Տերեփուկ

Տերեփուկ (), բարդածաղկավորների ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։

Տարածում  

Հայտնի է տերեփուկի շուրջ 550 (ԽՍՀՄ-ում՝ 178) տեսակ՝ տարածված Եվրասիայում, արևադարձային Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում, 1 տեսակ՝ Ավստրալիայում։ Տեսակներով առանձնապես հարուստ են միջերկրածովամերձյան և Առաջավոր Ասիայի երկրները։ ՀԽՍՀ-ում հանդիպում է տերեփուկի մոտ 30 տեսակ, կան էնդեմիկ տեսակներ՝ Սևանի և Երևանի։

Հայտնի է մոտ 550, Հայաստանում՝ 46 տեսակ։
Դրանցից 13-ը՝
Տերեփուկ Թախտաջյանի (Centaurea takhtajanii),
Տերեփուկ հայաստանյան (Centaurea hajastana),
Տերեփուկ Շովիցի (Centaurea szovitsianuen),
Տերեփուկ Ֆայ վուշի (Centaurea fajvuschii),
Տերեփուկ Ալեքսանդրի (Centaurea alexandri),
Տերեփուկ գեղեցիկ (Centaurea bella) և այլն, բնաշխարհիկ են։

Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում (ստորինից մինչև վերին լեռն, գոտի)։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին, ժայռերի ծերպերում, աղուտներում, գետափերին, կաղնու և գիհու նոսրանտառներում։

Ծագում 
Տեսակների մեծամասնությունը ունի հարավ-եվրոպական ծագում։

Կենսաբանական նկարագիր 
Մինչև 60-80 սմ երկարությամբ, կանգուն, երբեմն պառկած ցողուններով, ամբողջաեզրից մինչև փետրաձև հատված տերևներով բույսեր են։ Ծաղկաբույլը (զամբյուղ) խոզանաձև ծաղկակալով է, բազմագույն (ծիրանի, վարդագույն, կապույտ, դեղին, սպիտակ)՝ խողովակաձև կամ ձագարաձև ծաղիկներով։ Եզրային ծաղիկներն անսեռ են և երբեմն ավելի խոշոր, քան միջինները։ Սերմիկները փուփուլիկներով են։

Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։ Պտուղը փուփոզիկով սերմիկ է։

Քիմիական կազմ 
Պարունակում է ալկալոիդներ, ածխաջրեր, աղաղանյութեր, թթուներ, ֆլավոնիդներ, կումարին, անտոցիան, սապոնին, վիտամին C և այլն։

Նշանակություն և կիրառում 
Տարածված դեկորատիվ խոտաբույս է։ Կան բազմաթիվ մեղրատու, ներկատու, մոլախոտային ձևեր։ Դեղագործության մեջ օգտագործվում են կապույտ տերեփուկի (C․ cyanus) ծաղիկները։

Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես հակաուռուցքային, հակաբորբոքային, լեղամուղ միջոց, նաև երիկամային քրոնիկակա, նյարդային և այլ հիվանդությունների ժամանակ։ Որոշ տեսակներ պարունակում են ներկանյութեր (բուրդը ներկում են դեղին, գազարագույն, կապույտ)։ Գեղազարդիչ է և մեղրատու։

Տերեփուկ Արփիին (C. arpensis) հազվագյուտ տեսակ է, հանդիպում է Արարատի (Վեդու և Վանևան գյուղի շրջակայք) ու Վայոց ձորի (Եղեգնաձորի շրջակայք) մարզերում (1100-1500 մ բարձրություններում), 
Տերեփուկ հայաստանյանը (C. hajastana)՝ Շիրակի մարզում (1400-2000 մ բարձրություններում), 
Տերեփուկ լեվզեյանմանը (C. leuzeoides)՝ Վայոց ձորի մարզում (Մարտիրոս գյուղի շրջակայքում, 1600-2000 մ բարձրություններում),
Տերեփուկ ֆեոպապուսանմանը (C. phaeopappoides)՝ նույն մարզում (1300-2300 մ բարձրություններում) և այլն։ 
Այս տեսակները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Դասակարգում 

Հաշվում են 350-500 տեսակ։ Նրանցից մի քանիսը. 

 Centaurea albonitens
 Centaurea americana 
 Centaurea aspera
 Centaurea atacamensis
 Centaurea ×aurata
 Centaurea calcitrapa
 Centaurea cineraria
 Centaurea collina
 
 
 Centaurea debeauxii
 Centaurea depressa
 
 
 Centaurea glaberrima
 Centaurea gymnocarpa
 Centaurea iberica
 Centaurea imperialis
 Centaurea immanuelis-loewii 
 
 
 Centaurea margaritalba 
 Centaurea melitensis
 Centaurea ×moncktonii
 Centaurea montana 
 Centaurea nigra
 Centaurea nigrescens
 Centaurea orientalis
 Centaurea pallescens
 Centaurea protogerberi
 Centaurea ragusina
 Centaurea rothrockii
 Centaurea rutifolia
 Centaurea ruthenica 
 
 
 Centaurea solstitialis
 Centaurea stoebe
 Centaurea sulphurea
 Centaurea transalpina
 Centaurea triumfettii
 Centaurea uniflora
 Centaurea verbascifolia
 Centaurea virgata
</div>

Խորհրդանիշներ 
1968 թվականին կապույտ տերեփուկը Էստոնիայում համրվում է ազգային ծաղիկ։
1994 թվականին տերեփուկը հանդիսանում է БЕЛКАРТ խորհրդանիշ (վճարային համակարգը, բանկը վճարային քարտ Բելառուսի Հանրապետությունում)։

Տերեփուկը գեղանկարչությունում

Զինանիշագիտություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
Василек // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Василёк — статья из Большой советской энциклопедии
Черепанов С. К., Цвелёв Н. Н., Клоков М. В., Сосновский Д. И. Род 1624. Василёк — Centaurea // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Е. Г. Бобров и С. К. Черепанов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1963. — Т. XXVIII. — С. 370—579. — 653 с. — 2200 экз.

Արտաքին հղումներ 
 Василёк Դեկորատիվ այգու բույսերի հանրագիտարան
USDA Plant Profile: Centaurea
Flora of China: Centaurea species list
Flora of Chile: Centaurea (pdf)

Բույսեր այբբենական կարգով
Աստղածաղկազգիներ