Թուրքեր

Չպետք է շփոթել Թյուրքերի հետ

Թուրք ժողովուրդ կամ թուրքեր(), որոնք հայտնի են նաև որպես անատոլիայի թուրքեր,(), թյուրքական էթնիկ խումբ են և ազգություն, որոնք հիմնականում բնակվում են Թուրքիայում և խոսում են թուրքերեն` ամենատարածված թյուրքական լեզվով։ Նրանք Թուրքիայի ամենամեծ էթնիկ խումբն են, ինչպես նաև թյուրք ժողովուրդների շրջանում ներկայումս ամենամեծ էթնիկ խումբը։ Էթնիկ թուրքական փոքրամասնություններ կան նախկին Օսմանյան կայսրության  հողերում։ Բացի այդ, ստեղծվել է թուրքական սփյուռք՝ մասնավորապես Արևմտյան Եվրոպայում։

Կենտրոնական Ասիայի թուրքերը բնակություն հաստատեցին Անատոլիայում 11-րդ դարում՝ սելջուկյան թուրքերի նվաճումների ժամանակ։ Այնուհետև տարածաշրջանը սկսեց  հունական քրիստոնեական գերակշռող հասարակությունից վերածվել թուրք մուսուլմանի։ Դարերի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունը սկսեց  իշխել Բալկանների, Կովկասի, Մերձավոր Արևելքի(բացառությամբ Իրանի) և Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասի վրա։ Կայսրությունը գոյատևեց մինչև Առաջին աշխարհամարտի ավարտը, երբ պարտության մատնվեց դաշնակիցների կողմից և բաժանվեց։ Թուրքիայի անկախության պատերազմից հետո, որն ավարտվեց, երբ թուրքական ազգային շարժումը հետ նվաճեց դաշնակիցներին զիջած տարածքների մեծ մասը, շարժումը 1922 թվականի նոյեմբերի 1-ին վերացրեց Օսմանյան սուլթանությունը  և 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին հռչակեց Թուրքիայի Հանրապետություն ։ Ոչ բոլոր օսմանցիներն էին մուսուլմաններ, և ոչ էլ բոլոր օսմանյան մուսուլմաններն էին թուրքեր, բայց մինչև 1923 թվականը նոր թուրքական հանրապետության սահմաններում ապրող մարդկանց մեծամասնությունը ճանաչվում էր որպես թուրքեր։

Թուրքիայի Սահմանադրության 66-րդ հոդվածը անձին «թուրք» է որակում հետևյալ սկզբունքով․ «յուրաքանչյուր ոք, ով քաղաքացիության կապով կապված է թուրքական պետության հետ»։ Թեև «Թուրք» տերմինի օրինական օգտագործումը, որը վերաբերվում է Թուրքիայի քաղաքացուն, տարբերվում է տերմինի էթնիկ բնութագրից, Թուրքիայի բնակչության մեծ մասը(մոտավորապես 70-75 տոկոս) էթնիկ թուրքեր են։ Թուրքերի ճնշող մեծամասնությունը մուսուլման է

ՄԱԿ-ի անդամ թուրքալեզու պետություններն են՝ Թուրքիա, Ադրբեջան, Ղազախստան, Թուրքմենստան, Ուզբեկստան և Ղրղզստան։ Թուրքալեզու է նաև Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը, որը ճանաչված է, ՄԱԿ-ի անդամ պետություններից, միայն Թուրքիայի կողմից։

Ստուգաբանություն և սահմանում                                    
Թուրք անվան մեկնաբանությունը կարիք ունի լրացուցիչ մասնագիտական շտկումների և լրացումների։

Մեծ Հայքի տարածաշրջանում բնակվող «Թուրք» ժողովրդի անունը Tuk-üe, Tujue անունն է։ Tuk-üe, Tujue    էթնոտեսակի անվան  ծագումը  հավանաբար կապված է սեմիթական Ninurta- tuk-ulti- -balāṭu   աստվածանվան հետ։

Թուկույե կամ թույույե ցեղերը «թուրք-թորգ» անունը վերցրել են Մեծ Հայքի Անատոլիայի տարածաշրջանից։

«Թյուրք» անվան կամ էթնոսի մասին առաջին գրառումը կատարել է Հերոդոտոսը(մ.թ.ա. 484–425 թվականներին)՝ վկայակոչելով սկյութացիների թագավոր Թարգիտասին,բացի այդ մ.թ.ա. առաջին դարի ընթացքում, Պոմպոնիուս Մելան խոսում է Ազովի ծովի հյուսիսային անտառներում գտնվող «Տուրկիե»-ի մասին, իսկ Պլինիոս Ավագը թվարկում է «Տիրկան» նույն տարածքի մարդկանց թվում։ Նշված փաստերն ու անունները կապված են Թորգոմաց տան նախահայր Թորգոմի անվան հետ և կովկասյան ցեղերի հետ։   Այս անունները կապված են թորգոմաց տան հետ, հայերի պատմութան և ծագման հետ, նրանք ոչ մի կապ չունեն   այսօրվա թուրքերի հետ։   Թորգոմաց տան նախահայր Թորգոմի անվան հետ  թուքերի անունը կապելը պատմական և ծագումնաբանական խեղաթյուրում է։

Անատոլիայի, Կովկասի և այլ տարածաշրջանի այս անունները այսօրվա «թուրք» էթնոսի հետ կապված չեն։

Tuk-üe, Tujue անունը «Թուրք-թորգ» անվանումով փոխարինելը Tuk-üe, Tujue  էթնոտեսակների համար քաղաքական նպատակ էր հետապնդում։ <Թուրք» անունը ամբողջությամբ կրեցին մի շարք այլ քոչվորներ ժողովուրդներ, որոնք տեղափոխվեցին և վերջապես, ամբողջացվեցին մեկով։

«Թուրք» տերմինը դարձավ որպես ընդհանուր տերմին Tuk-üe, Tujue ժողովուրդների և լեզուների մի ամբողջ ընտանիքի համար։

Անատոլիայի բնակչության համար նորաստեղծ ստացված անվանումը «թուրք» անուն է։

Գյոք-թուրքի կայսերական հեգեմոնիայի ժամանակաշրջանում թուրք անունը տարածվել է որպես քաղաքական անվանում իրենց ենթակա թյուք և ոչ թուք ժողովուրդների վրա։ Հետագայում այն ընդունվեց որպես ընդհանուր էթնոնիմ մուսուլմանների կողմից՝ նշանակելով Կենտրոնական Ասիայի թյուրքալեզու էթնոսների մեծ մասին, եթե ոչ բոլորը ժողովուրդները, որոնց հետ նրանք շփվել են.

