Ազոխ (քարանձավ)

Ազոխի քարանձավը (ավելի հին անվանումը՝ Որվան, Որվանի անձավ) գտնվում է Արցախի հարավային մասում, Հադրութի շրջանում։ Կրաքարե այս քարանձավը ունի շուրջ 8000 քառ. մետր մակերես, և պարունակում է ութ լայն այրերով 600 մ երկարությամբ խճճված անցքեր։ Այն տարածաշրջանի հնագիտության և հնէաբանության կարևոր հնավայրերից է, որով կուսումնասիրվեն նախնադարի մարդկանց տեղաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհով։ Այժմ գտնվում է Ադրբեջանի օկուպացիայի տակ։

1968 թ. պեղումներով հայտնաբերվել է նեանդերթալյան նախամարդու ծնոտոսկրը, որը 300.000 տարեկան էր և աշխարհի այս մասի նեանդերթալյան մարդու ամենահին մնացորդն է։ Մինչև այդ այդպիսի գտածոներ եղել են 4 երկրամասում՝ Սիդի-Աբդ Էրագման (Մարոկո), Շտայնհայմ (Գերմանիա), Սպանոկոմբե (Անգլիա) և Սադիադելլե Դիոբոլոն (Իտալիա)։ Ազոխում հայտնաբերված գտածոն զբաղեցնում է 5-րդ տեղը, գտնվել են նաև բազմաթիվ գործիքներ։ Նախապատրաստական պեղումները վերսկսվել են 1990-ական թթ.: 2002 թվականից Թանիա Քինգի ղեկավարությամբ հնագետների միջազգային արշավախումբը ծավալուն պեղումներ կատարեց Ազոխի քարանձավում։ Գտնվեցին չխաթարված մուտքեր, ինչպես նաև նախնադարյան շրջանի բազմաթիվ գտածոներ, որոնց թվում կան գործիքներ և կենդանիների բրածոներ, որ կրում են այս գործիքների հետքերը։ Գտածոների ուսումնասիրությամբ հնէաբանների խումբը ենթադրում է, որ մարդը Հայաստանի տարածքում ապրել է շուրջ երկու միլիոն տարի առաջ։

Ազոխի քարանձավ 

Ազոխից հայտնաբերված ծնոտը մեզ է հասել այն ժամանակաշրջանից, որը անցումային էր Հոմո-հայդելբերգենեզիսից, Հոմո-նեադերտալեզիսի և Հոմո-նեադերտալեզիսից, Հոմո-սապիենս։ Վերջին հնագիտական պեղումները և Կովկասում իրականացրած հայտնագործությունները վկայում են այն մասին, որ նախամարդը զբաղեցրել է այս տարածքը մոտավորապես 2.000.000 տարի։ Հնէաբանները առաջարկում են պեղումնային ամենացածր շերտի գտածոները ամրագրել վաղ պալեոլիթյան ժամանակաշրջանի (Նախաաշելյան), աշխարհի ամենահին ժամանակաշրջանին (730,00-1,500,000 տարի) և որը շատ կողմերով նման է Օլդուվայան մշակույթին՝ Տանզանիայի Օլդուվա կիրճից, և մշակույթ, որը ստեղծել է հանրահայտ Լասկո քարանձավը Ֆրանսիայի հարավ-արևելքում։ Ազոխ քարանձավը կարևոր հնագիտական վայր է, որը նաև նշանակալի է մարդու էվոլյուցիայի, հնամարդաբանական ուսումնասիրություններում։ Քարանձավը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Ազոխ գյուղի մոտ։ Այն գտնվում է գետահովտի վերևում (827 մ ծովի մակարդակից),  նույնանուն գյուղից շուրջ 200 մ բարձրության վրա (N 39°37.14', E 46°59.31), հովտի արևմուտքում վեր է խոյանում Մեծ Քիրսը (3000 մ), իսկ արևելքից, հյուսիսից և հարավից շրջափակված է խիտ անտառներով։

Ազոխի քարանձավն աշխարհագրորեն տեղակայված է բնական միջանցքում, որով հնագույն մարդիկ և մյուս կենդանի արարածները գաղթել են Աֆրիկայից դեպի Եվրոպա։ Այն վկայություն է, որ ժամանակակից մարդիկ և նրանց նախնիները բնակվել են կովկասյան տարածաշրջանում, փաստվում է չորս տարածքներից, այդ թվում և Ազոխի քարանձավից հայտնաբերված մնացորդներով։ Մնացած երեք տարածքներն են՝ Դմանիսին (Վրաստան), Մեզամայսկայա քարանձավը հյուսիս-արևմտյան Կովկասում և Բարակայի քարանձավը Արևմտյան Կովկասում։

Հարավարևմտյան ուղղություն ունեցող ազոխյան այս հնավայրը բաղկացած է բազմաթիվ քարացուկային խոռոչներից, որոնք կազմում են ընդարձակ կրաքարե կարստային համակարգ։ Այն հայտնաբերվել է 1960 թվականին, և քարանձավի մուտքերից մեկը (Ազոխ 1) նախորդ արշավախմբի կողմից տարիներ շարունակ ենթարկվել է ինտենսիվ պեղումների՝ անեղծ թողնելով այս սրահի հետնամասի և կողմնային հատվածների նստվածքաշերտերը։ Նշված պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել է հնագույն մարդու ստորին ծնոտի մի հատված։ Այն համապատասխանում է ուղիղ քայլող մարդու և նեանդերթալյան մարդու դարաշրջաններին, որը ներկայումս համարվում է հայդելբերգյան մարդու դարաշրջան։ Հայտնաբերված հատվածը, որը շուրջ 300,000 տարեկան է, կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ այն պատկանում է հնագույն մարկանց այս խմբի ամենաարևելյան ներկայացուցչին։ Այն կարևոր լրացում է նաև Կովկասի տարածաշրջանում հնագույն մարդկանց բրածո մնացորդների ուսումնասիրության ոլորտում։

Ազոխի քարանձավի պեղումները 2002-2006 

Բավականին մեծ տեղեկատվություն է կորել սկզբնական պեղումների ժամանակ, քանի որ դրանք համակարգված և միջդիսցիպլինար բնույթ չէին կրում։ Ազոխի քարանձավի ծրագիրը վերսկսվել է ներկայիս միջազգային և բազմադիսցիպլինար գիտահետազոտական արշավախմբի կողմից 2002 թվականին՝ ԼՂՀ կառավարության հրավերով և շարունակվում է առ այսօր։ Արշավախմբի կողմից 2002 թվականին մեկնարկած աշխատանքում կիրառվում են պեղումների արդի և համակարգված մեթոդներ. գտածոների եռաչափ արձանագրում՝ գտածոների տարածական և ժամանակային բաշխվածության տվյալներ ստանալու, նստվածքաշերտերի զննում՝ մանր կաթնասունների հայտնաբերման նպատակով, երկրաբանական մանրազնին աշխատանք՝ ուղղված քարանձավի շերտագրության ուսումնասիրմանը, ինչպես նաև հաջորդականության ռադիոմետրիկ թվագրում։ Ներկայումս Ազոխի քարանձավում աշխատում են գիտնականներ Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի Հանրապետությունից, Մեծ Բրիտանիայից, Իսպանիայից և Իռլանդիայի Հանրապետությունից։ Աշխարհի ավելի քան 30 երկրներից գիտնականները հետազոտում են պեղված նյութը և իրականացնում այլ բնույթի աշխատանքներ։ Նոր հետազոտական խմբի հիմնական նպատակն է՝ համապարփակ կերպով բնութագրել պլեյստոցենից մինչև հոլոցեն ընկած ժամանակահատվածում հնագույն մարդկանց գաղութները և բնակեցումը Փոքր Կովկասում։ Առ այսօր իրականցված աշխատանքի արդյունքում բացահայտվել են տեղանքի վերաբերյալ նոր հանգամանքներ, որոնք պեղումների նախորդ փուլում հայտնի չէին։ Պեղումների այս նոր փուլը հայտնաբերել է պլեյստոցենից մինչև հոլոցեն ընկած ժամանակահատվածի երկար և գրեթե շարունակական շերտագրական հաջորդականությունը։ Բացի այդ, վկայություն կա, որ տարբեր ժամանակներում քարանձավում բնակվել են հնագույն մարդկանց երեք տեսակ՝ հայդելբերգյան մարդը, նեանդերթալյան մարդը և մարդ բանականը։ Հայտնաբերվել են բազմաթիվ նոր քարանձավային մուտքեր, այդ թվում՝ Ազոխ 5-ը, որը քարացուկային և հնագիտական չվնասված մնացորդներով անեղծ սրահ է։ Շերտագրական և ժամանակագրական առումով այն նման է նախկինում հայտնաբերված Ազոխ 1-ին, ուստի, այստեղ ևս հնագույն մարդու բնակման վկայություններ գտնելու հավանականություն կա։ Ազոխ 2-ի ամենահին շրջանը (շուրջ մ.թ. 780 թվական) ներկայացնում է արաբական արշավանքների ժամանակաշրջանը։ Այս սրահում հայտնաբերվել են խեցեղենի նմուշներ, որոնք կրում են Իսպանիայում գտնված նույն ժամանակաշրջանի արաբական խեցեղենին բնորոշ հատկանիշներ։ Ազոխ 5-ի ամենավաղ ժամանակաշրջանը թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 384 թվականը, որը նշանավորում է երկաթի դարաշրջանի վերջը և հելլենիստական քաղաքակրթության սկիզբը։

