Ոճիր և պատիժ

Ոճիր և պատիժ (), ռուս գրող Ֆյոդոր Դոստոևսկու վեպը, առաջին անգամ հրատարակվել է Ռուսական պարբերականում 1866 թվականին (№ 1, 2, 4, 6-8, 11, 12)։ Հայերեն թարգմանվել է Համբարձում Մազմանյանի կողմից։ Վեպը բազմաթիվ անգամներ բեմականացվել և էկրանավորվել է, այդ թվում նաև Հայաստանում՝ Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում (բեմականացումը, բեմադրությունը, զգեստների ձևավորումը՝ Տիգրան Գասպարյանի)։

1870 թվականին վեպն առանց լրացուցիչ ուղղումների զետեղվում է Դոստոևսկու Երկերի ժողովածուի չորրորդ հատորում, իսկ 1877 թվականին հեղինակի կենդանության օրոք լույս է տեսնում վեպի առաջին հրատարակությունը՝ ոճային աննշան ուղղումներով ու կրճատումներով։ Ինչպես և Դոստոևսկու մյուս ստեղծագործություններում, այստեղ ևս փիլիսոփայական ու բարոյական խնդիրների լայն շրջանակը դրված է ժամանակակից և առօրյա կյանքի հարթության վրա։

Վեպի կենտրոնական թեման XIX դարի 60-ական թվականների ռուս երիտասարդության հոգևոր պատկերն է։ Վեպում արծածված գլխավոր խնդիրներից է 1860-ական թվականներին արմատական երիտասարդության շրջանում լայն տարածում գտած նիհիլիզմի կրոնափիլիսոփայական միտքը, որի միջոցով Դոստոևսկին ցանկանում էր ցույց տալ, թե ինչի կարող է հանգեցնել Աստծո նկատմամբ հավատը կորցնելն ու բարոյականությունից հրաժարվելը։

Ստեղծման պատմություն 

Վեպի մտահղացումն ու սյուժեն միանգամից չէ, որ պարզ էին Դոստոևսկու համար։ Գաղափարը հասունացել է տարիների ընթացքում։ Սկզբում նա մտադրվում է երկ գրել, որի կենտրոնական կերպարն, ըստ էության, Մարմելադովն էր լինելու։ Սակայն քիչ ժամանակ անց այդ գաղափարն սկսում է ավելի քիչ հետաքրքրել Դոստոևսկուն, քանի որ շուտով նա մտադրվում է գրել մի վիպակ երիտասարդ սերնդի ներկայացուցչի մասին։ Դոստոևսկին ձգտում էր նոր երկում պատկերել իր ժամանակի երիտասարդությանը, նրա հասարակական լայն հետաքրքրությունները, նրա աղմկալից վեճերը բարոյական ու քաղաքական հրատապ հարցերի մասին, նրա մատերիալիստական ու աթեիստական հայացքները, որը նա բնորոշում էր որպես «բարոյական անկայունություն»։

1865 թվականի սեպտեմբերին «Ռուսական լրաբեր» («Русский вестник») ամսագրի գլխավոր խմբագիր Մ. Ն. Կատկովին ուղղված նամակում Դոստոևսկին գրում է.

Հերոսի հոգեբանական վիճակը դառնում է վեպի համընդհանուր տարերքը, և, առհասարակ, Դոստոևսկու բոլոր ստեղծագործություններում կերպարների ներաշխարհը պատկերված է գերլարված ժամանակաշրջաններում, երբ անձի հոգեվիճակն ու զգացմունքները ծայրահեղ սրված են։ Հենց այդ իրավիճակն է, որ հեղինակին հնարավորություն է տալիս ներթափանցել մարդկային հոգու խորը հորձանուտն ու բացահայտել մարդկային բնության բարդությունն ու հակասականությունը։

Այստեղ գլխավոր կերպար Ռասկոյլնիկովը ևս ներկայանում է նման հոգեվիճակում՝ օրորվելով իր երազանքները ժխտելու ու դրանք իրականացնելու հորձանուտում։ Դոստոևսկին ոչ միայն ցույց է տալիս հերոսի հոգեկան ներքին պայքարը, այլ նաև հատուկ ընդգծում է մի ծայրահեղությունից մյուսին անցնելու վիճակը։

Ռասկոյլնիկովի հենց բնավորությունը բացառում է ստոր նպատակների ու անձնական հարստացման համար ոճրագործություն կատարելու ամեն մի հնարավորություն։ Նրան տանջում են իրականության ծանր տպավորությունները՝ Մարմելադովների ընտանիքի կյանքը, Սվիդրիգայլովների կալվածքում Դունեչկայի տարած ստորացումները, Կանոգվարդեյսկի բուլվարում հարբած աղջկան հանդիպելը։ Այդ բոլոր տպավորությունները կենտրոնանում են Ռասկոյլնիկովի երազում, որտեղ խորհրդանշական կերպով մարմնավորված են տանջամեռ և հլու-հնազանդ մարդկանց տառապանքներն իրենց թշնամի սեփականատիրական աշխարհում, մի պատկեր, որը վկայում է չքավորների մարդկային գոյության անկարելիությունը հաջողությունների հասնող սեփականատերեր Լուժինների աշխարհում։ Եվ Ռասկոյլնիկովի ոճրագործությունն ընթերցողի առաջ ներկայանում է առաջին հերթին որպես փորձ՝ այդ փակուղուց ինչ-որ մի ելք գտնելու համար։

