Հերմես

Հերմես (, միկեն. e-ma-a2), հին հունական աստված, Զևսի և Մայայի որդին։ Նույնացվել է հռոմեացիների Մերկուրի աստծո հետ։ Անձնավորում էր հատկապես խորամանկությունն ու ճարպկությունը։ Հովանավորում էր գողերին, հռետորներին, վաճառականներին։ Ստեղծել է կշիռն ու չափը։ Զևսի սուրհանդակ, հանգուցյալների հոգիների դեպի դժոխք ուղեկցողը։

Աստվածների սուրհանդակ Հերմեսը նույնպես սիրահարված էր սիրո աստծուհուն։ Հերմեսն ու Ափրոդիտեն (սիրո աստվածուհին) Հերմափրոդիտոս անունով զավակ են ունենում։

Ծագում 

Արկադիայում, Կիլենե լեռան մոտ գտնվող անձավում, ամսվա չորրորդ օրում, ծնվեց Զևսի և Մայայի (այլ տարբերակով՝ Պերսեփոնեի) որդի Հերմեսը՝ աստվածների դեսպանը։ Ըստ մեկ այլ վարկածի, ծնվել է Կերիկոն լեռան վրա։ Մտքի արագությամբ նա Օլիմպոսից սուրում է աշխարհի ամենահեռավոր ծայրը՝ թևավոր սանդալներով իր ձողիկը ձեռքին։

Հերմեսը պահպանում է ճանապարհները, և նրան նվիրված հերմերը Հունաստանում ամենուրեք կարելի էր տեսնել ճանապարհներին, խաչմերուկներում և տների մուտքերի առաջ։ Նա հովանավորում է ճանապարհորդներին՝ նրանց կենդանության ժամանակ, նա մեռյալաների հոգիներին ուղեկցում է վերջին ճանապարհ՝ դեպի Հադեսի տրտում թագավորությունը։ Իր կախարդական ձողիով փակել է տալիս մարդանց աչքերը և նրանց ընկղմում քնի մեջ։ Հերմեսը ճանապարհների և ճանապարհորդների հովանավոր աստվածն է. և առևտական հարաբերություների ու առևտրի աստվածը։ Նա առևտրական շահ է բերում ու մարդկանց հարստություն տալիս։ Հերմեսն է հնարել և՛ չափ ու կշիռը, և՛ թվերը, և՛ այբուբենը. նա՛ է սովորեցրել այդ ամենը մարդկանց։ Նա ճարտասանության աստվածն է նաև ւ դրա հետ մասին՝ հնարագիտության ու խաբեության։ Ոչ ոք չի կարող գերազանցել նրան ճարպկության, մինչև իսկ գողության մեջ, քանի որ նա արտասովոր ճարպիկ գող է։ Նա է, ով մի անգամ կատակով գողացել է Զևսի գայիսոնը, Ափրոդիտեից՝ գոտին, Պոսեյդոնից՝ եռաժանին, Ապոլլոնից՝ ոսկե նետերն ու աղեղը, Հեփեստոսից՝ աքցանը, իսկ Արեսից՝ սուրը։
Ըստ Կոթի ելույթից, գոյութուն ուներ հինգ Հերմես.
Ուրանոս և Հեմերայի որդին։
 Կորոնիդի և Վալենտի որդին։
 Զևսի և Մայայի որդին է, Պանի հայրը Պենելոպեից։ 
 Նեղոսի որդին է, եգիպտական աստված։ 
 Սպանեց Արգուսին և փախչեց Եգիպտոս, որտեղ նա սովորեցրեց եգիպտացիներին օրենքը, գիր ու գրականությունը։ Նրան կոչում են Տոտ։

Դիցաբանություն 
Հերմես (ըստ հռոմեական առասպելաբանության՝ Մերկուրիուս) - Հունաստանի հնագույն աստվածներից մեկն է։ Սկզբում եղել է նախրի ու հոտի պահապան աստվածը, նրան երբեմն պատկերել են ոչխարը ձեռքին։ Հոմերոսյան էպոսում Հերմեսը նախ և առաջ աստվածների բանբերն է և մեռածների հոգիների ուղեկիցը՝ դեպի Հադեսի ստորերկրյա թագավորություն։ Հերմեսը ճանապարհների հովանավորն է. առևտրի զարգացման հետ Հերմեսը դառնում է առևտրի, հետևապես նաև հնարագիտության, խաբեության ու մինչև անգամ գողության հովանավոր աստվածը։ Բացի այդ, Հերմեսը պատանեկության, ատլետների հովանավորն է, մարմնամարզության աստվածը. նրա արձանները դրվում էին պալեստրաներում ու գիմնազիաներում՝ այն հաստատություններում, ուր սովորեցնում էին ըմբշամարտ, բռնցքամարտ, սկավառակի նետում, վազք, թռիչք և այլն։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից ամբողջ պարսկական տիրապետությունը նվաճվելուց հետո (ն.թ.ա.IV դարի վերջը) Հերմեսը նույնացվում է գիտության և կախարդության եգիպտական Տոտ աստծու հետ և դառնում է նաև կախարդության և աստղագուշակության աստվածը. նրան սկսում են կոչել երիցս մեծագույն աստված Հերմես։

