Մետիս (արբանյակ)

Մետիսը նույնպես հայտնի է որպես Յուպիտեր XVI, Յուպիտերի արբանյակներից ամենամոտն է մոլորակին, պատկանում է Յուպիտերի ներքին արբանյակների խմբին։ Այն հայտնաբերվել է 1979 թվականին «Վոյաջեր-1» ԱՄԿ-ի կատարած լուսանկարներում, և ստացել է իր անունը 1983 թվականին հին հունական աստված Զևսի առաջին կնոջ պատվին։

Արբանյակի հետագա հետազոտությունները կատարվել են 1996 թվականից մինչև 2003 թվականի սեպտեմբերը Գալիլեո կայանի միջոցով, որից նաև լուսանկարվել է արբանյակի մակերևույթը։

Մետիսը գտնվում է մակընթացային փականի մեջ Յուպիտերի հետ, նրա ձևը խիստ ասիմետրիկ է։ Արբանյակի շառավղերից մեկը ամենափոքրից մոտ երկու անգամ մեծ է։ Մետիսը Յուպիտերի հայտնի երկու արբանյակներից մեկն է, որոնք պտտվում են մոլորակի շուրջ նրա օրվանից փոքր ժամանակահատվածում, մյուսը Ադրաստեան է։ Այն պտտվում է Յուպիտերի մոլորակի հիմնական օղակի մեջ, և ենթադրվում է որ այն հիմնական աղբյուրն է Յուպիտերի օղակների նյութի համար։

Հայտնաբերում և հետազոտություններ 
Մետիսը հայտնաբերվել է 1979 թվականին Սթիվեն Սիննոտի կողմից Վոյաջեր-1 ավտոմատ միջմոլորակային կայանի կատարած լուսանկարների վրա, և ստացաել է  սկզբնական անվանում։ 1983 թվականին արբանյակը պաշտոնականորեն անվանվեց հունական դիցարանի տիտան Մետիսի անունով, ով հանդիսանում էր Զևսի առաջին կինը (Յուպիտերի հունական տարբերակը)։ Վոյաջեր-1 կայանից կատարված լուսանկարների վրա Մետիսը երևում է որպես կետ, և փաստորեն նրա մասին տեղեկությունները սահմանափակ էին, մինչև Գալիլեո կայանի ժամանումը Յուպիտերի համակարգ։ Գալիլեո կայանը լուսանկարեց արբանյակի համարյա ամբողջ մակերևույթը, և թույլ տվեց ենթադրություններ անել նրա կազմության մասին 1998 թվականին։

Չնայած այն հանգամանքին, որ 2016 թվականին Յուպիտերի համակարգ հասած Ջունո ուղեծրակայանը ունի լուսանկարչական խցիկ, այն հիմնականում զբաղվում է Յուպիտերի հետազոտություններով։ Այնուամենայնիվ, Յուպիտերի մոտ տարածությունից հետազոտությունների ընթացքում, այն կարող է նաև լուսանկարել մոտ արբանյակներ Մետիսը և Ադրաստեան։

Ֆիզիկական տվյալներ 
Մետիսը ունի ոչ կանոնավոր չև, նրա չափերն են 60×40×34 կմ, այն փաստորեն Յուպիտերի ներքին արբանյակների միջև երկրորդ ամենափոքր արբանյակն է։ Արբանյակի մակերևույթի չափազանց մոտավոր գնահատականների համաձայ այն կարող է ունենալ 5 800-ից 11 600 քառակուսի կիլոմետր տարածք (միջին գնահատական՝ 8,700): Մետիսի կազմությունն ու զանգվածը հայտնի չեն, սակայն ենթադրելով, որ այն ունի Ամալթեային նման միջին խտություն (~0,86 գ/սմ3), նրա զանգվածը կարող է գնահատվել ~3,6×1016 կգ։ Այս խտությունը կենթադրի, որ այն կազմված է ջրային սառույցից 10–15% ծակոտկենությամբ։

Մետիսի մակերևույթը ամբողջությամբ ծածկված է խառնարաններով, այն մուգ է և ունի կարմրավուն գույն։ Նրա կիսագնդերի միջև կա չափազանց մեծ ասիմետրիկություն։ Նրա առաջնային կիսագունդը 1,3 անգամ պայծառ է մյուսից։ Սա հավանաբար պայմանավորված է այն փաստով, որ առաջնային կիսագունդը ունենում է ավելի շատ բախումներ այլ մարմինների հետ, որի արդյունքում էլ արբանյակի ընդերքից արտամղվում են ավելի պայծառ նյութեր, ենթադրաբար սառույց։

Ուղեծիր և պտույտ 
Մետիսը չորս Յուպիտերի ներքին արբանյակներից ամենամոտն է մոլորակին։ Այն պպտվում է մոլորակից ~128,000 կմ հեռավորության վրա (1,79 Յուպիտերի շառավիղ) Յուպիտերի հիմնական օղակի ներսում։ Արբանյակի ուղեծիրը ունի չափազանց փոքր էքսցենտրիսիտետ (~0.0002) և ուղեծրի թեքում (~ 0.06°) Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ։

Մոլորակի հետ մակընթացային փականի պատճառով Մետիսը պտտվում է իր ուղեծրի պարբերության հետ սինքրոն։

Մետիսը պտտվում է Յուպիտերի սինքրոն ուղեծրից ներս (ինչպես և Ադրաստեան), և այդ պատճառով մակընթացային ուժերի ազդեցության տակ նրա ուղեծիրը դանդաղորեն նվազում է։

Մետիսը Յուպիտերի արբանյակներիս ամենաարագ շարժվողն է, նրա ուղեծրային արագությունը կազմում է 31,5 կմ/վ։

Յուպիտերի օղակների հետ փոխազդեցություն 
Մետիսի ուղեծիրը ընկնում է մոտ ~1000 կմ Յուպիտերի հիմնական օղակի ներսում, նրա ուղեծիրը գտնվում է օղակի մեջ գտնվող ~500 կմ ճեղքի մեջ։ Ճեղքը միանշանակ ինչ որ կերպ կապված է արբանյակի հետ, սակայն այս կապի բնույթը դեռևս բացահայտված չէ։ Մետիսը մատակարարում է հիմնական օղակի մասնիկների մեծ մասը։ Այս մասնիկները ենթադրվում է, որ արտանետվել են Յուպիտերի ներքին արբանյակների մակերևույթի հետ երկնաքարերի բախումներից։

Տես նաև 
 Բնական արբանյակ
 Յուպիտերի օղակներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Մետիսի մասին տեղեկություններ ՆԱՍԱ-ի Solar System Exploration կայքում 

Յուպիտերի արբանյակներ