Գաղափարախոսություն

Գաղափարախոսություն (, ծագել է  - «նախատիպ», «գաղափար» և  - «բառ», «միտք», «ուսուցում» բառերից), գաղափարների և հայացքների համակարգ, արտացոլում է հասարակության տարբեր խավերի, խմբերի վերաբերմունքը իրականության հանդեպ, արտահայտում է նրանց արմատական շահերը, մտայնությունը և պահանջները։

Հասկացության պատմություն

Կոնդիլյակ և դե Տրասի 
«Գաղափարախոսություն» տերմինն սկսել է կիրառվել Ֆրանսիայում XVIII դարի վերջում Դեստուտ դե Տրանսիի կողմից, ով Էտիեն Բոննոդը Կոնդիլյակի հետ միասին փորձում էր ստեղծել մի գիտություն՝ գաղափարների ձևավորման ընդհանուր սկզբունքների ու մարդկային գիտակցության հիմքերի մասին։ Լինելով Ջոն Լոքի սենսուալիստական իմացաբանության հետևորդ՝ դը Տրասին գործածության մեջ դրեց տերմինը՝ գաղափարների մասին ուսմունքը բնորոշելու համար, որը իր կողմից ընկալվում էր, որպես զգայական փորձից ստացված գաղափարների ծագման ընդհանուր օրինաչափությունների մասին ուսմունք։ Այս ուսմունքը պետք է հանդես գար ինչպես գիտական, այնպես էլ հասարակական կյանքում՝ որպես կողմնորոշման հիմնական սկզբունք։ Այդ պատճառով դե Տրանսին գաղափարախոսության մեջ տեսնում էր բարոյականության հիմունքների, քաղաքականության, իրավունքի մասին գիտելիքների համակարգ։

Դեստուտ դե Տրանսին ու Կոնդիլյակը փորձում էին ազդել Նապոլեոնի վարած քաղաքականության վրա, ով համարում, որ նրանք փորձում են փոխարինել քաղաքական իրականությունը վերացական պնդումներով, ու բացասաբար վերաբերվեց առաջ բերված առաջարկներին։ Պատմական մեծ դեմքի թեթև ձեռքով «գաղափարախոսություն» բառը ձեռք բերեց նվաստացնող իմաստ, որը կարծրացել է ընդհուպ մինչև մեր օրերը։ Կապված նրա հետ, որ դե Տրասիի ու Կոնդիլյակի նախագիծը մերժվել է Նապոլեոնի կողմից, գաղափարախոսության հասկացությունը որոշ ժամանակով մոռացվեց։

Գաղափարախոսության տեսակները 
Ժամանակակից հիմնական գաղափարախոսությունները ձևավորվել են տասնիններորդ դարում։ Չնայած դրանց բազմազանությանն ու մեծ թվաքանակին, ընդունված է ամենաընդհանուր տեսքով առանձնացնել գաղափարախոսությունների հետևյալ տեսակները.

Հասարակական-քաղաքական
 Անարխիզմ
 Պահպանողականություն
 Լիբերալիզմ /ազատականություն/
 Ֆաշիզմ

Դասակարգային
 Սոցիալիզմ
 Կոմունիզմ
 Կապիտալիզմ

Ազգային-ազգայնական
 Ռասիզմ
 Նացիզմ
 Ազգայնականություն
 Շովինիզմ

Այլ
 Հումանիզմ
 Ֆեմինիզմ

Քսաներորդ դարի վերջերից քաղաքագետների ու կուսակցությունների գործելակերպում նկատվել է հետևյալ միտումը. գործնական նպատակներից ելնելով՝ հրաժարվել կայուն գաղափարախոսությունից, այսինքն՝ զինանոցում ունենալ և օգտագործել հակագաղափարախոսականության, երբեմն՝ նաև ժողովրդահաճության (պոպուլիզմի) ռազմավարությունը։

