Շենգենյան համաձայնություն

Շենգենյան համաձայնություն, Եվրամիության մի շարք երկրների միջև անձնագրային և մաքսային հսկողությունը վերացնելու համաձայնություն։ Այն ստորագրվել է 1985թ հունիսի 14-ին Լյուքսեմբուրգին կից գտնվող Շենգեն քաղաքում Եվրոպական տնտեսական համագործակցության տաս երկրներից հինգի կողմից։ Այն առաջ քաշեց սահմաններին իրականացվող որոշ գործողությունների նվազեցմանը և վերացմանը, ինչը հնարավորություն ընձեռեց մեքենաներին անխոչընդոտ անցնել սահմանները և ներդաշնակություն մտցրեց վիզայի քաղաքականության մեջ։

1990թ համաձայնագիրը վավերացվեց Շենգենյան կոնվենցիայով որով վերացվեց ներքին սահմանի վերահսկման համակարգը։ Շենգենյան զոնան նման է առանձին պետության, որը վերահսկում է միայն արտաքին սահմաններից ելքերն ու մուտքերը։ Այն այժմ կազմված է 26 եվրոպական երկրներից, որոնք ամբողջովին կազմում են 400 միլիոն բնակչություն և 4312099 քառ. կմ տարածք։

Ի սկզբանե Շենգենյան որոշումները և կանոնները ընդունվել են ԵՎրամիությունից անկախ կերպով։ Այնուամենայնիվ, 1999թ-ի ամստերդամյան պայմանագրի համաձայն՝ բոլոր կայացված որոշումները ներգրավվեցին Եվրամիության մեջ՝ կառուցելով ներքին արտաքին ճանապարհները։ Տարածքից դուրս մնացին երկու պետություն՝ Իռլանդիան և Մեծ Բրիտանիան, որոնք էլ 2020թ դուրս եկան Եվրամիությունից։ Շենգենը ԵՄ-ի գլխավոր մասն է կազմում և ԵՄ երկրներից յուրաքանչյուրը պահպանում են այն։ Այն երկրները, որոնք դեռ չեն անդամագրվել ԵՄ-ին, անհրաժեշտության դեպքում պետք է կառուցեն ելումուտի ճանապարհներ՝ տեխնիկական անհրաժեշտություններից ելնելով։ Որոշ ոչ ԵՄ անդամ երկրներ ներառված են այս տարածքում։

Շենգենյան համաձայնության պատմությունը 

Մարդկանց ազատ տեղաշարժը Հռոմի պայմանագրի կարևորագույն կետերից մեկն էր, և Եվրոպական Տնտեսական համագործակցության սկզբի օրերից ի վեր անդամ երկրների քաղաքացիները կարող էին ճանապարհորդել մեկ այլ անդամ երկիր իրենց անձնագրերի միջոցով։ Այնուամենայնիվ, շատ անդամ երկրներում գործում էր ստուգման համակարգը։

Անհամաձայնությունները անդամ երկրների մեջ փակուղի էին ստեղծում սահմանների կառավարման ընթացքում, սակայն 1985թ-ին այդ ժամանակվա տաս անդամ երկրներից հինգը՝ Բելգիան, Ֆրանսիան, Լյուքսեմբուրգը, Նիդերլանդները և Արևմտյայ Գերմանիան, ստորագրեցին ընդհանուր սահմանների վերահսկման համակարգի վերացման համաձայնագիր։ Համաձայնագիրն ստորագրվեց Մոսեիլ գետում՝ «Princess Marie-Astrid» անունով նավակի մեջ Լյուքսեմբուրգի Շենգեն քաղաքում, որտեղ Լյուքսեմբուրգի, Գերմանիայի և Ֆրանսիայի սահմանների հատվում էին։ Ստորագրյալներից երեք երկրները՝ Բելգիան, Լյուքսեմբուրգը և Նիդերլանդները, արդեն վերացրել էին իրենց սահմանները Բենիլյուքսյան տնտեսական միավորումի շրջանակներում։

