Թեբե (արբանյակ)

Թեբե (հին հունարեն՝ Θήβη; լատինական ձևը՝ Те́ба, Thebe), Յուպիտերից հեռավորությամբ չորրորդ արբանյակն է, պատկանում է Յուպիտերի ներքին արբանյակների խմբին։ Այն հայտնաբերվել է Սթիվեն Սիննոտի կողմից 1979 թվականին «Վոյաջեր-1» ԱՄԿ-ի կատարած լուսանկարներում։ Թեբե անվանումը հաստատվել է Միջազգային աստղագիտական միության» կողմից 1983 թվականին, անվանումը տրվել է Հունական դիցաբանության նիմփայի անունով։

Յուպիտերի ներքին արբանյակների միջև մեծությամբ երկրորդն է, այն պտտվում է մոլորակի շուրջ Թեբեյի սարդոստանային օղակի մեջ, արտաքին սահմանին մոտ։ Ենթադրվում է, որ այս օղակի մասնիկները արտանետվել են արբանյակի մակերևույթից հարվածային երևույթների արդյունքում։ Արբանյակն ունի անկանոն ձև (գնդաձև չէ) և կարմրավուն գույն։ Ենթադրվում է, որ այն կազմված է ծակոտկեն ջրային սառույցից այլ նյութերի խառնուրդով, նման Ամալթեային։ Մակերևույթը ծածկված է մեծ խառնարաններով և լեռնաշղթաներով, որոնցից որոշների չափերը համեմատելի են արբանյակի չափերի հետ։

Թեբեի մոտ տարածությունից լուսանկարները ստացվել են 1979 թվականին Վոյաջեր-1 և 2 կայանների Յուպիտերի համակարգով անցման ժամանակ, և դրանից հետո 1990-ականներին Գալիլեո ուղեծրակայանից։

Հայտնաբերում և հետազոտություններ 
Մետիսը հայտնաբերվել է 1979 թվականի մարտի 5-ին Սթիվեն Սիննոտի կողմից Վոյաջեր-1 ավտոմատ միջմոլորակային կայանի կատարած լուսանկարների վրա, և ստացաել է  սկզբնական անվանում։ 1983 թվականին արբանյակը պաշտոնականորեն անվանվեց հունական դիցարանի նիմփա Թեբեի անունով, ով հանդիսանում էր Զևսի (Յուպիտերի հունական տարբերակը) սիրուհին։

Վոյաջեր-1 կայանից կատարված լուսանկարումներից հետո արբանյակը լուսանկարել է նաև Վոյաջեր-2 կայանը, սակայն նրա մասին տեղեկությունները սահմանափակ էին, մինչև Գալիլեո կայանի ժամանումը Յուպիտերի համակարգ։ Գալիլեո կայանը լուսանկարեց արբանյակի համարյա ամբողջ մակերևույթը, և թույլ տվեց ենթադրություններ անել նրա կազմության մասին։

Ուղեծիր 
Թեբեն չորս Յուպիտերի ներքին արբանյակներից ամենահեռուն է մոլորակից։ Այն պպտվում է մոլորակից մոտ 222,000 կմ հեռավորության վրա (3,11 Յուպիտերի շառավիղ)։  Արբանյակի ուղեծիրը ունի 0,018 էքսցենտրիսիտետ և 1,08° ուղեծրի թեքում Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ։ Այս տվյալները անսովոր մեծ են ներքին արբանյակի համար, և կարող են բացատրվել նախկինում Գալիլեյան արբանյակների կողմից ազդեցություններով, հատկապես ամենամոտ պտտվող Իոյի կողմից։ Նախկինում Թեբեն մի քանի անգամ ունեցել է Իոյի հետ ուղեծրային ռեզոնանսներ, որոնք կարող էին ազդել նրա ուղեծրի վրա։

Թեբեի ուղեծիրը գտնվում է Յուպիտերի օղակների համակարգի Թեբեյի սարդոստանային օղակի ներսում։ Այս օղակը կազմված է մասնիկներից, որոնք արտանետվել են արբանյակի մակերևույթից տարաբնույթ բախումների արդյունքում։ Արտանետումից հետո այս մասնիկները և փոշին շարունակում են շարժվել արբանյակի ուղեծրի շրջակայքում առաջացնելով օղակ։

Մոլորակի հետ մակընթացային փականի պատճառով Թեբեն պտտվում է իր ուղեծրի պարբերության հետ սինքրոն։

Ֆիզիկական առանձնահատկություններ 
Թեբեի մակերևույթը մուգ է և ունի կարմրավուն գույն։ Արբանյակի առաջնային և հետնային կիսագնդերի միջև կա նաև զգալի ասիմետրիկություն։ Առաջնային կիսագունդը մոտ 1,3 անգամ պայծառ է քան հետնայինը։ Այս ասիմետրիկությունը հավանաբար կապված է առաջնային կիսագնդի դեպքում հարվածային միջադեպերի ավելի բարձր արագությամբ և հաճախությամբ, որոնց արդյունքում բացվում են արբանյակի ընդերքի ավելի խորը մասերը, որոնք կազմված են սառույցներից։ Արբանյակի մակերևույթը ծածկված է խառնարաններով, որոնցից որոշները բավականին մեծ են և համեմատելի են արբանյակի չափերի հետ։

Թեբեն ունի ոչ կանոնավոր ձև, էլիպսոիդին մոտ, և մոտավորապես 116×98×84 կմ չափերով։ Գիտնականների գնահատականով արբանյակի մակերևույթի մակերեսը 31 000-ից 59 000 քառակուսի կիլոմետր, կամ միջին գնահատականով 45 000 կմ2։ Արբանյակի խտությունն ու զանգվածը հայտնի չեն, սակայն ենթադրելով, որ նրա միջին խտությունը նման է Ամալթեային (մոտ 0,86  գ/սմ3), նրա զանգվածը կարող է գնահատվել մոտ 4,3 կգ։

Մյուս արբանյակների նման Թեբեն գտնվում է Յուպիտերի հետ մակընթացային փականի մեջ, և նրա մի կողմը միշտ ուղղված է դեպի մոլորակը։

Զեթուս խառնարանը արբանյակի ամենամեծ դիտված առանձնահատկությունն է, այն ունի մոտ 40 կմ տրամագիծ, և հանդիսանում է միակը որը պաշտոնապես անվանվել է։ Խառնարանի պատերին դիտվում են մի քանի պայծառ հետքեր։ Այն տեղակայված է Թեբեի Յուպիտերին ուղված կողմի հակառակ կիսագնդում։ Խառնարանը հայտնաբերվել է Գալիլեո ուղեծրակայանից։ Այն անվանվել է հունական դիցարանի նիմփա Թեբեի ամուսին Զեթուսի անունով։

Տես նաև 
 Յուպիտերի ներքին արբանյակներ
 Գալիլեյան արբանյակներ
 Յուպիտերի օղակներ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 Թեբեի տվյալները ՆԱՍԱ-ի Solar System Exploration կայքում
 Թեբեի անվանումը ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության կայքում

Յուպիտերի արբանյակներ