Մայրաքաղաք (Տիրամայր) վանք

Մայրաքաղաք կամ Տիրամայր վանք, վանական համալիր Արցախի Հանրապետությունում, Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղում։ Ընդգրկված է Վաղուհասի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Պատմություն
Մայրաքաղաք կամ Տիրամայր եկեղեցական հուշահամալիրը բաղկացած է եղել մեծ և փոքր եկեղեցուց, գավթից, ընդարձակ գերեզմանատնից։ Հնում վանքը եղել է նշանավոր, երբեմն՝ եպիսկոպոսանիստ և եկեղեցում գտնվող տիրամոր մեծադիր որմնանկարի շնորհիվ անվանվել է նաև Տիրամայր վանք։ Վանքը կառուցված է եղել տորոնագույն սրբատաշ քարով։ Պահպանվել են ավերված կառուցվածքների պատերի առանձին մասերը, վիմագրություն ունեցող սալաքարեր, մի քանի խաչքարեր։

Ըստ եկեղեցու հյուսիսային պատի 9 տողանի թերի արձանագրության այն կառուցվել է 1183 թվականին։ Խորանի ճակատային քարի արձանագրությունը վկայում է, որ գավիթը կառուցվել է ավելի ուշ։

2014 թվականին ռուսաստանաբնակ Գրիգորի Հայրապետյանի մեկենասությամբ, Վաղուհասի հոգևոր հովիվ տեր Հովհաննես քահանա Հովհաննիսյանի նախաձեռնությամբ և ԼՂՀ զբոսաշրջության և պատմական միջավայրի պահպանության վարչության հետ համատեղ կատարվել են վանքի պեղման-մաքրման աշխատանքներ, որոնց արդյունքում ի հայտ են եկել թերի և ամբողջական վիմագրեր, խաչքարեր, խեցեղեն գտածոներ, նշմարվել են գավթի ծածկը կրող չորս սյուների հետքերը, դրանց խոյակները, ճարտարապետական այլ մանրամասներ։ Պեղված խեցեղենը վերաբերվում է վանքի գոյության ուշմիջնադարյան փուլին։ Համաձայն հայտնաբերված քարե վավերագրերի՝ վանքը եղել է Ծարի Վախտանգյանների և Ներքին Խաչենի Հասան-Ջալալյանների ուշադրության և հոգածության ներքո։

Տես նաև 
Վաղուհասի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Մարտակերտի շրջան)

Ծանոթագրություններ 

Մարտակերտի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
12-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Վանքեր այբբենական կարգով