Միսսուրի

Միսսուրի (անգլերեն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի կենտրոնական մասում, Միսսիսիպի և Միսսուրի գետերի ավազաններում։ Տարածությունը 180,4 հազար կմ² է, բն․ 5,99 մլն (2010, 70%֊ը՝ քաղաքային)։ Վարչական կենտրոնը՝ Ջեֆերսոն Սիթի։

Խոշոր քաղաքներն են Սենթ Լուիսը և Կանզաս Սիթին։ Մակերևույթը դեպի արևմուտք աստիճանաբար բարձրացող ալիքավոր հարթավայր է։ Հարավում կրաքարային Օզարկ սարավանդն է (բարձրությունը՝ մինչև 540 մ)։ Կլիման բարեխառն է։ Ինդուստրիալ-ագրարային նահանգ է։ Կա կապարի (առաջին տեղը ԱՄՆ-ում), երկաթի հանքաքարի, քարածխի, բարիտի, շինանյութերի արդյունահանում։ Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են մեքենաշինությունը և սննդի արդյունաբերությունը։ Զարգացած են ավիահրթիռային («Մագդոնել-Դուգլաս», Սենտ Լուիսում), ավտոմոբիլային (Կանզաս Սիթիում, Սենտ Լուիսում), ռադիոէլեկտրոնային, քիմիական, մսի պահածոների, ալրաղաց արդյունաբերությունը։ Կա ճանապարհաշինական, գյուղատնտտեսական և կարի մեքենաների արտադրություն, կաշվի-կոշիկի, ցեմենտի արդյունաբերություն, սև և գունավոր մետալուրգիա։ Անասնապահությունը տալիս է նահանգի գյուղատնտեսության ապրանքային արտադրանքի 70% ֊ը։ Մշակում են եգիպտացորեն, սոյա, ցորեն, վարսակ, Միսիսիպի գետի հովտում՝ բամբակենի։

Անվանում 
Անվանումը բացատրում են երկու կերպ։ Տեղացի հնդկացիների՝ ալդոնքինների լեզվով բառացի նշանակում է «մեծ նավակ» (միսի՝ «մեծ», ուրի՝ «նավակ») և կազմված է տոհմի՝ «մեծ նավակներ ունեցող մարդիկ» անունից։ Երբեմն իմաստավորում են որպես «աղմկոտ գետ» (գետի ջուրը պղտոր է, ցեխագորշավուն)։

Աշխարհագրություն 

Միսսուրի նահանգը այնպիսին է ինչպիսին իր արևելյան հարևան Թեննեսսին, սահմանակից է ութ այլ նահանգների հետ։ Առաջին նահանգն է, որ սահմանակից է ավելի քան ութ նահանգի։ Հյուսիսց նահանգը սահմանակից է Այովային, արևելքից  (Միսսուրի գետին) Իլինոյսին Կենտուկիին և Թենեսիին, հարավից Արկանզասին, արևմուտքից Օկլահոմային, Կանզասին և Նեբրասկային։

Նահանգի ամենախոշոր գետերը դրանք Միսսուրին և Միսսիսիպին են ։
Միսսուրին հոսում է նահանգի արևմուտքից դեպի արևելք և խոշոր քաղաքների` Կանզաս-Սիթիի և Սենթ-Լուիսի  համար ծառայում է ջրային երթուղի։

Կլիմա 
Միսսուրի նահանգին բնորոշվում է խոնավ մայրցամաքային կլիման, ցուրտ ձմեռներով և տաք ու խոնավ ամառներով։ Պետական հարավային հատվածում, հատկապես Բեթուլում, կլիման խոնավ ենթտոպիկական է։ Միացյալ Նահանգների կենտրոնական մասում տեղակայված Միսսուրին հաճախ ենթարկվում է ծայրահեղ ջերմաստիճանային փոփոխությունների։ Բարձր լեռների և օվկիանոսի հեռավորության բացակայության պայմաններում Միսսուրիի մթնոլորտը որոշվում է Մեքսիկայի ծոցից սառը ցիկլի և տաք ու խոնավ օդի զանգվածների փոխարինող ազդեցությամբ։

Միսսուրիի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը գրանցվել է 1954 թվականի հուլիսի 14-ին Վորսո և Յունյոն քաղաքներում 48 °C (118 °F), իսկ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը 1905 թվականի փետրվարի 13-ին էլի Վուրսոյում -40 °C (-40 °F): Նահանգը ենթարկվում է ծայրահեղ բնական երևույթների` տորնադոների և ամպրոպների։ Այսպիսով, 2011 թ. տորնադոն ոչնչացրեց Ջոպլին քաղաքի մի մասը։ Տորնադոյի ընդհանուր վնասը գնահատվել է 1-3 միլիարդ դոլար, 159 զոհ և ավելի քան 1000 մարդ վիրավորվել է։

