Լուսակունք

Լուսակունք, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիս համայնքում։ 

Գնվում է մարզկենտրոն Գավառից 76 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակերևույթից 1940 մ բարձրության վրա, և Երևանից 165 կմ արևմուտք։

Պատմություն 
1828-1950թթ. գյուղի բնակչությունը եղել է բացառապես հայ։ 1950 թվականին ադրբեջանա-թուրքական ինը ընտանիքներ տեղափոխվել ու լքել են իրենց տները Արցախյան հակամարտության տարիներին։ Գյուղում մինչ օրս պահպանվել է ադրբեջանա-թուրքական գերեզմանատունը։

Հիմնադրում
Գյուղը հիմնադրվել է 1828 թ. յոթ ընտանիքների կողմից, որոնք Արևմտյան Հայաստանի Վանի Արճն շրջանից են եղել Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրի ընդունումից հետո։ Գյուղի անունը հայերենից թարգմանվում է որպես"լույսի ակունք":

Լուսակունքը Ռուսական կայսրության տակ
1828-1918թթ. գյուղը գտնվում էր Ռուսական կայսրության ենթակայության տակ, որի ժամանակ բնակչությունը համեմատաբար խաղաղ էր ապրում։ 1918 թվականին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո, Վարդենիսի շրջանի (որտեղ նույնպես գտնվում է տվյալ գյուղը) տարածքում էթնիկ հակամարտություններ սկսվեցին։ 1918-ին թուրքերը (կազմակերպված ավազակախմբեր) գիշերը հարձակվել են գյուղի վրա։

Հարձակում գյուղի վրա (1918-1920թթ.)
Բնակիչները նախօրոք գիտեին, որ տվյալ հարձակման գծում, այդ պատճառով նրանք լքել են գյուղը դեռ վաղ առավոտյան։ Սակայն գյուղի երկու բնակիչներ ՝ հայր և որդի, Խաչատուր (Խաչո) և Հարություն (Արթեն) չեն հասցրել հեռանալ գյուղից, քանի որ փնտրում էին իրենց անասուններին։ Ըստ այլ վարկածի ՝ նրանք հավատում էին, որ թուրքերը չեն դիպչի իրենց, քանի որ մենք ընկերներ ենք։ Գյուղը լքած մյուսներն էլ գնացել են Ծովակ և Կարճաղբյուր գյուղեր ՝ այնտեղ փրկվելու համար։

Հաջորդ առավոտ գյուղի բնակիչները վերադարձան գյուղ, որտեղ հայտնաբերեցին Խաչոյի և Արթենի այլանդակված դիակներ, գողացված անասուններ և ավերված, թալանված տներ։  Գյուղի բոլոր բնակիչները վերականգնել են ավերված տները, մինչդեռ նրանցից մի քանիսը լքել են բնակավայրը ՝ հաջորդ գարնանը վերադառնալով գյուղ։ Գյուղը լքածների թվում էր Մարգարիտա Բաղդասարյանը։ Միևնույն ժամանակ, հայերի մի մասը, Անդրանիկի գլխավորությամբ, իր բրիգադի հետ միասին, ջարդեցին և դուրս մղեցին թուրք զավթիչներին ՝ դրանով իսկ ստեղծելով պայմաններ, որոնց պայմաններում գյուղացիները կարողացան վերադառնալ իրենց տները և շարունակեցին խաղաղ կյանքը, որն ամրապնդվեց խորհրդային իշխանության գալով։

Լուսակունքը ԽՍՀՄ ժամանակներում (1920-1991թթ.)
Որպես Վարդենիսի շրջանի գյուղ` կրում էր "Թուսկուլու" անվանումը, որը որոշվել էր 1968-ին փոխել Լուսակունքի վրա, քանի որ 1940-ին գյուղում կառուցվեց հիդրոէլեկտրակայան, որը էլեկտրաէներգիա էր մատակարարում Վարդենիս շրջկենտրոնը և հարակից այլ գյուղերը։ Վերանվանումից 10 տարի անց բացվեց գյուղի հանրակրթական դպրոցը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գյուղի շատ բնակիչներ գնացին ռազմաճակատ, որոնց պատվին հետագայում կանգնեցվեց մի հուշարձան, որը գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Խորհրդային շրջանում գյուղի բնակիչներն ակտիվորեն զբաղվում էին գյուղատնտեսությամբ, որը համեմատաբար անկում ապրեց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո և բնակչության հետագա արտահոսքով։

Բնակչություն 
Ներկայիս բնակչության մի մասի նախնիները 1829-1830 թթ. գաղթել են Մուշի գավառից։

Լուսակունքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

Տնտեսություն 
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային մշակաբույսերի և ծխախոտի մշակությամբ։

Պատմամշակութային կոթող 
Գյուղի հարավային մասում են գտնվում սբ. Աստվածածին եկեղեցին (17-18դդ.), 10-20դդ. գերեզմանոց, 10-20դդ. և 12-13դդ. խաչքարեր։

Հայտնի անձինք 
 Պավել Սաֆարյան (ծնվ. 1958թ.)
 Գարուշ Համբարձումյան (1989-2020թթ.)
 Գեղամ Առաքելյան (1977-2020թթ.)

Տես նաև 
 Գեղարքունիքի մարզ
 Վարդենիսի շրջան

Արտաքին հղումներ 
 (as Tuskyulu)

World Gazeteer: Armenia – World-Gazetteer.com

Ծանոթագրություններ 

Գեղարքունիքի մարզի բնակավայրեր
Գեղարքունիքի մարզի գյուղեր
Սոթք գավառի բնակավայրեր