

Դվերգները խորամանկ գաճաճներ են։ Դրանք թզուկների անվանումներն են։ Հնարավոր է, որ հատկապես ալվերն են բաժանվում պայծառների և մռայլների, իսկ մռայլները կոչվում են ցվերգներ։ Այս տարբերությունը ստացվել է «ալվ» բառից։ Ակնհայտ է, որ հետագայում այդ բառից էլ ստեղծվել է «էլֆ» բառը։ Համաձայն Կրտսեր Էդդի՝ ալվերը և ցվերգները ծնվել են Իմիրայի մսի մեջ, որպես ճիճուներ, բայց աստվածների կամքով ընդունել են իրենց մեջ մարդկային միտքը և ստացել մարդկային կերպարանք։ Սակայն Ավագ Էդդը ցվերգների ի հայտ գալը փոքր-ինչ այլ կերպ է ներկայացնում։ Դրանում ասվում է, որ աստվածները ստեղծել են երկու գաճաճներին Բրիմիրայի արյունից և Բլաինայի ոսկորից, իսկ մյուսներին ստեղծել են կավից։ Սակայն այստեղ զարմանալի ոչինչ չկա, եթե հիշենք, որ Բրիլիրը և Բլաինսը պարզապես Իլիրայի այլ անուններն են։

Ալվերը բնության ոգիներն են։ Նրանք ապրում են Ալվխեյ երկրում։ Նրանց արտաքին տեսքը նման է արևի։ Ալվերին իշխում է Վելունդ դարբին աստվածը։

Դվերգները կամ Ցվերգները ստորգետնյա թզուկներ են և հմուտ դարբիններ։ Նրանք ապրում են գետնի տակ և վախենում են լույսից, որովհետև արևի շողերը նրանց քար են դարձնում։ Նրանք բարձրահասակ չեն, բայց շատ ուժեղ են։ Նրանց արտաքին տեսքը այդքան էլ նկարագրված չէ, բացի նրանից, որ նրանք ցածրահասակ են և կանխագուշակում են մոտալուտ վտանգը։ Նրանք առևանգում էին երեխաներն և կենդանիներին։ Նրանք համարվում են «սև էլֆեր»։ Նրանցից է տարածվել անգլալեզու թզուկների կերպարները։ Նրանց վստահված էր երկրի ընդերքը, քանի որ գրեթե ամենուր դվերգներին համարում էին հմուտ դարբիններ, քանի որ նրանք կարողանում էին հեշտությամբ կռել ոսկի, արծաթ կամ ամուր և ճկուն պողպատ՝ դրանցից պատրաստելով տարբեր իրեր, որոնք հազիվ թե մարդկային աչքից չվրիպեին։

Ահա հին գերմանոսկանդինավյան մի լեգենդ խորամանկ և վրիժառու թզուկ դվերգների մասին։

Կելտերը ցվերգներին կեղծ փողատերեր էին համարում՝ հավաստիացնելով, որ այն կախարդական պարկը, որ ամրացված է նրանց գոտուց, մշտապես լիքն է ոսկե մետաղադրամներով, ու եթե որևէ մեկին հաջողվի տիրանալ այդ գանձերին, նա մինչև իր կյանքի վերջը շատ հարուստ կլինի։

Տուատները կելտերի մոտ 

Հնագույն ժամանակներում Իռլանդիայում ի հայտ եկան Դաննանի տուատները (աստվածուհի Դանուի ցեղերը կամ Դանուի երեխաները)։ Իրենց մոգությամբ նրանք երկիրը պատել էին խիտ մառախուղով և լիովին իշխում էին կղզիների վրա՝ պայքարելով այլ ցեղախմբերի և ֆոմորամ-դևերի հետ, որոնք գալիս էին ծովի մյուս կողմից։ Հետագայում Դաննանի տուատները իշխանությունը Իռլանդիայում զիջեցին Միլի որդիներին՝ միլեզներին։ Միլեզները տուատների հետ պայմանագիր կնքեցին, ըստ որի՝ կղզիների տիրապետությունը անցնում էր միլեզներին, իսկ Դանուի երեխաները կարող էին ապրել Իռլանդիայում, սակայն ոչ թե երկրի մակերևույթի վրա, այլ բլուրների ներսում՝ սիդամներում։ Այստեղից էլ առաջացավ տուատների նոր անվանումը՝ սիդեր (Sídhe) կամ շի (Shee)։

