Արփիար Արփիարյան

Արփիար Փիլիպպոսի Արփիարյան (), արևմտահայ արձակագիր, հրապարակախոս, գրական քննադատ և խմբագիր։ Խմբագրել է «Արևելք» և «Մասիս» թերթերը, որոնց շուրջ փորձել է համախմբել ռեալիստական ուղղությանը հարող գրողներին։

Կենսագրություն 
Ծնվել է Սամսուն նավահանգստում։ Աշակերտել է Ղևոնդ Ալիշանին։ «Արարատյան ընկերություն հայոցի» և «Արևելք» (Կ.Պոլիս) թերթի հիմնադիրներից։ Խմբագրել է պարբերականներ («Մասիս», «Հայրենիք», «Նոր կյանք», «Հայ հանդես», «Շիրակ») երեք տասնամյակ թղթակցել «Մշակին»։ Հայկական ջարդերի տարիներին, խուսափելով թուրք կառավարության հետապնդումներից, 1896 թվականին մեկնել է արտասահման և այնտեղ շարունակել է ակտիվ գործունեությունը։ Եգիպտոսում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում և Շվեյցարիաում հրատարակել է հայերեն լրագրեր, գրել հրապարակախոսական, գրական և քննադատական երկեր։ Արփիարյանը բարձր է գնահատել արևելահայ գրականությունը և ջանքեր է թափել արևելահայ և արևմտահայ հատվածների գրական ուժերին մերձեցնելու համար։

Արփիարյանը գրել է մի շարք նովելներ և վիպակներ («Դատապարտյալը», «Երազի մը գինը», «Ոսկե ապարանջանը», «Մինչև ե՞րբ», «Կարմիր ժամուց»), որոնց մեջ արծարծում է սոցիալական, բարոյական կարևոր հարցեր, արտահայտում աշխատավորության բողոքը անարդար կարգերի դեմ։ Հոդվածներում արծարծել է սոցիալ-քաղաքական և մշակութային հարցեր։ Արփիարյանը արևմտահայ գրականության մեջ ռեալիզմի հետևորդներից է։

Երկերի մատենագիտություն 
 Կարմիր ժամուց, Կ. Պոլիս, ա. թ., 45 էջ։
 Կեանքի պատկերներ, Կ. Պոլիս, 1885, 144 էջ։
 Ապուշը (Կեանքի պատկերներ), Կ. Պոլիս, 1886, 108 էջ։ 
 Կարմիր ժամուց, Վառնա, 1909, 104 էջ։
 Կարմիր ժամուց, ա. տ., 1920, 92 էջ։
 Խնդամոլիկ աղջիկը, Կ. Պոլիս, 1928, 74 էջ։
 Պատմուածքներ եւ վիպակներ, Փարիզ, 1931, 248 էջ։
 Կարմիր ժամուց, Պէյրութ, 1937, 96 էջ։
 Պատմութիւն ԺԹ. դարու Թուրքիո հայոց գրականութեան, Գահիրէ, 1943, 232 էջ։ 
 Կարմիր ժամուց, Գահիրէ, 1950, 96 էջ։
 Հատընտիր, Պէյրութ, 1950, 420 էջ։
 Ընտիր երկեր, Երևան, 1951, 336 էջ։
 Կարմիր ժամուց, Պէյրութ, 1956, 88 էջ։
 Կարմիր ժամուց, Վենետիկ, 1956, 88 էջ։
 Կարմիր ժամուց, Պէյրութ, 1966, 92 էջ։
 Ամբողջական երկեր, Երուսաղէմ, 1972, 256 էջ։
 Կարմիր ժամուց, Պէյրութ, 1979, 92 էջ։
 Ժամանակակից պատմութեան էջեր, Պոսթըն, 1979, 416 էջ։ 
 Երկեր. Պատմվածքներ, Կյանքի պատկերներ, Մինչև ե՞րբ, Ոսկի ապրանջան, Կարմիր ժամուց, Գրականագիտական հոդվածներ, Երևան, 1987, 524 էջ։
 Ոսկի ապրանջան, Պէյրութ, 1988, 109 էջ։
 Ոսկի ապրանջան, Պէյրութ, 2011, 109 էջ։

Գրականություն 
 Հրանտ Թամրազյան «Հայ Գրականություն», Երևան, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 7-8։
 Գառնիկ Ստեփանյան, Արփիար Արփիարյան, Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., 1955, 289 էջ։
 Հակոբ Մարգարյան, Արդարության ոգեշունչ մունետիկը, տես Արփ. Արփիարյան, Երկեր, Երևան, 1987, էջ III-XIV:
 Հայ քննադատության պատմություն, հատ. 1, Երևան, 1985։
 Հայ գրական քննադատության քրիստոմատիա, հատ. 2, Երևան, 1984։
 Հայ նոր գրականության պատմություն, հատ. 4, Երևան, 1972, էջ 374-405։

Ծանոթագրություններ 

Թուրքահայ գրողներ
Թուրքահայ հասարակական գործիչներ
Թուրքահայ քաղաքական գործիչներ
Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Սուրբ Ղազար կղզու միաբանության շրջանավարտներ
Համիդյան ջարդերից փրկվածներ
Օսմանյան կայսրության քաղաքական անձինք
Արևմտահայ արձակագիրներ
Սպանված հայտնի հայեր
Հայ խմբագիրներ