Հաղարծին (Տավուշի մարզ)

Հաղարծին գյուղը (մակերես՝ 36.7 կմ քառակուսի) գտնվում է Հայաստանի Տավուշի մարզում, մարզկենտրոնից 23 կմ հարավ-արևմուտք, Երևանից՝ 110 կմ Աղստև գետի ափին, Իջևան-Հրազդան երկաթուղու վրա։ Ծովի մակերևույթից բարձրությունը 1050 մ է։ Գտնվում է բարեխառն գոտում՝ ամռանը միջին ջերմաստիճանը + 19 C է, ձմռանը՝ -2 C։ Հաղարծին գյուղը բնակչության քանակով Հայաստանի 953 գյուղերի ցուցակում զբաղեցնում է 23-րդ տեղը (1985 թ.֊ին 5-րդն էր)։

Պատմություն 
Գյուղը հիմնադրվել է 1815 թվականի օգոստոսի 11-ին Ճար Արծրունի իշխանի կողմից։ Գյուղի տարածքը մտել է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գավառի մեջ։ Գյուղի անունը եղել է Ջարխեչ։ Ըստ Հրաչյա ԱՃառյանի «Հայերեն արմատական բառարանի»՝ ԽԵՉ-նշանակում է, նեցուկ, հենարան, Ջարխեչ-Ճար իշխանի հենարան։ 19-րդ դարի սկզբին ունենալով 35 ծուխ, մտել է ռուսական կայսրության կազմի մեջ։ Խորհրդային տարիներին գյուղը վերանվանվել է Կույբիշև, իսկ 1991 թվականի ապրիլի 3-ին վերանվանվել է Հաղարծին։ Գյուղից 2 կմ արլ. է գտնվում Քսանջուր գյուղատեղին, գյուղի կիսաքանդ Սուրբ Կարապետ վանքը և Սբ. Սարգիս մատուռը։ Աղստև գետի աջ ափին է գտնվում Անդրհող տարածքը, որտեղ կան մ. թ. ա. 4-րդ հազարամյակի հայկական գերեզմաններ։ Ոչ ստույգ տվյալներով Գագիկ Ա-ի կինը թագուհի Կատրամիդեն թաղված է Հաղարծին-Ջարխեչ տարածքում։ Հայոց թագավոր Սմբատ Ա կամ Սմբատ Նահատակ  Բագրատունիների թագավորություն (ծն.  850  - մահացել է՝914 թվականի հունվարի 7-ին  Երնջակ բերդ, թաղվել է՝ Հաղարծին վանական համալիրում:Առաջին բնակիչները տեղափոխվել են Աչաջուր գյուղից, նրանք 7 ընտանիք են եղել-Թամրազյաններ, 
Աղաջանյաններ, Հովհաննիսյաններ, Բեգլարյաններ և այլն։ Աչաջուր եկածների մի մասը եկել են արցախյան Դրմբոն, Վանք, Տիզակ (Դիզակ) գյուղերից։ Իջևանի տարածաշրջանը, որտեղ գտնվում է Հաղարծին գյուղը, բնակեցված է եղել դեռևս Բրոնզե դարում։ Արշակունիների թագավորության անկումից հետո Աղստևի հովիտն ընկնում է պարսիկների իշխանության տակ և վարչականորեն մտնում է Մեծ Հայքի Գուգարքի մարզի Կայեն աշխարհի (Սևորդյաց երկիր) մեջ։ 13-րդ դարում թաթար-մոնղոլները գրավում են Կայեն աշխարհը
(Սևորդյաց երկիրը), քանդում բնակավայրերը, կոտորում կամ գերի են վերցնում բնակիչներին։
Կայեն (Սևորդյաց երկիր) աշխարհը մեծ ծաղկում է ապրում XII-XIV դարերում, երբ ամբողջ Աղստևի հովիտն անցնում է Արծրունիների և Զաքարյանների իշխանության տակ։ Այդ շրջանում կառուցվում և վերականգնվում են եկեղեցական համալիրները, առաջանում են նոր բնակավայրեր, կառուցվում են կամուրջներ, իջևանատներ։
Այդ շրջանի հուշարձանների թվին են պատկանում Հաղարծինի, Գոշավանքի, Մակարավանքի, Առաքելոց, Կիրանց, Ջուխտակ և այլ վանքային համալիրները, որոնք նաև առաջատար մշակութային օջախներ էին։
Հաղարծինի համալիրի հետ է կապված միջնադարի հոգևոր գործիչ` Խաչատուր Տարոնացու անունը, որի հիմնադրած եկեղեցական դպրոցում ուսուցանում էին ոչ միայն հոգևոր, այլև աշխարհիկ առարկաներ, այդ թվում երաժշտություն (հին հայկական նոտաներով` խազերով)։
Հաղարծին գյուղը գտնվում է Դիլիջանից 12 կմ և Իջևանից 23 կմ հեռավորության վրա։ Գյուղի հյուսիս արևելքում է գտնվում Միափորի լեռնաշղթայի Աբեղաքար լեռը բ.ծ.մ. 2050 մ.: Գյուղի տարածքում է գտնվում Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ավերակները, որը կառուցվել է 1846 թ. և որի կառուցողներից է եղել Ոսկան քահանան։ Սարիքարի (բ.ծ.մ. 2170 մ.) ստորոտում է գտնվում Թագնիստի բլուր արքայկան հանգրվանը, որը եղել է Էջմիածին-Սանահին ճանապարհին։ Գյուղի այժմյան անունը Հաղարծինը Հրաչյա Աճառյանը ստուգաբանում է որպես.
հաղ- ամբողջ, մեկ / ար- նրանից / ծին-ծնված այսինքն, , միածին, ,։ Կա տեղական տարբերակ հաղ-խաղ և արծիվ, ստուգաբանվում է արծվի խաղ։ 
Արգիշտի Ա-ի (786 – 764 թթ. մ. թ. ա.) թագավորության ժամանակ այս տարածքը հայտնի է եղել Ալիշտու անունով։
Աղստև գետը հայտնի է եղել Լոփնաս (Լոգնաս) ձևով։ Աղստև անունը Ղևոնդ Ալիշանը ստուգաբանել է որպես, , հորդառատ, , ։ Գյուղի արևելքով հոսում են Աղստևի երկու վտակները` Խալքարը, որը գրվել է սխալմամբ, , քարխանա, , իսկ այժմ չգիտես ինչու Ձնաջուր անունն ունի և Քսանջուրը, այժմ չգիտես ինչու Քռսնաջուր է կոչվում։ Գյուղի տարածքով են անցնում Աղստևի 3 ձախակողմյան վտակները։ Աղստևի ամենախոշոր վտակը` ձախ Սպիտակաջուր վտակն է։

