Հավերժության հայկական նշան

Հավերժության հայկական նշան, հնագույն ազգային խորհրդանիշ և հայ ժողովրդի ազգային ինքնության խորհրդանշան։

Հավերժության նշանը հնագույն ազգային խորհդանիշ է և հանդիպում է հայ իրականությունում բազմապիսի դրսևորումներով։ Այն ծագում է սվաստիկայից և ունի հստակ հայկական մեկնաբանություն։ Այն ներկայացվում է որպես մի կետից ծագող աջ կամ ձախ պտույտ ունեցող կոր թևերով պատկեր (ոլորք)։ Ամենահին ներկայացումները հայտնաբերվել են հայկական բարձրավանդակի ժայռապատկերներում որպես Արեգակի պատկեր՝ անիվի կամ սվաստիկայի (միա կամ բազմաթև ոլորքի) տեսքով։

Նշանը խորհրդանշում է լավի ու բարու մաղթանք, արև, կյանք, կրակ, կայծակ, պտղաբերություն և ծննդաբերություն, առաջընթաց և զարգացում։ Աջ և ձախ պտույտներին վերագրվում են ակտիվ և պասսիվ իմաստներ ու կարող են օգտագործվել այդ իմաստները նշելու համար։ Օրինակ, աջ պտույտի հավերժության նշանով զարդարված մանկական օրորոցը նախատեսվում է տղաների, իսկ ձախ պտույտի դեպքում՝ աղջիկների համար։ Հնարավոր են ինչպես երկչափ, այնպես էլ տարածական իրականացումներ։

Հավերժության նշանը որպես գրանշան ներառված է ArmSCII հիմնօրինակում և գրանշանների ցանկը սկսվում է հենց նրանով։ Հայկական տառատեսակների համակարգչային հավաքածուներում հավերժության հայկական գրանշանն օգտագործվում է 1987 թվականից՝ ArmSCII-ի գործարկման պահից ի վեր։

Հայաստանում և նրա պատմական տարածքներում հավերժության նշանը հայտնաբերվում է ամենուր՝ ճարտարապետական կոթողների և տարրերի վրա, եկեղեցիների պատերին, խորաններին և որմնանկարներում, մանրանկարներում, խաչքարերի, գորգերի, զարդերի, հագուստի, կենցաղային իրերի և առարկաների վրա, պետական, հասարակական, մասնավոր և կրոնական կառույցների խորհրդանշաններում։

Այսօր հայ ժողովուրդն աշխարհում միակն է, ում արվեստի և հոգևոր խորհրդանշանային մշակույթում հավերժության նշանն անբաժան մաս է կազմում և համընդհանուր տարածում ունի որպես հայկական ինքնության խորհրդանշան։

Ծագումը և իմաստը

Նշանը ծագում և դասակարգվում է որպես սվաստիկա և ներկայացվում է մի կետից ծագող, կենտրոնի շուրջ աջ կամ ձախ ոլորվող կոր (կեռ) թևերով պատկեր։ 

Հայկական լեռնաշխարհում նշանը հանդիպում է դեռևս հնագույն ժայռապատկերներում, այնուհետև, լինելով բրոնզե դարի հիմնական զարդանախշերից, պատկերվել է զանազան առարկաների (կավամաններ, բրոնզե գոտիներ, գնդասեղներ և այլ) վրա, հաճախ պատրաստվել կախազարդի ձևով (բրոնզից, ծարիրից)՝ որպես առանձին զարդ (Լոռի)։ 

Հետագայում ենթարկվելով ձևափոխությունների այն ստացել է բարդ ձևեր։ Որոշ նշանների ծայրերը ծռված են մի քանի անգամ, երբեմն հանդիպում են եռաթև ու բազմաթև նշաններ։ Առանձին նշանների խաչաձևման մասում պատկերված է սկավառակ կամ շրջանակ (Անիի պարիսպների վրա)։

Նշանը խորհրդանշել է լավի ու բարու մաղթանք, արև, կյանք, կրակ, կայծակ, պտղաբերություն և ծննդաբերություն։ Աջ և ձախ պտույտներին, ինչպես Հինդուիզմում Սվաստի (Su asti) (࿕ ࿖) և Բուդդիզմում Սվաստիկա - 卍 卐 նշանների դեպքում, վերագրվում են ակտիվ և պասսիվ իմաստներ ու կարող են օգտագործվել այդ իմաստները նշելու համար։ Օրինակ, աջ պտույտի հավերժության նշանով զարդարված մանկական օրորոցը նախատեսվում է տղաների, իսկ ձախ պտույտի դեպքում՝ աղջիկների համար։ Հնարավոր են ինչպես երկչափ, այնպես էլ տարածական իրականացումներ։

Սովորաբար նշանն ունի 8 թև և խորհրդանշում է վերածնունդ ու առաջընթաց, սակայն դրա (կրկնակի սվաստիկայի) տարածված լինելը և քառաթև հավերժության նշանի (սվաստիկայի) իսպառ բացակայությունը 1922 թ.-ից ԽՍՀՄ-ում սվաստիկայի նշանն օգտագործելու արգելքի հետևանք է։ Սվաստիկա-ն հայերենում օտար, ներմուծված բառ է և, սովորաբար, ընկալվում է որպես 4 ուղղանկյուն թևերով, հաճախ էլ ֆաշիստական, նշանի անուն։

Հայաստանում նշանը կոչում են Արևախաչ կամ Վահագնախաչ (Արեգակային Աստված Վահագնի խաչ), Խաչ պատերազմի և Կեռխաչ։ Հնագույն հայկական Էության նշանը (Էության, այն է Աստծո հավերժական լույսի, Նրա ճառագայթները) ներկայացվում է երկու աջ և ձախ ոլորված հավերժության նշանների վերադրությամբ՝

ամենայն էության, որպես հակասությունների միասնություն, դրսևորում։

Զարգացումներն ու կիրառությունները

Միջնադարյան հայ մշակույթում նշանը խորհրդանշում էր հավերժության գաղափարը, հավերժականը երկնային կյանքում։ Իսկ 5-րդ դարից նա հայտնաբերվում է հայկական հուշաքարերին, ապա դառնում խաչքարային տարածված խորհրդանիշ։ Մոտավորապես 8-րդ դարում հավերժության խորհրդանիշը գործածվել է ազգային պատկերագրությունում, և պահպանել է իր կիրառական նշանակությունն առ այօր։

Լինելով խաչքարերի հիմնական բաղադրիչներից մեկը, նշանը պատկերվել է նաև եկեղեցու պատերին, շիրիմաքարերին և այլ ճարտարապետական կոթողների ու տարրերի վրա։ Հավերժության նշանով են զարդարված հայտնի եկեղեցիներ Մաշտոց Հայրապետ եկեղեցին Գառնիում, Հոռոմայրի վանքը, Նոր Վարագավանքը, Ծիծեռնավանքը, և շատ այլ եկեղեցիներ։ 

Քրիստոսի հետ կապված երեք լուսատուների՝ Արեգակի, Լուսնի, Աստղի (Սուրբ ծննդյան, Բեթղեհեմյան աստղի) խորհրդանիշերը պատկերելու համար օգտագործվել է Հավերժության նշանն իր ամբողջ բազմաձևությամբ՝ աջ և ձախ ոլորված տարբեր քանակի թևերով։ Սովորաբար աջ ոլորված Հավերժության նշանը ներկայացվում է որպես Արեգակի, իսկ ձախ ոլորվածը՝ Լուսնի խորհրդանշան։ Հաճախ էլ Լուսինը ներկայացվում է ավելի պասսիվ նշանի՝ Վարդյակի տեսքով։ 

Աջ կամ ձախ ոլորված քառաթևը (սվաստիկան) հիմնականում ներկայացվում է որպես Աստղի կամ Քրիստոսի խորհրդանշան։ Այս բնույթի ներկայացումները հատկապես ընդգծված տարածում ունեն խաչքարային մշակույթում և հայկական մանրանկարչության Քրիստոսին պատկերող գործերում։

Հայկական մշակույթում քառաթև Հավերժության նշանը (Սվաստիկան) լայն կիրառում է ունեցել, մանավանդ անիական շրջանում։ Հաճախ է հանդիպում զարդանախշերում և առանձին զարդերում։ Հանրահայտ վիշապագորգերի պարտադիր զարդն ու նախշը քառաթև հավերժության նշանն է՝ առանձին նշանի և աջ ու ձախ ոլորվող վիշապների տեսքով։

