Միքայել Չայլախյան

Միքայել Քրիստափորի Չայլախյան (), հայ խորհրդային ֆիտոֆիզիոլոգ։ ԽՍՀՄ ԳԱ (1968), ՀԽՍՀ ԳԱ (1971) ակադեմիկոս, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967)։

Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետը (1926)։ Աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ Կ․ Տիմիրյազևի անվան բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում (1935 թվականից եղել է բույսերի աճման ու զարգացման լաբորատորիայի վարիչ)։ 1941-1948 թվականներին եղել է Երևանի համալսարանի բույսերի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի (1943 թվականից՝ պրոֆեսոր), միաժամանակ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բույսերի ֆիզիոլոգիայի և մանրէաբանության ամբիոնների վարիչ (1941-1946)։ 1941 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտում, որտեղ 1942 թվականին հիմնել է բույսերի ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիան։

Չայլախյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են բույսերի աճման ու զարգացման հարցերին, օնտոգենեզի ընդհանուր օրինաչափությունների մշակմանը, գեներատիվ զարգացման սնուցողական և հորմոնային գործոնների բացահայտմանը։ Չայլախյանը բույսերի զարգացման ու ծաղկման հորմոնային տեսության հիմնադիրն է։ Այդ տեսությունը համաշխարհային ճանաչում է բերել Չայլախյանին։ Դեռևս 1936-1937 թվականներին Չայլախյանը հանգել է այն եզրակացության, որ բույսերի ծաղկման լուսապարբերական կարգավորումն իրականանում է հորմոնային գործոնների օգնությամբ, որոնց անվանել է ֆլորիգեն։ Չայլախյանն աշխատակիցների հետ ցույց է տվել, որ ֆլորիգենը հորմոնային կոմպլեքս է, կազմված 2 բաղադրամասերից՝ գիբերելիններից և անտեզիններից։ Գիբերելինների անբավարարությունը սահմանափակում է երկարօրյա բույսերի զարգացումը կարճ օրվա պայմաններում, իսկ անտեզինների պակասը դանդաղեցնում է կարճօրյա բույսերի զարգացումը։

Կենսագրություն 
Միխայիլ Քրիստափորի Չայլախյանը ծնվել է 1902 թվականի մարտի 8-ին (21) Դոնի Նախիջևան քաղաքում (այժմ՝ Դոնի Ռոստով)։ 1920 թվականին ավարտել է Նովոչերկասկի գիմնազիայի յոթերորդ դասարանը։ Ավարտելուց հետո ընդունվել է Դոնի գյուղատնտեսական ինստիտուտի ագրոնոմիական ֆակուլտետ։ 1921 թվականին ընտանիքի Երևան տեղափոխվելու կապակցությամբ ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի ագրոնոմիական ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1926 թվականին։

Չայլախյանը 1926-1929 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Գյուղատնտեսության ժողովրդական կոմիսարիատի բուսաբուծության համամիութենական ինստիտուտի և Էջմիածնի Գյանջայի սելեկցիոն կայանի սորտերի փորձարկման տեղամասի վարիչ, 1928-1929 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գյուղատնտեսության ժողովրդական կոմիսարիատի գյուղատնտեսական բաժնի հրահանգիչ։ 1929-1931 թվականներին եղել է Երևանի Անդրկովկասյան անասնաբուժական ինստիտուտի բուսաբանության ամբիոնի ասիստենտ, որտեղ պրոֆեսոր Հովակիմ Լազարի Բեդելյանի ղեկավարությամբ կատարել է մանկավարժական և գիտական աշխատանք։

1931 թվականին Միխայիլ Չայլախյանը ընդունվել է Լենինգրադի ԽՍՀՄ ԳԱ բույսերի կենսաքիմիայի և ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիայի ասպիրանտուրան, որտեղ նրա ղեկավարներն են եղել ակադեմիկոսներ Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Մաքսիմովը և Անդրեյ Ալեքսանդրովիչ Ռիխտերը։ 1934 թվականին ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ սկսվեց գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի ատենախոսությունների պաշտպանությունը։ Կենսաբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի առաջին ատենախոսությունը Չայլախյանի «Գարնանացան և աշնանացան բույսերի տարբերությունների ֆիզիոլոգիական բնույթի ուսումնասիրությունը» աշխատությունն է։ 1934 թվականին լաբորատորիայի հետ միասին Չայլախյանը Լենինգրադից տեղափոխվել է Մոսկվա։ Լաբորատորիայի հիման վրա ստեղծվել է ԽՍՀՄ ԳԱ բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտը, որտեղ 1935 թվականին Չայլախյանը հիմնել է բույսերի աճի և զարգացման լաբորատորիան, որը ղեկավարել է մինչև 1948 թվականը։