Գերբնական արարածներին անվանման մեջ «Շի» մասնիկի առկայությունը գրեթե միշտ վկայում է այն մասին, որ այդ էակը գերմանական կամ կելտական առասպելաբանությունից է։ Օրինակ՝ բաավան շի, բանշի, կայտ շի, դինի շի, շիֆրա և այլն։

Սիդերի կերպարը գրեթե համընկնում է էլֆերի մասին ժամանակակից և դասական գրականության մեջ նկարագրվող կերպարներին։

Սիդերը բարձրահասակ են և գեղեցկադեմ։ Սակայն նրանց հպումը բավական է, որ մարդ խելագարվի. սիդերի նետերի ծայրակալերը ներծծված են թույնով և սպանում են միանգամից։ Սիդերին իշխում է Մեդբ թագուհին, ով ունի երկնագույն աչքեր և սպիտակափայլ մազեր։ Նա, ում կհաջողվի տեսնել նրան, կմեռնի սիրուց և կարոտից։ Եթե սիդերին չանհանգստացնեն, նրանք մարդկանց վրա ոչ մի ուշադրություն չեն դարձնի։ Նրանք ապրում են իրենց կյանքով, իրենց հոգսերով, նրանք արածեցնում են անասուններին, պարում են, վիսկի են խմում, երաժշտությամբ են զբաղվում։ Սիդերից հատուկ զգուշանալ է պետք Հելլոինի օրերին (31 հոկտեմբեր)՝ կելտական հեթանոսական տոն, նոր տարվա սկիզբ։ Համարվում է, որ այդ ժամանակ սիդերը տեղափոխվում են մի բլուրից մյուսը։ Սիդերը հաճախակի հրապուրում և տանում են մահկանացու տղամարդկանց (ասպետներին, իշխաններին կամ արքայազններին)։ Իռլանդական «Գեղեցկադեմ Կոնդլի՝ հարյուր ճակատամարտերի Կոնդայի որդու անհետացումը» ասքում պատմվում է, որ սիդերից մի աղջիկ երկար ժամանակ հրապուրում էր մի տղամարդու։ Աղջիկն ասում էր տղային.

Էլֆերն անգլիական բանահյուսությունում 

Անգլիացիներն ի տարբերություն Սկանդինավյան թերակղզու և գերմանիայի բնակիչների, էլֆերին չեն բաժանում պայծառների և մռայլների։ Էլֆերին անգլիացիները տեսնում են փերիների կերպարով՝ ոչ չար, ոչ էլ բարի էակներ, իրենց տարօրինակություններով, իրենց արատներով և ցանկություններով։ Որոշ անգլիական տարածքներում մարդիկ հավատում են քիչ թե շատ բարի, բայց և չարաճճի էլֆերի գոյությանը, իսկ մյուս տարածքներում՝ դաժան, կատաղած, անճոռնի մարդուկների գոյությանը, որոնք նույնպես կոչվում են էլֆեր։ Հաճախակի նրանց կոչում են մեկ բառով՝ պիքսի (pixie)։

Էլֆերի մոտ առկա է մի անտանելի արատ։ Դա գողության նկատմամբ հակումն է։ Եթե նրանք բավարարվեին սիսեռի արտերը քաղելով, գարեջրի տակառները դատարկելով կամ էլ նկուղում հին թանկագին գինիների տակառները ձողիկներով դատարկելով, դա դեռ տանելի կլիներ։ Բայց ոչ, նրանց գողությունը ընդունում էր շատ ավելի վտանգավոր բնույթ։ Նրանք գողանում էին նորահարսերին բլուրների վրայից անմիջապես պսակադրությունից հետո, իսկ նորածին երեխաներին՝ մինչև մկրտվելը։ Գողացված փոքրիկների փոխարեն նրանք օրորոցում թողնում էին իրենց անճոռնիներին, որոնք իրենց անտանելի ճղճղոցներով, համառությամբ և չարությամբ անտանելի անհանգստություն էին պատճառում։

Էլֆերի այս բնավորության գծերը մարդկանց մոտ առաջացնում էին հակակրանք։ Բլուրների բնակիչների արարքների մասին գոյություն ունեն տարբեր լեգենդներ։ Նմանատիպ լեգենդները շատ հին են և արմատացած մարդկանց կյանքում։ Մինչև օրս Գերմանիայում և Շվեդիայում հակակրանք կա կաղերի, կուզիկների, հիվանդ երեխաներին նկատմամբ և նրանց հաճախ անվանում են «էլֆերի վիժվածքներ»։

Ահա էլֆերի մասին մի հատված տիպիկ անգլիական հեքիաթից.