Հերմեսի շրջապատը

Հերմեսի սիրուհիներ և երեխաներ 

Աքակալիս (վարկած է)
Կիդոն
Ագլաուրիս
Էվմոլփոս
Ամփիոն
Ալքիդեմե Կորինթոսցի
Բունոս
Անթիանիրե / Լաոթե]]
Էքիոն արգոնավորդ
 Էվրիթոս արգոնավորդ
Ապմոսինե
Ափրոդիտե
Հերմափրոդիտ
Տիքե (աստվածուհի) (հնարավոր է)
Ռոդոս
Օվկեանոսուհի (աստվածուհի) Պեիթո
Եվնոմիա (աստվածուհի)
Աստաբե (Պենեուսի դուստր )
Աստակուս
Հավերժահարս Կարմենթիս
Էվանդեր
 Հավերժահարս Քիոնե / Ստիլբե
Ավտոլիկոս
Քրիսես Ապոլլոնի քուրմ 
Քթոնոփիլե
Պոլիբոս
Կրոկոս
Օվկեանոսուհի Դեիրե
Էլևվսիս
Դրիոպե, Արկադյան հավերժահարս
Պան (հնարավոր է)
Էրիթեա
Նորակ
Էվպոլեմիա
Էփալիդիս
Հեկատե
 երեք անանուն դուստրեր
Հերսի
Կեֆալոս
Կերիք (հնարավոր է)
 Հիերե
 Գիգանտ
Իփթիմե 
Լիքոս (սատիր)
Փերեսփոնդ (սատիր)
Պրոնոմուս (սատիր)
Լիբե (Պալամեդեսի դուստր)
Լիբիս
Օքիրե
Կայսուս
Օդրիսուս
 Հավերժահարս Օրսինե / Դրիոպե / Պենելոպե
Պան (հնարավոր է)
Պալեստրե 
Պանդրոսուս
Կերիք (հնարավոր է)
Պեիթո
 Դրիադա Պենելոպե 
Նոմեոս
 Պան (հնարավոր է)
Պերսեփոնե (ապարդյուն)
Պերսևս
Փիլոդամեա
Փարիս
Պոլիդևքոս
Պոլիմելե (Փիլասի դուստր)
Էվդորուս
 Հավերժահարս Ռենե
Սաոն
Սիցիլյան հավերժահարս
Դափնե
Հավերժահարս Սոսե
Ագրեուս
Տանագրե (Ասոպուսի դուստր)
Փեոբուլե/ Կլիթե / Կլիմենե / Կլեոբուլե/ ամազոնուհի Միթրե / Փաեթուսե
Միրտիլոս
Թերսես
Փրոնիա
 Արաբոս
 Մուսա Ուրանիա
 Լինուս (հնարավոր է)
 Իո
 Հավերժահարս Լալե
 Լարեր
 Սիլեն (վարկած է)
 Պրիապոս (վարկած է)
 Մայրերը անհայտ են
 Աբդերուս
 Անգելիա
 Դոլոպս
 Պալեստրե

Նա հանդիսանում է Ոդիսևսի նախապապ։

Հերմեսի զոհեր 
 Արգոս Պանոպտես
 Հսկա Ասկ
 Հովիվ Բատոս, վերածված է քարի։ 
 Գիգանտ Հիպոլիտոս

Հերմեսի կոչումները

Հերմեսի կոչումների պաշտամունք 
Հերմեսի սկզբնական "կոչումները" վերաբերում էին նրա տարբեր աստվածային գործառույթների՝ նախիրներին և հոտերին, շուկային  և  առևտրին, խորամանկութանը, ճանապարհներին և ճանապարհորդությանը, ատլետիկային և խաղերին.

Այս  "կոչումներ"  ստացել էր  նրա սրբավայրերի, պաշտամունքի հիմնադիրների, նկարագրողների վայրերից, տոպոգրաֆիկ.

Որոշ "կոչումները"   ավելի անորոշ են.

Բանաստեղծական կոչումներ և մականուններ
Հերմեսի Հոմերյան կոչումները.

 Հերմեսի Հոմերյան մականունները.

Այլ բանաստեղծական կոչումներ (տիտղոսներ) և մականուններ օգտագործված ողբերկություններում և այլն.

Հերմեսի տերմինների (օբյեկտների) պաշտամունք 
Որոշ հիմնական տերմինները, որոնք  առնչվում  էին Հերմեսի  պաշտամունքի հետ.

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ 
 Гермес // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Н.А. КУН "ЛЕГЕНДЫ И МИФЫ ДРЕВНЕЙ ГРЕЦИИ"

Հին հունական աստվածներ
Աստվածներ այբբենական կարգով