Մալաքիտ

Մալաքիտ, (հուն. Μολοχίτης λίθος molochitis lithos, մոլոշականաչ քար) կարբոնատների դասի միներալ։ Քիմիական կազմը՝ Cu2CO3(OH)2։ Գոյություն ունի մալաքիտի հայերեն դահանակ անվանումը, որն օգտագործվում է Աստվածաշնչում, Եդեմի նկարագրության ժամանակ (2:12)։ Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Բյուրեղները հազվադեպ են, սովորաբար առաջացնում է երիկամաձև կեղևիկներ, ստալակտիտանման, թելավոր կառուցվածքով ագրեգատներ։ Գույնը՝ վառ կանաչ, փայլը՝ ապակու, ալմաստի, մետաքսի։ Կարծրությունը ըստ Մոոսի սանդղակի՝ 3,5-4, խտությունը՝ 4050 կգ/մ³։

Ծագումնաբանություն և պատմություն

Այս միներալն իր անունը ստացել է իր գույնը մոլոշ, կամ փիփերթ բույսի տերևների գույնի հետ նույնականացնելու շնորհիվ։

3800 տարի առաջ մալաքիտը լայնորեն արդյունահանվել է Բրիտանիայում, Մեծ Օրմի հանքերում քարե և ոսկրե գործիքների օգտագործմամբ։ Հնագիտական տվյալները վկայում են այն մասին, որ օգտակար հանածոների արդյունահանումն ավարտվել է մոտավորապես Ք.ա. 600 թվականին։ Արդյունահանած մալաքիտից ստացվել է մինչև 1760 տոննա պղինձ։

Հնագիտական տվյալները վկայում են, որ Իսրայելի Թիմնա հովտում ավելի քան 3000 տարի այս միներալը արդյունահանվում ու հալեցվում էր պղինձ ստանալու համար։ Այդ ժամանակվանից սկսած մալաքիտն օգտագործվում է և որպես դեկորատիվ և թանկարժեք քար։

Հին Եգիպտոսում կանաչ գույնը ասոցացվում էր մահվան ու հարության ուժի հետ, ինչպես նաև նոր կյանքի և պտղաբերության հետ։ Հին եգիպտացիները համարում էին, որ անդրշիրիմյան կյանքը հավերժ դրախտ է, իրենց կյանքը հիշեցնող, բայց առանց ցավերի ու տառապանքների, և այդ տեղն անվանում էին «Մալաքիտային դաշտ»։

Կիրառում

Անցյալում, մինչև 1800-ական  թվականները մալաքիտն օգտագործվում էր որպես հանքային գունանյութ կանաչ ներկերի մեջ։ Այն չափավոր լուսակայուն է, շատ զգայուն է թթուների նկատմամբ և փոփոխական է իր գույնի մեջ։ Կանաչ պիգմենտի այս բնական ձևը մի քանի սինթետիկ կանաչ գունանյութերի շարքից փոխարինվել է պղնձի (II) հիմնային կարբոնատով։

Մալաքիտն օգտագործվում է նաև դեկորատիվ նպատակներով, օրինակ՝ Էրմիտաժի Մալաքիտե սենյակը, որտեղ տեղադրված է մալաքիտե մեծ սկահակ, կամ՝ Մեխիկո քաղաքում Կաստիլիո դե Չապուլտեպեկ ամրոցի Մալաքիտե սենյակը։ Հյուսիսային Ամերիկայում մալաքիտի ամենամեծ կտորներից մեկը Նիկոլայ Երկրորդ ցարի նվերն է Ավգուստ Հեքշերին՝ մալաքիտե սկահակ, որն այսօր ցուցադրվում Լինդա Հոլի գրադարանի կենտրոնական մասում։

Մալաքիտն օգտագործվել է նաև Ֆուտբոլի Միջազգային ասոցիացիաների  Ֆեդերացիայի (FIFA) աշխարհի առաջնության գավաթի պատրաստման համար։

17-րդ դարի իսպանական սնահավատությունը նշում է, որ եթե երեխան քնի մալաքիտե հանդերձանքով, ապա նա կքնի հանգիստ ու չար ոգիներին կպահի վախի մեջ։

Ծագում, հանքավայրեր
Մալաքիտը հաճախ առաջանում է պղնձի հանքերի հողմահարումից և հաճախ հանդիպում է ազուրիտի (Cu3(CO3)2(OH)2), գյոթիտի և կալցիտի հետ միասին։ Բացի նրա վառ կանաչ գույնը, մալաքիտի մնացած հատկությունները համընկնում են ազուրիտի հետ, այս երկու միներալների ագրեգատները հաճախ են հանդիպում։ Մալաքիտն ավելի հաճախ է հանդիպում, քան ազուրիտը, սովորաբար կրաքարի վրա՝ պղնձի նստվածքներով շրջապատված, իսկ կրաքարը հանդիսանում է կարբոնատի աղբյուր։

Հանդիպում է պղնձի հանքավայրերի օքսիդացման զոնայում։ ԽՍՀՄ-ում խոշոր կուտակումներ հայտնի էին Ուրալում։ Հայաստանի Հանրապետությունում կա Ալավերդու, Շամլուղի, Կապանի և այլ պղնձի հանքավայրերում։ Խիտ մալաքիտն օգտագործվում է որպես դեկորատիվ քար և պղնձի հանքանյութ (պարունակում է մոտ 57% պղինձ), իսկ հողախառը՝ որպես ներկանյութ՝ «մալաքիտային կանաչ»։ Առաջանում է խորը, հողի ներքին շերտերում, ճեղքերում ու ազատ տարածքներում, որտեղ գրունտային ջրերը և հիդրոթերմալ հեղուկները հարմար պայմաններ են ստեղծում քիմիական նստեցման պրոցեսների համար։ Առանձին բյուրեղները հազվադեպ են հանդիպում և ունենում են բարակ ասեղանման պրիզմաների ձև։ Հանդիպում են նաև պսևդոմորֆ բյուրեղներ՝ ազուրիտի հետ համակցված։

Մեծ քանակակությամբ մալաքիտ է արդյունահանվել Ռուսաստանում, Ուրալյան մալաքիտը ներկայումս չի արդյունահանվում, բայց Գ.Ն. Վերտուշկովան հայտնում է Ուրալում մալաքիտի նոր հանքավայրերի հայտնաբերման հնարավորության մասին։ Մալաքիտը հանդիպում է ամբողջ աշխարհում, այդ թվում Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն, Գաբոն, Զամբիա, Ցումեբ, Նամիբիա, Մեքսիկա, Նոր Հարավային Ուելս Ավստրալիա (Բրոքեն Հիլ), Լիոն Ֆրանսիա, դաշտավայր Թիմնա Իսրայել և ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտք, հատկապես Արիզոնա։

Պատկերասրահ

Տես նաև

 Ավենտուրին
 Քրիզոկոլա

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, Manual of Mineralogy, 20th ed., John Wiley and Sons, New York .
 Virtual tour of the Malachite Room
 Malachite, Colourlex

Թանկարժեք քարեր
Միներալներ