Դուդուկ

Դուդուկ կամ ծիրանափող, հայկական փողային գործիք, որը նաև տարածված է Մերձավոր Արևելքում, այդ թվում՝ կովկասյան ազգերի կենցաղում։ Օգտագործվում է թե մենակատարային և թե անսամբլային ձևերով (մենակատար ու դամ պահող դուդուկներ և դհոլ)։ Աշխարհահռչակ կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը գրել է. «Դուդուկը միակ գործիքն է, որի նվագն ինձ ստիպում է լաց լինել»։

Անվանում 
Ըստ Հրաչյա Աճառյանի  «դուդուկ» անունը սերում է օսմանյան թուրքերեն «دودوك‎» (դյուդյուկ/դիւդիւկ)-ից։ Կոստանդնուպոլսի բարբառում արտասանվում է որպես «տյուտյուկ/տիւտիւկ», Ղարաբաղում՝ «դյուդյուգյ/դիւդիւգյ», իսկ Վանում՝ «դուդուկ»։ Թուրքահայ լեզվաբան Սևան Նշանյանը բառը բացատրում է որպես «սուլիչ», և համարում է բնաձայնություն՝ ընդօրինակելով գործիքը փչելիս լսվող ձայնը։ Թուրքերենում գրվում է «düdük» (դյուդյուկ/դիւդիւկ), իսկ ադրբեջաներենում կոչվում է «tütək» (տյուտէկ/տիւտէկ) կամ «balaban» (բալաբան)։

Հայերենում կա «ծիրանափող» տարբերակը։ Ոմանք պնդում են, որ սա է պատմական անվանումը, իսկ այլք ընդգծում են գրավոր աղբյուրների թվացյալ բացակայությունը և բառը համարում են նորաբանություն, որը ստեղծվել է թյուրքական փոխառությունը փոխարինելու համար։ Համատարած համաձայնություն չկա, և կատարյալ հետազոտական աշխատանք դեռևս չի կատարվել։

Պատմություն 
Ըստ որոշ տվյալների դուդուկը գործածվում է մ.թ.ա. 1200 թ-ից, չնայած կան տեսակետներ, որ այն 1,500 տարվա պատմություն ունի։ Հայկական դուդուկի պատմությունը հասնում է մինչև հայկական արքայից արքա Տիգրան Մեծի ժամանակները, ով կառավարել է մ.թ.ա. 95–մ.թ.ա. 55 թթ.: Ըստ էթնոերաժշտագետ Ջոնաթան ՄաքՔոլլումի՝

2005 թ. հայկական դուդուկի նվագը ճանաչվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ոչ նյութական մշակութային ժառանգության գլուխգործոց, և մակարգվել է 2008-ին։

Կառուցվածք 
Դուդուկը պատրաստվում է ծիրանի ծառի փայտից։ Փողի երկարությունը լինում է 28, 33 կամ 40 սմ։

Նվագելու համար վերևի կողմում ունի յոթ կամ ութ անցք, հակառակ կողմում, բութ մատի համար՝ մեկ կամ երկու։ Եղեգից պատրաստված կրկնակի լեզվակն ունի 9-14 սմ երկարություն։ Նվագարանն ունի թավշյա, փափուկ տեմբր և տեխնիկական լայն հնարավորություններ, ինչը թույլ է տալիս կատարել տարաբնույթ բարդ, ծավալուն ստեղծագործություններ, մուղամներ, պարեղանակներ, երգային ժանրի նմուշներ։ Դուդուկն այսօր մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել աշխարհի մասնագետ երաժիշտների և կոմպոզիտորների շրջանում՝ դուդուկի հայ վարպետների կատարողական բարձր վարպետության շնորհիվ։

Դուդուկի հայ վարպետները բազմաթիվ են՝ Կարապետ Եղոյան, Մարգար Մարգարյան, Լևոն Մադոյան, Վաչե Հովսեփյան, Խաչիկ Խաչատրյան, Ջիվան Գասպարյան, Նորայր Քարտաշյան, Վլադիմիր Հարությունյան, Սերգեյ Կարապետյան, Սուրեն Գրիգորյան, Մկրտիչ Մալխասյան, Գագիկ Գյուրջյան, Գևորգ Դաբաղյան, Վաչե Շարաֆյան, Նորայր Ժամհարյան, Կամո Սեյրանյան, Գևորգ Կարապետյան, Սարգիս Դավթյան և ուրիշներ։

Թեպետ դուդուկը համարվել է տղամարդու գործիք, սակայն 20-րդ դարի վերջում ի հայտ եկան նաև կին դուդուկահարներ՝ Արմինե Գրիգորյան (ԱՄՆ), Աննա Սարգսյան, Լիլիթ Հովսեփյան։

Երաժիշտ դուդուկահարների մեծ մասը տիրապետում է մի քանի նվագարանի, բացի դուդուկից նաև զուռնա, կլառնետ, շվի, երբեմն՝ սաքսաֆոն։

Ծանոթագրություններ

Տես նաև 
 Ջիվան Գասպարյան
 Դուդուկի մոսկովյան փառատոն

Դուդուկ
Հայկական երաժշտական գործիքներ
Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Հայերեն բառեր և արտահայտություններ
ՀՀ ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն