Վիկտոր Համբարձումյան

Վիկտոր Համազասպի Համբարձումյան (), հայ աստղագետ և աստղաֆիզիկոս, տեսական աստղաֆիզիկայի հիմնադիրներից մեկը։ Համբարձումյանի աշխատությունները վերաբերում են աստղերի և միգամածությունների ֆիզիկայի, արտագալակտիկական աստղագիտության, աստղային համակարգերի դինամիկայի, աստղերի և գալակտիկաների տիեզերածնության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի, միջուկային ֆիզիկայի բնագավառներին։ Սկզբունքորեն նոր տիեզերածնական հայեցակարգի հեղինակ է։ Ստալինյան մրցանակի կրկնակի (1946, 1950) դափնեկիր, Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1968, 1978), Հայաստանի ազգային հերոս (1994), Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակի դափնեկիր, արժանացել է բազմաթիվ ակադեմիական պարգևների։ Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրն է։

Կենսագրություն 

Վիկտոր Համբարձումյանը ծնվել է Թիֆլիսում, 1908 թվականի սեպտեմբերի 18-ին։ Հայրը՝ Համազասպ Համբարձումյանը եղել է իրավաբան, գրականագետ։ Նկատելով երեք-չորս տարեկան որդու՝ թվերի նկատմամբ ունեցած մեծ հետաքրքրությունը, հայրն ավելի լրջորեն է զբաղվում օժտված զավակով՝ զարգացնելով նրա բնատուր բնագիտական ձիրքը։ Դպրոցական տարիներին առավել ցայտուն են դրսևորվում մաթեմատիկայի և աստղագիտության նկատմամբ նրա հակումները։ Այդ տարիներին արդեն հրապարակային դասախոսություններ է կարդում ֆիզիկայի և աստղագիտության խնդիրների վերաբերյալ։ 1924 թվականի մարտին 15-ամյա Համբարձումյանը Երևանի պետական համալսարանում անվանի պրոֆեսորների, դասախոսների ուսանողների և աշակերտների համար դասախոսություն է կարդում Ալբերտ Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսության վերաբերյալ, որն ընդունվում է մեծ հետաքրքրությամբ։ Մի քանի ամիս անց նույն դասախոսությունը կրկնում է Թիֆլիսում։

1924 թվականին Վիկտորն ընդունվում է Լենինգրադի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկա-մաթեմատիկական բաժինը։ Մեկ տարի անց տեղափոխվում է Լենինգրադի պետական համալսարան։ 1926 թվականին, տակավին ուսանող, նա հրատարակում է իր առաջին գիտական հոդվածը՝ նվիրված արեգակնային ջահերին։ Ուսանողական տարիներին տպագրում է ավելի քան 15 հոդված։ Համալսարանն ավարտելուց հետո, 1928-1931 թվականներին Վ.Համբարձումյանն ուսանել է Պուլկովոյի աստղադիտարանի ասպիրանտուրայում՝ ակադեմիկոս Ա․ Բելոպորսկու ղեկավարությամբ։ 1934 թվականին Լենինգրադի համալսարանում չորս տարի աշխատելուց հետո, Համբարձումյանը հիմնադրում և ղեկավարում է ԽՍՀՄ առաջին աստղաֆիզիկայի ամբիոնը։

1935 թվականին Համբարձումյանին շնորհվում է ֆիզմաթ գիտությունների դոկտորի աստիճան՝ առանց ատենախոսության պաշտպանության, ինչը նրա գիտական մեծ հեղինակության և համաշխարհային համբավի և վաստակի արդյունքն էր։

1939 թվականին ընտրվում է ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ, և նշանակվում համալսարանի պրոռեկտոր՝ գիտակազմակերպչական աշխատանքների գծով։ 1943 թվականին հիմնադրվում է Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիան, Վ. Համբարձումյանն ընտրվում է փոխնախագահ։ 1947 թվականից Երևանի համալսարանի պրոֆեսոր էր։ 1947 թվականին ընտրվում է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահ՝ փոխարինելով Հովսեփ Օրբելուն։ Այդ պաշտոնում վերընտրվում է մինչև 1993 թվականին։

1947 թվականին հրատարակում է իր հայտնի աշխատանքը՝ «Աստղերի էվոլյուցիան և աստղաֆիզիկան», որում ապացուցում է, որ իր հայտնագործած աստղային համակարգերը՝ աստղասփյուռները, կազմված են միանման աստղերից, և դրանով է պայմանավորված նմանատիպ աստղերի բարձր խտությունը։ Համբարձումյանի ստացած արդյունքներով աստղասփյուռների տարիքը չէր կարող գերազանցել մի քանի տասնյակ միլիոն տարին։ Եզրակացվեց նաև, որ նույն աստղասփյուռի բոլոր աստղերը առաջացել են միասին։ Դրանով իսկ ապացուցվեց, որ մեր Գալակտիկայում աստղառաջացման պրոցեսը շարունակվում է, և ծեր աստղերի հետ միասին գոյություն ունեն նաև երիտասարդ աստղեր։ Այս աշխատանքի համար Վ.Համբարձումյանը 1950 թվականին արժանացավ պետական մրցանակի։

1948-1955 թվականներին եղել է Միջազգային աստղադիտական միության փոխնախագահ, 1961-1964 թվականներին՝ նախագահ, 1968-1972 թվականներին՝ Գիտական ընկերությունների միջազգային խորհրդի նախագահ։

1953 թվականին Վ. Համբարձումյանն ընտրվում ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս։

1966 թվականին Բյուրականի աստղադիտարանում կազմակերպվեց միջազգային աստղագիտական միության 29-րդ ժողովը, ինչը վկայում է Բյուրականի աստղադիտարանում իրականացվող հետազոտությունների կարևորության մասին։

Մինչև կյանքի վերջը Վ. Համբարձումյանը համոզված էր, որ մեր ժամանակներում նույնպես գալակտիկաներ են ծնվում։

Վ. Համբարձումյանը աշխարհի ավելի քան 30 ազգային ակադեմիաների և միջազգային կազմակերպությունների պատվավոր անդամ էր, իսկ 1958-61 թվականներին գլխավորել է միջազգային աստղագիտական ընկերությունը։ Նա երկու անգամ ընտրվել է Գիտական միությունների համաշխարհային խորհրդի նախագահ (1966-72 թվականներ)։

1993 թվականին դառնում է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր նախագահ։

1994 թվականին արժանացել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչման։

Մահացել է 1996 թվականի օգոստոսի 12-ին Բյուրականում։ Թաղված է Բյուրականի աստղադիտարանի 2,6 մ աստղադիտակից ոչ հեռու՝ Համբարձումյանների ընտանեկան գերեզմանատանը։ Նրա առանձնատունն այժմ մեծ գիտնականի տուն-թանգարանն է, իսկ Բյուրականի աստղադիտարանը 1998 թվականից կրում է իր հիմնադրի անունը։

Ընտանիք 
Հայրը՝ Համազասպ Համբարձումյանը, իրավագետ էր, թարգմանիչ, գրականագետ։ Հայտնի թարգմանություններից է Հոմերոսի «Իլիականը»։ Մայրը՝ Հռիփսիմեն, Ցխինվալիի քահանա Տեր-Սահակ Խախանյանցի դուստրն էր։ Քույրը՝ Գոհար Համբարձումյանը, մաթեմատիկոս էր, ֆիզմաթ գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։ Վիկտոր Համբարձումյանի եղբայրը՝ Լևոնը, նրանից փոքր էր երկու տարով, աշխատել է Լենինգրադի աստղագիտական ինստիտուտի գրավիմետրիկ արշավախմբերում։ Մահացել է 1933 թվականին։

1931 թվականի վերջին ամուսնացել է Վերա Ֆյոդորովնա Կլոչիխինայի հետ։ Չորս զավակներից երկուսը՝ Ռաֆայելը և Ռուբենը, ֆիզիկոսներ են։

