Ալեքսանդր Վեսելովսկի

Ալեքսա՛նդր Նիկոլա՛ևիչ Վեսելո՛վսկի (,  (փետրվարի 16), 1838, Մոսկվա -  (հոկտեմբերի 23), 1906, Սանկտ Պետերբուրգ), ազգությամբ ռուս գրականության պատմագետ, Պետերբուրգյան համալսարանի պրոֆեսոր (1870 թվականից), ակադեմիկոս (1877 թվականից), գրականագետ և ակադեմիկոս Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ Վեսելովսկու եղբայրը։

Կենսագրություն և գիտական ստեղծագործություններ    
Ալեքսանդր Վեսելովսկին ծնվել է Մոսկվայում, 1838 թվականի փետրվարի 4-ին (16), ռազմական ուսուցիչ Նիկոլայ Ալեքսեևիչ Վեսելովովսկու (1810-1885) ընտանիքում,  մայրը՝ Ավգուստա Ֆյոդորովնան է, ծննդյամբ՝ Լիսևիչ։
1854 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է Մոսկվայի 2-րդ գիմնազիան և ընդունվել Մոսկվայի համալսարանի պատմության և բանասիրության ֆակուլտետ։ Նրա դասախոսներից են եղել Ֆեոդոր Բուսլաևը, Օսիպ Բոդյանսկին  և Պյոտր Կուդրյավցևը։ Դասընթացի ավարտին (1859) շուրջ մեկ տարի աշխատել է որպես ուսուցիչ Իսպանիայում Ռուսաստանի բանագնաց, իշխան Միխայիլ Գոլիցինի ընտանիքում, այցելել Իտալիա, Ֆրանսիա և Անգլիա։ 1862 թվականին նրան գործուղել են արտասահման՝ պրոֆեսորի կոչման նախապատրաստվելու համար, ավելի քան մեկ տարի սովորել է Բեռլինում, 1863 թվականին սլավոնագիտություն է սովորել Պրահայում, Չեխիայում և Իտալիայում մնացել է մի քանի տարի և 1869 թվականին հրատարակել է իր առաջին մեծածավալ ստեղծագործությունը՝ «Il paradiso degli Alberti» (Ալբերտի դրախտային ամառանոցը)։ 

1870 թվականին Վեսելովսկին ռուսերեն է թարգմանել Ջովանի Գերարդիի կողմից այդ վեպի համար գրված ներածությունը և իր հետազոտությունը Մոսկվայի համալսարանում ներկայացրել մագիստրոսի կոչման համար (Վիլլա «Ալբերտի ամառանոցը», 14-15-րդ դարերի Իտալիայի կյանքի գրական և սոցիալական փոփոխությունները բնութագրող նոր նյութեր, Մոսկվա, 1870)։ Վեսելովովսկու կողմից հայտնաբերված տեքստի հրատարակության նախաբանը այդ վեպի հեղինակի և ժամանակակից գրական շարժումների հետ նրա հարաբերությունների վերաբերյալ ուսումնասիրությունը հեղինակավոր գիտնականների կողմից (Ֆելիքս Լիբրեխտ, Գասպարի, Քուրթինգ և այլն), շատ առումներով ճանաչվել են օրինակելի (Վեսելովսկու իտալական հրատարակությունը օգտագործվում է Արևմուտքում մինչև մեր օրերը)։ Վեսելովսկին մատնանշել է այն հատուկ նշանակությունը, որը նա տալիս էր նման հուշարձանների ուսումնասիրությանը` կապված այսպես կոչված պատմության մեջ անցումային շրջանի հարցի հետ։ Դեռևս 1870 թվականին («Մոսկվայի համալսարանական տեղեկատւ», թիվ 4) նա արտահայտեց իր ընդհանուր տեսակետը Իտալիայի վերածննդի կարևորության վերաբերյալ, տեսակետ, որը նա հետագայում պաշտպանեց «Իտալական վերածննդի հակասությունները» հոդվածում («Ժողովրդական կրթության նախարարության ամսագիր»), 1888), բայց ավելի խորը և խելամիտ ձևակերպումներով։ 

