Հակոբ Մարթայան

Հակոբ Վահանի Մարթայան (Հակոբ Դիլաչար, ), լեզվաբան, թուրքագետ, մանկավարժ։ Թուրքերեն լեզվի ինստիտուտի գլխավոր փորձագետ 1942-1979 թթ։ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը թուրքերեն լեզվի ուսումնասիրության մեջ Մարթայանի ունեցած ներդրման համար նրան շնորհել է «Դիլաչար» («Լեզու բացող») ազգանունը։

Կենսագրություն 
Սովորել է Կ. Պոլսի ամերիկյան միջնակարգ դպրոցում, Ռոբերտ քոլեջում, եղել է այդ քոլեջի անգլերենի դասատուն, ապա՝ տնօրենը, ստացել ամերիկյան ակադեմիական «արվեստի մագիստրոս» տիտղոս և պրոֆեսորի կոչում (1922)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է Կովկասյան ճակատում։ Մինչև 1932 թվականը Բեյրութում, Սոֆիայում և այլ վայրերում զբաղվել է հայագիտությամբ, ստանձնել է Բեյրութի առաջին հայկական վարժարանի տնօրինությունը, հիմնել «Ռահվիրա» և «Մշակույթ» թերթերը (Սոֆիա), խմբագրել «Լույս» շաբաթաթերթը (Բեյրութ), հոդվածաշարերով հանդես եկել հայկական մամուլում։ Այդ շրջանում հրատարակվել են նրա «Առաջին Փորձություն» պիեսը (1922), Լ. Շանթի «Հին աստվածներ»-ի անգլերեն թարգմանությունը (1922), «Գրի ծագումը և տարածումը» (1928) և «Հաբեթաբանություն» (1929) աշխատությունները, անգլիացի բանաստեղծներից թարգմանած «Ալբիոնի պարտեզեն» ժողովածուն (1929)։ 1932 թվականից աշխատել է Թուրքիայում, 1942 թվականից եղել է Թուրքիայի լեզվաբանների միության գլխավոր փորձագետը։ Տիրապետել է անգլերեն, թուրքերեն, ֆրանսերեն, հունարեն, իսպաներեն, իտալերեն, ռուսերեն, լեհերեն, բուլղարերեն և այլ լեզուների, ստացել Դիլաչար (լեզվի բանալի) անունը։ 1936-1950 թվականներին Անկարայի համալսարանում դասախոսել է լեզվաբանության պատմություն և ընդհանուր լեզվաբանություն։ Հեղինակ է թուրքական լեզվի տարբեր բնագավառներին վերաբերող մի շարք մենագրությունների։ Ունի հայագիտական աշխատություններ («Համայնապատկեր հայ մշակույթի», 1966, «1500-ամյակի խոհեր», 1951, «Աստվածաշունչը և աշխարհաբարը», 1956 և այլն) և բազմաթիվ հոդվածներ։ 1942-1970 թվականներին եղել է թուրքական հանրագիտարանի տեխնիկական խորհրդատուն, ապա գլխավոր խմբագիրը։

Մարթայանը մահացել է 1979 թվականին Ստամբուլում։

Հրատարակություններ 
Թուրքերեն
 Azeri Türkçesi (Ադրբեջանական թուրքերենը), 1950
 Batı Türkçesi (Արևեմտյան թուրքերենը), 1953
 Lehçelerin Yazılma Tarzı (Բարբառների գրելու ձևը)
 Türk Dil ve Lehçelerinin Tasnifi Meselesi (Թուրքերեն լեզվի և բարբառների դասակարգման խնդիրը), 1954
 Devlet Dili Olarak Türkçe (Թուրքերենը որպես պետական լեզու), 1962
 Wilhelm Thomsen ve Orhon Yazıtlarının Çözülüşü (Վիլհելմ Թոմսենը և Օրհոնյան արձանագրությունների կործանումը), 1963
 Türk Diline Genel Bir Bakış (Ընդհանուր ակնարկ թուրքերեն լեզվի մասին), 1964
 Türkiye'de Dil Özleşmesi (Լեզվի մաքրումը Թուրքիայում), 1965
 Dil, Diller ve Dilcilik (Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն), 1968
 Kutadgu Bilig İncelemesi (Քութադգու Բիլիգ ուսումնասիրությունը), 1972
 Anadili İlkeleri ve Türkiye Dışındaki Uygulamalar (Մայրենի լեզվի սկզբունքները և կիրառումները Թուրքիայի սահմաններից դուրս), 1978

Ֆրանսերեն
 Les bases bio-psychologiques de la Theorie Güneş Dil (1936)

 Հայերեն
 1500ամեակի խոհեր, 1951։
 Աստուածաշունչը եւ աշխարհաբարը, 1956։
 Յօդուածներ, 2000։
 Համայնապատկեր հայ մշակոյթի, Հ. I, 2004:
 Համայնապատկեր հայ մշակոյթի, Հ. II, 2005:

Ծանոթագրություններ 

Թուրքահայ լեզվաբաններ
Հայ թյուրքագետներ
Թուրքահայ լրագրողներ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Հայ մանկավարժներ