Թեիզմ

Թեիզմ, հավատ, համաձայն որի գոյություն ունի առնվազն մեկ աստված։ Ավելի նեղ իմաստով, թեիզմը ընդհանուր առմամբ մոնոթեիստական ուսմունք է, որը վերաբերվում է աստծու բնությանը և տվյալ աստծու կապին տիեզերքի հետ։ Կոնկրետ այս առումով թեիզմը աստծուն համարում է աշխարհի և տիեզերքի կառավարման և կազմակերպման մեջ անհատական, ներկա և ակտիվ։ Այսպիսով նման թեիզմը նկարագրում է աստծու վերաբերյալ դասական գաղափարը քրիստոնեության, հուդաիզմի, իսլամի, սիկխիզմի և հինդուիզմի մեջ։ 
Թեիզմ եզրի կիրառումը մոնոթեիզմի դասական ձևը ցույց տալու նպատակով սկսվել է 17-րդ դարում գիտական հեղափոխության ընթացքում, այն տարբերակելու համար այդ շրջանում առաջացած դեիզմից, որը պնդում էր, որ աստված, լինելով մշտագո և գերակա, չի խառնվում բնական աշխարհի գործերին և ճանաչվում է բանականորեն, սակայն ոչ հայտնության միջոցով։
Թեիզմ տերմինը սերում է  բառից, որը նշանակում է աստված։ Առաջին անգամ կիրառվել է Ռալֆ Քադվորթի կողմից(1617–1688): Համաձայն նրա բացատրության՝ "թեիստները նրանք են, ովքեր հաստատում են, որ ամենքի պատճառ է լավ գիտակցորեն ընկալող գոյը կամ միտքը, որը գոյություն ունի հավերժությունից ":
Աթեիզմը թեիզմի հերքումն է, թեիզմի ամենալայն իմաստով։ Այսինքն, հավատի հերքումն է, համաձայն որի գոյություն ունի առնվազն մեկ աստված։ Թեիզմի ավելի նեղ իմաստով նրա հերքումը կարող է դրսևորվել դեիզմի, պանթեիզմի և պոլիթեիզմի մեջ։ Այն պնդումը, որ որևէ աստծու գոյությունը անհայտ է, համարվում է ագնոստիցիզմ։
Աստծու գոյությունը կամ բացակայությունը դրականորեն հաստատելը նույնպես կարող է վերագրվել որոշ թեիստներին կամ աթեիստներին։ Սակայն աթեիզմը և թեիզմը բացարձակապես գործ ունեն հավատի հետ, մինչդեռ ագնոստիցիզմը գործ ունի բանական պնդումների հետ։

Թեիզմի տեսակներ

Մոնոթեիզմ 

Մոնոթեիզմ () հավատ է աստվածաբանության մեջ, համաձայն որի գոյություն ունի միայն մեկ աստված։ Ժամանակակից մոնոթեիստիկ կրոններից են զրադաշտականությունը, քրիստոնեությունը, իսլամը, հուդաիզմը, Բահաի հավատը, սիկխիզմը, էկանկարը և հինդուիզմի որոշ տեսակներ։

Պոլիթեիզմ 

Պոլիթեիզմը հավատ է, համաձայն որի գոյություն ունեն մեկից ավելի աստվածներ։ Գործնականում, պոլիթեիզմը պարզապես բազմաթիվ աստվածների գոյության մասին հավատ չէ։ Այն սովորաբար իր մեջ ունի որոշակի աստվածների հատուկ պանթեոնի գոյության մասին հավատ։ 
Պոլիթեիզմի մեջ տարբերում են ուժեղ և թույլ տարբերակներ՝
 Ուժեղ պոլիթեիզմը աստծուն տեսնում է որպես որոշակի և անջատ գոյություն։ Օրինակներից են հինդուիզմի որոշակի դպրոցներ, ինչպես նաև հելլենիզմը։ 
 Թույլ պոլիթեիզմը աստվածներին պատկերում է որպես ավելի մեծ ամբողջականության մեջ ներառված։ Թույլ պոլիթեիզմի օրինակներ են հինդուիզմի այլ տեսակներ՝ սմարտիզմը/ադվաիտա վեդանտան։ 
Պոլիթեիզմը նաև բաժանվում է աստվածներին առանձին-առանձին մոտենալու տեսանկյունից՝ 
 Հենոթեիզմ-տեսանկյուն, հավատ համաձայն որի կարող են գոյություն ունենալ մեկից ավելի աստվածները, սակայն նրանցից միայն մեկն է երկրպագվում։ 
 Կաթենոթեիզմ-տեսանկյուն, հավատ համաձայն որի կարող են գոյություն ունենալ մեկից ավելի աստվածները, սակայն նրանցից միայն մեկն է երկրպագվում որոշակի ժամանակահատվածում, իսկ մյուսները երկրպագության արժանանում են այլ ժամանակահատվածում կամ վայրում։ Եթե նրանք երկրպագվում են յուրաքանչյուրը մեկ անգամ, ապա յուրաքանչյուրը իր հերթին բարձրագույն է համարվում։ 
 Մոնոլատրիզմ- հավատ համաձայն որի կարող են գոյություն ունենալ մեկից ավելի աստվածներ, սակայն նրանցից միայն մեկն է երկրպագվում։

