Գժեգոժ Պիրամովիչ

Գժեգոժ Յակոբ Պիրամովիչ  (Գրիգոր Հակոբի Փիրումյան), (, հոգևոր անունը՝ Վինցենտի, ), հայազգի լեհ մանկավարժ, լուսավորիչ, գրող, քարոզիչ, թարգմանիչ, կաթոլիկ եկեղեցու գործիչ։

Կենսագրություն 
Ծնվել է վաճառականի ընտանիքում։ Սովորել է Լվովի ճիզվիտական ճեմարանի փիլիսոփայական բաժանմունքում, ավարտել Լվովի աստվածաբանական ակադեմիան (1760-1764), նույն ակադեմիայում դասավանդել բարոյական աստվածաբանություն և տրամաբանություն (1770-1773)։ Մինչ այդ ուսուցչություն է արել է եղել Ժիտոմիրի, Յուրևիչիի դպրոցներում, Լուցկի քոլեջում և այլ քաղաքներում։ 1763 թ. հուլիսի 23-ին ձեռնադրվել է քահանա։ 1764 թվականի աշնանից եղել է Կրեմենցի ճիզվիտական կոլեգիումի բարոյական աստվածաբանության պրոֆեսոր, քարոզիչ։ 1767 թվականին Լվովի կոշտելյան (բերդակալ իշխան) Յուզեֆ Պոտոցկու երեք որդիների հետ, որոնց խնամակալն էր դարձել նրանց հոր մահից հետո, մեկնել է Իտալիա՝ ուսումնական նպատակներով։ Մինչև 1770 թվականի աշուն մնացել են Հռոմում, որտեղ խնամարկյալ տղաները դասերի են հաճախել ճիզվիտական կոլեգիումում, իսկ Պիրամովիչը բարոյական աստվածաբանություն է դասախոսել այդտեղ։ Հենց Հռոմում էլ նա ծանոթացել է Իգնացի Պոտոցկու հետ։
 
1771 թվականի ամռանը Իտալիայից վերադարձել են Լեհաստան՝ Լվով, որտեղ Պիրամովիչը կատարել է փիլիսոփայության պրոֆեսորի, կարճ ժամանակ անց՝ նաև տաճարի քարոզչի պարտականությունները։ 1773 թ. օգոստոսին նրան ներկայացրել են թագավորին՝ պալատում կազմակերպված «գիտական ճաշի» ժամանակ, և այդուհետ նա հաճարակի մասնակցել է գրական հինգշաբթիներին ու մշտապես հանդես եկել որպես ոչ պաշտոնական «Ուրախ ու օգտակար խաղերի» (լեհերեն՝ "Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych") հեղինակ։ Վայելելով հրաշալի, գերազանց պրոֆեսորի համբավ՝ Պիրամովիչը հաճախ է մասնավոր դասեր պարապելու գերշահավետ, գայթակղիչ առաջակներ ստացել, բայց միշտ մերժել է դրանք՝ բավարարվելով Իգնացի Պոտոցկու անձնական քարտուղարի պաշտոնով (իսկ վերջինս նշանակվել էր նորաստեղծ Ազգային կրթության հանձնաժողովի քարտուղար)։ Պիրամովիչը մասնակցել է Ազգային կրթության հանձնաժողովի կանոնադրության վերջնական խմբագրման աշխատանքներին (1773 թվականի հոկտեմբերի 24-ից), դարձել համահեղինակը «Կանոնադրական դրույթներ գավառական դպրոցների համար» հրահանգչական գրքի (1775 թ.) (լեհերեն՝ "Przepisu na szkoły wojewódzkie"), որը դպրոցական ծրագրերի հիմք է հանդիսացել մինչև Ազգային կրթության հանձնաժողովի գործունեության ավարտը։

1779-1780 թվականներին եղել է Կրակովի բարձրագույն թագավորական դպրոցի փիլիսոփայության պրոֆեսոր, ընտրվել Հռոմի Արկադի Լեոպոլդյան ակադեմիայի անդամ։

1794 թվականից, այն բանից հետո, երբ Կոսցյուշկոյի ղեկավարած ապստամբությունը ճնշվել է, Պիրամովիչն ստիպված է եղել լքել Լեհաստանը, ապրել վտարանդիության մեջ։

1797—1800 թթ. գտնվել է ավստրիական ոստիկանության հսկողության տակ, Կրակովում։ Այդուհանդերձ՝ մասնակցել է Գրքի բարեկամների վարշավյան ընկերության աշխատանքներին։

Լուսավորչական գործունեությունը 
Պիրամովիչը մեծ ծառայություններ ունի Լեհաստանում ժողովրդական լուսավորության արմատավորման ու ծավալման գործում։ Եղել է երկրի դպրոցների տեսուչ, «Ազգային կրթության հանձնաժողովի» (Ռեչ Պոսպոլիտայի ժամանակ կրթական գործը ղեկավարող մարմին, 1773–94) և «Տարրական դասագրքերի ընկերության» քարտուղար, «Գիտությանց բարեկամների ընկերության» անդամ։ «Ծխական դպրոցի ուսուցչի պարտականությունները» (1787), «Պերճախոսություն և արվեստ քերթության ազգային դպրոցների համար» (1792), «Ծիսակարգերի գիտություն ժողովրդի համար» (1802) և այլ աշխատություններում առաջ է քաշել ուսուցման սխոլաստիկ ձևերն ու մեթոդները վերանայելու, ֆիզիկական վարժանքներ արմատավորելու և այլ կարևոր հարցեր։

Իր գործունեության ընթացքում, որ նպատակաուղղված էր Լեհաստանում լուսավորության ազգային համակարգի վերածննդի ապահովմանը, առանձնահատուկ ուշադրություն է նվիրել ժողովրդական դպրոցների ստեղծմանն ու դրանցում մանկավարժական աշխատանքների արդյունավետ կազմակերպմանը։ Նրա խմբագրությամբ լույս են ընծայվել ծխական դպրոցների այբբենարան, ճարտասանության դասագիրք, մանուկների ու պատանիների համար բանաստեղծությունների ժողովածուներ... Նրա հեղինակած և բազմիցս վերահրատարակված «Բարոյագիտություն ժողովրդի համար» (1785) և «Ուսուցչի պարտականությունները» (1787) գրքերում հանգամանորեն վերլուծված են ծխական դպրոցների դերն ու անելիքները ժողովրդական կրթության գործում և դրա հետ կապված՝ ուսուցիչների խնդիրներն ու պարտականությունները, զետեղված է նաև տարրական կրթության մեթոդաբանությունը։ Պիրամովիչը շեշտում էր, որ ուսուցիչը միաժամանակ պետք է լինի հասարակական եռանդուն գործիչ, գյուղացիների շահերը ներկայացնող անձ։ Նա ծխական դպրոցներում մտցնել է տվել բարոյագիտության դասեր, որոնք պիտի ծառայեին սովորողներին հայրենասիրության, քաղաքացիական ակտիվության ոգով դաստիարակելու նպատակին։

Պիրամովիչի համոզմամբ՝ ուսումնական նյութի գիտակցակբար յուրացումը, դասապրոցեսում զննականության կիրառումը նպաստում են խոր ու կայուն գիտելիքների և գործնական հմտությունների ձեռքբերմանը։ Նա մեծ տեղ էր հատկացնում նաև աղջիկների, կանանց կրթության ու դաստիարակության գործի կազմակերպմանը։
 
Այս ամենի հետ մեկտեղ նա ինչպես գեղարվեստական, այնպես էլ գիտական բազմաթիվ թարգմանություններ է կատարել։

Նրա գործունեության մասին գրվել է ավելի քան 40 գիտական հոդված ու աշխատություն։

Հիշատակ 
Գդանսկում, Գլիվիցեում, Կենձեժին-Կոզլեում, Կելցեյում, Կուրովում, Լոձում, Նովի Սոնչում, Պուլավիում, Ռադոմսկոեում, Շչեցինում, Վրոցլավում և Վարշավայում կան ի պատիվ Գժեգոժ Պիրամովիչի անվանակոչված փողոցներ։ Բացի այդ, լեհական քաղաքների ու գյուղերի բազմաթիվ դպրոցներ ևս կրում են նրա անունը։

Աշխատությունների ընտրանի 
Ռեչ Պոսպոլիտայի Ազգային կրթության հանձնաժողովի կանոնադրության համահեղինակն է և խմբագիրը։
 Dwa kazania domowe do zakonników miane (Przemyśl 1767)
 Krótka wiadomość o bagnach pontyjskich i osuszeniu onychże przez dzisiejszego papieża przedsięwziętym, spisana podczas podróży na toż miejsce r. 1780, rękopis: Biblioteka Narodowa, nr akc. 6927 (z Archiwum Wilanowskiego, sygn. 191)
 Nauka obyczajowa dla ludu, wyd. w: Elementarz dla szkół parafialnych narodowych, Kraków 1785; także wyd. następne: wyd. 2 Kraków 1792; wyd. 3 Wilno 1808; „wyd. 3" Kraków 1810; Wilno 1820; wyd. Z. Kukulski, Lublin 1930; wyd. osobne: Warszawa 1800; Warszawa 1802 (2 wydania); Warszawa 1808; Poznań 1808; Warszawa 1811; Warszawa 1814 (2 wydania); Wilno 1825; Wilno 1826; Wilno 1827; brak miejsca wydania 1828; Warszawa 1829; Wilno 1830; Kraków 1843; Lwów 1845; Warszawa 1862; Kraków 1876; Chyrów 1938
 Powinności nauczyciela mianowicie zaś w szkołach parafialnych i sposoby ich dopełnienia, Warszawa 1787; wyd. następne: Wilno 1801; przeróbka pt. Instrukcja dla nauczycieli szkół początkowych, oprac. J. Lipiński, Warszawa 1817, także Wilno 1819, także Kraków 1820, także Poznań 1849; „wyd. 2" Kraków 1850; wyd. S. Sobieski, Lwów 1872 „Biblioteka Pedagogiczna i Dydaktyczna” seria II; wyd. 9 Lwów 1894  „Biblioteka dla Nauczycieli Szkół Ludowych” nr 18; według pierwodruku wyd. W. Osterloff, Warszawa 1919 „Skarbnica Pedagogiczna” nr 1; brak miejsca wydania 1920; wyd. 11 oprac. W. Kucharski, Lwów 1923, także Lwów 1927; wyd. 13 Lwów 1930; według pierwodruku wyd. T. Mizja, Warszawa 1958 „Biblioteczka Tekstów Pedagogicznych; jak wyżej wyd. K. Mrozowska, Wrocław (1958) „Biblioteka Narodowa” seria I, nr 171, także wyd. 2 Wrocław (1959); fragmenty przedr. S. Tync jak wyżej poz. 8, s. 226-228, 280-285 (Wisłocki przypuszcza iż fragment Powinności... był napisany i wydany drukiem już w roku 1785)
 Wymowa i poezja dla szkół narodowych cz. 1, Kraków 1792; wyd. 2 Wilno 1792; cz. 2, Kraków (1815, według „Pamiętnik Warszawski” 1818 t. 10, s. 142; 1817); cz. 3, Kraków 1819; fragmenty przedr.: I. Szydłowski w: Przykłady stylu polskiego t. 1, Wilno 1827; B. Suchodolski w: Nauka polska w okresie Oświecenia (Warszawa) 1953, s. 387-395; S. Tync jak wyżej poz. 8, s. 189-192; Z. Florczak, L. Pszczołowska jak wyżej poz. 15, t. 1; J. Lubieniecka jak wyżej poz. 13, s. 118-125; rękopis fragm. w Bibliotece Narodowej, nr akc. 6941 (z Archiwum Wilanowskiego, sygn. 220)
 «Արտասանություն և պոեզիա ազգային դպրոցների համար» (1792, ճարտասանության դասագիրք)/ «Wymowa i poezya dla szkol naro-dowych pierwszy raz wydana» (1792—1819)
 «Այբբենարան ծխական դպրոցների համար» (1785)/ «Elementare dla szkol parafialnych narodowych, zawierajacy» (1785)
 «Տարրական դասագրքերի ընկերությունում արտասանված ճառեր, 1776» (1788, сборник)/ «Mowa w Dzien Rocznicy Otwarcia Towarzystwa do ksiag elementarnych, 1776» (1788)
 «Ֆեդրա…, հատընտիր հեքիաթներ» (1767)/«Fedra… bajki wybrane» (1767)
 «Նախազգուշացումներ թերթերի, ամսագրերի ընթերցողներին, օրագրություններ, ճանապարհորդական նոթեր» / «Przestrogi dla czytających gazety, dzienniki, podróże…»,

Գժեգոժ Պիրամովիչը նաև գեղարվեստական թարգմանություններ է կատարել լատիներենից ու ֆրանսերենից։ Հրատարակել է Լիշնևսկու «Carmen nuptiale illustrissimis excellentissimisque sponsis Joanni Chodkiewicz, senatorio Samogitiae praefecto… et Ludovicae Rzewuska, lectissimae palatini Cracoviensis, campestris copiarum Regni ductoris filiae» գիրքը (1766), «Լատինական հեքիաթների ընտրանի լեհերեն ու ֆրանսերեն» (1767) և այլ գրքեր։

Գրականություն 
 Aleksandrowska E. Piramowicz Grzegorz Wincenty (1735—1801)  // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1981. — T. XXVI/…. — Zeszyt 11…. — S. 529—536. {{ref-pl}
 Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut | rozdział = T. 6, cz. 1: Oświecenie | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | rok = 1970 | strony = 21-28}}

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Grzegorz Piramowicz

Լեհ մանկավարժներ
18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Լեհ գրողներ
Լեհ բանաստեղծներ
Լեհ թարգմանիչներ
Լեհ փիլիսոփաներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով