Մաշտոց ծիսարան

Մաշտոց (Մաշտոց ծիսարան կամ Ծիսարան), Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական գիրք։ Պարունակում է քրիստեոնեական ծիսակարգի կանոններ, նաև հատուկ աղոթքներ, օրհնություններ։

Անվանում 
Անվան ծագումը կապվում է կամ Մեսրոպ Մաշտոցի, Կիրակոս Գանձակեցու կարծիքով՝ Մաշտոց Ա Եղիվարդեցի կաթողիկոսի անվան հետ (հայագիտության մեջ առավել հավանական է համարվում 2-րդ վկայությունը)։

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ծիսական արարողակարգերի կանոնակարգմամբ զբաղվել է Սահակ Պարթև կաթողիկոսը, և ոչ թե Մեսրոպ Մաշտոցը՝ ուսումնասիրողների մի մասը կարծում է, որ Մաշտոց կաթողիկոսն է կարգավորել նախորդ հայրապետների (Գրիգոր Ա Լուսավորչից սկսած) կողմից տարբեր ժամանակներում Հայոց եկեղեցու ծիսական համակարգ ներմուծված կանոնները, ամոփել է դրանք մեկ ժողովածուի մեջ։ Այդ պատճառով նրա անունով էլ ժողովածուն կոչվել է Մաշտոց։

Պատմություն 
Ձևավորվել է 4-5-րդ դարերից՝ պահպանելով հեթանոսական Հայաստանում տարածված մի շարք հնագույն ծեսերի հետքեր՝ նվիրված կյանքի հիմնական հանգուցակետերին (մկրտություն, պսակ, թաղում), ջրի պաշտամունքին (ջրօրհնեք, խաչալվա, ոտնլվա, ջրհորի օրհնություն), բուսականության և պտղաբերության (սերմ, կալ, հնձան և այլն), ընտանիքի (տան, սեղանի, աղի և այլն) պաշտամունքներից բխող օրհնություններ։ Ընդգրկում է նաև սկզբնապես հմայական ու ոգեկոչման գործողությունների հետ կապված ծեսեր (դիվահարի, լուսնոտի, մատաղի, հացի օրհնությունները և այլն)։ Ժողովածուի կազմավորմանն ու հարստացմանը մասնակցել են Գրիգոր Ա Լուսավորիչը, Սահակ Ա Պարթևը, Հովհաննես Ա Մանդակունին, Մաշտոց Ա Եղիվարդեցին, Գրիգոր Բ Վկայասերը, Ներսես Շնորհալին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշներ։ Ծիսարան են ներմուծվել նաև Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Նազիանզանցու, Եփրեմ Ասորու, Կյուրեղ Երուսաղեմացու ամբողջական կանոնների, որոշ քարոզների և աղոթքների թարգմանություններ, հայ հեղինակների ծիսական բովանդակության ինքնուրույն նյութեր։ 

Լինում են Փոքր կամ Առձեռն (բովանդակում է քահանայի խորհուրդներն ու արարողությունները՝ մկրտություն, դրոշմ և այլն), Մայր (եպիսկոպոսական արարողություններ՝ ձեռնադրություն, գավազանի ընծայություն, եկեղեցու օծում և այլն), Հայր (կաթողիկոսին պատկանող արարողություններ՝ կաթողիկոսի օծում, մյուռոնօրհնեք և այլն) Մաշտոցներ։ Հարուստ և բազմազան է Մաշտոցի երաժշտական բաղադրիչը, որը պայմանավորված է երաժշտածիսական գրքերի կենցաղավարման համակարգում նրա առանձնահատուկ դերով։ Ի տարբերություն այլ եկեղեցական գրքերի՝ Մաշտոցն սկզբնապես նախատեսվել է նաև արտաեկեղեցական կենցաղավարման համար։ Ձեռագիր Մաշտոցներում կանոնների ընթերցվող նյութերում ընդմիջարկվում են խազագրված սաղմոսներով, շարականներով, գանձերով ու տաղերով։ 

Ուշ միջնադարում երևան են եկել խառը տիպի ժողովածուներ՝ Մաշտոց-Գանձարաններ, Մաշտոց-Տաղարաններ, որտեղ աշխարհականացման ոգին դրսևորված է ոչ միայն երաժշտաբանաստեղծական նյութի առավել շեշտադրումով, այլև աշխարհիկ և ժողովրդական տաղերի ու ողբերի երևան գալով։ Կանոնագրված և չկանոնագրված երգասացությունների առկայությունը Մաշտոցի երաժշտական շարքերում, դրանց «բաց ձևի» միտումը ժողովածուի հիմնական տարբերությունն են այլ երաժշտածիսական գրքերից։ 

