Սերես

Սերես (1 Ceres) կամ Ցերերա (Խորհրդանիշ։ ), գաճաճ մոլորակ Արեգակնային համակարգի աստերոիդների գոտում։ Սերեսը Երկրին ամենամոտ գաճաճ մոլորակն է, նրա հեռավորությունը Երկրից կազմում է 263 մլն. կմ։

Սերեսը հայտնաբերել է իտալացի աստղագետ Ջուզեպպե Պյացցին 1801 հունվարի 1-ին, Պալերմոյի աստղադիտարանում։ Որոշ ժամանակ Սերեսը դիտարկվում էր որպես լիարժեք Արեգակնային համակարգի մոլորակ։ 1802 թվականին նրան դասակարգեցին որպես աստերոիդ, և մոլորակ հասկացության վերջին ճշտումների արդյունքում Միջազգային աստղագիտական միության կողմից 2006 թվականի օգոստոսի 24-ին XXVI Գլխավոր վեհաժողովի նիստում այն դասակարգվեց գաճաճ մոլորակների դասին։ Այն անվանվել է հին հռոմեական պտղաբերության աստվածուհու՝ Սերեսի պատվին։

Ունենալով մոտ 950 կմ տրամագիծ, Սերեսը այս պահին հանդիսանում է ամենամեծ և ամենածանր մարմինը աստերոիդների գոտում, իր չափերով գերազանցում է հսկա մոլորակների շատ արբանյակներին, և իր մեջ է ներառում աստերոիդների գոտու ընդհանուր զանգվածի համարյա երրորդ մասը(32 %)։ Վերջին դիտարկումները ցույց տվեցին, որ այն ունի գնդաձև ձև, ի տարբերություն փոքր մարմինների մեծամասնության, որոնք ունեն անկանոն ձև ցածր ձգողականության պատճառով։ Հավանաբար, Սերեսի մակերևույթը իրենից ներկայացնում է ջրային սառույցի և տարբեր հիդրատացված միներալների խառնուրդ, այնպիսիք ինչպիսին են կարբոնատները և կավերը։ Սերեսը, ինչպես ենթադրվում է ունի քարից կազմված միջուկ և սառցե մանտիա, և նույնիսկ հնարավոր է որ տեղ-տեղ ունի հեղուկ ջրից կազմված օվկիանոսներ մակերևույթի տակ։

Երկրից Սերեսի տեսանելի փայլը տատանվում է 6,7 - 9,3 աստղային մեծության միջակայքում։ Դա քիչ է, որպեսզի դիտել այն անզեն աչքով։ 2007 թվականի սեպտեմբերի 27-ին ՆԱՍԱ-ն արձակեց Dawn ավտոմատ կայանը Վեստայի (2011 - 2012) և Սերեսի (2015) հետազոտությունների համար։

Հայտնաբերում 

Գաղափարը, այն մասին, որ Հրատի և Լուսնթագի ուղեծրերի միջև կարող է գոյություն ունենալ դեռևս չհայտնաբերված մոլորակ առաջինը առաջարկվել է Յոհան Էլերտ Բոդեյի կողմից 1772 թվականին։ Նրա ենթադրությունը հիմնվում էր, այժմ արդեն հերքված, Տիցիուս-Բոդեի օրենքի վրա, որը առաջին անգամ ներկայացվել է 1766 թվականին գերմանացի աստղագետ և մաթեմատիկոս Յոհան Տիցիուսի կողմից, ով հայտարարեց, որ դուրս է բերել արեգակնային համակարգի մոլորակների շառավիղների աճի պարզ օրինաչափություն։ Ուիլիամ Հերշելի կողմից 1781 թվականին Ուրանի հայտնաբերելուց հետո, ինչը համապատասխանում էր այս օրենքին, սկսեցին մոլորակի որոնումները 2,8 ա. մ. հեռավորության վրա Արեգակից (Հրատի և Լուսնթագի ուղեծրերի միջև ընկած ուղեծիր), որոնց արդյունքում 1800 թվականին ստեղծվեց 24 աստղագետներից կազմված խումբ, որը կրում էր «Երկնային պահակախումբ»։ Այս խումբը, որը ղեկավարում էր Ֆրանց ֆոն Ցախը, ամեն օր վարում էր շուրջօրյա դիտարկումներ այն ժամանակվա ամենահզոր աստղադիտակների միջոցով։ Նրանք չհայտնաբերեցին Սերեսը, սակայն հայտնաբերեցին մի քանի խոշոր աստերոիդներ։

