Շուշիի ռեալական ուսումնարան

Շուշիի ռեալական ուսումնարան, ռեալական կրթական հաստատություն, որը հիմնվել է 1881 թվականին, շուշեցի մեծահարուստ Մովսես բեկի տանը։ Ուներ 2 նախապատրաստական և 5 հիմնական դասարաններ։ 5-րդ և 6-րդ դասարանները բաժանված էին հիմնական (հանրակրթական) և առևտրական բաժանմունքների, իսկ 7-րդ (լրացուցիչ) դասարանն ուներ երեք բաժանմունք՝ մեխանիկական-տեխնիկական, քիմիական-տեխնիկական և հանրակրթական։

Կրթական համակարգ 

1887-1888 ուսումնական տարում ռելականում դասավանդում էին հետևյալ առարկաները.
 ռուսերեն
 ֆրանսերեն
 գերմաներեն
 մաթեմատիկա
 ֆիզիկա
 Ռուսաստանի պատմություն
 բնագիտություն
 աշխարհագրություն
 գծագրություն
 կրոն։

Հայոց լեզու դասավանդել են միայն 1881-1883 թվականներին, իսկ այնուհետև այն հանվել է ուսումնական պլանից։ Միայն 1906 թվականից հետո հայոց լեզուն նորից մտցվեց ուսումնական պլանի մեջ։ Ուսումնարանն ավարտելուց հետո շրջանավարտները կարող էին ընդունվել ռուսական կամ եվրոպական բուհեր։ 1901-1908 թվականներին շուշեցի բարերար Գրիգոր Առաքելյանի (Առաֆելով) միջոցներով կառուցվել է ավելի ընդարձակ շենք, որը պահպանվել է առայսօր։ Ուսումնարանի նպատակը ռուսաց լեզվի տարածումն էր տարածաշրջանում։ 1906 թվականից թույլատրվել է հայոց լեզվի, գրականության և պատմության դասավանդումը։ 1896 թվականի տվյալներով ուներ 298 աշակերտ, որից 236 հայեր էին, մնացածը՝ այլազգիներ։

Հայտնի սաներ 

Ռեալական ուսումնարանը հայ մտավորականության դարբնոցն էր՝ այստեղ են ուսանել մի շարք հայտնի մարդիկ, որոնց թվում.

 Լևոն Աթաբեկյան
 Ֆրեյդուն Աղալյան
 Արտեմ Աղամալյան
 Դավիթ Տեր-Դանիելյան
 Անուշավան Արզումանյան
 Արտաշես Բաբալյան
 Ալեքսանդր Բեկզադյան
 Հայկ Գյուլիքեխվյան
 Հայկ Ավետով
 Սամսոն Ապրեսով
 Արտյոմ Խաչատուրով
 Ռուբեն Ավանեսով
 Արտաշես Արզումանյան
 Արմեն Թախտաջյան
 Իվան Թևոսյան
 Անդրանիկ Իոսիֆյան
 Վաչե Իսագուլյան
 Բահաթուր Բահաթրյան
 Անդրեաս Արզումանյան
 Արտեմ Բեկզադյան
 Հովհաննես Իոաննիսյան (ավարտ․ 1900)
 Լյուդվիգ Կնունյանց
 Բոգդան Կնունյանց
 Փառանձեմ Կնունյանց
 Իվան Կնունյանց
 Վլադիսլավ Կասպարով
 Սարգիս Համբարձումյան
 Աշոտ Հովհաննիսյան (ավարտ․ 1906)
 Հովհան Գաբրիելյան
 Գուրգեն Գաբրիելյան
 Սահակ Տեր-Գաբրիելյան
 Սարգիս Կասյան
 Հակոբ Կամարի
 Ջալալ Տեր-Գրիգորյան (1882)
 Արշակ Հակոբյան
 Սարգիս Համբարձումյան
 Միքայել Արուտչյան
 Եղիշե Բաղդասարյան
 Իսահակ Դովլաթյան
 Ռուբեն Գյանջեցյան
 Սարգսյան Հակոբ Ներսեսի
 Դանիել Ղազարյան
 Գրիգոր Տեր-Ղազարյան
 Զավեն Մելիք-Թանգյան
 Հովհաննես Մելիք-Փաշայան
 Հայկ Միրզաբեկյան
 Մկրտիչ Յուզբաշյան
 Սերգեյ Վարունցյան
 Տիգրան Շամիրխանյան
 Միքայել Շահնազարով
 Քրիստափոր Փիրումյան
 Գրիգոր Սաղյան
 Խորեն Սարգսյան
 Արմենակ Սարգսյան
 Մարտիրոս Սարուխանյան
 Սամվել Սաֆարյան
 Սահակ Տեր-Գաբրիելյան
 Հովսեփ Տեր-Աստվածատրյան
 Լևոն Վարդապետյան
 Բոգդան Փիրումյան և այլն։

Հայտնի ուսուցիչներ 

 Սեդրակ Մանդինյան
 Համբարձում Առաքելյան
 Սիմոն Հախումյան
 Մակար Բարխուդարյան
 Մարգարիտ Ալեքսանյան
 Նիկողայոս Տեր-Ավետիքյան
 Սամվել Գյուլզադյան
 Մանուկ Աբեղյան
 Լևոն Սարգսյան
 Լևոն Մանվելյան
 Ստեփան Կանայան
 Էյզեն Ռեոսլեր
 Լևոն Բաբայան
 Ջալալ Տեր-Գրիգորյան
 Գրիգոր Ներսիսյան
 Հրաչյա Աճառյան
 Գրիգոր Միրզոյան (Սյունի)
 Արսեն Տերտերյան
 Սպիրիդոն Մելիքյան
 Ստեփան Դեմուրյան 
 Հակոբ Խանլարյան
 Ավետիք Տեր-Պողոսյան (կենսաբանական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր)
 Ստեփան Աղաջանյան
 Արշակ Տոնյան
 Ալեքսանդր Մելիքյան
 Ասլան Շահնազարյան
 Աշոտ Հովհաննիսյան
 Առաքել Առաքելյան
 Արշավիր Քամալյան
 Ռուբեն Տեր-Գասպարյան
 Լյուդվիգ Ստրաբրովսկի (1903-1904 թվականներ, բնագիտության ուսուցիչ)

Տես նաև 
 Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոց

Ծանոթագրություններ 

Շուշիի դպրոցներ