ԽՍՀՄ օրհներգ

«Փառապանծ մնա, մեր ազա՛տ Հայրենիք» (), ԽՍՀՄ պետական օրհներգը () 1943-1991 թվականներին։ ընդունվել է 1943 թվականին «Ինտերնացիոնալի» փոխարեն։ Տեքստը գրել են Սերգեյ Միխալկովն ու Գաբրիել Էլ-Ռեգիստանը, իսկ երաժշտությունը հեղինակել է Ալեքսանդր Ալեքսանդրովը։

Ստեղծման պատմություն 
1922 թվականին Խորհրդային Միության կազմավորումից մինչև 1943 թվականը որպես հիմն օգտագործվել է «Ինտերնացիոնալ» ֆրանսիական երգը, որ նվիրված է Փարիզյան կոմունայի ապստամբությանը։ Երգի տեքստը հեղինակել է Էժեն Պոտիեն, երաժշտությունը՝ Պիեռ Դեգեյտերը, ռուսերեն թարգմանվել է Արկադի Կոցի կողմից (1902)։ 1938 թվականին կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Ալեքսանդրովն ու բանաստեղծ Վասիլի Լեբեդև-Կումաչը գրել են «Բոլշևիկների կուսակցության հիմնը» (, ոչ պաշտոնական), որն արժանանում է Ստալինի հավանությանը և պարբերաբար հնչում կուսակցական համագումարներում։

Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո խորհրդային գաղափարախոսությունն անցում է կատարել ինտերնացիոնալիզմից նացիոնալիզմին․ վերականգնվում է Ալեքսանդր Նևսկու շքանշանը, զիջումներ են արվում ուղղափառ եկեղեցու նկատմամբ և այլն։ Արևմտյան դաշնակիցների հետ հարաբերությունների բարելավման համար Թեհրանի կոնֆերանսի նախօրեին ցրվում է Կոմինտերնը։ Այդ ֆոնի վրա 1942 թվականին որոշվել է հրաժարվել «Ինտերնացիոնալից», որն ասոցացվում էր համաշխարհային հեղափոխության պլանների հետ, և ստեղծել նոր հիմն՝ հարազատ հայրենասիրական գաղափարներին։

ԽՍՀՄ հիմն գրելու մրցույթն անցկացվել է 1943 թվականին։ Հիմնի ստեղծման կառավարական հանձնաժողովը ղեկավարել է Կլիմենտ Վորոշիլովը։ Մրցույթին մասնակցելու համար յուրաքանչյուր կոմպոզիտոր ստացել է 100 հազար ռուբլի պարգև, ինչպես նաև ևս 4 հազար ռուբլի յուրաքանչյուր տարբերակի համար։ Բաց մրցույթին մասնակցել է 170 կոմպոզիտոր, որոնք ներկայացրել են հիմնի 223 տարբերակ։ Թեկնածուների թվում է եղել կոմպոզիտոր Բորիս Ալեքսանդրովի «Да здравствует наша держава» երգը։ Հիմնի տեքստի իրենց տարբերակներն են ներկայացրել 19 բանաստեղծներ, որոնց թվում են եղել Վասիլի Կումաչ-Լեբեդևը, Վիկտոր Գուսևը, Նիկոլայ Տիխոնովը, Միխայիլ Իսակովսկին, Պավել Անտոկոլսկին, Սամեդ Վուրղունը, Եվգենի Տոլմատովսկին։

Մեծ թատրոնի Բեթհովենյան սրահում լսումները շարունակվել են մինչև 1943 թվականի նոյեմբերի 16-ը, երբ վերջին փուլ են անցել հիմնի երաժշտության երեք տարբերակներ՝ Ալեքսանդր Ալեքսանդրովի «Բոլշևիկների կուսակցության հիմնը», Դմիտրի Շոստակովիչի և Արամ Խաչատրյանի համատեղ տարբերակը և Յոհան Տուսկիայի տարբերակը։ 1943 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ քաղբյուրոյի որոշմամբ հաստատվել է Ալեքսանդր Ալեքսանդրովի, Սերգեյ Միխալկովի և Գաբրիել Էլ-Ռեգիստանի տարբերակը։ Հիմնի տեքստը Կունցևոյի ամառանոցում ուղղել է անձամբ Ստալինը։ Եթե «Բոլշևիկների կուսակցության հիմնում» ոչ մի բառ չկար Ռուսաստանի մասին, ապա հիմնի նոր տեքստում (նույն երաժշտությամբ) ընդգծված էր ազգային բաղադրիչը․ գովերգվում էր «Հզոր Ռուսաստանը» և ընդհանրապես խոսք չկար կուսակցության մասին։

Նոր հիմնն առաջին անգամ խատարվել է 1944 թվականի հունվարի 1-ի գիշերը Սերգեյ Վասիլենկոյի երգչախմբի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար նախատեսված տարբերակով։ Սակայն դա դուր չի եկել երկրի բարձրագույն ղեկավարությանը, և նույն թվականի մարտին շտապ կարգով կատարվել է երկրորդ խմբագրումը (նվագախմբի համար գործիքավորել է Դմիտրի Ռոգալ-Լևիցկին)։ Այդ տարբերակն առաջին անգամ հնչել է Համամիութենական ռադիոյով 1944 թվականի ապրիլի 17-ի լույս 18-ի գիշերը։ ԽՍՀՄ օրհներգի երաժշտությունը ներկայում օգտագործվում է որպես Ռուսաստանի օրհներգի երաժշտություն։

Հիմնի մասին հնչել են տարբեր կարծիքներ։ Օրինակ՝ Միխայիլ Պրիշվինը 1943 թվականի դեկտեմբերի 21-ին իր օրագրում գրել է․ «Հիմնը, որ ստեղծվել է Միխալկովի և Էլ-Ռեգիստանի կողմից, ծանր տպավորություն թողեց․ ռազմաճակատի այդպիսի մեծ գործերն այդպիսի խղճուկ արտահայտություն են գտել պոեզիայում»։

Հետագա ուղղումներ 
1944-1956 թվականներին հիմնը կատարվել է իր նախնական տարբերակով՝ ներառյալ հիշատակությունը Ստալինի մասին։ Պատմական գրականության մեջ հանդիպում են պնդումներ, թե դեռ պաշտոնական ապաստալինիզացիայի սկսվելուց առաջ՝ 1955 թվականի դեկտեմբերին, Նիկիտա Խրուշչովը գաղտնի հայտարարել է նոր հիմնի մրցույթ։ Դիտարկվել են Ս․ Միխալկովի, Մաքսիմ Ռիլսկու և Մ․ Իսակովսկու ներկայացրած տեքստերը, պահպանվել է վերջինիս տեքստի համար Շոստակովիչի գրած նոտաների ձեռագիրը։ Այնուամենայնիվ՝ պաշտոնական մրցույթ այդ ժամանակ չի եղել։

1956-1977 թվականներին հիմնը կատարվել է առանց խոսքերի։ 1970 թվականին Ս․ Միխալկովի կողմից պատրաստվել է հիմնի տեքստի մշակված տարբերակը։ Մինչ Խորհրդային Միության անկումը հիմնը կատարվել է նոր խմբագրությամբ, որը հաստատվել էր ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի՝ 1977 թվականի մայիսի 27-ի հրամանով։ Նոր տարբերակում բացակայում են Ստալինի, երջանկության, փառքի (ժողովուրդների), հաղթանակների («հաղթանակից հաղթանակ»), բանակի մասին հիշատակումները, և ավելացվել են կուսակցությանն ու կոմունիզմին վերաբերող բառեր։

1990 թվականի նոյեմբերի 23-ից հիմնը դարձել է բացառապես միութենական, քանի որ իր հիմնը չունեցող վերջին հանրապետությունը՝ ՌՍՖՍՀ-ը, ընդունել է սեփական հիմնը  («Патриотическую песню», Միխայիլ Գլինկա)։ Որպես հանրապետական հիմն՝ այն վերջին անգամ հնչել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին՝ ԽՍՀՄ գոյության վերջին օրը։ Անկախ Լիտվայում, Լատվիայում, Վրաստանում և Ուկրաինայում ԽՍՀՄ հիմնի հրապարակային կատարումն արգելված է օրենքով, ինչպես կոմունիստական մյուսն խորհրդանիշների օգտագործումը։

Օրհներգի տեքստը

Ծանոթագրություններ 

Օրհներգեր
ԽՍՀՄ պետական խորհրդանիշեր
Սերգեյ Միխալկովի ստեղծագործություններ
Երաժշտական մեմեր