Սմբատ Գաբրիելյան

Սմբատ Մկրտչի Գաբրիելյան (դեկտեմբերի 15, 1856, Ակն - հունիսի 3, 1919, Ուիհոքն, ԱՄՆ), հայ բանասեր, բժիշկ, հասարակական գործիչ (ԱՄՆ)։

Կենսագրություն 
Սմբատ Գաբրիելյանը ծնվել է 1856 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, Սեբաստիայի նահանգի Սեբաստիայի գավառի Ակն գավառակի կենտրոն Ակն քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Ակնում և Խարբերդում։ Ավարտել է ամերիկացի միսիոներների Այնթապի Կենտրոնական Թուրքիայի քոլեջը։ Սովորել է նաև Կ. Պոլսում և զբաղվել ուսուցչությամբ։ 1884-1885 թվականներին սովորել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, բայց ուսումը կիսատ է թողել։ Վերադառնալով Ակն՝ զբաղվել է մշակութային գործունեությամբ։

Գրական առաջին փորձերը կատարել է Ակնում հրատարակվող «Ծաղիկ» խմորատիպ պարբերականում։ Ակնում բողոքականության դեմ պայքարի ժամանակաշրջանում գրել է «Հայ բողոքականութեան անցեալն ու ներկան» աշխատությունը, որով պահանջել է Հայ ավետարանական եկեղեցու ազգայնացումը։ Ա. Ժամկոչյանի հետ հաջողել է ժողովարաններում ընդունել տալ հայ եկեղեցական երգերը, տաղերն ու հոգեշունչ բանաստեղծությունները։ Կրոնա-մշակութային այս շարժումը բորբոքելու համար օսմանյան կառավարությունը նրան կասկածելի տարր է համարել և հետապնդումների ենթարկել։ 1886 թվականին, հետապնդումներից խուսափելու նպատակով մեկնել է ԱՄՆ և ապաստան գտել Նյու Յորքում։

1886-1990 թվականներին սովորել է Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանում` մասնագիտանալով հասարակական գիտությունների գծով։ Այնուհետև Նյու Յորքի բժշկական քոլեջում շարունակել և ավարտել է կիսատ թողած բժշկական կրթությունը։ Նյու Յորքում զբաղվել է բժշկությամբ և հանրային գործունեությամբ, տպարան հիմնել։

1891-1898 թվականներին խմբագրել է Նյու Յորքում հրատարակվող «Հայք» ազգային, գրական-քաղաքական հանդեսը, որտեղ հրապարակվել են նյութեր հայկական հարցի վերաբերյալ, եվրոպական և ամերիկյան մամուլի արձագանքները Թուրքիայում հայ ազգաբնակչության դրության մասին, լուսաբանվել ԱՄՆ-ի հայ համայնքների կյանքը։ Ընտրվել է «Հայերի հայրենասիրական դաշնակցության» նախագահ, որի նպատակն էր տերությունների աջակցությամբ օգնել Արևմտյան Հայաստանի ազատագրմանը թուրքական բռնատիրությունից։ «Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը» (1892 թվական, անգլերեն), «Փաստեր Հայաստանի մասին» (1895 թվական, անգլերեն), «Քրիստոնյա Հայաստանը և քրիստոնյա տերությունները» (1897 թվական, անգլերեն), «Արյունաքամ Հայաստանը, նրա պատմությունն ու սարսափները» (1896 թվական, անգլերեն), «Հայաստան, նահատակ ժողովուրդ» (1918 թվական, անգլերեն) երկերում Գաբրիելյանը ամերիկյան ընթերցողին ծանոթացրել է հայ ժողովրդի պատմությանը, արևմտահայերի ծանր դրությանը, 1894-1896 թվականներին ջարդերի ու կոտորածների փաստերին, 1915-1916 թվականներին հայերի տեղահանությանն ու ցեղասպանությանը, հայկական հարցում տերությունների քաղաքականությանը։ 1896 թվականին «Հայքը» վերածվել է ամսագրի, որը երբեմն անգլերեն հավելվածներ է ունեցել։ Գիտահասարակական և բժշկա-առողջապահական հոդվածներով թղթակցել է «Հանդէս Ամսօրեայ» և «Կոչնակ Հայաստանի» պարբերականներին։ 1896 թվականին լույս է տեսել նրա «Հայաստանի վերականգնումը» խորագրով աշխատությունը։ Մահացել է 1919 թվականի հունիսի 3-ին, ԱՄՆ-ի Ուիհոքըն քաղաքում՝ 63 տարեկանում։

Երկեր 
 The Armenians or the People of Ararat, Philadelphia, 1892 
 Facts about Armenia, N.Y., 1895 
 Christian Armenia and the Christian Powers, N. Y., 1897 
 Armenia, a Martyr Nation, N. Y., 1918 
 Վերականգնումն հայոց, Կ. Պօլիս, 1879 
 Հայ բողոքականութեան անցեալն ու ապագան, Կ. Պօլիս, 1888/1889 
 Արուեստ Ատենախօսութեան ի պէտս ազգային վարժարանաց, Նիւ Եօրք, 1891
 Խրիմեան Հայրիկ, Կենսագրութիւն, Նիւ Եօրք, 1892
 Հայկական հոգեբանութիւն, Նիւ Եօրք, 1894
 Քրիստոնեայ Հայաստան և քրիստոնեայ տէրութիւնք (հայ. և անգլ.), ՆիւԵօրք, 1896/1897
 Հայկական ճգնաժամն եւ վերածնութիւն, Նիւ Եօրք, 1905  եւ 1909 
 Հայ ցեղն, Նիւ Եօրք, 1911 
 Ակնայգաւառաբարբառը եւ արդի հայերէն լեզուն, Վիեննա, 1912 
 Սեռային առողջաբանութիւն, Պոսթոն, 1915 
 Ազգային քաղաքականութիւն
 Գիտութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ կրօնք, անտիպ
 Հայերէն լեզուի փիլիսոփայութիւնը, անտիպ
 Հեթում Առաջին, Տրամ երեք արարուածով, անտիպ
 Մարդկային մարմնոյն հրաշալիքը, անտիպ
 Bleeding Armenia (in collaboration with A. W. Williams), 1897 
 Principles of Medical Pathology (translated from French), 1901 and 1905 
 Infectious Diseases (translated from French), 1903 
 Principles of Therapeutics (translated from French),

Գրականություն 
 Պարսամեան Մկրտիչ, Ակն եւ ակնցիք, Փարիզ, 1952 
 Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Ե., 1973 
 Վարդանյան Ս., Հայաստանի բժշկության պատմություն, Ե., 2000 
 Ով ով է։ Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան, հ.1, Ե., 2005

Աղբյուր

Ծանոթագրություններ 

Հայ հասարակական գործիչներ
Հայ բանասերներ
Հայ բժիշկներ
Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