Գրիգոր Մարաշեցի

Գրիգոր Մարաշեցի (նաև՝ Գրիգոր վարդապետ, Գրիգոր Իմաստասեր, Գրիգոր Յեսուանց, Գրիգոր Յեսուացի, ), հայ բանաստեղծ, գիտնական։

Կենսագրություն 
Ստեղծագործել է XII դարի առաջին կեսին և ժամանակակից է Ներսես Շնորհալուն։ Եղել է Մարաշի մոտ գտնվող Հեսվանց վանքի (Յեսուանց մենաստան) հիմնադիրը։ Նրա կենսագրության մասին տեղեկություններ չկան։ Մահացել է 1149 թվականից հետո։ Գրիգոր Մարաշեցին ճանաչված է եղել Կիլիկիայում և հարակից շրջաններում, ունեցել գիտնականի և իմաստասերի համբավ։ Նրան հաճախ անվանում են «Գրիգոր իմաստասէր Մարաշեցի»։ Իր գրական գործերից մեկի խորագրում գրված է․ «Վայք ողբոց մեղուցեալ անձին խոստովանայբար ասացեալ առաջի աստուծոյ Գրիգորի միայնաւոր ճգնաւորի Յեսուացոյ և անյաղթ գիտնականի՝ յանդիմանութիւ մեղեաց և ծուլութեան, որ է ի թվիս ՇՂԸ» (1149)։

Նույնացումը Գրիգոր Մաշկևորի հետ 
Գրիգոր Մարաշեցուն հայագետները նույնացրել են Մատթեոս Ուռհայեցու «ժամանկագրության» մեջ հիշատակվող Գրիգոր Մաշկևորի (Գրիգոր փառաւոր վարդապետ Մաշկևոր) հետ։ Ըստ Ուռհայեցու՝ Գրիգոր Մաշկևորը մահացել է 1114 թվականին, Մարաշի շրջակայքում տեղի ունեցած երկրաշարժից։ Երկրաշարժի ժամանակ եկեղեցին (Մաշկևորի վանք) փուլ է եկել և Գրիգոր վարդապետը մյուսների հետ մնացել է փլատակների տակ և մահացել։ Հրաչյա Աճառյանը նույնացնելով երկուսին՝ հարցականով գրել է, որ Գրիգոր Մաշկևորը մահացել է Մարաշի մեծ երկրաշարժի ժամանակ՝ մնալով Հեսվանց վանքի փլատակների տակ, ապա նշել, որ այս թվականը սխալ է, քանի որ հեղինակը «Վայգիրք»-ը գրել է 1149 թվականին։ Թյուրիմացությունը պարզ ձևով լուծել է Հ․ Մելյանը, նկատելով, որ Մաշկևորը և Մարաշեցին տարբեր անձնավորություններ են։ Գրիգոր Մարաշեցու կողմից գրված մի հիշատակարանում նկարագրվում է 1149 թվականին Հալեպի աթաբեկ և Զանգիների ամիրա Զանգիի կողմից կատարված ավերածությունները Մարաշում և ժողովրդի տառապանքները։ Հիշատակարանի վերջում գրել է, որ իրենք այդ ժամանակ գտնվում էին Հեսվանց վանքում, և փրկվել են ավերածություններից, քանի որ վանքի դիրքը անառիկ էր։

Ստեղծագործություններ 
Գրիգոր Մարաշեցու ստեղծագործությանն առաջին անգամ անդրադարձել է Ղևոնդ Ալիշանը։ «Վայ գրքի» կապակցությամբ նա գրում է, թե այդտեղ «կան շատ հասարակ և սովորական զրուցվածք և կրկնաբանությունք, այլ կան և ընտիր նկարագրական բանք և խորհրդածությունք բարոյականք, որոնց համար կրնա Իմաստասէր կոչված ըլլալ, այլ թվի թե ուրիշ ավելի իմաստասիրական գործ մը գրած էր»։ Հետագայում տարբեր առիթներով Մարաշեցուն հիշել են նաև այլ բանասերներ։

Բացի հիշատակարանից, Գրիգոր Մարաշեցին գրել է նաև՝ «Արդ եթէ կամիս խօսիմ մի անգամ ընդ քեզ սակաւ մի բանի» բառերով սկսվող պոեմը, «Վայ գիրք»-ը (կամ «Ողբ»-ը), «Մեղայ»-ների շարքը, «Աղօթք»-ը և երեք «Ներբող» Աստվածածնի մասին։

Գրիգոր Մարաշեցու «Գիրք վայից և մեղայից» («Վայ գիրք») ողբից երկու էջ արտատպել է Ղևոնդ Ալիշանը։ Այն կազմում է 250 տուն։ Մարաշեցին ողբում է մարդկային կյանիք ունայնությունը՝ շարունակ կրկնելով՝ «Վա՜յ քեզ անձն իմ»։ Երկը գրել է այն ժամանակ, երբ Մասուտ սուլթանը գրավել է Մարաշը՝ 1149 թվականին։ Ենթադրվում է, որ երկը իր ինքնակենսագրությունն է։ Նրա գրչին են պատկանում նաև «Խրատ խոստովանութեան», «Դաւանութիւն խոստովանութեան» և «Ով անձն և միտք և սիրտ, խօսիմ ընդ քեզ սակաւ մի» աշխատությունները։