Շենգենյան համաձայնագիրը ստորագրվել է ԵՄ-ից անկախ կերպով՝ մասամբ փոխհամաձայնության չեկած երկրների միջև։ ԵՄ-ն իրավասու է դադարեցնել սահմանների վերահսկողությունը դրդված այն երկրներից, որոնք առանց մյուս երկրների ցանկությունը հայտնելու, միանգամից դադարեցնում են։ Համաձայնությունը ներառում է՝ վիզայի քաղաքականության մեղմացում՝ թույլ տալով ԵՎրամիության անդամ երկների բնակիչներին ազատ հատել սահմանները և անցնել այլ երկիր, ազատ լինել թեթև ավտոմեքենաների ստուգումներից։

1990թ. համաձայնագիրը ընդունվել է Շենգենյան հռչակագրով, ըստ որի՝ վերացվել են ներքին սահմանները և սահմանային ստուգումները, վիզայի քաղաքականությունը։ Դա հենց այն հռչակագիրն էր, որը և ստեղծեց Շենգենյան զոնան՝ ներառելով տարածքում գտնվող պետությունների սահմանների վերացումը, վիզայի նույն քաղաքականությունը և ոստիականական ու դատական համակարգերը։ 

Շենգենյան համաձայնագիրը հռչակվել է 1995թ միայն մի քանի ստորագրությունների արդյունքում, սակայն երկու տարի անց, Ամստերդամի ներքաղաքական կոնֆերանսից հետո, ԵՎրամիության անդամ երկրները, բացառությամբ Միացյալ Թագավորությունից և Իռլանդիայից, ստորագրեցին համաձայնագիրը։ Այս ամենը տեղի ունեցավ Ամստերդամյան որոշման ընթացքում, ըստ որի Շենգենյան վավերացում դարձավ ԵՎրամիության կարևոր կետերից մեկը, որը համաձայնեցվեց Միացյալ Թագավորության և Իռլանդիայի՝ շենգենյան զոնայից դուրս գտնվելու որոշմամբ։ Վերջիններս 2020թ դուրս եկան ԵՎրամիության կազմից։

1996թ երկու պետություններ՝ Նորվեգիան և Իսլանիդան, որոնք չէին մտնում ԵՎրամիության կազմի մեջ, ստորագրեցին համաձայնագիրը, որով համարվեցին անդամ խետություն և ներգրավվեցին շենգենյան զոնա։ Չնայած այդ համաձայնագիրը երբեք ուժ չունեցավ, այնուամենայնիվ երկու երկները համաձայնության եկան ԵՄ-ի հետ։ Շենգենյան համաձայնագիրը, ինքնին, հասանելի չէ ոչ ԵՄ անդամ երկրների համար։ 2009թ. Շվեյցարիան պաշտոնապես մոըտք գործեց շենգենյան զոնա 2005թ-ին ժողովրդական հանրաքվեով համաձայնագրի միջոցով։

Այժմ շենգենյան համաձայնագիրը (acquiz communautaire) մաս է կազմում, որը ԵՄ անդամ երկրների համար կորցրել է համաձայնագիր լինելու փաստը, որը միայն հնարավոր է կետերի փոփոխությունների կատարման դեպքում։ Փոխարենը փոփոխություններ տեղի են ունեցել ԵՄ-ի օրենսդրական գործընթացում ԵՄ-ի համաձայնագրերի ներքո։ Նախկին համաձայնագիրը ստորագրած պետությունների ստորագրությունները անհրաժեշտ չեն շենգենյան օրենսդրությանն փոփոխության գործում։ Շենգենյան գոտի մուտք գործելու պայմանները սահմանող իրավական ակտերն այժմ ընդունվում են ԵՄ օրենսդիր մարմիններում ձայների մեծամասնությամբ։ ԵՄ նոր անդամ երկրները, որպես այդպիսին, չեն ստորագրում Շենգենյան համաձայնագիրը ՝ փոխարենը պարտավորվելով կատարել Շենգենյան կանոնները որպես ԵՄ օրենսդրության նախկին գոյություն ունեցող մարմնի մաս, որը յուրաքանչյուր նոր դիմորդ պարտավոր է ընդունել։

Այս իրավիճակը նշանակում է, որ Շենգենյան խմբի անդամ չհանդիսացող երկրներն ունեն մի քանի պաշտոնապես պարտադիր տարբերակներ ազդելու Շենգենյան կանոնների ձևավորման և զարգացման վրա։ դրանց տարբերակները փաստացիորեն կրճատվում են `համաձայնեցնելով կամ դուրս գալով պայմանագրից։ Այնուամենայնիվ, ազդակիր երկրների հետ խորհրդակցություններն անցկացվում են նախքան հատուկ նոր օրենսդրության ընդունումը։

2016թ-ին սահմանային վերահսկումները ժամանակավորապես վերասահմանվեցին շենգենյան զոնայում գտնվող յոթ երկրներում (Ավստրիա, Դանիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Նորվեգիա, Լեհաստան և Շվեդիա) ի պատասխան՝ եվրոպական միգրացիայի ճգնաժամի։

Պորտուգալիան Իսպանիայի սահմանում վերսկսել է ստուգումները UEFA 2014-ից , և ՆԱՏՕ-ին 2010թ Լիսաբոնյան հանդիպումից ի վեր։ Ամենավերջին ստուգումները տեղի են ունեցել 2017թ մայիսի 10-14-ին Ֆրանսիս պապի՝ Պորտուգալիայի Ֆատիմա քաղաք այցելելու ժամանակ։

Եվրամիության հինգ անդամ արդեն ստորագրել են Շենգենյան համաձայնագիրը, բայց մնում են Շենգենյան զոնայից դուրս, քանզի անձնագրային հսկողությունն չեղյալ չէր հայտարարված (Մեծ Բրիտանիա, Իռլանդիա), կամ էլ՝ վերացումը նախատեսված է ապագայում (Բուլղարիա, Կիպրոս, Շվեյցարիա, Ռումինիա)։

2005 թվականի հունիսի 5-ին անցկացված հանրաքվեի արդյունքներով Շվեյցարիայի քաղաքացիները քվեարկեցին հօգուտ Շենգենյան զոնա մտնելու։

2006 թվականի մարտի 15-ին ընդունվել է Շենգենյան կոդեքսը սահմանների մասին, որը որոշ փոփոխության ենթարկեց Շենգենյան կոնվենցիան։

2007 թվականի դեկտեմբերի 21-ից ցամաքային և ծովային սահմանային հսկողությունը վերացվել է Շենգենյան զոնա մտած 9 երկրներում՝ Էստոնիայում, Լատվիայում, Լեհաստանում, Լիտվայում, Հունգարիայում, Մալթայում, Չեխիայում, Սլովակիայում և Սլովենիայում, իսկ օդային սահմանային հսկողությունը վերացվել է 2008 թվականի մարտի 30-ին։

Համաձայնության մասնակիցները 

2007 թվականի ավարտին Շենգենյան հանաձայնագիրն արդեն ստորագրված էր 30 երկրների կողմից։ Մեծ տարբերություն կա պայմանագրի ուժի մեջ պաշտոնապես մտնելու և սահմանային հսկողության փաստացի վերացման միջև։ Սահմանային հսկողությունը կարող է վերացվել միայն այն դեպքում, եթե բավարարված են տեխնիկական պայմանները (Շենգենյան ինֆորմացիոն համակարգին միանալը)։

Համաձայնագիրն ստորագրած երկրներից բացի Շենգենյան զոնա են մտնում ևս չորս, իսկ Լիխտենշտայնն էլ հաշված՝ հինգ «գաճաճ պետություն»։ Պատճառը՝ Շենգենյան համաձայնության անդամ որոշ երկրների հետ ունեցած այդ պետությունների հարաբերությունների յուրահատկությունները։

Տես նաև 
 Ամստերդամի պայմանագիր
 Շենգենյան ինֆորմացիոն համակարգ
 Շենգենյան զոնա
 Շենգենյան վիզա

Ծանոթագրություններ 

Շենգեն գոտի
Եվրոպական միության իրավունք
Ճանապարհորդության միջազգային փաստաթղթեր
Եվրոպայի իրավապահ մարմիններ