Տանձ

Տանձենի (), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի պտղատու ծառերի ցեղ։ Հայտնի է 60 տեսակ, Հայաստանում՝ 20։
Մշակության մեջ կա մոտ 5000 սորտ։

Կենսաբանական նկարագիր 

Ցողունը ճեղքվածքավոր է, մուգ մոխրագույն, ճյուղերը՝ մոխրագույն, կարմրավուն կամ դեղնավուն, հարթ՝ ոսպահատիկներով պատված, սաղարթը՝ սեղմված բրգաձև, խիտ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 2-20 մ։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն, կլորավուն, մուգ կանաչ, փայլուն, հարթ, եզրերը՝ մանր ատամնավոր։

Ծաղկաբույլը վահանիկ է, 1 ծաղկաբույլում՝ 5-15 ծաղիկ, ծաղիկները՝ երկսեռ, խոշոր, սպիտակ, երբեմն՝ բաց վարդագույն։

Պտուղը կլորավուն է կամ տանձաձև, տարբեր չափերի (50-800 զ), դեղին կամ կանաչ, երբեմն՝ կարմրավուն երանգով։ Պտղամիսը բարձրորակ է, նուրբ, բուրավետ, զովացնող հաճելի համով։ Սերմերը մանր են, սևավուն։ Երկարակյաց է (ապրում է մինչև 200, Հայաստանում՝ 100-150 տարի)։ Յուրաքանչյուր ծառի բերքատվությունը 30-300 (առանձին դեպքերում՝ 1000) կգ է։

Հայաստանում 
 Տանձենի կովկասյան (Pýarm caucasica),
 Տանձենի սուր-սղոցանման (Pýarm oxyprion),
 Տանձենի Թախտաջյանի (Pýarm takhtadzhjanii),
 Տանձենի ուռատերև (Pýarm salicifolia),
 Տանձենի սիրիական (Pýarm syriaca) և այլն։

Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Մեծ թիվ են կազմում նաև տանձենու բնաշխարհիկ տեսակները՝
 Տանձենի բարձր (Pýarm elata),
 Տանձենի Զանգեզուրի (Pýarm zangezura),

 Տանձենի խոնարհված (Pýarm nutans),
 Տանձենի խառնված (Pýarm complexa) և այլն. տարածված են հիմնականում Սյունիքի մարզում։ Հայաստանի բոլոր մարզերում մշակության մեջ տարածված է
 Տանձենի սովորականը (Pýarm communis)՝
Արարատյան, նախալեռնային, հյուսիսարևելյան, Զանգեզուրի, Լոռի-Փամբակի գյուղատնտեսական գոտիներում (հաճախ առաջացնում են ինքնուրույն միադոմինանտ
համակեցություններ՝ տանձուտներ)։

Պատմություն 
Տանձենին հնագույն բույս է։ Հնդավորների մեջ զբաղեցնում է 2-րդ տեղը խնձորենուց հետո։ Տանձենու մասին հիշատակել է Ագաթանգեղոսը (5-րդ դար), ավելի
ուշ (15-րդ դար) Տանձենու Կարմրենի և Սինի սորտերը նկարագրել է Ամիրղովլաթ Ամասիացին։

Արտադրություն

Քիմիական կազմ 
Տարբեր սորտերի պտուղները միջին հաշվով պարունակում են
 շաքարներ՝ 8-15 %,
 թթուներ՝ 0,1-0,3 %,
 ազոտային նյութեր՝ 0,4 %,
 աղաղանյութեր՝ 0,03 %,
 A, B, C խմբերի վիտամիններ,
 ճարպեր, որոնց մոտ կեսը միաչհագեցած և բազմաչհագեցած ճարպեր են, և չի պարունակում խոլեստերին,
 պարունակում է մոտավորապես հավասար քանակի պղինձ և ցինկ (0,08 մգ և 0,1 մգ՝ 100 գ հումքի մեջ), 0,17 մգ երկաթ, 4,210 մգ
ասկորբինաթթու։

Սորտեր 
Տանձենու մշակվող շատ տեսակներ պատկանում են   տեսակներին
 'Մալաչա'
 'Սինի'
 'Ուիլյամս ' - 
 'Դյուշես'
 'Կարմրենի'
 'Սիբիրյան'
 'Անտառային գեղեցկուհի'
 'Ձմեռնուկ'
 'Բերե Բոսկ'
 'Բերե Արդանպոն'
 'Օլիվյե դը Սեր'
 ' Նելիս ձմեռային'

Որոշ տեսակներ գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։

Կուլտուրական սորտերը հիմնականում առաջացել են հետևյալ տեսակներից՝
 տանձ սովորական կամ անտառային (Pýarm communis), որը վայրի վիճակում աճում է Եվրոպայում, Արևմտյան և Միջին Ասիայում,
 տանձ կովկասյան (Pýarm cavcasica),
 տանձ ուսուրիական (Pýarm ussuriensis),
 տանձ չինական (Pýarm serotina),
 ձյունատանձենի (Pýarm nivalis)։

Նշանակություն և կիրառում 

Պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (չիր, շաքարաչիր, մուրաբա, կոմպոտ, պովիդլո, զովացուցիչ ըմպելիքներ)։

Տանձենու բնափայտը շատ արժեքավոր է, ժամանակի ընթացքում ստանում է մուգ շագանակագույն սաթի երանգ։ Փայտանյութի, ինչպես նաև տանձենու պտղի մեջ կան
«քարային բջիջներ», որոնց թաղանթները բաղկացած են փայտացած բջջանքից։ Տանձենու պտուղներից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, զանազան քաղցրավենիքներ.
Եվրոպայում հայտնի է Շվեյցարիայում պատրաստվող տանձի դոշաբը։

Բժշկության մեջ 
Թթու տանձը ամրացնում է օրգանիզմը։ Տանձի չիրը օգտակար է ստամոքսի համար։ Ամուր տանձն օժտված է չորացնող հատկությամբ։ Տանձը քայքայում է երիկամների օքսալատային և ուրատային քարերը։

Դասակարգում 
Հայտնի է 33 տեսակ, որոնք բաժանված են 2 բածիներով Pashia և Pyarm։

Հիբրիդներ
 
  [ =  × ]
 
  [ =  × ]
  [ =  × ]
  [ =  × ]
 
 
 
  [ =  × ]

Հիբրիդային տեսակի ներկայացուցիչներ
 ×Sorbopyarm — Сорбопирус (= Sorbus × Pyarm)

Սննդային արժեք

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Симиренко C. Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.
 Груша // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Արտաքին հղումներ 
 Տանձ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
 Описание сортов груши
 The ECP/GR Pyrus Database 

Վարդազգիներ
Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Ասիայի բուսական աշխարհ
Պտղատու ծառեր