Խորգոմ

Խորգոմ (ներկայում պաշտոնական անունն է՝ Դիլքայա, , հայտնի է նաև Խարգոմ, Խոռգոմ, Հյուրգոմ, Հյուրգոն, Հորգոմ անուններով), նախկին հայկական, ներկայում քրդաբնակ բնակավայր պատմական Վասպուրական նահանգի Հայոց ձոր գավառի Արտամետ շրջանում՝ Վանա լճի ափին, Անգղ գետի աջ ափին, ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Վանի նահանգի Էդրեմիտ շրջանում։ Տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1655 մ  միջին բարձրության վրա

Պատմություն 
Խորգոմ բնակավայրն ունի հազարամյակների պատմություն։ Գյուղի տարածքում հայտնաբերվել են Վանի թագավորության արքա Իշպուինի որդի Մենուայի թողած սեպագիր արձանագրությունը, որը պատմում է նշանավոր ինչ-որ կառույցի մասին։

Գյուղի մասին առավել շատ տեղեկություններ են հայտնի սկսած միջնադարից։ Խորգոմի պատմամշակութային հուշարձանների մեծ մասը թվագրվում է հենց միջնադրով։

1894-1896 թվականներին Օսմանյան կայսրության հայ ազգաբնակչության նկատմամբ կատզանգվածային ջարդերի հետևանքով Խորգոմում սպանվում է 34 հայ։

1900-ական թվականներին Խորգոմը եղել է հայ ազատագրական պայքարի կարևոր կենտրոններից. գյուղի նավահանստով են տեղափոխել ֆիդայական խմբերի համար նախատեսված զինամթերքը։ Վան և Մուշ գնացող ֆիդայական խմբերն ու փախստականները նույնպես անցել են Խորգոմով։

Հայոց ցեղասպանություն 
Խորգոմ գյուղը Օսմանյան Թուրքիայի այլ հայկական բնակավայրերի թվում ենթարկվեց պետական մակարդակով իրականացվող ցեղասպանության, որի հետևանքով ավերվեց և զրկվեց բնիկ բնակիչներից։ Գյուղի բնակչության մեծ մասը սպանվել է ցեղասպանության ժամանակ։ Կենդանի մնացած խորգոմցիները գաղթում են տարբեր բնակավայրեր։ Հայտնի է, որ Խորգոմի բնակիչ Ալեքսան Կազարյանի 15 անձից բաղկացած ընտանիքի կենդանի մնացած 7 անդամը և Գևորգ Պարոնյանի 10 անձից կազմված ընտանիքի կենդանի մնացած 5 անդամը բնակություն են հաստատել Բաքվի Հայոց գյուղ (հետագայում կոչվել է Արմենիքենդ) հայկական թաղամասում։ Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածների տարբեր ճամբարներում են գտնվել նաև բազմաթիվ խորգոմցիներ։ Մասնավորապես Բաղդադի Պագուպայի ճամբարում են եղել Խորգոմի բնակիչներ Միհրան Գասպարյանն ու նրա տիկին Մաքրուհին։ 1919 թվականին Թիֆլիսի ամերիկյան հայանպաստ  հանձնախմբի ցանկում են եղել խորգոմցիներ Երեմ Խանիկյանի (ընտանիքի 4 անդամ), Գյուլուզար Կուդոյանի (ընտանիքի 5 անդամ), Ատոմ Ատոյանի (ընտանիքի  անդամ), Էպրո Պատուրյան-Մանուկյանի (ընտանիքի 2 անդամ), Նշան Տ. Սիմոնյանի (ընտանիքի 7 անդամ), Ահարոն Հոնայանի (ընտանիքի 8 անդամ) ընտանիքները։

Բնակչություն 
Խորգոմը մինչև Հայոց ցեղասպանությունը դարեր շարունակ եղել է Վանի տարածաշրջանի բացառապես հայերով բնակեցված գյուղերից։ Մեծ եղեռնի հետևանքով բնակավայրը հայաթափվել է։ Քրդական բնակչությունը Խորգոմում է հաստատվել սկսած 1920-ական թվականներից։ Բնակչության թվաքանակի մասին վիճակագրական տեղեկություններ են պահպանվել 19-րդ դարի սկզբից։ Ստորև ներկայացված է Կարմրաքար գյուղի բնակչության թվաքանակն ըստ տարիներ և ազգության.

Խորգոմ գյուղում են ծնվել բազմաթիվ հայտնի և ականավոր հայեր, այդ թվում՝ աշխարհահռչակ նկարիչ Արշիլ Գորկին։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Խորգոմ գյուղը հարուստ է եղել պատմամշակութային հուշարձաններով։

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրեր
Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր