Հունարեն

Հունարեն (ինքնանուն՝ Ελληνικά էլլինիկա), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի անհատական խմբի լեզու։ Հունարեն խոսում են աշխարհում 15 միլիոն մարդ։ Հունարենը պաշտոնական լեզու է Հունաստանում, Կիպրոսում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ հունարենը 74-րդն է։

Պատմություն 
Հունարենի զարգացման պատմությունը բաժանվում է երեք շրջանի։
 հին հունարեն (XIV դ. մ. թ. ա. — մ. թ. IV դ.),
 արխաիկ շրջան (մ. թ. ա. XIV - VIII դդ.),
 դասական շրջան (մ. թ. ա. VIII - IV դդ.),
 հելլենիստական շրջան (մ. թ. ա. IV - I դդ.)
 ուշ հունարենի փուլ (մ. թ. I—IV դդ.),
 բյուզանդերեն (միջին հունարեն, V—XV դդ.), հույների ու Բյուզանդիայի ժողովրդի լեզուն։ Գիտնականներից ոմանք չեն ընդունում այդ տերմինը՝ պատճառաբանելով, որ այդ ժամանակ լեզուն միաբնույթ չի եղել։ Նրանք կարծում են, որ այդ շրջանում միասին գոյություն են ունեցել հին հունարենն ու վաղ նոր հունարենը։
 նոր հունարեն (XV դարից մինչ մեր օրերը), Բյուզանդիայում, Օսմանյան Թուրքիայում ապրած հույների լեզուն, ինչպես նաև ժամանակակից Հունաստանի ու Կիպրոսի Հանրապետությունների պաշտոնական, խոսակցական ու գրական լեզուն։ Նոր հունարենը ձևովորվել է XVIII—XIX դարերում հյուսիսային բարբառների հիման վրա։ Նոր հունարենն ընդգրկված է, այսպես կոչված, Լեզուների Բալկանյան միության մեջ։

Հին հունարենը բաժանված էր բազմաթիվ բարբառների։ Ընդունված է առանձնացնել բարբառների չորս խումբ՝ արևելյան (իոնյան, ատտիկյան բարբառներ), արևմտյան (դորիական), արկդոկիպրոսյան (հարավախեյյան) և էոլյան (հյուսիսախեյյան)։ Ատտիկյան բարբառի հիման վրա էլ հետագայում (Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո) ձևավորվել է համահունական լեզուն՝ այսպես կոչված կոյնեն (κοινή), որ դարձավ պաշտոնական ու խոսակցական լեզու Միջերկրական ծովի արևելյան ափին ձգվող հսկայական տարածքներում։ Կոյնեից են առաջացել ժամանակակից հունարենի գրեթե բոլոր բարբառները։ Բացառություն է կազմում մեկուսացած ցակոնյան բարբառը կամ լեզուն (հուն.՝ τσακωνικά), որ ավանդաբար առաջացած է համարվում դորիական բարբառից։

Հին հունարենի քերականական կառուցվածքը բավական բարդ էր. գոյականն ուներ հոլովման երեք տիպ, հինգ հոլով, բայն ուներ խոնարհման մի քանի տիպ, բազմաթիվ էին դերանուններն, նախդիրներն ու մասնիկները։

XIX-XX դարերում Հունաստանում գոյություն ուներ լեզվի երկու տարբերակ՝ կաֆարևուսա (καθαρεύουσα), որ բխում էր հունական գրականության ավանդույթներից և հետևում էր գրի հին հունական նորմերին, բայց ժամանակակից արտասանությամբ, և XIX դարում առաջացած դիմոտիկան (δημοτική)։ 1976 թվականից Հունաստանի պաշտոնական լեզուն դիմոտիկան է (կաֆարևուսայի որոշ տարրերով)։

Մինչ 1982 թվականը գրության մեջ օգտոգործվում էր դիակրիտիկ նշանների հարուստ համակարգ, սակայն բանավոր խոսքում այդ նշաններով արտահայտվող տարբերություններն այլևս չէին նկատվում, ուստի 1982 թվականից պաշտոնապես գործածվում է միաբնույթ համակարգ։

Քերականական համակարգ

Գոյական անուն 
Գոյականն ունի քերականական երեք սեռ (արական, իգական, չեզոք), երկու թիվ (եզակի, հոգնակի)։ Հոլովները չորսն են՝ ուղղական, սեռական-տրական, հայցական, կոչական։ Ինչպես Բալկանյան տարածաշրջանի շատ լեզուներում, այնպես էլ նոր հունարենում սեռականի ու տրականի իմաստները խառնվել են (արտահայտվում է հին սեռականի ձևով)։ Այսինքն՝ հին հունարենի տրականի փոխարեն գործածվում է սեռական հոլովաձևը կամ հայցական հոլովաձևը σε նախդրի հետ։

Գոյականների հոլովման օրինակներ՝

Արական սեռ.

Իգական սեռ.

Չեզոք սեռ.

Ժամանակակից հունարենում սեռական հոլովաձևը, ինչպես նշվեց վերևում, կատարում է ինչպես սեռականի, այնպես էլ տրականի գործառույթ։ Օրինակ՝ ես գիրքը տալիս եմ աղջկան արտահայտությունը հունարեն կլինի՝  (←'), թեև ավելի տարածված է այս դեպքում գործածել  նախդիրն ու հայցական հոլովը  ( = )։

Հայ-հունական լեզվական առնչություններ 
Հայ-հունական լեզվական առնչությունները սկսվել են հայերենի նախագրային շրջանից (մ.թ.ա. VI-IV դդ.), դրանք ավելի խորացել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներով, այնուհետև հունական մշակութային և կրոնադավանաբանական ազդեցությամբ։ Հայաստանում թողարկվել են դրամներ հունարեն մակագրություններով։ Հայաստանում հունարենից փոխառյալ բառերը բավական շատ են. դրանց մեջ կան անձնանուններ՝ Աթանաս, Անդրեաս, Անտոն, Բարսեղ, Գեորգ, Գրիգոր, Հեղինե, Ղազար, Ղևոնդ, Պետրոս և այլն, և հայերենի բառապաշարի տարբեր շերտերին վերաբերող բառեր՝ ադամանդ, արգասիք, բեմ, զմուռս, կամար, կարկին, մետաքս, պալատ, սպունգ, ստամոքս և այլն։ Հունարենից փոխառությունների թիվը հայերենում ավելի է մեծացել, երբ հայերը սկսել են հունարենից թարգմանել գիտության այլևայլ բնագավառներին վերաբերող երկեր, որով և սկիզբ է դրվել հունաբան հայերենին։ Հունարենից փոխառյալ շատ բառեր և քերականական մասնիկներ գործածական են ժամանակակից հայերենում։

Աղբյուր 
 Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 4, 2003

Տե՛ս նաև 
 Հին հունարեն

Գրականություն 

 
 
   100 BC

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Greek Language , Columbia Electronic Encyclopedia.
 The Greek Language and Linguistics Gateway, useful information on the history of the Greek language, application of modern Linguistics to the study of Greek, and tools for learning Greek.
 Aristotle University of Thessaloniki, The Greek Language Portal, a portal for Greek language and linguistic education.
 The Perseus Project has many useful pages for the study of classical languages and literatures, including dictionaries.
 Ancient Greek Tutorials, Berkeley Language Center of the University of California, Berkeley
 Hellenistic Greek Lessons Greek-Language.com provides a free online grammar of Hellenistic Greek.
 Greek dictionary, tutorial and hangman program with texteditor, this shareware program is aimed at learning New Testament Greek.

Հնդեվրոպական լեզուներ
Հունարեն
Հունաստանի լեզուներ
Ալբանիայի լեզուներ
Կիպրոսի լեզուներ