Այծեմնիկ Ուրարտու

Այծեմնիկ Ուրարտու, Համազասպի (օրիորդական ազգանունը՝ Տեր-Խաչատրյան, սեպտեմբերի 15 (27) 1899 թվականին, Կարս - դեկտեմբերի 17, 1974, Երևան), հայ խորհրդային քանդակագործ։ 1956 թվականից ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ, 1960 թվականից ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ։ Մասնագիտական կրթություն ստացած առաջին հայ կին քանդակագործն է։

Կենսագրություն 
Ծնվել է 1899 թվականին Կարսում մանկավարժի ընտանիքում։ Սովորել է Թիֆլիսում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Ստավրոապոլ, որտեղ մինչև ութերորդ դասարան սովորել է տեղի գիմնազիայում:1918 թվականից հաճախել է Ստավրոպոլի Լիշչենկոյի նկարչական ստուդիան։ 1921-1925 թվականներին սովորել է Բաքվի Պետական բարձրագույն գեղարվեստական դպրոցում՝ Ստեփան էրզիաի քանդակագործական արվեստանոց, հետագա կրթությունը շարունակել է Մոսկվայում։ Առաջին անգամ ցուցադրվել է 1926 թվականին, Մոսկվայում՝ Ռուս քանդակագործների ընկերության (ՕՌՍ) ցուցահանդեսում («Անապաստանը», «Հանգիստ»)։ Այդ գործերով, որոնք առաջին անգամ ստորագրել է Ուրարտու կեղծանունով, քանդակագործուհին իրեն դրսևորել է իբրև իրականությունը ռեալիստորեն ընկալող, մարդկային մարմնաձևերի պլաստիկությունը նրբորեն վերարտադրող արվեստագետ։

Հայաստանում 
1926 թվականին Ուրարտուն տեղափոխվել է Երևան, նպաստել Մովետական Հայաստանի մշակութային կյանքի և ազգային ռեալիստական քանդակագործության զարգացմանը։ 1926-ական թվականների 2-րդ կեսից և 1930-ական թվականների սկզբին Ուրարտուն աշխատել է մոնումենտալ պրոպագանդայի բնագավառում (Մ․ Շահումյանի արձանը, 1928, չի պահպանվել), միաժամանակ ստեղծել ժամանակակիցների հաստոցային դիմաքանդակներ («Պատանին», մարմար, 1930, Հայաստանի պետական պատկերասրահ, Երևան, «Դիվիզիայի հրամանատար Աթոյան», 1933, գրանիտ, Ուրարտուի նախկին արվեստանոց)։ 1930-ական թվականներին կերտել է «Սասունցի Դավիթ»-ը (բրոնզ, 1935), «Անուշ» (մարմար, 1938, երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահում), «Ալմաստը» (բրոնզ, 1937, Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան, Երևան)։ Դրանք, ինչպես և Ուրարտուի շատ այլ գործեր, քնարականության գծեր են ներմուծել հայ քանդակագործության մեջ։ 1939 թվականին Ուրարտուն ստեղծել է «Կժով աղջիկը» մոնումենտալ–դեկորատիվ քանդակը (բազալտ), որը տեղադրվել է Քանաքեռի խճուղու սկզբնամասում։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ստեղծել է խորհրդային մարդկանց հայրենասիրության և հերոսության թեմաներով կոմպոզիցիոն գործեր (բոլորաքանդակներ և բարձրաքանդակներ), հատկապես՝ ժամանակակիցների դիմաքանդակներ («Նկարչուհի Ս. Ղարագյոզյան», մարմար, 1942, «Ջութակահար Ա․ Գաբրիելյան», երանգավորված գիպս, 1943, երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահ)։ Ետպատերազմյան տարիներին մինչև 1960-ական թվականներին Ուրարտուն զարգացրել է դիմաքանդակի ժանրը, կերտել մտավորականների, գյուղի և արտադրության մարդկանց կերպարներ, որոնցից նշանակալից է իր ամուսնու՝ ակադեմիկոս Ա․ Հովհաննիսյանի դիմաքանդակը (բրոնզ, 1948, Հայաստանի պետական պատկերասրահ)։ Ստեղծել է նաև կոմպոզիցիոն բարձրաքանդակներ («Առատություն», երանգավորված գիպս, 1961)։ Վերջին աշխատանքներից է Մովսես Խորենացու արձանը (բրոնզ, 1962, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան)։

Ընտանիք 
Այծեմնիկ Ուրարտուն մտերիմ է եղել հայտնի բոլշևիկ, պատմաբան Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյանի հետ, որը 1922-1927 թվականներին եղել էր ՀԿԿ կենտկոմի  առաջին քարտուղարը, հետագայում` Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 1937 թվականի ստալինյան բռնաճնշման օրերին Հովհաննիսյանին բանտարկել և աքսորել են։ 1943 թվականին Հովհաննիսյանին ազատել են բանտից, և մեկ տարի անց՝ 1944 թվականին Այծեմնիկ Ուրարտու և Հովհաննիսյան ամուսնացել են։ 

Այծեմնիկ Ուրարտուն երկար տարիներ տառապել է Ալցհեյմերի հիվանդությամբ։ Մահացել է Երևանում 1974 թվականին։

Ստեղծագործություններ 

 Հանգիստ, 1926,
 Անապաստանը, 1926,
 Առաջ, 1927, 
 Երգչուհի Վերա Դուխովսկայայի դիմապատկեր, 1927, 
 Ավետիք Իսահակյանի պորտրետ, 1929, 
 Դեռահասը, 1929-32, 
 Անուշը 1934,մարմար
 Հովհաննես Թումանյան 1934-1938 թթ.հուշարձան
 Կժով աղջիկը 1939
 Մովսես Խորենացի 1934
 Նկարչուհի Ս. Կարագոզյան, 1934,
 Ստեփան Շահումյանի կիսանդրի , 1934, 
 Մրգերով աղջիկը, 1931-34,
 Անուշ, 1938,
 Հովհաննես Թումանյանի արձանի կոմպոզիցիոն մակետ, 1938,
 Մսրա Մելիք և Սասունցի Դավիթ, 1938,
 Սասունցի Դավիթ, 1939,
 Մայոր Անտոնովի , 1941, 
 Ջութակահար Ավետ Գաբրիելյան , 1942,
 Վիրաբույժ Ա. Քեչեկ, 1943, 
 Բերքահավաք, 1945 
 Մարտիրոս Սարյանի դիմապատկեր, 1947
 Աշոտ Հովհաննիսյանի դիմաքանդակ, 1948,
 Առատություն, 1961,
 Մովսես Խորենացու արձան, 1962

Պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Այծեմնիկ Ուրարտուն avproduction.am կայքում 

Հայ կին քանդակագործներ
ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչներ
20-րդ դարի նկարչուհիներ
ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