Տնտեսական արդյունավետություն

Տնտեսական արդյունավետություն (անգլ․՝ Economic efficiency)՝  Միկրոէկոնոմիկայի ոլորտում տեսություն, համաձայն որի՝ ոչինչ չի բարելավվում ՝ առանց մեկ այլ բանի վնաս կրելու։ Տնտեսական արդյունավետությունը՝ դա կենդանի և առարկայացած աշխատանքի ամենաքիչ ծախսումներով ամենամեծ արդյունքի ձեռք բերումն է և ժամանակի խնայության օրենքի գործողության կոնկրետ ձևի դրսևորումը։

Գոյություն ունեն տնտեսական արդյունավետության երկու հարակից հայեցակարգեր`

 Բաշխման կամ Պարետոյի արդյունավետություն․ մեկի վիճակի բարելավումը հանգեցնում է մեկ այլ մասնակցի վատթարացմանը։ 
 Արտադրական արդյունավետություն. ոչ մի ապրանքի լրացուցիչ քանակ ձեռք չի բերվում մեկ այլ ապրանքի կրճատման հաշվին, իսկ արտադրությունը շարունակվում է համախառն միջին ծախսի հնարավոր ամենացածր մակարդակով։

Այս սահմանումները համարժեք չեն. շուկան կամ տնտեսական որևէ այլ համակարգ բաշխման տեսանկյունից կարող է լինել արդյունավետ, բայց անարդյունավետ արտադրության տեսանկյունից, կամ անարդյունավետ բաշխման ու արդյունավետ արտադրության տեսանկյունից։ Կան նաև այլ սահմանումներ։ Տնտեսական արդյունավետությունը ծագում է առավել ընդհանուր հայեցակարգից, համաձայն որի՝ համակարգը արդյունավետ է կամ օպտիմալ, երբ այն առավելագույնի է հասցնում ցանկալի ելքերը` հաշվի առնելով առկա մուտքերը։

Տեսակետներ 
Գոյություն ունեն տնտեսական արդյունավետության երկու հիմնական չափորոշիչներ, որոնք հաջորդաբար ընդգծում են պետության միջամտության արդյունքում առաջացրած շեղումները, որոնք նվազում են, եթե կրճատվում է պետության միջամտությունը, և շուկայի առաջացրած շեղումները, որոնք նվազում են, եթե մեծանում է պետության միջամտությունը շուկային։ Դրանք երբեմն մրցում են, երբեմն էլ լրացնում իրար։ Այնուամենայնիվ, երկուսն էլ դիտարկում են կառավարության միջամտության ընդհանուր մակարդակը կամ կառավարության նպատակային միջամտության հետևանքները։ Ընդհանուր առմամբ, այս երկխոսությունը տեղի է ունենում տնտեսական լիբերալիզմի կամ նեոլիբերալիզմի համատեքստում՝ չնայած որ տվյալ տերմիններն օգտագործվում են նաև առանձին ավելի նեղ ոլորտներնում։

Բացի այդ, միկրոտնտեսական և մակրոտնտեսական արդյունավետության տեսակետների միջև առկա են որոշակի տարբերություններ․ որոշները ավելի մեծ դեր են վերագրում պետությանը այս կամ այն ոլորտում։

Բաշխման և արտադական արդյունավետություն 
Շուկան կարող է ունենալ բաշխման արդյունավետություն, եթե շուկայի ապրանքի գինը հավասար է դրա սպառողական սահմանային արժեքին, ինչպես նաև հավասար է սահմանային ծախսին։ Այլ կերպ ասած՝ երբ ամեն մի բարիք կամ ծառայություն արտադրվում է մինչև այն կետը, որտեղ ամեն մի հաջորդ միավոր սպառողներին բերում է ավելի քիչ սահմանային օգուտ, քան դրա թողարկման սահմանային ծախսն է։

