Հայ մկրտական եկեղեցիներ

Հայ մկրտական եկեղեցիներ (Հայ ավետարանական-մկրտական եկեղեցիներ) ավետարան, (բողոքական) դավանանքին պատկանող ուղղություններից մկրտականության (բապտիզմ) հայ հետևորդների եկեղեցիներ։ Հայաստանում պաշտոնապես գործում են 2 առանձին Հայ մկրտական եկեղեցիներ՝ Գյումրիի Հայ ավետարանական-մկրտական եկեղեցին և Հայ ավետարանական-մկրտական քրիստոնյաների (ՀԱՄՔ) եկեղեցիները (Երևանի, Աբովյանի, Արարատի մարզի Արևշատ գյուղի, Արարատի, Վանաձորի, Ստեփանավանի և այլն)։ Սփյուռքում, բացառությամբ Թբիլիսիի և Սուխումի, առանձին Հայ մկրտական եկեղեցիներ կամ համայնքներ չկան։ Մկրտակաևությունը հայոց մեջ տարածվել է ավետարանականության հետ գրեթե միաժամանակ (XIX դ-ի սկիզբ), բայց, ի տարբերություն վերջինիս, գլխավորապես՝ Արևելյան Հայաստանում և Հարավային Կովկասում։ 1836 թվականին Շիրակ գավառի Արխվելի գյուղի (այժմ՝ Շիրակի մարզի Լեռնուտ գյուղի) բնակիչների (1829-1830 թվականներին գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Խնուս գավառի Չեվիրմե գյուղից) մոտ հայտնաբերվել է «Բանալի ճշմարտութեան» վերնագրով դավանագիրք՝ գրված 1782 թվականին Տարոն գավառում։ 900 Բնակիչները, որոնք հայ պատմագրության մեջ անվանվում են «նոր թոնդրակեցիներ», հետևել են հայկական միջավայրում ձևավորված յուրօրինակ գաղափար, ավետարանական և մկրտական վարդապետությանը։

Հայ մկրտականներ եղել են Կարսի նահանգի Ղարաղալա գյուղում, Ալեքսանդրապոլում և շրջակա մի շարք գյուղերում։ Շուշիում 1889 թվականին հայ ավետարանականներից բաժանվել են մկրտականները, որոնք մկրտվել են գետում և պաշտամունքները կատարել ավետարանականներից առանձին։ 1890 թվականին Շուշիում բացվել է առաջին հայկական մկրտական եկեղեցին։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դաքրի սկզբին Բաքվի հայ մկրտական համայնքն ունեցել է առանձին եկեղեցի, որը պաշտոնապես չի ճանաչել ռուս, կառավարությունը։ Բաքվի հայ մկրտականները հրատարակել են «Բարի լուր» կրոն, երկշաբաթաթերթը (1906-1917), որը միակ ավետարանական հայերեն թերթն էր Հարավային Կովկասում։ Քաղաքի հայ մկրտական եկեղեցում տևապես պաշտոնավարել է վերապատվելի Պատվական Թառայանը, որը «Բարի լուրի» հիմնադիրն ու անփոփոխ խմբագիրն էր։ 1908 թվականին Բաքվի մկրտականները հիմնել են «Բաքվի որբախնամ ընկերությունը», որի որբանոցում սաների թիվը 40-50 էր։ Ունեցել են նաև Սուրբ Գրոց անունով դպրոց։ 1917 թվականի ապրիլին «Բարի լուրի» հրավերով Բաքվի մկրտականների ժողովարանում տեղի է ունեցել Կովկասի Հայ ավետարանականների համագումարը։ 1918-1920 թվականներին Բաքվի հայկական կոտորածների ժամանակ հայ մկրտականներն արտագաղթել են Թիֆլիս, որտեղ 1923 թվականին բացել են տեղի հայ մկրտականների ժողովարանը (եկեղեցի)։

Բողոքականություն