Եվրոպայի տարբեր երկրներում նույն Վերածննդի հետ կապված Վեսելովսկու մյուս գործերից պետք է նշել մի շարք ակնարկներ, որոնք տպագրվել են հիմնականում «Եվրոպական  տեղեկագրում». Դանթեի (1866), Ջորդանո Բրունոյի (1871), Ֆրանչեսկո դե Բարբերինոյի և Բոկաչչոյի («Զրույց», 1872), Ռաբլեի (1878), Ռոբերտ Գրինի (1879) և այլոց մասին։ Դոկտորի կոչման համար իր հաջորդ դիսերտացիայով Վեսելովսկին մտավ գիտական հետազոտության մեկ այլ ոլորտ` համաժողովրդական ավանդազրույցների պատմական և համեմատական ուսումնասիրություն («Սլավոնական ավանդազրույցներ Սողոմոնի և Կիտովրասի մասին և արևմտյան լեգենդներ Մորոլֆի և Մերլինի մասին», Սանկտ Պետերբուրգ, 1872) և առանձին հոդվածով պարզաբանեց պատմա-համեմատական մեթոդի կարևորությունը, որի ջատագովն էր ինքը («Ժողովրդական կրթության նախարարության հանդես», մաս CLII): Վեսելովսկին զբաղվել է հեքիաթների թեմաների, ծիսական ավանդույթների և սովորույթների համեմատական ուսումնասիրությամբ` իր ամենավաղ ստեղծագործություններից մեկում (1859), իսկ հետո` իտալական երկու հոդվածներում (ժողովրդական լեգենդների մասին Անտ. Պուգգի, «Atteneo Italiano», 1866, միջնադարյան գրականության տարբեր հուշապատումներում «հալածված գեղեցկուհու» մոտիվների մասին, իտալական նովելների և դաքյան արքայադստեր մասին, Պիզա, 1866)։  Ավելի ուշ շրջանի ստեղծագործություններում հեղինակը ներկայացնում է Արևելքի և Արևմուտքի գրական հաղորդակցության պատմության լայն ուսումնասիրություններ՝ հետևելով Սողոմոնի լեգենդների փոխանցմանը հնդկական գրականության, հրեական և իսլամական լեգենդների հուշապատումներից մինչև Ռուսաստանի հետագա արձագանքները հոգևոր բանաստեղծություններում և Արևմտյան Եվրոպայի ծայրամասերում՝ կելտական ժողովրդական լեգենդներում։ Պաշտպանելով գրական փոխառությունների տեսությունը (Բենֆեյ, Դանլոպ-Լիբրեխտ, Պիպին), ի տարբերություն նախորդ դպրոցի (Յակոբ Գրիմին և նրա հետևորդներին), որը բացատրում էր տարբեր առասպելների նմանությունը հնդեվրոպական ժողովուրդների և  եվրոպական ավանդույթների ընդհանուր աղբյուրներով, Վեսելովովսկին ընդգծել է Բյուզանդիայի կարևորությունը եվրոպական մշակույթի պատմության մեջ և ընդգծեց նրա միջնորդ դերը Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ 

Դրանից հետո Վեսելովսկին բազմիցս անդրադարձել է դիսերտացիայի թեմային՝ լրացնելով և մասամբ շտկելով իր ավելի վաղ արված ենթադրությունները (տես՝ «Նոր տվյալներ Սողոմոնի լեգենդների պատմության մասին» հոդվածում «Գիտությունների ակադեմիայի 2-րդ բաժամունքի նշումները», 1882)։ Բացի նշված սյուժեից, նա մանրամասն ուսումնասիրեց Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին առասպելների շարքը («Սերբական Ալեքսանդրիայի աղբյուրների հարցի շուրջ». «Վեպի և վիպակի պատմությունից», 1886), «Տրոյական գործերի մասին» (նույն տեղում՝ հատոր II, այնտեղ Տրիստանի, Բովեի և Աթիլայի մասին պատմությունների նույն վերլուծությունը, «Վերադարձող կայսեր մասին» (Մեթոդիոսի և բյուզանդա-գերմանական կայսերական սագայի բացահայտումները) և այլ պատմություններ «Քրիստոնեական լեգենդների զարգացման պատմության փորձեր» ընդհանուր խորագրի ներքո մի շարք էսսեներում («Հանրային կրթության նախարարության հանդես» 1875-1877 թվականների համար)։ Վեսելովսկու ուսումնասիրությունները ժողովրդական գրականության և, մասնավորապես, բառի բուն իմաստով բանահյուսության վերաբերյալ (տարբեր ժողովուրդների նմանատիպ հավատալիքների, լեգենդների և ծեսերի համեմատություն) ցրված են հին գրերի հուշարձանների վերաբերյալ նրա տարբեր աշխատություններում, ինչպես նաև ազգագրության, ազգագրության և այլ գրքերի ու ամսագրերի վերաբերյալ իր զեկույցներում և այլն, զեկույցներ, որոնք հիմնականում տպագրվել են «Ժողովրդական կրթության նախարարության հանդեսում»։ Վեսելովսկին բազմիցս դիմեց բանահյուսության տեսության վերաբերյալ հարցերի քննարկմանը՝ մի քանի տարի համալսարանում իր դասախոսությունների թեման  դարձնելով «Բանաստեղծությունների  ծագման տեսությանը նրանց պատմական զարգացման ընթացքում»։ Մինչ այժմ մամուլում հայտնվել են ընդամենը մի քանի հոդվածներ, որոնք վերաբերում են նախատեսված խնդրին։ Քնարերգության ծագման հարցը նկատելի է Վեսելովովսկու «Պ. Պ. Չուբինսկու նյութերը և հետազոտությունները» գրախոսության մեջ (տե՛ս «Զեկույց կոմս Ուվարովին մրցանակների շնորհման մասին», 1880), այնուհետև՝ «Վեպի պատմությու՞ն, թե՞ տեսություն» հոդվածը («Գիտությունների ակադեմիայի 2-րդ բաժամունքի գրառումները», 1886)։