Բնակչություն 

ԱՄՆ մարդահամարի բյուրոյի տվյալներով, Միսուրիի բնակչությունը 2012 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ կազմել է 6 021 988 մարդ, ինչը 0.6% -ով ավելի է, քան 2010 թվականի տվյալները ։ Նահանգի բնակչության կեսից ավելին (3 294 936 մարդ կամ 55.0%) կենտրոնացած են նահանգի երկու խոշոր քաղաքների `Սեն-Լուի և Կանզաս Սիթիի ագլոմերացիաներում։ Բնակչության խտությունը 2009 թ.-ին կազմել է 86.9 (գրեթե հավասար է ԱՄՆ-ին միջինում `86.8):

2011 թվականի էթնիկական կազմ

 սպիտակամորթներ — 84,0 % (81,0 % ոչ իսպանախոս սպիտակամորթներ, 3,0 % իսպանախոս սպիտակամորթներ);
 աֆրոամերիկացիներ — 11,7 %;
 հնդկացիներ և Ալիասկայի տեղաբնիկներ — 0,5 %;
 Ասիական ծագում ունեցողներ — 1,7 %;
 Հավայան կղզու տեղաբնիկներ և Խաղաղ օվկիանոսյան այլ կղզիների տեղաբնիկներ — 0,1 %;
 Նշելով, որ դրանք պատկանում են երկու և ավելի ռասաների
 այլ — 0,1 %

2011 թվականին ընդհանուր բնակչության 3.7% -ը կազմված է իսպանական ծագման բնակիչներից (նրանք կարող են լինել ցանկացած ռասայից)։ 2011 թ. Միսուրիի բնակչության 28.1% -ը կրտսեր տարիք են։ Միսսուրի նահանգի Ֆելպս շրջանը համարվում է ԱՄՆ-ի բնակչության կենտրոնը։

Նահանգի բնակչության մեծ մասը պատկանում են հետևյալ խմբերին` գերմանացիներ (27.4 %), իռլանդացիներ (14.8 %), անգլիացիներ (10.2 %), ամերիկացիներ (8.5 %) և ֆրանսիացիներ (3.7 %): «Ամերիկացիները» ոչ միայն Ամերիկայի տեղաբնիկներեն են և աֆրոամերիկացիները, այլ նաև եվրոպական ծագման ամերիկացիները։

Տրանսպորտ 
Կանզաս-Սիթի քաղաքը համարվում է խոշոր երկաթուղային հանգույցը։ Նահանգում կա երկու միջազգային խոշոր օդանավակայան, որի տարածքով անցնում են այլ ավտոճանապարհներ։

Տնտեսություն 
2006 թ. տնտեսական վերլուծության բյուրոյի տվյալներով` Միսուրիի ՀՆԱ-ն կազմել է 225.9 մլրդ դոլար։ 2006 թվականին մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմել է 32,705 դոլար (երկրում 26-րդ տեղն է զբաղեցնում)։ Հիմնական ոլորտներն են աերոդրոմը, ավտոմոբիլային տրանսպորտը, սննդի, քիմիական նյութեր արդյունաբերությունը, տպագրությունը, էլեկտրական սարքավորումները, լույսը և գարեջուրը։ Նահանգի տնտեսությունը մասնագիտանում է տավարի, սոյայի, խոզի, կաթնամթերքի, խոտի, եգիպտացորենի, թռչնամսի, սորգամի, բամբակի, բրնձի և ձվի արտադրության մեջ։ Միսսուրին ԱՄՆ-ում զբաղեցնում է 6-րդ տեղը խոզի արտադրությամբ, 7րդ տեղը անասնապահությամբ և 5-րդ տեղը բրիձի արտադրությամբ։

Միսսուրի նահանգը ունի կրաքարի հսկայական պաշարներ։ Նահանգը նաև ունի ածխի, կապարի և մանրացված քարի պաշարներ։ Կապարի հանքերից շատերը գտնվում են պետության արևելյան մասում։ Միսուրի նահանգը ակտիվորեն զարգացնում է գիտությունը և կենսատեխնոլոգիաները։ Սեն-Լուիսում գենետիկական ինժեներիայի ոլորտում ամենամեծ ընկերությունն է `Մոնսանտոն։

Միսսուրին համարվում է այն եզակի նահանգներից մեկը ԱՄՆ-ում, որն ունի երկու դաշնային պահուստային բանկեր։ Կանզաս-Սիթիում (ծառայում է Միսսուրին, Կանզասին, Նեբրասկային, Օկլահոլային, Կոլորադոյին, Նյու Մեքսիկային և Վայոմինգին) և Սենթ-Լուիսում (ծառայում է Միսսուրիի արևելքին, հարավային Իլինոյսին, հարավային Ինդիանային, արևմտյան Կենտուկիին, արևմտյան Թեննեսիին, հյուսիսային Միսիսիպիին և ամբողջ Արկանզասին) ։

2012 թ. մայիսի դրությամբ գործազրկության մակարդակը կազմել է 7.3% (ԱՄՆ-ում `8.2%):

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Միսսուրի նահանգի// Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան

Արտաքին հղումներ 
 MO.gov – Պաշտոնական կայք
 Missouri Historical Society, St. Louis
 Missouri’s African American History
 Missouri State Tourism Office
 State and Local Government on the Net
 Vital Records Information
 Census Data
 Missouri authors and literature  at the Southern Literary Review

Միսսուրի
ԱՄՆ-ի նահանգներ