Գիտական գործունեության հիմնական ուղղությունները

Աստղերի թաղանթների և գազային միգամածությունների ֆիզիկա 
1932 թվականին Լոնդոնի Թագավորական աստղագիտական ընկերության «Monthly Notices» հանդեսը հրապարակեց Համբարձումյանի «On the radiative equilibrium of a planetary nebula» (Մոլորակաձև միգամածության ճառագայթման հավասարակշռության մասին) հոդվածը, որն այժմ համարվում է գազային  միգամածությունների ժամանակակից տեսության անկյունաքարը։ Այդ խնդրին է նվիրված Համբարձումյանի աշխատությունների մի ամբողջ շարք, որոնցում ստեղծված է աստղերի գազային թաղանթների և գազային միգամածությունների տեսության հենքը և բացատրված են դրանց սպեկտրերի մի շարք առանձնահատկություններ։ Նրա մշակած եղանակները կիրառվել են անկայուն աստղերի գազային թաղանթների հետազոտման համար։ Այդ աշխատություններից մեկում (Ն. Ա. Կոզիրևի հետ համատեղ) հաջողվել է առաջին անգամ գնահատել նոր աստղերի արտանետած գազային թաղանթների զանգվածները։ Այդ զանգվածների գնահատականը շատ էական դեր ունեցավ աստղերի զարգացման խնդիրները դիտարկելիս։ Մասնավորապես, այն հնարավորություն ընձեռեց հայտնաբերել աստղային անկայունության ամենաաննշան դրսևորումները։

Աստղային համակարգերի դինամիկա և վիճակագրական մեխանիկա 
Կիրառելով վիճակագրական մեխանիկայի ինքնատիպ եղանակներ՝ Համբարձումյանը կարևոր արդյունքներ է ստացել։ 1936 թվականին այդ ճանապարհով լուծել է անգլիացի աստղագետ Արթուր Էդինգտոնի առաջադրած մաթեմատիկական խնդիրը՝ գտնել աստղակույտի աստղերի տարածական արագությունների բաշխումը՝ ունենալով դրանց տեսագծային արագությունների բաշխումը։ Այդ խնդրի լուծումը տպագրվել է «Monthly Notices» հանդեսում հենց Էդինգտոնի ներկայացմամբ։ Տասնամյակներ անց այդ նույն խնդիրը վերստին ի հայտ եկավ՝ բժշկական համակարգչային ախտորոշման կապակցությամբ։ Ի վերջո (1979 թվական), այդ մաթեմատիկական խնդրի լուծումը նշանավորվեց բժշկության բնագավառի Նոբելյան մրցանակով «Համակարգչային տոմոգրաֆիայի մշակման համար»։

Աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկայի եղանակները Համբարձումյանին հնարավորություն տվեցին գնահատել աստղային համակարգերի տարիքները։ Մասնավորապես, 1935-1937 թվականներին Համբարձումյանը գիտական բանավեճ ունեցավ անգլիացի նշանավոր գիտնական Ջեյմս Ջինսի հետ՝ մեր աստղային համակարգի՝ Գալակտիկայի տարիքի առիթով և ապացուցեց, որ մեր Գալակտիկան առնվազն 1000 անգամ երիտասարդ է Ջինսի տված գնահատականից, որը համընդհանուր ընդունելություն ուներ։

Աստղային համակարգերի դինամիկայի և վիճակագրության վերաբերյալ Համբարձումյանի աշխատություններն ընկած են աստղային համակարգերի արդի վիճակագրական մեխանիկայի հիմքում։ 1995 թվականին Համբարձումյանն այդ հետազոտությունների համար Ռուսաստանի Դաշնությունից Պետական մրցանակ է ստացել։

Միջաստղային նյութի բնույթը և ֆլուկտուացիաների տեսությունը 
Վիկտոր Համբարձումյանի աշխատությունների մի ամբողջ շարք նվիրված է Գալակտիկայում միջաստղային նյութի հետազոտությանը։ Սզբունքորեն նոր արդյունք է ստացել, որի համաձայն՝ Գալակտիկայում կլանող նյութն ունի պատառաձև բաշխում և լույսի կլանման պատճառը միջաստղային տարածության մեջ բազմաթիվ գազափոշային ամպերի առկայությունն է։ Միջաստղային ամպերի ամբողջության հետազոտման հզոր միջոց եղավ ֆլուկտուացիաների տեսությունը, որը նոր ուղիներ բացեց աստղագիտության մեջ։

Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսությունը 
Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Համբարձումյանը ստեղծեց պղտոր միջավայրում լույսի ցրման նոր տեսություն, որ հիմնված էր իր առաջարկած ինվարիանտության սկզբունքի վրա։ Կիրառելով այդ նրբագեղ մաթեմատիկական հնարքը՝ Համբարձումյանը լուծեց լույսի ցրման ոչ գծային խնդիրների մի ամբողջ շարք։ Ինվարիանտության սկզբունքը ներկայումս լայնորեն կիրառվում է մաթեմատիկական ֆիզիկայի բազմաթիվ ճյուղերում։

Ռ․ Է․ Բելմանը, Ռ․ Է, Կալաբան և Մ․ Ս․ Պրետրուդը իրենց «Ինվարիանտ համադրում. ճառագայթային տեղափոխումը վերջավոր լայնության շերտերում» գրքում գրում են. «Այդ նորարարական աշխատանքի շնորհիվ հնարավոր դարձան վերլուծական մոտեցումներ և պարզ թվային լուծումներ։ Հետագայում այդ գաղափարները զարգացրեց  և ընդհանրացրեց  Չանդրասեկհարն  իր հիմնարար հոդվածների շարքում և 1950 թ. գրքում... Լուծվեցին բազմաթիվ խնդիրներ, որ չէին լուծվում այլ եղանակներով, և կատարվեց մեծ առաջընթաց»։
 
Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսութունն ստեղծելու համար Համբարձումյանը 1946 թվականին պարգևատրվեց ԽՍՀՄ պետական մրցանակով (Ստալինյան Մրցանակ)։

Աստղասփյուռներ և աստղերի էվոլյուցիան 

Գալակտիկայում աստղային համակարգերին վերաբերող դիտողական նյութի տեսական վերլուծության միջոցով Համբարձումյանը հայտնաբերեց նոր տիպի աստղային համակարգեր։ Դրական էներգիայով այդ լայնացող համակարգերը նա անվանեց «աստղասփյուռներ» և ապացուցեց դրանց «երիտասարդ» լինելը։ Դա հեղաշրջում էր աստղերի տիեզերաբանության մեջ, քանի որ այստեղից հետևում էր, որ աստղառաջացման գործընթացը Գալակտիկայում շարունակվում է նաև ներկայումս, և աստղերը առաջանում են խմբերով։

Աստղասփյուռների հայտնաբերման և հետազոտության համար 1950 թվականին Վ. Համբարձումյանը պարգևատրվեց երկրորդ Ստալինյան մրցանակով։

Երիտասարդ աստղերի ֆիզիկա և աստղերի էներգիայի աղբյուրները 

Շատ ուշագրավ են Համբարձումյանի հետազոտությունները այսպես կոչված անընդհատ առաքման վերաբերյալ, որոնք դիտվել Ցուլի տաու տիպի երիտասարդ աստղերի և նրանց արբանյակ-անկայուն աստղերի սպեկտրներում։ Այդ հետազոտությունները հանգեցրին աստղերի էներգիայի աղբյուրների բնույթի վերաբերյալ կարևոր եզրակացությունների։ Համբարձումյանը առաջարկեց նախաստղային նյութի նոր հայեցակարգ։ Դասական վարկածը ենթադրում է, որ աստղերը առաջանում են ցրված նյութի խտացման միջոցով։ Նոր վարկածը, նախորդին հակառակ, ընդունում է անհայտ բնույթի զանգվածեղ մարմինների՝ նախաստղերի գոյությունը։ Նախաստղերի տրոհման պրոցեսները հանգեցնում են աստղերի ձևավորմանը աստղասփյուռներում։

Արտագալակտիկական աստղագիտություն 
Համբարձումյանի աշխատությունների մի մեծ շարք նվիրված է մեր Գալակտիկայի նման հսկայական աստղային համակարգերի՝ գալակտիկաների էվոլյուցիայի խնդիրներին։ Ի մասնավորի՝ հարկ է նշել գալակտիկաների կորիզների (կենտրոնական խտացումների) ակտիվության մասին նոր հայեցակարգը։ Ըստ այս հայեցակարգի, գալակտիկաների կորիզները վճռորոշ դեր են կատարում գալակտիկաների և դրանց համակարգերի ծագման և էվոլյուցիայի մեջ։ Այս հետազոտությունների շնորհիվ արտագալակտիկական աստղագիտության գլխավոր խնդիրը դարձավ գալակտիկաներում դիտվող ահռելի չափերի անկայունության երևույթների ուսումնասիրությունը։ Այս շարքին են հարում և Համբարձումյանի և իր աշակերտների կարևոր հետազոտությունները՝ նվիրված հսկա գալակտիկաների կորիզներից կապույտ արտանետումների, նոր տիպի գալակտիկական համակարգերի՝ այսպես կոչված՝ կոմպակտ գալակտիկաների կոմպակտ խմբերի հայտնաբերմանն ու ուսումնասիրությանը։ Գալակտիկաների կորիզների պայթյունների մասին 1958 թվականի Համբարձումյանի առաջին Սոլվեյյան դասախոսությունը ահռելի ազդեցություն ունեցավ։ Այդ դասախոսությունը և դրա հետևանքները նկարագրված են Ջերսի Նոյմանի «Հիշողություններ տիեզերաբանության մեջ հեղափոխական շրջափուլի մասին» հոդվածում (Problems of Physics and Evolution of the Universe, Publishing House of the Armenian Academy of Sciences, Yerevan, 1978, pp. 243–250)։ Ինչպես հիշում է Ջ. Նոյմանը, հակառակ սկզբնական թերահավատությանը, «Համբարձումյանի փաստարկները և համակողմանի ապացույցները ներկա գտնվող գիտնականներին ստիպեցին մտմտալ, որին հետևեց միջազգային բազմաբնույթ մեծ գործունեությունը...»։ Նոյմանը եզրակացնում է. «Այժմ Համբարձումյանի վարկածի օգտին եղած տվյալները շշմեցնում են։ Սրտագին շնորհավորանքս պրոֆեսոր Համբարձումյանին՝ Կոպեռնիկոսյան Հեղափոխականին»։

Դաշտի քվանտային տեսություն
Դիմիտրի Իվանենկոյի հետ մեկտեղ Համբարձումյանն առաջին անգամ առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ ոչ զրոյական զանգվածով տարրական մասնիկները փոխազդեցության ընթացքում կարող են ծնվել կամ ոչնչանալ։ Ոչ զրոյական զանգվածով մասնիկներ առաջանալու գաղափարը կատարելապես նորություն էր և չէր բխում դասական նկատառումներից։ Զանգված ունեցող մասնիկների առաջացման Համբարձումյան-Իվանենկոյի հիպոթեզը (1930 թվական) դարձավ ժամանակակից դաշտի քվանտային տեսության անկյունաքարը՝ այսպիսով ձևավորելով դաշտի քվանտային տեսությունը և տարրական մասնիկների ֆիզիկան։

Ատոմի միջուկ 
Գիտական գործունեության սկզբում՝ 1930 թվականին, Համբարձումյանը Իվանենկոյի հետ համատեղ աշխատություն հրապարակեց, որը կարելի է ընդգրկել ատոմի միջուկի կառուցվածքի մասին ամենաէական աշխատանքների շարքում։ Հակառակ այդ ժամանակ ընդունված պատկերացումների, որոնց համաձայն ատոմական միջուկները բաղկացած են պրոտոններից և էլեկտրոններից, Համբարձումյանը և Իվանենկոն ցույց տվեցին, որ միջուկի ներսում ազատ էլեկտրոնը չի կարող գոյություն ունենալ և որ պետք է պրոտոնների փոխարեն լինեն ինչ֊որ չեզոք մասնիկներ։ Ըստ էության սա նեյտրոնի գոյության կանխատեսումն էր, նախքան Ջեյմս Չեդվիկը փորձնականորեն կհայտնաբերեր այն երկու տարի անց։

Համակարգչային տոմոգրաֆիա 
Համբարձումյանի աշխատանքները նպաստել են համակարգչային տոմոգրաֆիայի զարգացմանը։ Մասնավորապես, նա առաջինն է տվել Ռադոնի ձևափոխության թվային ինվերսիան։ Սա ներառում է աստղերի արագությունների եռաչափ բաշխումը գալակտիկայում։ Շատ տարիներ անց տոմոգրաֆիայի նոբելյան մրցանակակիր Ալան Կորմակը Համբարձումյանի աշխատանքների մասին ասել է․