Տես նաև 
 Պանթյուրքիզմ
 Միլիտարիզմ

Գրականություն 
 Althusser, Louis (1971) 'Ideology and Ideological State Apparatuses' Lenin and Philosophy and Other Essays Monthly Review Press 
 Belloni, Claudio, Per la critica dell’ideologia. Filosofia e storia in Marx, Mimesis, Milano-Udine 2013.
 Duncker, Christian (Hg.) Ideologiekritik Aktuell – Ideologies Today. Bd. 1. London 2008,. 
 Christian Duncker: Kritische Reflexionen Des Ideologiebegriffes, 2006, 
 Eagleton, Terry (1991) Ideology. An introduction, Verso, 
 Ellul, Jacques. Propaganda: The Formation of Men's Attitudes. Trans. Konrad Kellen & Jean Lerner. New York: Knopf, 1965. New York: Random House/ Vintage 1973
 Freeden, Michael. 1996. Ideologies and Political Theory: A Conceptual Approach. Oxford: Oxford University Press. 
 Feuer, Lewis S. (2010) Ideology and Ideologists. Piscataway, New Jersey: Transaction Publishers.
 Gries, Peter Hays. The Politics of American Foreign Policy: How Ideology Divides Liberals and Conservatives over Foreign Affairs (Stanford University Press, 2014)
 Haas, Mark L. (2005) The Ideological Origins of Great Power Politics, 1789–1989. Cornell University Press, 
 Hawkes, David (2003) Ideology (2nd ed.), Routledge, 
 
 Lukács, Georg (1919–23) History and Class Consciousness 
 Malesevic, Sinisa and Iain Mackenzie (ed). Ideology after Poststructuralism. London: Pluto Press.
 Mannheim, Karl (1936) Ideology and Utopia Routledge
 Marx, Karl ([1845–46] 1932) The German Ideology * Minogue, Kenneth (1985) Alien Powers: The Pure Theory of Ideology, Palgrave Macmillan, 
 Minar, David M. (1961) "Ideology and Political Behavior", Midwest Journal of Political Science. Midwest Political Science Association.
 Mullins, Willard A. (1972) "On the Concept of Ideology in Political Science." The American Political Science Review. American Political Science Association.
 Owen, John (2011) "The Clash of Ideas in World Politics: Transnational Networks, States, and Regime Change, 1510-2010", Princeton University Press, 
 
 
 
 Жижек, Славой. Возвышенный Объект Идеологии. — М.: «Художественный журнал», 1999. — ISBN 5-901116-01-1
 Келле В. Ж. 
 Логинов Алексей Валерьевич.  Идеология как проблема социальной онтологии  : Дис. … канд. филос. наук : 09.00.11 : Екатеринбург, 2004 136 c. РГБ ОД, 61:04-9/557
 Макаренко В. П. Главные идеологии современности. Ростов н/Д.: Феникс. — 2000.
 Манхейм Карл Идеология и утопия // Избранное. Диагноз нашего времени. — М.: Юристъ, 1994. — 704 с. — С. 7—276.
 
 Россия в поисках идеологий: трансформация ценностных регуляторов современных обществ / под ред. В. С. Мартьянова, Л. Г. Фишмана. – М. : Политическая энциклопедия, 2016.
 
 
 Owen, John (2011) «The Clash of Ideas in World Politics: Transnational Networks, States, and Regime Change, 1510—2010», Princeton University Press, ISBN 0-691-14239-4
 
 Идеологии и генезис ценностей современного общества: коллективная монография. СПб.: РХГА, 2016. – 352 с.

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 

 The Pervert's Guide to Ideology: How Ideology Seduces Us—and How We Can (Try to) Escape It
 Ideology Study Guide
 Louis Althusser's "Ideology and Ideological State Apparatuses"
 Ideology and Symbolic Power: Between Althusser and Bourdieu
 Антология истории идей и идеологий
 Хорина Г. П. Идеология как элемент системы культуры 
 Трансформация политических идеологий в постбиполярном мире

Գաղափարախոսություններ
Սոցիալական փիլիսոփայության հասկացություններ
Փիլիսոփայական տեսություններ
Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն