Վարդանանք (պատմավեպ)

«Վարդանանք», Դերենիկ Դեմիրճյանի պատմավեպ։ Հայ գրականության նշանավոր ստեղծագործություններից է։ Այն գրվել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, որպեսզի բարձր պահի ռազմաճակատում գտնվող հայ զինվորների մարտական ոգին։ 

Հեղինակը գրքում ներկայացնում է Հայաստանը 5-րդ դարում՝ հիմնականում պատմելով 451 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերի մասին, երբ հայ ժողովուրդը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ ապստամբեց և Ավարայրի դաշտում հերոսաբար կռվեց պարսիկների դեմ, որոնք, տիրելով Հայաստանին, ուզում էին հայ ժողովրդին պարտադրել իրենց հավատը։

Ստեղծման պատմություն 
Վեպը հայոց պատմության մեջ շրջադարձային նշանակություն ունեցող` 5-րդ դարի ազգային պատմության, փիլիսոփայության, քաղաքական ու կրոնադավանաբանական դիրքորոշման ընդհանրացումն է։ Հեղինակն այս վեպը գրելու գաղափարի շուրջ երկար է մտածել։ Նա սկզբնական շրջանում ցանկանում էր գրել 5-րդ դարի մասին՝ «Մեսրոպ Մաշտոց», «Վարդանանք», «Վահանանց պատերազմ», սակայն երբ բռնկվեց Հայրենական մեծ պատերազմը, Դերենիկ Դեմիրճյանը փոխեց իր մտադրությունը և սկզբում գրեց «Վարդանանքը»։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Հայաստանում տիրող իրավիճակը կարծես թե նույնն էր, ինչ-որ 451 թվականին։ Եվ հենց այս վեպով էլ հեղինակը փորձում էր հայրենասիրական ոգին վերարթնացնել հայ ժողովրդի մոտ։

Սյուժե 
Պարսկաստանը երկարամյա պատերազմներից հետո որոշում է հպատակ երկրներին ընդունել տալ զրադաշտական կրոնը։ Հատուկ հրովարտակով Հազկերտը նամակ է ուղարկում և պահանջում կամ ընդունել զրադաշտական կրոնը և խաղաղ ապրել, կամ հակառակ դեպքում ներկայանալ իրեն՝ Տիզբոն։ Տեղի է ունենում խորհրդակցություն, որտեղ արդեն Վասակյանց և Վարդանանց միջև հակամարտությունը զգացվում էր։ Ժողովին ներկա չի լինում հայոց մարզպանը՝ Վասակը։ Վասակյանք ասում են, որ նամակն ուղղված է միայն հայոց հոգևորականության և նրանք կապ չունեն այդ նամակի հետ, բայց Վարդանը հակադարձում է նրան և ասում, որ վտանգը կախված է ողջ Հայաստանի և բոլոր նախարարությունների վրա։

Բազմաթիվ վեճերից հետո որոշվում է պատասխան նամակ ուղարկել և մերժել Հազկերտին։ Նամակը կազմում են Եղիշեն, Ղևոնդ Երեցը և Եզնիկ Կողբացին։ Պատասխան նամակն ուղարկեցին Խոսրովի հետ, իսկ նրա հետ գնում է Կոդակը, որպեսզի Միհրնեսեհի աչքում բարձրացնի Վասակին։

Եվ քանի որ մերժում են, պետք է գնային Պարսկաստան և ժամանակ շահեին, քանի որ կռիվն անխուսափելի էր։ Այդ ընթացքում կամփոփվեր հայոց զորագունդը և Վարդանի տղան՝ Զոհրակը, կվերադառնար։ Մոտեցավ մեկնելու ժամը, և հայոց նախարարները ճանապարհ ընկան։ Նրանց հետ գնում էին նաև Վասակի տղաները՝ Բաբիկն ու Ներսիկը, սակայն նրանք չէին ուզում գնալ, այլ ուզում էին մնալ և կռվել Վարդանի կողքին։ Հասնելով Նյուշապուհ քաղաք՝ նրանք կանգնեցին ատյանի առաջ և զնդան ուղարկվեցին, որտեղ էլ որոշեցին, որ ազգին օգնելու համար հարկավոր է առերես ընդունել կրակապաշտությունը, այլապես նրանք կսպանվեին։ Վարդանը հազիվ համոզվեց այդ մտքի հետ, քանի որ չէր ուզում դավաճանել ինքն իրեն։