«Թյուքերի» մասին առաջին հստակ հիշատակումները հիմնականում գալիս են չինական աղբյուրներից, սկսած վեցերորդ դարից։ Այս աղբյուրներում «թյուրք» բառը  արտահայտվում է որպես «Թյուջ»(չինարեն), որը վերաբերում էր գյոքթյուքերին։

19-րդ դարում թուրք էին կոչում Անատոլիայի գյուղացիներին։ Օսմանյան իշխող դասակարգը իրեն հռչակում էր որպես օսման,այլ ոչ թե թուրք։ 19-րդ դարի վերջին, երբ օսմանյան վերին խավերը որդեգրում էին եվրոպական ազգայնականության գաղափարներ, Թուրք տերմինը ստացավ ավելի դրական իմաստ։

Օսմանյան ժամանակներում միլեթային համակարգը սահմանում էր համայնքները կրոնական հենքի վրա, և այսօր որոշ թուրքեր միայն սուննիական հավատքը դավանողներին են համարում իսկական թուրք:Թուրք հրեաները, քրիստոնյաները և ալևիները ոմանց կողմից թուրքեր չէին համարվում։ 20-րդ դարի սկզբին երիտթուրքերը հրաժարվեցին օսմանյան ազգայնականությունից, փոխարենն ընդունելով թուրքական ազգայնականությունը, միաժամանակ ընդունեցին թուրք անունը, որն ի վերջո օգտագործվեց նոր թուրքական հանրապետության անվան մեջ։ Թուրքիայի Սահմանադրության 66-րդ հոդվածը անձին «թուրք» է որակում հետևյալ սկզբունքով․ «յուրաքանչյուր ոք, ով քաղաքացիության կապով կապված է թուրքական պետության հետ»։

19-րդ դարում թուրք էին կոչում Անատոլիայի գյուղացիներին։ Օսմանյան իշխող դասակարգը իրեն հռչակում էր որպես օսման,այլ ոչ թե թուրք։ 19-րդ դարի վերջին, երբ օսմանյան վերին խավերը որդեգրում էին եվրոպական ազգայնականության գաղափարներ, Թուրք տերմինը ստացավ ավելի դրական իմաստ։

Օսմանյան ժամանակներում միլեթային համակարգը սահմանում էր համայնքները կրոնական հենքի վրա, և այսօր որոշ թուրքեր միայն սուննիական հավատքը դավանողներին են համարում իսկական թուրք:Թուրք հրեաները, քրիստոնյաները և ալևիները ոմանց կողմից թուրքեր չէին համարվում։ 20-րդ դարի սկզբին երիտթուրքերը հրաժարվեցին օսմանյան ազգայնականությունից, փոխարենն ընդունելով թուրքական ազգայնականությունը, միաժամանակ ընդունեցին թուրք անունը, որն ի վերջո օգտագործվեց նոր թուրքական հանրապետության անվան մեջ։ Թուրքիայի Սահմանադրության 66-րդ հոդվածը անձին «թուրք» է որակում հետևյալ սկզբունքով․ «յուրաքանչյուր ոք, ով քաղաքացիության կապով կապված է թուրքական պետության հետ»։

Պատմություն

Նախապատմություն, հնագույն դարաշրջան և վաղ դարեր 
Հին քարի դարում Անատոլիան առաջին անգամ բնակեցվել է որսորդների կողմից, իսկ անտիկ հատվածում՝ հին Անատոլիայի տարբեր ժողովուրդներով: Մ.թ.ա. 334-ին Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումից հետո տարածքը հելլենիզացվել է, և մ.թ.ա. առաջին դարում, ենթադրվում է, որ բնիկ անատոլիական լեզուները, հնդեվրոպական միգրացիաների արդյունքում ոչնչացվել են։

Վաղ թյուրքական ժողովուրդները բնակվում էին Կենտրոնական Ասիայի և Հյուսիսարևմտյան Չինաստանի միջև ինչ-որ հատվածում, որտեղ գենետիկ տվյալները մատնանշում էին հարավային Մոնղոլիան և Չինաստանի հյուսիսը՝ որպես կիսագյուղատնտեսական խումբ, բայց հետագայում սկսեցին իրենց ընդլայնումը գերակշռող քոչվորական կյանքով։ Կենտրոնական Ասիայում թյուրքալեզու ամենավաղ մնացած տեքստերը՝ ութերորդ դարի Օրխոնի գրությունները, որոնք տեղադրվել են գյոքթյուրքերի կողմից մ.թ. VI դարում, և ներառում են թյուրքերենին և ներքին ասիական լեզուներին ոչ հատուկ բառեր։ Չնայած հին թուրքերը քոչվոր էին, մ.թ.ա. 600-ականների ընթացքում նրանք զբաղվում էին փայտի, մետաքսի, բանջարեղենի և հացահատիկի առևտրով, բրդի, կաշվի, գորգերի և ձիերի համար, ինչպես նաև ունեին երկաթագործության մեծ կայաններ Ալթայի լեռների հարավում։ Թյուրքական ժողովուրդների մեծ մասը Տենգրիզմի հետևորդներ էին՝ կիսելով երկնքի աստծո Տենգրիի պաշտամունքը, չնայած որ կային նաև մանիքեության, նեստորական քրիստոնեության և բուդդիզմի հետևորդներ։ Այնուամենայնիվ, արաբական արշավանքների ժամանակ թուրքերը մուսուլմանական աշխարհ մտան որպես ստրուկներ՝ արաբական արշավանքների և նվաճումների ավար։ Թուրքերը սկսեցին իսլամ դավանել այն բանից հետո, երբ մուսուլմանները միսիոներների, սուֆիզների և վաճառականների ջանքերով նվաճեցին Տրանսոքսիան(հինավուրց անվանում, որն օգտագործվում էր Կենտրոնական Ասիայի այն հատվածի համար, որը մոտավորապես համապատասխանում է ժամանակակից Ուզբեկստանի, Տաջիկստանի, հարավային Ղրղզստանի և Ղազախստանի հարավ-արևմուտքին)։ Թուրքերի վերափոխումը դեպի իսլամ զտվեց պարսկական և Կենտրոնական Ասիայի մշակույթի միջոցով,չնայած ի սկզբանե նախաձեռնությունը արաբներինն էր։ Օմայանների օրոք մեծ մասը տնային ծառայողներ էին, մինչդեռ Աբբասյան խալիֆայության ներքո աճող թվով մարդիկ վերապատրաստվում էին որպես զինվորներ։ 9-րդ դարում թուրք հրամանատարները պատերազմ էին առաջնորդում  խալիֆայության թուրքական զորքերը:Աբասյան խալիֆայության անկումից հետո, թուրք սպաները ձեռք բերեցին ավելի շատ ռազմական և քաղաքական ուժ՝ ստանձնելով կամ ստեղծելով գավառային դինաստիաներ թուրքական զորքերի սեփական մարմիններով։

Սելջուկյան դարաշրջան 
11-րդ դարում սելջուկյան թուրքերը, որոնք շատ առումներով ոգեշնչվեցին պարսկական քաղաքակրթությունից, հզորացան և նրանց հաջողվեց գրավել Աբբասյան խալիֆայության արևելյան հատվածը։ 1055 թվականին սելջուկները գրավեցին Բաղդադը և սկսեցին իրենց առաջին արշավանքները կատարել դեպի Անատոլիա։ Երբ նրանք 1071 թվականին հաղթեցին Մանազկերտի ճակատամարտը Բյուզանդական կայսրության դեմ, նրանց համար բացվեցին Անատոլիայի դարպասները։ Չնայած էթնիկորեն թուրք լինելուն, սելջուկյան թուրքերը գնահատում և դառնում են պարսկական մշակույթի կրողներ, այլ ոչ թե թուրքական։ Այնուամենայնիվ, թուրքերենը և իսլամը ներդրվում և աստիճանաբար տարածվում են տարածաշրջանում և ընթանում էր դանդաղ անցումը գերակշռող քրիստոնյա և հունարեն խոսող Անատոլիայից գերակշռող մուսուլման և թուրքախոս Անատոլիայի։