Մի շարք ուսումնասիրություններ նվիրված են ժողովրդական էպոսի ծագման վերաբերյալ տարբեր տեսությունների քննարկմանը (տե՛ս «Նշումներ և դատողություններ միջնադարյան էպոսի համեմատական ուսումնասիրության մասին», «ժողովրդական կրթության նախարարության ամսագիր», 1868), նվիրված են մի շարք ուսումնասիրությունների, իսկ հեղինակի ընդհանուր տեսակետները շարադրված են նրա նոր գրքերի վերաբերյալ տարբեր հոդվածներում` «Համեմատական դիցաբանությունը և դրա մեթոդը», կապված դե Գուբերնատիսի աշխատության հետ («Բանբեր Եվրոպայի», 1873), «Նոր գիրք դիցաբանության մասին», կապված Լ. Վոևոդսկու ատենախոսության հետ  (ibid., 1882), «Նոր հետազոտություն ֆրանսիական էպոսի մասին» («Ժողովրդական կրթության նախարարության ամսագիր», 1885)։ Չնայած Վեսելովսկին ժողովրդական էպոսի ուսումնասիրությունը կատարել է գրականության մեջ առկա բանավոր և գրքային լեգենդների նյութի համեմատական ուսումնասիրության հիման վրա, նա որպես իր հետազոտության հիմնական օբյեկտ ընտրել է ռուսական ժողովրդական էպոսը (տե՛ս «Հարավ-ռուսական ժողովրդական վեպեր» «Գիտությունների ակադեմիայի 2-րդ բաժամունքի նշումները», 1881-1885, և մի շարք փոքր հոդվածներ «ժողովրդական  կրթության նախարարության ամսագիր»), իսկ մյուս կողմից ձեռնարկել է մի շարք «Հետազոտություններ ռուսական հոգևոր պոեզիայի ոլորտում» («Գիտությունների ակադեմիայի 2-րդ բաժամունքի նշումներ», 1879 թվական), շարունակելով հրապարակել առանձին հոդվածներ։ Գրեթե ամեն տարի կատարվող այս «որոնումների» բովանդակությունը շատ բազմազան է և հաճախ հոգևոր ժողովրդական պոեզիայի հիմնավորումները միայն պատրվակ են հանդիսանում գրականության և ժողովրդական կյանքի տարբեր բնագավառներում ինքնուրույն էքսկուրսիաների համար (օրինակ, էքսկուրսիա թափառական դերասանների և գուսանների մասին IV համարում), իսկ հավելվածներում, առաջին անգամ հրատարակվեցին հին գրերի բազմաթիվ տեքստեր տարբեր լեզուներով։ Վեսելովսկին հազվագյուտ ունակությունէր դրսևորում լեզուների հանդեպ և չլինելով լեզվաբան բառի նեղ իմաստով, տիրապետեց նոր եվրոպական (միջնադարյան և ժամանակակից) լեզուների մեծ մասին՝ լայնորեն օգտագործելով այս առավելությունը իր պատմական և համեմատական ուսումնասիրությունների համար։ Ընդհանրապես, Վեսելովսկին իր բազմաթիվ աշխատություններում դրսևորում էր ուշագրավ խորահմտություն, նյութերի մշակման ժամանակ քննադատության մեթոդների հստակություն և հետազոտողի (առաջին հերթին՝ վերլուծաբանի) զգայունություն, որը, իհարկե, երբեմն կարող էր սխալ լինել արտահայտված վարկածներում, բայց միշտ իր կարծիքը հիմնավորում էր գիտականորեն հնարավոր և հավանական նկատառումներով և որպես աջակցության մեջ բերելով  քիչ թե շատ ծանրակշիռ փաստեր։ 