Քանի որ արտադրական ռեսուրսները սուղ են, դրանք պետք է արդյունաբերական տարբեր ճյուղերում ճիշտ քանակությամբ բաշխել, հակառակ դեպքում արտադրվում է չափից շատ կամ քիչ ապրանք ։  Ֆիրմաների համար դիագրամ կառուցելիս բաշխման արդյունավետությունը համարվում է բավարար, եթե ապրանքն արտադրվում է մինչև այն կետը, երբ սահմանային ծախսը հավասարվում է միջին եկամուտին։ Սա կատարյալ մրցակցության երկարաժամկետ հավասարակշռության պայմանն է։

Արտադրական արդյունավետությունը տեղի է ունի, երբ բարիքների միավորներն արտադրվում են նվազագույն հնարավոր միջին համախառն ծախսով։  Ֆիրմաների համար դիագրամներ կառուցելիս այս պայմանը բավարարում է, եթե հավասարակշռությունը հաստատվում է է միջին համախառն ծախսի կորի նվազագույն կետում։ Սա կրկին կատարյալ մրցակցության երկարաժամկետ հավասարակշռության դեպքն է։ Արտադրական արդյունավետության և դրա չափանիշների վերաբերյալ ավելի լայն տեղեկատվություն (Farrell, հիպերբոլ, ծախս, եկամուտ, շահույթ, վերադիր և այլն) կարելի է գտնել Սիքըլսի և Զելենյուկի (Sickles and Zelenyuk)  գրքում (2019, Գլուխ 3)։

Հիմնական հայացքներ 
Տնտեսական արդյունավետության վերաբերյալ հիմնական մոտեցումն այն է, որ, շուկայական տնտեսություններն, ընդհանուր առմամբ, համարվում են ավելի մոտ արդյունավետին, քան մյուս այլընտրանքներին և որ կառավարության միջամտությունը մակրոտնտեսական մակարդակով անհրաժեշտ է ( հարկաբյուջետային քաղաքականության և դրամավարկային քաղաքականության միջոցով ) տնտեսական ցիկլին հակազդելու համար` հետևելով Քեյնսյան տնտեսագիտությանը։ Միկրոտնտեսական մակարդակում բանավիճում են այն մասին, թե ինչպես պետք է հասնել արդյունավետության․ որոշները պաշտպանում են ինքնակարգավորվող տնտեսությունը՝ ազատվելու կառավարության միջամտությունից, իսկ մյուսները կողմ են կարգավորումներին, որոնք ուղղված են շուկայի ձախողումների և թերությունների նվազեցմանը, մասնավորապես արտաքին էֆֆեկտները կառավարելի դարձնելով։   

Բարեկեցության առաջին հիմնարար տեսությունը որոշակիորեն հիմք է հանդիսանում շուկայական տնտեսությունների արդյունավետության մոտեցման համար, քանի որ համաձայն դրա՝ ցանկացած կատարյալ մրցակցային շուկայական հավասարակշռությունը Պարետո արդյունավետ է։ Կատարյալ մրցակցությունը ենթադրում է, որ այն ինքնին տեղի ունի միայն շուկայի թերությունների բացակայության դեպքում, որոնք նշանակալի են իրական շուկաներում։ Ավելին, Պարետոյի արդյունավետությունը օպտիմալության նվազագույն պայմանն է, պարտադիր չէ, որ հանգեցնի ռեսուրսների հասարակայնորեն ցանկալի բաշխմանը, քանի որ այն ոչինչ չի նշում հասարակության ընդհանուր բարեկեցության և հավասարության մասին։

Մտքի դպրոցներ 
Ազատ շուկայի ձևով արտահայվող սահմանափակ կառավարման կողմկակիցները (տնտեսության մեջ պետական քիչ կամ ոչ մի դերակատարություն) հարում են 19-րդ դարի ավանդական փիլիսոփայության դասական լիբերալիզմին և մասնավորապես կապված են դասական տնտեսագիտության հիմնական տնտեսագիտական դպրոցների (1870-ականներ) և նեոդասական տնտեսագիտության (1870-ականներից սկսած) և հետերոդոքս ավստրիական դպրոցի հետ ։

Ընդլայնված պետական կառավարման ջատագովները կողմ են առաջադիմականության այլընտրանքային ձևերին․ անգլոսֆերիկ  երկրներում (անգլալեզու երկրներ, մասնավորապես `ԱՄՆ, ՄԹ, Կանադա, Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա) սա կապված է ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտության և մակրոտնտեսական մակարդակում`Քեյնսյան տնտեսագիտության հետ։ Գերմանիայում առաջատար փիլիսոփայական ճյուղը Օրդոլիբերալիզմն է՝ առաջացած Ֆրայբուրգի տնտեագիտական դպրոցում։

Միկրոտնտեսական բարեփոխումներ 
Միկրոտնտեսական բարեփոխումներն իրականացվում են կարգավորումների դադարեցման միջոցով կատարյալ մրցակցային պայմաններից շեղումների նվազեցման նպատակով։ Այնուամենայնիվ, չկա որևէ տեսական հիմք, որը կհաստատնի այն համոզմունքը, որ կատարյալ մրցակցային պայմաններից շեղումները վերացնելով՝ կհասնենք տնտեսական արդյունավետությունը։ Համաձայն Երկրորդ օպտիմալի տեսության՝ եթե մի սեկտորում առկա են կատարյալ մրցակցային պայմաններից անխուսափելի շեղումներ, ապա մեկ այլ սեկտորում կատարյալ շուկային մոտենալու քայլերը կարող են նվազեցնել արդյունավետությունը։

Տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները 
Ներդրումային ծրագրերի, նախագծերի և կազմակերպատեխնիկական միջոցառումների տնտեսական արդյունավետության մասին ավելի ճիշտ պատկերացում կարող են տալ դրանց իրականացման համար կատարված հասարակական աշխատանքի ծախսումները, այսինքն՝ արժեքը։  Սակայն հաշվառման, պլանավորման և կառավարման ներկայիս փորձը հնարավորություն չի տալիս հաշվարկելու ներդրումային ծրագրերի, նախագծերի արժեքը։  Այդ պատճառով դրանց տնտեսական արդյունավետության հաշվարկման համար որպես չափանիշներ օգտագործվում են տեսակարար ծախսերը, արտադրանքի գինը և ինքնարժեքը։  Այս ցուցանիշները պետք է առավելագույն չափով արտացոլեն ներդրումների տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշը՝ հասարակական աշխատանքի արտադրողականության աճը կամ ինքնարժեքի նվազումը։ Առանձին վերցրած ոչ մի ցուցանիշ չի համապատասխանում այդ պահանջներին։ Այսպես, տեսակարար կապիտալ ծախսումների ցուցանիշը հաշվի չի առնում շահագործման ծախսերը, ինքնարժեքը, բնութագրելով արտադրանքի արտադրության և իրացման ծախսերը, պատկերացում  չի տալիս հավելյալ արդյունքի մասին, արտադրողականությունը բնութագրում է կենդանի աշխատանքի ծախսումները և հաշվի չի առնում առարկայացված ծախսումները և այլն։

Չափանիշներ 
Տնտեսական արդյունավետությունը կարելի է բնութագրել տարբեր ձևերով՝

 Բաշխման արդյունավետություն
 Բաշխման արդյունավետություն
 Դինամիկ արդյունավետություն
 Տեղեկատվական արդյունավետությունը ֆինանսական շուկայի արդյունավետության ամենաքննարկվող տեսակն է։ 
 Կալդոր-Հիքսի արդյունավետություն
 Օպերացիոն արդյունավետություն
 Պարետոյի արդյունավետություն
 Արդյունաբերական արդյունավետություն
 Սոցիալական բարեկեցության գործառույթի օպտիմալացում 
 X- անարդյունավետություն

Ծանոթագրություններ 

Միկրոէկոնոմիկա