Մոռենի սովորական

Մոռենի սովորական (), ազնվամորի, պատկանում է վարդազգիների ընտանիքի վարդայինների ենթաընտանիքին։ Ունի 1.5 մ բարձրություն։ Հոռաշվերը գլանաձև են, կազմված են 3-5-7 անհավասար տերևիկներից, վերևում մերկ են։ Տերևիկներն ունեն 5-10 սմ երկարություն։ Ծաղիկները սպիտակ են և ունեն 1 սմ տրամագիծ։ Պտուղները քաղցր են, գնդաձև և կարմիր։

Պտուղները պարունակում են 3-6 տոկոս շաքար, կիտրոնաթթու։ Համեղ և սննդարար են։ Պարունակում է C վիտամին։ Այս բույսերից պատրաստում են մուրաբաներ և հյութեր։ Նպաստում է շնչառական ուղիների բացմանը։

Բույսի նկարագրություն 
Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, 1-1.5մ բարձրության թուփ է կամ կիսաթուփ։ Տերևները բարդ են՝ եռմասնյա, վերևից գրեթե մերկ ու կանաչ, ներքևից՝ թաղիքանման ու սպիտակավուն։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, ծաղկաթերթիկները սպիտակ են, պտուղը բազմակորիզավոր է։ 

Բույսը ծաղկում է հունիս-հուլիս, պտղակալում՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին։ Իր առաջին տարում նոր, չճյուղավորված ցողունը ակտիվորեն աճում է մինչև իր ամբողջ բարձրությունը՝ 1,5–2,5 մ (5,0–8,3 ֆուտ), ունենալով խոշոր փետրավոր բարդ տերևներ՝ հինգ կամ յոթ թերթիկներով, բայց սովորաբար առանց ծաղիկների։ Երկրորդ տարում ցողունը չի բարձրանում, այլ տալիս է մի քանի կողային բողբոջներ, որոնք ավելի փոքր տերևներ են տալիս երեք կամ հինգ թերթիկներով։ Ծաղիկները ծաղկում են են ուշ գարնանը այս կողային ընձյուղների ծայրերում գտնվող կարճ ցողունների վրա, յուրաքանչյուր ծաղիկ մոտ 1 սմ (0,4 դյույմ) տրամագծով հինգ սպիտակ թերթիկներով։ Պտուղը կարմիր է, ուտելի և քաղցր, բայց թթու համով, հասնում է ամռանը կամ վաղ աշնանը։ Մոռենին չորանում է երրորդ տարում։ 

Բուսաբանական տերմինաբանության մեջ այն ամենևին էլ հատապտուղ չէ, այլ կենտրոնական միջուկի շուրջ բազմաթիվ թմբուկների համախառն պտուղ։ Ազնվամորու մեջ թմբուկները քաղելիս առանձնանում են միջուկից՝ թողնելով խոռոչ պտուղ, մինչդեռ մոշի և այլ տեսակների մեջ թմբուկները մնում են միջուկին կպած։ 

Ազնվամորին հիմնականում աճում է սննդանյութերով հարուստ ու խոնավ հողերում, վատ է տանում երաշտը և խիստ ցուրտը։ Աճում է անտառների բացատներում, հատված անտառամասերում, ձորեզրերին և այլուր։

Քիմիական բաղադրություն 
Պտուղները պարունակում են խնձորաթթու, կիտրոնաթթու, սալիցիլաթթու, ֆոլաթթու, կապրոնաթթու, մրջնաթթու, վիտամիններից՝ C (մինչև 45մգ %), β-խումբ, շաքարներից՝ սախարոզ, գլյուկոզ, ֆրուկտոզ, լևուլոզ, ինչպես նաև դաբաղանյութեր, ցիանիդին-քլորիդ, բենզալդեհիդ, քիմիական տարրերից՝ նատրիում, կալիում, կալցիում, մագնեզիում, պղինձ, ֆոսֆոր, երկաթ։ Սերմերը պարունակում են մինչև 14.6% ճարպ, 0.7% ֆիտոստերին, որը ունի հակասկլերոտիկ հատկություն, պեկտինային նյութեր, սպիրտ, լորձանյութ, եթերայուղ։ 100 գրամ պտուղը, յուրացվելով օրգանիզմում, 41 կկալ էներգիա։

