Ծծմբական թթու

Ծծմբական թթու, քիմիական բանաձևն է , ուժեղ երկհիմք թթու, որը պարունակում է 2 ատոմ ջրածին, մեկ ատոմ ծծումբ և 4 ատոմ թթվածին։ Անջուր ծծմբական թթուն անգույն, անհոտ ծանր օշարականման հեղուկ է, կայուն և ուժեղ թթուներից է (խտությունը 1,83 գ/սմ³), ունի բարձր դիսոցման աստիճան, եռում է բարձր ջերմաստիճաններում (340 °C)։ Տեխնիկայում ծծմբական թթու են անվանում նրա խառնուրդը ինչպես ջրի, այնպես էլ ծծմբի եռօքսիդի հետ ։

Անվանումը  
Ծծմբական թթուն 20-րդ դարում անվանում էին նաև արջասպ ծծմբաթթու կամ նավթի արջասպ, այստեղից էլ գալիս է իր աղերի անվանումները արջասպ։

Մոլեկուլի կառուցվածքը 
Մոլեկուլի էլեկտրոնային և գրաֆիկական բանաձևերն ունեն հետևյալ տեսքը.

որում ծծումբը վեցավալենտ է (առաջացնելով 6 կովալենտային կապեր)։ Ջրային լուծույթում դիսոցվում է երկու փուլով՝ առաջացնելով երկու թթվային մնացորդ՝ սուլֆատ և հիդրոսուլֆատ.
 
 
Գումարային ձևով ներկայացվում է այսպես.

Ծծմբական թթվի ստացումը 

Ծծմբական թթուն ամենից շատ արտադրվող քիմիական նյութերից մեկն է, տարեկան արտադրանքն աշխարհում շուրջ 100 միլիոն տոննա է։ Դրա մեկ քառորդից ավելին օգտագործվում է գյուղատնտեսության կարիքների համար, ներառյալ պարարտանյութերի արտադրությունը։ Ծծմբական թթուն ստանալու համար օգտագործվում են բնության մեջ լայնորեն տարածված ինչպես ազատ ծծումբը, այնպես էլ մետաղների սուլֆիդներ և ծծմբային կոլչեդան հանքաքարային հումքը։ Ծծմբական թթվի արտադրությունը բաղկացած է 3 փուլից.

Հումք →

Առաջին փուլ 
Ծծմբային գազի ստացման համար աշխարհում հիմնականում օգտագործվում է պիրիտը՝  (այլ անունով՝ ծծմբի կամ երկաթի կոլչեդան), որը կոչվում է բովման վառարան, տաքացնում են պիրիտը օդի ներկայությամբ։ Տեղի է ունենում վերօքս ռեակցիա, որի հավասարում հետևյալն է.

Որպեսզի ռեակցիան ավելի արագ ընթանա, վարվում են հետևյալ կերպ։
 ա) Հանքաքարը մանրացնում են, որպեսզի մեծ մակերես առաջանա, և թթվածինն ավելի շատ հպվի պիրիտի մասնիկներին։ Մանրացված հանքաքարը տրվում է ապարատի վերևի մասից։
 բ) Տաքացված օդը տրվում է ապարատի ներքևի մասից, որի հետևանքով պիրիտի շիկացած մասնիկները վեր-վեր են թռչում, և այդ ձևով ապահովվում է թթվածնի առավելագույն շփումը պինդ մասնիկների հետ։ Նախնական տաքացումն անհրաժեշտ է ռեակցիայի միայն սկզբի համար, այնուհետև դրա կարիքը վերանում է, որովհետև բուն ռեակցիան ջերմանջատիչ է։

Երկրորդ փուլ 
Մաքրված ծծմբային գազի և օդի խառնուրդն այնուհետև մղում են հպումային ապարատ, որում -ի 95%-ը փոխարինվում է -ի

Սա այրման ռեակցիա չէ և ընթանում է շատ դանդաղ։ Որպեսզի այն արագ կատարվի օգտագործում են կատալիզատոր () և պահպանում են համեմատաբար բարձր ջերմաստիճաններ (մոտ 500 °C)։ Ռեակցիան տեղի է ունենում պինդ կատալիզատորի մակերևույթի վրա, երբ  և  մոլեկուլները հպվում են կատալիզատորի հետ։ Այստեղից էլ արտադրությունն ամբողջությամբ կոչվում է ծծմբական թթվի ստացման հպումային եղանակ։

Երրորդ փուլ 
Այս վերջին փուլում իրականացվում է ծծմբի(VI) օքսիդի հիդրատացումը.

Դրա համար հպումային ապարատից դուրս եկող ծծմբի (VI) օքսիդը նախապես սառեցնում են և մտցնում կլանիչ աշտարակ։ Գազը տրվում է ներքևից, իսկ վերևում տեղադրված ցնցուղից ցողվում է լուծիչը։ Լուծումը լրիվ կատարելու համար աշտարակը լցված է խեցե օղակներով, որորնք մեծացնում են հակահոսանքով շարժվող գազի և լուծիչի իրար հետ հպման մակերեսը։ Տեխնոլոգիական որոշ նկատառումներով ջրի փոխարեն ցնցուղից տրվում է անջուր ծծմբական թթու, որում -ի լուծումը ավելի արդյունավետ է կատարվում։ Արդյունքում ստացվում է օլեում, այսինքն -ի և -ի խառնուրդ։ Օլեումը ջրով նոսրացնելով՝ ստանում են անհրաժեշտ կոնցենտրացիայի ծծմբական թթու։ Քիմիական, այդ թվում և ծծմբական թթու արտադրող գործարաններից անխուսափելիորեն օդային կամ ջրային ավազաններն են արտանետվում որոշ քանակությամբ գազային կամ այլ նյութեր, որոնք աղտոտում են շրջակա միջավայրը։ Արտադրությունների ընդլայման հետ արտանետումների ծավալը մեծանում է, այդ պատճառով այժմ աշխարհում մեծ ուշադրություն է դարձվում էկոլոգիական խնդիրներին։ Հսկայական ծախսեր են արվում սարքավորումների հերմետիկությունը մեծացնելու, գազամաքրիչ և ջրամաքրիչ կայանքներ տեղադրելու, նոր տեխնոլոգիաներ մշակելու և այլ միջոցառումներ իրականացնելու ուղղությամբ։

Վերջանյութի ելք 
Արտադրության ընթացքում լինում են անխուսափելի կորուստներ։ Այդ պատճառով վերջանյութը գործնականում ստացվում է ավելի քիչ, քան կարող էր ստացվել՝ ըստ քիմիական ռեակցիայի հավասարման։ Այդ հարաբերությունը կոչվում է վերջանյութի ելք և նշանակվում է էտա տառով։

Ծծմբական թթվի ֆիզիկական հատկությունները 

Ծծմբական թթուն երկհիմն շատ ուժեղ թթու է, դիսոցվում է երկու փուլով՝ առաջացնելով երկու թթվային մնացորդ՝ հիդրոսուլֆատ և սուլֆատ։ Ծծմբական թթվի նոսր ջրային լուծույթն օժտված է թթուներին բնորոշ հատկություններով։ Փոխազդում է մետաղների, հիմնային օքսիդների, հիմքերի, աղերի և ամոնիակի հետ։ Կապի երկարությունը -ի մոլեկուլում 0,143 նմ է, -ում 0,154 նմ,  անկյունը՝ 104°,  119°: Ծծմբային թթու պարունակում է 100% : Փոխազդում է ջրի և -ի հետ բոլոր պայմաններում։ Ջրային լուծույթներում ծծմբական թթուն ամբողջությամբ դիսոցվում է
 և :

Օլեում 

Ծծմբային անհիդրիդը  ծծմբական թթվում անվանում են օլեում, նրանք կազմում են երկու կապեր  և :

Ծծմբական թթվի եռման ջերմաստիճանը ջրային լուծույթներում բարձրանում է կախված կոնցենտրացիայից և հասնում է առավելագույնի, որը պարունակում է 98,3 % :

Քիմիական հատկությունները 

Ի տարբերություն նոսր լուծույթի, խիտ ծծմբական թթուն բավականին ուժեղ օքսիդացնող է, հատկապես եռացնելիս փոխազդում է յոդաջրածնի () և մասամբ -ի, -ի հետ չի փոխազդում, վերականգնելով նրանց մինչև ազատ հալոգենների, ածխածնից մինչև , ծծմբից մինչև , շատ մետաղների օքսիդների ( և այլն) հետ։ Դրանով հանդերձ ծծմբական թթուն վերականգնվում է մինչև -ը, իսկ առավել բարձր ջերմաստիճանում վերականգնվում է մինչև  և -ը։

Նոսր ծծմբական թթուն ռեակցիայի մեջ է մտնում հետևյալ նյութերի հետ.
 Մետաղների հետ.

 Օքսիդների հետ.

 Հիմքերի հետ.

Եթե թթուն ավելցուկով է, ապա գոյանում է թթվային աղ.

 Աղերի հետ (պետք է գոյանա կա՛մ գազ, կա՛մ նստվածք, կա՛մ թույլ թթու)։ 
 Ամոնիակի հետ.
:

Ծծմբական թթվի օքսիդիչ հատկությունները դրսևորվում են թթվի խիտ լուծույթում և անջուր թթվում։ Այդպիսի թթուն փոխազդում է մետաղների հետ՝ առաջացնելով աղ, ջուր և թթվի վերականգնման արգասիք, հիմնականում՝ , քիչ դեպքերում ՝  կամ : Օրինակ՝

 (խ)

Խիտ ծծմբական թթուն սենյակային ջերմաստիճանում չի փոխազդում որոշ մետաղների, մասնավորապես երկաթի և ալյումինի հետ, որի շնորհիվ մեծաքանակ խիտ թթուն տեղափոխում են երկաթե ցիստեռններով։ Ջրի հետ ուժգին փոխազդելու հատկությամբ է պայմանավորված խիտ ծծմբական թթվի խոնավածուծ հատկությունը, որը հաճախ օգտագործվում է լաբարատորիայում և քիմիական արդյունաբերությունում գազերը չորացնելու համար։ Այս նույն հատկության շնորհիվ ծծմբական թթուն կարող է «ջուր կորզել» անգամ օրգանական նյութերի, մասնավորապես ածխաջրերի, օրինակ՝ շաքարի՝ , մոլեկուլներից։ Դրա հետևանքով սպիտակ ածխաջուրը սևանում, ածխանում է.

 (պ)  (պ)  (հ) 
Ծծմբական թթուն փոխազդում է նաև հիմնային օքսիդների հետ, առաջացնելով սուլֆատներ և ջուր.

Կիրառություն 

Ծծմբական թթուն ունի շատ լայն կիրառություն։ Ծծմբաթթու կիրառում են՝
 Հանքային պարարտանյութերի արտադրությունում
 Կուտակիչների արտադրությունում
 Տարբեր հանքային թթուներ և աղերի արտադրությունում
 Մանրաթելերի, ներկանյութերի, և պայթուցիկ նյութերի արտադրությունում
 Յուղի, տեքստիլ, կաշվե և այլ իրերի արտադրությունում
 Սննդի արդյունաբերությունում գրանցված է որպես սննդամթերքի հավելում E513 (էմուլգատոր)
 Օրգանական մի շարք նյութերի արտադրությունում
 դեհիդրատացման ռեակցիաներ (դիէթիլ եթերի և եթերների ստացում)
 հիդրատացման ռեակցիաներ(էթիլենից էթանոլ)

Ծծմբական թթվի աղերը 
Ծծմբական թթվի աղերը հայտնաբերում են բարիումի որևէ լուծելի աղով, որի հետ առաջանում է ջրում և թթուներում անլուծելի  սպիտակ նյութը.

Խիտ, գրեթե անջուր ծծմբական թթուն խոնավածուծ նյութ է։ Եռանդուն կերպով փոխազդում է ջրի հետ՝ առաջացնելով հիդրատ և անջատելով մեծ քանակությամբ ջերմություն.

Ծծմբական թթվի աղերից դժվարալույծ են  և  աղերը, գործնականում անլուծելի է -ը։ Սուլֆատներից մի քանիսն առաջացնում են բյուրեղահիդրատներ, ինչպես, օրինակ՝  (գլաուբերյան աղ կամ միրաբիլիտ), (դառը աղ)։ Դրանցից մի քանիսը կոչվում են արջասպներ՝  (պղնձարջասպ), (երկաթարջասպ) և այլն։ Հիդրոսուլֆատներից կայուն են միայն ակտիվ մետաղների աղերը, օրինակ՝ , : Ամոնիումի սուլֆատը՝ , օգտագործվում է որպես ազոտային պարարտանյութ, նատրիումի սուլֆատը՝ ապակու, թղթի, օճառի արտադրությունում, պղնձարջասպ՝ գյուղատնտեսությունում՝ որպես վնասատուների դեմ պայքարի միջոց, երկաթարջասպը՝ տեքստիլ արտադրությունում՝ գործվածքի ներկման համար։

Թունավոր ազդեցություն 
 
Ծծմբական թթուն և օլեումը ուտիչ թթուներ են։ Նրանք ազդում են մաշկի, լորձաթաղանթի մեմբրանների, շնչուղիների վրա, պատճառելով քիմիական այրվածքներ։ 
Շնչառության ժամանակ օրգանիզմում առաջացնում են թթվածնային քաղց, հազ, բրոնխիտ և այլն։ Ծծմբական թթվի առավելագույն թույլատրելի կոնցենտրացիան օդում 0.1 մգ/մ³ (միջին), մթնոլորտային օդում 0.3 մգ/մ³: Մահացու դոզան կազնում է 0.18 մգ/լ (60 րոպեում)։ Քիմիական գործարաների քիմիական և մետալուրգիական արտանետումները պարունակում են ծծումբ, որը վտանգավոր է շրջակա միջավայրի համար և կարող է հանգեցնել թթվային անձրևների տեղալուն։