Սաստիկ նեղության պայմաններում Բյուզանդական կայսրությունը օգնության հայցով դիմեց Արևմուտք՝ շրջանառության մեջ դնելով այն գաղափարները, որոնք հանգեցրին Խաչակրաց առաջին արշավանքին։ Երբ խաչակիրները գրավեցին Իզնիկը, սելջուկյան թուրքերը 1097-ին հիմնեցին Իկոնիայի սուլթանությունը նոր մայրաքաղաք Քոնյայով։ 12-րդ դարում եվրոպացիները սկսել էին Անատոլիայի շրջանը անվանել «Տուրչիա» կամ «Թուրքիա»՝ թուրքերի երկիր։ Անատոլիայի թուրքական հասարակությունը բաժանված էր քաղաքային, գյուղական և քոչվոր բնակչության; այլ թուրքոմանական(թուրքմենական) ցեղերը, որոնք Անատոլիա էին ժամանել սելջուկների հետ նույն ժամանակահատվածում, պահեցին իրենց քոչվորական կենսակերպը։ Այս ցեղերը ավելի շատ էին, քան սելջուկները, և մերժելով նստակյաց կենսակերպը՝ հավատարիմ մնացին իրենց կենտրոնական ասիական տափաստանային ծագմանը՝ ոգեպաշտությամբ և շամանությամբ գրգռված իսլամին, որոնք հետագայում խառնվեցին քրիստոնեական նոր ազդեցությունների հետ։ Իր խորհրդավոր և հեղափոխական կողմերով հանրաճանաչ և սինկրետիստական իսլամից,ծագեցին այնպիսի աղանդներ, ինչպիսիք են ալևիները և բեկթաշիսները։ Բացի այդ, թուրքերի և տեղի բնակիչների միջև ամուսնությունները, ինչպես նաև շատերի դավանափոխությունը իսլամի,նույնպես  ավելացրին թուրքախոս մուսուլման բնակչությունը Անատոլիայում։

1243թ-ին Քյոսա Դաղի ճակատամարտում մոնղոլները հաղթեցին սելջուկյան թուրքերին և դարձան Անատոլիայի նոր տիրակալներ, իսկ 1256 թ. մոնղոլական երկրորդ արշավանքը Անատոլիայում, վերջնականապես ոչնչացրեց սելջուկյան սուլթանությունը։ Հատկապես 1277 թվականից հետո սելջուկյան տարածքներում քաղաքական կայունությունը արագորեն մասնատվեց, ինչը հանգեցրեց Թուրքմենական իշխանությունների ամրապնդմանը Անատոլիայի արևմտյան և հարավային մասերում՝ «բեյլիքս» կոչվող հատվածում։

Բեյլիկների դարաշրջան 

Երբ մոնղոլները ջախջախեցին սելջուկյան թուրքերին և նվաճեցին Անատոլիան, թուրքերը դարձան Իլխանների վասալները, ովքեր ստեղծել էին իրենց կայսրությունը հսկայական տարածքում, որը ձգվում էր ներկայիս Աֆղանստանից մինչև ներկայիս Թուրքիան։ Երբ մոնղոլները ավելի շատ հողեր գրավեցին Փոքր Ասիայում, թուրքերը տեղափոխվեցին արևմտյան Անատոլիա և հաստատվեցին սելջուկ-բյուզանդական սահմանին։

13-րդ դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում Իլխանները և նրանց սելջուկ վասալները կորցրին վերահսկողությունը Անատոլիայի թուրքմեն ժողովուրդների մեծ մասի վրա։ Մի շարք թուրք տիրակալների հաջողվեց հաստատվել որպես տարբեր իշխանությունների կառավարիչներ, որոնք հայտնի են որպես «Բեյլիկներ» կամ էմիրություններ։ Այս բեյլիկների շարքում՝ Եգեյան ծովի ափին՝ հյուսիսից հարավ ձգվում էին Կարասի, Սարուխանի, Այդինի, Մանթաշի և Թեկեի բեյլիկները։ Թեքեից ներս գտնվում  էր Համիդը, իսկ Կարասից արևելք՝ Գերմիյանների բեյլիկը։

Անատոլիայի հյուսիս-արևմուտքում, Սոգյութի շրջակայքում, փոքր և, այս փուլում, աննշան, օսմանյան բեյլիկն էր։ Այն արևելք էր մուտք գործել այլ,ավելի նշանակալից ուժերի՝ Իկոնիումի Կարամանների կողմից, որը տարածվում էր Քըզըլըրմաք գետից մինչև Միջերկրական ծով։ Չնայած նրան, որ օսմանները շատ փոքր իշխանություն էին կազմում բազում թուրքական բեյլիքերի մեջ, և դրանով իսկ բյուզանդական իշխանությունների համար ներկայացնում էին ամենափոքր սպառնալիքը,այնուամենայնիվ հյուսիս-արևմտյան Անատոլիայում տեղակայումը(նախկին Բյուզանդական Բյութանիա նահանգում) բարենպաստ դիրք դարձավ նրանց հետագա նվաճումների համար։ Լատինները, որոնք 1204-ին խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ժամանակ նվաճեցին Կոստանդնուպոլիս քաղաքը, ստեղծեցին Լատինական կայսրությունը(1204–61), իրար մեջ բաժանեցին Բալկանների և Եգեյանի նախկին Բյուզանդական տարածքները  և աքսորցին Բյուզանդիայի կայսրերին Նիկեա(ներկայիս Իզնիկ)։ 1261 թվականից սկսած՝ բյուզանդացիները հիմնականում զբաղված էին Բալկաններում իրենց վերահսկողությունը վերականգնելով։ 13-րդ դարի վերջին, երբ մոնղոլական իշխանությունը սկսեց անկում ապրել, Թուրքմեն ղեկավարները ստացան ավելի մեծ անկախություն։