Բուժական նշանակություն 
Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործում են պտուղները, մասնակիորեն՝ տերևներն ու ծաղիկները։ Պտուղները հավաքում են լրիվ հասունանալուց հետո, չոր եղանակին, այնուհետև չորացնում են արևի տակ։ Տերևներն ու ծաղիկները կարելի է հավաքել հունիս-հուլիս ամիսներին և չորացնել հով տեղում։

Հայկական ժողովրդական բժշկություն 
Հայկական ժողովրդական բժշկության մեջ ազնվամորու պտուղների թուրմը լայնորեն կիրառվում է գրիպի, մի շարք ցրտառական հիվանդությունների, խրոնիկական ռևմատիզմի ժամանակ։ Պտուղների եփուկը մեղրի հետ օգտագործվել է կարմրուկի ժամանակ։ Պտուղները լայն կիրառում ունեն նաև լնդախտի, սակավարյունության, ստամոքսային ցավերի ժամանակ։ Օգտագործվում են նաև մարսողությունը լավացնելու և ալկոհոլային հարբածությունից սթափեցնելու նպատակներով։ Մոռենու պտուղները լայն կիրառում են ունեցել տենդային հիվանդությունների, իսկ ծաղիկների թուրմը՝ օձի կծածի դեպքերում, թրջոցների ձևով։

Գիտական բժշկություն 
Գիտական բժշկության մեջ ազնվամորին ճանաչվում է որպես քրտնամուղ, ջեմությունն իջեցնող և դեղորայքների համը լավացնող միջոց։ Պարզված է, որ բույսի տերևներում կան սպազմալիտիկ, արգանդի և աղիների հարթ մկանները խթանող նյութեր, իսկ տերևների ջրաթուրմը՝ ունի կենտրոնական նյարդային համակարգը դրդող հատկություն։ 

Գիտականորեն հիմնավորված են պտուղների միզամուղ և խուխամուղ հատկությունները։ Պտուղների թարմ հյութը կազդուրում է ջերմող հիվանդներին։ Այն միաժամանակ հագեցնում է ծարավը և լավացնում մարսողությունը։ Սակայն պարունակելով մեծ քանակությամբ պուրինային հիմքեր, պտուղները հակացուցված են հոդատապ և նեֆրիտով տառապող հիվանդներին։ Բուժական հատկությամբ վայրի ազնվամորին գերազանցում է մշակովի տեսակներին։

Այլ օգտական հատկանիշներ 
Ազնվամորու պտուղները շատ համեղ են։ Օգտագործվում են թարմ վիճակում, ինչպես և շաքարով կաթի հետ։ Նրանցից ստացվում է բարձրորակ մուրաբա, հյութեր, օշարակ և այլն։ Պտուղները լայնորեն օգտագործվում են հրուշակեղենի, ինչպես նաև լիկյորի և օղու արտադրությունում, երկարատև պահելու համար սառեցնում են։ Ազնվամորին մեղրատու է։ Բարձր որակի է բույսից ստացված մեղրը։

Տարածում 

Տարածված է Կովկասում, Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Սիբիրում, Միջին Ասիայում։ Տարածված է նաև Լոռիում, Սևանի ավազանում, Զանգեզուրում, Վայքում։ Աճում է անտառներում, թփուներում և քարքարոտ վայրերում։

Արտաքին հղումներ 
 Մոռենիի նկարագրություն
 Թարմ Ազնվամորի և մոշ

Վարդազգիներ
1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Ասիայի բուսական աշխարհ
Հատապտուղներ
Կիսաթուփեր
2023 երիտասարդական ամառային վիքիճամբարի դասընթացի ժամանակ ստեղծված կամ բարելավված հոդվածներ

Ծանոթագրություններ