Հայ գրիչներն ստեղծել են մի շարք Մաշտոցներ, որոնցից հիշատակելի են Մատենադարանի № 1001, Վենետիկի Սբ. Ղազար վանքի մատենադարանի № 457, Երուսաղեմի Սբ Հակոբյանց վանքի մատենադարանի № 2027 ձեռագրերը և այլն։ 

Առաջին տպագիր Մաշտոցը լույս է տեսել 1667 թվականին Ամստերդամում՝ Ոսկան Երևանցու նախաձեռնությամբ։

Տեսակներ և բովանդակություն 
Մաշտոց ծիսագրքի երեք տեսակ գոյություն ունի.

Ձեռաց Մաշտոց 
Կոչվում է նաև Հասարակ կամ Փոքր Մաշտոց և պարունակում է քահանայի կողմից կատարվող խորհուրդներն ու օրհնությունները.

Կանոն ի Տաճար ընծայման նախքան զՄկրտութիւնն
Կանոն կենդանարար Սուրբ Մկրտութեան 
Կանոն դրոշմ կատարելոյ
Կարգ քառասնօրէին
Կանոն նշան օրհնելոյ
Կանոն կուսի պսակի
Կանոն երկրորդ պսակի
Կանոն թաղման ննջեցելոց աշխարհականաց
Տան կարգն
Եկեղեցւոյ կարգն
Գերեզմանի կարգն
Վերջին աղօթք ի տանն ննջեցելոյն
Կանոն մեծի այգուց կատարելոյ
Կանոն մեծի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ և կամ տարեմուտ կատարելոյ
Կանոն տղայաթաղ կատարելոյ
Տան կարգն
Եկեղեցւոյ կարգն
Գերեզմանի կարգն
Վերջին աղօթք ի տանն ննջեցելոյն
Կանոն տղայի այգուց կատարելոյ
Կանոն տղայի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ և կամ տարեմուտ կատարելոյ
Կանոն աղ օրհնելոյ
Կանոն օրհնութեան մատաղի
Կանոն եկեղեցւոյ զգեստ և այլ սպասս օրհնելոյ
Կանոն նոր գիրք օրհնելոյ
Կանոն սկիհ և մաղզմայ օրհնելոյ
Կանոն ջրհոր օրհնելոյ
Կանոն զարտորայս, զսերմանիս զարմտիս և զհնձան օրհնելոյ
Աղօթք վասն երաշտի
Կանոն նորակերտ բնակութիւն և տուն օրհնելոյ
Կանոն նորոգ սափրելոյ զհերս պատանւոյն
Կանոն խաչալուայ առնելոյ որ կոչի Խաչահանգիստ
Կանոն դժուարածին յղի կնոջ
Կանոն գիշերային ժամու աղոթից
Կանոն վասն այսահարաց և լուսնոտից Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ յաղօթամատոյց գրոց (բան ՂԱ)
Աւետարանք բժշկութեան
Աղօթք Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ վասն բժշկութեան (բան ԺԸ)
Տնօրհնէք ի Սուրբ Ծննդեան
Տնօրհնէք ի Սուրբ Զատկի

Մայր Մաշտոց 
Պարունակում է այն խորհուրդները, որոնք կատարվում են եպիսկոպոսի կողմից.
Ձեռնադրութիւն
Գաւազանի տուչութիւն
Եկեղեցւոյ օծում
Քահանայաթաղ

Հայր Մաշտոց 
Պարունակում է.
Կաթողիկոսի օծում
Միւռոնի օրհնութիւն

Աղբյուրներ 
 Մաշտոց, Էջմիածին, 2001,
 Մ. արք. Օրմանեան, Ծիսական բառարան, Մոնթրէալ 2001,

Գրականություն 
 Պողարեան Ն., Ծիսագիտութիւն, Նիւ Եորք, 1990։ 
 Արևշատյան Ա., «Մաշտոց» ժողովածուն որպես հայ միջնադարյան երաժշտական մշակույթի հուշարձան, Ե., 1991: 
 Conybeare Fr., Rituale Armenorum, Oxf., 1905.

Արտաքին հղումներ 
 Ձեռաց Մաշտոց, առցանց տարբերակ

Կրոնական գրքեր
Հայ Առաքելական Եկեղեցի