«Ողբ»-ը (կամ «Վայ գիրք»-ը) գրված է «այլյաց երգերի» նմանողությամբ, իսկ «Աղօթք»-ը՝ Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» գրքի հետևողությամբ։

Աշխարհայացքը

Ստեղծագործությունների աղբյուրներ 
 «Ոսկեփորիկ» ԽԶ, թիվ 258։ Վենետիկի այս ձեռագիրը ընդօրինակվել է Փարիզի Ազգային մատենադարանի թիվ 184 (հին՝ թիվ 32) ձեռագրից Ղևոնդ Ալիշանի խնդրանքով։ Ընդօրինակությունը կատարվել է 1889 թվականին Հակոբ Տամադի կողմից, իսկ ձեռագիրը առաջին անգամ ընդօրինակվել է 1620 թվականին։
 «Ճառընտիր» Զ։ Ձեռագիրը հասել է 12-րդ դարից, սակայն հայտնի չեն որ գրիչը, ոչ էլ գրության թվականը։
 «Հավաքածո» աղոթագիրք։ Վենետիկի Միխիթարյան միաբանության այս ձեռագիրը գրվել է Թեոդուպոլսում, Ասլան դպիրի կողմից։ Ենթադրվում է, որ գրվել է 15-16-րդ դարերում։ Հիշատակարան չունի։ Գրիգոր Մարաշեցու գործի բովանդակությունը գտնվում է 166ա - 270ա էջերում։ Գործի վերնագիրն է՝ «Սկիզբըն խոստովանութեան և յայտնութիւն գաղտնեաց, պատմուիւն յանցանաց, Գրիգոր ի Յեսուանց Մարաշոյ ասացեալ մեղա[յ]իւ առաջի ծածկագիտին Աստուծոյ, որով զամենայն տեսանէ յառաջ քան զլիել նոցա»։
 Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Գարեգին Ա Հովսեփյանը հիշատակում է Երուսաղեմի ձեռագրերից երկուսը, որոնց մեջ գոյություն ունեն Մարաշեցու գործերից։ Այդ ձեռագրերն են՝ թիվ 1110, որի գրիչն է եղել Ստեփանոսը և ընդօրինակվել է 1355 թվականին և թիվ 807, ընդօրինակված թիվ 209-ից։
 Բոդլեյան գրադարանի թիվ 249 ձեռագրում ասվում է, թե Գրիգոր Մարաշեցին ունի թուրքերի արշավանքի պատմություն, գրված 1149 թվականին։ Սակայն պարզվում է, որ դա «Վայ գրքի» հիշատակարանն է (Բ 1014 ձեռագրի Վենետիկում դրված հատված)։ Մարաշեցուն են պատկանում նաև «Խրատ խոստովանութեան» և «Ով անձն և միտք և սիրտ, խօսիմ ընդ ձեզ սակաւ մի» գործերը (Վենետիկի թիվ 1000 ձեռագիր)։

