Էդվին Փիրս

Էդվին Փիրս (, ), անգլիական հասարակական գործիչ, փաստաբան, գրող և պատմաբան։ Մոտ քառասուն տարի ապրել է Կոստանդնուպոլսում (ներկայում՝ Ստամբուլ) և հայտնի է 1911 թվականին լույս տեսած իր «Թուրքիան և նրա բնակչությունը» () գրքով։ 1876 թվականից եղել է «Դեյլի նյուս» թերթի թղթակիցը Թուրքիայում։ Կյանքի մեծ մասն ապրել է Կ. Պոլսում (1873-1915), համարվել է թուրքական իրականության լավագույն գիտակներից։

Կենսագրություն 
Էդվին Փիրսը ծնվել է 1835 թվականի մարտի 18-ին Յորքում (Անգլիա)։ Ստացել է մասնավոր կրթություն, սպա սովորել Լոնդոնի համալսարանում, որտեղ գերազանցությամբ սովորել է հռոմեական իրավունք ու իրավագիտություն։

1870 թվականին Փիրսը փաստաբանության իրավունք է ստացել Միդլ Թեմփլում։ Նա նաև եղել է այդ ժամանակ Էքսետերի եպիսկոպոս, ապա Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս դարձած Ֆրեդերիկ Թեմփլի անձնական քարտուղարը։ Փիրսը Լոնդոնում եղել է սոցիալական աշխատանքի հետ կապված տարբեր ասոցիացիաների քարտուղար։

1873 թվականին Փիրսը հաստատվել է Կոստանդնուպոլսում։ Այնտեղ նա աշխատել է հյուպատոսական դատարաններում և դարձել է եվրոպական փաստաբանների կոլեգիայի նախագահ։ Նա եղել է Կոստանդնուպոլսի Բրիտանական գաղութի առաջնորդներից մեկը։

Փիրսը շատ է ճամփորդել թուրքական տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում և  ուսումնասիրել է թուրքական պատմությունը ինչպես թուրքական, այնպես էլ արտասահմանյան տեսանկյուններից։

Այդպիսով Փիրսը ձեռք է բերել խորը գիտելիքներ Թուրքիայի վերաբերյալ։ 1876 թվականին, լինելով «Դեյլի Նյուսի» թղթակից՝ նա հայրենիք է ուղարկել նամակներ, որոնցում նկարագրել է օսմանյան թուրքերի վայրագությունները և ապրիլյան ապստամբությունը Բուլղարիայում։ Նամակներն Անգլիայում առաջացրել են ժողովրդի բողոքը Ուիլյամ Գլադստոնի ղեկավարությամբ։ Այդ ժամանակ թուրքերի կատարած վայրագությունների մասին հաղորդագրություններին ընդհանրապես չէին հավատում, և Փիրսի նամակները անգլիացի ժողովրդին են ներկայցրել անհերքելի փաստեր։

1909 թվականին Փիրսին շնորհվել է ասպետի պատվավոր տիտղոս, և 1909 թվականի հուլիսի 22-ին նա վերադարձել է Լոնդոն՝ անձամբ ստանալու այն։

1911 թվականին Փիրսը գրել է «Թուրքիան և նրա բնակչությունը» () գիրքը, որը համարվում է նրա ամենանշանավոր աշխատությունը։ Այս գրքում նա ներկայացրել է իր փորձագիտական գիտելիքները բյուզանդական Կոստանդնուպոլսի մասին։ Գիրքը յուրահատուկ նյութ է պարունակում Օսմանյան կայսրության ազգությունների մասին։ Գրքում փորձ է արվել ներկայացնել Թուրքիան արևմտյան ժողովուրդներին։

1916 թվականին Փիրսը գրել է «Քառասուն տարի Կոստանդնուպոլսում» () գիրքը, որը կարևոր աղբյուր է 1908 թվականի օսմանյան Սահմանադրական հեղափոխությունն ուսումնասիրելու համար։

Էդվին Փիրսը մահացել է 1919 թվականի նոյեմբերի 27-ին Մալթայում՝ Կոստանդնուպոլսից տուն վերադարձի ճանապարհին տեղի ունեցած դժբախտ պատահարի հետևանքով։

Էդվին Փիրսը և հայերը 
Գործունորեն մասնակցել է օսմանյան Թուրքիայում հայ ազգաբնակչությանն օգնություն կազմակերպելու աշխատանքներին, ինչպես 1890-ական թվականներին, այնպես էլ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Եղել է հայ գաղթականների «Լորդ Մեյորզի ֆոնդի» հիմնադիրներից։

Էդվին Փիրսը «Թուրքիան և նրա բնակչությունը» (1911), «Աբդուլ Համիդի կյանքը» (1917) գրքերում, «Քառասուն տարի Կոստանդնուպոլսում» (1916) հուշագրությունում նշանակալի տեղ է հատկացրել հայ ժողովրդի պատմության, Օսմանյան կայսրությունում նրա դրության, հայերի դեմ բռնությունների, ջարդերի ու կոտորածների փաստերի լուսաբանմանը։ Փիրսն Օսմանյան կայսրությունում հայերի հալածանքների պատճառներ է համարել ավանդական մուսուլմանական մոլագարությունը, Թուրքիայի տնտեսության և առևտրի ասպարեզում հայերի գերիշխող դիրքը, հայերի՝ լուսավորության ու կրթության ձգտումը, Թուրքիայի սահմաններից դուրս հայ հեղափոխական կուսակցությունների ստեղծումը, որոնց գործունեությունը առիթ է ծառայել ցեղասպանության համար։ Նշելով, որ հայ հեղափոխական կուսակցություններն իրենց գործողություններով ձգտում էին հասնել հայկական հարցին եվրոպական տերությունների միջամտությանը, այդ քաղաքականությունը համարել է «հիմար» և «վտանգավոր» ժողովրդի համար։

Երկեր  
 Թուրքիան և նրա բնակչությունը – Turkey and its People, L, 1911. 
 Քառասուն տարի Կոստանդնուպոլսում – Forty Years in Constantinople. Recollections, 1873-1915, L, 1916.
 Աբդուլ Համիդի կյանքը – Life of Abdul Hamid, L, 1917.

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Chisholm, Hugh, ed. (1922). "Pears, Sir Edwin" . Encyclopædia Britannica. 32 (12th ed.). London & New York. p. 47.
 Kaul, Chandrika (2004). "Pears, Sir Edwin (1835–1919)". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/35437. (Subscription or UK public library membership required.)

Անգլիացի լրագրողներ
Անգլիացի հասարակական գործիչներ