Հանս Բետե

Հանս Ալբրեխտ Բետե ( [ˈhans ˈalbʁɛçt ˈbeːtə], ), գերմանացի միջուկային ֆիզիկոս, նաև ունի բացառիկ ներդրումներ աստղաֆիզիկայում, քվանտային էլեկտրադինամիկայում և պինդ մարմնի ֆիզիկայում, 1967 թվականին «Միջուկային ռեակցիաների տեսության բնագավառում իր ներդրումների, հատկապես աստղում առաջացող էներգիային առնչվող հայտնագործությունների համար» ստացել է ֆիզիկայի նոբելյան մրցանակ։ Կարիերայի մեծ մասը անցկացրել է Կորնելի համալսարանում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գլխավորում էր Լոս Ալամոս Լաբորատորիայում նախագծվող միջուկային զենքի նախագծման տեսական բաժինը։ Ունեցել է առանցքային դեր ռադիոակտիվ տարրի կրիտիկական զանգվածը հաշվարկման և ներպայթման մեթոդի, որը օգտագործվեց «տրտոլ» և «գերմարդ» զենքերում, ստեղծման գործում։
Պատերազմից հետո Բետեն ունեցել է առանցքային դեր ջրածնային զենքի ստեղծման նախագծում, չնայած նրան, որ նա ի սկզբանե միացել էր նախագծին՝ նախագծի անհնարությունը ապացուցելու հույսով։

Վաղ կյանք 
Բետեն ծնվել է Ստրասբուրգում, որն այն ժամանակ Գերմանիայի կազմում էր, 1906 թվականի հուլիսի 3-ին։ Աննա (օրիորդական անունը՝ Կյուն) և Ալբրեխտ Բետեի, ով Ստրասբուրգի համալսարանում ֆիզիոլոգիայի պրիվատ-դոցենտ էր,  միակ երեխան։ Մայրը (Ստրասբուրգի համալսարանի պրոֆեսորներից մեկի աղջիկը) հրեա էր, նա հոր նման բողոքական է դաստիարակվել։ Չնայած կրոնական անցյալին, հետագա կյանքում կրոնասեր չէր և իրեն համարում էր աթեիստ։

1912 թվականին Բետեի հայրը նշանակվում է Քիլի համալսարանում Ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի պրոֆեսոր և տնօրեն, և ընտանիքի հետ տեղափոխվում ինստիտուտում տնօրենի տուն։ Նա սկզբում 8 հոգանոց խմբի հետ մասնավոր սովորում էր պրոֆեսիոնալ ուսուցչի մոտ։ Ընտանիքը 1915 թվականին կրկին տեղափոխվում է, երբ հայրը դառնում է Մայնի Ֆրանկֆուրտի համալսարանում Ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի ղեկավար։

Բետեն հաճախել է Մայնի Ֆրանկֆուրտի Գյոթե-գիմնազիան (Գերմանիա)։ Կրթությունը կիսատ է մնացել 1916 թվականին, երբ ախտորոշվել է տուբերկուլոզ և տեղափոխվել է Բադ Կրոյցնախ բուժվելու։ 1917 թվականին տեղական ռեալշուլե ((Realschule (գերմաներեն՝ [ʁeˈaːlʃuːlə])), միջնակարգ դպրոցի տեսակ Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Լիխտենշտեյնում և Էստոնիայում։ Եղել է նաև Խորվաթիայում (realna gimnazija), Ավստրիայում, Դանիայում և Նորվեգիայում (realskole), Շվեդիայում (realskola), Հունգարիայում (reáliskola), Սլովակիայում (realka) և Ռուսական Կայսրությունում (реальное училище)) հաճախելու համար բավականաչափ կազդուրվել էր, իսկ հաջորդ տարի տեղափոխվում է Օդենվալդշուլե (մասնավոր, համատեղ, գիշերօթիկ դպրոց)։ Միջնակարգ կրթության վերջին երեք տարիներին՝ 1922-1924 թվականներին, վերադառնում է Գյոթե-գիմնազիա։