Պատմական տեղեկություններ 

Ծծմբական թթուն հայտնի է դեռ վաղուց, բնության մեջ հանդես է եկել ազատ վիճակում, օրինակ՝ լճերին մոտ հրաբուխների տեսքով։ Երևի առաջին անգամ հիշատակվել է ծծմբային գազը, որը ստացվել է կարծրացած շիբից կամ երկաթի սուլֆատից «Կանաչ քար», այն առաջին անգամ հանդիպել է արաբ ալքիմիկոս Ջաբիր իբն Հայանի տարբեր գրվածքներում։ 9-րդ դարում պարսիկ ալքիմիկոս Ար-Ռազին, հայտնաբերեց երկաթի և պղնձի սուլֆատների խառնուրդները ( և ), ինչպես նաև ստացավ ծծմբային թթվի լուծույթը։ Այդ եղանակը բարելավեց ալքիմիկոս Ալբերտ Մագնուսը, 13-րդ դարում։ Ծծմբական թթվի ստացման սխեման երկաթի սուլֆատից ստացվում է համապատասխան ռեակցիայի հավասարումով.
 
 
Ալքիմիկոս Վալենտինի ջանքերով (13-րդ դար) նկարագրվեց ծծմբական թթվի ստացման եղանակները ջրային գազի կլանման ճանապարհով (ծծմբի երկօքսիդի)։ Ալքիմիկոսների կողմից 15-րդ դարում հայտնի է դարձավ նաև ծծմբական թթվի ստացման եղանակները պիրիտից, որը ավելի էժան հումք էր, քան ծծումբը։ Այս եղանակով ծծմբական թթուն ստացան շուրջ 300 տարի։

Լրացուցիչ տեղեկություններ 
Ծծմբային թթվի փոքր կաթիլները կարող են հավաքվել մթնոլորտի միջին և վերին շերտերում, ինչի արդյունքում տեղի են ունենում տարբեր տեսակի ռեակցիաներ, որոնք հանգեցնում է մեծ քանակությամբ մոխրի կուտակվելուն։ Մթնոլորտում առաջանում են ծծմբական թթվի ամպեր, որոնք դժվարացնում են արեգակնային ճառագայթների ներթփանցմանը երիր մոլորակ։ Այդ պատճառով ուժեղ հրաբխային ժայթկումները կարող են մեծ ազդեցություն ունենալ կլիմայի փոփոխության վրա։ Օրինակ՝ Կսուդաչի (Կամչատկա թերակղզի, 1907) հրաբխի ժայթքման ժամանակ շատացավ փոշու քանակը, որը մթնոլորտում կախված մնաց շուրջ 2 տարի, իսկ ծծմբական թթվի արծաթափայլ ամպերև երևում էին նույնիսկ Ֆրանսիայում։
Պունատուբոյի հրաբխային ժայթկման ժամանակ 1991 թվականին, մթնոլորտում առաջացավ 3 տոննա ծծումբ, որը բերեց նրան, որ 1992 և 1993 թվականներին եղանակը զգալիորեն ցուրտ էր, քան 1991 և 1994 թվականներին։

Չափանիշները 
 Ծծմբական թթու տեխնիկական ԳՕՍՏ 2184-77
 Ծծմբական թթու մարտկոցի։ Տեխնիկական պայմանները ԳՕՍՏ 667-73
 Ծծմբական թթու բարձր մաքրության։ Տեխնիկական պայմանները ԳՕՍՏ 14262-78
 Ռեակտվիներ։ Ծծմբական թթու։ Տեխնիկական պայմանները ԳՕՍՏ 4204-77

Գրականություն 
 Справочник сернокислотчика, под ред. К. М. Малина, 2 изд., М., 1971
 10-րդ դասարանի Քիմիայի դասագիրք

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Հոդված «Ծծմբական թթու» (Քիմիական հանրագիտարան)
 Խտության արժեքը և ծծմբական թթվի pH t=20 °C

Անօրգանական թթուներ
Ծծումբի միացություններ
Բարձրաստիճան վտանգավոր նյութեր
Սննդային հավելումներ
Ջրածնային միացություններ