Մասոնության պատմությունը Հայաստանում

Մասոնությունը Հայաստանում, Հայաստանի հասարակական կյանքի երևույթ, որը առաջացել է 19-րդ դարի կեսին։

Պատմություն 
1860-ական թվականներին հայ կյանքի մեջ եղել են ոչ միայն զուտ հայ ազգային գաղափարախոսական, այլև համամարդկային բարոյափիլիսոփայական հոսանքներ։ Հայկական մասոնական կամ ազատ որմնադրական առաջին օթյակները հիմնվել են հայ որմնադիրների կողմից 1860-ականներին Պոլսում, Զմյուռնիայում և Եփրատի հովտում։

Տիգրան № 1014 օթյակ 

Առաջին հայկական օթյակը՝ «Տիգրան № 1014»-ը հիմնվել է Զմյուռնիայում Անգլիայի Մայր Օթյակի հովանու ներքո 1864 թվականի ապրիլի 29-ին։ Իր սկզբնավորումից մինչև լուծարումը «Տիգրան» օթյակը ունեցել է 118 անդամ, որոնցից 108-ը՝ հայ, 7-ը՝ թուրք, 3-ը՝ հույն։ «Տիգրան» օթյակի աշխատանքները շարունակվեցին 12 տարի և դադարեցին թուրքերի սնուցած թշնամության հետևանքով։ Նրա արտոնագիրը հանձնվեց Զմյուռնիայի անգլիական «Հոմերոս № 806 Օթյակ»-ի Գերհարգելի Վարպետին։ Տիգրան № 1014 հայկական օթյակը Անգլիայի Մայր Օթյակի ցանկերի միջից վերջնականապես ջնջվեց 1894 թվականի հունիսի 6-ին։

Սեր օթյակ 

Երկրորդ հայկական օթյակը «Սեր» օթյակն է, որը յուրահատուկ էր ոչ միայն հայ, այլև համաշխարհային որմնադրության պատմության մեջ։ Այս օթյակը հիմնվեց 1866 թվականի մայիսի 7-ին Կ. Պոլսում և գտնվում էր Ֆրանսիայի Մեծ Արևելքի ենթակայության տակ։ Այս օթյակի աշխատանքները իր հիմնադրումից ի վեր կատարվել են հայերենով։ Այս օթյակը կանոնավորապես գործել է 1866-1890 թվականներին, այսինքն՝ 24 տարի։ 1890-1894 թվականներին «Սեր» օթյակը ստիպված էր դադարեցնել իր աշխատանքները։ 1868 թվականին օթյակը ուներ 64 անդամ, իսկ 1869 թվականին անդամների թիվը հասավ 80-ի։

Եփրատ № 1078 օթյակ 

Հայկական երրորդ օթյակը՝ «Եփրատ № 1078»-ը հիմնվել է 1909 թվականին՝ Խարբերդ քաղաքում։ Այն ենթակա էր Էդինբուրգի Շոտլանդական Մեծ Օթյակին։ Հիմնադրումից սկսած՝ օթյակի անդամները հավաքվում և իրենց աշխատանքներն էին իրականացնում Սերոբ Վարդապետյանի պալատանման տան սենյակներից մեկում։ Սակայն երբ անդամների թիվը հետզհետե ավելացավ, այդ սենյակը այլևս չկարողացավ բավականեցնել և կանոնավոր շենք կառուցելու կարիք զգացվեց։ Շենքի շինարարությունը նոր էր սկսվել, երբ վրա հասավ թուրքի կործանարար ձեռքը և ավերեց ամեն բան։ Այսպես «Եփրատ № 1078 Օթյակը» շատ կարճ կյանք ունեցավ՝ ընդամենը 6 տարի։

Հայաստան № 1185 օթյակ 

Հայկական չորրորդ օթյակը կրկին հիմնվեց Կ. Պոլսում՝ Մադրասի զինադադարի շրջանում՝ 1918 թվականի հոկտեմբերին։ «La Turquie № 1049 Lodge»-ի (Էդինբուրգի Շոտլանդական Մեծ Օթյակին ենթակա) հայ անդամները 1919 թվականի մայիսի 1-ին հիմնեցին «Հայաստան № 1185 Օթյակ»-ը, որը ենթակա էր նույն կենտրոնին։ Այս օթյակը նվիրագործվեց Անգլիայի Մեծ Օթյակին ենթակա «Oriental № 687 Lodge»-ի նախկին Գերհարգելի Վարպետ Փերսի Լիթի կողմից։ Այս հայկական օթյակը 1919 թվականի մինչև 1923 թվականը փայլուն գործունեություն ունեցավ։ 1923 թվականին Զմյուռնիայի թուրքական և հունական դեպքերը գրեթե ընդհատեցին նրա աշխատանքները։ Հայկական այս օթյակի անդամների թիվը հասավ մինչև 125-ի։ «Հայաստան» օթյակը իր որմնադրական աշխատանքները գրեթե դադարեցրեց իր անդամների մեծ մասի հանկարծակի մեկնելու պատճառով։ Այնուհետև օթյակը շարունակեց գործել «Փարոս № 1185 Օթյակ» անվան տակ՝ մշտապես ենթակա լինելով Էդինբուրգի Շոտլանդական Մեծ Օթյակին»։

Տես նաև 
 Հայաստանի մեծ օթյակ

Արտաքին հղումներ 
 Մասոնությունը որպես գաղտնի կազմակերպություն
 Մասոնները յուրացնում են Հայաստանը

Գրականություն 
 Հ. Իորդանյան, Վ. Իորդանյան, Հայ մասոնության պատմությունից, Երևան, 2014, ISBN 978-9939-0-0978-0

Մասոնությունը Հայաստանում