Օսմանյան կայսրություն 

Իր հիմնադիր Օսման I-ի օրոք քոչվոր օսմանյան բեյլիկը ընդարձակվեց Սաքարյա գետի երկայնքով,իսկ արևմուտքում դեպի Մարմարա ծով։ Այսպիսով, Փոքր Ասիայի արևմտյան հատվածի բնակչության մեծ մասը դարձավ թուրքախոս և մուսուլման։ Նրա որդի Օրհան I-ի օրոք, ով 1326 թ.-ին հարձակվեց և նվաճեց Բուրսայի կարևոր քաղաքային կենտրոնը՝ այն հռչակելով որպես Օսմանյան մայրաքաղաք, Օսմանյան կայսրությունը զգալիորեն զարգացավ։ 1354-ին օսմանցիները անցան Եվրոպա և ստեղծեցին հենակետ Գալիպոլի թերակղզու վրա, միևնույն ժամանակ ընդլայնվեցին դեպի արևելք՝ նվաճելով Անկարան։ Անատոլիայի շատ թուրքեր սկսեցին բնակություն հաստատել բնիկների կողմից լքված տարածաշրջանում, ովքեր լքել էին Թրակիան նախքան Օսմանյան արշավանքը։ Այնուամենայնիվ, բյուզանդացիները միակը չէին, որ տառապում էին օսմանյան առաջխաղացումից, քանի որ դեռևս 1330-ականների կեսերին Օրհանը կայսրությանը կցեց Կարասիի թուրքական բեյլիկը։ Այս առաջխաղացումը պահպանեց Մուրադ I-ը, ով իր անմիջական տիրապետության տակ գտնվող տարածքները ավելացրեց ավելի քան երեք անգամ՝ հասցնելով մոտ 100,000 քառակուսի մղոնի(260,000 կմ²)՝ հավասարաչափ բաշխվելով Եվրոպայում և Փոքր Ասիայում։ Անատոլիայում նվաճումները համընկնում էին Եվրոպայում գրանցած առաջխաղացումների հետ. Օսմանյան ուժերը գրավեցին Էդիրնեն(Ադրիանուպոլիս), որը Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք դարձավ 1365թ-ին, իսկ 1371թ Մարիցայի ճակատամարտում նրանց համար ճանապարհ բացվեց դեպի Բուլղարիա և Մակեդոնիա։ Թրակիայի, Մակեդոնիայի և Բուլղարիայի նվաճումներով զգալի թվով թուրք գաղթականներ բնակություն հաստատեցին այս շրջաններում։ Օսմանա-թուրքական գաղութացման այս ձևը դարձավ շատ արդյունավետ մեթոդ Բալկաններում իրենց դիրքի և ուժի ամրացման համար։ Նորաբնակների շարքում կայն զինվորներ, քոչվորներ, ֆերմերներ, արհեստավորներ, վաճառականներ, դերվիշներ, քարոզիչներ, այլ կրոնական պաշտոնյաներ և վարչական անձնակազմ։

1453-ին սուլթան Մեհմեդ II-ի օրոք օսմանյան զորքերը գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը։ Մեհմեդը վերակառուցեց և վերաբնակեցրեց քաղաքը՝ այն դարձնելով օսմանյան նոր մայրաքաղաք։ Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո Օսմանյան կայսրությունը մտավ նվաճումների և իր սահմանների ընդարձակման երկար ժամանակաշրջան՝ խորանալով դեպի Եվրոպա, Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա։ Սելիմ I-ը Չալդրանի ճակատամարտում կտրուկ ընդլայնեց կայսրության արևելյան և հարավային սահմանները և ճանաչվեց որպես սուրբ քաղաքների՝ Մեքքայի և Մադինայի պահապան։ Նրա իրավահաջորդը՝ Սուլեյման I-ը, ավելի ընդլայնեց նվաճումները՝ 1521 թվականին Բելգրադը գրավելով և իր տարածքային բազան օգտագործելով Հունգարիան և այլ Կենտրոնական Եվրոպայի տարածքներ նվաճելու համար՝ Մոհաչի ճակատամարտում իր հաղթանակով, ինչպես նաև կայսրության սահմանները դեպի արևելք տարածելով։ Սուլեյմանի մահից հետո օսմանյան հաղթանակները շարունակվեցին, չնայած ավելի հազվադեպ, քան նախկինում։ 1571 թվականին Կիպրոսի կղզին գրավելուց հետո ուժեղացավ օսմանյան տիրապետությունը Միջերկրական ծովի արևելյան հատվածի վրա։ Այնուամենայնիվ,1683-ին Վիեննայի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո օսմանյան բանակին սպասվում էին մղձավանջներ և հետագա պարտություններ. 1699 թվականի Կարլովիցի պայմանագիրը, որը Ավստրիային շնորհեց Հունգարիայի և Տրանսիլվանիայի նահանգները, պատմության մեջ առաջին դեպքն էր, որ Օսմանյան կայսրությունը տարածքներ կորցրեց։

19-րդ դարում երբ կայսրության ողջ տարածքում տեղի ունեցան էթնո-ազգայնական ընդվզումներ կայսրությունը սկսեց թուլանալ։ Այսպիսով, 19-րդ դարի վերջին քառորդում և 20-րդ դարի սկզբում Կովկասի, Ղրիմի, Բալկանների և միջերկրածովյան կղզիների կորցված տարածքներից մոտ 7-9 միլիոն մուսուլման փախստականներ(թուրքեր, չերքեզներ, բոսնիացիներ, վրացիներ և այլն) գաղթեցին Անատոլիա և Արևելյան Թրակիա։ 1913 թվականին Միություն և առաջադիմություն կուսակցության կառավարությունը սկսեց ոչ-թուրքական փոքրամասնությունների բռնի թյուրքացման ծրագիրը։ 1914-ին բռնկվեց Առաջին աշխարհամարտը, և թուրքերը 1915-ին որոշ հաջողություններ գրանցեցին Գալիպոլիում՝  Դարդանելի ճակատամարտի ժամանակ։ Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ղեկավարությունը շարունակեց իրականացնել թյուրքացման քաղաքականությունը, որը վնասում էր ոչ թուրք փոքրամասնություններին, որպիսիք էին հայերը՝ Հայոց ցեղասպանության տարիներին և հույները՝ էթնիկ զտումների և վտարման տարբեր արշավների ընթացքում։ 1918-ին Օսմանյան կառավարությունը դաշնակիցների հետ կնքեց Մուդրոսի զինադադարը։

1920-ին Մեհմեդ VI-ի կառավարության կողմից կնքված Սևրի պայմանագիրը վերացրեց Օսմանյան կայսրությունը։ Թուրքերը, Մուստաֆա Քեմալի առաջնորդությամբ մերժեցին պայմանագիրը, սանձազերծեցին Թուրքիայի անկախության պատերազմը, որի արդյունքում ոչնչացավ սուլթանությունը, պայմանագիրը վիժեցվեց և երբեք չվավերացվեց։ Այսպիսով, վերջ դրվեց 623-ամյա Օսմանյան կայսրությանը։

Ժամանակակից շրջան 
Երբ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ղեկավարեց Թուրքիայի անկախության պատերազմը նախկին Օսմանյան կայսրությունը գրաված դաշնակից ուժերի դեմ, նա միավորեց թուրքական մուսուլմանական մեծամասնությունը և 1919-1922թթ-ին վերջիններս նրա առաջնորդությամբ կարողացան դուրս շպրտել զավթիչ ուժերին այն տարածքներից, որոնք քեմալական շարժումը համարում էր թուրքական հայրենիք։ Երբ 1923-ին ստորագրվեց Լոզանի պայմանագիրը թուրքական ինքնությունը դարձավ միավորող ուժ, և պաշտոնապես ստեղծվեց Թուրքիայի նորաստեղծ հանրապետությունը։ Աթաթուրքի նախագահությունը նշանավորվեց մի շարք արմատական քաղաքական և սոցիալական բարեփոխումներով, որոնք Թուրքիան վերածեցին աշխարհիկ, ժամանակակից հանրապետության, աղանդավոր փոքրամասնությունների և կանանց համար քաղաքացիական և քաղաքական հավասարությամբ։

