Նիզամ ալ-Մուլք

Աբու Ալի ալ-Հասան իբն Ալի իբն Իսհակ ալ-Թուսի (, ), ավելի հայտնի Նիզամ ալ-Մուլք տիտղոսով, սելջուկյան սուլթանների պարսիկ քաղաքական գործիչ, միջնադարյան մուսուլմանական Արևելքի ականավոր գործիչ։

Ծնունդը 
Ծնվել է մոտ 1019 թվականին Խորասանում` Թուսի մոտ։ Նիզամ ալ-Մուլքի մայրը մահանում է, երբ նա նորածին էր, և նրան դաստիարակում էր հայրը։ Հայրը ցանկանում էր, որ որդին լավ կրթություն ստանա, և ջանքեր էր գործադրում այդ ուղղությամբ։ Նիզամը դեռ մանկուց հետաքրքրվում էր գիտությամբ և պատանեկության տարիներին այցելում է շատ քաղաքներ գիտելիք ստանալու համար։ Նա մեծ ուշադրություն էր դարձնում կրոնական և ճշգրիտ գիտություններին, հատկապես` թվաբանությանը։

Նիզամ ալ-Մուլքը` վեզիր 

Նիզամ ալ-Մուլքը ծառայել է շատ կառավարիչների մոտ, սակայն հայտնիություն է ձեռք բերում Խորասանի կառավարիչ Դաուդ իբն Մուկալի (սելջուկյան սուլթան Տուղրիլ-բեկի եղբայր) մոտ ծառայության ժամանակ։ Այս ժամանակ սելջուկների պետությունն արագորեն զարգանում ու ծաղկում էր, և պատրաստվում էր դառնալ հզորագույն պետությունը ամբողջ մուսուլմանական աշխարհում։ Նիզամ ալ-Մուլքը մեծ ներդրում է ունենում պետության հզորացման գործում։

Խորասանի կառավարիչը հիանում էր Նիզամի արդարությամբ և գիտելիքներով։ Նա իր որդուն՝ Ալփ Ասլանին, ով հաջորդելու էր իրեն, հրամայել էր լսել Նիզամ ալ-Մուլքի խորհուրդները. «Թող նա լինի քեզ որպես հայր, և լսիր նրա խորհուրդները»։ Տուղրիլ-բեկի մահից հետո գահ է բարձրանում նրա եղբորորդի Ալփ Ասլանը։ Վերջինս հեռացնում է հանգուցյալ սուլթանի խաբեբա վեզիրին, և 1063 թվականին վեզիր է դառնում Նիզամ ալ-Մուլքը։ Նիզամն արդար և խելացի մարդ էր, և նրա այս հատկանիշները հետագայում մեծ օգուտ են տալիս Սելջուկյան սուլթանությանը։ Մինչև Ալփ Ասլանի մահը Նիզամը ծառայում էր նրա մոտ։ Այդ տարիների ընթացքում նա շատ աշխատանք կատարեց պետության ամրապնդման և զարգացման համար։ Նա մասնակցում էր արշավանքներին և կռվում էր սուլթանի կողքին։

Նիզամ ալ-Մուլքն ամրապնդեց իր ազդեցությունը հատկապես Ալփ Ասլանի որդու՝ Մելիք-շահի օրոք։ Երբ Մելիք-շահը գահ բարձրացավ, 20 տարեկան էր և բոլոր հարցերով դիմում էր Նիզամին ու ընդունում էր նրան որպես հայր։

Նիզամ ալ-Մուլքը 30 տարի ծառայել է որպես վեզիր. Ալփ Ասլանի օրոք 1063—1072 թվականներին և Մելիք-շահի օրոք՝ 1072—1092 թթ.։

Գործունեությունը 
Նիզամ ալ-Մուլքը գրել է «Կառավարման գիրք» (, Սիասաթնամա) աշխատությունը, որն անհրաժեշտ էր երկրի կառավարման համար։ Նա հիմնադրել է մեդրեսեներ (դպրոցներ), որոնք հայտնի են Նիզամիա (  ) անվանումով։ Առաջին և ամենախոշոր մադրասան կառուցվել է Բաղդադում, որտեղ դասախոսել է ալ-Ղազալին։

Մահը 

Նիզամը պայքարում էր իսլամիստների դեմ՝ հանձինս նրանց տեսնելով վտանգ սելջուկների համար։ Դեռևս 1080-ական թվականներին նա հրամայում է ձերբակալել իսլամիստ քարոզիչ Հասան իբն Սաբբահին։ Սակայն վերջինս կարողանում է խուսափել բանտարկումից և ամեն կերպ փորձում է հեռացնել իր թշնամի Նիզամ ալ-Մուլքին։ Հասանը հանձնարարություն է տալիս իսլամիստ Բու Թահիր Արրանիին սպանել Նիզամին։ 1092 թվականի հոկտեմբերի 14-ին սուֆի ձևանալով` Բու Թահիր Արրանին դանակով սպանում է Նիզամ ալ-Մուլքին։

Աղբյուրներ 
 Дациев Абубакр, Низам аль-Мульк - величайший везирь изламского мира

Ծանոթագրություններ 

Սելջուկյան սուլթանության միապետներ
Սպանված քաղաքական գործիչներ
Իրանի քաղաքական գործիչներ