Հավերժության նշանն օգտագործվում է պետական մարմինների խորհրդանշաններում 

և Հայաստանի հոբելյանական մետաղադրամների դրոշմներում։ 

Ինչպես նաև Հայաստանի և հայկական սփյուռքի ոչ կառավարական կազմակերպությունների և հիմնարկների կողմից։ Հավերժության նշանն օգտագործում են նաև հայկական հեթանոսական կազմակերպություններն ու նրանց հետևորդները։ Նրանք նշանն անվանում են Արևախաչ։

ArmSCII և Յունիկոդ 

Հավերժության հայկական նշանը ներառված է համակարգչային գրանշանների հավաքածուներում սկսած 1987 թ․-ից, ArmSCII հիմնօրինակի֍ գործարկման պահից ի վեր։ Գրանշանն ունի նաև կետադրությանը հատուկ գործառույթ՝ օգտագործվում է տեքստը հատվածների (գլուխների) բաժանելու համար։ Այն օգտագործվում է * (աստեղիկ) գրանշանի (asterisk sign) նման՝ տեքստը կամ բանաստեղծությունը տրոհելու և ձևավորելու, հղումները նշելու համար։ Օրինակ, ինչպես որ այն օգտագործվել է սույն բաժինը կամ ստորև բերված բանաստեղծությունը մասերի բաժանելու և հղումները նշելու համար.

My Heart's In The Highlands֍֍

֍
My heart's in the Highlands, my heart is not here, 
My heart's in the Highlands a-chasing the deer -
A-chasing the wild deer, and following the roe;
My heart's in the Highlands, wherever I go.
֍
Farewell to the Highlands, farewell to the North
The birth place of Valour, the country of Worth; 
Wherever I wander, wherever I rove, 
The hills of the Highlands for ever I love.
֍
Farewell to the mountains high cover'd with snow; 
Farewell to the Straths and green valleys below; 
Farewell to the forests and wild-hanging woods; 
Farwell to the torrents and loud-pouring floods. 
֍
My heart's in the Highlands, my heart is not here, 
My heart's in the Highlands a-chasing the deer 
Chasing the wild deer, and following the roe; 
My heart's in the Highlands, wherever I go.

֍ ArmSCII — Armenian Standard Code for Information Interchange

֍֍ Robert Burns, 1790 (in old English), Իմ սիրտը լեռներում է, Ռոբերտ Բըրնս, 1790 (հին անգլերենով)

ArmSCII-8 կոդավորման հայկական տառատեսակներում աջ և ձախ պտույտի հավերժության գրանշաններն իրականացվում են ուղիղ և շեղ տառաձևերում՝

2010 թ․ ՀՀ Ստանդարտների ազգային ինստիտուտը դիմեց Յունիկոդ կոնսորցիումին առջարկելով գրանցել Հավերժության հայկական նշանը և ներկայացրեց գրանշանի համապատասխան նկարագրությունն ու հիմնավորումը։ Հիմնավորումն առանց առարկությունների ընդունվեց, իսկ այդ ոլորտում հայտնի մասնագետ, հայերեն համակարգերի գիտակ և Յունիկոդ կոնսորցիումի փորձագետ Մայքլ Էվերսոնը կազմեց առաջարկի շրջանառու փաստաթղթերը, որում առաջարկվում էր գրանցել երկու՝ աջ և ձախ պտույտի Հավերժության հայկական նշաններ։ 2012 թ․ Յունիկոդ կոնսորցիումը գրանցեց և գրանշանները պաշտոնապես դարձան միջազգային ISO/IEC 1046 ստանդարտի մաս
058D ֍ RIGHT-FACING ARMENIAN ETERNITY SIGN
058E ֎ LEFT-FACING ARMENIAN ETERNITY SIGN
• maps to AST 34.005:1997

Պատկերասրահ

Այլոց հավերժության նշաններ և համընկումներ 
Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Բասկերի մշակույթում, հաշվի առնելով նրանց հնարավոր հայկական ծագումը, հավերժության նշանի լայն տարածվածությունը, մասնավորապես, գերեզմանաքարերի պատկերազարդերում՝

