Տիվոլի

Տիվոլի (), քաղաք Իտալիայի Լացիո մարզի Հռոմ նահանգում՝ Անյենե գետի ափին՝ մայրաքաղաք Հռոմից մոտ 30 կմ հյուսիս-արևելք։ Ունի մոտ 57 հազար բնակիչ։ Հիմնական տեսարժան վայրերը՝ Ադրիանոսի հին հռոմեական վիլլան, Հռոմի Պիոս II պապի (1458-1461) ամրոցը, հայտնի Վիլլա դ’Էստեն (XVI դար) և Գրիգորյան վիլլան (XIX դար)։

Քաղաքի հովանավորներն են Լավրենտի և Սիմֆորոզա սրբերը. տոնակատարությունը՝ օգոստոսի 10-ին։

Տեղակայում 
Քաղաքը, որը կորցրել էր իր երբեմնի հմայքը դաշնակիցների կողմից ռմբակոծությունների և հետագա անվերահսկելի կառուցապատման պատճառով, հնում հռոմեացիներին գրավում էր Սաբինյան լեռների արևմտյան լանջին գտնվող գեղատեսիլ տեղակայմամբ, որտեղից բացվում էր Լացիոյի անծայրածիր տեսարանը, և Անիո գետի հսկայական ջրվեժներին մոտ լինելով։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարանի վկայությամբ.

Պատմություն 
Հնում Տիվոլին կոչվում էր Տիբուր և միանում էր Հռոմին Տիբուրտինյան ճանապարհով։ Տիբուրով անցնում էին Հռոմից Իտալիայի արևելք ընկած բոլոր ճանապարհները։ Ըստ ավանդության՝ Տիբուրը հիմնադրվել է մ. թ. ա. 13-րդ դարում. ըստ Գայոս Յուլիուս Սոլինուսի, որը հղում է անում Կատո Ավագի կորած Origines աշխատությանը, Տիվոլի քաղաքը հիմնադրվել է Տրոյական պատերազմից մեկ սերունդ առաջ՝ Ամֆիարաուսի որդիներ կամ թոռներ՝ Կատիլիուսի, որը այստեղ է եկել ապրելու՝ փախչելով Հունաստանի Թեբե քաղաքում կազմակերպված կոտորածից, և Կորասի կողմից, ու իր անվանումը ստացել է նրանց եղբոր՝ Տիբուրտուսի պատվին։ 

Մեկ այլ ավանդության համաձայն, այն հիմնադրվել է սիկուլների կամ սիկանների կողմից, այնուհետև անցել է պելասգների իշխանությոան տակ և ի վերջո ենթարկվել է լատինացինեերին։ Պատմական աղբյուրները նշում են, որ Տիբուրը գաղութ էր Ալբա Լոնգայում։ Բնակավայրի տարածքում գտնված ամենահին հետքերը մ.թ.ա. 13-րդ դարի են։ Քաղաքի անունը, հնարավոր է, կապ ունի Տիբեր գետի հետ։ Էտրուսկների կառավարման շրջանում Տիբուրը Տիբուրտին սիբիլլայի նստավայրն է եղել։ 

Լատինացիների տիրապետության ընթացքում Տիբուրը՝ որպես Լատինական միության խոշոր քաղաքներից մեկը, հասել է զգալի իշխանության և որոշ ժամանակ մրցել է Հռոմի հետ։ Մ. թ. ա. 90 թվականին Տիբուրի բնակիչները հռոմեական քաղաքացիություն են ստացել։ Օկտավիանոս Օգոստոսի օրոք, գեղատեսիլ դիրքի շնորհիվ դարձել է Իտալիայի սիրված և նորաձև վայրերից մեկը։

Հռոմեական շրջանում Տիբուրը կարևորություն է ձեռք բերել, քանի որ այնտեղով անցնում էր Հռոմից Աբրուցո տանող ճանապարհը։ Աբրուցոյի շրջանում են ապրել Հռոմի երդվյալ թշնամիներից Վոլսկի, Սաբինի և Սամնիտես ընտանիքները։

Տիբուրի շուրջ շատ հարուստ հռոմեացիներ ունեցել են վիլլաներ և կանգնեցրել են անձնական բարեպաշտության հուշարձաններ։ Բացի Օկտավիանոսից, այստեղ ապրել են նաև Գայոս Մեկենասը, Հորացիոսը, Սեքստոս Պրոպերցիոսը և Գայուս Վալերիուս Կատուլլուսը։ 273 թվականին Տիբուրում է բնակեցվել գերի թագուհի Զենոբիան։

Այստեղ Հերկուլեսի պաշտամունք կար։

Բարբարոսների ոչնչացնելուց հետո Տիվոլին նախկին բարեկեցության մի մասը վերադարձրել է X դարում, կայսրից մի շարք արտոնություններ է ստացել և պահպանել նախկին ազատավանդակի մնացորդները մինչև 1816 թվականը։ XVI դարում պատկանում էր Իտալիայի հնագույն իշխանական տոհմերից մեկին՝ Դ’Էստեին։

Կլիմա 
Տիվոլին միջերկրածովյան կլիմայի գոտում է՝ շոգ և չոր ամառներով, ցուրտ ու խոնավ ձմեռներով։

Տնտեսություն  
Քաղաքը հայտնի էր ձիթապտղի յուղով, կավից արտադրանքով, քարահանքերով։ Այժմ էլ Տիվոլիում տրավերտին է արդյունահանվում, որով երեսպատված էր Կոլիզեյը և որն օգտագործվել է հռոմեական բազմաթիվ հուշարձանների կառուցման նպատակով։

Քաղաքի շրջակա բլուրները ծածկված են ձիթապտղի, խաղողի, թզի այգիներով։ Տիվոլիում զբաղվում են նաև թղթի արտադրությամբ։

Քույր քաղաքներ 
  Սեն Արման Լեզ Օ Ֆրանսիա
  Պալմիրա Սիրիա
  Ֆոքշանի Ռումինիա
  Դելֆի Հունաստան

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 
 

Իտալիայի քաղաքներ
Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում