Ռեմբրանդ վան Ռեյն

Ռեմբրանդ Հարմենս վան Ռեյն ((; , ), հոլանդացի գեղանկարիչ, օֆորտանկարիչ, համաշխարհային արվեստի և հոլանդական գեղանկարչության ոսկեդարի խոշոր ներկայացուցիչ։ Բազմաժանր նկարիչ է․ ներկայացրել է մարդկանց զգացմունքները, վերապրումներն ու հոգեկան աշխարհը։ Առավելապես ստեղծել է դիմանկարներ, աստվածաշնչային և դիցաբանական թեմաներով պատկերներ, որոնք նրա վրձնի զորությամբ դարձել են մարդկային զգացումներն ու հարաբերությունները հոգեբանորեն բացահայտող պատումներ։ Որպես գրաֆիկ՝ անխոնջ ու արտասովոր գծանկարիչ և օֆորտի չգերազանցված վարպետ է։ Ռեմբրանդի օֆորտի տեխնիկային հաճախ զուգորդել է «չոր ասեղը» և տպագրական հնարների շնորհիվ նա հասել է գեղանկարչական էֆեկտների։

Ռեմբրանդի ստեղծագործական շրջանը համընկել է Հոլանդական ոսկե դարին՝ երկրի հսկայական հարստության և մշակութային ձեռքբերումների շրջանին։ Այդ ժամանակ հոլանդական արվեստը՝ հատկապես գեղանկարչությունը, իր ծաղկունքն է ապրել, թեև շատ բաներով հակադրվել է այդ ժամանակ Եվրոպայում առաջատար դիրքեր գրաված բարոկկո ոճին, շատ արգասաբեր է եղել և ծնել է շատ կարևոր նոր ժանրեր։ Ինչպես ոսկե դարի շատ նկարիչներ՝ Ռեմբրանդը նույնպես եղել է արվեստի գործերի կրքոտ հավաքորդ։

Ռեմբրանդը երբեք երկրից դուրս չի եկել, բայց նրա արվեստի վրա մեծ ազդեցություն են թողել իտալական վարպետների, Իտալիայում սովորած հոլանդացի նկարիչների (Պիտեր Լաստման), Ուտրեխտի կարավաջիստների և ֆլամանդացի բարոկկոյի վարպետ Պիտեր Պաուլ Ռուբենսի ստեղծագործությունները։ Երիտասարդ տարիներին հասել է մեծ հաջողությունների, բայց հետագա տարիներին ունեցել է անձնական և ֆինանսական կորուստներ։ Այնուամենայնիվ նրա փորագրանկարներն ու երփնագրերը մեծ ժողովրդականություն են վայելել նրա ողջ կյանքի ընթացքում, իսկ ինքը որպես նկարիչ մեծ հեղինակություն է վայելել։ Քսան և ավելի տարիներ Ռեմբրանդն ապագայի խոշոր նկարիչներից շատերին սովորեցրել է իր հմտությունները։

Ռեմբրանդի ժամանակակիցների դիմանակարները, ինքնադիմանկարները և Աստվածաշնչի նկարազարդումները համարվում են ստեղծագործական մեծագույն հաղթանակ։ Նրա ինքնադիմանկարների շարքը ձևավորում է նրա եզակի, անձնական կյանքի պատկերը, որտեղ նկարիչը իրեն պատկերել է բացառապես անկեղծ, առանց ավելորդ ինքնահավանության։ Ռեմբրանդի մեծագույն ներդրումը փորագրանկարչության մեջ եղել է նրա Ժակ Կալոյի հետ մեկտեղ օգտագործած խածագծման համեմատաբար նոր տեխնիկան իսկակական արվեստի ձևի վերածելը։ Ռեմբրանդի հեղինակությունն այդ ասպարեզում ընդունվել է իր կենդանության օրոք և և երբեք կասկածի տակ չի դրվել։ Նրա փորագրանկարներն իր կենդանության օրոք Հոլանդիայի հանրապետությունից դուրս չեն տարվել, բայց վերատպությունները տարածվել են ողջ Եվրոպայով և նրա՝ օֆորտիստի հեղինակությունը՝ ստեղծագործական գործունեության սկզբնական շրջանում, տարածվել է դրանց շնորհիվ։

Իր աշխատանքներում Ռեմբրանդը ցուցադրել է դասական սրբանկարչության իր գիտելիքները։ Ռեմբրանդն Աստվածաշյան տեսարանները պատկերել է՝ հիմնվելով սուրբ գրքի տեքստի իմացության, դասական կոմպոզիցիայի յուրացման և Ամստերդամի հրեական բնակչությանն ուսումնասիրելով։ Մարդկանց հոգեվիճակը հասկանալու և պատկերելու համար նրան կոչել են «քաղաքակրթության մեծագույն մարգարեներից մեկը»։ Ֆրանսիացի քանդակագործ Օգյուստ Ռոդենը ասել է․ «Համեմատել ինձ Ռեմբրանդի հե՞տ; Ինչպիսի՛ սրբապղծություն։ Ռեմբրանդի՝ արվեստի սյան հե՞տ։ Մենք պետք է խոնարհվենք Ռեմբրանդի առջև և երբեք ոչ ոքի չհամեմատենք նրա հետ»։ Ուշ շրջանի խոշորագույն վարպետ Ֆրանցիսկո Գոյան ասել է․«Ես երեք վարպետ եմ ունեցել՝ Բնությունը, Վելասկեսը և Ռեմբրանդը»։ Վինսենթ վան Գոգը գրել է․ «Ռեմբրանդը այնքան խորը ընկղմված է խորհրդավորության մեջ, ասում է այնպիսի բաներ, որոնց համար բառեր չկան և ոչ մի լեզվով։ Ճիշտ է, որ նրանք Ռեմբրանդին կոչում են հրաշագործ․ սա հեշտ գործ չէ»։ Իմպրեսիոնիստ Մաքս Լիբերմանը ասել է․ «Ամեն անգամ, երբ ես տեսնում եմ Հալսի նկարները, ուզում եմ նկարել, երբ տեսնում եմ Ռեմբրանդի նկարները, ուզում եմ հանձնվել։

Կենսագրություն

Ուսումնառության տարիներ 
Ռեմբրանդ Հարմենսզոն («Հարմենի որդի») վան Ռեյնը ծնվել է 1606 թվականի հուլիսի 15-ին (որոշ աղբյուրներում 1607 թվականին) Լեյդենում ջրաղացի սեփականատեր, ունևոր Հարմեն Հերրիթսզոն վան Ռեյնի և նրա կնոջ՝ նեելթեն Վիլլեմսդոհթեր վան Զույտբրուկի բազմազավակ ընտանիքում։ Ընտանիքը նյութապես ապահովված է եղել։ Մայրը կաթոլիկ է եղել, իսկ հայրը պատկանել է հոլանդական ռեֆորմատական եկեղեցուն։ Մոր ընտանիքը նույնիսկ Նիդեռլանդական հեղափոխությունից հետո հավատարիմ է մնացել կաթոլիկ ուղղությանը։ 
Չնայած իր արվեստում բազմաթիվ անգամ կրոնական թեմաներին անդրադառնալուն, Ռեմբրանդի որևէ եկեղեցուն պատկանելու մասին հիշատակություն չկա։ Նրա հինգ զավակները կնքվել են հոլանդական ռեֆորմատական եկեղեցում, չորսը՝ Օուդ Կերկում (Հին եկեղեցի), իսկ Տիտուսը՝ Զուիդերկերկում (Հարավային եկեղեցի)։

Լեյդենում Ռեմբրանդը հաճախել է լատինական դպրոց և 14 տարեկանում ընդունվել է Լեյդենի համալսարան, բայց ամենից շատ հետաքրքրվել է գեղանկարչությամբ։ Երբ նա 13 տարեկան էր, նրան հանձնում են լեյդենյան կաթոլիկ պատմական գեղանկարիչ Յակոբ Սվանենբյուրխին, որի մոտ սովորում է 1620-1621 թվականներին։ Հետազոտողներին չի հաջողվել գտնել այդ շրջանին վերաբերող Ռեմբրանդի աշխատանքները, այդ իսկ պատճառով Սվանենբյուրխի ազդեցության հարցը Ռեմբրանդի ստեղծարար յուրահատկության վրա մնում է բաց հարց, և շատ քիչ տեղեկություններ են հայտնի այսօր Սվանենբյուրխի մասին։

Լաստմանի և կարավաջիզմի ազդեցություն 
1623 թվականին Ռեմբրանդը սովորել է Ամստերդամում Պիտեր Լաստմանի մոտ, ով փորձ է ձեռք բերել Իտալիայում և մասնագիտացել է պատմական, դիցաբանական և աստվածաշնչյան սյուժեներում։

Լաստմանի մանրուքներ նկարելու կիրքը մեծ ազդեցություն է թողել երիտասարդ նկարչի վրա։ Դա պարզ երևում է նկարչի պահպանված առաջին ստեղծագործություններում՝ «Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծումը» (1629 թվական), «Տեսարան հին պատմութունից» (1626 թվական) և «Ներքինիի կնքումը» (1626 թվական)։ Հասուն գործերի հետ համեմատությամբ այս գործերը գունեղ են, մանրամասն նկարված է նյութական աշխարհի յուրաքանչյուր մանրուք, որքան հնարավոր է փոխանցված է աստվածաշնչյան ավանդության տարասովոր միջավայրը։ Համարյա բոլոր հերոսները արևելյան շքեղ հագուստներով են, փայլուն զարդարանքներով, որը ստեղծում է տոնական մաժորային միջավայր («Երաժշտության այլաբանություն», 1626 թվական, «Դավիդը Սոուլի առջև», 1627 թվական)։ 

1625-1931 թվականներին ինքնուրույն աշխատել է Լեյդենում։
Տվյալ շրջանի հանրագումարային աշխատանքներից «Թովիտն ու Աննան», «Վալլամն ու էշը», ոչ միայն վկայում են նկարչի վառ երևակայության մասին, այլև ցույց տալիս նրա ձգտումը որքան հնարավոր է արտահայտիչ ցույց տալ հերոսների դրամատիկ վերապրումները։ Բարոկկոյի մյուս վարպետների նման զգացմունքների արտահայտման համար նա սկսում է հնարավորինս շատ օգտագործել լուսաստվերները։ Լույսին այդպես վերաբերվելուն նա պարտական է ուտրեխտցի կարավաջիստներին, բայց այդ հարցում ավելի շատ ազդվել է Ադամ Էլսհայմերի՝ Իտալիայում աշխատող գերմանացի նկարչի ստեղծագործություններից։ Ամենաշատը կարավաջիստների ազդեցությունն են կրում նրա «Անխելք հարուստի առակը» (1627 թվական), «Սիմեոնն ու Աննան տաճարում» (1628 թվական), «Քրիստոսը Էմաուսում» (1629 թվական) կտավները։

Այս շրջանին է վերաբերում Ռեմբրանդի «Նկարիչը արվեստանոցում» 1628 թվականի կտավը։ Հավանաբար սա ինքնադիմանկար է։ Պատկերված է նկարիչը իր արվեստանոցում ստեղծագործելու պահին։ Կտավը, որի վրա աշխատում է նկարիչը, բերված է առաջին պլան, և նկարիչը նրա համեմատությամբ գաճաճ է երևում։

Լեյդենի արվեստանոց 
1627 թվականին վերադառնալով Լեյդեն՝ Ռեմբրանդը իր ընկեր Յան Լիվենսի հետ բացում է սեփական արվեստանոցը և աշակերտներ հավաքում։ Ի տարբերություն իր ժամանակակիցների, որոնք գեղարվեստական կրթությունը զարգացնլու համար ճանապարհորդում էին Իտալիայում, Ռեմբրանդը ողջ կյանքի ընթացքում չի լքել Հոլանդիայի հանրապետությունը։ 
Ամստերդամում նկարիչ Պիտեր Լաստմենի մոտ՝ վեցամսյա, կարճ, բայց շատ կարևոր ուսումից հետո Ռեմբրանդը մի քանի ամիս աշխատել է Յակոբ Պինասի հետ, իսկ հետո սեփական արվեստանոցն է բացել, թեև Սայմոն վան
Լեուվենը պնդել է, թե Յորիս վան Շուտենը Լեյդենում սովորեցրել է Ռեմբրանդին։

Ռեմբրանդը մի քանի տարվա մեջ ձեռք է բերել մեծ ճանաչում։ Աշխատելով կողք-կողքի` հաճախ ընկերները նույն սյուժեին էին անդրադառնում, օրինակ՝ «Սամսոնն ու Դալիլան» (1628-1629 թվականներ) կամ «Ղազարոսի վերակենդանացումը»։ Երկուսն էլ այդ շրջանում ձգտել են նկարել Ռուբենսի նման, ով այս տարիներին համարվում էր Եվրոպայի լավագույն նկարիչը, հաճախ Ռեմբրանդն է օգտագործել Լիվենսի գեղարվեստական հնարքները, հաճախ էլ հակառակը։ Այդ պատճառով 1628-1632 թվականների նրանց նկարները հաճախ իրարից շատ չեն տարբերվում և արվեստաբանների համար դժվար որոշվող են։ 1627 թվականին Ռեմբրանդը սկսել է իր մոտ ուսանողների հետ պարապել, այդ թվում Գերիտ Դոուին 1628 թվականին։

1629 թվականին արքայազն Օրանացու քարտուղար, այդ ժամանակ հայտնի բանաստեղծ և մեկենաս Կոնստանդին Գյույգենսը նկատում է Ռեմբրանդին։ Մի նամակում նա Լիվենսին և Ռեմբրանդին ներկայացնում է, որպես խոստումնալից երիտասարդ նկարիչների, իսկ Ռեմբրանդի «Երեսուն արծաթը վերադարձնող Հուդան» կտավը նա համեմատում է Իտալիայի և Անտիկ շրջանի լավագույն ստեղծագործությունների հետ։ Գյույգենսը օգնել է Ռեմբրանդին կապվել հարուստ պատվիրատուների հետ, ինքն էլ արքայայազն Օրանացու համար պատվիրել է մի քանի կրոնական թեմայով նկար։ Արքայայազնը մինչև 1646 թվականը շարունակել է նկարներ գնել Ռեմբրանդից։

Սեփական ոճի մշակում 

1631 թվականին Ռեմբրանդը տեղափոխվում է Ամստերդամ, որտեղ բարոկկոյի կտավներին հատուկ դինամիկ, արտաքին խանդալից տեսքը նրան ապահովեցին պատվիրատուների ստվար խումբ, որոնցից էր Գյուգենսը, ով Ռեմբրանդի մեջ տեսավ նոր Ռուբենսի։ Մեկ տարիա անց Յան Լիվենսը փակում է Լեյդենի արվեստանոցը և մեկնում Անգլիա, որտեղ ընկնում է Վան Դեյքի ազդեցության տակ։ Վերադառնում է 1644 թվականին և շարունակում աշխատել Անտվերպենում։

Ամստերդամ տեղափոխվելուց հետո Ռեմբրանդը կանանց և տղամարդկանց գլուխների բազմաթիվ էտյուդներ է անում, որտեղ, ուսումնասիրելով յուրաքանչյուր մոդելին, փորձեր է անում գլխի շարժման, դիմաշարժման հետ։ Այս ոչ մեծ ստեղծագործությունները, որոնք հետագայում սխալմամբ համարվում էին նկարչի հոր և մոր դիմանկարներ, դարձել են Ռեմբրանդ-դիմանկարչի իսկական դպրոց։ Հատկապես դիմանկարչությունը հնարավորություն տվեց Ռեմբրանդին գրավել ամստերդամցի հարուստ պատվիրատուներին և դրանով հասնել հաջողության։

Առաջին ամստերդամյան տարիներին Ռեմբրանդի ստեղծագործություններում զգալի տեղ է գրավում ինքնադիմանկարը։ Պատկերելով իրեն ֆանտաստիկ շորերով և անսովոր շարժումներով, նա ուրվագծում է իր արվեստի նոր ուղիները։ Հաճախ էտյուդների տարեց կերպարները` զուգված արևելյան շքեղ հագուստներով, նկարչի երևակայությամբ վերափոխվում են աստվածաշնչային կերպարների, այսպիսին է մտազբաղ «Երուսաղեմի ավերածությունը ողբացող Երեմիան» (1630)։ Ոգևորված Ռուբենսի բազմաֆիգուր փորագրություններով, Ռեմբրանդը շտատհալտեր Ֆրիդրիխ Հենրիխ Օրանացու համար ստեղծում է առաջին «Խաչ բարձրացնելը» (1633 թվական) և «Խաչից իջեցելը» կտավները (1632/1633 թվականներ)։

Հաջողություն Ամստերդամում 

Ռեմբրանդի հետագա կյանքի և գործունեության վրա նկատելի հետք է թողել նրա ամուսնությունը Սասկիա վան Էյլենբյուրհի (1634-1642 թվականներ) հետ։ 1640-ական թվականների սկիզբը Ռեմբրանդի առավել մեծ հաջողությունների և բարեկեցության տարիներն էին։ Սասկիան բարեկեցիկ ընտանիքից էր, նրա հայրը փաստաբան էր և Լեուվարդենի քաղաքագլուխը։ Աղջիկը փոքր հասակում կորցրել էր մորը, և ապրել  մեծ քրոջ՝ Հեթ Բիլդի հետ։ Ռեմբրանդն ու Սասկիան ամուսնացել են տեղի՝ Սուրբ Անապարոչիբեզ եկեղեցում, Ռեմբրանդի հարազատների ներկայությամբ։ 
Սասկիայի հոր շնորհիվ շատ բյուրգերների դռներ բացվել Ռեմբրանդի առջև և Ամստերդամում ապրելու տարիներին նա 50-ից ավելի դիմապատկերների պատվեր է ստացել։ Նա նույն թվականին Ամստերդամի բուրգեր է դարձել նկարիչների տեղական գիլդիայի անդամ։ Մի շարք աշակերտներ է ստացել, որոնց թվում էին նաև Ֆերդինանդ Բոլը և Գովերտ Ֆլինկը։

«Բժիշկ Տյուլպի անատոմիայի դասը» (1632 թվական, Մաուրիցհեյս, Հաագա) խմբանկարը ճանաչում և շատ պատվերներ են բերում Ռեմբրանդին։ Նրա մոտ սովորում են բազմաթիվ աշակերտներ։ Նկարում բժիշկները նկարված են բրգաձև կոմպոզիցիայով, այլ ոչ զուգահեռ շարքերով, ինչպես ընդունված էր այդ ժամանակվա խմբակային դիմանկարի կանոններով։ Ընդունված կարգին հակառակ դիմանկարի հերոսների դեմքերը դեպի հանդիսատեսը չեն շրջված, այլ նայում են մի կետի, որը հոգեպես համախմբում է կերպարներին մեկ խմբում։ Յուրաքանչյուր դեմքի շարժը և լուսաստվերի դրամատիկ օգտագործումը գիծ է քաշում նկարչի փորձարարական շրջանի տակ և փաստում նրա ստեղծագործական հասունության մասին։ Ռեմբրանդի հանդեպ առավել բարեհաճ էին մենոնիտները։ Մեծ աղմուկ է հանել մենոնիտ քարոզիչ Կորնելիս Անսլոյի երկակի դիմանկարը։

Նյութական պայմանները Ռեմբրանդին թույլ են տալիս առանձնատուն գնել (այժմ Ռեմբրանդի տուն-թանգարան), որը նա լցնում էր արվեստի անտիկ գործերով։ Դրանք ոչ միայն Իտալական վարպետների նկարներ և գծանկարներ էին, այլև անտիկ քանդակներ, զենքեր և երաժշտական գործիքներ։

Այդ շրջանի առավել արժեքավոր դիմանկարներից են Սասկիայի պատկերները՝ հաճախ տանը, պառկած անկողնում, հաճախ հարուստ հանդերձանքով կամ թատերական կերպարով («Սասկիան Ֆլորայի կերպարում», 1634 թվական)։ 1541 թվականին ծնվել է նրան որդին՝ Տիտուսը, դրանից առաջ երեք երեխաները մահացել էին վաղ տարիքում։ Նկարչի կենսական ուժերի առատությունը արտահայտված է «Անառակ որդին պանդոկում» կտավում (1635 թվական)։ Այս նկարի պատկերագրությունը անառակ որդու մասին պատմող աստվածաշնչային առակի բարոյագիտական պատկերներից է։

Սասկիան մահացել է որդու ծննդից մեկ տարի անց, և նկարչի կյանքում սկսել է անընդհատ անձնական կորուստների շրջան։

Ընդհանրություններ իտալացի վարպետների հետ 
Այդ տարիների Ռեմբրանդի ստեղծագործությունները, և դիմանկարներում և ավետարանական և դիցաբանական թեմաներով բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներում, իր արտաքին էֆեկտներին ցուցաբերած մեծ հոգատարությամբ, դիմանկարներին հատուկ դիմագծերի, հագուստի, թանկարժեք իրերի մանրամասն պատկերմամբ, շատ ընդհանուր գծեր ունեն իտալական բարոկկոյի վարպետների ստեղծագործությունների հետ։

«Եվրոպայի առևանգումը» (1632 թվական) և «Գենիմեդի առևանգումը» (1635 թվական) և այլ իտալական գեղանկարչության սովորական սյուժեները Ռեմբրանդի մոտ լրիվ կերպարանափոխված են։ Ռեմբրանդը առաջինի դեպքում հոլանդական բնապատկեր է մտցրել, իսկ երկրորդի դեպքում առասպելական գեղեցիկ երիտասարդի կերպարը հեգնորեն մեկնաբանել՝ պատկերելով նրան սարսափից աղավաղված դեմքով մանուկի տեսքով։ Ինքնադիմանկարներում և իր հարազատների դիմանկարներում Ռեմբրանդը դիմել է լայն վրձնահարվածների և թատերային էֆեկտների («Ինքնադիմանկար Սասկիայի հետ», մոտ 1635 թվականին, Դրեզդենի պատկերասրահ)։ Այս շրջանում Ռեմբրանդը հաճախ տուրք է տվել բարոկկոյի արտաքին պաթոսին ու դինամիկային («Սամսոնի կուրացումը», 1636 թվական, Շտեդելի գեղարվեստի ինստիտուտ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ), սակայն, ստեղծել է նաև իսկական դրամատիզմով ու դեմոկրատականությամբ օժտված ռեալիստական կերպարներ («Խաչից իշեցնելը», 1634 թվական, «Դանայա», 1636 թվական, երկուսն էլ՝ Էրմիտաժ, Լենինգրադ)։ Ռեմբրանդի հայտնի «Դանայա»-ն (1636/1643 թվականներ) փայլում է լույսի մեջ։ 1630-ական թվականներին Ռեմբրանդը կատարել է իր առաջին բնանկարները («Քարե կամրջով բնանկար», մոտ 1638 թվական, Ռեյկսմյուզեում, Ամստերդամ), ինչպես նաև առաջին մեծարժեք փորագրությունները («Անառակ որդու վերադարձը», 1636 թվական, «Բերետով ինքնադիմանկար», 1639 թվական)։

Գիշերային դետք 

Ռեմբրանդի արվեստի և դեմոկրատական ավանդույթները կորցնող հոլանդական բուրժուազիայի միջև հասունացող բախումը ի հայտ եկավ 1642 թվականին։ Ռեմբրանդը ստանում է Ամստերդամի հրացանակիրների նոր շենքի համար վեց մեծ խմբակային դիմանկարներից մեկի պատվերը, մյուս երկու պատվերներն անցան նրա աշակերտներին։ Ռեմրանդտը իր այս կտավի ստեղծման ժամանակ, որը չորս մետր էր և իր ամենամեծ կտավը, խախտել է հոլանդական դիմանկարչության բոլոր կանոնները, երկու դար առաջ կանխագուշակելով 19-րդ դարի՝ ռեալիզմի և իմպրեսիոնիզմի շրջանի գեղարվեստական հնարքները։ Կերպարները շատ պարզ են նկարված, և նրանցից շատերը ետին պլան են մղված։

«Գիշերային դետք» (Ռեյկսմյուզեում) նկարը առաջ բերեց պատվիրատուների դժգոհությունը։ Սովորական խմբային դիմապատկերի փոխարեն Ռեմբրանդը ստեղծել էր հրաձիգների գիլդիայի՝ հերոսական պաթոսով առլեցուն ելույթի պահը, ըստ էության պատմական ժանրի մի կոմպոզիցիա, որը հուշեր էր արթնացնում հոլանդական ժողովրդի ազատագրական պայքարի մասին։ Ռեմբրանդի կենսագիրները վիճում են այն հարցի շուրջ, թե «Գիշերային դետք»-ի անհաջողությունը ինչպե՞ս է ազդել նկարչի հետագա կարիերայի վրա։

Գիշերային դետքից հետո 
Այդ միջադեպից հետո պատվերները խիստ կրճատվում են, Ռեմբրանդի արվեստանոցում մնում են հատ ու կենտ աշակերտներ։ Նախկինում Ռեմբրանդի արվեստին հատուկ կենսուրախության գծերը 1640-ական թվականներին գրեթե անհետանում են, նկարիչը առավելապես ստեղծում է հանգիստ, ջերմությամբ ներթափանցված աստվածաշնչային պատկերներ՝ բացահայտելով մարդկային ապրումների նրբերանգներ («Սուրբ ընտանիք», 1645 թվական, Էրմիտաժ, «Քրիստոսը, և իր աշակերտները Էմմաուսում», 1648 թվական, Լուվր, Փարիզ և այլն)։ Ռեմբրանդի այս շրջանի գեղանկարչությանը բնորոշ է լուսաստվերի բազմազանությունը, գունապատկերի ջերմությունը, ուր գերիշխողը կարմիրի և ոսկե-շագանակագույնի համադրումներն են։ Տարիների հետ Ռեմբրանդը նախընտրում է համարձակ վրձնահարվածները լույսի ու ստվերի հակադրությանը, որոնք հիմնականում ծածկում են ֆոնային դետալները։ 1650-ական թվականների կոմպոզիցիաներում («Հակոբը օրհնում է Հովսեփի որդիներին», 1656 թվական, Պատկերասրահ, Կասսել) Ռեմբրանդը ավելի ու ավելի հաճախ է դիմում մեծաֆիգուր պատկերների՝ կերպարներին հաղորդելով առանձնահատուկ պարզություն ու մոնումենտալություն։ Այդ տարիներին նա ստեղծում է իր առավել նշանակալից դիմանկարներից շատերը («Նկարչի որդի Տիտուսը կարդալիս», մոտ 1657 թվական, Գեղարվեստա-պատմական թանգարան, Վիեննա, ինքնադիմանկարներ, 1660 թվական, Լուվր, Փարիզ և այլն), մասնավորապես՝ ծերունիների դիմանկարներ, ուր խտացված են երկար տարիներ վիշտ ու զրկանքներ տեսած մարդկանց ներքին գեղեցկությունն ու իմաստությունը (այսպես կոչված Ռեմբրանդի կնոջ եղբոր դիմանկարը, 1654 թվական, Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Մոսկվա, «Կարմիր հագած ծերունին», մոտ 1652-1654 թվականներ, Էրմիտաժ)։ 1650-ական թվականների գրաֆիկան իր հիմնական գծերով հոգեհարազատ է գեղանկարչական աշխատանքներին («Ֆաուստ», օֆորտ, մոտ 1652 թվական և այլն)։

Անցումային շրջան 
1640-ական թվականների Ռեմբրանդի կյանքի մասին փաստաթղթերում քիչ տեղեկություններ կան։ Այդ շրջանի նրա աշակերտներից հայտնի է միայն Նիկոլաս Մասը Դորդրեխտից։ Հավանաբար Ռեմբրանդը շարունակել է շվայտ կյանք վարել, մինչև որ հանգուցյալ Սասկիայի ընտանիքը չի հայտնել իր անհանգստությունը, թե նա ինչպես է օգտագործում Սասկիայի օժիտը։ Տիտուսի դայակ Գերտիե Դիրքսը Ռեմբրանդին դատի է տվել ամուսնության խոստումը չկատարելու համար։ Այս միջադեպը հարթելու համար նկարիչը զգալի գումար է ծախսել։