1940 թվականին ԽՍՀՄ ԳԱ գենետիկայի ինստիտուտում Չայլախյանը պաշտպանել է «Հորմոնների նշանակությունը բույսերի զարգացման գործում» ատենախոսությունը և դառնում կենսաբանական գիտությունների երկրորդ դոկտորը բուսաֆիզիոլոգների շրջանում։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ԽՍՀՄ ԳԱ-ի Կլիմենտ Տիմիրյազևի անվան բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտը տարհանվել է։ Չայլախյանը տեղափոխվել է Երևան, որտեղ ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանական ինստիտուտում կազմակերպել է բույսերի ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիա, որը ղեկավարել է 1941-1946 թվականներին։ Միաժամանակ 1941-1945 թվականներին Չայլախյանը եղել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բույսերի ֆիզիոլոգիայի և մանրէաբանության ամբիոնի վարիչ, 1941-1948 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի բույսերի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ։ 1943 թվականից եղել է պրոֆեսոր։ Մասնակցել է նաև ՀԽՍՀ ԳԱ մանրէաբանության ինստիտուտի, ՀԽՍՀ Գյուղատնտեսության նախարարության խաղողագործության, պտղաբուծության և գինեգործության ինստիտուտի աշխատանքներին։ 1945 թվականին Չայլախյանն ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ։

1948 թվականի օգոստոսի 7-ին Մոսկվայում ավարտվել է Գյուղատնտեսական գիտությունների Լենինի անվան միութենական ակադեմիայի նիստը, որն աղետալի ազդեցություն է ունեցել Չայլախյանի գիտական գործունեության վրա։ Նա հեռացվել է դասախոսական գործունեությունից և ազատվել ԽՍՀՄ ԳԱ բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի բույսերի աճի և զարգացման լաբորատորիայի վարիչի պաշտոնից։ 1953 թվականին նա կրկին նշանակվել է նոր վերականգնված բույսերի աճի և զարգացման լաբորատորիայի ղեկավարի պաշտոնում և այդ պաշտոնը զբաղեցրել մինչև 1988 թվականը։ 1955 թվականին ստորագրել է «Երեք հարյուրի նամակ»-ը։

1958 թվականին Չայլախյանը դառնում է ԽՍՀՄ ԳԱ Կլիմենտ Տիմիրյազևի անվան մրցանակներ շնորհող փորձագիտական հանձնաժողովի անդամ։ 1964 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ բույսերի ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի հիմնախնդիրների գիտական խորհրդի անդամ, 1968 թվականի նոյեմբերի 26-ին ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (ֆիզիոլոգիապես ակտիվ միացությունների կենսաքիմիայի, կենսաֆիզիկայի և քիմիայի ամբիոն), 1971 թվականին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս։ Միխայիլ Քրիստափորի Չայլախյանը հետազոտական աշխատանքից բացի մեծ ուշադրություն է դարձրել մանկավարժական աշխատանքին և գիտական կադրերի պատրաստմանը, խորհրդակցում էր գիտահետազոտական հաստատությունների և գիտնականների հետ։ Բույսերի ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ դասախոսություններ է կարդացել Մոսկվայի պետական համալսարանում և Երևանի պետական համալսարանում։ Նա գործնական շրջագայություններ է կատարել Լեհաստան, ԳԴՀ, ԳՖՀ, Հնդկաստան, Կանադա, ԱՄՆ, Չեխոսլովակիա, Մեծ Բրիտանիա, Շվեյցարիա, Ավստրալիա, Բուլղարիա, Հարավսլավիա և Ֆրանսիա։

