Բաբելոն

Բաբելոն, հին Միջագետքի հնագույն քաղաքներից մեկը, որը եղել է Տիգրիս և Եփրատ գետերի ստորին ավազանում մ.թ.ա. 1894-539 թվականներին գոյություն ունեցած Բաբելոնի թագավորության մայրաքաղաքը։ Թագավորությունը կոչվել է Բաբելոն քաղաքի անունով։ Բաբելոնի հիմնական բնակչությունը սեմականացված խուռիներն (հայ-հարիներ) էին, շրջակա սեմական ժողովուդների փոքր խառնուրդով (նկատենք, որ հայոց հնագույն նախնիների՝ հարիների անվանումը սեմիթ պատմաբաններն ինչ-ինչ նկատառումներով վերափոխել են «խուռի» անվանման)։ Համմուրաբի արքայի օրոք Միջագետքի մեծ մասը միավորվել է Բաբելոնի տիրակալության ներքո։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի կեսից զանգվածաբար Բաբելոն են թափանցել քասիտական ցեղեր, որոնք անկման են հասցրել նրա ստրկատիրական ծաղկուն պետությունը և հիմնել իրենց տիրապետությունը (1518-1204 թվականներ)։ Քասիտական տիրապետության անկումից հետո Բաբելոնը ժամանակավոր վերելք է ապրել նոր դինաստիայի ներկայացուցիչ Նաբուգոդոնոսոր I-ի օրոք (1146-1123), որը ետ է մղել հարևան Ասորեստանի և Էլամի ոտնձգությունները, պահպանել երկրի անկախությունն ու հզորությունը։ Նրանից հետո Բաբելոնի կենտրոնական իշխանությունը թուլացել է։ Այնուհետև Բաբելոնը բազմիցս ենթարկվել է Ասորեստանի տիրապետությանը։ Մ.թ.ա. 539 թվականին Աքեմենյան թագավոր Կյուրոս II Մեծը նվաճել է Բաբելոնը, և այն վերածվել է Աքեմենյան Պարսկաստանի փոխարքայության։ Ենթադրվում է, որ Բաբելոնի ապստամբները համագործակցել են ապստամբած Հայաստանի հետ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո Բաբելոնը կառավարել են մակեդոնական կուսակալները։ Մ.թ.ա. մոտ 140 թվականից Բաբելոնը մտել է Պարթևական, այնուհետև՝ Սասանյան պետության կազմի մեջ։ Շուրջ 30 տարի Բաբելոնի արքան է եղել Համմուրաբին (մ.թ.ա. 1792-1750 թվականներ), ում օրոք ստեղծվել է առաջին օրենսգիրքը` բաղկացած 282 հոդվածից։

Բաբելոնի արքայացանկ 
 I (Հին) Հարստություն
 Սումուաբում մ.թ.ա. 1894-1881
 Սումուլա-էլ մ.թ.ա. 1880-1845
 Սաբիում մ.թ.ա. 1844-1831
 Ափիլ-Սին մ.թ.ա. 1830-1813
 Սին-մուբալլիտ մ.թ.ա. 1812-1793
 Համմուրապի մ.թ.ա. 1792-1750
 Սամսու-իլունա մ.թ.ա. 1749-1712
 Աբիեշու մ.թ.ա. 1711-1684
 Ամմի-դիտանա մ.թ.ա. 1683-1647
 Ամմի-ցադուկա մ.թ.ա. 1646-1626
 Սամսու-դիտանա մ.թ.ա. 1625-1595
 II (Մերձծովյան I) Հարստություն
 Իլիման մ.թ.ա. մոտ 1722
 Իտտիիլինիբի
 Դամիկիլիշու
 Իշկիբալ
 Շուշշի
 Գուլկիշար մ.թ.ա. մոտ 1594
 Պեշգալդարամաշ
 Ադարակալամմա
 Ակուրուլաննա
 Մելամկուրկուռա
 Էյագամիլ մ.թ.ա. մոտ 1460
 III (Քասիթական) Հարստություն
 Գանդաշ մ.թ.ա. մոտ 1722
 Ագում Ա մ.թ.ա. մոտ 1700
 Կաշտիլիաշ Ա
 Ուշշի մ.թ.ա. մոտ 1650
 Աբիրատտաշ
 Կաշտիլիաշ Բ
 Ուր-զիգուրումաշ
 Խարբաշիպակ մ.թ.ա. մոտ 1600
 Տիպտակզի
 Ագում Բ մ.թ.ա. 1595-1571
 Կուրիգալզու Ա
 Նազիմարուտտաշ Ա
 Բուրնա-Բուրիաշ Ա մ.թ.ա.մոտ 1510
 Կաշտիլիաշ Գ
 Ագում Գ
 Կարաինդաշ Ա մ.թ.ա. մոտ 1415
 Կադաշման-Հարբե Ա
 Կադաշման-Էլիլ Ա
 Բուրնա-Բուրիաշ Բ մ.թ.ա. 1375-1347
 Կուրիգալզու Բ մ.թ.ա. 1345-1324
 Նազիմարուտտաշ Բ մ.թ.ա. 1323-1298
 Կադաշման-Թուրգու մ.թ.ա. 1297-1280
 Կադաշման-Էլիլ Բ մ.թ.ա. 1279-1265
 Կուդուր-Էլիլ մ.թ.ա. 1264-1256
 Շագարակտի-Շուրիաշ մ.թ.ա. 1255-1243
 Կաշտիլիաշ Դ մ.թ.ա. 1242-1235
 Էլիլ-նադին-շումի մ.թ.ա. 1227-1225
 Կադաշման-Հարբե Բ մ.թ.ա. 1227-1225
 Ադադ-շում-իդդին մ.թ.ա. 1224-1219
 Ադադ-շում-ուցուր մ.թ.ա. 1218-1189
 Մելի-Շիխու մ.թ.ա. 1188-1174
 Մարդուկ-ապլա-իդդին մ.թ.ա. 1173-1161
 Զաբաբա-շում-իդդին մ.թ.ա. 1160
 Էլիլ-նադին-ահհե մ.թ.ա. 1159-1157
 IV (Իսսինի II) Հարստություն
 Մարդուկ-կաբիտ-ահհեշու մ.թ.ա. 1156-1138
 Իտտի-Մարդուկ-բալատի մ.թ.ա. 1138-1133
 Նինուրթա-նադին-շումի մ.թ.ա. 1132-1127
 Նաբու-կուդուրի-ուցուր I մ.թ.ա. 1126-1105
 Էլիլ-նադին-ապլի մ.թ.ա. 1104-1101
 Մարդուկ-նադին-ահհե մ.թ.ա. 1100-1083
 Մարդուկ-շապիկ-զերի մ.թ.ա. 1082-1070
 Ադադ-ապլա-իդդին I մ.թ.ա. 1069-1048
 Մարդուկ-ահհե-էրիբա մ.թ.ա. 1047
 Մարդուկ-զեր- մ.թ.ա. 1046-1036
 Նաբու-շումու-լիբուր մ.թ.ա. 1034-1027
 V (Մերձծովյան II) Հարստություն
 Սիմբարշ-ահհե մ.թ.ա. 1024-1007
 Էամուկին-զերի մ.թ.ա. 1007-1006
 Կաշշու-նադին-ահհե մ.թ.ա. 1006-1003
 VI (Բազիի) Հարստություն
 Նինուրթա-կուդուրի-ուցուր I մ.թ.ա. 1003-986
 Շիևիկտի-Շուկամունա մ.թ.ա. 984-983
 VII (Էլամական) Հարստություն
 Մարբիտի-ապլի մ.թ.ա. 983-978
 VIII (Է) Հարստություն
 Նաբու-մուկին-ապլի մ.թ.ա. 979-944
 Նինուրթա-կուդուրի-ուցուր II մ.թ.ա. 944-ից
 Մար-բիտի-ահհե-իդդին մ.թ.ա. 943-ից
 Շամաշ-մուդամմիկ մ.թ.ա. մոտ 905
 Նաբու-շում-ուկին I մ.թ.ա. մոտ 895
 Նիբու-ապլա-իդդին մ.թ.ա. մոտ 870
 Մարդուկ-զակիր-շումի I մ.թ.ա. 854-819
 Մարդուկ-բալասսու-իկբի մ.թ.ա. 818-813
 Բաբա-ահ-իդդին մ.թ.ա. 812
5 անհայտ տիրակալներ
 Նինուրթա-ապլա-
 Մարդուկ-բել-զերի
 Մարդուկ-ապլա-ուցուր
 Էրիբա-Մարդուկ մ.թ.ա. մոտ 770
 Նաբու-շում-իշկուն մ.թ.ա. մինչև 748
 Նաբու-նացիր մ.թ.ա. 747-734
 Նաբու-նադին-զերի մ.թ.ա. 733-732
 Նաբու-շում-ուկին II մ.թ.ա. 732
 IX Հարստություն
 Նաբու-մուկին-զերի մ.թ.ա. 732-729
 Պուլու մ.թ.ա. 728-727
 Ուլուլայ մ.թ.ա. 726-722
 Մարդուկ-ապլա-իդդին II մ.թ.ա. 721-710,703
 Սարգոն մ.թ.ա. 709-705
 Սինահհերիբ մ.թ.ա. 704-703,688-681
 Մարդուկ-զակիր-շումի II մ.թ.ա. 703
 Բել-օբնի մ.թ.ա. 702-700
 Աշշուր-նադին-շումի մ.թ.ա. 699-694
 Ներգալ-ուշեզիբ մ.թ.ա. 693
 Մուշեզւբ-Մարդուկ մ.թ.ա. 692-689
 Ասարհադոն մ.թ.ա. 680-669
 Շամաշ-շում-ուկին մ.թ.ա. 667-648
 Կանդալանու մ.թ.ա. 647-627
 X (Նոր) Հարստություն
 Նաբոպալասար մ.թ.ա. 626-605
 Նաբու-կուդուրի-ուցուր II մ.թ.ա. 605-562
 Ամել-Մարդուկ մ.թ.ա. 562-560
 Ներիգղիսար մ.թ.ա. 560-556
 Լաբաշի-Մարդուկ մ.թ.ա. 556
 Նաբոնիդոս մ.թ.ա. 556-539

Աղբյուրներ 

 
Սրբազան քաղաքներ
Աստվածաշնչյան վայրեր
Մ.թ.ա. 1894 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Համաշխարհային ժառանգություն Իրաքում