Օրսոն Ուելս

Ջորջ Օրսոն Ուելս (, ), ամերիկացի ռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր, ռադիոհաղորդավար, օպերատոր, մոնտաժող։ Նրա ֆիլմերն աչքի են ընկնում ստեղծագործական և տեխնիկական հետաքրքիր լուծումներով։

Կենսագրություն 
Օրսոն Ուելսը ծնվել է ԱՄՆ-ում Վիսկոնսին նահանգի Քենոշա քաղաքում։ Հայրը՝ Ռիչարդ Ուելսը գործարանների ցանցի սեփականատեր էր, մայրը Բեատրիս Իվը դաշնակահարուհի էր և սուֆրաժիստուհի։ Մանուկ ժամանակից երեխայի մոտ նկատվում էր մտավոր զարգացած ընդունակություններ և ստեղծագործական ձիրք, նա նվագում էր դաշնամուր, զբաղվում նկարչությամբ և այլն։

Ընդամենը 3 տարեկան էր, երբ հայտնվեց Չիկագոյի Օպերայի բեմում Սամսոն և Դալիլա ներկայացման մեջ, որին հաջորդեց ևս մի երեխայի դեր Madame Butterfly ներկայացման մեջ։ Մայրը հանկարծամահ է լինում 1924 թ. 43 տարեկան հասակում, ինչը ծանր ազդեցություն է ունենում պատանի Օրսոն Ուելսի վրա։ Ուելսների ընտանիքի հին բարեկամներից մեկը՝ դոկտոր Մաուրիս Բեռնստայնը, խթանում է երեխայի սերը թատրոնի հանդեպ, ով նրան նվիրում է լապտեր և մի տուփ ներկ, որոնցով Օրսոնը տիկնիկային թատրոնում ստեղծում է կերպարներ և ինքնուրույն կատարում է փոքրիկ բեմադրություներ։

Դպրոցն ավարտելուց հետո կրթություն է ստանում է Վիսկոնսինի Մեդիսոն քաղաքի համալսարաններում և խաղում է նաև համալսարանի սիրողական թատրոնի խմբի կազմում։ 1930 թ. մահանում է նաև հայրը և Օրսոնը մնում է դոկտոր Մաուրիս Բեռնստայնի խնամքի տակ։

1947 թ. լքում է Հոլիվուդը և հաստատվում Եվրոպայում, ինչպես ինքն է նշում «հանուն ազատության», սակայն հետագայում այնուամենայնիվ քանի անգամ այցելում է ԱՄՆ։ 1979 թ. Օրսոն Ուելսը փորձում է ստեղծել սեփական հեռուստաշոուն և նկարահանում է մի քանի հաղորդում «Օրսոն Ուելսի շոուն» անունով, սակայն այդ նախագիծը չի թողարկվում հեռուստատեսությամբ։ Նույն ժամանակ նա նաև նկարահանվում է գինու գովազդային հոլովակներում։

Ամուսնացել է երեք անգամ՝ Պաոլա Մորիի հետ (մեկ երեխա), թատրոնի դերասանուհի Վիրջինիա Նիկոլսոն (մեկ երեխա) և կինոդերասանուհի Ռիտա Հեյուորթ (մեկ երեխա)։ 1985 թ. հոկտեմբերի 10-ին Ուելսը տալիս է իր վերջին հարցազրույցը Մերվ Գրիֆֆինի շոուում և հարցազրույցի ավարտից երկու ժամ անց մահանում սրտի կաթվածից Հոլիվուդում գտնվող իր առանձնատանը։

Կարիերան և մրցանակները 
Իր առաջին դերը կատարել է 1934 թ. իր ռեժիսորությամբ և իր սցենարով նկարահանված «Սրտի ժամանակաշրջանը» ֆիլմում։ Իսկ Եվրոպայում առաջին դերը 1949 թ. նկարահանված ամերիկա-իտալական «Սև մոգություն» ֆիլմում էր։ 
 1941 թ. նրա նկարահանած Քաղաքացի Քեյնը ֆիլմը Ամերիկյան բոլոր ժամանակների 100 լավագույն ֆիլմերի ցանկում 1-ին տեղում է (ֆիլմում գրեթե բոլոր դերասանները թատրոնի դերասաններ են եղել և առաջի անգամ են նկարահանվել կինոյում)։

