Շուշիի բերդ

Շուշիի բերդ, հայկական միջնադարյան ամրոց-բնակավայր։ Գտնվում է Արցախի Հանրապետության Շուշիի շրջանի Շուշի քաղաքում։ 

Այն իրենից ներկայացնում է միմյանց բարձր պարիսպով միացված կլորաձև աշտարակներով ամրաշինական կառույց, որի տարբեր հատվածներ պահպանվել են Շուշի քաղաքի երկայնքով։ Այն հանդիսացել է քաղաքի պաշտպանական կառույցը։

Խորհրդանշական տեսակետից կարևոր դեր ունի Հայաստանի և Ադրբեջանի համար և հանդիսանում է հայ-ադրբեջանական հակամարտության խորհրդանիշներից մեկը։ Հակամարտության տարբեր ժամանակաշրջաններում Շուշիի բերդը անցել է մե՛կ հայերի, մե՛կ ադրբեջանցիների վերահսկողությանը։

Ճարտարապետական նկարագիր

Պատմություն 
Բերդը հիմնադրվել է Փանահ-Ալիի կողմից, ով ռազմական ծառայություն էր իրականացնում Նադիր շահի մոտ։ Վերջինիս մահից հետո Իրանում սկսվում են գահակալական կռիվներ, և Փանահ-Ալին, օգտվելով դրանից, հեռանում է Շաքի, ապա՝ Շիրվան, և իրեն հռչակում Ղարաբաղի խան։ Խամսայի հայ մելիքների միությունը խախտելով՝ նա 1748-1759 թվականներին դառնում է տեղի վարչական ղեկավարը։

1744 թվականին Վարանդայի տիրակալ է նշանակվել Մելիք-Հուսեյնի ավագ որդի Մելիք-Հովսեփը, որին պարսիկները Հուսեյն էին անվանում։ Նա Խաչենի Հասան-Ջալալյանների տան փեսան էր։ Նրա կրտսեր եղբայր Մելիք-Շահնազար 2-րդը, օգտվելով Իրանի գահակալական կռիվներից, սպանել է եղբորը, կոտորել նրա ընտանիքը և իրեն հռչակել Վարանդայի մելիք։ 
Իրանի Ալի Իբրահիմ շահը հաստատում է Շահնազարի իշխանությունը։ Արցախ մելիքները միավորում են իրենց ուժերը, պաշարում Մելիք-Շահնազարի Ավետարանոց բերդը, բայց ձմռան պատճառով վերադառնում են՝ գարնանը կրկին արշավելու պայմանով։ Վարանդայի մելիքը դիմում է Փանահ խանի օգնությանը, նրան հպատակվում և հավատարմության երդում է տալիս և նրա աջակցությամբ ազատվում մելիքների պատժից։ Ապա Մելիք- Շահնազարը իր աղջկան Հուրզադ խանումին, կնության է տալիս Փանահի որդուն՝ Իբրահիմ խանին, նրանց նվիրում Արցախի անառիկ բերդաքաղաք Շուշին։

Շուշին կոչվում է «Փանահաբադ», իսկ ավելի ուշ՝ մոտակա Շուշիքենդ գյուղի անունից՝ Շուշի, որի բնակիչների մի մասը տեղափոխվում է այս ամրոց՝ Շահբուլաղի բնակիչների հետ միասին։

Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն

Շուշիի ջարդեր (1920) 

1920 թվականի մարտի 22-26-ն ընկած ժամանակահատվածում Թուրքիայի Հանրապետության բանակի, նրա կողմից աջակցություն ստացող Արցախում բնակվող թուրքերի (թաթարների) և քրդական առանձին խմբավորումների կողմից Շուշիում իրականացվեց հայ ազգաբնակչության կոտորած, տեղահանություն, գույքի և անձնական ունեցվածքի ոչնչացում և թալան։ Հայ ազգի նկատմամբ իրականացված ոճրագործության հետևանքով Արցախի հայերի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային կենտրոնը հայաթափվեց և ոչնչացվեց, ավելի քան 20.000 հայ սպանվեց։

Դրանից առաջ՝ 1919 թվականին թուրք-թաթարական և քրդական խմբերը նույնպես իրականացրել էին հայ ազգաբնակչության կոտորած, գույքի ոչնչացում ու թալան։

Հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված ջարդերի և տեղահանության հետրևանքով փոխվում է քաղաքի դեմոգրաֆիական տեսքը։

Խորհրդային ժամանակաշրջան 
Տարածաշրջանի խորհրդայնացումից հետո, երբ Շուշին հանդիսանում էր Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում ներառված Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի քաղաք, բնակվում էին քիչ թվով հայեր։

Շուշիի ազատագրում (1992)

Շուշիի գրավում (2020)

Ամրոցի խորհրդանշական դերը

Հայկական տեսակետ

Ադրբեջանական տեսակետ

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Շուշի
 Շուշիի ազատագրում
 Շուշիի ճակատամարտ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ 

Շուշիի շրջանի բերդեր և ամրոցներ
Շուշիի շենքեր և կառույցներ
18-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Բերդեր այբբենական կարգով