Եղիա Տնտեսյան

Եղիա Տնտեսյան (), երաժիշտ, տեսաբան։

Կենսագրություն 
Նախնական ընդհանուր և երաժշտական պատրաստությունն ստացել է Կ. Պոլսի Միջագյուղ թաղի դպրոցում։ 1848 թվականից որպես աշակերտ-տպագրիչ աշխատել է «Սրապյան» տպարանում, հետագայում Հ. Մյուհենտիսյանի ղեկավարությամբ կատարելագործել է արհեստը, մասնագիտացել նաև հայկական և եվրոպական նոտատպության գործում։ Երուսաղեմում և Սուրբ Էջմիածնում ուսումնասիրել է երգվող շարականները և դրանց խազագրությունը։ 1864 թվականին Կ. Պոլսում հրատարակել է «Բովանդակութիւն նվագաց Հայաստանեայցս ս. եկեղեցւոյ» «տետրը», որտեղ, եվրոպական հեղինակների (Յո. Շրյոդեր, Շ. Վիլլոտո, Հ. Պետերման) հրապարակումներից հետո, առաջին անգամ խորագիտակորեն ներկայացրել է շարականների սկսվածքները (ձայնեղանակների լադա-ելևէջային խտացված բանաձևերը) և հատընտիր շարականներ։ Տնտեսյանը եռանդուն մասնակցություն է ունեցել ազգային հոգևոր երաժշտությունը վերաձայնագրելու, կարգավորելու և հետագա խեղաթյուրումներից զերծ պահելու, ինչպես նաև ժողովրդի երաժշտագիտական լուսավորման նպատակով Կ. Պոլսում տարվող աշխատանքներին։ 1869–1871 թվականներին հայկական նոտաներով գրառել է Շարակնոցն ամբողջությամբ, կազմել հայկական նոտագրության համառոտ ձեռնարկ՝ «Տարերք երաժշտության» (հրատարակվել է 1933)։

1872 թվականից Կոստանդնուպոլսում սեփական տպարանում տպագրել է Գարեգին Սրվանձտյանի, Հակոբ Պարոնյանի և այլոց գործեր։ Տնտեսյանը մասնակցել է ազգային հոգևոր երաժշտությունը վերաձայնագրելու և կարգավորելու աշխատանքներին։ Մինչկոմիտասյան շրջանի հայ երաժշտագիտության կարևորագույն նվաճումներն է ամփոփում նրա «Նկարագիր երգոց Հայաստանեայցս ս. եկեղեցւոյ...» (1874) գիրքը։ Տնտեսյանը հրատարակել է նաև «Նուագք Հայկականք» պարբերականը (1879)։ Տնտեսյանի գործունեությունը նշանակալից հետք է թողել հայ երաժշտության տեսության բնագավառում։ Հատկապես կարևոր են հոգևոր երաժշտության մոնոդիկ (մեներգեցողության) էության ընկալումն ու հետազոտումը՝ կապված այդ երաժշտության հնչյունաշարի տեմպերացիայի առանձնահատկությունների և հայկական ձայնեղանակային համակարգի (տես Ութձայն) ամբողջականության հետ։ Տնտեսյան գիտահետազոտական և գործնական ձեռնարկումներն ուղղված են եղել ազգային երաժշտության ինքնուրույնության ու ինքնատիպության հաստատմանն ու պահպանմանը։

Տնտեսյանը 1880-ական թվականներին Արևմտյան Հայաստանում ծավալված համիդյան բռնությունների առաջին զոհերից է։ Իր «Նոր երգարան հայոց» ժողովածուում Միքայել Նալբանդյանի «Ազատություն», ազատախոհ այլ բանաստեղծություններ, ինչպես նաև ֆրանսերեն «Մարսելյեզը» տպագրելու առիթով բանտարկվել է և բանտում էլ մահացել։

Ծանոթագրություններ 

Հայ երաժիշտներ
Հայ խմբավարներ
Հայ տպագրիչներ
Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Հայ կոմպոզիտորներ
Հայ մանկավարժներ
Օսմանյան կայսրության անձինք
19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության անձինք