Դիդ

Դիդ, լեռնագագաթ Հայաստանի Լոռու մարզում, Սևորդյաց լեռներում, Մարց գետի աջափնյակում, Դսեղ գյուղի հյուսիսային մասում։ Ունի 1272 մ բարձրություն։

Դիդի առասպել 
13-րդ դարից պահպանված ավանդության համաձայն բլրի գագաթին եղել է դիտակետ, որտեղից Աշոտ Մամիկոնյանի հրամանով պիտի հսկվեին մոնղոլ թաթարների տեղաշարժը դեպի գյուղ ու զգուշացնեին գյուղի բնակիչներին։ Հետագայում «դիտակետ» բառը կրճատվել է դարձել «դիտ», իսկ հետո՝ «դիդ»։ Կա նաև մի մատուռ, որի կառուցողի մասին պատմություն կա, թե այն մարդը, կառուցելուց հետո անհետացել է։

Դիդի գերազմանատան մի հատվածը բավականին հին է. այդտեղ թաղված են Թումանյանի ընտանիքի անդամներից ևս մի քանիսը, իսկ մյուսը՝ գյուղին նայող հատվածը նոր գերեզմանատեղին է։ Գերեզմանոցի տարածքում հատկապես առանձնանում են հետաքրքիր ու յուրօրինակ պատկերաքանդակներով (զենքեր, գործիքներ և այլն) բազմաթիվ տապանաքարեր։ Այս գերեզմանոցում են ամփոփված նաև Հովհաննես Թումանյանի մայրական գծով պապ՝ Հովհաննես Քոչարյանի և տատի շիրիմները։

Հուշարձանը զբոսաշրջիկների սիրված վայրերից է, դրա վկայությունն է օրեցօր աճող այցելուների թվաքանակը։

Դիդը Թումանյանի հիշողություններում 

Տակավին պատանի Հովհաննեսի սիրած վայրը իր գյուղում Դիդն էր։ Դիդը մի բլուր է, բայց փոքրիկ տղայի համար այն մի հսկա սար էր թվում։ Նա բարձրանում էր բլրի գլուխը և երազում՝ նայելով աստղերին։ Թումանյանն այս տեղը անվանել է Դիդ հենց նրա պատճառով, որ բարձր է ու երևում է գյուղը։ Այդտեղ հաճախ է նստել, ստեղծագործել։ Դիդի կատարը  Թումանյանի ամենասիրած վայրն էր, որի բարձունքից երևում են Չաթինդաղի, Պապաքարի, Դվալի, Լալվարի, Քոշաքարի, Ղարախաչի լեռները, Մոտկորի անտառներն ու Լոռու ձորերը։

Թումանյանը կամենում էր հենց բլրի վրա թաղվել, չստացվեց, ընտանիքն այլ կարծիք ուներ։ Դիդը Թումանյանի ու նրա հերոսների սիրած վայրերից էր, այն սիրում էր նաև Սարյանը։ Բլրի գագաթին նստած է Վարպետը նկարել «Քարինջ գյուղի կոլտնտեսությունը Թումանյանի լեռներում» նշանավոր կտավը։

Հայկական 5000 դրամանոց թղթադրամի դարձերեսին պատկերված է Մարտիրոս Սարյանի «Քարինջ գյուղի կոլտնտեսությունը Թումանյանի լեռներում» (1952) կտավի համակարգչային մշակում անցած տարբերակը։

Սա Թումանյանի բարձունքն էր։

Հանրահայտ երգի հետքերով 

Թումանյանը նույնիսկ երգ ունի Դիդի մասին, որի խոսքն ու  երաժշտությունը ինքը՝ մեծ բանաստեղծն է գրել։ 

Ա՜խ, ի՜նչ լավ են սարի վըրա
Անցնում օրերն, անո՜ւշ, անո՜ւշ,
Անըրջային, թեթևասահ
Ամպ ու հովերն անո՜ւշ, անո՜ւշ։

Ահա բացվեց թարմ առավոտ
Վարդ է թափում սարին-քարին,
Շաղ են շողում ծաղիկ ու խոտ,
Շընչում բուրմունք եդեմային։

Ա՜խ, ի՜նչ հեշտ են սարի վըրա
Սահում ժամերն անո՜ւշ, անո՜ւշ,
Շըվին փըչեց հովիվն ահա―
Աղջիկն ու սերն անո՜ւշ, անո՜ւշ։

Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանի տնօրեն Արմենուհի Թումանյանն այցելուներին մշտապես զարմացնում է երգի անզուգական կատարումը ներկայացնելով։ 

Դիդը Թումանյանի ստեղծագործությունների հիմնական մուսատեղին է եղել, որտեղ և ստեղծագործել է մեծ բանաստեղծը։ Նույնիսկ մահվան մահճում Դիդի բարձունքում ապրած օրերն էր կարոտում։

Ծանոթագրություններ 

Լեռնագագաթներ այբբենական կարգով
Հայաստանի լեռնագագաթներ
Լոռու մարզի լեռներ
Հնագիտական մշակույթներ
Դսեղի հուշարձաններ