1920-1930-ական թվականների ընթացքում թուրքերը, ինչպես նաև այլ մուսուլմաններ, Բալկաններից, Սև ծովից, Եգեյան կղզիներից, Կիպրոսի կղզուց, Ալեքսանդրետի սանջակից(Հաթայի մարզ), Մերձավոր Արևելքից և Սովետական Միությունից շարունակեցին ժամանել Թուրքիա, որոնց մեծ մասը բնակություն հաստատեց հյուսիս-արևմտյան Անատոլիայի քաղաքներում։ Այս ներգաղթյալների մեծ մասը, որոնք հայտնի են որպես «մոհաչիրներ», բալկան թուրքերն էին, որվքեր իրենց հայրենիքում բախվում էին ոտնձգությունների և խտրականությունների։ Այնուամենայնիվ, այս երկրներից շատերում թուրքական բնակչության մնացորդներ դեռևս կային, քանի որ թուրքական կառավարությունը ցանկանում էր պահպանել այդ համայնքները հարևան տարածքներում թուրքական հատկանիշները պահպանելու համար։ Թուրքիա ներգաղթող էթնիկ թուրքերի վերջին փուլերից մեկը եղել է 1940-1990թթ., երբ Բուլղարիայից ժամանեցին մոտ 700 000 թուրքեր։ Այսօր Թուրքիայի բնակչության մեկ երրորդից քառորդ մասը կազմում են այդ ներգաղթյալների ժառանգները։

Աշխարհագրական տեղաբաշխում

Թուրքական բնակության ավանդական տարածքները

Թուրքիա 

11-րդ դարի վերջին կեսին սելջուկները սկսեցին բնակություն հաստատել Անատոլիայի արևելյան շրջաններում։ 1071 թվականին սելջուկյան թուրքերը Մանազկերտի ճակատամարտում ջախջախեցին բյուզանդացիներին՝ սկսելով իրենց կայսրության և ազդեցության ոլորտի ընդլայնումը Անատոլիայում; թուրքերենը և իսլամը ներթափանցեց  Անատոլիա և աստիճանաբար տարածվեց տարածաշրջանում։ Դանդաղորեն սկսվեց գերակշռող քրիստոնյա և հունախոս Անատոլիայից `հիմնականում իսլամադավան և թուրքախոս Անատոլիային անցումը։

Էթնիկ թուրքերը կազմում են Թուրքիայի բնակչության 70%-ից 75%-ը

Կիպրոս 
Թուրք կիպրացիները այն էթնիկ թուրքերն են, որոնց 1571 թվականին օսմանյան թուրքերի նախահայրերը գաղութացրել են Կիպրոսի կղզում ։ Կիպրոսում բնակություն հաստատելուց հետո մոտ 30,000 թուրք զինծառայողների տրամադրվել է հողատարածք, որը կազմավորել է թուրքական զգալի համայնք։ 1960-ին նոր հանրապետության կառավարության կողմից անցկացված մարդահամարի արդյունքում պարզվեց, որ թուրք կիպրացիները կազմում են կղզու բնակչության 18,2%-ը։ Այնուամենայնիվ, երբ 1963-1974թթ միջխորհրդարանական պայքար և էթնիկ լարվածություններ առաջացան թուրքերի և հույն կիպրացիների միջև, որը հայտնի է որպես «Կիպրոսի հիմնախնդիր»,1973 թ.-ին հույն Կիպրացիների կառավարությունը մարդահամար անցկացրեց, չնայած առանց Կիպրոսի թուրք բնակչության։ Մեկ տարի անց՝ 1974-ին, Կիպրոսի կառավարության վիճակագրության և հետազոտությունների վարչությունը գնահատեց, որ Կիպրոսի թուրք բնակչությունը կազմում է 118,000(կամ 18.4%)։ 1974-ի հուլիսի 15-ին հույների և կիպրացիների կողմից Կիպրոսում տեղի ունեցած պետական հեղաշրջմանը,որը միտված էր Կիպրոսը Հունաստանի հետ միավորվելուն(հայտնի է նաև որպես «Էնոզիս»), հաջորդեց Թուրքիայի կողմից ռազմական միջամտությունը, որի զորքերը հաստատեցին թուրք-կիպրական վերահսկողությունը կղզու հյուսիսային մասում։ Հետևաբար Կիպրոսի Հանրապետության կողմից անցկացված մարդահամարը մերժել է Կիպրոսի թուրք բնակչությանը,որը հաստատվել էր չճանաչված Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական

Հանրապետությունում։ 1975-1981 թվականների ընթացքում Թուրքիան դրդեց սեփական քաղաքացիներին բնակություն հաստատել Հյուսիսային Կիպրոսում. ԿՀՎ-ի զեկույցում նշվում է, որ Կիպրոսի բնակիչներից 200,000-ը թուրք են:

Բալկաններ 
Էթնիկ թուրքերը շարունակում են բնակեցնել Հունաստանի, Հյուսիսային Մակեդոնիայի, Կոսովոյի, Ռումինիայի և Բուլղարիայի որոշ շրջաններ, սկսած այն պահից,երբ նրանք առաջին անգամ բնակություն հաստատեցին այնտեղ Օսմանյան ժամանակաշրջանում։

ժամանակակից սփյուռքը

Արևմտյան Եվրոպա 
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Արևմտյան Գերմանիան սկսեց ապրել իր ամենամեծ տնտեսական վերելքը(«Wirtschaftswunder») և 1961-ին հրավիրեց թուրքերին որպես աշխատող հյուրեր(«Gastarbeiter»)՝ աշխատուժի պակասը լրացնելու համար։ Gastarbeiter-ի գաղափարը շարունակվեց Թուրքիայի կողմից   Ավստրիայի, Բելգիայի և Նիդերլանդների հետ 1964 թ., Ֆրանսիայի հետ 1965 թ. իսկ Շվեդիայի հետ 1967 թ. պայմանագրեր կնքելով։

Ներկայիս գնահատականները վկայում են այն մասին, որ Եվրոպայում ապրում է մոտ 9 միլիոն թուրք, բացառությամբ նրանց, ովքեր ապրում են Թուրքիայի եվրոպական մասում։ Թուրքերի ժամանակակից ներգաղթը դեպի Արևմտյան Եվրոպա սկսվեց, երբ 1914 թ.-ին Բրիտանական կայսրությունը բռնակցեց Կիպրոսը, և Կիպրոսի բնակիչները դարձան Թագի հպատակներ,և 1920-ականների սկզբին կիպրոսցի թուրքերը գաղթեցին Միացյալ Թագավորություն ։ Այնուամենայնիվ, Կիպրոսի թուրքերի միգրացիան զգալիորեն աճեց 1940-50-ականներին` Կիպրոսի հակամարտության պատճառով։ Իսկ 1944 թ.-ին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Վրաստանում Մեսխեթից բռնի տեղահանված թուրքերը, որոնք հայտնի էին որպես մեսխեթցի թուրքեր, հաստատվեցին Արևելյան Եվրոպայում(հատկապես Ադրբեջանում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում և Ուկրաինայում)։ 1960-ականների սկզբին դեպի Արևմտյան և Հյուսիսային Եվրոպա միգրացիան զգալիորեն ավելացավ Թուրքիայից, երբ 1961թ. ժամանեցին թուրք «հյուր աշխատողները» Գերմանիայի հետ կնքված «Աշխատանքի արտահանման պայմանագրի» ներքո, որին հաջորդեց նման համաձայնագրերը Նիդեռլանդների, Բելգիայի և Ավստրիայի հետ 1964թ., Ֆրանսիայի հետ 1965թ. և Շվեդիայի հետ 1967թ։ Վերջերս Բուլղարիայի, Ռումինիայի և Արևմտյան Թրակիայի թուրքերը նույնպես գաղթել են Արևմտյան Եվրոպա։