Էլֆերը դանիական բանահյուսությունում 

Դանիայում «էլֆեր» բառի տակ ենթադրվում է արարածներ, որոնց մասին լեգենդը մեծ տարածում ունի հյուսիսային Եվրոպայում։ Նրանց նկարագրությունները նույնն են, տղամարդիկ նման են լայնեզր գլխարկներով ծերերի, իսկ կանայք երիտասարդ են և գեղեցիկ, սակայն նրանք իրենց կանաչ հագուստի տակ կրում են ցլերի պոչեր (տղամարդիկ նույնպես), իսկ եթե կին-էլլեին հաջողվի տեսնել թիկունքից, ապա հնարավոր է նկատել, որ նրանց մեջքը և ծոծրակը փոս ընկած են։

Էլֆերը շվեդական բանահյուսությունում 

Չնայած էլֆերի մասին լեգենդները այնքան էլ տարածված չեն Շվեդիայում, բայց նրանց բանահյուսության մեջ ընդգրկված են մեծ քանակով պատմություններ և առասպելներ փերիների և տարբեր տեսակի առեղծվածային էակների մասին, որոնք բնակվում են անտառներում։ Համարվում է, որ անտառային ոգիների մասին հիշեցվում է շվեդական հնագույն ասքերում. դրանք անտառային էլֆերն էին կամ, այսպես կոչված, անտառային ժողովուրդ։

Հեթանոսական ժամանակներում մարդիկ հավատում էին, որ տարածված և հզոր ծառերում բնակվում են էլֆեր։ Հեթանոսական թփուտների և ծառերի սրբության աուրան սկիզբ է առնում զոհաբերության հնագույն սովորությունից, հետևաբար բնակելի ծառերի միտքը փոխառված է հունահռոմեական մշակույթից։

Շվեդիայում, ինչպես նաև հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում, անտառներում բնակվող կախարդական սնամեջ մեջքերով էակների մասին կան տարբեր ասքեր։ Շվեդները նրանց սկոգե էին անվանում։ Սկոգերը ոչ մի առնչություն չունեն չար ոգիների հետ, բայց մարդիկ նախընտրում էին չհանդիպել նրանց, այդ իսկ պատճառով անտառ գնալիս իրենց հետ մետաղական առարկաներ էին վերցնում։ Այն միտքը, որ գերբնական էակները վախենում էին երկաթից, լայն տարածում ուներ Եվրոպայում։ Շվեդիայում մինչև այժմ կարելի է տեսնել էլֆիական խորան, որոնց վրա հեթանոսական ժամանակներում կատարվում էին զոհաբերություններ և ծիսակատարություններ։ Այդ ծիսակատարությունների մի մասը շարունակվում են կատարվել նաև քրիստոնեություն ընդունելուց հետո։ Հաճախակի հանդիպում են պատմություններ «վհուկների օղակների» մասին։ Կա կարծիք, որ այդ վայրերում էլֆերը կամ անտառային ոգիները գիշերային երգեցողությամբ էին զբաղվում։

Տարբեր ժողովուրդների մոտ կան լեգենդներ այն մասին, թե ինչպես էին էլֆերը առաջարկում մահկանացուներին միանալ իրենց երգչախմբերին և պարերին։ Եթե մարդը հրաժարվում էր, վրեժխնդիր էլֆերը նրան պատում էին սարսափելի հիվանդություններով և դժբախտություններով, իսկ եթե համաձայնվում էր, ապա առավոտյան, երբ Էլֆերի կախարդությունը ցրվում էր, մարդուն գտնում էին մահացած վհուկների օղակում։ Ռոջեր Ժելյազնին իր էպիկական «Ամբերի տարեգրությունում» վեպում օգտագործել է կելտական հնագույն լեգենդը վհուկների օղակի մասին.

