Աշխարհբեկ Քալանթար

Աշխարհբեկ Քալանթար (Աշխարհբեկ Լոռիս-Մելիք Քալանթար, ) (, հայագետ, հնագետ, պատմաբան  ։

Վաղ տարիները, կրթությունը 
Աշխարհբեկ Քալանթարը ծնվել է 1884 թ. փետրվարի 11–ին, Լոռու Արդվի գյուղում Լոռիս Մելիք և Արղության (մոր կողմից) ազնվական ընտանիքում։ 1905 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, ապա 1907 թ. Թիֆլիսի գիմնազիան։ 1907 թ. ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պատմա-լեզվաբանական բաժինները, համալսարանը գերազանցությամբ ավարտելով 1911 թю։ Սանկտ Պետերբուրգում աշակերտել է Նիկողայոս Մառին, ուսանելու տարիներից ներգրավվել Անիի պեղումներին։ 1912-1913 թթ. Կայսերական ակադեմիայի կողմից գործուղվել է Իմիրզեկ (Վանստան), ապա Սուրմալուի գավառ՝ ուսումնասիրելու եզդիների ազգագրությունը և Զորի բազիլիկան, նաև Լոռի. արդյունքները հրատարակում է ակադեմիայի զեկույցներում։

Անիի պեղումները 
1912 թ. ընտրվել է Սանկտ Պետերբուրգի Հնագիտական ինստիտուտի իսկական անդամ, իսկ 1914 թ.՝ Կայսերական Հնագիտական ընկերության անդամ։

1914 թ. Կայսերական ակադեմիայի որոշմամբ նշանակվել է Սանկտ Պետերբուրգի Ասիական թանգարանի գիտական ավանդապահ։ 1914 թվականին Մառն իր բացակայության ժամանակ նրան է վստահել Անիի պեղումների XIII արշավախմբի ղեկավարությունը։

1918 թվականին Հայոց Ազգային Խորհրդի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանի հանձնարարությամբ կազմակերպել է Անիից մոտ 6000 հնագիտական իրերի փրկությունը, որոնք այժմ պահվում են Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում։ Մինչ այդ՝ 1917 թ.՝ Նիկողայոս Ադոնցի հետ մասնակցել էր Վանի հնագիտական երկրորդ արշավախմբին։

1921 թվականին Քալանթարը Թիֆլիսից Երևան է փոխադրել Մշո Սուրբ Առաքելոց վանքի նշանավոր դուռը, ինչպես նաև Անիի հնադարանի դրամական ժողովածուն, հայերեն արժեքավոր ձեռագրեր։

Քալանթարը մասնակցել է հայ ազատագրական շարժմանը (1915) Հայ կամավորական գնդի կազմում, որպես Անդրանիկ Օզանյանի թարգմանիչ և խորհրդական՝ փոխգնդապետի կոչումով, ճանապարհին ուսումնասիրել Խոյի շրջակա պատմական հուշարձանները։

1920 թ. Քալանթարի գլխավորած արշավախումբը չափագրել-լուսանկարել է Անիի շրջակա հուշարձանները՝ Տեկոր, Ալաման, Նախճավան, Բագարան, Մրեն, Խծկոնք, Արջո-Առիջ, Ջալալ, Ագարակ. նրա օրագիրը հրատարակված 1994 թ. (անգլերեն) և 2007 թ. (հայերեն) պարունակում է վերջին վկայությունները ներկայումս մասամբ կամ ամբողջովին ավերված այդ հուշարձանների։

2013 թ. միջազգային արշավախումբը կրկնել է Քալանթարի 1920 թ. օգոստոս-սեպտեմբերի արշավախմբի ուղին, կատարելով համեմատական հետազոտություն Անիի մերձակա այդ պատմական հուշարձանների` Տեկոր, Ալաման, Նախճավան, Բագարան, Մրեն, Խծկոնք, Արջո-Առիջ և այլն։

Երևանի համալսարանի և Հնությունների պահպանության կոմիտեի հիմնադրումը 
Աշխարհբեկ Քալանթարը 1919 թ. Երևանի պետական համալսարանի յոթ հիմնադիր դասախոսներից էր, ուր նաև ստեղծեց հնագիտության և արևելագիտության ամբիոնը։ 1922 թ. հրատարակեց հնագիտության առաջին հայերեն դասագիրքը։ Մինչ այդ՝ 1918-1919 թթ. նա դասախոսել է Թիֆլիսի Անդրկովկասյան համալսարանում, ընդգրկվելով հայկական համալսարանի հիմնադրման հանձնաժողովի կազմում։ 1929 թ. նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։

1919 թվականին Ալեքսանդր Թամանյանի, Մարտիրոս Սարյանի հետ միասին հիմնադրում է Հնությունների պահպանության կոմիտեն, երկար տարիներ պաշտոնավարելով որպես գիտնական քարտուղար՝ համակարգելով հնագիտական աշխատանքները։ 1919-1937 թթ. նա ղեկավարել է 30-ից ավելի արշավախմբեր ու պեղումներ, իբրև հմուտ մանկավարժ պատրաստել ու կրթել մասնագետների մի քանի սերունդներ։

1931-1933 թթ. Թամանյանի հետ համառ պայքար է մղել Երևանի երկու եկեղեցիների՝ Պողոս-Պետրոսի և Կաթողիկե քանդման դեմ, ապա դրանց քանդման ընթացքում կատարում կարևոր ուսումնասիրություններ։

1935 թվականին նշանակվել է ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի Հայկական բաժանմունքի (ԱՐՄՖԱՆ) Գիտական Խորհրդի անդամ։

Աշխարհբեկ Քալանթարի բեղմնավոր գիտական և մանկավարժական գործունեությունն ընդհատվեց ստալինյան բռնաճնշման տարիներին՝ 1938 թվականին նա ձերբակալվել է համալսարանի մի խումբ դասախոսների թվում («պրոֆեսորների գործը»)։ Մահացել է ենթադրաբար 1942 թվականին աքսորում։

«Ամերիկյան հնագիտական հանդեսը» (American Journal of Archaeology, 100, 638, 1996) Ա. Քալանթարի փարիզյան 1994 թ. հրատարակության հատորի գրախոսականում գրում է.

Նախապատմական ջրաբաշխական համակարգի հայտնաբերումը 

Քալանթարը հեղինակել է ութանասունից ավելի աշխատություններ, որոնք վերաբերվում են Հայաստանի պատմահնագիտական հարցերին՝ քարե դարից մինչև միջնադար, արվեստի, ճարտարապետության հուշարձանների, վիմագիր արձանագրությունների, ժայռապատկերների լուսաբանմանը։

1930-1933 թթ. Արագածի վրա, Գեղամա լեռներում հայտնաբերել է նախապատմական ջրաբաշխական համակարգ, ջրանցքների - ջրամբարների կանոնավոր ցանցով, 1931 թ. գլխավորել է հին Վաղարշապատի՝ Զվարթնոցի -Հռիփսիմեի մերձակա հնագիտական պեղումները, որոնց արդյունքները հրատարակել է "Հին Վաղարշապատի պեղումները" գրքում (1938)։

Նրա աշխատություններից են նաև.

 «Անիի պեղումները», Հորիզոն 1907
 Պրոֆ, Ն. Մառի պեղումները Անիում, Հորիզոն 1909
 «Ազգային թանգարանի հարցը», Հովիտ 1909
 Отчет о командировке в Имирзек летом 1912 г. Изв.Импер.Акад.Наук, 127, 1913
 Отчет о командировке в Лори летом 1913 г., Изв.Импер.Акад.Наук, 725, 1913
 Зорская базилика и развалины древнего Карван-сарая, Христ. Восток, т. III, вып.1, 101, 1914
 Պատմական հուշարձանների ոչնչացումը ռազմական գործողությունների տարածքում թուրքական ռազմաճակատում, Հորիզոն 1916
 «Վանստան» 1933; հրատարակվել է 1994-ին՝ անգլերեն, 2007-ին՝ հայերեն
 Inscriptions d'Armenie en caracteres inconnus, Revue Archeologique, 30, 43, 1929
 Վիշապների դարաշրջանի ջրաբաշխական համակարգը, 1935
 Նյութեր հայկական և Ուրարտական պատմությունից, 2004

