Հյուսիսային Իրանի խանություններ

Հյուսիսային Իրանի խանություններ (թուրքական քարոզչության արդյունքում երբեմն սխալմամբ օգտագործվում է ադրբեջանական խանություններ անվանումը) 50-70 տարի (1747-1828) թյուրքախոս հարստությունների կողմից ղեկավարվող մուսուլմական ավատատիրական տիրույթներ էին Անդրկովկասում, ավելի կոնկրետ՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Արցախի Հանրապետությունների տարածքներում, և Իրանի հյուսիսում՝ այժմ այսպես կոչվող «Իրանական Ադրբեջանում»։

Ադրբեջանցիները հավակնում են այդ խանությունները համարել իրենցը՝ պատճառաբանելով, որ դա Ադրբեջանի պատմության ավատատիրական մասնատվածության փուլն է եղել, երբ երկիը բաժանված է եղել 20-ից ավելի խանությունների։ Միջնադարում այս փուլը ունեցել են բազմաթիվ պետություններ։ Դա մի գործընթաց է, երբ հիմնական, գոյություն ունեցող պետությունը բաժանվում է մանր մասերի, քանի որ կենտրոնական ղեկավարությունը թուլանում է։ Այդպիսի փուլ եղել է Հայաստանում, երբ առաջացել են կիսանկախ Վասպուրականը, Կարսը, Լոռին, Սյունիքը, Արցախը, Տարոնը։ Ավատատիրական մասնատվածության վառ օրինակ են Գերմանիան և Իտալիան, որոնք այդ վիճակում մնացին երկար դարեր՝ մինչև 19-րդ դարի վերջին քառորդը։ Սակայն Ադրբեջանի պարագայում սա չի կարող կիրառվել առնվազն 4 պատճառով.
 վերոնշյալ տարածքները երբևէ համախմբված չեն եղել միացյալ պետության կազմում,
 ղեկավար խաների միայն մի մասն է ունեցել թյուրքական ծագում, մնացածները եղել են իրանցիներ,
 միայն մի քանի խանություններում, այն էլ՝ ժամանակավորապես, թյուրքախոս բնակչությունը մեծամասնություն է կազմել,
 աշխարհի քաղաքական քարտեզի վրա Ադրբեջանը հայտնվել է 1918 թվականին, իսկ մինչ այդ նրանց Կովկասում անվանում էին թաթարներ, Իրանում՝ թուրքեր։

Հյուսիսային Իրանի խանությունները առաջացել են հիմնականում 1747 թվականին՝ նախկին պարսկական 4 կուսակալությունների կամ բեկլարբեկությունների (Երևան, Ղարաբաղ կամ Գանձակ, Շամախի, Թավրիզ) տարածքում՝ Նադիր շահի մահից հետո։ Ընդ որում, առաջին երեք կուսակալություններից առաջանում են Արևելյան Հայաստանի և մնացյալ Անդրկովկասի 10 խանությունները, իսկ Թավրիզի կուսակալությունից՝ Հյուսիսային Իրանի տարածքների 10 խանությունները։ Խանությունները գոյատևել են քիչ թե շատ որպես կիսանկախ միավորներ մոտ կես դար՝ մինչև 1795 թվականը։ Աղա Մահմադ խան Ղաջարիի՝ խաների դեմ ուղղված պատժիչ արշավանքից հետո խանությունները մտնում են Շահական Պարսկաստանի կազմի մեջ, ապա հյուսիսային վերոնշյալ 10 խանությունները 1804 թվականից սկսած անցնում են Ռուսական կայսրությանը։

Թյուրքական ցեղերից բացի առանձին խանությունների բնակչության զգալի մասը կազմում էին տարածաշրջանի բնիկ ժողովուրդները՝ հայերը, վրացիները, քրդերը (այդ թվում եզդիները), ասորիները, թալիշները, թաթերը, ուտիները, լեզգիները, դաղստանյան տարբեր ժողովուրդներ՝ ավարները և այլք։ Նրանցից հայերը և վրացիները ունեին ավելի կիսանկախ կարգավիճակ. դեռ շարունակում էին գոյատևել նախկին Վրաստանի թագավորության բեկորներից մեկը՝ Քարթլի-Կախեթի թագավորությունը, իսկ Արցախում ՝ Խամսայի մելիքությունները։

Խանությունների ցանկ

Արևելյան Հայաստանի և Անդրկովկասի տարածքում 

Այսպիսով, Արաքս գետից հյուսիս գտնվող երեք կուսակալությունները բաժանվում են 12 մանրումիջին խանությունների։ Երևանի կուսակալությունից առաջանում է 2, Գանձակի կամ Ղարաբաղի կուսակալությունից՝ 2, Շամախու կուսակալությունից՝ 7 խանություն։ Նախկինում Թավրիզի կուսակալությանը պատկանող հողերի վրա ձևավորվեց Թալիշի խանությունը։ Մոտավորապես նույն ժամանակ խանությունների տարածքում առաջացան մի քանի ինքնիշխան թյուրքական սուլթանություններ։ Այդպես Երևանի խանությունից անջատվել էր Շորագյալի սուլթանությունը (Շիրակ), իսկ Վրացական թագավորությանը երբեմն անհնազանդություն էին ցույց տալիս Ղազախի կամ Շամշադինի սուլթանությունը (Տավուշ) և Բորչալուի սուլթանությունը (Լոռի)։ Գանձակի խանության տարածքում առաջացել էր Արեշի սուլթանությունը։

 Բաքվի խանություն,
 Գանձակի խանություն,
 Դերբենդի խանություն,
 Երևանի խանություն,
 Թալիշի խանություն,
 Նախիջևանի խանություն,
 Շամախու խանություն,
 Շաքիի խանություն,
 Շիրվանի խանություն,
 Ղարաբաղի խանություն,
 Ղուբայի խանություն,
 Ջավադի խանություն։

Հյուսիսային Իրանի տարածքում 

Հյուսիսային Իրանը կամ Ատրպատականը, որ ներկայացված էր որպես Թավրիզի կուսակալություն, բաժանվում է ևս 10 խանությունների։ Դրանք էին՝

 Արդաբիլի խանություն,
 Զանջանի խանություն,
 Թավրիզի խանություն,
 Խալխալի խանություն,
 Խոյի խանություն,
 Ղարադաղի խանություն,
 Մակուի խանություն,
 Մարաղայի խանություն,
 Սարաբի խանություն,
 Ուրմիայի խանություն։

Ծանոթագրություններ 

Ադրբեջանի պատմություն

19-րդ դարը Հայաստանում
Արևմտյան Ասիայի նախկին պետություններ