Միխայիլ Քրիստափորի Չայլախյանը եղել է Բույսերի ֆիզիոլոգների ամերիկյան ընկերության թղթակից անդամ (1963), Գերմանիայի բնագետների «Լեոպոլդինա» ակադեմիայի իսկական անդամ (1969), Ամերիկյան բուսաբանական ընկերության թղթակից անդամ (1969), Բույսերի ֆիզիոլոգների ամերիկյան ընկերության անդամ (1963), Բուլղարիայի բուսաբանական ընկերության արտասահմանյան անդամ (1975), Աճող նյութերի միջազգային ասոցիացիայի պատվավոր անդամ (1976), Բույսերի ֆիզիոլոգների հնդկական միության արտասահմանյան անդամ (1976), Ռոստոկի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1969)։ Չայլախյանը ԽՍՀՄ բույսերի ֆիզիոլոգների ընկերության ստեղծման նախաձեռնողն է եղել։ Ընտրվել է «Բույսերի ֆիզիոլոգիա», «Ժամանակակից կենսաբանության առաջընթաց», «ԽՍՀՄ ԳԱ զեկույցներ» ամսագրերի խմբագրական կոլեգիայի անդամ։

Գիտական գործունեություն  
1930-ական թվականներին Լենինգրադում Միխայիլ Չայլախյանը սկսեց աշխատել բույսերի ֆոտոպարբերական ռեակցիայի ուսումնասիրության վրա։ Փորձերի մեծ մասի համար նա օգտագործում էր ամենապարզ սարքավորումներ՝ մուգ խիտ կտոր և հերձադանակ։ Որպեսզի բույսը օրվա տևողությունն ընկալի որպես ծաղկման խթան, պետք է հասնի որոշակի տարիքի։ Չայլախյանն այդ տարիքն անվանել է ծաղկահաս վիճակ, այսինքն՝ զարգացման ներքին գործոնները բույսը պետք է հասցնեն որոշակի վիճակի։ Ազդանշանը ստանալուց հետո մերիստեման անմիջապես չի ձևավորում ծաղկի տեսանելի օրգանները։ Դրան նախորդում է ծաղկման «թաքնված պատրաստության» շրջանը («էվոկացիա» ըստ Չայլախյանի)։ Նա իր փորձերը կատարել է քրիզանտեմների վրա, որոնցում կարճ օրվա պայմաններում կտրուկ արագագել է ծաղկման սկիզբը։ Տեղայնորեն լուսավորելով բույսերը և հեռացնելով օրգանների մասերը՝ Չայլախյանն ապացուցել է, որ տերևը ֆոտոպերիոդիզմի ընկալման հիմնական օրգանն է։ Չայլախյանը տեսություն է առաջ քաշել ֆոտոպարբերական գրգռման ընկալման վայրերի և բույսի արձագանքի առանձնացման համար։ Ըստ Չայլախյանի՝ բարենպաստ ֆոտոժամանակահատվածի ազդեցությամբ տերևում առաջանում է հորմոնալ նյութ՝ ֆլորիգեն, որը շարժվում է դեպի ցողունի գագաթ՝ առաջացնելով գագաթային մերիստեմի փոխակերպումը վեգետատիվից գեներացիոնի (ծաղկային)։ Նա այս տերմինը ներմուծել է 1936 թվականին։

1930-ական թվականների երկրորդ կեսին Չայլախյանը փորձեր է կատարել՝ ապացուցելու տարբեր տեսակի բույսերում ֆլորիգենի առկայությունը, տերևներում դրա առաջացումը, բույսում ֆլորիգենի շարժման արագությունն ու ուղղությունը որոշելու համար։ Փորձերի արդյունքում հայտնի է դարձել, որ ֆլորիգենը ունիվերսալ նյութ է, որը չունի յուրահատկություն ինչպես ֆոտոժամանակահատվածի, այնպես էլ բուսատեսակների հետ կապված։ Դրա արդյունքների հիման վրա 1937 թվականին Չայլախյանը մշակել է բույսերի ծաղկման հորմոնալ տեսությունը։ 1950-ականների վերջին Չայլախյանն ուսումնասիրել է գիբերելինների ազդեցությունը ծաղկող բույսերի վրա. հայտնի է դարձել, որ որոշ բույսերում գիբերելիններն արագացնում են ծաղիկների ձևավորումը։ Այդ ուսումնասիրությունների արդյունքում ֆլորիգենը բաժանվել է երկու բաղադրիչի՝ գիբերելինների և հիպոթետիկ անթեզինների։ Ծաղկման համար անհրաժեշտ է երկու բաղադրիչների միաժամանակյա առկայությունը։ Չայլախյանի բույսերի զարգացման հորմոնալ տեսության համաձայն՝ ֆլորիգենի առաջացումը անհրաժեշտ է ցանկացած բույսի ծաղկման համար։ Չեզոք բույսերում ֆլորիգենը ձևավորվում է անընդհատ և կախված չէ արտաքին պայմաններից։