Հուշատախտակ, բրոնզե կիսանդրի 
2005 թվականին Երևանի Տերյան փողոցի թիվ 62 տան պատին բացվել է Քալանթարին նվիրված հուշատախտակ, ճարտարապետ՝ Սարգիս Գուրզադյան։ Հուշատախտակը կրում է մի քանի խորհրդանիշներ. շրջանակը կրկնում է Անիի զինանշանի ուրվագիծը, զետեղված է հատված Վանի ուրարտական մի արձանագրությունից, ինչպես նաև մի զարդանախշ Վանստանի վանքից, բոլորը՝ գիտնականի ուսումնասիրություններից։
Գիտնականը ապրել է այդ տանը 1935-1938 թթ.։
Հուշատախտակի բացման արարողությանը մասնակցում էր հնագետի դուստրը՝ Մարիաննա Գուրզադյանը, հնագետի թոռները՝ նշանավոր գիտնական, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր Վահագն Գուրզադյանը, Աշխարհբեկ Քալանթար-կրտսերը։

2015 թվականին Երևանի պետական համալսարանի մուտքի ճեմասրահում բացվել է Աշխարհբեկ Քալանթարի բրոնզե կիսանդրին, քանդակագործ՝ Տիգրան Մուրադյան։

2020 թվականի փետրվարի 11–ին՝ Աշխարհբեկ Քալանթարի ծննդյան օրը Էրեբունի թանգարանում մեկնարկել էր Երևանի քաղաքապետարանի «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի և ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կողմից կազմակերպված ‹‹Ուեդուրիեթիունի երկրի հնագիտական ժառանգությունը›› խորագրով եռօրյա գիտաժողովը նվիրված  ականավոր հնագետի հիշատակին։

Աշխարհբեկ Քալանթարի փաստաթղթերից

Գրականություն 
 Ashkharbek Kalantar, Armenia: From the Stone Age to the Middle Ages, Civilisations du Proshe-Orient։ Serie 1, Vol. 2, Recherches et Publications, Neuchatel, Paris, 1994;ISBN 978-2-940032-01-3
 Ashkharbek Kalantar, The Mediaeval Inscriptions of Vanstan, Armenia, Civilisations du Proshe-Orient։ Series 2 - Philologie, Vol.2, Recherches et Publications, Neuchatel, Paris, 1999; ISBN 978-2-940032-11-2
 Ashkharbek Kalantar, Materials on Armenian and Urartian History (with a contribution by Mirjo Salvini), Civilisations du Proche-Orient։ Series 4 - Hors Serie, Neuchatel, Paris, 2004։ ISBN 978-2-940032-14-3
 Ա.Քալանթար, Քարե դարից միջնադար, «Գիտություն» հրատ. Երևան, 2007
 Մ.Մ.Ցոլակյան, Հնությունների պահպանության կոմիտեում Ա.Քալանթարի գործունեությունից (1921-1936 թթ.), Լրաբեր արխիվների, 2 (87), 95, 1990
 A.Smith, American Journal of Archaeology, vol.100, p. 638, 1996
 Մելանյա Բադալյան «Ի պատիվ հայ հնագիտության կերտողին՝ Աշխարհբեկ Քալանթարին», ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ #219, 01-12-2005
 Կարեն Բայրամյան, «Աշխարհբեկ Քալանթարի ավանդը Զվարթնոց պատմահնագիտական վայրի կայացման գործում», Էջմիածին, հունիս 2017 թ., էջ 133
 Կարեն Բայրամյան,  «Աշխարհբեկ Քալանթարի հնագիտական և հուշարձանապահպան գործունեությունը»,  Վիշապը հեքիաթի և իրականության սահմանին (խմբ. Ա.Բոբոխյան, Ա. Ջիլիբերտ, Պ.Հնիլա), էջ 482-495, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հրատարակություն,  Երևան,  2019. 
 Կարեն Բայրամյան, «Աշխարհբեկ Քալանթարի անտիպ նամակները Նիկողայոս Մառին»,Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, 1, 398-413, 2020 
 Գիտաժողով նվիրված  Աշխարհբեկ Քալանթարի հիշատակին, 2020 թվականի փետրվարի 11-13, Էրեբունի թանգարան

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 '+titre+' at www.acam-France.org

Հայ պատմաբաններ
Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր‎
Հայ հայագետներ
Հայ հնագետներ
Հայ ուսուցիչներ
Խորհրդահայեր
20-րդ դարի պատմաբաններ
Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում