Իռլանդիա (կղզի)

Իռլանդիա ( ,  , ), Եվրոպայի մեծությամբ երրորդ կղզին է (Մեծ Բրիտանիայից և Իսլանդիայից հետո), երկու ամենամեծ Բրիտանական կղզիներից արևմտյանը։

Անվանում 
«Իռլանդիա» անվանումը գալիս է կղզու անգլերեն անվանումից (Ireland), որը կազմված է իռլանդերեն «Էիրե» (Éire, «Իռլանդիա») բառից կամ դրանից բխած ցեղանունից և անգլերեն «-լանդ»՝ «երկիր» իմաստով վերջածանցից։ «Էիրե» իռլանդերեն անվանումն առաջացել է հին իռլանդերեն «Էրիու» (Ériu) բառից, որն Իռլանդիա կղզու՝ ինչպես նաև իռլանդական առասպելաբանության աստվածուհիներից մեկի անունն է։ Մեկ վարկածի համաձայն՝ «Էրիու» անունը բխում է կելտական նախալեզվի *Φīweryū բառից, որն էլ գալիս է հնդեվրոպական *piHwerjon- («պտղաբեր երկիր» կամ «լիաբեր երկիր» իմաստով) բառից, որի արմատն է *peyH- («յուղ, ճարպ»)։ Մեկ այլ մեկնաբանությամբ «Էրիու» անունը ծագում է հնդեվրոպական *h₂uer («հոսող ջուր») արմատից։ Անցյալում Իռլանդիա անվանումը մեկնաբանվել է որպես «արևմտյան կղզի», ինչը գիտականորեն հիմնավորված չէ։

Պատմություն

Նախապատմություն 
Վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանում և մինչև մ.թ.ա. մոտ 16000 թվականը Իռլանդիայի մեծ մասը ծածկված էր սառույցով։ Ծովի հարաբերական բարձրությունը 50մ-ից պակաս է, ինչի արդյունքում Իռլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև ձևավորվեց սառցե կամուրջ։ Ք.ա. 14000 թվականին այս սառցե կամուրջը գոյություն ուներ Հյուսիսային Իռլանդիայի և Շոտլանդիայի միջև, իսկ մ.թ.ա. 12000 թվականին Իռլանդիան ամբողջովին անջատված էր Մեծ Բրիտանիայից։ Ավելի ուշ՝ մ.թ.ա. 6100 թվականին, Մեծ Բրիտանիան անջատվեց Եվրոպայից։ 2021 թվականից ի վեր Իռլանդիայում մարդկային գործունեության ամենավաղ ապացույցները թվագրվում են 33000 տարի առաջվան։

Մ.թ.ա. 4000 թվականից որոշ ժամանակ առաջ նեոլիթյան վերաբնակիչները ներմուծեցին հացահատիկային կուլտուրաներ, ընտելացրին կենդանիներ, ինչպիսիք են խոշոր եղջերավոր անասունները և ոչխարները, և կառուցեցին մեծ փայտե շենքեր և քարե հուշարձաններ։

Տեղաբաշխումը և չափերը 
Գտնվում է 6° 20' - 10° 20' ամ. ե. և 51° 25' - 55° 23' հս. լ. (ծայրագույն հյուսիսային կետը՝ Մալին Հեդ հրվանդանն է Ինիշոուեն թերակղզու վրա)։ Արևելքից շրջապատված է Իռլանդական ծովը, ինչպես նաև Սբ. Գեորգի և Հյուսիսային նեղուցները, արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից Ատլանտյան օվկիանոսով։ Արևմուտքից արևելք ձգվում է մոտ 300 կմ, հյուսիսից հարավ՝ մոտ 450 կմ։ Կղզու մակերեսը կազմում է 84 հազար կմ2 (աշխարհում 12-րդ տեղը)։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Իռլանդիան Բրիտանիկա հանրագիտարանում 
 Իռլանդիայի պատմության մասին հիմնական փաստաթղթերը 

Բրիտանական կղզիներ
Իռլանդիայի աշխարհագրություն
Միացյալ Թագավորության կղզիներ
Կղզիներ այբբենական կարգով
Բաժանված տարածաշրջաններ
Երկրների միջև բաժանված կղզիներ