Խառատային հաստոցներ

Խառատային հաստոցներ, պտտման մարմինների տեսք ունեցող շինվածքները շրջատաշմամբ մշակող հաստոցներ։

Դասակարգում
Խառատային հաստոցներն ըստ նշանակության, տեխնոլոգիական հնարավորությունների և այլ հատկանիշների լինում են.
 ունիվերսալ խառատային և խառատա-պտուտակահան, 
 խառատադարձուկային, 
 բազմակտրիչ, 
 պատճենահան միաիլ և բազմաիլ ավտոմատ, 
 խառատա-կարուսելային 
 և այլ տիպերի։

Հիմանական մասեր
Խառատային հաստոցներով կատարվում են արտաքին գլանային, կոնական և ձևավոր մակերևույթների շրջատաշում, ներքին մակերևույթների ներտաշում, ճակատամասերի մշակում, կտորահատում, կտրիչներով ու պարուրակիչներով արտաքին ու ներքին պարուրակների մշակում, անցքերի գայլիկոնում և այլն։ Ամենաշատ տարածված խառատային հաստոցները ունիվերսալ խառատա-պտուտակահան հաստոցներն են (կան նաև մասնագիտացված և հատուկ խառատային հաստոցներ)։

Ունիվերսալ խառատա-պտուտակահան հաստոցներ հիմնական հանգույցներն են. 
 հենոցը, 
 առջևի կամ իլի թամբը, 
 փոխովի ատամնանիվներով կիթառը, 
 սուպորտը, գոգնոցը, 
 հետին թամբը, 
 արագ տեղաշարժերի հաղորդակը, 
 հովացնող հեղուկի համակարգը, 
 հաստոցի էլեկտրասարքավորումը։

Հենոցը ծառայում է հաստոցի մյուս բոլոր հանգույցների տեղակայման համար։ Նրա վրա ամրանում են առջևի թամբը և մատուցումների տուփը։ Հենոցի երկարությամբ հատուկ ուղղորդիչներով տեղաշարժվում են ետին թամբը և սուպորտը։ Հենոցը իր պատվանդաններով տեղադվում է հիմքի կամ թրթռամեկուսիչ հենարանների վրա։ Առջևի թամբն ամրացվում է հենոցի ձախ մասի վրա և ծառայում է մշակվող շինվածքի ամրակապման ու դրան պտտական շարժում հաղորդելու համար։ Առջևի թամբի մեջ հավաքվում են արագությունների տուփը, իլը իր հենարաններով, դարձափոխի, արգելակիչ և այլ մեխանիզմներ։ Փոխովի ատամնանիվներով կիթառը տեղադրվում է հաստոցի ձախ ճակատամասի վրա՝ պահպանիչ պատյանի տակ և պտտական շարժումը առջևի թամբից հաղորդում մատուցումների տուփին։ Մատուցումների տուփը ամրացվում է հենոցի առջևի մասի ձախ կողմին և պտտական շարժումը հաղորդում է ընթացքային պտուտակին կամ ընթացքային լիսեռին։ Կիթառի և մատուցումների տուփի տարբեր լարումներն ապահովում են կտրող գործիքի մատուցումների անհրաժեշտ մեծությունները։

Սուպորտը ծառայում է կտրող գործիքի ամրակապման և նրան անհրաժեշտ տեղաշարժեր հաղորդելու համար։ Սուպորտի երկայնական սահնակի տեղաշարժը հենոցի ուղղորդիչներով ապահովում է կտրիչի երկայնական մատուցումները, իսկ լայնական սահնակի տեղաշարժը՝ երկայնական սահնակի համապատասխան ուղղորդիչներով՝ լայնական մատուցումները։ Վերին սահնակը դարձող մասի հետ կարող է կենտրոնների առանցքի նկատմամբ տեղակայվել անկյան տակ։ Սուպորտի երկայնական և լայնական տեղաշարժերը կատարվում են մեխանիկական հաղորդակով կամ ձեռքով։ Գոգնոցը հենոցի առջևի կողմից ամրանում է սուպորտի երկայնական սահնակին և ծառայում ընթացքային պտուտակի կամ ընթացքային լիսեռի պտտական շարժումը սուպորտի ուղղագիծ շարժման փոխակերպելու և վերջինիս ուղղությունը փոփոխելու համար։ Ետին թամբը ծառայում է մշակման ժամանակ նախապատրաստուկը կենտրոնում պահելու, ինչպես նաև անցքեր մշակելիս գայլիկոնիչ գործիքներն ամրացնելու համար։

Արագ տեղաշարժերի հաղորդակը տեղադրված է հենոցի աջ ճակատին և ծառայում է սուպորտի պարապ ընթացքների ժամանակը կրճատելու համար։ Այս հաղորդակը պտտական շարժումը հաղորդում է ընթացքային լիսեռին։ Հովացնող հեղուկի համակարգը կիրառվում է տաշեղի և նախապատրաստուկի ու կտրող գործիքի համապատասխան մակերևույթների միջև շփումը փոքրացնելու, կտրման գոտուց ջերմությունը հեռացնելու համար։

Կտրիչներ
Որպես կտրող գործիքներ խառատային հաստոցներում օգտագործվում են.
 ճակատատաշ, 
 կտորահատ, 
 ներտաշ, 
 ձևավոր, 
 պարոլրակահատ կտրիչներ, 
 ներպարուրակիչներ, 
 արտապարուրակիչներ, 
 գայլիկոններ, 
 անցքալայնիչներ, 
 անցքակոկիչներ 
 և այլն։

Խառատային հաստոցների վրա նախապատրաստուկի ճշգրիտ տեղակայման և հուսալի ամրակապման համար կիրառվում են զանազան հարմարանքներ (կենտրոններ, կապիչներ, հենամահիկներ և այլն)։

Արտադրության պատմություն
ՍՍՀՄ-ում արտադրվել են տարբեր չափերի ունիվերսալ խառատային հաստոցներ, որոնցով կարելի է մշակել մինչև 4000 մմ տրամագիծ և 20000 մմ երկարություն ունեցող նախապատրաստուկներ։ 
Հայաստանում խառատային հաստոցներ սկսել են արտադրել 1945 թվականից։ Հայ մասնագետներն առաջին խառատա-պտուտակահան հաստոցն ստեղծել են 1955-ին, Ֆ. Է. Ձերժինսկու անվ. հաստոցաշինական գործարանում։ Խառատային հաստոցներ արտադրվում են նաև Կիրովականի ճշգրիտ հաստոցների գործարանում։ Ժամանակակից խառատային հաստոցներ թողարկվում են ծրագրային կառավարման համակարգերով և հնարավորություն են տալիս լրիվ ավտոմատացնել մշակման պրոցեսը՝ ռեժիմների փոփոխմամբ, չափերի և մակերևույթների ստացման ճշգրտության ապահովմամբ և այլն (տես Ծրագրային կառավարման հաստոցներ)։

Հաստոցներ