Դավադրության տեսություն

Դավադրության տեսություն () կամ կոնսպիրացիոնիզմ , վիճարկվող եզրույթ, որը վերաբերում է որևէ փորձնական տեսության, որ մի պատմական կամ ներկա իրադարձությունը բացատրում է իբրև որոշակի գաղտնի պլանի արդյունք՝ սովորաբար հզոր մաքիավելական դավադիրների կողմից ինչպես մի «գաղտնի թիմ» կամ «ստվերային կառավարություն»։

Դավադրության տեսությունները հաճախ թերահավատությամբ են դիտվում, քանի որ դրանք հակադրվում են պատմական կամ ներկա իրադարձությունների ակադեմիական վերլուծման հետ և վճռորոշ վկայություններով չեն ուղեկցվում։ Այս պատճառով եզրույթը հաճախ վանելիորեն է օգտագործվում, փորձելով բնութագրել մի հավատ իբրև այլաշխարհիկորեն կեղծ, և ներկայացված քմահաճ անձի կամ խելագար երիզում գտնվող խմբի կողմից։ Այսպիսի բնութագրումն իր հնարավոր անարդարության և անփութության պատճառով հաճախ գիտավեճի թեմա է լինում։

20-րդ դարի վերջին և վաղ 21-րդ դարում դավադրության տեսությունները կենցաղային են դարձել հասարակական լրատվամիջոցներում, որոնք դրանց առաջացումը լայնորեն ներկայացնում են որպես մշակութային երևույթ։ Հետևաբար, դավադրության տեսություններն իբրև ճշմարտություն ընդունելը հասարակագետների, հոգեբանների և բանահյուսության փորձագետների համար դարձել է հետաքրքրական թեմա։

Քննադատություն
Դավադրության տեսությունները լայն քննադատության թեմա են ակադեմիկոսների, քաղաքագետների, և հասարակական լրատվամիջոցների կողմից։

Վավերականություն
Հավանորեն, որևէ դավադրության տեսության ամենավիճելի մասը առանձին տեսության ճշմարտության մասին համաձայնության հասնելն է՝ թե՛ դրա հետևորդների և թե՛ ընդդիմախոսների կողմից բավարարվածությամբ։ Դավադրության առանձին մեղադրանքներն իրենց ճշմարտանմանության մեջ լայնորեն տարբերվում են, սակայն որոշ ընդհանուր համանմուշներ կարելի է օգտագործել իրենց հավանական ճշմարտական արժեքն ստուգելու համար՝

Օկկամի ածելին - Արդյո՞ք այլընտրանքային պատմությունը հիմնական հոսքի պատմությունից փաստերի ավելի մեծ մասն է բացատրում, թե ավելի բարդ և ուրեմն ավելի քիչ օգտակար բացատրություն է նույն փաստերի։
Տրամաբանություն - Արդյո՞ք առաջարկված ապացույցները հետևում են տրամաբանության կանոններին, թե օգտագործում են տրամաբանական կեղծիքներ։
Մեթոդոբանություն - Արդյո՞ք առաջարկված ապացույցները լավ են կառուցված, այսինքն, հիմնավորված մեթոդաբանություն են օգտագործում։ Արդյո՞ք որևէ պարզ ստանդարտներ կան վճռելու, թե որ փաստերը կապացուցեն կամ կհերքեն տեսությունը։
 Զրպարտողներ - Քանի՞ հոգի և ինչպիսի՞ մարդիկ են պետք, որ հավատարիմ դավադիրներ լինեն։
 Հերքելիություն - Արդյո՞ք կարելի է ցուցադրել, թե տեսության առանձնահատուկ հայցերը կեղծ են կամ «անհերքելի»։

Ամերիկացի ակադեմիկոս Նոամ Չոմսկին, ով Ամերիկայի հիմնադրման վառ քննադատներից է, դավադրության տեսությունը հակադրում է իբրև փոքրիշատե բուհական վերլուծության հակառակը, որն ավելի շատ կենտրոնանում է հասարակապես ճանաչված հիմնարկությունների հասարակական, երկարատև վարքի վրա, քան անհատների գաղտնական կոալիցիաների վրա։

Դավադրության տեսությունները Հայաստանում

Հայաստանցի հասարակությունն առավել հակված է յուրաքանչյուր իրադարձության ակունքներում տեսնել դավադրության տեսություն։ Այդ մասին Երևանի Պետական Համալսարանի քաղաքակրթական և մշակութային հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, արևելագետ Դավիթ Հովհաննիսյանը բացատրել է.

Ըստ Դավիթ Հովհաննիսյանի, մարդիկ հաճույքով են ընդունում նման տեսությունները, որովհետև դրանց մեջ որոշակի միստիկա կա, մարդիկ ավելի հակված են բարդ դեպքերում չվստահել պարզ բացատրություններին և փորձում են գտնել իրենց ներքին վախերն արդարացնող հիմնավորումներ։

Ծանոթագրություններ 

Դավադրության տեսություն
Արաբական մշակույթ