1640-ականների վերջին Ռեմբրանդը միանում է իր երիտասարդ աղախին Հենդրիկե Ստոֆելսի հետ, որի կերպարը առկա է նկարչի այդ ժամանակի բազմաթիվ աշխատանքներում՝ «Ֆլորա» (1654 թվական), «Լողացող կինը» (1654 թվական), «Հենդրիկեն պատուհանի մոտ» (1655 թվական)։ Երբ 1654 թվականին Ռեմբրանդի հետ աղջիկ են ունենում, ծխական խորհուրդը Հենդրիկեին պարսավում է մեղավոր կենակցության համար։ Այդ տարիներին Ռեմբրանդը հրաժարվում է համընդհանուր մարդկային թեմաներից և գեղանկարչական գործերը քիչ են։

Նկարիչը երկար աշխատել է բուրգոմիստր Յան Սիկսի և այլ ազդեցիկ բյուրգերների փորագիր դիմանկարների վրա։ Բոլոր իրեն հայտնի փորագրության հայտնի տեխնիկական հնարքները նա օգտագործել է լավ մտածված «Հիվանդներին բուժող Քրիստոսը» օֆորտի ստեղծման ժամանակ, որը հայտնի է որպես «Հարյուր գուլդեն արժեցող թերթիկ»։ Օֆորտը իր երկրորդ անունով պարտական է 17-րդ դարի համար այդ խոշոր գումարին, որ վճարել են նրա համար։ Այս, լուսաստվերով զարմացնող օգորտի վրա, Ռեմբրանդը աշխատել է յոթ տարի՝ 1643-1649 թվականներին։ 1661 թվականում նա շարունակում է 1653 թվականին սկսած «Երեք խաչ» օֆորտի վրա, որը այդպես էլ չի ավարտում։

Կյանքի ծանր տարիներին Ռեմբրանդին գրավում է բնանկարը։ Նա նկարում է ամպամած, փոթորկալից քամիով և բնության այլ ռոմանտիկ արտահայտություններով բնապատկերներ Ռուբենսի և Սեգերսի ավանդույթներով։ Ռեմբրանդի ռեալիզմի գոհարներից է 1646 թվականի «Ձմեռային բնապատկերը»։ Բայց Ռեմբրանդի, որպես բնապատկերի վարպետի ստեղծագործությունների գագաթում ոչ այնքան գեղանկարչական գործերն էին, որքան գծանկարներն ու օֆորտները, որոնցից են ՝ «Հողմաղացը» (1641 թվական) և «Երեք ծառ» (1643 թվական)։ Նա ստեղծագործում է նաև իր համար նոր ժանրերում, ինչպիսին են նատյուրմորտը և ձիերի նկարներ։ Ձիերը, ըստ ընդհանուր կարծիքի,  երբեք Ռեմբրանդին չեն հաջողվել։

Տնական ամենօրյա տեսարանները Ռեմբրանդի մոտ քնարական մեկնաբանություն են ստանում, այդպիսին են երկու 1645 և 1646 թվականների «Սուրբ ընտանիք»-ները։ «Քրմերի երկրպագությունը» (1646 թվական) և «Հանգիստ Եգիպտոսի ճամփին» (1647 թվական) կտավների հետ մեկտեղ այս գործերը առիթ են տալիս պնդել, որ Ռեմբրանդի մոտ առաջացել էր նահապետական ընտանիքի իդեալականացման միտում։ Այս աշխատանքները տոգորված են ազգակցական հարաբերությունների ջերմ զգացմունքներով, սիրով և կարեկցությամբ։ Լուսաստվերը այս նկարներում հասնում է նախկինում չտեսնված նրբերանգների հարստության։ Գունային երանգավորումը տաք է, առավելությամբ թռթռացող կարմիր, ոսկեգույն և շագանակագույն տոներով։

Ռեմբրանդի ուշ շրջան 
1653 թվականին նյութական կարիքից ելնելով՝ Ռեմբրանդը իր ողջ կարողությունը փոխանցել է որդուն՝ Տիտուսին, որից հետո՝ 1656 թվականին թվականին Ռեմբրանդը հայտարարվել է անվճարունակ պարտապան, 1657-1658 թվականներին նրա ողջ ունեցվածքը աճուրդի է հանվել։ Տան և ունեցվածքի աճուրդի հանվելուց հետո (պահպանվել է Ռեմբրանդի գեղարվեստական հավաքածուի ցուցակը) Ռեմբրանդը տեղափոխվել է Ամստերդամի հրեական թաղամաս և կյանքի մնացած մասը անցկացրել նեղության մեջ։ Այդ տարիներին նկարչին ամենամոտ մարդը մնում է Տիտուսը, պահպանվել են նրա այդ շրջանի բազմաթիվ նկարներ։ Նրանց մի մասում պատկերված է հեքիաթական արքայազնի նման, ուրիշների վրա՝ արևով ողողված հրեշտակի տեսքով։ 1668 թվականին Տիտուսի մահը նկարչի համար ճակատագրի վերջին հարվածն էր, և նա մահանում է մեկ տարի անց։ 

Ռեմբրանդի 1650-ական թվականների ստեղծագործությունների առանձնահատուկ գիծը կոմպոզիցիաների պարզությունն ու մոնումենտալ, խոշոր ֆիգուրներն են։ Այս առումով բնորոշ է սիցիլիացի ազնվական Անտոնիո Ռուֆոյի համար 1653 թվականին նկարված «Արիստոտելը Հոմերոսի կիսանդրու հետ», որը նրա ժառանգները 1961 թվականին աճուրդով վաճառել են Մետրոպոլիտեն թանգարանին այդ ժամանակվա համար ռեկորդային՝ երկուսից ավելի միլիոն դոլարով։ Նկարում մտասույզ Արիստոտելը ձեռքը դրել է Հոմերոսի կիսանդրու վրա, նրա դեմքից կարծես լույս է ճառագում։

Կյանքի վերջին տասնամյակում Ռեմբրանդի ստեղծագործությունը հասել է կատարելության՝ դառնալով նկարչի նախորդ բոլոր որոնումների մի տեսակ սինթեզը։ Եթե 1650-կանների կտավների վրա կերպարները երբեք չեն գերազանցում երեքը, ապա իր կյանքի վերջին տասնամյակում Ռեմբրանդը վերադառնում է բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներին։ Երկու անգամ դրանք խոշոր և վարկաբեր պատվերներ էին։ 1661 թվականին Ամստերդամի քաղաքապետարանի համար Ռեմբրանդին պատվիրել են Հոլանդիայի պատմական անցյալին վերաբերող մեծ կտավ («Հուլիոս Ցիվիլիսի դավադրությունը», պահպանվել է մի հատված, 1661 թվական, Ազգային թանգարան, Ստոկհոլմ)։ Մոնումենտալությամբ ու հերոսականությամբ, դաժան ռեալիզմով աչքի ընկնող այս կտավը չի ընդունվել պատվիրատուի կողմից և չի վճարվել։ 1662 թվականին նկարած «Սինդիկներ» խմբակային դիմանկարը, չնայած կերպարների անբռնազբոսիկ դիրքերին, դեմքերի կենդանի արտահայտությանը և կուռ կոմպոզիցիայի, մեկ քայլ ետ է փոխզիջում չընդունող «Գիշերային դետք»-ի համեմատությամբ, բայց այս կտավից պատվիրատուները գոհ էին, կատարված էին նրանց բոլոր ցանկությունները։

Վերջին երկու տասնամյակների ստեղծագործություններում Ռեմբրանդի ազատ, լայնաթափ գեղանկարչությունը ձեռք է բերել մի առանձին տարածական խորություն, իսկ լուսաստվերը հանդես է եկել որպես կոմպոզիցիոն կառուցման և հոգեբանական բախումների բացահայտման հզոր միջոց։ Դիմապատկերի ասպարեզում նա հասել է վարպետության գագաթնակետին։ Նկարչին բնորդում են ոչ միայն նրա ընկերները (Նիկոլաս Բրեյնինգ, 1652 թվական Գերարդ դե Լերես, 1665 թվական, Յերեմիաս դե Դեկեր, 1666 թվական), այլև անանուն զինվորներ, ծերունիներ՝ բոլոր նրանք, որոնք նկարչի նման ճաշակել են դառը փորձությունների տարիներ։ Նրանց դեմքերն ու ձեռքերը լուսավորված են ներքին հոգևոր լույսով։ Ձեռնոց հագնող Յան Սիկսի տոնական դիմանկարը (1654 թվական), առանձնանում է գույների հարմոնիայով, լայն, հյութեղ վրձնահարվածներով։ Նկարչի նեքին աճի մասին է խոսում ինքնադիմանկարների շարքը, որը պատմում է նրա նվիրական զգացմունքների մասին։ Ինքնադիմանկարների շարքը լրացնում են կյանքից իմաստացած առաքյալների դիմանկարները, որոնց շատերի դիմագծերում կարելի է որսալ նկարչի դիմագծերը։

Վերջին ստեղծագործություններ 

Ռեմբրանդի գեղարվեստական տաղանդը վերընթաց շարժում է ապրել։ Նրա վերջին ստեղծագործությունները գեղարվեստի պատմության մեջ եզակի երևույթ են։ Նրա կպչուն, կարծես թե կտավի վրայով սահող ներկերի գաղտնիքը մինչ այժմ չի բացահայտված։ Մոնումենտալ ֆիգուրները հատուկ բերված են առաջին պլան։ Նկարիչը անդրադարձել է աստվածաշնչային սակավ արծարծվող կերպարների, որոնց համապատասխանությունը Աստվածաշնչի տեքստի հետ մինչ այժմ ճշտվում է։ Նա ընտրել է կեցության այն պահերը, երբ մարդկային վերապրումները արտահայտվում են առանձնակի ուժով։

Ուշ շրջանին են վերաբերում նաև առավել բարդ ու խոր հոգեբանական կառուցվածքով կրոնական թեմաներով կոմպոզիցիաները («Ասուրը, Ամանը և Եսթերը», 1660 թ., Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Մոսկվա, «Անառակ որդու վերադարձը», մոտ 1668-1669 թթ., Էրմիտաժ), «Պետրոս առաքյալի հրաժարումը» (1660 թ.), հոգեբանական դիմանկարները («Բանաստեղծ Ի․ Դեկկերը», 1666 թ., Էրմիտաժ), «Բրաունշվեյգ ընտանիքի դիմանկարը» (1668/1669 թթ.), և այսպես կոչված «Հրեա հարսնացուն» (1665 թ.)։ Այս բոլոր գործերի թվագրումը հարաբերական է։

1662 թվականի Քյոլնի ինքնադիմանկարում նրա դեմքը ծռմռված է դառը ժպիտից, իսկ վերջին 1669 թվականի ինքնադիմանկարներում ( Ուֆֆիցի, Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ և Մաուրիցհեյս) նա, չնայած ֆիզիկակական անկարողությանը, հանգիստ նայում է ճակատագրին։

Ռեմբրանդը մահացել է 1669 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ամստերդամում։ Թաղել են նրան Ամստերդամի Վեստերյերկում։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում նա նկարել է 350 գեղանկար, ավելի քան 100 գծանկար և 300 օֆորտ։ Գծանկարներով նա չի զիջել իր գեղանկարչական աշխատանքներին, առավել գնահատվում են նրա վերջին շրջանում եղեգնյա գրչով արած գծանկարները։

Չնայած Ռեմբրանդի անմիջական աշակերտներից միայն քչերին (օրինակ, Կ․ Ֆաբրիցիուս, Ա․ դե Հելդեր) է հաջողվել օրգանապես յուրացնել նրա ստեղծագործական սկզբունքները, նկարչի ռեալիստական նորարարությունը նրան դարձրել է ամենաազդեցիկ նկարիչներից մեկը համաշխարհային արվեստի պատմության մեջ։

Ռեմբրանդի գործունեություն 
Ռեմբրանդի Հյուգենսին ուղղված նամակում պահպանվել է նրա միակ բացատրությունը, թե նա իր ստեղծագործական կյանքում ինչի է ձգտել իր արվեստով։ Նա բնորոշել է այն որպես «մեծագույն և ամենաբնական շարժում» (), որտեղ «beweegelijkheid» բառը և՛ «հույզ» է, և՛ «շարժառիթ»։ Անկախ նրանից, թե իր գրածը համապատասխանում է իր ստեղծագործական նպատակներին թե ոչ, բայց լայն մեկնաբանությունների տեղիք է տալիս և արվեստի քննադատները դիտարկել են, որ Ռեմբրանդը իր ստեղծագործություններում շատ հեշտ է միավորել հողեղենն ու հոգևորը։

20-րդ դարի արվեստի գիտակները պնդել են, թե Ռեմբրանդը 600 նկար է ստեղծել, 400 փորագրանկար և 2000 գծանկար։ Նրա բոլոր տպագրական աշխատանքները ավանդաբար փորագրանկար են անվանում, թեև նա միշտ խառը տեխնիկա է օգտագործել դրանք ստեղծելուց՝ փորագրություն, չոր ասեղ և այլն։ Միայն մեկ տեխնիկայով ստեղծված ստեղծագործությունների քանակը մոտ 300 է։ Հավանաբար Ռեմբրանդը 2000 հազարից ավելի գծանկարներ է ստեղծել, բայց այսքանն է միայն պահպանվել։ Ըստ երկու մասնագետների գծանկարները, որոնք հաստատված են ստորագրությամբ, 75 հատ են։ Ցուցակը քննարկման է դրվել 2010 թվականի գիտաժողովի ժամանակ։

Օֆորտներ 
Ռեմբրանդը իր ստեղծագործական կյանքի ողջ ընթացքում՝ 1626-1660 թվականներին օֆորտներ է ստեղծել, մինչև որ ստիպված վաճառել է իր տպարանը փաստացի թողել է խածագծելը։ Ռեմբրանդը միայն անհանգիստ 1649 թվականով թվագրված գործեր չունի։ Նա խազագծել է շատ արդյունավետ, ու թեև տիրապետել է հատիչին և փորագրել է թիթեղի վրա, բայց իր սիրած եղանակը մնացել է խածագծումը։ Սկզբում նա օֆոչտներում աշխատել է գծանկարի ոճով, բայց շուտով անցել է ուրիշ ոճի, որը հիմնվում էր գեղանկարի վրա։ Այստեղ օգտագործլ է բազմաթիվ գծեր և թթվի խառնուրդներ ընդգծելու համար գծերի արտահայտչականությունը։ 1630-ական թվականների վերջից Ռեմբրանդը անցել է կատարման առավել պարզ ոճի։ 1640-ականներին նա աշխատել է այսպես կոչված «Հարյուր գուլդեն» ստեղծագործության վրա, որը նրա կարիերայի ընթացքում  բեկումնային է եղել։ Դրանից հետո Ռեմբրանդի մոտ հայտնվել է խածագծման վերջնական ոճը։ Թեև տպագրությունները պահպանվել են երկու թերթ-տպածոներով, բայց առաջինները շատ եզակի են պահպանվել և վերջնական տպագրության տակ կարելի է փոփոխությունները։

1650-ական թվականների հասուն ստեղծագործություններում Ռեմբրանդը թիթեղի ավելի շատ իմպրովիզացիաներ է արել, օգտագործել է մի քանի թիթեղ՝ մինչև տասնմեկ հատ։ Նա սկսել է օգտագործել դուրս ցցված մասերը, ընդգծելու համար օֆորտի մուգ հատվածները, որոնք թիթեղի մեծ մասն էին կազմում։ Նա փորձեր է կատարել տարբեր թղթերով, հաճախ օգտագործելով ճապոնական և մագաղաթանման թուղթ։ Նա սկսել է օգտագործել «մակերեսային երանգ»՝ թողնելով թիթեղի վրա բարակ ներկի շերտ, փոխանակ այն լրիվ լվալու և ստացել է յուրահատուկ տպավորություն։ 
Ռեմբրանդի օֆորտները ունեն գեղանկարչական աշխատանքների հետ նման սյուժեներ։ Ստեղծել է քսանյոթ ինքնանկար, բազմաթիվ այլ մարդկանց դիմանկարներ, 46 բնանկար՝ հիմնականում ոչ մեծ չափսերի, որոնք մինչև 19-րդ դարի վերջը մեծապես նպաստել են բնապատկերի գրաֆիկական կատարման ձևին։ Նրա օֆորտների մեկ երրորդը կրոնական թեմաներով է, որոնց մի մասը շատ պարզ են, իսկ մի մասն էլ մոնումենտալ տպագիր հրատարակություններում են։ Մի քանի էրոտիկ, կամ պարզապես անպարկեշտ օֆորտներ կան, որոնք համարժեքը չունեն Ռեմբրանդի գեղանկարչական գործերում։ Նա ստիպված վաճառել է իր և այլ նկարիչներ օֆորտների հիասքանչ հավաքածուն։ Շատ նկարիչներ, ինչպիսիք են՝ Անդրեա Մանտենյան, Ռաֆայելը, Հերկուլես Սեգերսը, և Ջովանի Բենեդետտո Կաստիլիոնեն շատ են ազդվել  Ռեմբրանդի փարագրանկարչության փորցից։

Ինքնադիմանկարներ 
Ռեմբրանդի ստեղծագործություններում զգալի տեղ է գրավում ինքնադիմանկարը։ Ժամանակին 90 նկար համարվել են Ռեմբրանդի ինքնադիմանկարներ, բայց այժմ պարզվել է, որ դրանց մի մասը ստեղծել են նրա աշակերտները՝ ուսման համար պատճենելով վարպետի դիմանկարները։ Ուսումնասիրությունների արդյունքում հաստատված ինքնադիմանկարների քանակը կրճատվել է և հասել 40-ի։ Դրանցից մի մասը ֆանտաստիկ, կեղծ-պատմական զգեստներով են։ ինքնադիմանկարներով կարելի է հետևել երիտասարդ նկարչի դեմքի վերափոխումը հասուն տղամարդու և վերջում ծերունու։

Իր դիմանկարներում և ինքնադիմանկարներում Ռեմբրանդը նստած մարդուն պատկերել է այնպես, որ քթի գիծը սահմանային է դառնում նկարի լուսավոր և ստվերոտ հատվածների միջև։ Ռեմբրանդի դեմքը նկարներում մասնակի մգեցված է, իսկ քիթը պայծառ և աչքի ընկնող է, թեթև կիսատոների մեջ՝ ծառայում է դիտողի ուշադրությունը կենտրոնացնելու, լույսի հոսքը ճնշող պարզությամբ և մտածկոտ կիսախավարով դրամատիզացնելու համար։

Մի շարք աստվածաշնչային ստեղծագործություններում՝ ինչպիսիք են «Խաչ բարձրացնելը», «Իր երազները պատմող Հովսեփը» և «Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծումը» գործերը, Ռեմբրանդը իրեն պատկերել է ամբոխի մեջ։ Դարհեմը գտնում է, որ «Աստվածաշունչը Ռեմբրանդի համար յուրօրինակ օրագիր էր, որի միջոցով նա պատմում էր իր անձնական կյանքի մասին»։

Նկարների իսկության ստուգում

Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների ուսումնասիրողների համար ամենամեծ դժվարությունը նրա ստեղծագործությունների բազմաթիվ պատճեններն ու կրկնություններն են, որոնք անհիշելի ժամանակներից գրացուցակներում գրանցված են նրա անունով։ Օրինակ, հայտնի են «Երեսուն արծաթը վերադարձնող Հուդան» նկարի տասը օրինակ, որոնք հնարավոր չէ վերագրել որևէ մեկ նկարչի։

1968 թվականին Ամստերդամում սկսել գործել  ը, որի նպատակն էր Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների ճշտված ցուցակ կազմել։ Ռեմբրանդին վերագրվող նկարներին գնահատական տալու համար համախմբվել էին արվեստագետները և այլ ճյուղերի փորձագետները, որոնք օգտագործում էին ժամանակակից նորագույն տեխնոլոգիաներն ու մեթոդները։ Արդյունքում Ռեմբրանդին վերագրվող շատ նկարներ հեռացվել են ցուցակից, իսկ որոշներն էլ ավելացվել են։ Ցուցակից հանված շատ նկարներ այժմ վերագրվում են նրա աշակերտներին։ 2014 թվականին թողարկված նախագծի վերջնական համացուցակում 346 նկար կա, երբ 20-րդ դարի սկզբին Ռեմբրանդի վրձնին էին վերագրվում 800 նկար։ Օրինակ, Ուոլեսի հավաքածուի Ռեմբրանդին վերագրվող 12 նկարներից սկզբում հաստատվեց միայն մեկը, չնայած հետո նրանց քանակը հասավ հինգի։

Հետազոտական նախագծի գործունեության օրինակներից է Նյու Յորքի Ֆրիկի հավաքածուում գտնվող «Լեհ հեծյալը» նկարը։ Ռեմբրանդի հեղինակությունը կասկածի տակ է առել 20-րդ դարի սկզբին Ալֆրեդ ֆոն Վյուրցբախը։ Տարիներ անց շատ գիտնականներ, այդ թվում հեղինակավոր Յուլիուս Ս․ Հելդը հաստատել են, որ նկարը պատկանում է Ռեմբրանդի վրձնին։ Բայց 1980-ականներին Ջոշուա Բրույնը «Ռեմբրանդ» հետազոտական նախագծից, նկարը վերագրել է Ռեմբրանդի ամենամոտիկ և տաղանդավոր աշակերտ Վիլլեմ Դրոստին, որի մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Բայց Բրույնի կարծիքը քիչ համակիրներ է ունեցել և այժմ այդ տեսակետը լիովին մերժվել է և Ֆրիկ հավաքածուն նկարի վերնագրում, որպես հեղինակ շարունակում է նշել Ռեմբրանդին, այլ ոչ «վերագրվում է» կամ որևէ «նկարչական դպրոց»։ Սայմոն Շաման (իր գրքում, 1999 թ.) և «Ռեմբրանդ» հետազոտական նախագծից Էռնստ վան դե Վետերինգը (Մելբուրնի սիմպոզիում, 1997 թ.) հաստատել են Ռեմբրանդի հեղինակությունը։ Այն քիչ գիտնականները, որոնք պնդում են հակառակը, նշում են նկարի կատարման որակը և բազմաթիվ սխալներ։

Նկարների և նրանց անունների անհամապատասխանության խնդիրն է  բարձրացրել է Սայմոն Շաման իր ՌԵմբրանդի մասին «Աչքեր» գրքում։ Օրինակ՝ նա վիճարկել էր «Արիստոտելը Հոմերոսի կիսանդրու հետ» նկարի անվանումը, որը Մետրոպոլիտեն թանգարանի աշխատակիցները վերանվանել էին։ Շաման էական փաստարկ է ներկայացրել, որ Ռեմբրանդը պատկերել է ոչ թե Արիստոտելին այլ հայտնի հին հունական նկարիչ Ապելլեսին։

Մեկ այլ նկար՝ «Պիղատոսը լվանում է ձեռքերը», նույնպես կասկածների տեղիք է տալիս։ Նկարի մասին կարծիքը էապես փոխվել է 1905 թվականին, երբ Վիլհելմ ֆոն Բոդեն այն անվանել է Ռեմբրանդի «մի փոքր ոչ ճիշտ» նկար։ Արվեստի գիտակները նկարը թվագրում են 1660-ականներով, և վերագրում են Ռեմբրանդի ոչ հայտի աշակերտի կամ Աերտ դե Գելդերին։ Նկարի կոմպոզիցիան Ռեմբրանդի հասուն շրջանի ստեղծագործությունների հետ ունի մակերեսային նմանություն, բայց նրան չի հերիքում  վարպետությսունը լուսավորության և կերպարավորման  հարցում։

Նկարների կրկնակի վերագրումների գործողությունը շարունակվում է։ 2005 թվականին Ռեմբրանդի աշակերտներին վերագրվող չորս կտավ, վերահաստատվեցին որպես Ռեմրանդի աշխատանքներ` «Ծերունու գլխի էսքիզը» և «Մորուքավոր ծերունու գլխի էսքիզը» ամերիկյան հավաքածուներից, «Լաց լինող կնոջ էսքիզը» Դեթրոյթի արվեստի ինստիտուտից,  և 1640 թվականին ստեղծված «Սպիտակ գլխաշորով տարեց կինը» նկարները։ Մյուս օրինակը՝ The Guardian պարբերականում պրոֆեսոր Էրնստ վան դե Վեթերինգը  գրել է «Բազկաթոռում նստած ծերունին» կտավի մասին, և կարծիք հայտնել, որ Ռեմբրանդի այս ստեղծագործության հեղինակության մեջ կասկածելը մեծագույն սխալ է, քանի որ սա նկարչի լավագույն նկարներից է և հանդիսանում է նրա բազմաթիվ փորձերից մեկը։

Ստեղծագործությունները Ռեմբրանդի վրձնին պատկանելը հաստատելը դժվարանում է, որովհետև նկարիչը ըստ այդ ժամանակվա ընդունված պրակտիկայի դրդում էր իր աշակերտներին պատճենել իր աշխատանքները, հաճախ ավարտում էր դրանք՝ որպես իր աշխատանքներ կամ հեղիանակային պատճեններ վաճառելու համար։ Ռեմբրանդի աշխատելու ոճը, հաճախակի փորձերը և ոճական փոփոխությունները հնարավորություն էին տալիս իր տաղանդավոր աշակերտներին պատճենել դրանք։ Բացի այս ամենը՝ կան նաև ավելի ուշ շրջանի պատճենումներ և բնօրինակները փչացրած վերականգնումներ։ Ամենայն հավանականությամբ, երբեք վերջնականապես հնարավոր չի լինի որոշել Ռեմբրանդի բոլոր ստեղծագործությունների հեղինակությունը։

Նկարչական նյութեր 
Ռեմբրանդի նկարների տեխնիկական ուսումնասիրությունը կատարել է Գերման Կյունը 1977 թվականին Դրեզդենի և Կասելի պատկերասրահներում։ Ռեմբրանդի նկարների պիգմենտային անալիզը ցույց է տվել, որ նկարիչը օգտագործել է սպիտակ կապար, տարբեր օխրաներ, Վան Դեյքի շականակագույն, ոսկրային և ածխային սևեր, լապտերային մուր, կինովար, տորոն, ազուրիտ, ուլտրամարին, կապարաանագային դեղին։
Ռեմբրանդի «Սասկիան որպես Ֆլորա» կտավը միակն է, որ պարունակում է գամբոջ (դեղնակարմրավուն սաթից պիգմենտ)։ Ռեմբրանդը հազվադեպ է օգտագործել մաքուր կապույտ և կանաչ, ամենացայտուն բացառությունը եղել է «Բաղդասարի խրախճանքը» կտավը  (Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ)։ Բոմֆորդի գրքում նկարագրված են Լոնդոնի ազգային պատկերասրահում պահվող  Ռեմբրանդի նկարների ավելի ուշ շրջանի պիգմենտային ուսումնասիրությաններ։ Ռեմբրանդի օգտագործած պիգմենտների լրիվ ցուցակը կարելի է գտնել ColourLex-ում։ Ռեմբրանդի նկարների մասին լիարժեք տեղեկատվություն համացանցում պարունակում է Ռեմբրանդի տվյալների բազան, որտեղ կան ուսումնասիրությունների մանրամասներ, ինֆրակարմիր և ռենտգենյան լուսանկարներ և այլ գիտական նյութեր։

Անունն ու ստորագրությունը 

«Rembrandt» անունով նկարիչը ստորագրել է սկսած 1633 թվականից։ Ավելի վաղ շրջանում՝ մոտավորապես 1625 թվականին նա ստորագրում էր մեկ տառով՝  « R » կամ  «RH» միացագրով ( Rembrant Harmenszoon, այսինքն  «Rembrant, որդի Harmen-ի»), իսկ 1629 թվականից « RHL » (որտեղ «L»-ը ենթադրվում է՝ Լեյդենը նշելու համար էր)։ 1632 թվականից նա իր միացագրին ավելացրել է իր անունը, և ստորագրել « RHL-van Rijn », բայց փոխել է և նույն տարվանիս սկսել է օգտագործել միայն իր  անձնանունը՝  Rembrant, իսկ 1633 թվականից վերջում ավելացրել է «d» և հետևողականորեն օգտագործել է այս ստորագրությունը։ Սա չի փոխել էր անվան արտասանությունը։ Չնայած նա այս փոխված տարբերակով է ստորագրել բազմաթիվ փորագրանկարներ և կտավներ, նրա կյանքի ընթացքում նրան հիշատակող փաստաթղթերում օգտագործվել է ուղղագրության նախնական ձևը՝ «Rembrant»։ Միայն անունով ստորագրելը հավանաբար Ռեմբրանդը փոխառել է կերպարվեստի մեծերից՝ Ռաֆայել Սանտիից, Լեոնարդո դա Վինչիից և Միքելանջելոյից, իսկ իրենից ավանդույթը փոխառել է Վինսենթ վան Գոգը։

Ռեմբրանդի աշակերտներ 

Ռեմբրանդը մեծ արվեստանոց է ունեցել և շատ աշակերտներ։ Լեյդենի և Ամստերդամի շրջանների նրա աշակերտների ցանկը բավականին երկար է, քանի որ նրա ազդեցությունը շրջապատի նկարիչների վրա շատ մեծ է եղել և այժմ դժվար է ասել, թե այս կամ այն նկարիչը արդյոք աշխատե՞լ է նրա արվեստանոցում, թե պարզապես Ռեմբրանդի գործերից ձեռք բերել ցանկացողների համար պատճենել է մեծ նկարչի ոճը։ Ստորև Ռեմրանդի աշակերտների մասնակի ցանկն է։ 

 Գերարդ Դոու (Gerrit Dou) 1628-1632
 Իսաակ դե Յոդերվիլ (Isaac de Jouderville) 1629-1632
 Յակոբ դե Վետ (Jacob de Wet) 1631-1632
 Վիլեմ դե Պորտեր (Willem de Poorter) 1631-1632
 Հովեերտ Ֆլինկ (Govaert Flinck) 1633-1637
 Կորնելիս Բրաուվեր (Cornelis Brouwer) около 1634
 Հերբրանդ վան դե Էկհոուտ (Gerbrandt van den Eeckhout) 1635-1641
 Լենդերտ վան Բեյրեն (Leendert van Beyeren) 1636-1642
 Ֆերդինանդ Բոլ (Ferdinand Bol) 1636-1643
 Յան Վիկտորս (Jan Victors) 1636-1640
 Յակոբ վան Դորստեն (Jacob van Dorsten) 1640-1645
 Սանյուել վան Հոգստրատեն (Samuel van Hoogstraeten) 1640-1646
 Աբրամ Ֆուրներիուս (Abraham Furnerius) 1640-1646
 Ռեյներ վան Հերվեն (Reynier van Gherwen) 1640-1646
 Լամբերտ Դոոմեր (Lambert Doomer) 1640-1642
 Կարել Ֆաբրիցիուս (Carel Fabritius) 1640-1644
 Բերնհարդ Կեյլ (Bernhard Keil) 1641-1644
 Կրիստոֆ Պաուդիս (Christoph Paudiss) 1642-1644
 Իոհան Մեյր (Johann Ulrich Mayr) 1642-1649
 Բարենտ Ֆաբրիցիուս (Barent Fabritius) 1643-1646
 Կարել վան դեր Պլյույմ (Karel van der Pluym) 1643-1646
 Դիրկ Սանտվոորտ (Dirck Santvoort) 1647-1648
 Նիկոլաս Մաս (Nicolaes Maes) 1647-1651
 Հենդրիկ Հեերշոպ (Hendrick Heerschop) 1649-1650
 Կոնստանտին վան Ռենես (Constantijn van Renesse) 1649-1653
 Վիլեմ Դրոստ (Willem Drost) 1650-1654
 Իոհան դե Յոնգ Ռավեն (Johannes De Jonge Raven) 1650-1651
 Աբրամ վան Դեյկ (Abraham van Dijck) 1650-1651
 Պիտեր դե Վիզ (Pieter de With werkz.) 1650-1651
 Հեյման Դյուլարտ (Heyman Dullaert) 1652-1656
 Իոհան վան Գլաբեկ (Johannes van Glabbeeck) 1652-1656
 Յակոբ Լևակ (Jacobus Levecq) 1652-1655
 Տիտուս վան Ռեյն (Titus van Rijn) 1654-1657
 Իոհան Լեպենյուս (Johannes Leupenius) 1660-1661
 Արտ դե Գելդեր (Aert de Gelder) 1661-1668
 Գոդրիդ Նելեր (Godfried Kneller) 1668-1669
 ԱնտիոնԲորսոմ (Anthonie van Borssom)

Թանգարանային հավաքածուներ 
Ռեմբրանդի նկարների առավել նշանավոր հավաքածուները գտնվում են Ամստերդամի պետական թանգարանում (Ռեյկսմյուզեում)՝ այդ թվում «Գիշերային պարեկ» և «Հրեական հարսնացուն»,  Հաագայ Մաուրիցհեյս պատկերասրահում, Սանկտ-Պետերբուրգի Էրմիտաժում, Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ, Բեռլինում, Դրեզդենում, Լուվրում, Շվեդիայի ազգային թանգարանում։ Վարշավայի արքայական դղյակում ցուցադրված են Ռեմբրանդի երկու ստեղծագործություն։

Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների հայտնի հավաքածուներ գտնվում են Ամերիկայի միացյալ նահանգներում՝ Մետրոպոլիտեն թանգարանում, Նյու Յորքի Ֆրիկի հավաքածուում, Վաշինգտոնի արվեստների ազգային պատկերասրահում (Վաշինգտոն ԿՇ), Բոստոնի կերպարվեստի թանգարանում և Լոս Անջելեսի Փոլ Գեթիի թանգարանում։

Ռեմբրանդի տուն-թանգարանը գտնվում է Ամստերդամում։ Նա տունը գնել է իր հաջողության գագաթնակետին։ Թանգարանի իրերը բնօրինակներ չեն, բայց համադրելի են այն ժամանակվա՝ Ռեմբրանդի օգտագործած իրերին։ 
Թանգարանում Ռեմբրանդի մի քանի նկար կա, որոնք փոխառված են այլ թանգարաններից։ Կան բազմաթիվ փորագրանկարներ, որոնցից շատերը գոյություն ունեն միայն մեկ օրինակով։

Հատընտիր ստեղծագործություններ

 Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծումը (1625) – Ռեմբրանդը նկարել է 19 տարեկանում Լիոնի գեղեցիկ արվեստների թանգարան, Լիոն 
 Ժայռին գամված Անդրոմեդան (1630) – Մաուրիցհեյս, Հաագա 
 Յակոբ դե Խեյն (1632) – Դալիջի պատկերասրահ, Լոնդոն 
 Փիլիսոփան խորհելիս (1632) – Լուվր, Փարիզ 
 Բժիշկ Տյուլպի անատոմիայի դասը (1632) – Մաուրիցհեյս, Հաագա 
 Արտեմիսիա (1634) – Յուղաներկ կտավի վրա, 142 × 152 սմ, Պրադո թանգարան, Մադրիդ
 Խաչից իջեցում (1634) – Յուղաներկ կտավի վրա, 158 × 117 սմ, 1806 թվականին գողացվել է Գերմանիայի Հեսսե-Կասսելի երկրից, այժմ՝  Էրմիտաժ, Սանկտ-Պետերբուրգ 
 Բաղդասարի խրախճանքը (1635) – Ազգային պատկերասրահ, Լոնդոն 
 Անառակ որդին պանդոկում  (մոտ․ 1635) – Յուղաներկ կտավի վրա, 161 × 131 սմ, Դրեզդենի պատկերասրահ 
 Դանայա (1636–1643) – Էրմիտաժ, Սանկտ-Պետերբուրգ 
 Գիշերային դետք, իսկական անվանումն է «Կապիտան Ֆրանս Բանինգ Կոկի և լեյտենանտ Վիլեմ վան Ռյոյտենբյուրգի նետաձիգների խմբի դետքը» (1642) –  Ռեյկսմյուզեում, Ամստերդամ
 Քրիստոսը բուժում է հիվանդին (խազագծվել է մոտ․ 1643, հայտնի է որպես «Հարյուր գուլդենի տպագրություն»), անվանվել է նկարի համար մեծ գումար վճարելու պատճառով
 Բոոսն ու Ռութը (1643) հայտնի է որպես՝ Ռաբբի, Ծեր մարդը – Ուոբերն Էբբի / Բեռլինի պատկերասրահ
 Հողմաղացը (1645/48) – Արվեստի ազգային պատկերասրահ, Վաշինգտոն ԿՇ
 Ոսկե շղթայով ծեր տղամարդը (մոտ․ 1631)  Չիկագոյի արվեստի ինստիտուտ 
 Շուշանն ու ծերունիները (1647) – յուղաներկ տախտակի վրա, 76 × 91 սմ, Բեռլինի պատկերասրահ
 Արիստոտելը Հոմերոսի կիսանդրու հետ (1653) – Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք
 Բաղսեբան լոգանք ընդունելուց  (1654) – Լուվր, Փարիզ
 Քրիստոսի ներկայանալը ժողովրդին (Ecce Homo) (1655) – Դրայփոյնթ, Բիրմինգհեմի արվեստի թանգարան 
 Ինքնադիմանկար (1658) – Ֆրիկի հավաքածու, Նյու Յորք 
 Երեք խաչ (1660) խազագծման չորրորդ օրինակ
 Արտաքսերքսեսը, Համանը և Եսթերը (1660) – Պուշկինի թանգարան, Մոսկվա
 Յուլիուս Ցիվիլիսի դավադրությունը (1661) – Ստոկհոլմի ազգային պատկերասրահ (Գայուս  Յուլիուս Ցիվիլիս  առաջնորդում է ապստամբությունը ընդդեմ Հռոմի (նկարի մեծ մասը կորած է, պահպանվել է կենտրոնական հատվածը) 
 Դիրկ վան Օսի դիմանկարը (1662) - Ջոսլինի արվեստի թանգարան, Օմահա, Նեբրասկա 
 Սինդիկների հավաքը (Dutch De Staalmeesters, 1662) – Ռեյկսմյուզեում, Ամստերդամ 
 Հրեական հարսնացու (1665) – Ռեյկսմյուզեում, Ամստերդամ 
 Դամբանախոսություն (մոտ․ 1639 և վերանկարվել է 1654) յուղաներկ կաղնե տախտակի վրա, Հանթերիան թանգարան և պատկերասրահ, Գլազգո
 Սավուղն ու Դավիթը (մոտ. 1660–1665) – Մաուրիցհեյս, Հաագա

Հետմահու հիշատակ 

Մարդկությանը երկու հարյուրամյակ պետք եղավ, որ գնահատի Ռեմբրանդի ստեղծագործության նշանակությունը, չնայած դեռևս Ջիովանի Կաստիլիոնեն և Բատիստա Տիեպոլոն ոգեշնչվել են նրա օֆօրտներից։ Ռեմբանդտ գեղանկարչի համարձակությունն ու գծանկարչի դիտարկումների սրությունը առաջին անգամ գնահատվեցին 19-րդ դարում, երբ Գյուստավ Կուրբեի ռեալիստական դպրոցի նկարիչները Ռեմբրանդի նկարչական առանձնահատկությունները հակադրեցին ֆրանսիական ակադեմիզմին։

Դեռևս հարյուր տարի առաջ Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների ամենամեծ հավաքածուն Պետերբուրգի Կայսերական Էրմիտաժինն էր, բայց 20-րդ դարում նրա մի մասը վաճառվել է, մյուս մասը փոխանցվել է Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարան, իսկ մյուս մասի իսկությունը կասկածի տակ է դրվել։ 20-րդ դարի ընթացքում հոլանդացիներ ջանք չեն խնայել գնելու և վերադարձնելու Ռեմբրանդի ստեղծագործությունները հայրենիք, և այժմ նկարչի ամենամեծ հավաքածուն գտնվում է Ամստերդամի Ռեյկսմյուզեումում է։ Ամստերդամի կենտրոնական հրապարակներից մեկը՝ Botermarkt-ը 1876 թվականից կրում է նկարչի անունը ()։ Հրապարակի կենտրոնում Ռեմբրանդի հուշարձանն է։ Ամստերդամում Ռեմբրանդի տուն-թանգարանում 1911 թվականից ցուցադրվում են հիմնականում նրա օֆորտները։
2009 թվականին Մերկուրի մոլորակի խառնարաններից մեկը, որ արևային համակարգի ամենամեծ խառնարաներից մեկն է, անվանվել է Ռեմբրանդի անունով։

2013 թվականի ապրիլին Ամստերդամի Պատկերասրահի աշխատակիցները «կենդանացրել են» «Գիշերային դետք» նկարը, մեծ առևտրային կենտրոնում խաղալով մի ամբողջ թատերական ներկայացում։

Ցուցահանդեսներ
 Փետրվարի 12, 2015 – մայիսի 17, 2015, Ուշ շրջանի Ռեմբրանդ, Ռեյկսմյուզեում, Ամստերդամ 
 Հոկտեմբերի 15, 2014 – հունվարի 18, 2015, Ռեմբրանդի ուշ շրջանի ստեղծագործություններ, Ազգային պատկերասրահ, Լոնդոն
 Հոկտեմբերի 19, 2014 – հունվարի4, 2015, Ռեմբրանդ, Ռուբենս, Գեյնսբորո և Եվրոպայի Գեղանկարչության Ոսկե շրջան, Յուլի Քոլինս, Արվեստի Սմիթ թանգարան
 Մայիսի 19, 2014 – հունիս 27, 2014, Ռեմբրանդից մինչև Ռոզենքուիսթ, գործեր թղթի վրա, Արվեստի ազգային հավաքածուում'
 Սեպտեմբերի 16, 2013 – նոյեմբերի 14, 2013, Ռեմբրանդ, Սիրակուզայի Արվեստի համալսարանի պատկերասրահ
 Ապրիլի21, 2011 – հուլիսի 18, 2011, Ռեմբրանդը և Հիսուսի դեմքը, Լուվրի թանգարան

Կինոյում 
 «Ռեմբրանդ» / Rembrandt , ռեժիսոր՝ Ալեքսանդր Կորդա (Մեծ Բրիտանիա, 1936)
 «Ռեմբրանդ։ Դիմանկար 1669» / Rembrandt fecit 1669, ռեժիսոր՝ Յոս Ստելինգ (Նիդերլանդներ, 1977)
 «Ռեմբրանդ» / Rembrandt, ռեժիսոր՝ Шарль Маттон (Գերմանիա, Ֆրանսիա, Նիդերլանդներ, 1999)
 «Գիշերային դետք» / Nightwatching, ռեժիսոր՝ Պիտեր Գրինուեյ (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Կանադա, Գերմանիա, Լեհաստան, 2007)
 «Ռեմբրանդ. Ես մեղադրում եմ» / Rembrandt’s J’accuse, ռեժիսոր՝ Պիտեր Գրինուեյ (Մեծ Բրիտանիա, 2008)

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 

 О Рембрандте , М․-Л․, 1936 
 Л и н н и к И․, Рембрандт ван Рейн․ 1606-1669․ (Альбом), М․, 1956  
 Рембрандт Гарменс ван Рейн․ Картины художника в музеях Советского Союза (Адьбом, авт․ текста К․ С․ Егорова), Л․, 1971․ 
 Ackley, Clifford, et al., Rembrandt's Journey, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. ISBN 0-87846-677-0
 
 Bull, Duncan, et al., Rembrandt-Caravaggio, Rijksmuseum, 2006.
 
 Clark, Kenneth, An Introduction to Rembrandt, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
 
 Driessen, Christoph, Rembrandts vrouwen, Bert Bakker, Amsterdam, 2012. ISBN 9789035136908
 
 Gombrich, E.H., The Story of Art, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
 
 The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. ISBN 0-486-28181-7
 Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995, ISBN 0-300-07451-4
 van de Wetering, Ernst, Rembrandt: The Painter at Work, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
 Rembrandt by himself (Christopher White - Editor, Quentin Buvelot - Editor) National Gallery Co Ltd [1999]
 Roberto Manescalchi, Rembrandt: la madre ritrovata, M.C.M.(La storia delle cose), dicembre, 2004.
 Christopher White, The Late Etchings of Rembrandt, 1969, British Museum/Lund Humphries, London
 Bomford, D. et al., Art in the making: Rembrandt, New edition, Yale University Press, 2006
 Catalogue raisonné: Stichting Foundation Rembrandt Research Project:
 A Corpus of Rembrandt Paintings — Volume I, which deals with works from Rembrandt’s early years in Leiden (1629–1631), 1982
 A Corpus of Rembrandt Paintings — Volume II: 1631–1634. Bruyn, J., Haak, B. (et al.), Band 2, 1986, 
 A Corpus of Rembrandt Paintings — Volume III, 1635–1642. Bruyn, J., Haak, B., Levie, S.H., van Thiel, P.J.J., van de Wetering, E. (Ed. Hrsg.), Band 3, 1990, 
 A Corpus of Rembrandt Paintings — Volume IV. Ernst van de Wetering, Karin Groen et al. Springer, Dordrecht, the Netherlands (NL). . p. 692. (Self-Portraits)
 Rembrandt. Պատկերs and metaphors, Christian and Astrid Tümpel (editors), Haus Books London 2006 
 Van De Wetering, Ernst (2004) (2nd paperback printing in 2016). The Painter At Work. University of California Press, Berkeley and Los Angeles. University of California Press, London, England. By arrangement with Amsterdam University Press. .

Աղբյուրներ 

 Ackley, Clifford, et al., Rembrandt's Journey, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. 
 
 Bull, Duncan, et al., Rembrandt-Caravaggio, Rijksmuseum, 2006.
 
 Buvelot, Quentin, White, Christopher (eds), Rembrandt by himself, 1999, National Gallery 
 Clark, Kenneth, An Introduction to Rembrandt, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
 
 Driessen, Christoph, Rembrandts vrouwen, Bert Bakker, Amsterdam, 2012. 
 
 Gombrich, E.H., The Story of Art, Phaidon, 1995. 
 
 The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. 
 Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995, 
 van de Wetering, Ernst, Rembrandt: The Painter at Work, Amsterdam University Press, 2000. 
 Roberto Manescalchi, Rembrandt: la madre ritrovata, M.C.M.(La storia delle cose), dicembre, 2004.
 Christopher White, The Late Etchings of Rembrandt, 1969, British Museum/Lund Humphries, London
 Bomford, D.  et al., Art in the making: Rembrandt, New edition, Yale University Press, 2006

Արտաքին հղումներ 
 Ռեմբրանդի կյանքը
 Ռեմբրանդի կենսագրությունը
 Հոլանդացի նկարիչ Ռեմբրանդը

Հոլանդացի նկարիչներ
Անձինք թղթադրամների վրա
Անձինք նամականիշերի վրա
Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ
Հոլանդացի փորագրիչներ
Հոլանդացի գրաֆիկներ