Հանձնելով աբիտուրիենտը՝ 1924 թվականին ընդունվում է Ֆրանկֆուրտի համալսարան։ Որոշում է մասնագիտանալ քիմիայի բնագավառում։ Ֆիզիկայի ուսուցումը թույլ էր, չնայած Ֆրանկֆուրտում կային ականավոր մաթեմատիկոսներ, ինչպես օրինակ՝ Կարլ Լուդվիգ Սիգելը և Օտտո Սասը, Բետեն չի հավանում իրենց մոտեցումները, որոնք ներկայացնում էին մաթեմատիկան առանց հղում անելու այլ գիտություններին։ Բետեն հասկանում է, որ նա վատ փորձարար է, որը փչացրել է իր լաբորատորիան վերարկուն՝ ծծմբական թթու թափելով վրան, իսկ բարձրագույն ֆիզիկան, որը դասավանդում էր Վալտեր Գերլախը, ավելի էր հետաքրքրում նրան։։ 1925 թվականին Գերլախին փոխարինում է Կառլ Մայսները, որը Բետեյին խորհուրդ է տալիս տեղափոխվել տեսական ֆիզիկայի ավելի լավ դպրոց ունեցող համալսարան, մասնավորապես՝ Մյունխենի համալսարան, որտեղ նա կարող է սովորել Առնոլդ Զոմմերֆելդի մոտ։

1926 թվականի ապրիլին Բետեն ընդունվում է Մյունխենի համալսարան, որտեղ Զոմմերֆիլդը նրան վերցնում է որպես ուսանող՝ Մայսների առաջարկով։ Բետեն Զոմմերֆիլդի մոտ ուսումնասիրում է ֆիզիկայի դիֆերենցիալ հավասարումներ։ Քանի որ Զոմմերֆիլդն  անվանի գիտնական էր, նա հաճախ ստանում է գիտական հետազոտությունների կրկնօրինակներ, որոնք նա պահում էր ամենշաբաթյա երեկոյան սեմինարներին քննարկելու համար։ Երբ Բետեն ժամանեց, Զոմմերֆիլդը նոր էր ստացել Էրվին Շրյոդինգերի ալիքային մեխանիկայի մասին աշխատությունները։

Փիլիսոփայության դոկտորի թեզի համար Զոմմերֆիլդը Բետեյին առաջարկում է ուսումնասիրել բյուրեղներում էլեկտրոնների դիֆրակցիան։ Որպես սկիզբ՝ Զոմմերֆիլդն առաջարկում է բյուրեղներում ռենտգենակառուցվածքային վերլուծության վերաբերյալ Պաուլ Էվալդի 1914 թվականի աշխատությունը։ Բետեն հետագայում նշել է, որ ավելի մեծ ճշգրտության ձգտելու պատճառով իր հաշվարկներն անտեղի բարդ են դարձել։ Վոլֆգանգ Պաուլիի հետ առաջին հանդիպման ժամանակ Պաուլին նրան ասել է՝ «Քո մասին Զոմմերֆիլդի հեքիաթներից հետո ես քեզանից շատ ավելին է սպասում, քան քո թեզը», Բետեն հետագայում ասել է՝ «Ես ենթադրեցի, որ դա հաճոյախոսություն է»։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 
1986 Video Interview War and Peace in the Nuclear Age
1993 Audio Interview with Hans Bethe by Richard Rhodes Voices of the Manhattan Project
1982 Audio Interview with Hans Bethe by Martin Sherwin Voices of the Manhattan Project
2014 Video Interview with Rose Bethe by Cynthia C. Kelly Voices of the Manhattan Project
 Three Lectures by Hans Bethe, from the Cornell University
 Text of the Eddington Medal award speech
 Obituaries
 Hans Bethe obituary from The Economist magazine
 Hans Bethe obituary from The Guardian Newspaper
 Annotated bibliography for Hans Bethe from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 
 Oral History interview transcript with Hans Bethe 17 January 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives 
 Video of a talk titled "Writing the Biography of a Living Scientist: Hans Bethe,"  delivered by S.S. Schweber
 Hans Bethe tells his life story at Web of Stories
 
 

Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ
Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Տեսական ֆիզիկոսներ
Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Գերմանացի աթեիստներ
Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Ամերիկացի աթեիստներ
Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