Ընդհանուր թվով ստացել է մոտ 20 մրցանակ և ներկայացվել ևս 9 մրցանակի 
 3 անգամ ներկայացվել է Օսկարի և ստացել երկու Օսկար, լավագույն սցենար անվանակարգում 1942 թվականին Քաղաքացի Քեյնը ֆիլմի համար (նույն ֆիլմի համար ներկայացվել է Օսկարի Օսկար լավագույն ռեժիսորի համար անվանակարգում) և 1971 թվականին կինոյում ունեցած մեծ ներդրման համար
 Բեռլինի, Կաննի, Վենետիկի և այլ կինոփառատոնների մրցանակակիր
 Մեկ անգամ ներկայացվել է Ոսկե Գլոբուսի և այլն

Ամերիկյան կինոակադեմիան իր կողմից հրապարակած Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 100 մեծագույն աստղերի ցանկում նրան ընդգրկել է 16-րդ տեղում։

Ֆիլմագրություն 
Խաղացել է մոտ 110 ֆիլմում, 45 ֆիլմի ռեժիսոր է, 42 ֆիլմերի սցենարի հեղինակ։ 
Առավել նշանավոր ֆիլմերն են.
 1941 - Քաղաքացի Քեյնը / Citizen Kane
 1942 - Հիանալի Էմբերսոնները/ The Magnificent Ambersons
 1943 - Ջեյն Էյր / Эдвард Рочестер
 1946 - Օտարերկրացին / The Stranger
 1947 - Լեդին Շանհայից / The Lady from Shanghai
 1948 - Մակբեթ / Macbeth
 1949 - Երրորդ մարդը / The Third Man 
 1952 - Օթելլո / The Tragedy of Othello։ The Moor of Venice
 1954 - Վերսալի գաղտնիքները / Si Versailles m'était conté
 1955 - Պարոն Արկադին / Mr. Arkadin
 1956 - Մոբի Դիկ / Moby Dick
 1958 - Չարի կնիք / Touch of Evil
 1963 - Դատավարություն / Le procès
 1965 - Կեսգիշերային զանգակներ (Ֆալստաֆ) / Campanadas a medianoche - Джон Фальстаф
 1967 - Ծովայինը Ջիբրալթարից / Le Marin de Gibraltar
 1968 - Անմահ պատմություն / The Immortal Story
 1970 - Նամակներ Կրեմլից / The Kremlin Letter - Брезнавич
 1977 - Երկաթյա խաչ / Cross of Iron

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

Պաշտոնական կայքը
 IMDb-ում էջ
 allrovi կայքում
 tcmdb կայքում 
 IBDb կայքում
 Orson Welles – The One Man Band (1995)
 Senses of Cinema Great Directors Critical Database: Orson Welles 
 Orson Welles bibliography
 Mercury Theatre on the Air
 The Unseen Welles
 Guide to the Orson Welles Materials, Lilly Library, Indiana University
 Finding Aid for the Orson Welles – Oja Kodar Papers 1910–1998 (bulk 1965–1985 ), Special Collections Library, University of Michigan
 kinoposk կայքում

Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Ամերիկացի դերասաններ
Ամերիկացի կինոդերասաններ
Օսկարակիրներ
«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Ամերիկացի աթեիստներ
Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ
Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Ամերիկացի դրամատուրգներ
Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Ամերիկացի օպերատորներ
Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ
Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Ամերիկացի աճպարարներ
Հնչյունավորողներ
Ամերիկացի սցենարիստներ
Ամերիկացի հնչյունավորողներ
Ամերիկացի կինոսցենարիստներ
Ամերիկացի գրողներ
Ամերիկացի կինոարտադրողներ
Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Ամերիկացի ռեժիսորներ
«Ոսկե արմավենու ճյուղ» մրցանակի դափնեկիր ֆիլմեր
Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