Մարտիրոս Ղրիմեցի

Մարտիրոս Ղրիմեցի, Մարտիրոս Կաֆացի (), հայ եկեղեցական-քաղաքական գործիչ, մատենագիր, տաղասաց։ Կ. Պոլսի (1659-1660) և Երուսաղեմի (1677-1680, 1681-1683) հայոց պատրիարք։

Կենսագրություն 
Ծնողները՝ Գրիգոր և Խաթուն։ Սովորել է Կաֆայի Ս. Նշան վանքում, ապա տեղափոխվել Թոխաթ և աշակերտել տաղասաց Ստեփանոս քահանա Թոխաթեցուն։ Ուսումնառությունը շարունակել է Երուսաղեմի Ս. Հակոբյանց վանքում՝ Աստվածատուր Տարոնացու մոտ։ 1659-1660 թվականներին եղել է Կ.Պոլսի պատրիարքը, 1661-1664 թվականներին՝ Ղրիմի թեմի եպիսկոպոսը, 1680-1683 թվականներին՝ Երուսաղեմի պատրիարքը։ Մ. Ղրիմեցին կարևոր դեռ է խաղացել Եղիազարյան-Հակոբյան պայքարում (1664-1680)։ Եղիազար Ա Այնթափցին փորձում էր ստեղծել Էջմիածին հակաթոռ կաթողիկոսություն, որի դեմ դուրս եկավ Էջմիածնի կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին։ Ընդդիմադիր թևը, սակայն, փաստորեն ղեկավարում էր Մ. Ղրիմեցին, որին և հաջողվեց խանգարել իրականացնելու միասնակամ կաթողիկոսության տրոհումը։ Մ. Ղրիմեցին թողել է մատենագիտական հարուստ ժառանգություն։ Նրա գրչին են պատկանում «Կարգ և թիւ թագաւորաց ազգիս Հայոց» (1672) չափածո ժամանակագրությունը, «Պատմութիւն Ղրիմի հայ գաղութի պատմության համար, «Ողբ Երեմիա մարգարէին...» (17-րդ դ. 70-ական թթ) երկերը։ 1672 թվականին չափածոյի է վերածել Հայսմավուրքը, գրել է ներբողներ, թվերի մասին չափածո վիճաբանություն («Յաղաս թուոց») և այլն։ Մ. Ղրիմեցուն բնորոշ է երգիծանքը։ Նա վերարթնացման շրջանի առաջին տաղերգուներից է, որ զավեշտին սոցիալական շեշտ է տվել։ Մ. Ղրիմեցու երգիծական ոտանավորների հերոսները ժամանակի եկեղեցական-քաղաքական գործիչներ են։

Աշխատություններ 
 Մարտիրոս Ղրիմեցի։ Ուսումնասիրություն և բնագրեր, աշխատասիրությամբ Ա. Մարտիրոսյան, Երեւան, 1958։
 Յարութիւն Քիւրտեան, Մարտիրոս Ղրիմցի կամ Կաֆացիի տաղերը Թրակիոյ կամ Պուլկարիոյ Հայոց վրայօք, - «Բազմավէպ», 1929, թ. 9, էջ 283-287, 1930, թ. 3, էջ 114-117, թ. 6, էջ 264-268։
 Յարութիւն Քիւրտեան, Մարտիրոս Ղրիմեցիի տաղերուն Քիւրտեան հաւաքածոյի օրինակը, - «Բազմավէպ», 1960, թ. 3-4, էջ 65-71։

Գրականություն 
 Պոտուրյան Մ., Մարտիրոս Ղրիմեցի և իր քերթուածները, Բուխարեստ, 1924։
 Մարտիրոսյան Ա., Մարտիրոս Ղրիմեցի, Երևան, 1958։
 Յարութիւն Քիւրտեան, Գարխօսություն՝ Մարտիրոս Ղրիմեցի (Հ. Մկրտիչ Պոտուրեան, Պուքրէշ-Ֆրումոասա, 1924-1930),- «Բազմավէպ», 1932, թ. 6-7, էջ 311-312։
 Հակոբ Անասյան Հ., XVII դարի ազատագրական շարժումներն Արևմտյան Հայաստանում. Պատմական հետազոտություն, Երևան, 1961։
 Աշոտ Հովհաննիսյան, Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, Երևան, հտ․ 1-2, 1957-1959։
 Աբգարյան Գ. Վ.,  Գրախոսություն՝  Ա. Մարտիրոսյան «Մարտիրոս Ղրիմեցի».- ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, 1959, № 1, էջ 98-100։ 
 Պիվազյան Էմ., Գրախոսություն՝ Ա. Ա. Մարտիրոսյան, Մարտիրոս Ղրիմեցի.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1959, N 1, էջ 255-262։

Ծանոթագրություններ 

Պատրիարքներ
Հայ եկեղեցական գործիչներ
Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Հայ քաղաքական գործիչներ
Միջնադարյան հայ բանաստեղծներ
Հայ մատենագիրներ
Հայ տաղասացներ
Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն
Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Հայ տղամարդ գրողներ
Հայ քահանաներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով