Ղազվին

Ղազվին (، کاسپین), քաղաք Իրանի հյուսիսում-արևմուտքում, Ղազվին օսթանում, վերջինիս վարչական կենտրոնը։ Քաղաքի բնակչությունը կազմում է ։ XVI դարում եղել է Սեֆյան Պարսկաստանի մայրաքաղաքը։

Քաղաքը հանդիսանում է տեքստիլ արդյունաբերության խոշոր կենտրոն, արտադրվում է մետաքս, բամբակ, կաշի։

Աշխարհագրություն 
Քաղաքը գտնվում է Էլբուրսի լեռների ստորոտին` լեռներից հարավ ընկած ընդարձակ բարեբեր հարթավայրում։ Գտնվում է մայրաքաղաք Թեհրանից է մոտ 140 կմ հեռավորության վրա` հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ։ Պատմականորեն կարևոր դիրք է զբաղեցրել և շարունակում է զբաղեցնել Թեհրանից դեպի Թավրիզ և դեպի Ռաշտ տանող ճանապարհների վրա։

Պատմություն 
Հիմնադրվել է Պարսկաստանի Սասանյան երկրորդ արքա Շապուհ I-ի կողմից մ.թ. մոտ 250 թվականին, ապա վերակառուցվել Շապուհ II-ի կողմից։ Սասանյանների ժամանակ հանդիսացել է կարևոր ամրացված քաղաք, որն օգտագործվել է Դայլամի լեռնականների դեմ պայքարում։

Ղազվինը գրավվել է արաբների կողմից 644 թվականին։ Քանի որ արաբները չեն գրավել Դայլամը, քաղաքը շարունակել է մնալ վերջինի դեմ պայքարի համար կարևոր հենակետ։ Խալիֆ Հարուն ալ Ռաշիդը անցել է քաղաքով դեպի Խորասան ուղևորության ժամանակ։ Նրա կարգադրությամբ քաղաքը շրջապատվել է հզոր պատերով, որոնց կառուցումն ավարտվել է միայն 868 թվականին։ Հարուն ալ Ռաշիդը քաղաքում նաև կառուցել է տվել մեծ մայր մզկիթ, որը սակայն չի պահպանվել։

X դարի կեսերից անցել է Բուվայհիների, իսկ 1030 թվականից` Ղազնևիների տիրապետության տակ։ 1042-1043 թվականներին քաղաքը պաշարել և գրավել է սելջուկների առաջնորդ Տուղրիլը։ Սելջուկների տիրապետության ժամանակաշրջանին են պատկանում քաղաքին ամենահին պահպանված շինությունները` Ջամե և Հեյդարիե մզկիթները։

XIII դարի սկզբում անցել է Խորեզմշահերի պետություն տիրապետության տակ։ 1220 թվականին քաղաքը գրավվել է մոնղոլների կողմից, իսկ բնակչությունը կոտորվել է։ Մոնղոլների տիրապետության ժամանակ տեղի է ունեցել թյուրքական ցեղերի զանգվածային միգրացիան Ղազվինի շրջան, ինչի արդյունքում տարածքի ազգագրական կազմն էականորեն փոխվել է։

Սեֆյան Պարսկաստանի ժամանակաշրջանում Ղազվինի դերը պարսկական պետության մեջ աճել է, քանի որ քաղաքը գտնվում էր կարևորագույն սահմանային շրջանները` Ադրբեջանն արևմուտքում և Խորասանն արևելքում կապող ճանապարհների վրա։ Այն բանից հետո, երբ Օսմանյան կայսրությունը ժամակավորապես գրավեց Սեֆյանների մայրաքաղաք Թավրիզը, շահ Թահմասպ I-ը 1755 թվականին տեղափոխեց մայրաքաղաքը Ղազվին։ Քաղաքը շարունակել է մնալ մայրաքաղաք մինչև 1598 թվականը, երբ շահ Աբբասը տեղափոխել է այն Սպահան։ Քաղաքի բնակչությունը, որում մինչև XVI դարը գերակշռում էին սուննի իսլամի հետևորդները,  Սեֆյանների իշխանության ժամանակ ընդունել է շիա իսլամ։

Սեֆյանների կառավարման վերջին տարիների անկայունություն վիճակը բացասաբար է անդրադարձել Ղազվինի զարգացման վրա։ 1722 թվականին քաղաքը գրավել է աֆղան Աման Ալլահ Խանը, որի զորքերը սակայն դուրս են քշվել քաղաքից ժողովրդական ապստամբության արդյունքում։ 1726 թվականին Ղազվինն ինքնակամ հանձնվել է օսմաններին պայմանով, որ վերջիններս զորք չեն մտցնի քաղաք։ Օսմանները սակայն խախտել են այս պայմանը` քաղաք ուղարկելով 12 հազարանոց զորք, որը սակայն երկար չի դիմացել քաղաքում։

XIX դարի սկզբից Ղազվինը կրկին անգամ սկսեց զարգանալ որպես առևտրի կենտրոն։ Այստեղ կարևոր դեր էր խաղում այն հանգամանքը, որ քաղաքը գտնվում էր ճանապարհների խաչմերուկում` կապելով մի կողմից Թավրիզը և մյուս կողմից Կասպից ծովի Անզալի նավահանգիստը Թեհրանի հետ։ Ղազվինը այդ ժամանակ հանդիսանում էր թավիշի, բրոկադի և բամբակից կտորի արտադրության կենտրոն։ Միրզա Հուսեյն Ֆարահանին, որն այցելել էր Ղազվինը 1884 թվականին գրում է, որ քաղաքն այդ ժամանակ ուներ շուրջ 600 խանութ, 8 քարվանսարա, 40 մզկիթ, 9 մեդրեսե։ Ղազվինի դերի մեծացման մասին է խոսում այն փաստը, որ պարսկական կենտրոնական բանկը 1890 թվականին բաժանմունք է բացում քաղաքում։

XIX դարի երկրորդ կեսին Ղազվինը ռուսական ներկայության կարևոր կենտրոններից մեկն էր։ Այստեղ էր տեղակայված Պարսկական կազակական բրիգադի (հետագայում դիվիզիա) ստորաբաժանումներից մեկը։ Քաղաքում էր կենտրոնը ռուսական ճանապարհաշինական ընկերության, որը կապեց Ղազվինը ճանապարհներով Թեհրանի, Համադանի, ապա նաև Ռաշտի հետ։

Հայերը Ղազվինում 

Առաջին հայերը Ղազվինում հայտնվել են 16-րդ դարից սկսած՝ նախքան շահ Աբբասի կազմակերպած բռնագաղթը։ Հայերը շատացել են 1880-ական թվականներին՝ տեղափոխվելով Սպահանից, Համադանից, Թավրիզից։ Գործել է սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին, որի կառուցումն ավարտվել է 1936 թվականին։ Հայ բնակչությունը զգալիորեն ավելացել է հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1970-ական թվականներին կազմելով 450-500 ընտանիք (շուրջ 1500-2000 բնակիչ)։ Սակայն 1980-ական թվականներին Ղազվինի հայերի գերակշիռ մեծամասնությունը տեղափոխվել է Թեհրան։

Տես նաև 
 Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Ղազվին)

Ծանոթագրություններ 

Իրանի քաղաքներ
Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր