Քսենոն

Քսենոն ()՝ քիմիական տարր է, որի նշանն է Xe
տարրերի պարբերական համակարգի 3-րդ պարբերության, 8-րդ խմբի տարր, կարգահամարը՝ 54, ատոմական զանգվածը՝ 131,30։ Պատկանում է իներտ գազերի շարքին։ Անգույն, անհոտ, անհամ գազ է։

Պատմություն  
Քսենոնը հայտնաբերել են անգլիացի գիտնականներ Ու․ Ռամզայը և Մ․ Տրավերսը, 1898 թվականին կրիպտոնի խառնուրդից։

Անվան ծագում 
Ծագել է  - օտար բառից։ Բացահայտվել է 1898 թվականին անգլիացի գիտնականներ Ու․ Ռամզայի և Մ․ Տրավերսի կողմից։ Քսենոնը հայտնաբերել են ինչպես կրիպտոնի խառնուրդ, այստեղից էլ անվանումը։ Քսենոնը հազվագյուտ տարր է։ Նորմալ պայմաններում 1000 մ3 օդում պարունակվում է մոտ 87 սմ3 քսենոն։

Տարածվածություն 
Հազվագյուտ տարր է, կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 3•10−9 %-ը, գտնվում է հիմնականում օդում (1000 մ3 օդում՝ 87 սմ3)։

Արևային համակարգում 
Քսենոնը համեմատաբար քիչ է հանդիպվում մթնոլորտում, երկրի վրա, աստերոիդների և գիսաստղերի կազմում։

Քսենոնը գտնվում է Երկրի մթնոլորտում շատ քիչ քանակությամբ՝ 0,087±0,001 միլիոն մաս (μL/L), ինչպես նաև հանդիպվում է որոշ հանքային աղբյուրներից արտանետված գազերում։ Քսենոնի որոշ ռադիոակտիվ իզոտոպներ, օրինակ՝ 133Xe և 135Xe, ստացվում են միջուկային նեյտրոնային ճառագայթմամբ։

Ստացում 
Որակական քսենոնը հայտնաբերվել է արտանետումների սպեկտրասկոպիայի եղանակով (բնութագրական գծեր՝ 467,13 նմ և 462,43 նմ)։ Մեծ քանակությամբ որոշում են զանգվածային-սպեկտրաչափական, քրոմատագրմամբ և կլանման մեթոդներով։

Ֆիզիկական հատկություններ 

Անգույն գազ է, եռման ջերմաստիճանը՝ -108,1 °C, հալմանը՝ -111,8 °C, խտությունը՝ 5,851 կգ/մ3։ Ջրում ամենից շատ լուծվող իներտ գազն է։

Քիմիական հատկություններ 
Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s24p64d10 5s25р6։ К, L և М թաղանթները լրացված են։

Քսենոնի մոլեկուլը միատոմանի է։ Կայուն իներտ գազերից քիմիապես ամենաակտիվն է, որի միացություններն էլ ստացվեցին առաջինը։ 1961 թվականին կանադացի քիմիկոս Ն․ Բերտլետը ստացավ XePtF6 միացությունը։

Ստացվել են քսենոնի բազմաթիվ միացությունները, որոնցում այն ունի I, II, IV, VI և VIII արժեքականություններ։ Առանձնապես լավ են ուսումնասիրված քսենոնի ֆտորիդները։

XeF4-ի ջրային լուծույթը զգուշորեն թորելիս ստացվում է քսենոնի չցնդող, բայց անկայուն և պայթուցիկ օքսիդը՝ ХеО6։ XeFe-ի և Ba(OH)2-ի լուծույթի փոխազդեցությամբ ստացվում է բարիումի քսենոնատը՝ Ва3ХеO6։ Հայտնի են նաև գերքսենոնատները (օրինակ, Nа4ХеО6•бН2О), որոնք փոխազդում են խիտ ծծմբական թթվի հետ՝ առաջացնելով քսենոնի բարձրագույն օքսիդը՝ ХеO4։

Ստացվել են քսենոնիի կրկնակի աղերը՝ XeF2•2SbF5, XeF6•AsF3, գերքլորատը՝ ХеСlO4 (ուժեղ օքսիդիչ է) են կլատրատային միացությունները (Хе•6Н2O, Хе•2Н2O և այլն)։

Իզոտոպներ 
Մթնոլորտային քսենոնը բաղկացած է 124-136 զանգվածի թվերով 9 կայուն իզոտոպներից, որոնցից առավել տարածված են 129Xe (26,44 %), 131Xe (21,18 %) և 132Xe (26,89 %)։ Ստացվել են քսենոնի ռադիոակտիվ 15 իզոտոպներ․ ամենակայունը 127Xe (T1/2 = 34,4 օր)-ն է։ 

Կարևոր նշանակություն ունի 135Xe (T1/2 = 9,1 ժամ, β-) իզոտոպը, որն աչքի է ընկնում ջերմային նեյտրոնների կլանման մեծ կտրվածքով (2,7-2,8•102 բարն)։

Ստացում 
Քսենոնը ստանում են հեղուկ օդից։

Կիրառություն 
Օգտագործվում է հզոր գազապարպումային լամպեր պատրաստելու համար և բժշկության մեջ (որպես ռենտգենյան ճառագայթների կլանիչ գլխուղեղի ռենտգենյան հետազոտման ժամանակ)։
Ռադիոակտիվ իզոտոպները (127Xe, 133Xe, 137Xe և այլն)կիրառվում են ռադիացիոն աղբյուրներում՝ բժշկական ռենտգենագրության ախտորոշման համար։
Քսենոնի ֆտորիդները կիրառվում են մետաղների փառաստեղծման համար։
Քսենոնը ինչպես մաքուր վիճակում, այնպես էլ խառնուրդներում, էլեկտրատեխնիկայում հանդիսանում է արդյունավետ աշխատանքային մարմին։
Հեղուկ քսենոնը հաճախ կիրառվում է լազերների աշխատանքի համար։

Տես նաև 
 Պարբերական աղյուսակ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Քսենոնը քիիական տարրերի հայտնի գրադարանում

Ոչ մետաղներ
Ազնիվ գազեր
Քսենոն