Պատերազմի արվեստը

«Պատերազմի արվեստը», չինացի ստրատեգ Սուն Ցզիին (, փինյին՝ Sūnzĭ bīngfǎ) վերագրվող ամենանշանավոր հին չինական տրակտատ, որը նվիրված է ռազմական մարտավարությանը և քաղաքականությանը։ Կազված է 13 գլխից յուրաքանչյուրն անդրադառնում է պատերազմ վարելու քաղաքականությանը, տարբեր իրավիճակներին և դրանց կիրառությանը ռազմական մարտավարության և ռազմավարության մեջ։ Գրեթե 1500 տարի շարունակ այն եղել է առաջավոր աղբյուր, որը 1080 թվականին ներառվել է Սուն դինաստիայի կայսր Շենցզունի «Յոթ ռազմական դասական տեքստերի» ցանկում։ «Պատերազմի արվեստը» շարունակում է մնալ ամենաազդեցիկ մարտավարական տեքստն Արևելյան Ասիայում։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել արևելյան և արևմտյան ռազմական մտածողության, գործարարական ռազմավարության և իրավական մարտավարության վրա։

Գիրքն առաջին անգամ թարգմանվել է ֆրանսերեն և հրատարակվել 1772 թվականին (վերահրատարակվել՝ 1782 թվականին) ճիզվիտ Ջան Ժոզեֆ Մարի Ամիոտի կողմից, իսկ անգլերեն մասնակի թարգմանությունը 1905 թվականին կատարվել է բրիտանացի սպա Էվերարդ Ֆերգյուսոն Քալթրոփի կողմից և կոչվել «Պատերազմի գիրք»։ Ծանոթագրություններով առաջին անգլերեն թարգմանությունը կատարվել և հրատարակվել է Լիոնել Գայլսի կողմից 1910 թվականին։ Աշխատությունը ներշնչել է բազմաթիվ ռազմական և քաղաքական գործիչների, ինչպիսիք են Մաո Ցզեդունը, Վո Նգուեն Զիապը և Նորման Շվարցկոպֆը և այլք։

Պատմություն

Տեքստ և մեկնաբանություններ

«Պատերազմի արվեստը» ավանդաբար վերագրվում է մ.թ.ա. 6-րդ դարի ռազմական գեներալ Սուն Ցզիին, չնայած դրա ավելի վաղ հատվածները թվագրվում են առնվազն 100 տարով ավելի ուշ։ Սիմա Ցյանի կողմից 1-ին դարում գրված «Շի ցզին», որը Չինաստանի 24 դինաստիաների պատմագրության մասին առաջին աշխատությունն էր, պարունակում է վաղ չինական ավանդություն, համաձայն որի ռազմական հարցերին վերաբերող տեքստերը գրվում էին Ցի նահանգից ոմն Սուն Ուի կողմից և ընթերցվում ու ուսումնասիրվում Ու նահանգի Հելյու թագավորի կողմից (մ.թ.ա. 514-495 թվականներ)։ Այս տեքստն ավանդաբար անվանում են Սուն Ցզիի «Պատերազմի արվեստը»։ Կա գիտնականների մեծ մասի կողմից ընդունված և Չինաստանում լայն տարածում գտած տեսակետ, համաձայն որի Սուն Ուն ռազմական տեսաբան էր (մ.թ.ա. 776-471 թվականներ), ով թողել էր իր հայրենի Ցի նահանգը և գնացել Ուի հարավարևելյան թագավորություն, որտեղ նա տպավորել է թագավորին իր՝ անգամ անքունական նրբակազմ օրիորդներին ռազմական արվեստին վերապատրաստելու և Ուի թագավորության բանակները բավականաչափ ուժեղացնելու կարողությամբ, որից հետո այն ունակ էր մարտնչելու իրենց արևմտյան թշնամիների հետ Չու նահանգում։

Նշանավոր ռազմագետ, բանաստեղծ և զինվորական Ցաո Ցաոն վաղ 3-րդ դարում կատարել է ամենավաղ մեկնաբանությունը «Պատերազմի արվեստը» գրքի վերաբերյալ։ Ցաոյի նախաբանից պարզ է, որ նա խմբագրել է տեքստը և հեռացրել որոշակի հատվածներ, սակայն պատմականորեն հստակ չէ, թե ինչպիսի փոփոխություններ են եղել դրանք։ «Պատերազմի արվեստը» հայտնվել է չինական դինաստիաների պատմագրության մատենագիտական կատալոգների մեջ, սակայն դրա բաժինների ցուցակն ու չափը զգալիորեն տարբերվում են։ Վաղ 20-րդ դարում չինացի գրող և բարեփոխիչ Լյան Ցիչյաոն տեսություն առաջ քաշեց, որ տեքստը փաստորեն գրված է եղել մ.թ.ա. 4-րդ դարում Սուն Ցզիի ենթադրյալ հետնորդ Սուն Բինի կողմից, ով գրել է ռազմական տրակտատ, ինչպես նշված է մի քանի պատմական աղբյուրներում։

Հեղինակայնություն

Մոտ 12-րդ դարում որոշ գիտնականներ սկսեցին կասկածել Սուն Ցզիի պատմական գոյության մասին, հիմնվելով այն փաստարկի վրա, որ նրա անունը չի նշված դասական Ցզո Չժուանում, որում սովորաբար նշված են Գարնան և Աշնան շրջանի նշանավոր գործիչների զգալի մասը։ Սուն Ու (孫武) անունը չի հիշատակվում Շի Ցզիին նախորդող որևէ տեքստում, և ենթադրվում է, որ այն հնարած նկարագրական մականուն է և նշանակում է «գաղթական մարտիկ»։ Սուն մականունը ծանոթագրություններում բացատրվում է որպես «գաղթական» ), իսկ Ու-ն «մարտական, քաջ» (wǔ 武) նշանակությամբ հին չինական արժանիք է, որը համապատասխանում է Սուն Ցզիի դերին՝ որպես հերոսի նմանակը Ու Ցզիսյուի պատմության մեջ։ Ի տարբերություն Սուն Ուի՝ Սուն Բինը եղել է իրական կերպար է, ով ռազմական հարցերով փորձագետ էր և կարող էր ներշնչանքի աղբյուր դարձած լիներ Սուն Ցզիի պատմական անձի ստեղծման համար՝ էվգեմերիզմի միջոցով։

1972 թվականին Շանդուն նահանգի Լինյի քաղաքի մոտակայքում Այնկվեշընհան իջվածքում հանտնաբերվեցին Հան դինաստիայի (մ.թ.ա. 206 - 220 թվականներ) ժամանակաշրջանով թվագրվող երկու գերեզմաններ։ Բացի գերեզմաններով գտնված բազմաթիվ բամբուկի շերտերից, որոնք կնքված են եղել մոտ մ.թ.ա. 134 և 118 թվականներին, կային համապատասխանաբար երկու առանձին տեքստեր, որոնցից մեկը վերագրվում էր Սուն Ցզիին, իսկ մյուսը՝ Սուն Բինին, ինչը բացատրում է Սուն Ցզիի «Պատերազմի արվեստի» ավելի վաղ գոյությունը։ Սուն Բինի տեքստային նյութը մեծ մասամբ համընկնում է Սուն Ցզիի տեքտի հետ և երկուսը կարող են լինել «մեկ ընդհանուր շարունակական զարգացող ինտելեկտուալ ավանդություն՝ մեկտեղված Սուն անվան ներքո»։ Այս հայտնագործությունը ցույց տվեց, որ պատմական շփոթմունքի հիմնական պատճառն այն էր, որ գոյություն ունեին երկու տեքստեր, որոնք հիշատակվում էին որպես «Վարպետ Սունի պատերազմի արվեստը»։ Ավելի վաղ տեքստի բովանդակությունը զբաղեցնում է ներկայիս «Պատերազմի արվեստը» գրքի հատորների մեկ երրորդը և դրանց տեքստը հիմնականում համընկնում է։ Այժմ հիմնականում ընդունված է համարել, որ ավելի վաղ շրջանի «Պատերազմի արվեստը» լրացվել է մ.թ.ա. 500-450 թվականներին։

13 գլուխներ

«Պատերազմի արվեստը» բաղկացած է 13 գլխից (piān), ժողովածուն անվանում են zhuàn («ամբողջություն» կամ «ժամանակագրություն»)