Բնակչություն 
Բնակչության մի մասն այստեղ է գաղթել Իջևանի Աչաջուր գյուղից 1815 թ., որոնք Արցախի Վանք, Տիզակ (Դիզակ) և Դրմբոն գյուղերից վերաբնակվածներ են։ Ըստ Դիլիջանի առողջարանային գոտու գլխավոր հատակագծի` Հաղարծին գյուղի հեռանկարային բնակչությունը 2010 թ. համար հաշվարկված էր 5600 մարդ։
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Հաղարծին գյուղի բնակչությունը կազմում էր 3791 մարդ։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքն է հանդիսանում անասնապահությունն և հողագործությունը։
Հաղարծնի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.

Տնտեսություն
Հաղարծին գյուղական համայնքն ընդգրկված է «Դիլիջան» ազգային արգելոցի տնտեսական գոտում։ 2002 թ. «Դիլիջան» արգելոցը, դրան հարակից տարածքներն ընդգրկվել են «Դիլիջան» ազգային արգելոցի սահմաններում։ Արգելոցը գտնվում է Փամբակի, Արեգունու, Միափորի, Գուգարաց լեռնաշղթաների լանջերին, զբաղեցնում է 28002 հա տարածություն, այդ թվում անտառածածկ` 26010 հա։ Արգելոցում պահպանվում են կովկասյան տիպի մեզոֆիլ անտառները, հաճարենու և կաղնու համակցությունները, կենու եզակի պուրակը, անտառային հազվագյուտ ֆաունան և պատմաճարտարապետական և բնության եզակի հուշարձանները։ Արգելոցի տարածքը բաժանված է արգելոցային, հանգստի (ռեկրեացիոն), տնտեսական տարածագործառնական գոտիների։
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, խոզաբուծությամբ, դաշտավարությամբ, ծխախոտագործությամբ և բանջարեղենի մշակությամբ։ Գյուղի տնտեսությունը 1960-ականներին լավ զարգացած է եղել Մաթևոս Խաչատուրի Թամրազյանի ղեկավարման ժամանակ, իսկ վերընթաց է ապրել Բաբկեն Սերգոյի Արզումանյանի ղեկավարման (1972-1980 թթ.) ընթացքում, հատկապես անասնապահությունը, ծխախոտագործությունը և այգեգործությունը։
1985 թ. «Հայպետնախագիծ» ինստիտուտում մշակված «Դիլիջանի առողջարանային գոտու գլխավոր հատակագծում» հաշվի է առնված նաև Հաղարծին (Կույբիշև) գյուղը` որպես առողջարանային գոտու հեռանկարային զարգացման տարածք։ 1985 թ. Կույբիշև գյուղի բնակչությունը կազմել է 6940 մարդ (Թեղուտի հետ միասին), տարածքը` 143.5 հա։ Գետի ողողահունում կառուցված են եղել արդյունաբերական կետեր, մաքրման կայան։ Աղստև գետի ձախ ափով անցնում էր երկաթգիծը` «Կույբիշև» կայարանով։ Երկաթգծի օտարման գոտով անցկացվել է Դիլիջան-Իջևան մայրուղին:

Եղանակային պայմաններ
 
Հաղարծնի գյուղական համայնքի տարածքը (ՀՀՇՆ II-7.01.96 շինարարական նորմերի) գտնվում է «չափավոր» շինարարակլիմայական գոտում` տաք ամառով և չափավոր ցուրտ ձմեռով։
Ձմեռը չափավոր ցուրտ է, ձյան կայուն և խորը շերտով։ Միջին տվյալներով ձմեռը սկսվում է դեկտեմբերի երկրորդ կեսին և ավարտվում մարտի առաջին տասնօրյակում։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -1.70C, ձմռան բացարձակ նվազագույնը` -230C:
Ձմեռային եղանակները փոփոխական են։ Գերակշռում են չափավոր ցուրտ և ձնհալքային եղանակները։
Գարունը չափավոր խոնավ է, երկարատև, տեղումների միջին քանակը կազմում է 49-110 մմ։ Գարնանային ցրտահարություններն ավարտվում են ապրիլի 2-րդ և 3-րդ կեսերին։
Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Հարաբերական խոնավությունը տատանվում է 76-79%։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը հասնում է 120C, ամռան բացարձակ առավելագույնը հասնում է 380C, տեղումների քանակը տատանվում է 49-110 մմ։ Ամպամած եղանակները մեծ տոկոս են կազմում։
Աշունը չափավոր է, երկրորդ կեսում` խոնավ։
Առաջին աշնանային ցրտահարությունները սկսվում են հոկտեմբերի վերջին, նոյեմբերի սկզբին (ամենավաղը` հոկտեմբերի սկզբին)։ Անսառնամանիք օրերի թիվը տատանվում է 240-265 օր։ Տեղումների տարեկան քանակը կազմում է 500-650 մմ։

Հաղարծին գյուղի տարածքի հանքահումքի հեռանկարները
1. Հաղարծինի հանքային դաշտ` տիտան-մագնետիտային ավազաքարերի ֆորմացիա, որն ընդգրկում է Հաղարծին գետի ավազանը։
2. Մայմեխի հանքային դաշտ` ոսկի-բազմամետաղային ֆորմացիա, որը տեղադրված է Մայմեխ լեռան լանջերին։
3. Գետիկի հանքային դաշտ` ոսկի-պղնձահանքային ֆորմացիա, որն ընդգրկում է համանուն գետի ջրավազանի ստորին հոսանքները։
Հանքային միներալները ներկայացված են մագնետիտով, տիտանամագնետիտով, հեմատիտով, մարտիտով, լիմոնիտով, ռուտիլով, իլմենիտով և պիրիտով:Հաղարծինի հանքային դաշտի տիտան-մագնետիտային ավազաքարերը համարվում են արտակարգ հանքային հումք բազմանպատակ օգտագործման համար և, ըստ վերջին տվյալների, պարունակում են ոսկի, արծաթ և պլատինի խմբի մետաղներ, որոնց առկայությունը նոր հեռանկարներ է բացում հանքավայրի շահագործման համար։ Հանքային միներալները ներկայացված են սֆալերիտով (Zn - 5.3%), գալենիտով (Pb - 1.34%) և խալկոպիրիտով (C ~ 1%):Ավելի խորը հորիզոններում հանքայնացումը ներկայացված է քվարց-մոլիբդենային, շեելիտային և պղինձ-հրաքարային հանքատեսակներով։

Հաղարծինի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

Ծանոթագրություններ 

https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=40837

Տավուշի մարզի բնակավայրեր
Տավուշի մարզի գյուղեր