Այսպիսով առերես պարսկանալուց հետո մոգպետի և 700 մոգերի հետ վերադառնում են Հայաստան։ Այդ ընթացքում հայոց Այրուձին փախել էր և նրանց հետ փախած վանականները ուրացման լուրն արդեն հասցրել էին Հայաստան։ Այնտեղ բոլորն իրար էին խառնվել, և երբ արդեն նախարարները հասել էին Հայաստան, նրանց սպասում էր զայրացած հայերի բազմությունը։ Այդտեղ տեղի ունեցավ անսպասելին՝ Վարդանը հայտարարեց, որ ամենևին չի ուրացել։ Իմանալով այդ մասին` պարսից զորքը գնաց իր ճամբար` հարձակման պատրաստվելու։ Հետո կռիվ եղավ։ Այդ ընթացքում Վարդանին լուր եկավ, որ Ատոմը ջախջախել է Ճորա Պահակը։

Մեկ տարվա ընթացքում Վարդանը հավաքեց հայոց զորքը և նախապատրաստվեց կռվին։ 451 թվականի մայիսի 26-ին տեղի ունեցավ Ավարայրի ճակատամարտը և ինչպես Եղիշեն էր բնութագրում. «… ոչ թե մի կողմը հաղթեց և մյուս կողմը պարտվեց, այլ քաջերը քաջերի դեմ դուրս գալով՝ երկու կողմերն էլ պարտություն կրեցին»։ 
Պարսիկների կողմից կռիվը ղեկավարում էր Նյուսալավուրտը։

Սկզբնաղբուրներ 
Վեպի սկզբնաղբյուրներն են 5-րդ դարի պատմիչներ Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին» և Ղազար Փարպեցու «Պատմութիւն հայոց» երկերը։

Պատմական շրջան 
Դերենիկ Դեմիրճյանը նկարագրում է 5-րդ դարում Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձությունները, երբ պարսից Հազկերտ II թագավորի հարկահանները ծանրացրել էին Հայաստանի վիճակը և ցանկանում էին Հայաստանում հաստատել զրադաշտականություն։ Նկարագրում է Հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանին և նրա կողմնակիցներին (Վարդանանց)։ Նկարագրում է դավաճան Վասակ Սյունուն, նրա կողմնակիցներին՝ վասակյանց։ Առավել պատկերավոր նկարագրվում է 451 թվականի մայիսի 26-ին Ավարայրի դաշտում՝ Տղմուտ գետի մոտ տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտը։ Ճակատամարտում հայկական զորքը բարոյական հաղթանակ է տանում՝ չնայած թշնամու զորքերի գերակշռության։

Մեջբերումներ
 * Ամեն բանի հնարը կա,եթե մարդ ուզենա որոնել,գտնել (Բդեշխ Աշուշա)։
 * Խելացի թշնամին կես բարեկամ է (Կոդակ)։
 * Ամեն ընկնել ընկնել չէ, տեր իմ, ընկնելն այն է, որ չես ուզում բարձրանալ (Կոդակ)։
 * Մինչ բարդկային անձնավորություններն ու զանգվածները խլրտում էին, ինչպես փոթորկից առաք քամու հատ-հատ հարվածներից անհանգստանալ սկսող դաշտավայր, ժամանակի անիվը դառնում էր՝ վճռելու համար օրը արհավիրքի շղթազերծման։ Նա թռչում էր, երբ մեկ թվում էր, թե դանդաղում է, մեկ՝ որ թռչում է։ Մարդիկ էին, որ չէին տեսնում նրա գաղտնի ընթացքը։ Նա դավադրորեն ծածկում էր ապագայի վարագույրը։ Բոլորը ժամանակին էին նայում, իսկ նա ոչ ոքի չէր նայում (հեղինակ)։
 * Կարճ է կյանքը մարդու, հարատև է մարդկությունը (Մամիկոնյան Մեծ Տիկին)։
 * Աներկյուղությունը մահի անպարտելիությունն է (Մամիկոնյան Մեծ Տկկին)։
 * Մենք ոտի տակեն ծեծված հող ենք։ Կծեծեն, կտրորեն, բայց մենք հա՜ կանք ու կանք։ Կապրե՜նք...(Խանդութ)
 * Ընտրեցինք մահն ազատությամբ, քան կյանքը ստրկությամբ (պարսիկներին ուղարկված հայերի նամակից մի հատված)։
 * Երբ մի էակ չի թվում գեղեցիկ, բայց հարկավոր է կողմնակի մի բառ, որ հանկարծ կրակվելով դեմդ ելնի գեղեցկությունը։ Գեղեցկությունը, որը շատ անգամ առաջին հայացքից թվում է տգեղ, բայց դա էլ նրանից, որ ինքնատիպ է, աննախընթաց, նորանոր... (սա ասվել է այն ժամանակ, երբ Զոհրակը սիրահարվել էր արդեն Աստղիկին)

Պատասխան թուղթը ուղղված արյաց տերությանը

Վեպի հերոսներ

Վարդանանք 
 Վարդան Մամիկոնյան - հայոց սպարապետ
 Համազասպ Մամիկոնյան - սպարապետի եղբայրը, սեպուհ
 Զոհրակ Մամիկոնյան - սպարապետի որդին
 Շուշանիկ Մամիկոնյան - սպարապետի դուստրը
 Մամիկոնյան Մեծ տիկին - սպարապետի մայրը
 Մամիկոնյան տիկին - սպարապետի կինը
 Դավիթ - Մամիկոնյանների սեպուհը
 Արծվի - սպարապետի թիկնապահը
 Ատոմ Գնունի - Գնունյաց իշխան,Վարդան Մամիկոնյանի քրոջ որդին
 Արտակ Մոկաց - Մոկաց իշխան
 Գեդեոն - Ռշտունյաց սեպուհ
 Անահիտ - Արտակ Մոկացի կինը, ռշտունյաց Գեդեոն սեպուհի դուստրը
 Աստղիկ - Գեդեոնի դուստրը
 Վահան Ամատունի - Հազարապետ, Ամատունյաց իշխան
 Ներշապուհ Արծրունի - Արծրունյաց տեր
 Արսեն Ընծայոց - հայոց այրուձիի իշխաններից
 Գարեգին Սրվանձտյա - հայ իշխան, այրուձիի հրամանատար
 Եզնիկ Կողբացի - հոգևորական, ճակատամարտի մասնակից
 Եղիշե - հոգևորական, ճակատամարտի մասնակից
 Ղևոնդ Երեց - հոգևորական, ճակատամարտի մասնակից
 Տաճատ Գթնունի - իշխան
 Ներսես Քաջբերունի - իշխան
 Խորեն Խորխոռունի - Գադիշոյի եղբայրը
 Հովսեփ Ա Հողոցմեցի - հայոց կաթողիկոս

Վասակյանք 
 Վասակ Սյունի - Սյունաց իշխան, Հայաստանի մարզպան
 Գադիշո Խորխոռունի - Խորխոռունյաց իշխան
 Արտակ Ռշտունի - Ռշտունյաց իշխան
 Վարազդուխտ - Վարազվաղանի զարմուհին, Վասակի կողմնակիցը
 Կոդակ - Վասակի ծառան

Այլ հայեր 
 Փառանձեմ - Վասակի կինը, Սյունաց իշխանուհի
 Բաբիկ - մարզպանի որդին,ով սպանվել է իր հոր՝Վասակի հրամանով
 Ներսիկ - մարզպանի որդին
 Արշամ - հարյուրապետ
 Վարազվաղան - հայ, ցանկանում էր դառնալ մարզպան

