Տափոլոռ

Տափոլոռ, ճպռուկ, (), բակլագզիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի, հիմնականում՝ թփերի ցեղ։ Հայտնի է ավելի քան 100 տեսակ։

Հայաստանում 
ՀՀ-ում՝ 16-18 տեսակ՝ 
տափոլոռ պալարավոր (Lathyrus tuberosus), 
տափոլոռ անտառային (Lathyrus sylvestris),
 տափոլոռ մարգագետնային (Lathyrus pratensis), 
տափոլոռ Նեղատերև (Lathyrus leptophyllus) և այլն։

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է անտառներում և անտառեզրերին, թփուտներում, առվակների ափերին, այգիներում, աղբոտում ցանքերը և այլն։

Կենսաբանական նկարագիր

Ցողունն ուղիղ է կամ ճյուղավորվող, կառչող, բարձրությունը՝ 25-100 սմ։ Տերևները զույգփետրաձև են, բեղիկներով։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է (երբեմն ծաղիկները մեկական և այլն՝ տերևանութերում), վարդագույն, բաց մանուշակագույն, կապտամանուշակագույն, դեղնավուն, կարմրավուն և այլն։

Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը մերկ կամ թույլ թավոտ ունդ է։ Սերմերը սեպաձև են, հարթ կամ կնճռոտ, սպիտակ, գորշ, դարչնագույն։

Մշակության մեջ 
Միամյա տեսակներից մշակության մեջ տարածված են տափոլոռ ցանովին կամ սովորականը (Lathyrus sativus), տափոլոռ կարմիրը (Lathyrus cicera) և տափոլոռ տան ծերին (Lathyrus tingitanus)։ Սննդային ու կերային հատկանիշներով առավել արժեքավոր է մշակովի տափոլոռ (հայտնի է ճուլպան, մրտուկ, խոբու, խալար անուններով)։ Գարնանացան է, սերմերը ծլում են 2-3 °C ջերմաստիճանի պայմաններում, ծիլերը կարող են դիմանալ -11 °C-ից -13 °C սառնամանիքներին։ Չորադիմացկուն է։

Կիրառություն

Սերմերն օգտագործում են սննդի մեջ, դրանցից կարելի է ստանալ բուսական սոսինձ։ Մշակում են կանաչ կեր, խոտ և սիլոս ստանալու համար։ ՀՀ-ում կարելի է մշակել տափաստանային գոտում։ Կերային (կանաչ զանգվածը, խոտը, հատիկը, ծղոտը, խոտալյուրը), գեղազարդիչ և մեղրատու է։ Սերմերից ստանում են սոսինձ, որն օգտագործում են նրբատախտակ պատրաստելիս, ավիացիոն, տեքստիլ և արդյան այլ ճյուղերում։

Տափոլոռ խաղողանմանը (Lathyrus vinealis) հանդիպում է Սյունիքի, Վայոց ձորի մարզերում և Երևանի շրջակայքում, աճում է չոր, խճոտ լանջերին, գիհու նոսրանտառներում (ստորին և միջին լեռն, գոտիների). գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Տեսականու ցանկ 
 

Lathyrus alpestris
 Lathyrus angulatus 
 Lathyrus annuus 
 Lathyrus aphaca
 Lathyrus aureus 
Lathyrus basalticus
Lathyrus bauhinii
Lathyrus belinensis
 Lathyrus biflorus 
 Lathyrus bijugatus 
Lathyrus boissieri
Lathyrus brachycalyx 
Lathyrus cassius
 Lathyrus chloranthus
 Lathyrus cicera 
Lathyrus ciliolatus
Lathyrus cirrhosus
Lathyrus clymenum 
Lathyrus crassipes 
Lathyrus cyaneus
Lathyrus davidii
Lathyrus decaphyllus 
 Lathyrus delnorticus 
Lathyrus digitatus
Lathyrus eucosmus 
Lathyrus filiformis
Lathyrus gloeospermus
Lathyrus gorgoni 
Lathyrus graminifolius 
Lathyrus grandiflorus 
Lathyrus heterophyllus 
 Lathyrus hirsutus
Lathyrus hitchcockianus 
Lathyrus holochlorus 
Lathyrus hygrophilus
Lathyrus inconspicuus
Lathyrus incurvus
 Lathyrus japonicus 
 Lathyrus jepsonii 
Lathyrus laetivirens
 Lathyrus laevigatus
 Lathyrus lanszwertii 
 Lathyrus latifolius 
Lathyrus laxiflorus
 Lathyrus linifolius
 Lathyrus littoralis
Lathyrus macropus
Lathyrus magellanicus
 Lathyrus nervosus
Lathyrus nevadensis
Lathyrus niger 
 Lathyrus nissolia 
Lathyrus nudicaulis 
Lathyrus ochroleucus 
Lathyrus ochrus 
 Lathyrus odoratus 
 Lathyrus palustris 
 Lathyrus pauciflorus 
 Lathyrus polyphyllus 
 Lathyrus pratensis
Lathyrus pseudocicera
Lathyrus pubescens
Lathyrus pusillus
Lathyrus quinquenervius
 Lathyrus rigidus
Lathyrus roseus
 Lathyrus sativus 
 Lathyrus sphaericus 
 Lathyrus splendens
 Lathyrus sulphureus 
 Lathyrus sylvestris 
Lathyrus szowitsii
 Lathyrus tingitanus 
 Lathyrus torreyi 
 Lathyrus tuberosus 
Lathyrus venetus
Lathyrus venosus 
 Lathyrus vernus 
 Lathyrus vestitus 
Lathyrus vinealis
Lathyrus whitei

Գրականություն

Արտաքին հղումներ 
Jepson Manual Treatment

Խոտաբույսեր
Բակլազգիներ
Թունավոր բույսեր