Քարե գործիքներ 
Քարե գործիքները հնագույն մարդկանց առկայության և գործունեության ամենահաստատուն վկայությունն են։ Ազոխ 1-ում գործիքներ են հայտնաբերվել տարբեր հողաշերտերից, ինչը նշանակում է, որ հավաքածուները տեսակավորվում են ժամանակագրորեն և ըստ գործիքների տեսակների։ Այս հավաքածուները պատրաստվել են քարանձավում բնակություն հաստատած հնագույն մարդկանց տարբեր հմբերի՝ հայդելբերգյան մարդու և նեանդերթալյան մարդու կողմից։ Քարե գործիքները մատնանշում են, որ այս վաղ մարդիկ տարբերվում էին դրանց արտադրության և տեխնոլոգիայի վերաբերյալ իրենց գիտելիքով։

Մինչ այժմ ձեռք բերված հավաքածուն հիմնականում պարունակում է պարզ հատիչներ, երկկողմ հատիչներ, սայրեր, քերիչներ և այլն։ Գործիքները պատրաստված են այնպիսի հումքային նյութերից, ինչպես կայծքարը, դաշտաքարը և օբսիդիանը։ Դեռևս դժվար է դրանք հստակ վերագրել որոշակի տեխնոլոգիայի։ Հետագա ուսումնասիրությունների ընթացքում կստուգվի՝ արդյո՞ք այս գործիքների հեղինակը հայդելբերգյան մարդն է։

Ազոխ 1-ում հայտնաբերված որոշ կենդանիների ոսկորների վրա առկա են քարե գործիքով արված կտրվածքի հետքեր, որոնք մատնանշում են կենդանիների մորթված լինելու հանգամանքը։ որոշակի փաստեր վկայում են, որ քարե գործիքների արտադրությունը հիմնականում տեղի է ունեցել քարանձավից դուրս։ Բացի այդ քարե գործիքների փոքր քանակությունը, ինչպես նաև նմուշների ինտենսիվ մշակման սուղ վկայությունը նույնպես խոսում են հնագույն մարդկանց կողմից քարանձավի կարճաղամկետ բնակեցումների մասին։ Ազոխի հնագույն մարդիկ քարե գորձիքների պատրաստման համար հիմնականում օգտագործել են տեղական ծագման հումքային նյութեր, ինչպես օրինակ՝ քարանձավում և շրջակայքում գոյացած կայծքարերի տեսակներ։ Փոքր քանակությամբ օբսիդիանի գործիքների առկայությունը վկայում է ավելի հեռավոր աղբյուրների մասին։ Ազոխից շուրջ 100 կմ հեռավորության վրա գտնվող Սյունիքը, ըստ երևույթի, եղել է այս նյութի ամենամերձավոր աղբյուրը։

Ազոխի քարանձավի կենդանական աշխարհը 
Ազոխ 1-ում տարբեր ժամանակաշրջանների ընթացքում մեծ քանակությամբ քարանձավային արջեր են եղել։ Այս կենդանիները հայտնաբերվել են միջին պլեյստոցենի դարաշրջանի Եվրոպայի տարածքներում, բայց ներկայումս բնաջնջված են։ Դրանք բավականին զանգվածեղ էին, հավանաբար՝ մինչև 4 մետր, որոնց մարմինը կշռում էր մոտ 700 կգ։ Ազոխի քարանձավային արջերը պատկանում են աշխարհում հայտնի հնավայրերից հայտնաբերված խոշորագույնների թվին։ Ազոխում դրանց առկայությունը առանցքային տեղ է գրավում այս տարածաշրջանում մարդկանց կացութաձևը և գույության ձևերը հասկանալու գործում։

Քարանձավում հայտնաբերվել են նաև արջի մեկ այլ տեսակի՝ շագանակագույն արջի մնացորդներ։ Ներկայումս այս տեսակը գոյություն ունի Հյուսիսային Ամերիկայում և Եվրոպայում։ Ենթադրվում է, որ քարանձավային արջը սննդի կարևոր աղբյուր է եղել թե հայդելբերգյան, և թե նեանդերթալյան մարդու համար։ Ազոխի քարանձավի պեղումներով հայտնաբերված քարանձավային արջի ոսկորներից շատերի վրա առկա են կտրած հետքեր։ Դրանք առաջացել են, երբ հնագույն մարդիկ քարե գործիքներով անջատել են միսը, սննդում օգտագործելու նպատակով։ Հայտնաբերվել են նաև քարանձավային արջի այրված ոսկորներ մարդու պատրաստված օջախներում, ինչը վկայում է, որ նրանք նաև խորովել են միսը։ Հավանաբար մարդիկ որսում էին հիվանդ կամ վիրավոր, ինչպես նաև ձմեռվա քնով թուլացած արջերին։ Նրանք կարող էին օգտագործել նաև մահացած արջերի միսը։ Այս գործունեությունը, ըստ երևույթին, իրականացվել է քարանձավի հետնամասի այն հատվածում, որտեղ ներկայումս պեղումներ են կատարվում։ Ազոխ 1-ում բավականին տարածված են քարանձավային արջի ոսկորներ, ատամներ և ճանկեր։

Անցած 300,000 տարիների ընթացքում քարանձավում բնակվել են նաև չղջիկների բազմաթիվ տեսակներ, ընդ որում տարբեր տեսակներ են հայտնաբերվել քարանձավի տարբեր հատվածներում և մուտքերում, այդ թվում՝ Ազոխ 1-ում։

Ազոխի քարանձավում հայտնաբերված են այլ կենդանիներ ևս, որոնց մի մասը ներկայումս բնաջնջված են, ներառում են՝ հսկա եղջերու, ռնգեղջյուր, բիզոն, ձիեր, գայլեր, բծավոր բորենի, աղվես, ընձառյուծ, մացառախոզ, խոզ, այծ, կրծողներ և կրիա։ Քարանձավում հայտնաբերված կենդանիներից մի քանիսը ներկայումս հանդիպում են միայն Աֆրիկայում (օրինակ՝ ռնգեղջյուր, բծավոր բորենի, ընձառյուծ), բայց անցյալում եղել են նաև Եվրոպայի տարածքում, օրինակ` հսկա եղջերուն։ Ազոխում հանդիպող որոշ կենդանատեսակներ ծագել են Աֆրիկայում` բորենին և ռնգեղջյուրը։ Աֆրիկյան այս տեսակների առկայությունը մատնանշում է, որ Աֆրիկայի և Եվրոպայի միջև ոչ միայն մարդկանց, այլև կենդանիների տեղաշարժեր են եղել։

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Ազոխի քարանձավ

Գրականություն 

 Fernández-Jalvo Y.; King T .; Andrews P.; Moloney N.; Ditchfield P.; Yepiskoposyan L.; Safarian V.; Nieto Díaz M.; Melkonyan A. «Azokh Cave and Northern Armenia), in Baquedano E; Rubio Jara S; (eds.). Miscelánea . en Homenaje a Emiliano Aguirre, Volumen IV: Arqueología, Alcalá de Henares, Museo Arqueológico Regional séries, 2004, pp. 158-168.
 Grün R.; Maroro J.; Jeggins S.; Stringer C.; Robertson S.; Taylor L.; Mortimer G. and McCulloch, «M. ESR and U-series analyses of enamel and dentine fragments of the Banyoles mandible», Journal of Human Evolution, 50, 2006, pp. 347–358.
 James N. P. and Bone Y. «Paleoecology of Cool-Water, Subtidal Cycles in MidCenozoic Limestones, Eucla Platform, Southern Australia»; Palaíos, 9, 1994, pp. 457–476.
 Kasimova R. M. «Anthropological research of Azykh Man osseous remains». Human Evolution, 16, 2001, pp. 37–44.;
 De Lyumley H.; Lordkipanidze D.; Féraud G.; García T.; Perrenoud C.; Falgueres C.; Gagnepain J.; Saos T. Y.; Voinchet P.; «Datation par la méthode 40 at/39 Ar de la couche de cendres volcaniques (couche VI) de Dmanissi (Géorgie) qui a livré des restes d'hominidés fossiles de 1,81 Ma». Comptes Rendus Palevol, 1, 2002, pp. 181–189.
 Lioubine V. P. L'Acheuléen du Caucuase. ERAUL 93 Liege, Études et Recherches Archéologiques de 1'Université de Liege, pp. 2002.
 Lioubine V. P. and Bosinski G. «The earliest occupation ofthe Caucasus region», in RIEBROEKS, W.; Kolfschoten T. (Oos.). The earliest occupation of Europe, Leiden University, 1995, pp. 207–253.
 Meldahl K. H. and Cutler, A. H. «Neotectonics and Taphonomy: Pleistocen Molluscan Shell Accumulations in the Northern Gulf of California», Palaios, 7, 1992, pp. 187–197.
 Murray I.; Domínguez-Alonso, P.; Fernández-Jalvo, Y.; King, T.; Andrews, P.; Yepiskoposyan, L.; Moloney, N.; Lynch, E. P.; Asryan, L.; Ditchfield, P. and Williams D. M. «Pleistocene to Holocene stratigraphy of Azokh Cave, Lesser Caucasus», Geoarchaeology (in press).
 Gabunia L.; Vekua A; Lordkipanidze D.; Swisher C. C. Lii; Ferring R.; Justus A; Nioradze M.; Tvalchrelldze M.; Antón S.; Bosinski G.; Jóris O., De Lumley M. A; Marsuradze G. y Mouskhelishvlli A. «Earliest Pleistocene Hominid Cranial Rernains from Dmanisi, Republic of Georgia: Taxonomy, Geological Setting, and Age», Science, vol. 288, 2000, pp. 1019–1025.
 Pruvost M.; Schwarz R.; Bessa Correia V.; Champlot S.; Braguier, S.; Morel, N.; Fernández-Jalvo, Y.; Grange, T. and Geigl E. M. «Freshly excavated fossil bones are best for ampJification of ancient DNA», Proceedings al The National Academy of Sciences of the United States of America; 104, 2007, pp. 739–744.
 Smith, C. I.; Nielsen-Marsh, C. M.; Jans M. M. E.; Arthur P.; Nord Ag.; Collins M. J. «The strange case of Apigliano: Early fossilisation of medieval bone in southern Italy», Archaeometry, 44, 2002, pp. 405–416.
 Fernández-Jalvo Y.; King T.; Andrews P.; Yepiskoposyan L.; Moloney N.; Murray J.; Domínguez-Alonso P.; Asryan L.; Ditchfield P.; Maoe J.; Van der.; Torres T.; Sevilla P.; Nieto Díaz M.; Caceres I.; Allué E.; Marín Monfort M. D. I.; Sanz Martín T. «Azokh Caves. Middle Pleistocene and Holocene in the Caucasus», Journal of human evolution (in press).
 Moloney N., Fernández-Jalvo, Y.; King T.; Murray I.; Asryan L.; Anorews P.; Domínguez Alonso P. y Yepiskoposyan L. «The lithic assemblages from Azokh I cave, the Lesser Caucasus: 2002-2008 excavations», Antiquity (in press).
 Finlayson C.; Giles Pacheco F.; Rodríguez-Vidal J.; Fa D. A.; Gutiérrez López I. M.; Santiago Pérez A.; Finlayson G.; Allue E.; Baena Preysler J.; Caceres I.; Carrión I. S.; Fernández-Jalvo Y.; Gleed-Owen C.-P.; Jimenez Espejo F. I.; López P.; López Sarz J. A.; Riquelme Cantal La; Sánchez Marco A.; Giles Guzmán E.; Brown K.; Fuentes N.; Valarlno C. A.; Villalpando A.; Snúnger C. R.; Martínez Ruiz F. y Saka- moto T. «Late survival of Neanderthals at the southernmost extreme of Europe», Nature 443, 2006,pp. 850–853.

Քարանձավներ այբբենական կարգով
Արցախի Հանրապետության քարանձավներ