Ադրաստեա (արբանյակ)

Ադրաստեան (Հին հունարեն` Ἀδράστεια), պատկանում է Յուպիտերի ներքին արբանյակների խմբին, Մետիսից հետո երկրորդը ըստ հեռավորության, այն անվանում են նաև Յուպիտեր XV։ Հայտնաբերվել է Վոյաջեր-2 ավտոմատ միջմոլորակային կայանի կատարած լուսանկարների վրա 1979 թվականին, այն առաջին բնական արբանյակն էր, որ հայտնաբերվել է տիեզերական սարքի կատարած լուսանկարների վրա։ Արբանյակը անվանվել է հունական դիցաբանության մեջ նիմփա, որը կերակրել էր Զևսին  (Յուպիտերի հունական տարբերակը)։

Հայտնաբերումը 

Ադրաստեան հայտնաբերվել է 1979 թվականին Դևիդ Ջուիտի և Էդվարդ Դանելսոնի կողմից «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի կատարած լուսանկարներում, սկզբում ստացել է ժամանակավոր անվանում S/1979 J 1։ Չնայած այն հանգամանքին, որ արբանյակը լուսանկարներում երևում է որպես կետ, այն առաջինն էր մոլորակների բնական արբանյակներից, որը հայտնաբերվել էր միջմոլորակային կայանի կատարած լուսանկարի վրա։ Դրանից ոչ ուշ հայտնաբերվեցին նաև Յուպիտերի մյուս երկու ներքին արբանյակներ Թեբեն և Մետիսը։ Դրանք հայտնաբերվեցին արդեն մի քանի ամիս ավելի շուտ կատարված Վոյաջեր-1 կայանի լուսանկարներում։ 1998 թվականին Գալիլեո կայանը լուսանկարեց արբանյակը և հնարավոր եղավ պարզել նրա ձևը, բայց նույնիսկ նրանց վրա Ադրաստեայի չափը կազմում է մի քանի պիքսել։

Վերջնական անվանումը արբանյակը ստացել է 1983 թվականին հին հունական դդիցարանի նիմփա Ադրաստեայի անունով, ով Զևսի կերակրամայրն էր։

Չնայած այն հանգամանքին, որ 2016 թվականին Յուպիտերի համակարգ հասած Ջունո ուղեծրակայանը ունի լուսանկարչական խցիկ, այն հիմնականում զբաղվում է Յուպիտերի հետազոտություններով։ Այնուամենայնիվ, Յուպիտերի մոտ տարածությունից հետազոտությունների ընթացքում, այն կարող է նաև լուսանկարել մոտ արբանյակներ Մետիսը և Ադրաստեան։

Ուղեծիր և պտույտ 
Ադրաստեան շարժվում անմիջապես Յուպիտերի օղակների համակարգում, մոլորակից 129 000 կմ հեռավորության վրա, և ենթադրաբար այդ օղակների համար հանդիսանում է նյութերի աղբյուր։ Ուղեծիրը ունի չափազանց փոքր էքսցենտրիսիտետ և թեքում՝ համապատասխանաբար 0,0015 և 0,03°: Թեքումը հաշվարկվում է Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ։

Ադրաստեայի ուղեծիրը մոտ է Մետիս արբանյակին։ Այն գրեթե կլոր է և գտնվում է համարյա Յուպիտերի հասարակածային հարթության մեջ։ Եթե արբանյակի խտությունը նման է Ամալթեա արբանյակին, ապա նրա ուղեծիրը փաստորեն ընկնում է հեղուկ մարմինների համար հաշվարկված Ռոշի սահմանի մեջ։ Սակայն ակնհայտ է, որ քանի որ արբանյակը դեռևս չի կազմաքանդվել մակընթացային ուժերի ազդեցության տակ, այն ընկնում է պինդ մարմինների համար հաշվարկված Ռոշի սահմանից դուրս։ Ադրաստեան մեկն է Արեգակնային համակարգի երեք բնական արբանյակներից որոնք պտտվում են մոլորակի շուրջ մոլորակի օրից փոքր ժամանակահատվածում, մյուս երկուսն են Յուպիտերի ամենամոտ արբանյակ Մետիսը, և Մարսի արբանյակ Ֆոբոսը։ Այդ պատճառով մակընթացային ուժերը աստիճանաբար նվազեցնում են նրանց ուղեծրերի շառավղերը։ Ապագայում նրանք հավանաբար կբախվեն մոլորակի հետ։

Արբանյակը պտույտ է կատարում Յուպիտերի շուրջ 7 ժամ 9.5 րոպեի ընթացքում։ Մակընթացային փականի պատճառով Ադրաստեան պտտվում է սինքրոն իր ուղեծրային պտույտի հետ, այսինքն դեպի Յուպիտեր է ուղղված արբանյակի միայն մեկ կողմը։

Ֆիզիկական բնութագիր 
Ադրաստեան ունի 25×20×15 կմ չափեր (միջին տրամագիծը - 20 կմ)։ Նրա զանգվածը կազմում է մոտ Յուպիտերի զանգվածի 3 * 10−11 մասը։ Բարձր խտությունը (4,5 գ/սմ3) վկայում է այն մասին, որ արբանյակը հիմնականում բաղկացած է սիլիկատային ապարներից։ Մակերևույթը շատ մուգ է; նրա ալբետոն կազմում է 0,05։ Աստղային մեծությունը կազմում է 18,7m։

Յուպիտերի օղակների հետ փոխազդեցություն 
Ադրաստեայի ուղեծիրը ընկնում է մոտ Յուպիտերի հիմնական օղակի ներսում, նրա ուղեծիրը գտնվում է օղակի մեջ գտնվող ճեղքի մեջ, հիմնական օղակի արտաքին սահմանին մոտ։ Ադրաստեան ինչպես նաև մյուս արբանյակները, որոնք շարժվում են օղակների մեջ, իրենց ուղեծրերի շրջակայքում մաքրում են մոտ գտնվող մասնիկները։ Ադրաստեյայի շուրջ գտնվող մաքրված գոտին գնահատվում է մոտ 70 կմ լայնությամբ (որը 2,5 անգամ փոքր է Մետիսից)։ Այս մասնիկները ենթադրվում է, որ արտանետվել են Յուպիտերի ներքին արբանյակների մակերևույթի հետ երկնաքարերի բախումներից։

Տես նաև 
 (239) Ադրաստեա - նույնանուն աստերոիդ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 

Յուպիտերի արբանյակներ