Խաչիսար

Խաչիսար, նաև՝ Չարդախլու (), գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլի գավառում, ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Շամխորի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Շակաշեն գավառում։ Գտնվում է Շամխոր քաղաքից դեպի արևմուտք։ Մինչև Արցախյան հակամարտությունը այն ունեցել է բացառապես հայկական բնակչություն։

Գյուղը նախկինում գտնվում էր Խաչասար լեռան արևելյան լանջին, իսկ այնուհետև տարածվել է նաև արևմտյան լանջի վրա։

Ըստ ավանդության Խաչասար լեռան վրա եղել է մի մեծ զանգ, որով շրջակա բնակիչներին նախազգուշացրել են թշնամիների հարձակումների մասին։

Խաչիսարը հին, բազմադարյան մշակույթ ունեցող գյուղ է։ Այն եկել է դարերի խորքերից։ Դա են վկայում նրա բազմաթիվ հուշարձանները՝ խաչքարերը, տապանաքարերը, մատուռները, եկեղեցին։

Անվան ստուգաբանություն 
Գյուղի անվանումը ժողովրդական ստուգաբանությամբ նշանակում է «չորս լեռների միջև ընկած բնակավայր»։

Հայերի բռնագաղթը 
Չարդախլու գյուղը 1988 թվականին հայաթափվել է Շամխորի շրջանի առաջին քարտուղար Ասադովի անմիջական ջանքերով։ Նա նաև բռնություն է կիրառել գյուղի հայ տղամարդկանց ու ձերբակալել վերջիններիս։
Գյուղի տեղահանված բնակչությունից 310 ընտանիքը, ինչպես նաև 12 ընտանիք Շահումյանի շրջանից ապաստան գտան Տավուշի Զորական գյուղում։

Բնակչություն 
1907 թվականին ուներ 1863 , իսկ 1975 թվականին` 4000 բնակիչ։

Տնտեսություն 
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, անասնապահություն, հացահատիկային կուլտուրաների մշակությունն էր։

Օգտակար հանածոներ 
Գյուղի մոտակայքում կան մետաղի պաշարներ։

Պատմամշակութային կառույցներ 
Չարդախլուի մոտակայքում կան բազմաթիվ հնություններ` վանքերի, մատուռների և բերդերի ավերակներ, բնակատեղիներ։ Գյուղում է գտնվում Վահրամ իշխանի 2 բերդերը (XIII-XVI դարեր)։

Հասարակական կառույցներ 
Գյուղն ուներ միջնակարգ և ութամյա դպրոցներ, մշակույթի տուն, կինոյի տուն, 2 գրադարան, կենցաղսպասարկման տաղավարներ և հիվանդանոց։ Ծխական դպրոցը գործել է դեռևս 1960-ական թվականներին։

Հայտնի անձինք 
Հովհաննես Բաղրամյանը - Խորհրդային Միության Խորհրդային Միության մարշալ, կրկնակի հերոս
Համազասպ Բաբաջանյանը - Խորհրդային Միության Զրահատանկային զորքերի Գլխավոր մարշալ
Արշակ Տեր-Ղուկասովը - Ցարական բանակի հայազգի զորավար, գեներալ-լեյտենանտ
Ջհան Մարգարյանը - Ցարական բանակի գեներալ-մայոր
Յուրի Մարտիրոսյանը - գեներալ-մայոր
Իլյա Բաղրամյանը - գեներալ-մայոր
Լեոնիդ Մարտիրոսյանը - գեներալ-մայոր
Գարեգին Գաբրիելյանը - գեներալ-մայոր
Ռաֆայել Հովհաննիսյանը - գեներալ-մայոր
Գրիգորի Ղարագյոզյանը - գեներալ-գնդապետ
Ապկար Մանուչարյանցը - Գեորգիևյան խաչերի ասպետ, օդաչու
Սարգիս Մանասյանը - հայ ազգային-ազատագրական պայքարի մասնակից, Հայաստանի առաջին հանրապետության ներքին գործերի նախարարի տեղակալ, ներքին գործերի նախարար
Սմբատ Դանիելյանը - զինվորական գործիչ, գվարդիայի գնդապետ (1940), դիվիզիայի հրամանատար
Գարեգին Ա Հովսեփյանը - Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս (1943-1952)
Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը - Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արցախի թեմի առաջնորդ, արմատներով հերոսական Չարդախլու գյուղից (1954)
Գարեգին Յավրինեցի Քոչարյանը -  բարերար (1901 - 2000)

Տես նաև 
 Զորական

Ծանոթագրություններ 

Շամքիրի շրջանի բնակավայրեր
Արևելյան Հայաստանի գյուղեր