Ռասկոյլնիկով-անհատապաշտը ծանր կերպով է ապրում շրջապատողների նկատմամբ իր գերակշռության հավատի կործանումը։ Միևնույն ժամանակ նա տանջվում է բարոյական մաքրության կորստից, որովհետև մարդուն ոչնչացրած մարդը, Դոստոևսկու տեսակետով, ամենից առաջ ինքնասպան է։

Վեպում իբրև քրիստոնեական գաղափարի մարմնացում է հանդես գալիս Սոնյա Մարմելադովայի կերպարը, որը տառապանքների ապոթեզ է, բարձրագույն անձնվիրության, սեփական անձի լիակատար մոռացման օրինակ։ Սոնյայի համար կյանքն աներևակայելի է առանց Աստծո և հոգու անմահությանը հավատալու.

Վեպի սևագրություններում այս միտքը շատ պարզ է արտահայտել նաև Մարմելադովը։ Պատասխանելով Ռասկոյլնիկովի այն դիտողությանը, թե Աստված գուցե չկա՝ Մարմելադովն ասում է.

Արտաքին և ներքին աշխարհների միջև բախումով Դոստոևսկին ցույց է տալիս կյանքի «ուրվականության» զգացողությունը։ Իրականությունը կարծես դառնում է գիտակցության շարունակությունը՝ ընկղմված թանձր մառախուղի մեջ։ Տվյալ ժամանակի բնորոշ գծերից է վեպի հերոսների գաղափարական ինքնաճանաչումը։ Եվ՝ ստորացվածներն ու նվաստացվածները (Ռասկոյլնիկով, Մարմելադովներ), և՛ նրանք, ովքեր կարծում են իրենց «կյանքի տերը» (Լուժին, Սվիդրիգայլով) ստիպված են հստակեցնել ու ձևավորել իրենց դիրքորոշումը, նրանք սահմանափակված են զգում քրիստոնեական ավանդական բարոյախոսության կաղապարների մեջ։ Հենց դրա մեջ էլ, ըստ Դոստոևսկու, արտահայտվում էր իր ժամանակների աշխարհայացքի անկայունությունը։

Դոստոևսկին անբարոյական էր համարում այն թեորիաները, որոնք արդարացնում էին նպատակի իրականացմանն ուղղված այն միջոցները, որոնց համար պետք էր զոհաբերել բարոյական արժեքներն ու արգելքները։

Վեպում մենախոսություններն ու երկխոսություններն իրենց վրա կրում են մտավոր հսկայական ծանրություն։ Դոստոևսկին առաջին անգամ գրականության մեջ մտցնում է գրական նոր հնարք. Հերոսներն իրենք են պատմում իրենց հոգեբանական վիճակի մասին։ «Ոճիր և պատիժ» վեպով Դոստոևսկին բացում է իր իսկ ստեղծագործության նոր, բարձրագույն շրջանը՝ դառնալով համաշխարհային գրականության մեջ վեպի նորարարության հեղինակ, քանի որ հենց այս վեպով է ստեղծվում պոլիֆոն (բազմաձայն) վեպը։ Կերպարների խոսքը աներևակայելի արտահայտիչ է։ Դիմանկարային բնութագիրները ևս վեպում կարևոր դեր են խաղում՝ նպաստելով մարդու ներաշխարհի հոգեբանական ընկալմանը։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 «Ոճիր և պատիժ» վեպի հայերեն թարգմանության թվային տարբերակը
Քննադատություններ
 University of Minnesota study guide
 Text and Analysis at Bibliomania

Առցանց տեքստ
 
 A search engine for the novel's text
 Full text, translated by Constance Garnett
 Dual Language E-Book – Crime and Punishment Անգլերեն և ռուսերեն էջերով
 Full text in the original Russian 
 Lit2Go audiobook version of the Constance Garnett translation.

Քարտեզներ
 Crime and Punishment Map 
 Mapping St. Petersburg - Crime and Punishment 

Կարծիքներ
 Book Review of Crime and Punishment by TeenInk.
 Book Review by BCF Reviews
 Book Review - Crime and Punishment

Գրականություն 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1866 գրքեր
Դոստոևսկու վեպեր
Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Ֆեոդոր Դոստոևսկու ստեղծագործություններ
Հոգեբանական վեպեր
Էկրանավորված ռուսական վեպեր