Մախլուտո

Սմբատ Բորոյան, Զորավար Սմբատ կամ Մախլուտո (, թաղված է Էջմիածնի Սուրբ Գայանե եկեղեցու բակում, Խենթի գերեզմանի աջ կողմում), Հայաստանի Առաջին Հանրապետության զորավար (լրիվ գեներալ, 1920 թվական), նշանավոր հայդուկ, Անդրանիկի անձնական քարտուղարը և զինակիցը։

Կենսագրություն

Սմբատ Բորոյանը ծնվել է 1875 թվականի օգոստոսի 15 (նոր տոմարով` օգոստոսի 28)-ին Մուշ քաղաքի սուրբ Մարինե թաղամասում։ Ավարտել է տեղի վանական դպրոցը։

Գործունեություն 
1900 թվականին մտել է ՀՅԴ Մուշի «Երկաթ» խմբի մեջ։ Գործակցել է Անդրանիկի, Հրայր Դժոխքի հետ, ահաբեկել Աղբյուր Սերոբին մատնողներից մեկին։ 1901 թվականին մասնակցել է Անդրանիկ Օզանյանի ղեկավարած Առաքելոց վանքի կռվին։ 1904 թվականին Սասունի ինքնապաշտպանության ժամանակ Գևորգ Չավուշի հետ ղեկավարել է Իշխանաձորի մարտերը։ 

Սասունի ինքնապաշտպանության պարտությունից հետո Անդրանիկի, Գևորգ Չավուշի և մյուս ֆիդայիների հետ թուրքական զորքերի դեմ շարունակել է կռվել Մշո դաշտում, այնուհետև անցնելով Վասպուրական՝ մասնակցել Անդրանիկի ղեկավարած 1904 թ. հուլիսի 14-ի Աղթամարի կռվին։ Զորավար Մախլուտոն այնուհետև անցել է Կովկաս, ակտիվորեն մասնակցել 1905-1906 թթ. հայ-թաթարական կռիվներին՝ ղեկավարելով Ղամարլուի (Արտաշատ) հայության ինքնապաշտպանական մարտերը։ Այնուհետև ՀՅԴ որոշումով անցել է Իրան և իր խմբով ակտիվորեն մասնակցել 1905-1912 թթ. իրանական հեղափոխությանը՝ կռվելով Ուրմիայի շրջանում։

Իրանական հեղափոխության պարտությունից հետո Մախլուտոն անցել է Մուշ, 1912-1914 թթ. ապրել է Մուշում, ամուսնացել։ Սակայն, 1914 թ. սկսված Առաջին համաշխարհային պատերազմը փոխել է Մախլուտոյի խաղաղ ապրելու ծրագիրը։ 1914 թ. նա անցել է Կովկաս, մտել Զորավար Անդրանիկի գլխավորած առաջին կամավորական գնդի կազմում, դարձել Անդրանիկի օգնականը, եղել է Առաջին գնդի վաշտապետ։ Սմբատն այնուհետև Անդրանիկի հետ մասնակցել է Դիլմանի ճակատամարտին (1915 թ. ապրիլի 16-18), Բիթլիսի ազատագրմանը (1916 թ. փետրվար) և բազմաթիվ այլ մարտերի։ 1917 թ. մայիսին կայացած Արևմտահայերի առաջին համագումարում Մախլուտոն ընտրվել է Արևմտահայ Ազգային խորհուրդի անդամ։ 1917 թ. ամռանը նա նշանակվել է Ալաշկերտում գործող հայկական ջոկատի հրամանատար։ 1918 թ. գարնանը Մախլուտոն Անդրանիկի հատուկ ջոկատի հետ կռվել է Ջալալօղլու և Էրզրումի մարտերում (1918 թ. փետրվար-մարտ), մասնակցել Ղարաքիլիսայի կռիվներին (1918 թ. մայիս)։ Այնուհետև նա Անդրանիկի հետ Դիլիջանի վրայով անցել է Ելենովկա (Սևան)-Նոր Բայազետ-Նախիջևան-Ջուլֆա-Խոյ, մասնակցել Ջուլֆայի կամրջի, 1918 թ. հունիսի 23-ին՝ Խոյի պաշարմանն ու գրավմանը։

1918 թ. հուլիսի 5-ին Անդրանիկի հրամանով 2-րդ գումարտակի հրամանատար Մախլուտոն նշանակվել է Նախիջևանի Ցղնա գյուղի և նրա շրջանի պարետ՝ օժտված լայն լիազորություններով։ 1918 թվականի հուլիսի վերջերին նա Անդրանիկի հետ անցել է Զանգեզուր, մասնակցել թուրք-թաթարական հարձակումների դեմ տեղի հայության ինքնապաշտպանությանը։ 1918 թվականի աշնանը, բաժանվելով Անդրանիկից, վերադարձել է Երևան, ընտրվել Արևմտահայ գործադիր մարմնի անդամ։ 1919 թվականի ամռանը Մախլուտոն սասունցիների զորամասով անցել է Սևանա լճի արևելյան ափերը՝ Հայաստանի հանրապետության սահմանամերձ շրջանները թուրքերից պաշտպանելու համար։ 1920 թ. աշնանը Կարսի ճակատում Սմբատի գլխավորած զորամասը մասնակցել է թուրք-հայկական պատերազմին։ Ալեքսանդրապոլի անկումից հետո՝ 1920 թվականի նոյեմբերին, Մախլուտոն նահանջել է Ալագյազի բարձունքը, որտեղ մղված կռիվներում ծանր վիրավորվել է և տեղափոխվել Երևանի հիվանդանոց։