Գլուխների համառոտ շարադրանք

 Մանրամասն գնահատում և ծրագրում (始計), ուսումնասիրվում են հինգ հիմնական գործոնները (միջոց, եղանակ, տեղանք, հրամանատարություն և կառավարում) և յոթ տարրերը, որոնք որոշում են ռազմական ներգրավվածության արդյունքները։ Կշռադատելով, գնահատելով և համեմատելով այս կետերը՝ հրամանատարը կարող է հաշվարկել իր հաղթանակի հավանականությունը։ Սովորական շեղումը այդ հաշվարկներից կհանգեցնի ձախողման ոչ ճիշտ գործողության միջոցով։ Տեքստում շեշտադրվում է այն միտքը, որ պատերազմը շատ լուրջ խնդիր է պետության համար և այն չպետք է սկսել առանց պատշաճ քննարկման։    
 Պատերազմների վարում (作戰), բացատրվում է, թե ինչպես հասկանալ էկոնոմ պատերազմի վարումը և ինչպես հասնել հաջողության՝ խնդիրների արագ լուծմամբ։ Այս հատվածում խորհուրդ է տրվում հաջող ռազմական արշավանքների համար սահմանափակել մրցակցության և հակամարտության արժեքը։    
 Ստրատեգիական հարձակում (謀攻), սահմանվում է ուժի աղբյուրը և ոչ թե չափը, քննարկվում են հինգ գործոնները, որոնք անհրաժեշտ են պատերազմում ցանկացած հաջողության հասնելու համար։ Կարևորության կարգով այդ գործոններն են՝ հարձակումը, դաշինքները, բանակը և քաղաքները։ 
 Բանակի պատրաստվածություն (軍形), բացատրվում է գոյություն ունեցող դիրքերի պաշտպանության կարևորությունը մինչև որ հրամանատարն ունակ է ապահով առաջանալ այդ դիրքերից։ Այն սովորեցնում է հրամանատարներին մարտավարական հնարավորությունների ընդունման կարևորությունը և սովորեցնում է չընձեռնել հնարավորություններ թշնամու համար։ 
 Ուժեր (兵勢), բացատրվում է ստեղծագործության և ժամանակի գործածումը բանակի շարժիչ ուժի կառուցման մեջ։ 
 Ուժեղ և թույլ կողմերը (虛實), բացատրվում է, թե ինչպես են բանակի հնարավորությունները բխում շրջակա միջավայրում ստեղծված հարմար առիթներից, որոնք առաջ են գալիս թշնամու հարաբերական թուլության պատճառով և ինչպես արձագանքել տվյալ տարածքում անկայուն մարտադաշտի փոփոխություններին։
 Ռազմական հմուտ տեղաշարժում (軍爭), բացատրվում է ուղղակի հակամարտության վտանգները և ինչպես հաղթել այդ առճակատումներում, երբ դրանք հարկադրական բնույթ ունեն հրամանատարի համար։ 
 Փոփոխություններ և հարմարվողականություն (九變), կենտրոնանում է բանակի պատասխան գործողություններում ճկունության անհրաժեշտության վրա։ Բացատրվում է, թե ինչպես հաջողությամբ պատասխանել փոփոխվող հանգամանքներին։ 
 Զորքերի շարժում և ընդլայնում(行軍), նկարագրվում են այն տարբեր իրավիճակները, որոնցում բանակն առաջանում է թշնամու նոր տարածքներով և ինչպես արձագանքել այդ իրավիճակներին։ Այս հատվածի մեծ մասը կենտրոնանում է այլոց մտադրությունների գնահատման վրա։ 
 Տեղանք (地形), հաշվի են առնվում դիմադրության երեք հիմնական ոլորտները (տարածություն, վտանգ և խոչընդոտներ) և դրանցից բխող ցամաքային դիրքերի վեց տեսակները։ Այս վեց դաշտային դիրքերից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի առավելություններ և թերություններ։
 Ինը մարտադաշտեր (九地), նկարագրվում են ինն ընդհանուր իրավիճակներ (կամ փուլեր) արշավանքի ժամանակ և այն որոշակի կենտրոնացումը, որ անհրաժեշտ է հրամանատարին՝ դրանք հաջողությամբ ղեկավարելու համար։ 
 Հարձակում կրակով (火攻), բացատրվում է զենքի ընդհանուր օգտագործումը և շրջակա միջավայրի օգտագործումը՝ որպես զենք։ Այս գլուխը ուսումնասիրում է հարձակման համար հինգ թիրախները, շրջակա միջավայրի հարձակման հինգ տեսակները և այդպիսի հարձակումների համարժեք պատասխանները։ 
 Հետախուզություն և լրտեսություն (用間), կենտրոնանում է լավ տեղեկատվական աղբյուրների մշակման կարևորության վրա, նշվում են հետախուզական աղբյուրների հինգ տեսակներ և ինչպես լավագույնս կառավարել դրանցից յուրաքանչյուրը։

Մեջբերումներ

Չինարեն

Ստեղծագործության տները կիրառվում են չինարենում, մասնավորապես առօրյա դարձվածքներում և արտահայտություններում, ինչպես, օրինակ, Գլուխ 3-ի վերջին տունը.

