Տիզենի

Տիզենի, տխլենի, տկողենի, պնդուկենի (), կեչազգիների, տխիլազգիների ընտանիքին պատկանող թփեր, ավելի հազվադեպ՝ ծառեր։ Ստվերասեր են, բավականին պահանջկոտ հողի խոնավության նկատմամբ։ Բազմանում են սերմերով, վեգետատիվ ճանապարհով, մացառներով և անդալիսով։ Հայաստանում վայրի ձևով հանդիպում են երկու տեսակ՝ սովորական տխլենի և արջատխլենի։

Նկարագրություն 
Ցողունի բարձրությունը հասնում է 4-8 մ-ի։ Բունը և կմախքային ճյուղերը հարթ են, մոխրագույն։ Տերևները խոշոր են, կլորավուն, թավոտ, մուգ կանաչ, ամբողջաեզր կամ մանր ատամնավոր, հերթադիր։ Ծաղիկները միատուն են։ Առէջային (արական) ծաղիկները երկար կատվիկներ են, վարսանդայինները (իգական)՝ երկծաղիկ ծաղկաբույլեր։ Ծաղկում է վաղ գարնանը։ Պտուղը միասերմ ընկույզ է՝ ծածկված բաց կանաչ պտղաբաժակով։ Տխլենին ջերմախոնավասեր է։ Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Ապրում է մինչև 80 տարի։ Տերևները հերթադիր և պարզ են։ Սերմն ունի էնդոսպերմ, շաքիլները յուղառատ են։

Տարածվածություն 
Աճում է լեռնային գոտիների անտառներում, թփուտներում, գետափերին և ձորերում։

Նշանակություն 
Բուժական նպատակներով օգտագործում են պտուղները, տերևներն ու ճյուղերի կեղևը։ Պտղի թարմ միջուկը կիրառվում է հրուշակեղենի, քաղցրավենիքի արտադրության մեջ։ Պարունակում է ճարպեր (50-70 %), սպիտակուցներ (15-20 %), վիտամիններ, երկաթ և այլն։ Տխլենու կեղևում կան աղաղանյութեր (օգտագործվում է կաշվի աղաղման ժամանակ), փայտանյութից ստանում են նկարչական ածխամատիտ։

Դասակարգում

Տաքսոնոմիա

Տեսակներ 
Հայտնի է 20, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ արջատխլենի (C. colurna) և տխլենի սովորական (C. avellana)։ Վայրի վիճակում տարածված է Տավուշի, Լոռու, Սյունիքի մարզերում, իսկ մշակության մեջ Տխլենի սովորականի Աշտարակ և Ողջաբերդ սորտերը՝ Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Արմավիրի մարզերում։
Տեսակներից են՝

Ծանոթագրություններ 

Կեչազգիներ
Դեղաբույսեր
Ծածկասերմեր
Բազմամյա բույսեր
Թփեր