Պարսիկներ 
 Հազկերտ - պարսից արքա
 Վեհմիր - մոգպետ
 Միհրներսեհ - Պարսից հազարապետ
 Արամայիդի - Միհրներսեհի քույրը
 Դենշապուհ - մոգապետ
 Արշավիր Արշարունյաց - իշխան
 Մուշկան Նիսալավուրտ - Ավարայրի ճակատամարտում պարսկական զորքի գերագույն հրամանատար

Այլ 
 Աշուշա - վրաց բդեշխ
 Վազգեն - վրաց իշխան,հայրը՝Գուգարքի Բդեշխ Աշուշա,Շուշանիկի ամուսինը
 Բակուր - վրաց իշխան

Հայ շինականներ 
Վեպում նաև մեծ տեղ է հատկացվում շինականներին։ Դրանցից առավել արժանահիշատակ են ներքևում հիշատակվածները, քանի որ ակտիվ մասնակցություն են ցուցաբերել ճակատամարտի ժամանակ ժողովրդական գնդերի կազմում։

 Խանդութ - ճակատամարտի ժամանակ հայ գեղջկուհիների առաջնորդը
 Առաքել - շինականների առաջնորդը ճակատամարտի ժամանակ
 Սենեքերիմ ավագ - հայ շինական
 Հակոբոս զինվոր - շինական
 Պողոս - շինական
 Հովհաննես Կարապետ - շինական
 Օհան հայրիկ - շինական
 Սողոմոն - շինական
 Արթեն քեռի - ռշտունցի հայ շինական

Վեպում նկարագրվող ճակատամարտեր 
 449 թ. - Անգղ ամրոցի ճակատամարտ

 451 թ. - Ավարայրի ճակատամարտ

Գրաքննադատություն 
Ավետիք Իսահակյանը վեպի մասին գրել է.

Հրատարակչություն

Հայերեն 
 Վարդանանք (վեպ), գիրք առաջին, Ե., Հայպետհրատ, 1943, 458 էջ, տպ. 4.000
 Վարդանանք (վեպ), գիրք երկրորդ, Ե., Հայպետհրատ, 1946, 550 էջ, տպ. 6.000
Վարդանանք (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1951, 722 էջ, տպ. 10.000
 Վարդանանք (վեպ), Ե., ձայպետհրատ, 1954, 712 էջ, տպ. 10.000:
 Վարդանանք (վեպ), հատոր առաջին, Կահիրե, 1956, 440 էջ
 Վարդանանք (վեպ), հատոր երկրորդ, Կահիրե, 1956, 544 էջ
 Վարդանանք (վեպ), գիրք 1, Ե., «Հայաստան», 1968, 444 էջ, տպ. 50.000
 Վարդանանք (վեպ), գիրք 2, Ե., «Հայաստան», 1968, 559 էջ, տպ. 50.000
Վարդանանք (վեպ), Ե., «Լույս», 1987, 1002 էջ, տպ. 70.000

Ռուսերեն 
 Վարդանանք (վեպ), Մոսկվա, 1956
 Վարդանանք (վեպ), Մոսկվա, 1961
Վարդանանք (վեպ), Երևան, 1974

Վրացերեն 
 Վարդանանք (վեպ), Թբիլիսի., 1962

Ուկրաիներեն 
 Վարդանանք (վեպ), Կիև, 1984

Ֆրանսերեն 
Վարդանանք (վեպ), Փարիզ, 1963

Գրականություն 
 Վարդանանք (վեպ), Դերենիկ Դեմիրճյան, Ե., «Հայաստան», 1987, 1002 էջ

Արտաքին հղումներ 

 Հայոց պատմություն
Վարդան Մամիկոնյան
Վասակ Սյունի

Մամիկոնյաններ
Պատմական վեպեր
Հայերեն գրքեր
1943 վեպեր
Դերենիկ Դեմիրճյանի ստեղծագործություններ
Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով