Միհրդատ Զ Եվպատոր

Միհրդատ Զ Եվպատոր (;, ), Պոնտոսի թագավոր մ.թ.ա 111–ից։ Հելլենիստական դարաշրջանի ռազմական և քաղաքական գործիչ։ Թեպետ չէր ստացել հիմնավոր կրթություն, սակայն տիրապետւմ էր 22 լեզվի։ Ֆիզկապես ուժեղ և տոկուն մարդ էր։ Լինելով Հռոմի երդվյալ թշնամին՝ մինչև կյանքի վերջը պայքարել է վերջինիս դեմ։ Միհրդատ Զ-ը Պոնտոսը դարձրել է հզոր պետություն, պայքարել է հռոմեական պետության զավթողական քաղաքականության դեմ, վարել պատերազմներ (դրանք պատմության մեջ են մտել Միհրդատյան պատերազմներ անվանումով)՝ նպատակ հետապնդելով վերջ տալու հռոմեական գերիշխանությանը Փոքր Ասիայում ու ընդհանրապես հելլենիստական աշխարհում և իր գերակայությունը հաստատելու այնտեղ ու մերձսևծովյան տարածաշրջանում։ Վերջնական արդյունքում այդ պատերազմներն ավարտվել են նրա պարտությամբ։ Իր դեմ ուղղված որդու ապստամբության ժամանակ ինքնասպան է եղել։

Միհրդատ Եվպատորին բնորոշել են որպես Պոնտոսի ամենահզոր արքայի։ Մահվանից հետո կոչվել է Միհրդատ Մեծ։ Թույների նկատմամբ առանձնակի հակում ունենալու պատճառով կոչվել է նաև Թույնի արքա։ 

Միհրդատ Զ-ը սերտորեն դաշնակցել է Հայոց արքա Տիգրան Մեծի հետ, նրան կնության է տվել իր դստերը Կլեոպատրային, միասին նվաճել են Գամիրքը (Կապադովկիան)։ Մ.թ.ա. 69-66–ի հռոմա–հայկական պատերազմի ժամանակ Միհրդատ Զ-ն աջակցել է Տիգրան Բ–ին հռոմեացիների դեմ պայքարում։

Երիտասարդություն

Ծագում 
Միտրիդատեսը ծնվել է Սինոպ քաղաքում, որը գտնվում էր Սև ծովի ափին և պատկանում էր Պոնտական թագավորությանը։ Նա Լաոդիկե Զ-ի և Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ Ե Եվերգետեսի (կառավարել է մ.թ.ա. 150-120 թթ.) առաջնեկն էր։

Միտրիդատ Եվպատորի նախնիները եղել են մակեդոնական և պարսկական ամենաազնիվ ընտանիքների ներկայացուցիչներ․
 Լաոդիկե Զ Սելևկյան պետության տիրակալ Անտիոքոս Դ և նրա քրոջ՝ Լաոդիկես Դ դուստրն էր հունա-մակեդոնական Սելևկյան տոհմից, որի հիմնադիր Սելևկոս Ա Նիկատորը Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորավարներից և դիադոքոսներից էր։
 Միտրիդատ Ե Եվերգետեսը Պոնտոսի թագավոր Ֆարնակես Ա-ի և նրա զարմիկ Նիսայի ժառանգն էր։ Պոնտոսի թագավորների դինաստիայի հիմնադիրը պարսից թագավոր Դարեհ Գ ազգական Միհրդատ Ա Կտիստեսն էր, որից սերում էին Պոնտոսի թագավորների վեց սերունդներ (Պլուտարքոսը հիշատակում է հելլենիստական Պոնտոսի ութ տիրակալների)։ Իր հերթին Դարեհ Գ սերում է Օտանեսից (Գաումատա թագավորի սպանության մասնակից), որի ժառանգները երկար ժամանակ Կապադովկիայի սատրապներ էին։ Այսպիսով, Պոնտոսի թագավորները ողջամիտ իրավունք ունեին իրենց համարելու ինչպես Աքեմենյանների, այնպես էլ Օտանեզյանների իրավահաջորդները։

Դաստիարակություն 
Արքայազնի դաստիարակությունը գլխավորել է նրա մայրը՝ Լաոդիկե Զ, սովորույթների համաձայն՝ պարսիկների ու հույների հետ սովորել է։ Ուսման ընթացքում նա դրսևորել է իր բարձր տաղանդը՝ գերազանցելով մյուսներին հունական գրերի, մշակույթի և կրոնի ուսումնասիրության մեջ։ Բացի այդ, նա մեծ հաճույք էր ստանում զորավարժություններից, ձիավարությունից և վայրի կենդանիների որսից, որոնք պարսկական ազնվական ընտանիքների ներկայացուցիչների համար պարտադիր ուսուցման ծրագրի մաս էին կազմում։

Հիշատակ 
 Միհրդատ Եվպատորի անունով է կոչվել Ղրիմում՝ Կերչ քաղաքի մերձակայքում գտնվող սարը, ինչպես նաև Եվպատորիա քաղաքը։ Նրա մասին են ֆրանսիացի կլասիցիստ գրող Ժան Ռասինի «Միհրդատ» ողբերգությունը (1672), դրա հիման վրա Մոցարտի գրած «Միհրդատ՝ Պոնտոսի արքա» օպերան (1770), Ալեսսանդրո Սկառլատիի «Միհրդատ Եվպատոր» օպերան (1707)։

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Duggan, Alfred, He Died Old: Mithradates Eupator, King of Pontus, 1958.
 Ford, Michael Curtis, The Last King: Rome's Greatest Enemy, New York, Thomas Dunne Books, 2004, 
 McGing, B. C. The Foreign Policy of Mithridates VI Eupator, King of Pontus (Mnemosyne, Supplements: 89), Leiden, Brill Academic Publishers, 1986,  [paperback]
 Cohen, Getzel M., Hellenistic Settlements in Europe, the Islands and Asia Minor (Berkeley, 1995).
 Ballesteros Pastor, Luis. Mitrídates Eupátor, rey del Ponto. Granada: Servicio de Publicaciones de la Universidad de Granada, 1996, .
 Ribó, Ignasi, Mitrídates ha muerto, Madrid, Bubok, 2010, 
 Mayor, Adrienne, The Poison King: The Life and Legend of Mithradates, Rome's Deadliest Enemy (Princeton, PUP, 2009).
 Madsen, Jesper Majbom, Mithradates VI : Rome's perfect enemy. In: Proceedings of the Danish Institute in Athens Vol. 6, 2010, pp. 223–237.
 Ballesteros Pastor, Luis, Pompeyo Trogo, Justino y Mitrídates. Comentario al Epítome de las Historias Filípicas (37,1,6–38,8,1) (Spudasmata 154), Hildesheim-Zürich-New York, Georg Olms Verlag, 2013, .

Արտաքին հղումներ 

 Second and Third Mithridatic War 
 Livius.org: Mithridates VI Eupator 

Պոնտոսի թագավորներ
Ինքնասպաններ
Փոքր Ասիա