Հյուսիսային Ամերիկա 
Հյուսիսային Ամերիկա թուրքերի ներգաղթը համեմատ Եվրոպա ներգաղթի՝ փոքր է։ Ըստ ԱՄՆ Բնակչության մարդահամարի բյուրոյի 2013-ին 196,222 ամերիկացիներ թուրքական ծագում ունեին։ Այնուամենայնիվ, թուրքերի իրական թիվը զգալիորեն ավելի մեծ է, քանի որ էթնիկ թուրքերի զգալի մասը գաղթել է Հյուսիսային Ամերիկա ոչ միայն Թուրքիայից, այլև Բալկաններից(օրինակ՝ Բուլղարիայից և Հյուսիսային Մակեդոնիայից), Կիպրոսից և նախկին Խորհրդային Միությունից։ Հետևաբար ներկայումս գնահատվում է, որ Ամերիկայի թուրք համայնքը կազմում է շուրջ 500,000 մարդ։ Ինչ վերաբերում է Կանադայի թուրք համայնքին, Կանադայի վիճակագրական ծառայությունը հայտնում է, որ ըստ 2016 թ.-ի մարդահամարի 63 955 կանադացի է նշել, որ էթնիկական ծագմամբ «թուրք» է, ներառյալ նրանք, ովքեր թվարկել են մեկից ավելի ծագում

Ամերիկայի թուրք համայնքի ամենամեծ կենտրոնները գտնվում են Նյու Յորքում, Ռոչեսթերում; Վաշինգտոն, ԿՇ-ում; և Դետրոյթում։ Թուրք կանադացիների մեծամասնությունն ապրում է Օնտարիոյում, հիմնականում Տորոնտոյում, բավականին մեծ թուրքական համայնք կա նաև Քվեբեկի Մոնրեալ քաղաքում։ Ինչ վերաբերում է Միացյալ Նահանգների 2010 թվականի մարդահամարին, ապա ԱՄՆ կառավարությունը վճռական էր տրամադրված ստանալու ամերիկյան բնակչության ճշգրիտ քանակը` ներառելով նույնիսկ այն հատվածներին,որոնց դժվար է համրել, ինչպիսին է օրինակ թուրքական համայնքը, որի զգալի մասը բաժին է ընկնում դրսում ծնված ներգաղթյալներին։ Ամերիկայի թուրքերի ասոցիացիաների ասամբլեան և ԱՄՆ Բնակչության մարդահամարի բյուրոն ստեղծեցին համագործակցություն՝ «Մարդահամար 2010 թ. SayTurk» անվամբ(«Say»-ը թուրքերենում երկակի նշանակություն ունի՝ «հաշվել» և «հարգել»),որն ուղղված էր ազգային արշավ անցկացնելուն` նպատակ ունենալով հաշվել թուրք ծագմամբ մարդկանց։ Նրանք կարողացան հայտնաբերել ԱՄՆ-ում այժմ բնակվող մոտ 500 000 թուրքերի

Օվկիանիա 
Դեպի Ավստրալիա Թուրքական գաղթի նկատելի հոսք սկսվեց 1940-ականների վերջին, երբ թուրք կիպրացիները սկսեցին լքել Կիպրոս կղզին տնտեսական պատճառներով, իսկ ավելի ուշ Կիպրոսի հիմնախնդրի ժամանակ, քաղաքական պատճառներով՝ նշանավորելով դեպի Ավստրալիա թուրք կիպրացիների ներգաղթի սկիզբը։ Թուրք կիպրացիների համայնքը միակ մուսուլմաններն էին, որոնք ընդունելի էին «Սպիտակ Ավստրալիա» քաղաքականության կողմից։ Այս վաղ ներգաղթյալներից շատերը գտել են աշխատանք, գործարաններում, դաշտերում կամ ազգային ենթակառուցվածքներում։ 1967-ին Ավստրալիայի և Թուրքիայի կառավարությունները ստորագրեցին համաձայնագիր՝ թույլ տալով Թուրքիայի քաղաքացիների ներգաղթը Ավստրալիա։ Նախքան այս պայմանագիրը, Ավստրալիայում 3000-ից ավելի քիչ մարդ թուրքական ծագում ուներ։ Ըստ Ավստրալիայի վիճակագրության բյուրոյի տվյալների1968-1974 թվականներին մոտ 19,000 թուրք ներգաղթյալներ են ժամանել երկիր։ Նրանք հիմնականում գալիս էին Թուրքիայի գյուղական բնակավայրերից, և միայն 30%-ն էր որակավորված աշխատուժ։ Այնուամենայնիվ սա փոխվեց 1980-ականներին, երբ Ավստրալիա մուտք գործելու դիմորդների մեջ զգալիորեն աճեց հմուտ թուրքերի թիվը։ Հաջորդ 35 տարիների ընթացքում թուրք բնակչությունը հասավ գրեթե 100 000-ի։ Թուրք համայնքի ավելի քան կեսը բնակություն հաստատեց Վիկտորիայում, հիմնականում Մելբուռնի հյուսիս-արևմտյան արվարձաններում։ Համաձայն 2006 թվականի Ավստրալիայի մարդահամարի տվյալների թուրքական ծագում ունեցել է 59 402 մարդ; այնուամենայնիվ սա ցույց չի տալիս Ավստրալիայի թուրքական համայնքի իրական պատկերը, քանի որ գնահատվում է, որ այնտեղ բնակվում են 40,000-120,000 թուրք կիպրացիներ և 150,000-200,000 Թուրքիայի թուրքեր։ Բացի այդ եղել են նաև էթնիկ թուրքեր, որոնք Ավստրալիա են գաղթել Բուլղարիայից, Հունաստանից, Իրաքից և Հյուսիսային Մակեդոնիայից։

Նախկին Խորհրդային Միություն 
Թուրքական ներկայությունը Վրաստանի Մեսխեթի շրջանում սկսվեց 1578 թ. Թուրքական ռազմական արշավանքներին զուգահեռ։ Սակայն 1944 թվականին՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ավելի քան 115,000 մեսխեթցի թուրքերի պատվերով տեղահանության պատճառով, նրանց մեծամասնությունը բնակություն հաստատեց Կենտրոնական Ասիայում։ Ըստ 1989-ի Խորհրդային մարդահամարի, որը ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարն էր, 106 հազար մեսխեթցի թուրքեր ապրում էին Ուզբեկստանում, 50 հազարը Ղազախստանում և 21 հազարը Ղրղզստանում։ Սակայն 1989-ին Ուզբեկստանում բնակություն հաստատած մեսխեթցի թուրքերը դարձան Ֆերգանայի հովտում տեղի ունեցած ջարդերի թիրախը։ Այդ տարածքը ուզբեկների աճող ազգայնականությունից խուսափելու հիմնական ուղղությունն էր մեսխեթցի թուրք տեղահանվածների համար։ Անկարգությունները հարյուրավոր թուրքերի մահվան, վիրավորումների և գրեթե 1000 միավոր ունեցվածքի ոչնչացման պատճառ հանդիսացավ։ Այսպիսով հազարավոր մեսխեթցի թուրքեր ստիպված եղան բռնել նոր աքսորի ճանապարհը։ Մեսխեթցի թուրքերի մեծամասնությունը՝ մոտ 70 000 մարդ, մեկնեց Ադրբեջան, իսկ մնացած մասը՝ Ռուսաստանի տարբեր շրջաններ(մեծամասամբ Կրասնոդարի երկրամաս), Ղազախստան, Ղրղզստան և Ուկրաինա։ Խորհրդային իշխանությունները շատ մեսխեթցի թուրքերի հաշվառել են որպես այլ ազգությունների պատկանող,ինչպիսիք են՝ «ադրբեջանցիներ», «ղազախներ», «ղրղզներ» և «ուզբեկներ»։ Այսպիսով պաշտոնական մարդահամարը ցույց չի տվել թուրք բնակչության իրական արտացոլումը. օրինակ ըստ 2009 թվականի Ադրբեջանի մարդահամարի, երկրում բնակվում էր 38 000 թուրք; դեռևս 1999 թ.-ին ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը հայտարարեց, որ երկրում ապրում է 100000 մեսխեթցի թուրք։ Ավելին, 2001-ին ըստ Բաքվի Խաղաղության և ժողովրդավարության ինստիտուտի ենթադրության Ադրբեջանում բնակվում է 90,000-110,000 մեսխեթցի թուրք

Մշակույթը

Արվեստ և ճարտարապետություն 

Թուրքական ճարտարապետությունն իր գագաթնակետին է հասել օսմանյան շրջանում։ Օսմանյան ճարտարապետությունը, ոգեշնչվելով սելջուկյան, բյուզանդական և իսլամական ճարտարապետությունից, զարգացրեց իր սեփական ոճը։ Ընդհանուր առմամբ, օսմանյան ճարտարապետությունը նկարագրվել է որպես Միջերկրական ծովի և Մերձավոր Արևելքի ճարտարապետական ավանդույթների սինթեզ։

Երբ Թուրքիան հաջողությամբ վերափոխվեց նախկին  կրոնադավանական Օսմանյան կայսրությունից ժամանակակից ազգային պետության` պետության և կրոնի խիստ տարանջատմամբ, հաջորդեց գեղարվեստական արտահայտման ձևերի աճը։ Հանրապետության առաջին տարիներին կառավարությունը մեծ քանակությամբ ռեսուրսներ է ներդրել կերպարվեստում, ինչպիսիք են թանգարանները, թատրոնները, օպերան և ճարտարապետությունը։ Տարբեր պատմական գործոնները կարևոր դեր են խաղում ժամանակակից թուրքական ինքնության որոշման գործում։ Թուրքական մշակույթը «ժամանակակից» արևմտյան պետություն լինելու ջանքերի արդյունք է՝ միաժամանակ պահպանելով ավանդական կրոնական ու պատմական արժեքները։ Մշակութային ազդեցությունների խառնուրդը բեմականացվում է օրինակ՝ «Մշակույթների բախման և խճճման նոր խորհրդանիշների» տեսքով, որոնք ներառված են Օրհան Փամուքի՝ 2006 թ. Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկրի աշխատություններում։

Թուրքական ավանդական երաժշտությունը ներառում է թուրքական ժողովրդական երաժշտությունը(Halk müziği), Ֆասըլը և օսմանյան դասական երաժշտությունը(Sanat müziği), որոնք ծագել են Օսմանյան արքունիքից։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտությունը ներառում է թուրքական փոփ երաժշտությունը, ռոքը և թուրքական հիփ հոփ ժանրերը։

Լեզուն 

Թուրքերենը, որը նաև հայտնի է որպես Ստամբուլի թուրքերեն, թյուրքական լեզուների հարավային օղուզական ճյուղն է։ Այն Թուրքիայի, Բալկանների, Կիպրոսի կղզու, Մեսխեթի և ավանդական բնակավայրի այլ տարածքներում թուրք ժողովրդի բնիկ լեզուն է, որոնք նախկինում, ամբողջությամբ կամ մասամբ, պատկանում էին Օսմանյան կայսրությանը։ Թուրքերենը Թուրքիայի պաշտոնական լեզուն է։ Բալկաններում թուրքերեն շարունակում են խոսել հատկապես Բուլղարիայի, Հունաստանի(հիմնականում Արևմտյան Թրակիայում), Կոսովոյի, Հյուսիսային Մակեդոնիայի, Ռումինիայի(հիմնականում Դոբրուդջայում) և Մոլդովայի Հանրապետությունում(հիմնականում Գագաուզիայում) ապրող թուրք փոքրամասնությունները։ Թուրքերենը Կիպրոս է մուտք գործել 1571 թվականին Օսմանյան կայսրության հաղթանակից հետո և դարձել է վարչակազմի քաղաքականապես գերիշխող, հեղինակավոր լեզուն։

Թուրքական գրականության մեջ կարևոր փոփոխություն կատարվեց 1928 թվականին, երբ Մուստաֆա Քեմալը նախաձեռնեց լատինական այբուբենի փոփոխված տարբերակի ստեղծում և տարածում` արաբական այբուբենի վրա հիմնված օսմանյան գրերի փոխարեն։ Ժամանակի ընթացքում այս փոփոխությունը, Թուրքիայի կրթական համակարգի փոփոխությունների հետ մեկտեղ, հանգեցրեց երկրում գրագիտության տարածմանը։ Ժամանակակից թուրքերենը հիմնված է Ստամբուլի բարբառի վրա։ Չնայած 1930-ականներից ԶԼՄ–ներում և Թուրքիայի կրթական համակարգում ընդունված տարբերակի օգտագործման աճին, բարբառային շեղումները պահպանվում են։ Ağız և şive տերմինները թուրքական բարբառների տարբեր տեսակների անվանումներն են։