Հետաքրքիր է, որ շվեդական որոշ ասքերում էլֆերը բաժանվում էին երեք խմբի՝ պատկանելով համապատասխանաբար հողի, օդի, ջրի տարերքներին։ Անտառային էլֆերը այս դեպքում պատկանում են հողի տարերքին։ Այդ կերպ Շվեդիայում տարածված է ասք լեռնային ժողովրդի մասին։ Այդ էակների մասին շատ քիչ բան է հայտնի. լեռնային ժողովուրդներ են կոչվում նաև էլֆերը, թզուկները, մինչև անգամ տրոլները։

Էլֆերը նորվեգական բանահյուսությունում 

Նորվեգիայում լայն տարածում ունեն հեքիաթներ և լեգենդներ տարաբնույթ ստորին դիցաբանական էակների մասին, որոնց մեկ բառով անվանում են տուսսերներ։ Այդ անվան ներքո կարելի է հասկանալլ էլֆերին, թզուկներին, վետիրներին (թզուկներիի այլ անվանում), խուլդրային (կովի պոչով գեղեցիկ կին), տրոլներին և նույնիսկ նիսսեին։ Այդ գերբնական ժողովրդի մասին նորվեգական պատկերացման առանձնահատկությունն այն է, որ տուսսերները, ինչպես և մարդիկ, կառուցում են տներ և եկեղեցիներ, զբաղվում են անասնապահությամբ և ապրում գյուղերում։

Լեհ հետազոտող Վոյցեխ Գորչակը նշում է.

Էլֆերը ժամանակակից մշակույթում 

Էլֆերը խորությամբ արմատացել են եվրոպական ավանդույթներում։ «Էլֆ» բառը ըստ էության համարվում է որոշակի ընդհանրություն. էլֆեր են կոչում անտառային ոգիներին, փերիներին, թզուկներին և տրոլներին։

Զվարճալի արարածներներին, որոնք ուղեկցում են Սանտա Կլաուսին և օգնում նրան տեղափոխել նվերները, անվանվում են Սուրբ ծննդյան էլֆեր։

Հետաքրքիր է էլֆերի կերպարը Շեքսպիրի մոտ։ Էլֆերի մասին հիշատակվում է Վոլֆգանգ Գյոթեի «Ֆաուստ»-ում։ Էլֆերը ներկա են Ռեդյարդ Կիպլինգի, լորդ Դանսենի («Էլֆերի թագավորի դուստրը», 1924), Տոլկինի («Հոբիթ կամ դեպի այնտեղ և հետ», 1937, «Մատանիների տիրակալը», 1954), Անջեյ Սապկովսկու («Կախարդ» շրջան, 1990-1998) ստեղծագործություններում։

Շեքսպիրի և Տոլկինի ստեղծագործություններում էլֆերի կերպարները տարբերվում են։ Շեքսպիրը օգտագործել է անգլիական բանահյուսության և ժողովրդական հեքիաթների կերպարները, իսկ Տոլկինն իր ստեղծագործություններում օգտագործել է նյութեր վերցված «Էդդեր»-ից և գերմանական այլ ասքերից։

Ֆանտաստիկ գրականության մեջ գորշ էլֆերը ապրում են նոր ծնունդ։ Տոլկինը «Սիլմարիլիոնում» օրկերին նկարագրել է որպես էլֆերի չար հակապատկերներ, նրանց՝ չարի վերակերպված տարբերակ՝ սև մաշկով և արևի նկատմամբ վախով։ «Գորշ էլֆեր» հասկացությունը Տոլկինի մոտ սակայն կիրառվում է ոչ թե նրանց, այլ էլֆերի այն ցեղերի նկատմամբ, որոնք չեն տեսել Դրեվների լույսը և չեն եղել Վալինորում։

Մի շարք գրողներ, ինչպես նաև դերերի համակարգի ստեղծողները, իրենց ստեղծագործություններում գորշ էլֆերին ներկայացնում են որպես էլֆերի ռասայի առանձին տարատեսակ՝ հաճախակի հիշատակելով երկու ժողովուրդների բաժանումը, որոնք հնում միասնական էին։ Գորշ էլֆերի ավելի ճանաչված կերպար են հանդիսանում դրոուները Dungeons & Dragons դերախաղից՝ իրենց մեջ ամփոփելով բազմաթիվ գծեր, որոնք հատուկ են ինչպես դիցաբանական կենդանիներին (մուգ մաշկ, կյանք հողի տակ), այնպես էլ Տոլկինյան օրկերին (կատաղություն, սև մաշկ, վախ արևից)։

