Ամո Խարազյան

Ամո Ղևոնդի Խարազյան (Համազասպ, ), հայ ռեժիսոր, բեմադրիչ, դերասան, թատերական գործիչ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1933)։

Կենսագրություն 
Ամո Խարազյանը սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում և վաղ հասակից հրապուրվել թատրոնով։ 1896 թվականին մեկնում է Մոսկվա, որտեղ հոր կամքին հակառակ, ընդունվում է Վլադիմիր Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի ֆիլհարմոնիան, որտեղ և սովորում է 2 տարի (1896-1898 թթ.)։ Այստեղ Խարազյանը ծանոթանում է Գեղարվեստական թատրոնի ապագա ռեժիսոր Գևորգ Բուրջալովի հետ, ով ցանկանում էր ժողովրդական թատրոն ստեղծել։

1899 թվականին վերադառնում է Թիֆլիս և սկսում է ներկայացումներ բեմադրել Ավճալայի բանվորական աուդիտորիայում՝ դնելով հայ ժողովրդական թատրոնի հիմքը։ Այնուհետև ներկայացումներ է բեմադրում Հավլաբարի լսարանում՝ քաղաքի այն հատվածում, որտեղ շատ հայեր էին ապրում։

Գնալով Բաքու՝ Խարազյանը, Ստեփան Շահումյանի խորհրդով, ներկայացումներ է բեմադրում նավթարդյունաբերության բանվորների համար։

1906 թվականին մեկնել է Փարիզ, հետևել Ժ. Մունե Սյուլիի, Ս. Բեռնարի, Ա. Անտուանի և Գ. Ռեժանի արվեստին, աշակերտել Պ. Մունեին։

Ամո Խարազյանը կյանքի ընթացքում բազմաթիվ թատրոններ ու թատերախմբեր է ստեղծել և 1909 թվականին հիմնադրում է «Նոր դրամա» թատրոնը, որտեղ իբրև ռեժիսոր մեծ ուշադրություն է դարձնում ներկայացումների գեղարվեստական կատարելությանը։ Այս թատրոնում բեմադրությունները ձևավորում էր նկարիչը, իսկ երաժշտական ձևավորման համար երաժիշտներ էին հրավիրվում։ Այս ամենը նորություն էր հայ թատրոնում։ Թատրոնը գոյատևում է 6 տարի և 1914 թվականին փակվում։ «Նոր դրամայի» փակվելուց հետո Խարազյանը տեղափոխվում է Զուբալովի ժողովրդական տան թատերական սեկցիա, որտեղ ներկայացումներ է բեմադրում աշխատավոր հանդիսականի համար։ 1915-1918 թվականներին ղեկավարել է «Աշակերտա-ուսանողական դրամատիկ ընկերության» թատերախումբը, 1918 թվականին՝ Կաշեգործների միության բոլշևիկյան թևի հիմնած՝ «Պրոլետկուլտ» գրական-գեղարվեստական խմբակի (նախագահ՝ Ա. Վարդանյան) բանվորական թատերախումբը։Հայաստանում քաղաքացիական կռվի տարիներին Ամո-Խարազյանը դառնում է հեղափոխական թատրոնի ղեկավարը, 1921 թվականի փետրվարին կազմակերպում է Երևանի Գավգործկոմի, 1922-ին՝ ՀԽՄՀ Քաղլուսվարի, 1925 թվականին՝ «Ազատ կոլեկտիվ» շրջիկ թատերախմբերը Ղարաքիլիսայում (Վանաձոր) և շրջագայում Հայաստանի ամբողջ տարածքով։ Վերջինս 1926 թվականից կոչվել է Գյուղշրջիկ թատրոն, 1928 թվականին վերանվանվել Պետական շրջիկ թատրոն (1933 թվականից Խարազյանի անվան, տե՛ս Ամո Խարազյանի անվան պետական շրջիկ թատրոն)։ 1949 թվականից աշխատել է Էջմիածնում (թատրոնը փակվել է 1952 թվականին)։1955 թվականի դեկտեմբերի 26-ից Խարազյանի անունով է կոչվել Արտաշատի պետական թատրոնը։ Խարազյանն իր ղեկավարած տարբեր թատրոններում բեմադրել է ավելի քան 100 պիես, խաղացել շուրջ 300 դեր։ Բեմականացումների («Փոստակայանի վերակացուն», ըստ Պուշկինի, «Հացի խնդիր», ըստ Պ. Պռոշյանի, «Փոթորկածիններ», ըստ Ն. Օստրովսկու), պիեսների թարգմանությունների հեղինակ է։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի երեք շքանշաններով։

Բեմադրություններ 
 «Փոստակայանի վերակացուն»
 «Ցասում»
 «Հացի խնդիր»
 «Թշնամիներ»
 «Գայլեր և ոչխարներ»
«Վաշխառու»
«Ավազակներ»
«Զոհի փոխարեն զոհ»
«Խաթաբալա»՝ 1902
«Էսթեր, դուստր Իսրայելի»՝ 1902
«Եղբայր և քույր»՝ 1902
«Ուրիել Ակոստա»՝ 1902
«Երվանդ Բ»՝1902
«Կյանքի խնջույքում»՝ 1903
«Սամել»՝ 1903
«Օսկան Պետրովիչն էն կինքումը»՝ 1903
«Ոճրագործի ընտանիքը»՝ 1903
«Մարի-Ժան կամ Մայրական սեր»՝ 1903
«Բարեգործության դիմակի տակ»՝ 1903 
«Խանում»՝ 1903
«Դոն Գրիգորիո»՝ 1903
«Էս էլ մի մոցիքլութին»՝ 1903
«Արշակ երկրորդ»՝ 1903

Դերեր 
 «էլիզբարով»
 «Ուրիել Ակոստա»
 «Ցագոր»
Կարլ Մոոր՝ «Ավազակներ»
Սեմյոն Բոչարով՝ «Զոհի փոխարեն զոհ»
Դագոբեր՝ «Էսթեր, դուստր Իսրայելի»
Գայող Փաղավա՝ «Եղբայր և քույր»
Սանտո՝ «Կրեմոնի վնագործը»
Լաերտ՝ «Համլետ»
Վիտալի՝ «Երկրորդ երիտասարդություն»
Բեգլար՝ «Ղարաբաղի աստղագետը»
Վլադիմիր Խոտնև՝ «Կյանքի խնջույքում»
Սամել՝ «Սամել»
Զամբախով՝ «Օսկան Պետրովիչն էն կինքումը»
Կորրադո՝ «Ոճրագործի ընտանիքը»
Բերտրան՝ «Մարի-Ժան կամ Մայրական սեր»
Վանո Փանդիև՝ «Խանում»
Պեռնիե՝ «Փարիզի աղքատները»
Ալբերտ Մորիել՝ «Կույր»
Արշակ՝ «Արշակ երկրորդ»
Բանաստեղծ՝ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
Յազոն՝ «Մեդեա»՝ 1903

Տես նաև 
 Ամո Խարազյանի անվան պետական շրջիկ թատրոն
 Արտաշատի Ամո Խարազյանի անվան պետական թատրոն

Գրականություն Ամո Խարազյանի մասին 
 Ս. Սարգսյան, Ամո Խարազյան, Երևան, 1959 թ.
 Խորհրդային Հայաստան, 1921 թ., N201
 Театральная энциклопедия. Том 5/Глав. ред. П. А. Марков - М.։ Советская энциклопедия, 1967. - 1136 стб. с илл., 8 л. илл.
 Օ. Գուլազյան, Հուշեր, Երևան, 1957 թ.

Ծանոթագրություններ 

Հայ ռեժիսորներ
Հայ բեմադրիչներ
Հայ դերասաններ
Հայ թատերական գործիչներ
Հայ դրամատուրգներ