Այդընի մարզ

Այդընի մարզ (), վարչական միավոր Թուրքիայի արևմուտքում՝ Եգեյան տարածաշրջանում։

Աշխարհագրություն 
Այդընի մարզը գտնվում է Փոքր Ասիայի արևմուտքում, սահմանակցում է հետևյալ մարզերով. Մանիսա (հյուսիս-արևելք), Իզմիր (հյուսիս), Դենիզլի (արևելք), Մուղլա (հարավ)։ Արևմուտքում Եգեյան ծովափն է, որի խոշորագույն նավահանգիստը Քուշադասը քաղաքն է։

Մարզի կենտրոնական և արևմտյան մասերը բերրի հովիտներ են, որոնք ոռոգվում են Եգեյան շրջանի ամենամեծ՝ Մեծ Մենդերես գետի ջրերով, հյուսիսում գտնվում են Այդընի, իսկ հարավում՝ Մենթեշեի լեռները։ Լեռներում, մասնավորապես՝ Գերմենջիքի շրջակայքում, շատ են տաք աղբյուրները։ Կլիման միջերկրածովյան է՝ շոգ ամառներով ու մեղմ ձմեռներով։

Պատմություն 
Մարզի տարածքը բնակեցված է եղել հնագույն ժամանակներից։ Այստեղ առաջին բնակավայրերը (Ալաբանդա) կառուցել են դեռ փռյուգիացիները։ Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում հին հույները հիմնադրում են ծովափնյա քաղաքներ, որոնց ավերակները հասել են մեր օրերը։ Առավել հայտնի են Ալինդան, Մեանդրի Մագնեսիան, Մեանդրի Նիսան, Միլեթը, Աֆրոդիսիասը, Պրիենեն։ Հին հունական հուշարձաններով հարուստ է նաև ժամանակակից Դիդիմ նավահանգիստը։  Վերոհիշյալ հունական քաղաքների վրա փորձել են իրենց գերիշխանությունը հաստատել աքեմենյանները մ.թ.ա. 5-րդ դարում։ Հույն-պարսկական պատերազմներն ավարտվել են հույների հաղթանակով։ Ի վերջո, հույները՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու գլխավորությամբ, պարսիկներին ոչ միայն վտարել են ամբողջ Փոքր Ասիայից, այլև վերացրել նրանց պետականությունը։ Հունա-հռոմեական, ապա բյուզանդական դարաշրջանը տևել է մոտ 1.5 հազարամյակ (մ.թ.ա. 4-րդ դար - մ.թ. 11-րդ դար)։ Նշանավոր հույներից էիր մաթեմատիկոս Թալես Միլեթացին, ճարտարապետ Անթեմիուս Թրալեսցին և շատ ուրիշներ։

11-րդ դար վերջից մարզի և ամբողջ Փոքր Ասիայի տարածքը նվաճվել էր թյուրքալեզու առաջնորդների կողմից։ Տեղի հույն կամ հելլենացած բնակչության կողքին աստիճանաբար հայտնվում են բազմաթիվ թյուրքալեզու ցեղեր։ Այդուհանդերձ՝ հույները շարունակել են մնալ բացարձակ մեծամասնություն։ Իկոնիայի սուլթանության թուլացումից հետո մարզի տարածքը հայտնվում է Այդընիների թյուրքական (1300-1425) իշխանության տակ։ Օսմանյան պետության գերիշխանությունն այստեղ հաստատվել է 14-րդ դարի վերջից։ Տարածքը մտել է Անատոլիայի կուսակալության (1393-1827), ապա Այդընի կուսակալության (1827-1864) մեջ։ 19-րդ դարի թանզիմաթի դարաշրջանում ստեղծվում է առանձին միավոր՝ Այդընի վիլայեթը։

Դարեր շարունակ մարզը ղեկավարվել է թուրքերի կողմից։ Բացառություն է կազմել հույն-թուրքական պատերազմում (1919-1922) մարզի նվաճումը, որը կարճ ժամանակ է տևել։ Թուրքիայի անկախության պատերազմում քեմալական զորքերն իրենց իշխանությունը հաստատել են ինչպես Այդընում, այնպես էլ ամբողջ Փոքր Ասիայում։ 1920-ական թվականներին ձևավորվել են ժամանակակից մարզերը, այդ թվում՝ Այդընը։

Վարչական բաժանում 

Մարզի տարածքը 8,007 կմ² է, բաժանվում է 17 շրջանների։ Դրանք են՝

 Այդըն, 
 Բոզդողան, 
 Բուհարքենթ, 
 Գերմենջիք, 
 Դիդիմ, 
 Ենիփազար, 
 Ինջիրլիովա, 
 Նազիլլի, 
 Չինե, 
 Սյոքե, 
 Սուլթանհիսար, 
 Քարաքասու, 
 Քարփուզլու, 
 Քոչարլը, 
 Քյոշք, 
 Քուշադասը, 
 Քույուջաք, 

Բնակչությունը հասել է 1,097,746 մարդու (2018 թվականի տվյալներով)։ Կենտրոնը Այդըն քաղաքն է։ Այստեղ գործում է մարզի միակ՝ Ադնան Մենդերես () համալսարանը, հիմնադրված 1992 թվականին։

Տնտեսություն 
Մարզի եկամտի հիմնական աղբյուրներն են գյուղատնտեսությունը ու զբոսաշրջությունը։ Պտղաբուծության մեջ առավել հայտնի է տեղական՝ «Իզմիրի թուզը», որի չիրը նաև արտահանվում է։ Անունը ստացել է Իզմիր քաղաքից, որտեղ հիմնականում վաճառվում էր, մինչդեռ մշակվում էր Այդընում։ Թուրքական թզի տարեկան արտադրությունը հասնում է 50,000 տոննայի, գրեթե ամբողջովին այս մարզից։ Պակաս կարևոր չեն նաև ձիթապտղի, շագանակի, ցիտրուսային մրգերի արտադրությունը։

Զբոսաշրջության նշանավոր կենտրոններ են Դիդիմ և Քուշադասը առափնյա քաղաքները։ Քուշադասըից ոչ հեռու գտնվում է Մեծ Մենդերես ազգային պարկը, որն իր անվանումը ստացել է տեղացի նախագահ Ադնան Մենդերեսի անունից։ Շատ են հնագիտական և պատմական արժեք ներկայացնող բնակավայրերը, որոնք հարուստ են հին հունական ճարտարապետության նմուշներով։

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Aydın governor's official website
 Aydın municipality's official website
 Aydın weather forecast information
 Local information 

Հին Հունաստանի աշխարհագրություն
Այդընի մարզ