Նիրվանա

Նիրվանա (, բառացի՝ «հանգում, ավարտում»), հնդկական կրոնական հասկացություն, բարձրագույն վիճակ։ Սովորաբար ասոցացվում է հինդուիզմի, ջայնիզմի և բուդդայականության հետ։ Նկարագրվում է որպես բոլոր կենդանի արարածների բարձրագույն նպատակ և Բուդդիզմում ամենագլխավոր հասկացություներից մեկը։

Հնդկաստանում կրոնի բնագավառում նիրվանան հոմանիշ է մոկշային և մուկտիին։ Հնդկաստանում տարածված բոլոր կրոններում այն համարվում է կատարյալ հանգստություն, ազատություն, գերագույն երջանկություն, սամսարայից (կյանքի և մահվան կրկնող ցիկլ) ազատում կամ ավարտ։

Բուդդայականությունում և բուդդայականությունից դուրս նիրվանային տրվում են տարբեր մեկնաբանություններ. բուդդայականությունում նիրվանան ասոցացվում է ինքնության բացակայության և դատարկության հետ, նշում վերածննդի ավարտը։ Հինդուիզմում այն ատմանի ինքնության միավորումն է Բրահմանի հետ։

Ծագում 

Նիրվանա տերմինը հանդիպում է Հնդկաստանում տարածված բոլոր հիմնական կրոնների գրություններում՝ բուդդայականությունում, հինդուիզմում, ջայնիզմում և սիկհականությունում։ Նիրվանայի գաղափարը մտքի խոր խաղաղությունն է, որը ձեռք է բերվում մոկշայի (ազատություն սամսարայից) հետ կամ ազատում տառապանքից (բուդդայականությունում՝ դուխմա)։

Մոկշայի գաղափարը կապված է վեդայական մշակույթի հետ, որտեղ փոխանցվեց «անմահության» գաղափարը։ Մահից հետո կյանքի հույսը ծագեց հայրերի կամ նախնիների և աստվածների աշխարհ կամ դրախտ գնալու գաղափարներով։

Վեդական ամենավաղ տեքստերը պարունակում են կյանքի մասին հայեցակարգ, որին հաջորդում է կյանքը երկնքում և դժոխքում` հիմնվելով առաքինությունների (արժանիքների) կամ թերությունների վրա։

Սամսարայից ազատումը Հնդկաստանում դարձել է հիմնական նպատակ և ներկայացվել տարբեր տերմիններով՝ նիրվանա, մոկշա, մուկտի և կաիվալա։

Չնայած տերմինը շատ է հանդիպում հին հնդկական ավանդական գրականությունում, այն հիմնականում կապված է բուդդիզմի հետ։ Ավելի ուշ այն ընդունվել է հնդկական այլ կրոնների կողմից, բայց տարբեր իմաստներով և նկարագրությամբ (Մոկշա), ինչպես օրինակ, Մահաբհարաթայի հինդուական տեքստում՝ Բհագավադգիտայում ։

Բուդդայականությունում 

Նիրվանան (nibbana) բառացիորեն նշանակում է «փչել» կամ «մարել»։ Կիրառվում է նաև նկարագրելու Բուդդիզմում հիմնական նպատակը՝ ազատումը սամսարայից (վերածննդի ցիկլից)։

Բուդդայական գիտական ավանդույթում ենթադրվել է, որ Բուդդան իրականացրել է նիրվանայի երկու տեսակ՝ լուսավորության և իր մահվան։

Բուդդայական ավանդույթի համաձայն, նիրվանան նկարագրվում է որպես «հրդեհների» մարում, որոնք առաջացնում են վերածնունդ և հարակից տառապանքներ։

Բուդդիզմում նիրվանան նկարագրվում է նաև որպես բոլոր տառապանքների դադարեցում, բոլոր գործողությունների դադարեցում, վերածնունդների և տառապանքների ավարտ։ Բուդդիզմում ազատագրումը ձեռք է բերվում այն ժամանակ, երբ ամեն բան հանդես է գալիս առանց սեփական Եսի։ Նիրվանան նկարագրվում է նաև որպես դատարկության հասնելու ձգտում, որտեղ որևէ բանում չկա էություն կամ հիմնարար բնույթ, և ամեն ինչ դատարկ է։

Հինդուիզմ 
Հինդուիզմի ամենավաղ տեքստերում հիշատակված չէ Նիրվանա տերմինը։ Նիրվանայի գաղափարն այլ կերպ է տրվում բուդդայական և հինդուիզմի գրականությունում։ Հինդուիզմում հիշատակվում է ատմանի՝ ոգու, եսի գաղափարը։ Բուդդայականությունում դոգման անատմանն է՝ ատմանի լիովին բացակայությունը։

Մոկշա 

Հինդուիզմում հիմնական փիլիսոփայական եզրույթը մոկշան է։ Նկարագրվում է որպես ինքնաճանաչման և Ատմանի ու Բրահմանի հավերժ կապի միջոցով ազատում սամսարայից՝ մահվան և վերածննդի շրջափուլից։ Մոկշան կազմվում է muc* () արմատից, որը նշանակում է ազատ, ազատ թողնել, ազատում։ Մոկշա նշանակում է «ազատագրում, ազատություն, հոգու ազատում»։

Հինդուիզմի ներսում ավանդույթները նշում են, որ մոկշան ունի բազմաթիվ ուղիներ՝ Ջնանա-մարգա՝ գիտելիքների ուղի, Բհակտի-մարգա՝ նվիրվածության ուղի և կարմա-մարգա՝ գործողության ուղի։

Տես նաև
 Ատարաքսիա
 Ջաննաթ (Իսլամ)
 Յոգա
 Զեն

Ծանոթագրություններ 

Բուդդայականության հասկացություններ
Ոչինչ
Կրոն ըստ երկրի
Բուդդայականություն
Սանսկրիտ եզրույթներ
Հինդուիզմ