Թուրքիայում անատոլիական թուրքերենի բարբառի երեք հիմնական խմբեր կան՝ Արևմտյան Անատոլիայի(Եփրատից արևմուտք), Արևելյան Անատոլիայի(Եփրատից արևելք) և Հյուսիսարևելյան Անատոլիայի, որն ընդգրկում է Սև ծովի արևելյան ափի՝ Տրապիզոնի, Ռիզեի և Արդվինի ափամերձ շրջանների բարբառները։ Բալկանյան թուրքերենի բարբառները զգալիորեն մոտ են ստանդարտ թուրքերենին և էապես չեն տարբերվում դրանից՝ չնայած բառապաշարում հանդիպող շփման որոշ երևույթների։ Հետօսմանյան շրջանում կիպրական թուրքերենի վրա ուժեղ ազդեցություն ունեցավ Կիպրական հունարենի բարբառը և այն համեմատաբար առանձնացավ ստանդարտ թուրքերենից։ Հույն կիպրացիների հետ համակեցությունը հանգեցրեց որոշակի երկլեզվության, քանի որ թուրք կիպրացիների կողմից հունարենի իմացությունը կարևոր էր այն տարածքներում, որտեղ երկու համայնքները միասին էին ապրում և աշխատում։ Լեզվական իրավիճակը արմատապես փոխվեց 1974-ին, երբ կղզին բաժանվեց հունական հարավի և թուրքական հյուսիսի(Հյուսիսային Կիպրոս)։ Այսօր Թուրքիայից ներգաղթի, նոր ԶԼՄ-ների և նոր ուսումնական հաստատությունների ֆոնին կիպրական թուրքերենի բարբառը ձևափոխվում է ստանդարտ թուրքերենի։ Մեսխեթցի թուրքերը խոսում են թուրքերենի արևելյան անատոլիական բարբառով, որն առաջացել է Կարսի, Արդահանի և Արդվինի շրջաններում։ Մեսխեթի թուրքերենի բարբառը փոխառվել է նաև այլ լեզուներից(ներառյալ ադրբեջաներեն, վրացերեն, ղազախերեն, ղրղզերեն, ռուսերեն և ուզբեկերեն), որոնց հետ մեսխեթցի թուրքերը շփվել են Ռուսաստանի և Խորհրդային իշխանության տարիներին։

Կրոնը 
Ըստ ԿՀՎ փաստագրքի Թուրքիայում բնակչության 99,8%-ը մուսուլման է, նրանց մեծ մասը սուննի են(հանաֆի)։ Մնացած 0.2%-ը հիմնականում քրիստոնյաներ և հրեաներ են։ Ըստ հաշվարկների Թուրքիայում կան նաև մոտավորապես 15-15 միլիոն ալևի մուսուլմաններ։ Թուրքիայում քրիստոնյաների թվում կան ասորիներ/սիրիացիներ, հայեր և հույներ։ Թուրքիայի հրեաների թվում են 15-րդ դարում Իսպանիայից մազապուրծ եղած սեֆարդ հրեաների սերունդները և բյուզանդական ժամանակներից հունախոս հրեաները։ Գոյություն ունի նաև թուրք բողոքական քրիստոնեական համայնք, որի մեծ մասը ոչ թե էթնիկ փոքրամասնություններն են, այլ մուսուլման թուրքական ծագում ունեցողները։

KONDA-ի հետազոտության համաձայն բնակչության միայն 9,7%-ն է իրեն բնութագրել որպես «ջերմեռանդ հավատացյալ», մինչդեռ 52,8%-ն իրեն բնութագրել է որպես «կրոնավոր»․ հարցվածների 69.4%-ը հայտնել է, որ իրենք կամ իրենց կանայք ծածկում են գլուխները(1.3%-չադրայով), չնայած որ այս թիվը մի քանի ժողովրդագրական ցուցանիշներում նվազում է. 18–28 տարեկան հասակում՝ 53%, համալսարանի շրջանավարտները՝ 27,5%, մագիստրոս կամ ավելի բարձր աստիճան ունեցողներ՝ 16,1%։ Թուրքիան հանրապետության դարաշրջանից ի վեր նաև աշխարհիկ պետություն է։ Հարցման համաձայն հարցվածների 90%-ը նշել է, որ նոր գրվող  Սահմանադրության մեջ, երկիրը պետք է սահմանել որպես աշխարհիկ։

Ծագումնաբանություն 
Թուրքական գենետիկայի ամենամեծ ուսումնասիրությունը(16 անհատների վրա) եզրակացրել է, որ Թուրքիայի բնակչությունը հարավային Եվրոպայի բնակչության հետ մի խմբի մեջ է, և որ Արևելյան Ասիայի(ենթադրաբար Կենտրոնական Ասիա) ժառանգությունը թուրք ժողովրդին գնահատվում է 21,7%։ 2015 թ. արված հետազոտությունը հայտնաբերեց,որ «Նախորդ գենետիկական ուսումնասիրությունները սովորաբար թուրքերին օգտագործում էին որպես Թուրքիայի հին շրջանի բնակչության ներկայացուցիչներ։ Մեր արդյունքները ցույց են տալիս, որ թուրքերը գենետիկորեն տեղափոխվել են  դեպի ժամանակակից Կենտրոնական Ասիա, պատկերը միասնական է այս տարածաշրջանի բնակիչների խառնուրդի պատմության հետ»։  Հեղինակները թուրքերի մեջ հայտնաբերել են «7,9%(± 0.4) արևելյան Ասիայի ծագում 800(± 170) տարի առաջ տեղի ունեցած խառնուրդի արդյունքում»։ Մեկ այլ ուսումնասիրություն պարզեց, որ թուրք ժողովուրդը մի խումբ է կազմում Հարավային և Միջերկրածովյան Եվրոպայի բնակչության, ինչպես նաև հարավ-արևմտյան Ասիայի հյուսիսային մասի խմբերի հետ(Կովկասի, Հյուսիսային Իրաքի և իրանցիների)։

Բյուզանդական դարաշրջանի բնակչության միտոքոնդրիալ վերլուծության հետ կապված ուսումնասիրությունը, որի նմուշները հավաքվել են Սագալասոսի հնագիտական տարածքում պեղումների արդյունքում, պարզել է, որ Սագալասոսի բյուզանդական բնակչությունը գուցե իր գենետիկ հետքն է թողել ժամանակակից Թուրքիայի բնակչության շրջանում։ Մի ուսումնասիրության արդյունքները մատնանշում են, որ Անատոլիայում լեզուն(թուրքերեն) կարող էր փոխարինվել ոչ թե վերնախավի կողմից, այլ մարդկանց մեծ խմբի, ինչը նշանակում է, որ Անատոլիայում էլիտար ձուլում չի եղել։ Եվրոպական(ֆրանսիացի, իտալացի, սարդինյացի), միջինարևելյան(դրուզե, պաղեստինցի) ու կենտրոնական(ղրղզ, հազար, ույգուր), հարավային(պակիստանցի) արևելյան Ասիայի(մոնղոլ,Հան) շրջանի բնակչությունից նմուշառած մեկ այլ ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ չերքեզները ամենամոտն են թուրքական բնակչությանը։

Պատկերասրահ

Նշանավոր անհատներ

Նշումներ

Ծանոթագրություններ

Գրականության ցանկ 

 .
 .
 
 .
 .
 
 .
 
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
.
 .
 
 
 
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 
 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 .
 .
 .
 
 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
 
 
 .
 .
 .
 
 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 .
 Վոլֆ-Գազո, Էռնեստ. (1996) "John Dewey in Turkey: An Educational Mission". Retrieved 6 March 2006.
 
 .
 .

Թուրքեր
Բուլղարիայի ազգեր
Գերմանիայի ազգեր
Թուրքիայի ազգեր