Մարդու իրավունքներն Ադրբեջանում

Մարդու իրավունքներն Ադրբեջանում պարբերաբար քննադատության են ենթարկվում մի շարք միջազգային մարմինների կողմից, ինչպիսիք են ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը, Amnesty International-ը, Freedom House-ը, Human Rights Watch-ը և այլն։

Մի շարք մեղադրանքների թվում պաշտոնյաները մեղադրվել են ինքնակամ ձերբակալությունների մեջ, անորոշ բանտարկությունների, ծայրագույն դաժան խոշտանգումների, տանջանքների իրականացնելու ու մարդկանց ստիպողական անհետացնելու մեջ։ Լրագրողները, ովքեր քննադատում են իշխանություններին, հաճախ ենթարկվում են ծայրագույն ճնշումների ու նույնիսկ ֆիզիկական ճնշումների։ Reporters Without Borders կազմակերպության հրապարակվող վարկանշային աղյուսակում 2013/14 թթ-ին Ադրբեջանը գրավել է 160-րդ տեղը 180 երկրների շարքում։

Մի շարք իրավապաշտպան կազմակերպությունների և լրատվական գործակալությունների կողմից Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը (որը ըստ նրանց բնութագրման նախագահ է դարձել Ադրբեջանում անձի պաշտամունքի առարկա դարձած հորից իշխանությունը ժառանգելու միջոցով) սուր քննադատության է ենթարկվում քաղաքացիական ազատությունների հետ իրավիճակը չբարելավելու համար։ Իշխանությունների դեմ ցույցերը հաճախ ճնշվում են կոպիտ միջոցներով։ Ըստ նույն կազմակերպությունների տեսակետի՝ 1993 թվականին Հեյդար Ալիևի՝ իշխանության գալուց ի վեր Ադրբեջանում չի անցկացվել որևէ ազատ ու արդար ընտրություններ։

Մարդու իրավունքների խախտումներ

Ընտրական իրավունք 
Անկախ այն փաստից, որ Ադրբեջանում հռչակված է ժողովրդավարական համակարգ՝ վերջին ընտրությունները լայն կերպով քննադատվել են կեղծիքների ու լուրջ թերությունների համար։ Լրատվական գործակալությունների կողմից ընտրությունների լուսաբանումը եղել է ծայրագույն կողմնակալ ի օգուտ իշխանությունների։ Հայտնի է նաև, որ նախկին նախագահ Հեյդար Ալիևը արհեստականորեն տեղակայում էր իր աջակիցներին ընտրական հանձնաժողովներում 2003 թվականից առաջ տեղի ունեցած ընտրությունների ժամանակ։

2013 թվականիի ընտրությունների ժամանակ Ադրբեջանի ԿԸՀ կողմից գործարկված բջջային հավելվածը pատահաբար հրապարակել է ընտրությունների վերջնական արդյունքները՝ ընտրությունների ավարտից մեկ օր շուտ։ Արդյունքները ցույց էին տալիս 72.76% Իլհամ Ալիևի օգտին ու 7.4% նրա մոտ մրցակից Ջամիլ Հասանլիի օգտին։ Պաշտոնապես հայտարարվել է, որ հավելվածի ծրագրավորողները կիրառել են 2008 թվականի տվյալները, քանի դեռ չկար վերջնական արդյունքը, սակայն տվյալները չէին համապատասխանում ոչ 2008 թվականին ընտրողների թվին, ոչ վերջնական արդյունքներին։

Հոկտեմբերի 10-ին Ջամիլ Հասանլին հայտարարել է, որ արդյունքները պետք է չեղյալ համարվեն, քանի որ ընտրությունները ազատ ու արդար չէին կառավարության կեղծիքների ու բոլոր հեռուստաալիքներում պետական լիարժեք հսկողության պատճառով։

Ադրբեջանը խիստ քննադատության է արժանացել պաշտոնյաների ու միջազգային կազմակերպությունների անդամների կաշառելու համար՝ մի իրողությունը, որը ստացել է «խավիարային դիվանագիտություն» անվանումը։ Նման մի դեպք, երբ Եվրախորհրդարանի մի անդամի հայտարարությունը, որով նա գովերգում էր Ադրբեջանում տեղի ունեցած ընտրությունները, լուրջ սկանդալի արդյունք է դարձել։ European Stability Initiative (ESI) վերլուծական կենտրոնը այնուհետև հրապարակել է մի շարք փաստեր, որոնցում ստույգ երևում է որոշ դիտորգական առաքելությունների կողմնական հետաքրքրությունը Ադրբեջանի ընտրությունների ընթացքում։

Ազատ հավաքների կազմակերպում ու քաղաքական կամքի արտահայտում  
Մինչև 2005 թվականը Ադրբեջանում գործում էր հավաքների արգելք։ Ճնշման արդյունքում արգելքը վերացվեց, սակայն նույն թվականին տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ կազմակերպված հավաքները խիստ կերպով ճնշվեցին։ Արգելվել է հավաքներ անցկացնել քաղաքների կենտրոններում։ Տեղի են ունեցել զանգվածային ձերբակալություններ ու ծեծկռտուք։ Մի շարք ակտիվիստներ ձերբակալվել են՝ բռնի ուժով իշխանափոխություն իրականացնելու մեղադրանքներով։

Human Rights Watch 2013 զեկույցի համաձայն՝ Ադրբեջանի խոսքի ազատության, հավաքների կազմակերպման հետ կապված իրավիճակը անընդմեջ վատթարացել է մի քանի տարի անընդմեջ։ Իրավիճակը զգալի անկում է ապրել նաև 2012 թվականի երկրորդ կեսից սկսած։ Նման հայտարարություն է արել նաև RPT-European human rights կազմակերպությունը, համաձայն որի մարդու իրավունքների ու հավաքների կազմակերպման առումով Ադրբեջանը անկում է գրանցում։

Պետական մակարդակի իրավախախտումներ 
Ադրբեջանում հաճախակի երևույթ են խոշտանգումները, ոստիկանության կողմից ուժի չարաշահումը։ Մեղադրվողները հաճախ ենթարկվում են ծայրագույն ծեծի՝ ստանալու մեղավորության ընդունում։ Կիրառվում են էլեկտրական շոկ, բռնաբարության սպառնալիքներ, ինչպես նաև ընտանիքի անդամների դեմ բռնության սպառնալիքներ։ Խոշտանգումները ավելի քիչ են պատիժը կրելու հիմնական հաստատություններում, սակայն նախկին բռնադատված անձինք պնդում են, որ իրենք ենթարկվել են անվտանգության աշխատակիցների կողմից ծեծի. վերջիններս ստիպում էին նրանց անցնել շարքերով՝ ենթարկվելով ռետինե մահակներով ծեծի։ Իշխանությունները ոչինչ չեն արել բռնությունները կանխելու կամ պատժելու օրինախախտ պաշտոնյաներին։

Լրագրողների ու իրավապաշտպանների իրավունքների խախտումներ 
Բազմաթիվ մարդու իրավունքների պաշտպաններ, քաղաքական գործիչներ ու լրագրողներ ձերբակալվել են Ադրբեջանում Ալիևների իշխանության գալուց ի վեր։ Նոյեմբերի 18-ին ըստ Index of Censorship իրավապաշտպան կազմակերպության Ադրբեջանում քաղաքական բանտարկյալների թիվը մոտ 100 է։

Ադրբեջանի վրա գործադրվում է միջազգային ճնշում ազատ արձակելու քաղաքական բանտարկյալներին։ Քաղբանտարկյալներ են ճանաչվել թալիշ ազգային գործիչներ Նովրուզալի Մամմադովը, Աթախան Աբիլովը, Ալիքրամ Հումատովը։

2011 թվականի մարտին ընդդիմադիր ակտիվիստներ Բախտիյար Հաջիևը ու Ջաբար Սավալանը ձերբակալվել են Արաբական գարնան տիպի ցույցեր կազմակերպելու համար Ֆեյսբուք սոցիալական ցանցի միջոցով։ Ներկայացված մեղադրանքները կապ չեն ունեցել ցույցերի հետ։ Նրանց ձերբակալության դեմ հանդես է եկել Եվրախորհրդարանը, Human Rights Watch-ը, Index on Censorship-ը և այլն։ Amnesty International-ը կոչել է երկուսին էլ «քաղբանտարկյալ»՝ կոչ անելով նրանց իսկույն ազատ արձակել։ Ջաբար Սավալանը ազատ է արձակվել 11 ամիս անց։

2012 թվականի ապրիլին բնապահպանական ակտիվիստ Օգթայ Գյուլալիևը ձերբակալվել ու խոշտանգումների է ենթարկվել։ Նա ազատ է արձակվել 2013 թվականի հունիսին։ Հետագայում 2013 թվականին 7 երիտասարդ ակտիվիստ, ներառյալ ՆԻԴԱ քաղաքացիական շարժման ղեկավար մարմնի 4 անդամներ, ձերբակալվել ու բանտարկվել են խաղաղ պայմաններում բանակում մահերի դեմ ցույցեր կազմակերպելու համար։ Նրանք մեղադրվել են զենք ու թմրանյութ կրելու համար։ ՆԻԴԱ-ի ձերբակալված անդամները ճանաչվել են քաղբանտարկյալ Amnesty International-ի կողմից

2015 թվականի փետրվարի 22-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրել է Զանգվածային լրատվական միջոցների մասին օրենքում փոփոխությունների փաթեթը, որը պարզեցնում է պետական մարմինների կողմից լրատվական կազմակերպությունները փակելու գործընթացը՝ դրանց գործունեության մեջ զրպարտության փաստերի ապացուցման դեպքում։ Ըստ Ազատության Ռադիոյի կովկասյան Эхо Кавказа պարբերականի՝ օրենքը չափազանց պարզ է դարձնում լրատվական միջոցի փակման գործընթացը. դատարանին անհրաժեշտ կլինի տարվա ընթացքում երկու զրպարտություն պարունակող դեպք, որի հիման վրա հնարավոր կլինի լրատվականին զրկելու գործունեության իրավունքից։

2015 ոչ ամբողջական ցուցակ

2014 ոչ ամբողջական ցուցակ

2013 ոչ ամբողջական ցուցակ

Իրավիճակը ըստ պաշտոնական Բաքվի

Միջազգային կառույցների արձագանքը

Եվրախորհուրդ

ԵԱՀԿ

Եվրամիություն

ՄԱԿ

ԱՄՆ

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան

Իրավապաշտպան կազմակերպությունների արձագանքը

Human Rights Watch

Human Rights House Network

Freedom House

Reporters without borders

Amnesty International

European Stability Initiative

Խոշտանգումների դեմ համաշխարհային կազմակերպություն

Միջազգային լրատվականների ու վերլուծական կենտրոնների արձագանքը

The Wall Street Journal

Haaretz

The American Interest

Foreign Affairs

Foreign Policy

Ծանոթագրություններ 

Մարդու իրավունքներն Ադրբեջանում
Կաշառակերությունն Ադրբեջանում