Թարգմանչաց անապատ վանք

Թարգմանչաց անապատ վանք, հայկական առաքելական վանական համալիր ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում Բանանց գյուղի մոտ, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։  Հիմնադրվել է 5-րդ դարում։

Բանանց գյուղից  հեռու է 1 կմ դեպի հարավ՝ Բոլորաջուր (Բոլորանց) գետակի աջ ձորալանջին գտնվող միջնադարյան հայկական վանական համալիր, որը շրջապատված է գեղատեսիլ, անտառածածկ լեռներով։

Պատմություն 
Հիմնադրումն ավանդաբար վերագրվում է 5-րդ դարին։ 1845 թվականին նորոգվել է սենյակներից առաջինը, որի համար ծախսվել է 15 ռուբլի։ Անապատի կառույցները շարունակ քայքայվելով և երկար ժամանակ նորոգության չենթարկվելով 1880-ական թվականներին հայտնվել էին անմխիթար վիճակում։

1900 թվականին այստեղ էր պահվում Թարգմանչաց ավետարանը, որի ստեղծման պատմությունը վերագրվում է 13-րդ դարին։ Դրանում մեծ ավանդ են ունեցել Արցախի ու Սյունիքի իշխանները։

Շինությունների համալիր 

Հուշարձանախումբը բաղկացած է միանավ թաղածածկ եկեղեցուց, որին արևմուտքից կից է նույնպիսի հորինվածքով գավիթը, իսկ վերջինիս էլ, դարձյալ արևմուտքից՝ փոքրիկ նախագավիթը։ Հարավից գավթին կից է սրբատաշ քարերով կառուցված կրկնահարկ զանգակատունը, որտեղից էլ դեպի գավիթ բացվում է եկեղեցու հիմնական մուտքը։ Ուշագրավ շինություն է նաև եկեղեցուն հյուսիսից կից ավանդատան բովանդակություն ունեցող սրահը։

Եկեղեցուց 5 մ արևելք՝ արևելք-արևմուտք ուղղությամբ ձգված, միմյանց կից կառուցված են միաբանության թաղակապ թվով 6 սենյակները։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի 1-ական մուտք և 1-ական լուսամուտ՝ բացված արևմտյան ճակատից։ Միաբանության սենյակների հարավարևելյան անկյունում՝ հյուսիս-հարավ ուղղությամբ ձգվում է սեղանատան թաղածածկ շենքը, որը հարավից կից ունի համանման այլ շինություն (հավանաբար՝ խոհանոց)։

Վանքի հյուսիսարևելյան ծայրին առանձին գտնվում է շտեմարանի՝ նույնպես թաղածածկ շինությունը։ Տարածքում կան մի քանի ավերակված շինություններ ևս։

Ի դեպ, նկատելի է, որ միաբանության սենյակները կառուցողական և ոճական առանձնահատկություններով համահունչ են 1630 թ. կառուցված անապատի եկեղեցու, գավթի հետ, մինչդեռ սեղանատունն ու շտեմարանը կառուցվել են Ստեփանոս վարդապետի օրոք (1830-ական թվականներ). «Վանահայր Ստեփանոս վարդապետը շինել է տվել մի քանի խցանման սենյակ՝ միաբանութեան համար, երկար սեղանատուն, ցորենի շտեմարան և այլն...»:

1847 թ. հիշվում է. «Ի պարսպին ունի վեց սենեակս» (ակնհայտ է, որ նկատի են առնված միաբանության սենյակները)։

Կալվածքներ 
1830-ական թվականներին Թարգմանչաց անապատ վանքն ունեցել է 80-90 օրավար վարելահողեր, որոնք մշակելիս են եղել վանքի սեփական 8 զույգ եզներով։ Վնաքը ունեցել է նաև մեկ այգի, ընդարձակ և խիտ անտառ, կովեր, ջորիներ և շատ մեղուներ։ 1840 թվականին վանքի սեփականությունն էր կազմում 20 օրավար հող և մի մրգատու այգի։

1856 թվականին անտապառապատկան կալվածը սահմանագծվում էր հետևյալ կերպով՝

1886 թվականին անապատի կալվածական սեփականությունը սահմանափակված էր վարելահողերով և խաղողի մեկ այգով։

Վանահայրեր 
 Եփրեմ եպիսկոպոս վանահայր է հիշվում 1772 թվականին։
 Գաբրիել եպիսկոպոս Հարությունյան Տերյանց վանահորի օրոք Թարգմանչաց անապատն եղել է բարեշեն ու ծաղկուն։ Այստեղ նաև մերձակա ու հեռավոր շատ գյուղերի քահանայացուներին Գաբրիել եպիսկոպոսն էր ծխական քահանա ձեռնադրում։
 Ստեփանոս վարդապետ Բալյանցի վանահայրության տարիներին (1830-ականներ) վանքը նույնպես ծաղկման շրջան է ապրել։
 Հիշատակվում է նաև 1839 թվականին վանահայր եղած Գրիգոր աբեղա Տեր-Հովհաննիսյանցը։
 1849 թվականին՝ Հովհաննես վարդապետ, ում փոխարինել Սարգիս վարդապետ Ազարեանց Տփխիսեցին։
Սարգիս վարդապետին, ում օրոք վանքը բարգավաճություն է ապրել, նկարագրում էին հետևյալ կերպով՝

Սարգիս վարդապետին իր պահվածքի պատճառով կոչել էին «Քյանդա-գիրմազ», այսիննք «գյուղ չմտնող» : Սարգիս վարդապետը պաշտոնավարել է մինչև 1870-ական թվականները։ Իսկ կյանքի վերջին տարիներին վարդապետը անց է կացրել Միրզիկի մոտ գտնվող Քարհանի վանքում, որտեղ և 1877 թվականին վախճանվել է 96 տարեկան հասակում։

Ավելի քան մեկ տասնամյակ անապատը վանահայր չի ունեցել։ Այդ շրջանում իբրև «պահապան» վանքում է գտնվել մի տիրացու՝

Գևորգ վարդապետ Տեր-Հովհաննեսյանցը վանահայրության պաշտոնը ստանձնել է 1892 թվականից։ Նրա մասին վկայում է աղբյուրը՝

Տես նաև 
 Չարեք վանք

Ծանոթագրություններ 

Դաշքեսանի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
5-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Վանքեր այբբենական կարգով
Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