Այլոց հավերժության նշաններ

Տես նաև  
 
 Սվաստիկա
 Բորջղալի
 Կոլովրատ
 Էստոնիայի Հելմե շրջանի զինանշան 
 Պիքտական քարեր
 Castro culture - Կաստրո մշակույթ, անգլերեն Վիքիպեդիայից
 Hilarri ― Բասկերի գերեզմանաքարեր, անգլերեն Վիքիպեդիայից
 Picture stones of Gotland - Գոթերի երկրի պատկերազարդ քարեր
 Հայկական խաչ
 Հայկական խաչքար
 Հայկական գորգ
 Հայկական դիցաբանություն

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 
 
 
 
 Համլետ Պետրոսյան, Հայ ինքնության խորհրդանիշեր։ Խաչքարային մշակույթ։ Հնագիտական ուսումնասիրություններ և մեկնություններ։
 Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան

Արտաքին հղումներ 
 Հայաստան համահայկական հիմնադրամ, Ջուրը կյանք է հեռուստամարաթոն, 2010 թ․։
"Water is Life indeed and as you can see in the design, the water turns into the Armenian eternity symbol as it flows out of the helping hands."
Պատկեր՝ Ջուրը կյանք է հեռուստամարաթոնի խորհրդանիշ։
 Հայաստան համահայկական հիմնադրամի ստեղծման 20-ամյակին նվիրված նամականիշ, Դեկտեմբերի 12, 2012 թ․, ՀայՓոստ։
«Նամականիշի վրա պատկերված է Հայաստան համահայկական հիմնադրամի 20-ամյակի լոգոն, իսկ հավերժության նշան կազմող օղակի մեջ նշված են այն պետությունները, որտեղ գտնվում են Հայաստան համահայկական հիմնադրամի ներկայացուցչությունները։»
Պատկեր՝ Հայաստան համահայկական հիմնադրամի ստեղծման 20-ամյակին նվիրված նամականիշ։
 Հայկական խորհրդանիշեր Գյումրի քաղաքի պաշտոնական էջում ։
«Հին հայկական ավանդական խորհրդանիշերից մեկը սվաստիկայի առանձնահատուկ տեսակ հանդիսացող արևախաչն է, որը կոչվում է նաև կեռախաչ (կեռ խաչ), ճանկախաչ, խաչաթև, վահագնախաչ, պարույրախաչ, տիեզերախաչ, պատերազմախաչ (պատերազմի խաչ), հայկական սվաստիկա, հավերժության հայկական նշան։»
Պատկեր՝ Հավերժության հայկական նշան։
 Ոստիկանությունը կհագնվի աշնանը։ Ոստիկանապետ Ալիկ Սարգսյանը 1994 թվականից մտածում էր այս մասին։ Հայկական ժամանակ, Հուլիսի 20, 2011 թ․։
«— Նախկինում Սովետական Միության կատարի աստղն էր գլխարկի մեջտեղում տեղադրված, իսկ հիմա վեց աստղանի մեր գեղեցիկ հայկական հավերժության նշանն է լինելու։»
 Downtown, North End. "Armenian Heritage Park to participate Saturday in World Labyrinth Day", Posted by Jeremy C. Fox April 29, 2013.
"A single jet of water and the symbol of eternity mark its center, representing hope and rebirth."
 Ամերիկայի հայ ինժեներներ և գիտնականներ (ԱՀԻԳ).
"The Armenian Engineers and Scientists of America (AESA) logo is an ancient symbol used in Armenian architecture and carvings. The symbol signifies Eternal Life - in Armenian Haverjoutian Nshan or Sign of Eternity."
Պատկեր՝ ԱՀԻԳ խորհրդանիշ։
 Հայկական հուշարձաններ։ Հայկական ժառանգություն նախագիծ։ 
 Armenian Wheel of Eternity, a brief video history of the from pre-history to present by People of Ar, The Six Pointed Star of Armenia
 Symbolism and iconography in armenian woven art, Հրաչ Կոզիբեյոկյան , Հայ գորգագործների միության անդամ, Լոս Անջելես, Նոյեմբերի 25, 2013 թ․։
 Aram Mp3-ը Եվրատեսիլ-2014 երգի փառատոնում ներկայանում է աշխարհին Հավերժության հայկական նշանով։ 
 Տեսագրությունը YouTube-ում։

Սվաստիկա
Կրոնական խորհրդանիշներ