Սերեսը հայտնաբերվեց 1801 թվականի հունվարի 1-ին իտալացի աստղագետ Ջուզեպպե Պյացցիի կողմից Պալերմոյի աստղադիտարանում, ով նույնպես հրավիրվել էր «Երկնային պահակախումբ», սակայն կատարել էր իր հայտնագործությունը մինչև հրավերքի ստանալը։ Նա որոնում էր «պարոն Լակայլի Կենդանակերպային աստղերի կատալոգի 87-րդ աստղը», սակայն գտավ, որ «նրան նախորդում է ուրիշը»։ Աստղի փոխարեն նա հայտնաբերեց տիեզերական մարմին, որը սկզբից համարեց գիսաստղ։ Պիացցին դիտել է Սերեսը ընդհանուր առմամբ 24 անգամ (վերջին դիտարկումները եղել են 1801 թվականի փետրվարի 11-ին), մինչև հիվանդությունը նրան չընդհատեց։ 1801 թվականի հունվարի 24-ին նա հայտարարեց իր հայտնագործության մասին իր երկու կոլեգաներին ուղղված նամակներում՝ իր հայրենակից Բարնաբա Օրիացիին Միլանից և Յոհան Բոդեյին Բեռլինից։ Այդ նամակներում նա նկարագրել էր այս մարմինը, որպես գիսաստղ, սակայն այստեղ իսկ բացատրում էր, որ «քանի որ նրա շարժումը հանդիսանում է դանդաղ և բավականին համասեռ, ինձ մի քանի անգամ թվաց, որ դա կարող է լինել ինչ-որ ավելի լավ բան քան գիսաստղը»։ Նույն տարվա ապրիլին Պյացցին ուղարկեց իր դիտարկումների մասին առավել ամբողջական գրառումները վերը նշված գիտնականներին և Ժերոմ Լալանդին Փարիզ։ Դիտարկումները հրատարակվեցին «Monatliche Correspondenz» ամսագրի 1801 թվականի սեպտեմբերյան համարում։

Ամսագրի հրատարակման պահին Սերեսի տեսանելի դիրքը փոխվել էր (հիմնականում Երկրի ուղեծրային շարժման հաշվին), և Արեգակի փայլի պատճառով այլ աստղագետներ չկարողացան հաստատել Պյացցիի դիտարկումները։ Տարվա վերջում Սերեսը կրկին հնարավոր էր դիտարկել, սակայն այդքան երկար ժամանակ անց դժվար էր կանխագուշակել նրա ճշգրիտ դիրքը։ Հատուկ Սերեսի ուղեծրի որոշման համար Կարլ Գաուսը 24 տարեկանում մշակեց արդյունավետ մեթոդ ուղեծրի որոշման համար։ Նա իր առաջ դրեց խնդիր որոշել ուղեծրի էլեմենտները երեք ամբողջական դիտարկումների հիման վրա։ Ընդամենը մի քանի շաբաթվա ընթացքում նա հաշվարկեց Սերեսի ուղեծիրը և ուղարկեց իր հաշվարկները ֆոն Ցախին։ 1801 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Ֆրանց ֆոն Ցախը համատեղ Հենրիխ Օլբերսի հետ միանշանակ հաստատեցին Սերեսի հայտնաբերումը։

Սերեսի առաջին դիտարկումները կարող էին որոշել նրա չափերը բավականին մոտավոր 260 կմ-ից (Հերշելի հաշվարկների համաձայն 1802 թվականին) մինչև 261.3 կմ (Յոհան Շրյոտերի հաշվարկներով 1811 թվական)։

Ուղեծիր 
Սերեսի ուղեծիրն ընկած է Մարսի և Յուպիտերի աստերոիդների գոտում (Էքսցենտրիսիտետ 0.08)։

Տես նաև 
 Աստերոիդների գոտի

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Արեգակնային համակարգ
 Սերեսի վրայով Dawn-ի թռիչքի տեսագրություն // NASA Jet Propulsion Laboratory, 29.01.2016
 Սերեսի հայտնագործման մասին բնօրինակ նամակներ

Արեգակնային համակարգ
Գաճաճ մոլորակներ