Մաքս Ֆրիշ

Մաքս Ռուդոլֆ Ֆրիշ (, ), շվեյցարացի աշխարհահռչակ վիպասան, թատերագիր։

Կենսագրություն 
Մաքս Ռուդոլֆ Ֆրիշը ծնվել է 1911 թվականի մայիսի 15-ին Շվեյցարիայի Ցյուրիխ քաղաքում։ Նրա հայրը ճարտարապետ էր, իսկ մայրը զբաղվում էր ուսուցչությամբ։ 1930-1932 թվականներին գերմանագիտություն է ուսանել Ցյուրիխի համալսարանում, սակայն հոր մահից հետո կիսատ է թողել ուսումը և ընդունվել աշխատանքի Ցյուրիխի թերթերից մեկում։ Այս ժամանակաընթացքում նա ստեղծում է «Յուրգ Ռայնհարտ» (, 1934) և «Պատասխան լռությունից» (, 1937) վեպերը։ 1936 թվականին ընդունվում է Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցի ճարտարապետական բաժինը և այն ավարտում 1940 թվականին։ Երիտասարդ գրողի վրա մեծ ազդեցություն է թողնում Գոթֆրիդ Քելլերի «Կանաչ Հայնրիխ» () վեպը, որի ազդեցության տակ Ֆրիշը միառժամանակ կասեցնում է իր գրական գործունեությունը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ֆրիշը զորակոչվում է։ Պատերազմական կյանքի մասին իր տպավորությունները և մտորումները նա գրի է առնում իր օրագրում, որը 1940 թվականին հրատարակվում է՝ «Թերթիկներ հացապարկից» () վերտառությամբ։ 1944 թվականին Ֆրիշը լույս է ընծայում «Ծանր մարդիկ կամ սիրում եմ այն, ինչն ինձ այրում է» () վեպը, որը հեղինակի կողմից վերամշակվելուց հետո հրատարակվում է 1957 թվականին։

1940-ականների կեսերից Մաքս Ֆրիշը սկսում է նաև թատերգություններ գրել, որոնցից հատկապես նշանակալի են «Սանտա Կրուս» (, 1944), «Եւ ահա նրանք կրկին երգում են» (, 1946), «Չինական պարիսպը» (, 1946) ստեղծագործությունները։

Մաքս Ֆրիշին համաշխարհային ճանաչում է ձեռք բերել շնորհիվ իր երեք վեպերի, որոնք են. «Շթիլլեր» (, 1954), «Homo Ֆաբեր» (, 1957) և «Ենթադրենք անունս Գանթենբայն է» (, 1964)։

1960-ականներից սկսյալ Մաքս Ֆրիշը կատարել է բազմաթիվ ճանապարհորդություններ։ նա այցելել է Ճապոնիա, ԱՄՆ և բազմաթիվ այլ երկրներ։ 1972 թվականից Ֆրիշը բնակություն է հաստատում Բեռլինում, իսկ 80-ականների սկզբից իր կնոջ՝ Էլիս-Լոք Քերիի հետ տեղափոխվում է Նյու-Յորք, ԱՄՆ։

Ստեղծագործություններ

Վեպեր 
 «Յուրգ Ռայնհարտ» /  (1934) 
 «Պատասխան լռությունից» /  (1937)
 «Ծանր մարդիկ կամ J’adore ce qui me brûle» /  (1944, 1957)
 «Բին կամ ճանապարհորդություն դեպի Պեկին» /  (1945)
 «Շթիլլեր» /  (1954)
 «Homo Ֆաբեր» /  (1957)
 «Ենթադրենք անունս Գանթենբայն է» /  (1964)
 «Մոնթոկ» /  (1975)
 «Մարդը հայտնվում է Հոլոցենի ժամանակաշրջանում» /  (1979)
 «Կապտամորուսը» /  (1982)

Օրագրություններ 
 «Թերթիկներ հացապարկից» /  (1940)
 «Օրագիր Մարիոնի հետ» /  (1947)
 «Օրագիր 1946 — 1949» /  (1950)
 «Օրագիր 1966 — 1971» /  (1972)

Թատերգություններ 
 «Սանտա Կրուս» /  (1947, գրվել է 1944-ին)
 «Եւ  ահա նրանք վերստին երգում են» /  (1946)
 «Չինական պարիսպը» /  (1946)
 «Երբ պատերազմն ավարտվեց» /  (1949)
 «Կոմս Յոդերլանդը» /  (1951)
 «Դոն Ժուան կամ սեր առ երկրաչափություն» /  (1953)
 «Բիդերմանը կամ հրկիզողները» /  (1958)
 «Ֆիլիպ Հոտցի մեծ զայրույթը» /  (1958)
 «Անդորա» /  (1961)
 «Կենսագրություն» /  (1968)
 «Թրիպթախ» /  (1978)

Հայերեն թարգմանություններ 
 Մաքս Ֆրիշ, Homo Ֆաբեր, ռուս․ թարգմ․՝ Ա․ Ղուկասյան, Երևան, 1970, 269 էջ։
 Մաքս Ֆրիշ, Homo Ֆաբեր, գերմ․ թարգմ․՝ Կ․ Մատինյան, Երևան, Անտարես, 2017, 312 էջ։
 Մաքս Ֆրիշ, Մոնթոկ, Կապտամորուսը, գերմ․ թարգմ․՝ Կ․ Մատինյան, Երևան, Անտարես, 2018, 336 էջ։
 Մաքս Ֆրիշ, Ենթադրենք անունս Գանթենբայն է, գերմ․ թարգմ․՝ Կ․ Մատինյան, Երևան, Անտարես, 2020, 464 էջ։

Ֆիլմագրություն 
 1991 թ., «Ճանապարհորդը», ռեժ.՝ Ֆոլկեր Շլյոնդորֆ (), ըստ «Homo Ֆաբեր» վեպի

Ծանոթագրություններ 

Շվեյցարացի գրողներ
Լեզվի և պոեզիայի գերմանական ակադեմիայի անդամներ
20-րդ դարի բանաստեղծներ
20-րդ դարի վիպասաններ
Ցյուրիխի համալսարանի շրջանավարտներ
Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Շվեյցարացի բանաստեղծներ
Շվեյցարացի փիլիսոփաներ
Կենսագիրներ
20-րդ դարի տղամարդ գրողներ