Երևանում, ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանական ինստիտուտի բույսերի ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիայում, Չայլախյանը սկսել է հետազոտություններ Վիտամին C-ի հումքի աղբյուրները գտնելու համար։ Հետագա տարիներին նա շարունակել է ուսումնասիրել ծաղկման հորմոնալ կարգավորումը՝ միաժամանակ ուսումնասիրելով աճի հորմոնների՝ աուքսինների դերը լուսապարբերականության, վերնալիզացման և զարգացման խթանման գործընթացներում։ 1960-ականներին Չայլախյանը նոր տվյալներ է ձեռք բերել, որոնք վկայել են ծաղկման հորմոնների երկու անկախ խմբերի առկայության մասին։ Պարզվել է, որ երկարօրյա և կարճօրյա տեսակների մոտ ծաղկման շրջանը տարբեր է՝ երկարօրյա տեսակների մոտ տեղի է ունենում ցողունների ձևավորում և աճ, կարճօրյա տեսակներում՝ ծաղիկների ձևավորում։ 1970-ականներին և հետագա տարիներին Չայլախյանն առաջ է քաշել երկու տեսակի ծաղկման կարգավորման տեսություն՝ ինքնավար, որտեղ ծաղկման հորմոնների ձևավորումը կախված չէ շրջակա միջավայրի գործոններից և ֆոտոպարբերական կարգավորում, որտեղ ծաղկման հորմոնների ձևավորումը կապված է օրվա տևողության ազդեցությունից։

Մահը 

Միխայիլ Քրիստափորի Չայլախյանը մահացել է 1991 թվականի նոյեմբերի 30-ին Մոսկվայում։։ Թաղված է Վագանկովյան գերեզմանատանը (3-րդ տեղամաս)։

Կոչումներ 
 ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967)
 ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամ (1968)
 Գերմանիայի Ռոստոկյան համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1969)
 ՀԽՍՀ ԳԱ իսկական անդամ (1971)
 Աճող նյութերի միջազգային ասոցիացիայի անդամ (1976)
 Աճող նյութերի միջազգային ասոցիացիայի Պատվավոր անվանական մեդալի դափնեկիր (1979)
 Գերմանիայի բնախույզների «Լեոպոլդինա» ակադեմիայի անդամ

Պարգևներ  
 Կարմիր Աստղի շքանշան (1945)
 Լենինի շքանշան (1954, 1972)
 Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան (1975)
 Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (1982)
 «Լենինի ծննդյան 100-ամյակի մեդալ» (1970)
 Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի մեդալ (1945)
 «Մոսկվայի 800-ամյակի մեդալ» (1948)
 Օռլի քաղաքի պատվավոր քաղաքացի (Ֆրանսիա, 1978)

Ընտանիք 
 Հայրը՝ Քրիստափոր Միքայելի Չալյախով 
 Մայրը՝ Վարվառա մատվեևնա Չայլախովա
 Եղբայրներ՝ Գևորգ (1897-1963) հրետանու գեներալ-մայոր, Ֆադեյ, Կարպ
 Կինը՝ Թամարա Կարպի Ամատունի (ամուսնացել են 1927 թվականին)
 Որդին՝ Լևոն Միքայելի Չայլախյան(1928-2009), ֆիզիոլոգ, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ (1984)
 Դուստրը՝ Մարիամ Միքայելի Չայլախյան (1949)

Երկեր 
 Гормональная теория развития растений. - М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1937
 и др. Вегетационный домик на Всесоюзной сельскохозяйственной выставке. - М.: Изд-во АН СССР, 1940
 Турецкая Р. Х. Краткие методические указания по применению синтетических ростовых веществ при укоренении черенков / Максимов Н. А. - М.-Л., 1942
 Влияние среды и внутренние факторы цветения растений. - Ер.: Изд-во ЕГУ, 1943
 Гормоны растений и их значение в сельском хозяйстве. - Ер.: Изд-во ЕГУ, 1943
 Содержание витамина C в шиповниках Армении. - Ер., 1943
 К теории и практике применения азотистых удобрений. - Ер., 1944
 Природа веществ, ускоряющих и задерживающих цветение растений, и теория Клебса. - М., 1948
 Целостность организма в растительном мире. - М., 1955
 Онтогенез и целостность растительного организма. - М., 1956
 Основные закономерности онтогенеза высших растений. - М.: Изд-во АН СССР, 1958
 Гиббереллины растений. - М., 1963
 Факторы генеративного развития растений. - М.: «Наука», 1964
 Саркисова М. М. Ругуляторы роста у виноградной лозы и плодовых культур. - Ер.: Изд-во АН Армянской ССР, 1980
 Хрянин В. Н. Пол растений и его гормональная регуляция. - М.: «Наука», 1982
 Терминология роста и развития высших растений / Бутенко Р. Г. - М.: «Наука», 1982
 Фотопериодическая и гормональная регуляция клубнеобразования у растений. - М.: «Наука», 1984
 Регуляция цветения высших растений. - М.: «Наука», 1988
 Гормональная регуляция онтогенеза растений / Чайлахян М. Х. - М.: «Наука», 1984
 Регуляция роста и развития картофеля / Чайлахян М. Х. - М.: «Наука», 1990

Հիմնական գիտական հոդվածներ 
 Чайлахян М. Х. Физиологическая природа процессов яровизации растений // Успехи современной биологии : журнал. — 1942. — Т. 15, № 1.
 Чайлахян М. Х. К теории и практике применения азотистых удобрений // Доклады Академии наук СССР. — 1955. — Т. 13, № 09.
 Чайлахян М. Х. Действие ретардантов на растения // Химия в сельском хозяйстве. — 1967. — Т. 5, № 09. — С. 26—30.
 Чайлахян М. Х. Гормональная регуляция цветения растений различных фотопериодических групп // Физиология растений. — 1971. — Т. 18, № 02.
 Чайлахян М. Х. Фотопериодизм и гормональная регуляция цветения растений // Успехи современной биологии. — 1974. — Т. 78, № 01. — С. 92—106.
 Чайлахян М. Х. Автономный и индуцированный механизмы регуляции цветения растений // Физиология растений. — 1975. — Т. 22, № 06.
 Чайлахян М. Х. Генетическая и гормональная регуляция роста, цветения и проявления пола растений // Физиология растений. — 1978. — Т. 25, № 05. — С. 925—974.
 Чайлахян М. Х. Целостность организма в растительном мире // Физиология растений. — 1980. — Т. 27, № 05. — С. 917—940.
 Чайлахян М. Х., Кулаева О. Н. Тенденции и перспективы развития исследований по фитогормонам // Успехи современной биологии. — 1980. — Т. 90, № 02. — С. 306—325.
 Чайлахян М. Х. Фитогормоны и фитотехника. О регуляторах роста растений // Агрохимия. — 1983. — № 12. — С. 105—110.
 Чайлахян М. Х. Регуляторы роста в жизни растений и в практике сельского хозяйства // Вестник АН СССР. — 1982. — № 01. — С. 11—26.
 Чайлахян М. Х., Кулаева О. Н. Достижения и перспективы в исследовании фитогормонов // Агрохимия. — 1984. — № 01. — С. 106—128.

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 Чайлахян Михаил Христофорович // Архивы Российской академии наук. Ф. 2047. Оп. 1. 48 л.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Չայլախյան Միքայել Քրիստափորի, ՀՀ գիտությունների ակադեմիայի կայք
 
 
 Чайлахян Михаил Христофорович // Московская энциклопедия. / Гл. ред. С. О. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I. Лица Москвы: [в 6 кн.].
 

Հայ ակադեմիկոսներ
Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Ռուսահայ պրոֆեսորներ
ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Ռուսահայ կենսաբաններ
Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