Մանկավարժական գործունեություն 
Համբարձումյանը գիտական աշխատանքը զուգակցել է աշխույժ մանկավարժական գործունեության հետ։ Նա հեղինակն է տեսական աստղաֆիզիկա առարկայի՝ ԽՍՀՄում առաջին դասագրքի (1939) և հեղինակակիցն է «Տեսական աստղաֆիզիկայի» դասընթացի (1952), որը թարգմանված է բազմաթիվ լեզուների։ 1931 թվականից դասախոսություններ է կարդացել Լենինգրադի համալսարանում։ 1934 թվականին Լենինգրադի համալսարանում հիմնել է ԽՍՀՄ առաջին աստղաֆիզիկայի ամբիոնը, որ ղեկավարել է մինչև 1947 թվականը։ 1939-1941 թվականներին եղել է Լենինգրադի համալսարանի աստղադիտարանի տնօրենը, իսկ 1940 թվականից՝ նույն համալսարանի գիտական պրոռեկտորը։ 1941-1943 թվականները եղել է Լենինգրադի համալսարանի տարհանված գիտական մասնաճյուղի վարիչը Ելաբուգայում։ 1944 թվականին աստղաֆիզիկայի ամբիոն է հիմնում Երևանի համալսարանում։ Համբարձումյանը գիտական դպրոցներ է հիմնել Լենինգրադում և Բյուրականում, որոնք զգալի հետք են թողել աստղագիտության տարբեր ճյուղերի զարգացման վրա։ Գիտության ժողովրդականացման-տարածման ջատագով էր, հեղինակ աստղաֆիզիկայի զանազան խնդիրներին նվիրված բազմաթիվ հոդվածների և գրքերի։

Գիտա-կազմակերպչական գործունեություն 
Համբարձումյանը գիտության երևելի կազմակերպիչ էր Հայաստանում, Ռուսաստանում և միջազգային ասպարեզում։ Եղել է Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրն ու տնօրենը, Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի փոխնախագահ ու նախագահ, ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի նախագահության անդամ, Միջազգային Աստղագիտական Միության փոխնախագահ (1948–1955) և նախագահ (1961-1964), Գիտական Միությունների Միջազգային Խորհրդի (ICSU) նախագահ՝ բացառության կարգով ընտրվելով երկու անգամ (1968–1970 թթ․, 1970–1972 թթ․)։ Իր «Կյանքի դրվագներ» հուշագրությունում Գիտական Միությունների Միջազգային Խորհրդի նախագահ ընդունվելու մասին Համբարձումյանը գրում է․

Հասարակական-քաղաքական գործունեություն 
1940 թվականին Վ. Համբարձումյանը դարձել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության անդամ։ 1947-ին ընտրվել է Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 1950–1990 թվականներին բոլոր գումարումների ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր է ընտրվել, եղել է ԽՄԿԿ 19, 22–25-րդ համագումարների պատգամավոր։ 1989-ին ընտրվել է ԽՍՀՄ Ժողովրդական պատգամավորների համագումարի պատգամավոր։ 1948–1989 թվականներին Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ է եղել, Հայաստանում գիտության պետական հովանավորության քաղաքականության պատասխանատուն։

Անդամակցությունը գիտական կազմակերպություններին 

Համբարձումյանը աշխարհում 24 գիտությունների ակադեմիաների և 15 գիտական կազմակերպությունների անդամ էր։ Դրանք են՝
 Ավստրիայի գիտությունների ակադեմիա
 Ադրբեջանի ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիա
 Բելգիայի գիտությունների ակադեմիա
 Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիա (1974),
 Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետության գիտությունների ակադեմիա
 Վրաստանի գիտությունների ակադեմիա
 Դանիայի գիտությունների ակադեմիա
 Իտալիայի գիտությունների ակադեմիա
 Լոնդոնի թագավորական ընկերություն
 Նիդեռլանդների գիտությունների ակադեմիա
 ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա
 Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա
 Շվեդիայի գիտությունների ակադեմիա
 Արվեստի և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
 Նյու-Յորքի գիտությունների ակադեմիա
 «Լեոպոլդինա» գերմանական բնագետների ակադեմիա
 Բրիտանական թագավորական աստղագիտական ընկերություն
 Թագավորական կանադական աստղագիտական ընկերություն
 Ամերիկյան աստղագիտական ընկերություն
 Քեմբրիջի փիլիսոփայական ընկերություն
 Լիեժի համալսարան (պատվավոր դոկտոր),
 Ավստրալիայի ազգային համալսարան
 Լա-Պլատայի համալսարան
 Փարիզի համալսարան
 Պրագայի համալսարան
 Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի անվան Տորունի համալսարան

Պարգևներ և կոչումներ 

 Հայաստանի ազգային հերոս (11 հոկտեմբերի, 1994)
 Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1968, 1978)
 Երկրորդ աստիճանի Ստալինյան մրցանակ (1946)՝ պղտոր միջավայրերում լույսի ցրման նոր տեսություն ստեղծելու համար, շարադրված է  «Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման հաշվարկի նոր եղանակ», «Մոլորակների մթնոլորտներով լույսի ցրման մասին», «Պղտոր միջավայրում լույսի դիֆուզային անդրադարձման հարցի մասին» աշխատություններում (1942-1944)
 Ստալինյան առաջին աստիճանի մրցանակ (1950), նոր տիպի աստղային համակարգերի  (աստղասփյուռներ) բացահայտման և ուսումնասիրման համար, շարադրված է «Բյուրականի աստղադիտարանի տեղեկատու»,  «Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի զեկույցներ», «Աստղագիտական ամսագիր» ամսագրերի մի շարք հոդվածներում (1949)
 Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակ (1995), «Աստղային համակարգերի դինամիկայի կառուցում» աշխատանքների շարքի համար
 Հայաստանի ԽՍՀ պետական մրցանակ (1988)
 Հինգ Լենինի շքանշան (10 հունիսի 1945, 17 սեպտեմբերի 1958, 17 սեպտեմբերի 1968, 1974, 17 սեպտեմբերի 1978)
 Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (16 սեպտեմբերի 1983)
 Աշխատանքային Կարմիր դրոշի երկու շքանշան (21 փետրվարի 1944, 1953)
 Պատվո շքանշան
 «Պատվո նշան» շքանշան (23 դեկտեմբերի 1988)
 «Աշխատանքային արիության համար» մեդալ (1960)
 1 աստիճանի «Կիրիլ և Մեֆոդի» շքանշան (Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետություն, 1969)
 Դրոշի շքանշան (Հունգարիայի ժողովրդական հանրապետություն, 1975)
 Լեհաստանի Հանրապետության Վաստակի շքանշանի կոմանդոր (Լեհաստանի ժողովրդական հանրապետություն, 1973)
 Հայաստանի ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1940)
 Ֆրանսիական աստղագիտական ընկերության Ժյուլ Ժանսենի մրցանակ (1956)
 Խաղաղօվկիանոսյան աստղագիտական ընկերության Կետրին Բրյուսի անվան մեդալ (1960)
Գյումրու պատվավոր քաղաքացի (1964)
 Վրաստանի ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1968)
 ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Վավիլովի անվան ոսկե մեդալ (1970)
 Սլովակիայի գիտությունների ակադեմիայի ոսկե մեդալ (1970)
 ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Լոմոնոսովի անվան մեծ ոսկե մեդալ (1971)
 Բեռլինում Գերմանիայի գիտությունների ակադեմիայի Հելմհոլցի անվան ոսկե մեդալ (1971)

Վ. Հ. Համբարձումյանի անվամբ է կոչվել թիվ 1905 փոքր մոլորակը, որ հայտնաբերել է Տ. Մ. Սմիռնովան՝ Ղրիմի աստղադիտարանում 1972 թ. մայիսի 14-ին։ Բյուրականի աստղադիտարանը ևս Համբարձումյանի անունով է կոչվել։
Համբարձումյանի ծննդյան օրը՝ սեպտեմբերի 18-ը, Հայաստանի Հանրապետությունում նշվում է որպես Աստղագիտության օր։

Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակ 
2010 թվականին հիմնվել է Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակ։ Մրցանակը կշնորհվի աստղաֆիզիկայում, ինչպես նաև ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի հարակից ոլորտներում նշանակալի գիտական աշխատանքների համար, անկախ գիտնականի քաղաքացիական պատկանելությունից։

Պատկերասրահ

Երկեր 
 Գալակտիկաները և նրանց կորիզները, «Գիտություն և տեխնիկա», 1964, №1։
 Տիեզերքի էվոլյուցիայի պրոբլեմները, Երևան, 1968։
 Հարդագողի ճանապարհին։ «Գարուն», 1967, № 3, էջ 2-8։
 Курс астрофизики и звездной астрономии. Л., 1934
 К статистике двойных звезд // Астрономический журнал. 1937. Т. 14. Выпуск 3
 К вопросу о динамике открытых скоплений // Ученые записки [Ленинградского гос. университета]. № 22. Серия математических наук. Астрономия. 1938. Вып. 4
 Хромосферы // Успехи астрономических наук. М.-Л. 1939
 Теоретическая астрофизика. Л.-М. 1939
 Флюктуации в числе внегалактических туманностей и галактическое поглощение // Бюллетень Абастуманской астрофизической обсерватории. 1940. № 4
 Рассеяние и поглощение света в планетных атмосферах // Ученые записки [Ленинградскою гос. университета]. № 82. Серия математических наук. Астрономия. 1941. Выпуск 11
 О рассеянии света атмосферами планет // Астрономический журнал. 1942. Т. 19. Выпуск 5
 Новый способ расчета рассеяния света в мутной среде // Известия Акад. наук СССР. Серия географическая и геофизическая. 1942. № 3
 К вопросу о диффузном отражении света мутной средой // Доклады АН СССР. 1943. Т. 38. № 8
 К вопросу о характере связи диффузных туманностей с освещающими их звездами // Доклады АН Армянской ССР. 1945. [Т.] 2. № 3
 К вопросу об относительном распределении светлой и поглощающей материи в Галактике // Доклады АН Армянской ССР. 1946. Т. 4. № 3
 О поверхностных яркостях в Галактике // Астрономический журнал. 1946. Т. 23. Выпуск 5
 Эволюция звезд и астрофизика. Ер., 1947
 Эволюция звезд и астрофизика. Ер., 1947
 Звездные ассоциации // Астрономический журнал. 1949. Т. 26. Вып. 1
 Теоретическая астрофизика. М., 1952
 Научные труды. [В трех томах]. Под редакцией В.В.Соболева. Издательство АН Армянской ССР. Т.1 и Т 2-1960г., Т.3-1988г.
 Проблемы внегалактических исследований, в кн.։ Вопросы космогнии, т. 8, М., 1962.
 Развитие астрономии в СССР. М., 1967
 Проблемы эволюции Вселенной. Ер., 1968
 Вспыхивающие звезды в Плеядах. Ер., 1969
 Проблемы современной космогонии. М., 1969
 Нестационарные обьекты во Вселенной и их значение для исследования происхождения и эволюции небесных тел, в кн.։ Проблемы современной космогонии, 2 изд., М., 1972.
 Философские вопросы науки о Вселенной. Ер., 1973
 Критический туман вокруг «Туманности Андромеды»։ Письмо в редакцию // Литературная газета. 1959. 29 авг. 
 On the radiative equilibrium of a planetary nebula. Л. 1933 (Պուլկովի աստղադիտարանի տեղեկատու, հ. 13. № 114)
 On the Evolution of the Galaxies, «La structure et l'évolution de l'univers», Bruxelles, Ed. Stoops, 1958.
 On the Nuclei of Galaxies and Their Activity, «The structure and Evolution of Galaxies», Interscience Publishers, London-New York-Sydney, 1965.

Գրականություն 
 Վ․ Հ․ Համբարձումյան (կենսամատենագիտություն), Ե․, 1958։
 Միրզոյան Լ․ Վ․, Վիկտոր Համբարձումյան (ծննդյան 70-ամյակի առթիվ), Ե․, 1978։
 Խաչիկյան Է․ Ե․, Վիկտոր Համբարձումյան (ծննդյան 80-ամյակի առթիվ) 
 Վ. Հ. Համբարձումյան, Կյանքի դրվագներ, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., Երևան, 2003։
 В. А. Амбарцумян [биобиблиография], Е., 1954.
 В. А. Амбарцумян Философские вопросы науки о вселенной. Сборник докладов, выступлений и статей. Издательство АН Армянской ССР. 1973г.
 В. А. Амбарцумян [биобиблиография], М., 1975.
 В. А. Амбарцумян Эпизоды жизни. Издательство "Гитутюн" НАН РА. 2001г.
 Ambartsumian, V.A. A life in astrophysics։ selected papers of Viktor Ambartsumian. 1998 Allerton Press, Inc.

Մամուլ 
 Ուսումնասիրեցեք ռուս գրականությունը։ «Գրական թերթ», 1948, № 1:

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Վիկտոր Համբարձումյան. Մեր ամենամեծ գանձը՝ մայրենի լեզուն
 Վիկտոր Համբարձումյան
 Հանճարների դարի ավարտը
 Վիկտոր Համբարձումյանը դասարան․ամ կայքում 
 Bruce Medal page (անգլերեն)
 Awarding of Bruce Medal (անգլերեն)

Հայ աստղագետներ
Հայ ֆիզիկոսներ
Անձինք թղթադրամների վրա
Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոսներ
ԽՍՀՄ Պետական կրկնակի մրցանակակիրներ
Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
20-րդ դարի աստղագետներ
Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Խորհրդահայեր
Հայ աստղաֆիզիկոսներ
Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Անձինք նամականիշերի վրա
Հայ ակադեմիկոսներ
ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