Ձմեռային իշխան

Ձմեռային իշխան (), սաղմոնայինների ընտանիքին պատկանող ձուկ, Սևանի իշխանի 4 ենթատեսակներից մեկը։

Համեմատաբար խոշոր ձուկ է։ Մարմինը գլանաձև է՝ կողքերից մի փոքր սեղմված, երկարությունը՝ 50-55 (երբեմն՝ 90) սմ, զանգվածը՝ մինչև 15 կգ։ Մարմինը` իշխանի մյուս ենթատեսակների համեմատ համեմատաբար բարձր է։ Ճարպային լողակը գտնվում է մեջքային և պոչային լողակների միջև։ Գլուխը մեծ է, դունչը՝ բութ, բերանը՝ համեմատաբար փոքր։ Էգերի բազմացմանը չմասնակցող արուների ծնոտները հավասար երկարություն ունեն։ Ծեր արուների ստորին ծնոտը վերինից երկար է։ Բերանը զինված է ծնոտների, քմոսկրերի, խոփոսկրերի և լեզվի վրա գտնվող լավ զարգացած ատամներով։ Թեփուկները մանր են, կողագծում՝ 108-114 հատ։ Մեջքային լողակում ճառագայթները 11-14-նն են, հետնալողակում՝ 11-12։ Խռիկային առաջին աղեղի վրա գտնվում են համեմատաբար կարճ, գուրզաձև ծայրերով 16-20 առէջներ։ Մարմնի գունավորումն անմիջականորեն կախված է սեռական գեղձերի հասունացումից։ Մանրաձկները մինչև 1 տարեկանը դեղնականաչավուն են՝ ուղղահայաց դարչնագույն շերտերով։ Սեռահասուն առանձնյակները, բացառությամբ բազմացման շրջանի, ունեն արծաթափայլ գունավորում՝ երկնագույն, ծիրանագույն, կանաչավուն, երբեմն՝ թույլ ոսկեգույն նրբերանգներով։ Մարմինը պատված է 1 մմ-1 սմ տրամագծով սև կլորավուն բծերով։ Լողակները սովորաբար մոխրագույն են։ Էգերը սեռահասուն են դառնում կյանքի 5-րդ, արուները՝ 4-րդ տարում։ Բազմացման ընթացքում արուների մաշկը հաստանում ու մգանում է, թեփուկները թաղվում են մաշկի մեջ, և երևում են միայն նրանց ծայրերը, անհետանում է արծաթափայլ գունավորումը, ատամները երկարում են, ստորին ծնոտի ծայրին առաջանում է կեռ ելուստ։ Մարմինը ծածկվում է լորձով։ Էգերի մոտ այդ փոփոխություններն ավելի թույլ են արտահայտվում։

Սնվում է մերձհատակային կենդանիներով (ջրային իշուկներ, տզրուկներ, ջրային միջատների թրթուրներ)։ Խոշոր առանձնյակները կարող են սնվել նաև մանր ողնաշարավորներով (ձկներ, երկկենցաղներ)։ Մինչև Սևանա լճի մակարդակի նվազումը ունեցել է արդյունաբերական նշանակություն և տվել իշխանի ընդհանուր որսի մինչև 25-30 %-ը։ Ներկայումս համարվում է իշխանի ոչնչացված ենթատեսակ՝ ձվադրավայրերի չորացման և գերորսի հետևանքով։

Տարածվածություն 
Տարածված է եղել միայն Սևանա լճում։ Հայաստանից դուրս չի հանդիպել։

Էկոլոգիա 
3-5 տարեկան հասակում դառնում է սեռահասուն։ Նոյեմբերից մինչև մարտ, խոշոր, խճաքարային գրունտներում, 6-8 մ խորություններում ձվադրում է։ Բնակվել է առավելապես Փոքր և Մեծ Սևանի առափնյա շրջաններում։ Սնվում էր հիմնականում համարիդներով, փափկամարմիններով, ջրային միջատների թրթուրներով, հասուն առանձնյակները` նաև մանր ձկներով։

Պահպանություն 
Վերջին հավաստի որսը կատարվել է 1982 թվականին Մեծ Սևանի հյուսիսարևելյան ափերի մոտ։

Վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում ձվադրավայրերի չորացումը լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով և որսագողությունը։ 1970-1980 թվականներին կատարվել են արհեստական վերարտադրման անհաջող փորձեր, սակայն աշխատանքները ընդհատվել են լճում վայրի արտադրողների բացակայության պատճառով։

1978 թվականից որսն արգելված է։ Պահպանվում էր «Սևան» ազգային պարկում

Ծանոթագրություններ 

Սաղմոնազգիներ
Կենդանիներ այբբենական կարգով
Քորդավորներ
Ողնաշարավորներ
Ծածանակերպեր
ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Քաղցրահամ ջրերի ձկներ