Լեհեր

Լեհեր(), սլավոնական ազգ, որը բնակվում է Արևելյան Եվրոպայի հյուսիսում։ Այսօր նրանց թիվը 60.000.000 է, ամենամեծ արևմտասլավոնական ազգն է՝  Լեհաստանի հանրապետության հիմնական (98%) բնակչությունը։

Լեհերի մեծամասնության մայրենի լեզուն  լեհերենն է, որը պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի Սլավոնական ճյուղի  Լեհական խմբին։

Էթնիկ լեհերի ընդհանուր թիվը մոտ 45 միլիոն  է, որից  37 միլիոնը բնակվում է Լեհաստանում։ Ամբողջ աշխարհում կա լեհական ծագման 50 միլիոն մարդ։

Իրենց լեհական ազգին են դասակարգել նաև ոչ լեհական էթնիկ ծագման բնակչության խմբեր՝ օրինակ , Ռեչ Պոսպոլիտայի («Natio Polonica») արևելասլավոնական շլյախտա (մասամբ այլ հոգևոր դասից վերադարձան կաթոլիկության) և լեհ հրեաները, ովքեր  ակուլտուրացիայի կողմնակիցներ էին (մոիսեվյան հավատքի լեհեր)։

Լեհերի մեծ մասը ավանդաբար դավանում են կաթոլիկություն։ Համաձայն Լեհաստանում 2011 թվականին  անցկացված մարդահամարի, բնիկ լեհերի  90,1% իրենց համարում են հավատացյալներ, միևնույն ժամանակ նրանց  89,0% հայտարարեցին, որ կաթոլիկ են, իսկ  1,1% հայտարարեցին, որ դավանում են քրիստոնեության  այլ ճյուղերի՝  116,8 հազարը  ուղղափառ (հիմնականում Պոդլյասկի վոյեվոդությունում) և 15,2 հազարը արևելյան կաթոլիկներ էին։

Համաձայն  1897 թվականի մարդահամարի՝ լեհերը  ( մոտ 8 միլիոն , այդ թվում նաև  7 միլիոն Լեհական թագավորությունում) հանդիսանում են  Ռուսական կայսրության երրորդ մեծ ազգը (մեծ ռուսներից և փոքր ռուսներից հետո)։ Ըստ 1989 թվականի ԽՍՀՄ բնակչության մարդահամարի  ԽՍՀՄ-ի տարածքում բնակվում  էր  1 126 334 լեհ։

Էթնոգենեզ 
Ինքնանուն —  [լեհեր];ար. սեռ —  [լեհ];իգ. սեռ —  [լեհուհի]։

Միջնադարում լահական ազգի նկատմամբ օգտագործվում էր «լեհեր» անվանումը։ Այսպիսով XVI—XVII դարում Լեհաստանը  թաթարների, թուրքերի և կազակների  շրջանում կոչվում էր «Լյախիստան» կամ «Լեխիստան»։

ԵՎ շատ հավանական է որ հայերեն «լեհեր» բառը առաջացել է  «լյախի» բառից։

Վերաբնակեցում 
Լեհերի մեծ մասը բնակվում է Լեհաստանի հանրապետության տարածքում։  Լեհաստանից դուրս բնակվող լեհերը պայմանականորեն բաժանվում են լեհական բնակչության տեղաբնիկ ժողովուրդների՝ Լիտվայի, Արևմտյան Բելառուսիայի, Արևմտյան Ուկրաինայի, Լատվիայի (Լատգալիայի առանձին շրջանների, մասնավորապես, նախկին Իլուկստեի շրջանի), Լեհաստանին հարող որոշ շրջաններ, Չեխիայի (Զաոլզեի) և Սլովակիայի (Սպիշի) և լեհական  սփյուռքի, որն առաջացել է  XIX—XXI դարերում (Արևմտյան Եվրոպա, ԱՄՆ, Հարավային Ամերիկա, Ռուսաստան, Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն, Ավստրալիա, Միջին Ասիա) ներգաղթի մի քանի ալիքի հետևանքով։
Լեհերի զգալի մասը բնակվում են  Ավստրիայում, Հունաստանում, Իտալիայում և Իսլանդիայում։

Ազգագրական և ենթաէթնոս խմբեր 

Էթնիկ լեհերի մեծ մասն են կազմում  ենթաէթնոս խմբերը, որոնց մեջ են մտնում   գուրալներ, կաշուբներ, մազուրներ, կուրպեր և շատ ուրիշներ։  Նրանք բոլորը մտնում են լեհական էթնոսի  մեջ։
 մեծ լեհեր (հյուսիս-արևմտյան Լեհաստանում, բացառությամբ վերադարձված հողեր)
 Սերեձեզյան լենչացիներ (Լեհաստանի կենտրոնական շրջան)
 փոքր լեհեր (Լեհաստանի հարավային և հարավարևելյան շրջաններում)
 մազովացիներ (մազուրներ) (Լեհաստանի հյուսիսարևելյան շրջաններում)
 Սիլեզիաններ (Սիլեզյան և Օպոլյան վոեվոդություններում, ինչպես նաև  Լեհաստանի հետ սահմանակից Չեխիայի և Սլովակիայի շրջաններում)
 պոմորացիներ (այդ թվում նաև քաշուբները՝  Լեհաստանի հյուսիսում)
 արևելյան կրեսների բնակչություն
 Վերադարձված հողերի բնակչություն

Լեզվաբանական և մշակույթային հարաբերությունների արդյունքում, տարբեր տարածաշրջանների միջև պատմական տարբերությունները աստիճանաբար հարթվում են։ Ինքնաճանաչումը և ազգագրական առանձնահատկությունները առավել արտահայտված են գուրալների շրջանում, ովքեր բնակվում էին հարավային Լեհաստանի նախալեռներում, ինչպես նաև   սիլեսյանների մոտ, ովքեր բնակվում են Վերին Սիլեսիայում,  կաշուբների, ովքեր բնակվում են   Պոմորիեի վոեվոդությունում (որոշ խմբեր, օրինակ ՝ սիլեսյանները իրենց համարում են լեհերից անկախ ազգություն)։ Լեհերի այլ էթնիկ խմբերը (մազուրներ, կրուպներ և ուրիշներ) կորցրել են իրենց բնորոշ բարբառային և մշակութային առանձնահատկությունները։ Երկրի արևմտյան շրջաններում՝ այսպես կոչված Վերադարձված հողերում, բնակվում են նախկին «Արևելյան սահմանի» լեհական բնակչության սերունդներ, ովքեր փոխարինել են Գերմանիա վտարված գերմանացիներին՝ հետպատերազմական շրջանում Խորհրդային Միության հետ բնակչության փոխանակման արդյունքում։

Գենոֆոնդի ուսումնասիրություն 
Համաձայն Եվրոպայում  Y-քրոմոսոմի հապլոյիդ խմբի լանդշաֆդային գենետիկայի ուսումնասիրության, որը հրապարակվել է Օ․Պ․Բալանովսկու կողմից, լեհերի գենոֆոնդում հայտնաբերվել է ավելի շատ համընկնում կենտրոնական Ռուսաստանի  և արևմտյան եվրոպական տարածաշրջանների  սորբերի, սլովակների, բելառուսների և ավելի քիչ արևմտյան ուկրաինացիների գենոֆոնդի պոպուլացիայի հետ։ Լեհերի մոտ ավելի շատ տարբերություն է  (հարևան սլավոններ պոպուլացիայի հետ) դրսևորվում  Չեխիայի բնակչության, Արևելյան Սլովակիայի և Ուկրաինայի մեծ մասի հետ։ Նմանություն է դրսևորվում քաշուբների պոպուլյացիայի հետ։ Քաշուբների գենոֆոնդը առավելագույնս մոտենում է  Բալթիկ ծովի լեհական ափի բնակչության գենոֆոնդի հետ, ինչպես նաև Լուժիցայի և Կենտրոնական Լեհաստանի բնակչության գենոֆոնդի հետ։  Նշվում է նաև տարբերություն արևելյան և արևմտյան տարածաշրջանի բնակչության արեալի միջև։ «Միջին վիճակագրության» լեհերի  գենոֆոնդը ավելի շատ ներկայացված է Արևմտյան Լեհաստանում, Արևելյան Գերմանիայում,  Չեխական Սիլեսիայում,  ինչպես նաև արևմտյան և կենտրոնական Սլովակիայում, քան արևելյան Լեհաստանում։

Ծանոթագրություններ 

Լեհեր
Սլավոնական ազգեր
Լեհաստանի ազգեր