Ժամանակի ընթացքում էլֆերի մասին դիցաբանությունը, նրանց արտաքինը, բնավորությունը փոխվեցին։ Նրանց սկզբնական կերպարը և նշանակությունը կորսվեցին, քանի որ էլֆերի մասին դիցաբանության արմատները մնացին հեթանոսական ժամանակաշրջանում։ Ներկայումս էլֆերի կերպարը ժամանակակից գրական ստեղծագործություններում կախված է հեղինակի ցանկությունից և նրա՝ այդ կախարդական ժողովրդի մասին պատկերացումներից։

Իրական «փոքրիկ ժողովուրդ» 

Կալիֆորնիայի համալսարանից Հովարդ Լենհոֆը ենթադրում է, որ էլֆերի մասին լեգենդները մարդկանց շրջանում ունեն իրական նախատիպեր. այն մարդիկ, ովքեր տառապում են «Ուիլյամսի համախտանիշով»՝ ժառանգական շեղում, որն առաջանում է 7-րդ քրոմոսոմում 20 որոշակի գեների կորուստի պատճառով։ Առաջին անգամ այդ համախտանիշը հայտնաբերվել է 1961 թվականին Նոր Զելանդիայում, և ըստ վիճակագրության՝ յուրաքանչյուր 20 000-րդ նորածնի մոտ հանդիպում է այս հիվանդությունը։ Մարդիկ նմանատիպ շեղման դեպքում բացի սիրտանոթային և խելապակասության խնդրից տարբերվում են նաև ոչ բարձրահասակությամբ, դեմքի երեխայական արտահայտությամբ, քթի, աչքի, շրթունքների հատուկ գծերով. նմանությունը փերիների հետ ավելի է արտահայտվում շնորհիվ բնավորության յուրահատուկ գծերի։ Ուիլյամսի սինդրոմով հիվանդները շրջապատի մարդկանց նկատմամբ նրբազգաց են, քնքուշ են, նրանք հանդիսանում են նաև լավ երաժիշտներ և պատմողներ, ունեն զարմանալի մաքուր ձայն։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Скандинавская мифология: Энциклопедия. - М.: Изд-во Эксмо; СПб.: Мидгард, 2005. - 592 с., ил. ISBN 5-699-11536-6.
 Орлов. М. Духи народных сказаний //Орлов М., Амфитеатров А. История сношения человека с дьяволом / Сборник. - М.: Изд-во Эксмо, СПб.: Terra Fantastica, 2003. - 800 с (Великие посвящённые). ISBN 5-699-04469-8
 Суккуб // Роббинс Р. Х. Энциклопедия колдовства и демонологии / Роббинс Р. Х.; Пер. с англ. Т. М. Колядич, Ф. С. Капицы. - М.: ООО «Издательство Астрель»: МИФ: ООО «Издательство АСТ», 2001. - 560 с.: ил. - («ADMARGINEM»). ISBN 5-17-008093-X (ООО «Издательство АСТ»), ISBN 5-271-02118-1 (ООО «Издательство Астрель»), ISBN 5-87214-066-5 (Издательство «Миф»).
 Кораблев Л. Л. «Из рассказов о древнеисландском колдовстве и Сокрытом Народе», М.: Изд-во София, 2003-176 с ISBN 5-9550-0008-9 
 Павлова С. «Дорога к единорогу. Кто мы: люди или эльфы?» - М.: ИД «Деловая книга», 2002. - 110 с. ISBN 5-98047-001-8
 Гарднер Л. «Царства Властителей Колец. По ту сторону сумеречного мира» - М.: Изд-во ФАИР-ПРЕСС, 2003. - 352 стр. ISBN 5-8183-0527-9

Արտաքին հղումներ 
 Бестиарий. Эльфы
 Мифологическая энциклопедия. Эльфы
 Журнал «Мир фантастики». Введение в эльфоведение
 «Кто мы: люди или эльфы?» - книги про эльфов и избранные статьи

Սկանդինավյան դիցաբանություն
Առասպելական ժողովուրդ
Գերմանական հեթանոսություն