Այս հատվածը, մեկնաբանվելով ավելի հակիրճ ձևով, դարձել է չինական ժամանակակից ասացվածք.

Անգլերեն

Ընդհանուր օրինակներ կարելի է հանդիպել անգլերեն թարգմանությունում, ինչպես, օրինակ, Գլուխ 1-ի 18-րդ տունը.

Այս հատվածը հակիրճ տեսքով ամփոփվել է անգլերեն հետրևյալ ասացվածքում.

Ռազմական և հետախուզական կիրառություններ

Արևելյան Ասիայի շատ երկրներում «Պատերազմի արվեստը» ներառված էր զինվորական ծառայության քննություն հանձնել պատրաստվող պոտենցիալ թեկնածուների ծրագրում։ Կան գրքի բազմաթիվ թարգմանություններ։

Ճապոնիայում Սենգոկուի ժամանակաշրջանում Տակեդա Շինգեն (1521-1573) անունով մի դայմյո () ուսումնասիրել էր «Պատերազմի արվեստը» և գրեթե անպարտելի էր դարձել բոլոր ճակատամարտերում՝ առանց զենքին գործածության։ Գիրքը նաև ներշնչանքի աղբյուր է դարձել իր հայտնի ճակատամարտի ստանդարտի ստեղծման համար, որ կոչվել է «Ֆուրինկազան» (քամի, անտառ, կրակ և սար) այսինքն՝ քամու պես արագ, անտառի պես լուռ, հրի պես կատաղի և սարի պես անշարժ։

Թարգմանիչ Սամուել Բ. Գրիֆիթն առաջարկում է լրացուցիչ գլուխ՝ «Սուն Ցզին և Մաո Ցզեդունը», որտեղ մեջբերված է «Պատերազմի արվեստի» ազդեցությունը Մաո Ցզեդունի պարտիզանական պատերազմի, Ձգված պատերազմի և Չինաստանի հեղափոխական պատերազմի ռազմավարական խնդիրների վրա։ Այն ներառում է նաև Մաո Ցզեդունի խոսքը.

Վիետնամական պատերազմի ժամանակ Վիետկոնգի (Հարավային Վիետնամի ազատագրման ազգային ճակատ) որոշ սպաներ ուսումնասիրել են «Պատերազմի արվեստը» և սերտել ամբողջական հատվածներ։

Գեներալ Վո Նգուեն Զիապը Դիենբիենֆուի ճակատամարտում հաջողությամբ իրականացրեց «Պատերազմի արվեստում» նկարագրված մարտավարությունը՝ վերջ դնելով ֆրանսիական ներգրավվածությանը Հնդկաչինում և համաձայնության հասնելով, ինչի արդյունքում Վիետնամը բաժանվեց հյուսիսային և հարավային մասերի։ Գեներալ Վո Նգուեն Զիապ, ով հետագայում Չինաստանի կամավորական բանակի ռազմական հրամանատարն էր Վիետնամական պատերազմի ժամանակ, Սուն Ցզիի գաղափարների եռանդուն ուսումնասիրող էր։ Պատերազմում Միացյալ Նահանգների պարտության արդյունքում Սուն Ցզին հայտնվեց ամերիկյան ռազմական տեսության առաջնորդների ուշադրության կիզակետում։

Ֆինլանդացի դաշտային մարշալ Մաններհայմն ու գեներալ Աքսել Այրոն «Պատերազմի արվեստի» եռանդուն ընթերցողներն էին։ Նրանք ընթերցել են գիրքը ֆրանսերենով։ Այրոն դնում էր գրքի ֆրանսերեն թարգմանությունն իր մահճակալի կողքի սեղանին։

ԱՄՆ-ի Բանակի բաժինը Հրամանատարության և ընդհանուր շտաբի քոլեջի միջոցով ներառում է «Պատերազմի արվեստը» ռազմական միավորի գրադարանում։

«Պատերազմի արվեստը» ներառվել է Ծովային կորպուսի պրոֆեսիոնալ ընթերցանության ծրագրում։ Այն ընդգրկված է ԱՄՆ-ի ռազմական հետախուզության ողջ անձնակազմի համար խորհուրդ տրվող գրականության ցանկում։

Ըստ որոշ հեղինակների՝ «Պատերազմի արվեստի» խաբելու ռազմավարությունը լայնորեն ուսումնասիրվել և օգտագործվել է Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայության կողմից։ «Ես կստիպեմ թշնամուն համարել մեր ուժը թուլություն, իսկ թուլությունը՝ ուժ, և այդպես կվերածի իր ուժը թուլության»։ Գիրքը հաճախ է մեջբերվում Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայության աշխատակիցների կողմից, ովքեր պատասխանատու են ապատեղեկատվության գործողությունների համար Վլադիմիր Վոլկովի «Տեղադրում» (Le Montage) վեպում։

Կիրառությունը ոչ ռազմական ոլորտում

«Պատերազմի արվեստը» լայնորեն կիրառվել է նաև ոչ ռազմական ոլորտում։ Տեքստի զգալի մասը վերաբերում է պատերազմը հաղթելուն՝ առանց փաստացի ճակատամարտի բռնվելու։ Այն ակնարկում է ինչպես խորամանկությամբ գերազանցել հակառակորդին՝ չկարևորելով ֆիզիկական ճակատամարտը։ Որպես այդպիսին, այն կիրառվել է որպես վերապատրաստման ուղեցույց շատ փորձարկումների համար, որոնք չեն ներառում փաստացի մարտ։

Բիզնեսին վերաբերող շատ գրքեր կիրառել են գրքից քաղված դասերը գրասենյակային քաղաքականության և կորպորատիվ ռազմավարության մեջ։ Շատ ճապոնական ընկերություններ ընդգրկել են գիրքը պահանջվող գրականության ցանկում՝ իրենց գլխավոր տնօրենների համար։ Գիրքը նաև տարածված է արևմտյան գործարարական շրջանակներում, որոնք նշում են կառավարմանն վերաբերյալ դրա կիրառական արժեքը։ Շատ գործարարներ և տնօրեններ դիմել են գրքի օգնությանը՝ հասկանալու, թե ինչպես հաջողության հասնել մրցունակ գործարարական իրավիճակներում։ Աշխատությունը կիրառվում է նաև կրթական ոլորտում։

«Պատերազմի արվեստը» եղել է դատավարական գործընթացների վերաբերյալ իրավական գրքերի  և հոդվածների քննարկման թեմա, ներառյալ՝ բանակցելու մարտավարությունն ու դատավարական ռազմավարությունը։

«Պատերազմի արվեստը» կիրառվել է նաև սպորտի աշխարհում։ Հայտնի է, որ Ֆուտբոլի ազգային լիգայի մարզիչ Բիլ Բելիչիքը կարդացել է գիրքը և օգտագործել դրա դասերը իր թիմը խաղերին պատրաստելիս։ Հայտնի է, որ ավստրալիացի կրիկետի և բրազիլական ֆուտբոլի ասոցիացիայի մարզիչ Լուիս Ֆելիպե Սկոլարին և Կառլոս Ալբեռտինո Պարեյրան օգտվել են տեքստից։ Սկոլարին կարգադրել է 2002 թվականին Բրազիլիայի աշխարհի գավաթի թիմին իրենց հաջողակ արշավի ընթացքում ուսումնասիրել այդ հին աշխատությունը։

«Պատերազմի արվեստը» հաճախ մեջբերվում է էլեկտրոնային սպորտում մարտավարության և/կամ ռազմավարության մշակման ժամանակ։ Մասնավորապես, էլեկտրոնային սպորտի վերաբերյալ հիմնական գրքերից մեկը՝ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտ Դեյվիդ Սիրլինի «Խաղա հաղթելու համար» գիրքը փաստորեն «Պատերազմի արվեստը» գրքի գաղափարները էլեկտրոնային սպորտի ազպարեզում կիրառելու վերաբերյալ վերլուծություն է։