1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ Մախլուտոն Թալինից և Աշտարակից Երևան շարժվող ուժերի հրամանատարն էր։ Դարալագյազում նա համագործակցել է Գարեգին Նժդեհի հետ, ապա նահանջող ուժերի հետ անցել Պարսկաստան՝ Թավրիզ, որտեղ ամուսնացել է երկրորդ անգամ։ Թավրիզից Սմբատ Բարոյանը մեկնել է Եգիպտոս, ապա ԱՄՆ, հաստատվել Ֆրեզնոյում։

1933 թվականից Մախլուտոն բնակություն է հաստատել Մարսելում, ընտրվել Մարսելի դեմոկրատական ճակատի նախագահ։ Մարսելի «Տարոն» տպարանում հրատարակվել է քարտեզ «Տարոնի Առյուծ Զորավար Սմբատի երգը» մակագրությամբ։ 1936 թ. Փարիզում Մկրտիչ Երիցանցի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Զօրավար Սմբատի յուշերը» գրքույկը։ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939-1945 թթ.) Մախլուտոն մասնակցել է ֆաշիզմի դեմ մղված պայքարին։ Նա Ֆրանսիական դիմադրական շարժման մարտիկներից էր, Միսաք Մանուշյանի մերձավոր զինակիցը, ընդհատակի հակաֆաշիստական կազմակերպության անդամ։

1947 թ. սեպտեմբերին վերադառնալով Խորհրդային Հայաստան՝ Մախլուտոն նշանակվել է Կոմիտասի անվան զբոսայգու պահակ։ Սմբատ Բորոյանն իր մահկանացուն կնքել է 1956 թ. մարտի 20-ին և իր ցանկության համաձայն թաղվել Էջմիածնի Սուրբ Գայանե վանքի բակում՝ Խենթի կողքին։

Մախլուտոյի փոթորկալից կյանքին է նվիրված Խաչիկ Դաշտենցի «Ռանչպարների կանչը» վեպը (Երևան, 1979, 1984, 2010) և Գևորգ Ղարիբջանյանի «Տարոնի արծիվը՝ Մախլուտո» գրքույկը (Երևան, 1996)։ Երևանում Սմբատ Բորոյանի անվամբ կա փողոց։

Պարգևներ
Պարգևատրվել է ցարական երկու խաչով և մեկ մեդալով։

Զորավար Անդրանիկի խոսքը Մախլուտոյի մասին
Զորավար Անդրանիկը հրաժեշտի ելույթում իր մարտիկների մասին ասել է.

Մախլուտոյի խոսքը Զորավար Անդրանիկի հուշարձանի բացման արարողության ժամանակ

Հուշերը
Յիշողութիւններ Հայրենիքի մասին։ Մարսել, 1941 թ.։

Գրականություն

Երիցանց Մկրտիչ, Զօրավար Սմբատի յուշերը, Ա. հատ. (1900-1914 թթ.), Փարիզ, 1936:
Սասունի Կարօ, Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի, Պէյրութ, 1957։ 
Բդէեան Սարգիս եւ Միսաք, Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, խմբ. Ա. Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962։
Հրաչիկ Սիմոնյան, Անդրանիկի ժամանակը, գիրք Ա, Երևան, 1996, 752 էջ։
Հրաչիկ Սիմոնյան, Անդրանիկի ժամանակը, գիրք Բ, Երևան, 1996, 832 էջ։
Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 88։
Գևորգ Ղարիբջանյան, Տարոնի արծիվը՝ Մախլուտո, Երևան, 1996, 109 էջ։
Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), 2 հատորով, հատ. 1, Երևան, 2005:
Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան, 1000 հայազգի գեներալներ և ծովակալներ։ Երևան, 2009 թ., էջ 133։
Մովսիսյան, Արշալույս, Մշո առյուծը՝ Մախլուտո։ Երևան, 2010 թ., 40 էջ։

Արտաքին հղումներ

 Ներսիկ Իսպիրյան, Մախլուտոյին նվիրված երգ,
 Հայորդիներ. Մախլուտո 
 Մեր մեծերը. Մախլուտո
 Զորավար Մախլուտո

1875 ծնունդներ
1956 մահեր
Հայ ֆիդայիներ
Հայ գեներալներ
Ֆիդայական կեղծանուններ
Մուշ քաղաքում ծնվածներ
Երևան քաղաքում մահացածներ
Օգոստոսի 27 ծնունդներ
Մարտի 20 մահեր
Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Հայ հեղափոխականներ