Պանթեիզմ և պանենթեիզմ 

 Պանթեիզմ- հավատ, համաձայն որի ֆիզիկական տիեզերքը համարժեք է աստծուն կամ աստվածներին և ոչ մի տարանջատում չկա Արարչի և նրա ստեղծածի բովանդակության միջև։ Օրինակները ներառում են սաիվիզմի մի շարք տեսակներ։ 
 Պանենթեիզմը ինչպես պանթեիզմը, պանենթեիզմը նույնպես պնդում է, որ ֆիզիկական տիեզերքը կապված է աստծու կամ աստվածներ հետ։ Սակայն համաձայն այս հավատի աստված կամ աստվածները ավելի հզոր են, քան նյութական տիեզերքը։ Օրինակները ներառում են Վաիշնավիզմի տեսակներից շատերը։

Շատերը տարբերակում են այս երկու հավատները՝ համարելով երկիմաստ, մինչդեռ մյուսները այն համարում են ստորաբաժանման էական կետ։

Դեիզմ 

Համաձայն դեիզմի գոյություն ունի առնվազն մեկ աստված և որ նա է արարել աշխարհը, սակայն արարիչը չի վերափոխել տիեզերքի բնօրինակ նախագիծը։ 
 Դեիզմը սովորաբար հերքում է գերբնական իրադարձությունները, որոնք աչքի են ընկնում կազմակերպված կրոնում։

Փոխարենը դեիզմը պնդում է, որ կրոնական հավատները պետք է հիմնված լինեն մարդկային պատճառի և բնական աշխարհի դիտարկված առանձնահատկությունների վրա և որ այս աղբյուրների շնորհիվ է երևում բարձրագույն էակի՝ արարչի գոյությունը։ 
 Պանդեիզմ-հավատ, ըստ որի աստված առաջինն է եղել և ինքն է ստեղծել աշխարհը, սակայն համարժեք չէ աշխարհին։ 
 Պանենդեիզմը իրար է կապակցում դեիզմը և պանենթեիզմը՝ կարծելով որ տիեզերքը աստծու մի մասն է կազմում
 Պոլիդեիզմ-հավատ, համաձայն որի գոյություն ունեն մեծ թվով աստվածներ, սակայն ոչ մի կապ չունեն տիեզերքի հետ։

Ավտոթեիզմ 

Ավտոթեիզմը տեսանկյուն է, համաձայն որի աստվածությունը ինքնին գտնվում է մարդու ներսում և որ նա պարտավոր է կատարյալ դառնալ (աստվածային) անկախ այն բանից, թե աստվածությունը արտաքին բնույթ է կրում, թե ոչ։ Այն կարող է լինել անձնուրաց կերպով՝ հաջորդելով պնդումների հետևանքների՝ պայմանավորված բարոյական, փիլիսոփայական և կրոնական առաջնորդներով (օրինակ՝ Հիսուս Քրիստոս)։
Ավտոթեիզմը կարող է ենթադրել նաև այն տեսանկյունը, որ ինչ-որ մեկը աստված է(հաճախ միակը)՝ սուբյեկտիվիզմի կոնտեքստում։ Սակայն սա համարվում է սուբյեկտիվիզմի ծայրահեղ տարբերակը։

Դատողության արժանի թեիզմներ 

 Էութեիզմ-հավատ, համաձայն որի աստված ամբողջովին բարեսիրտ է 
 Դիզթեիզմ-հավատ, համաձայն որի աստված ամբողջովին բարի չէ, այլ կարող է լինել նաև չար 
 Մալթեիզմ-հավատ, համաձայն որի աստված գոյություն ունի, սակայն ամբողջովին չարասիրտ է։

Ծանոթագրություններ 

Թեիզմ
Փիլիսոփայական տեսություններ