Հայտնի թարգմանություններ

 «Սուն Ցզին Պատերազմի արվեստի մասին», Լիոնել Գայլս (Sun Tzu on the Art of War. Lionel Giles, trans. London։ Luzac and Company. 1910)
 «Պատերազմի արվեստը», Սամուել Բ. Գրիֆիթ (The Art of War. Samuel B. Griffith, trans. Oxford։ Oxford University Press. 1963. ISBN 0-19-501476-6. Part of the UNESCO Collection of Representative Works)
 Սուն Ցզի, «Պատերազմի արվեստը», Թոմաս Քլիրի (Sun Tzu, The Art of War. Thomas Cleary, trans. Boston-Shaftsbury։ Shambhala. 1987)
 «Պատերազմի արվեստը», Ռոջեր Ամես (The Art of Warfare. Roger Ames, trans. Random House. 1993. ISBN 0-345-36239-X)
 «Պատերազմի արվեստը», Ջոն Մինֆորդ (The Art of War. John Minford, trans. New York։ Viking. 2002. ISBN 0-670-03156-9)
 «Պատերազմի արվեստը. Սուն Ցզիի ռազմական մեթոդները», Վիկտոր Հ. Մեյր (The Art of War։ Sunzi's Military Methods. Victor H. Mair, trans. New York։ Columbia University Press. 2007. ISBN 978-0-231-13382-1)
 «Պատերազմի արվեստը. ոգեկանությունը հանուն հակամարտության», Թոմաս Վին (The Art of War։ Spirituality for Conflict. Thomas Huynh, trans. Skylight Paths Publishing. 2008. ISBN 978-1594732447)

Գիրքը թարգմանվել է մանչուերեն որպես  Վայլի՝ Tchauhai paita be gisurengge,Մյոլենդորֆ՝ Coohai baita de gisurengge, «Դիսկուրս պատերազմի արվեստի մասին»։

Չինարեն աշխատությունների առաջին մանչուերեն թարգմանություններն էին «Վեց գաղտնի ուսմունքները» , «Սու-Շուն»  և «Հուան Շի Գունի երեք ռազմավարությունները» ։ Դրանք բոլորը պատերազմի արվեստին նվիրված չինարեն ռազմական տեքստեր են, ինչպես Սուն Ցզիի «Պատերազմի արվեստը»։ Ռազմական տեքստերը չինարենից մանչուերեն են թարգմանվել Դահայի կողմից։ Դահայի կողմից արված մանչուերեն թարգմանությունները ներառել են Մին դինաստիայի քրեական օրենսգիրքը և ռազմական տեքստեր։ Այս տեքստերի թարգմանությունները Նուրհացին պատվիրել է Դահային։ Ու-Ցու ռազմական տեքստը «Պատերազմի արվեստի» հետ միասին թարգմանվել է մանչուերեն։ Չինական պատմությունը, օրենքը, ռազմական տեսության դասական տեքստերը թարգմանվել են մանչուերեն Հոն Տաիջիի գահակալության ժամանակ՝ շեշտը դնելով ռազմական և կառավարական տեքստերի վրա։ Ռազմական թեմատիկայով «Երեք թարգմանությունների սիրաբանությունը» չինարեն վեպը թարգմանվել է մանչուերեն։ Չինարեն գրականությունը, ռազմական տեսությունն ու իրավական տեքստերը թարգմանվել են մանչուերեն Դահայի և Էրդենի կողմից։ Թարգմանությունը պատվիրվել է 1629 թ.։ «Հուան Շի Գունի երեք ռազմավարությունները», «Սու-Շուն» Ռազմական տեքստերը և Մին թագավորության օրենքը թարգմանվել է Դահայի և պատվիրվել Նուրհացիի կողմից։ Չնայած դա հիմնականում վարչական և բարոյական ուղեցույց է, որը հիմնականում բաղկացած է «Հուան Շի Գունի երեք ռազմավարություններից» և «Սու-Շունից», չինարեն ռազմական ձեռնարկներում կարելի է հանդիպել ռազմագիտության մասին տեղեկություններ։

Մեկ այլ մանչուերեն թարգմանություն արվել է Աիսին Գիորո Ցինի կողմից։

Ծանոթագրություններ

Օգտագործված գրականություն

Արտաքին հղումներ 

 Մեջբերումներ պատերազմի արվեստից
 Պատերազմի արվեստը գրապահարանում
 «Պատերազմի արվեստը», թարգմանությունը՝ Լիոնել Գայլսի (1910), Գուտենբերգ նախագիծ
 «Պատերազմի արվեստը», թարգմանությունը՝ Է. Ֆ. Քալթրոփի (1908), Գուտենբերգ նախագիծ
 «Պատերազմի արվեստը», LibriVox (անգլերեն և չինարեն բնօրինակը հասանելի է)

Սուն Ցզի