Վեսելովսկին եղել է Մոսկվայի համալսարանի ընդհանուր գրականության ամբիոնի դոցենտ (1870-1872), Պետերբուրգի համալսարանի արտահաստիքային պրոֆեսոր (1872 թվականից), հաստիքային պրոֆեսոր (1879 թվականից), վաստակավոր պրոֆեսոր (1895 թվականից) և Կանանց բարձրագույն դասընթացների պրոֆեսոր (1872 թվականից)։

Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Վեսելովսկին մահացել է  1906 թվականի հոկտեմբերի 23-ին։ Թաղված է Սանկտ Պետերբուրգի Նովոդևիչի գերեզմանատանը :

Աշխատություններ 
1888 թվականին  կազմվել է Վեսելովովսկու մինչև 1885 թվականը ստեղծված աշխատանքների ցուցակը, որոնք հրատարակվել  են հիմնականում տարբեր պարբերականներում,  «Ա. Ն. Վ.-ի 1859-1885 թվականների գիտական աշխատությունների ցանկ» (Սանկտ Պետերբուրգ)։  

Նրա աշխատանքները (մասամբ թվարկված է վերևում) տպագրվել են Վորոնեժի «Բանասիրական զեկույցներում», «Ժողովրդական կրթության նախարարության հանդեսում», «Արևմտյան ակադեմիայում» և «Archiv für Slavische Philologie»-ում։ 1891 թվականին լույս է տեսել Բոկաչչոյի «Դեկամերոն»-ի Վեսելովովսկու կողմից կատարված թարգմանության առաջին հատորը և լույս տեսավ նրա «Բոկաչչիոյի ուսուցիչները» («Եվրոպական տեղեկագիր») հոդվածը։ Վեսելովսկու ժողովրդական գրականության ուսումնասիրության վերաբերյալ աշխատանքների բնութագիրը ներկայացված է Ալեքսանդր Պիպինի «Ռուսական ազգագրության պատմություն» գրքում (1891, հ. II, 252-282), որի հավելվածում (423-427) զետեղված է նրա կարճ ինքնակենսագրությունը։

Ծանոթագրություններ

Երկեր 
 Веселовский А. Н. Собрание сочинений. Т. 1-6, 8, 16. СПб; М.-Л., 1908—1938 (անավարտ)
 Веселовский А. Н. Избранные статьи. — Л., 1939
 Веселовский А. Н. Историческая поэтика / Ред., вступ. ст. и прим. В. М. Жирмунского. — Л.։ Гослитиздат, 1940.
 Веселовский А. Н. Историческая поэтика. — М.։ Высшая школа, 1989. — 408 с. — (Классика литературной науки). — 12 000 экз. — ISBN 5-06-000256-X
 Սյուժետային պոետիկա

Գրականություն 
 
 Фёдор Дмитриевич Батюшков. 
 (часть текста настоящей статьи Википедии основана на тексте ЭСБЕ)
 
 
 Памяти академика Александра Николаевича Веселовского: По случаю десятилетия со дня его смерти (1906—1916). Пг., 1921.
 Борис Михайлович Энгельгардт Александр Николаевич Веселовский Пг., 1924
 Русские писатели 1800—1917 : Биографический словарь. Москва, 1989. Т. 1. С. 434—436.
 Наследие Александра Веселовского. Исследования и материалы. СПб.: Наука, 1992.
 Андрей Львович Топорков Теория мифа в русской филологической науке XIX века . М.: Индрик, 1997. 456 с.

Արտաքին հղումներ 
 Կենսագրական ակնարկ
 Ա. Ն. Վեսելովսկու էջը Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի պաշտոնական կայքէջում
 Վեսելովսկու գրույթները Lib.ru կայքում. Դասական
 Veselovsk, A. N. (Aleksandr Nikolaevich), 1838—1906 — Ա. Ն. Վեսելովսկու գրքերը համացանցի արխիվում

Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Ռուս գիտնականներ
Ռուս գրականագետներ
Ռուս պատմաբաններ
Ռուս բանասերներ