Պիրոքսեններ

Պիրոքսեններ, մագնեզիում և երկաթ պարունակող գլխավոր ապար կազմող միներալների խումբ։

Անվանում 
Անվանումը մտցրել է 1796 թվականին ֆրանսիացի հանքաբան և բյուրեղագետ Ռ․ Ժ․ Այուին (R․ J․ Hauy, 1743-1822), որի կարծիքով այդ միներալները լավայում օտար են։

Պիրոքսենները պատկանում են շղթայաձև սիլիկատների ենթախմբին։ Ընդհանուր կառուցվածքային բանաձևն է R2+2[Si2C6], որտեղ R=Ca2+, Mg2+, Fe2+, Na+ և Li+, ինչպես կանոն Al+3 կամ Fe3+ հետ միատեղ։

Կառուցվածք 
Կառուցվածքի բյուրեղաքիմիական տիպը ներկայացված է (SiO4)4-, սիլիցիումաթթվածնային տետրաէդրների անսահման շղթաներով, որոնք կապակցվում են միմյանց թթվածնի երկու ընդհանուր ատոմների միջոցով։ Շղթայի տարրական օղակը ներկայացված է [Si2O6]4- անիոնային խմբով։ Բյուրեղագիտական համակարգը ռոմբային և մոնոկլինային է։

Ռոմբային պիրոքսեններում գերակշռում են Mg2+ և Fe2+ կատիոնները, որոնք իզոմորֆ կերպով փոխարինում են միմյանց (էնստատիտհի-պերսթեն-ֆեռոսիլիտի շարք)։ Մոնոկլինային պիրոքսենները ըստ գերակշռող կատիոնների բաժանվում են.

 հողալկալայինների Ca2+, Mg2+ և Fe2+ (դիոպսիդ-հեդենբերգիտ)
 ալկալայինների Na+-Fe3+, Na+-Al3+, Li+-Al3+ (էգիրին, ժադեիտ, սպոդումին)։

Գույնը տատանվում է կանաչի տարբեր երանգների, կարծրությունը՝ 5-6,5-ի, խտությունը՝ 3100-3600 կգ/մ3-ի սահմաններում։ Ռոմբային պիրոքսենները գերհիմքային և հիմքային ապարների գլխավոր միներալներից են։ Մոնոկլինային պիրոքսենները տարածվում են ապարների ավելի շատ տարատեսակներում (բազալտներում, անդեզիտներում, գաբրոներում, դիորիտներում, սիենիտներում և այլ ապարներում)։ Մոնոկլինային պիրոքսենները (ավգիտները) Լուսնի թաղալաների հիմնական միներալներն են։ Սպոդումենը հումք է Li-ի կորզման համար, իսկ նրա թափանցիկ տարատեսակները դասվում են թանկարժեք քարերի շարքը։

Գրականություն 
 Morimoto, Nobuo. 1989. Nomenclature of Pyroxenes. Canadian Mineralogist, 27, 143—156
 Nomenclature of pyroxenes N. Morimoto, J. Fabries, A. K. Ferguson, I. V. Ginzburg, M. Ross, F. A. Seifert, J. Zussman, K. Aoki, and G. Gottardi American Mineralogist; October 1988; v. 73; no. 9-10; p. 1123—1133

Արտաքին հղումներ 
 Статья «Пироксены» на wiki.web.ru
 http://www.hedegaard.com/Minerals/Groups/Pyroxenes.html
 http://www.mindat.org/min-9767.html

Պիրոքսեններ