Այս աղբյուրներից բացի, Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանը ունի 9 ձեռագիր, որոնց մեջ կան Գրիգոր Մարաշեցու գործերը․
 Ժողովածու (108), 1322 թվականից։ Գրիգոր Մարաշեցու գործը բովանդակվում է 44բ-183ա էջերում։ 
 Ժողովածու (2335), 1476 թվականից։ Գրիչն է Կարապետ քահանան, գրչության վայրը անհայտ է։ Մարաշեցու գործի բովանդակությունը՝ 293ա-294ա էջերում։
 Ժողովածու (1475), 1539 թվականից, «Ոսկեփորիկ», քառածալ, բոլորգիր, նյութը՝ թուղթ։ Հիշատակարանում գրված է․ «Ի հայրապետութեան Տ․ Սիմէօնի կաթողիկոսի, ի Գաբրիէլ գրչէ, յազգական թուին ՋՁԸ և Փրկչական 1539»։ Մարաշեցու գործի բովանդակությունը՝ 168ա-178բ էջերում, «Գրիգոր միայնաւոր ճգնաւորի ասացեալ ի Վայ գրոցն» տողերով։
 Ժողովածու (7013), 1645 թվականից, գրիչը և վայրը անհայտ։ Մարաշեցու գործի բովանդակությունը՝ 20ա-71բ էջերում։ Սկսվում է այսպես՝ «Սկիզբն խոստովանութեան յայտնութիւն գաղտնեաց և պատմութիւն յանցանաց Գրիգորի անյաղթ գիտնականի և յոգեմատեան հռետորի»։
 Ժողովածու (2251), 1694 թվականից, քառածալ, նոտրգիր, գրիչը՝ Գրիգոր երեց, վայրը՝ «ի քաղաքն Կոստանդին, ի դրան Սուրբ Հրեշտակապետի»։ Այս ձեռագրի 52ա էջում կա Գրիգոր Մարաշեցու նկարը։ Նա բազմած է աթոռին, վանականի սքեմով, ձեռքում՝ վարդապետական գավազան, իսկ նրա առաջ ծնկի են եկած մի խումբ վանականներ, որոնք խորը երկյուղածությամբ լսում են նրան։
 Ժողովածու (8172), 17-րդ դարից, նոտրգիր, վատ որակով, գրիչը՝ Հովհաննես աբեղա, վայրը՝ Սպահան։ Այս ձեռագիրը կոչվում է «Կանոնագիրք»։ Մարաշեցու գործը բովանդակում է 40ա-107բ էջերում։ Վերնգագիրը՝ «Սկիզբն խոստովանութեան Գրիգոր մենաւոր ճգնաւոր, Յեսուանց Մարաշոյ ասացեալ»։ Ժամանակը՝ ՇՂԸ (1149)։
 Ժողովածու (8323), 1624 թվականից, նոտրգիր-շեղագիր, նյութը՝ թուղթ, գրիչը՝ Խեչում, վայրը՝ անհայտ։ Մարաշեցու գործի բովանդակությունը՝ 169ա-221բ էջերում։ Սկիզբը՝ «Վայք ողբոց մեղուցեալ անձին խոստովանաբար ասացեալ առաջի Աստուծոյ Գրիգորի Յեսուացոյ և անյաղթ գիտնականի, յանդիմանութիւն հոգոյ և մտաց և մարմնոյ ․․․ ի զգուշութիւն բարուց և ուղղութիւն սխալաց, ի բխումն արտասուաց և ի խայտառակութիւն մեղաց և ծուլոըթեան, որ է ի թվիս ՇՂԸ» (1149)։ Այս գործի սկզբի մասը նման է Ժողովածու (7013)-ի գործին, սակայն երկրորդ մասում բովանդակությունը փոխվում է։
 Ժողովածու (724) (հին՝ ժողովածու 621), 1736 թվականից, նոտրգիր, նյութը՝ բամբակի թուղթ, գրիչը և վայրը՝ անհայտ։ Այս ձեռագրին կցված է նաև տպագրված մի մաս՝ «Համառօտ պատմութիւն տէրունական տեղից, որ յԵրուսաղէմ» և «Թուղթ միաբանութեան և սիրոյ Կոստանդիանոսի և Տրդատայ և սրբոց Սեղբեստրոսի և Գրիգոր Լուսաւորչի։ Այս գործերը նման են 1475 ձեռագրի գործերին։ Մարաշեցու գործի բովանդակությունը՝ 146ա-158ա էջերում։ Սկսվում է՝ «Վայք ողբոց մեղուցեալ անձին խոստովանաբար Գրիգորի միայնաւոի ասացեալ»։
 Ժողովածու (38) (հին՝ ժողովածու 19), 1760 թվականից։ Մարաշեցու գործի բովանդակությունը՝ էջ 61բ-104բ՝ «Աղօթագիրք Բայենիկ Աղուանից կաթողիկոսի»։ Ութածալ, նոտրգիր, թղթի վրա գրված։ Գրիչը՝ Դավիթ վարդապետ «Թիփլիզեցւոյ, ի Գանձաւոր, յամի ազգին ՌՄՂ և Փրկչին 1760 թ․»։ 61բ էջում գրված է՝ «Նորին Գրիգորի միայնաւոր ճգնաւորի Յեսուացւոյ և անյաղթ գիտնականի, ասացեալ է վասն յանդիմանութեան մեղաց անձինն որպէս ըստ հոգւոյ կամ ըստ մարմնոյ զղջման հանապազ վա՜յ տալով անձինն»։ Այս «Վայ»-երը մեծ մասամբ նման են 7013 ձեռագրի «Վայ»-երին։ 69բ էջում գրված՝ «Նորին Գրիգորի ասացեալ աղօթք, որ ի խորհրդեանն սուրբ և մեղսաքաւիչ պատարագին, մատուցանի Քրիստոսի Աստուծոյ մերայ» աղոթքը ապացուցում է, թե ինչպիսի խոր ազդեցություն է Գրիգոր Նարեկացին Մարաշեցու վրա։ Նաև այս աղոթքը, չնայած իր վրա կրում է ազդեցություն, սակայն պահպանում է իր ինքնուրույն կողմերն ու արժեքը։ 41-րդ և 55-րդ էջերում են «Ներբող»-ները։

Որոշ ձեռագրերի մեջ (Ժողովածու (7013)), «Վայ»-երն ու «Մեղայ»-ները միացվել են, իսկ ուրիշ ձեռագրերում նույնիսկբովանդակության որոշ մասերը ենթարկվել են փոփոխության։ Այս փոփոխությունների և սխալ միացումների պատճառով էլ Ղևոնդ Ալիշանն իր «ՇՆորհալի և պարագայ իւր» գրքում Գրիգոր Մարաշեցու գործերը շփոթում է։

Ծանոթագրություններ 

Հայ բանաստեղծներ
Հայ գիտնականներ