Պարսկահայք

Պարսկահայք, այլ անունը՝ Նոր Շիրական, նահանգ (երբեմն բդեշխության կարգավիճակով) Մեծ Հայքի կազմում։ Ընդգրկել է Կապուտան լճի հյուսիսային և արևմտյան առափնյա շրջանները։ Սահմանակից էր Կորճայք և Վասպուրական նահանգներին։ Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորության օրով կազմել է Նոր Շիրական բդեշխության հիմնական մասը։ Մեծ Հայքի՝ 387 թվականի բաժանումից և Նոր Շիրականի մեծ մասը Սասանյան Պարսկաստանին միացվելուց հետո, այդ տարածքը կոչվել է Պարսկահայք։

Պատմություն 
Պարսկահայք անունը մեր մատենագրության մեջ առաջին անգամ հիշատակվում է «Աշխարհացոյց»-ում, իսկ նրա Հեր և Զարեվանդ գավառները հիշատակվում են հին ժամանակներից և շատ հաճախ։ Պարսկահայքը գրավել է Ուրմիա լճի արևմտյան և հյուսիսային առափնյա շրջանները։ Նա շրջապատված էր Ուրմիա լճով և Կորճեք ու Վասպուրական «աշխարհ»-ներով։ Պարսկահայքում շատ էին տարածված ցիռը և այծյամը։ Պարսկահայքի Հեր և Զարեվանդ քաղաքների բնակչության ճնշող մասը կազմում էին հայերը, իսկ հարավային մնացած գավառներում բավական թիվ էին կազմում նաև ատրպատականցիները։
Պարսկահայքը թե՛ Արտաշեսյանների և թե՛ Արշակունիների թագավորության շրջանում միացված էր Հայկական պետությանը։ Հայաստանի առաջին բաժանման ժամանակ (387 թվական) այն միացվեց Ատրպատականին և նրա կազմում էլ մնաց մինչև վերջ, բացառությամբ Հեր, Զարեհավան և Զարեվանդ գավառների ու մի քանի այլ շրջանների, որոնք 9-11-րդ դարերում մտնում էին Վասպուրականի իշխանության մեջ։

Վարչական բաժանում 
Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Պարսկահայքը կազմված էր 9 գավառներից.
 Այլի կոչվում էր նաև Կուռիճան- կենտրոնը՝ Այլի
 Մարի գավառ (Մարի գաւառ)- կենտրոնը՝ Մարի
 Թրաբի- կենտրոնը՝ Նախճավան (Նախճաւան)
 Արասխ կոչվում էր նաև Ովեա- կենտրոնը՝ Շնավհ (Շնաւհ)
 Առնա կոչվում էր նաև Ըռնա- կենտրոնը՝ Առնա
 Տամբեր- կենտրոնը՝ Տամբեր
 Զարեհավան (Զարեհաւան)- կենտրոնը՝ Զարեհավան (Զարեհաւան)
 Զարավանդ (Զարաւանդ)- կենտրոնը՝ Զարավանդ (Զարաւանդ)
 Հեր- կենտրոնը՝ Հեր

Գավառների թվարկումը կատարված է հարավից հյուսիս ուղղությամբ։ Նրանց անունների մեծագույն մասը հնագույն ծագում ունի։ Պարսկահայքի գավառներից շատերի դիրքը վերջնականապես չի ճշտված։ Նրանցից մեզ լավ ծանոթ են միայն Հերը և Զարեվանդը։

Հեր 
Հեր գավառը գրավում էր այժմյան Խոյի շրջանը՝ Ուրմիա լճից հյուսիս։ Գավառի պատմաաշխարհագրական նշանավոր վայրերն են Հեր քաղաքը և Նվարսակ գյուղը։
Հերը համապատասխանում է այժմյան Խոյ քաղաքին, գտնվում էր Կոտուր գետի ափին՝տաշտաձև, փոքրիկ դաշտի կենտրոնում։ Այս դաշտը հենց քաղաքի անվամբ էլ կոչվել է Հերական կամ Խերական դաշտ։ Հեր քաղաքն ունեցել է պարսպապատ ամուր բերդ՝ երկաթե դռներով։
Նվարսակ անշուք գյուղը, որը գտնվում էր Հեր քաղաքի մոտ և 5-7-րդ դարերում եղել է Արևելյան Հայաստանի ու Ատրպատականի միջև սահմանային կետ, 5-րդ դարում նշանավորվեց որպես հաշտության պայմանագրի կնքման վայր։ Նվարսակի հաշտության պայմանագիրը կնքնել է 484 թվականին՝ Վահան Մամիկոնյանի և պարսկական արքունիքի ներկայացուցիչ Նիխոր զորավարի միջև։ Նվարսակի հաշտությունն արդյունք էր հայերի 481-484 թվականների հաղթական ապստամբության։ Այդ պայմանագրով Հայաստանը ներքին կյանքում ձեռք բերեց ինքնուրույնություն։

Զարեվանդ 
Այս գավառը հիշատակվում է նաև Զարուանդ և Զարավանդ ձևով։ Զարևանդը տարածքով համապատասխանում է այժմյան Սալմաստի և Դիլմանի շրջաններին, որոնք տարածվում են Ուրմիա լճից հյուսիս-արևմուտք։
Գավառի պատմական վայրերից է Սալմաստը, որը հիշատակված է դեռևս Փավստոս Բուզանդի մոտ։ Թովմա Արծրունու վկայությամբ Սալմաստը 9-րդ դարում արդեն քաղաք էր Հայաստանի ու Ատրպատականի սահմանագլխին։

Գրականություն 
 Թադևոս (Թադիկ) Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան, 2007։
 Հայաստանի Ազգային Ատլաս, հատոր Բ, Երևան, 2008։
 Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 1-5, Երևան, 1986-2001։

Արտաքին հղումներ 
 Հայաստանի Ազգային Ատլաս, հատոր Բ, Երևան, 2008։

Ծանոթագրություններ 

Պարսկահայք
Մեծ Հայք
Մեծ Հայքի նահանգներ
Մեծ Հայքի գավառներ
Վասպուրական