Uí Dhomhnaill

Príomhchlann Thír Chonaill, Cúige Uladh ba ea Uí Dhomhnaill nó Uí Dhónaill (Meán-Ghaeilge Uí Domnaill) sa ré mheánaoiseach agus luath-nua-aoiseach na hÉireann.

Bunús
De shliocht Néill Naoighiallaigh, Ardrí na hÉireann ag tús na 5ú haoise, ba ea Uí Domhnaill Thír Chonaill trí Chonall Gulban mac Néill, sinsear eapainmneach Chineál Chonaill.  Baisteadh Conall ag Naomh Pádraig.

Rianaíonn gaoil Uí Dhomhnaill, clann Uí Néill de Chineál Eoghain, a shinsearacht trí Eoghan mac eile le Niall.

Armas agus mana 
D'iompaigh Impireacht na Róimhe, Constaintín Mór chun na Críostaíochta tar éis dó fís a fheiceáil roimh an gcath mór le rá ag Droichead .  Chonaic sé chi-rho sa spéir, agus ansin an mana In Hoc Signo Vinces, a dúirt leis nó mbuafadh sé faoi comhartha na Croise.  Le himeacht ama, d'éirigh Mac téann idir an Chrois agus an mana.

Dar le sean-nós, bhuail Naomh Pádraig sciathán Chonaill mhic Néill lena bhacall, agus bhaist sé é.  Dar le Life and Acts of Saint Patrick (alt 138), thug seo le fios go mbeadh an lámh in uachtar ag Conaill agus a shliochtaigh faoin gcomhartha úd. Tá an seanscéal seo le fáil sa saothair níos déanaí Lebhar Inghine i Dhomhnaill.

Is iad an príomharmas agus mana Uí Chonaill iad sciath agus Chonstaintín, i bhfoirmeacha éagsúla, thar na cianta.

Críocha 
Bhí ann i dTír Chonaill, tuath dúchais Cineál Chonaill, an chuid is mó de Chontae Dhún na nGall seachas Inis Eoghain.  Bhí an fosta roinnt ceantar lasmuigh den Contae mar atá inniu ann, ina measc: gobarúntachtaí amhail id Chairbre i gContae Shligigh, Ros Clochair i gContae Liatroma, agus An Machaire Buí agus Lorg i gContae Fhear Manach; agus chuid de dheisceart Chontae Dhoire.  Bhí mar lár-ionad acu Caisleán Dhún na nGall, ar cheann de sheacht gcaisleán Uí Dhomhnaill.

Tá stair Uí Dhubhghaill lán go béal le cogadh cathartha in éadan ngaol agus a gcomharsana cumhachta Uí Néill Thír Eoghain, maraon lena n-iarrachtaí, a gcuid éileamh ar ríogacht tuaisceart Chonnacht, agus tuilleadh talún san Ulaidh, a vvv.  D'aithin Anraí III Shasana Tír Chonaill mar ríocht neamhspleách.

Teacht i réim 
Ba é an chéad taoiseach suntasach na clainne é Gofraidhl Ó Domhnaill Mhóir.  Sa bhliain 1257, bhí Gofraidh ina bhuaiteoir i gCath Creadran-Cille in éadan na Normannach.  D'éag  Gofraidhe dá ghonta ag troid in éadan Bhrian Uí Néill go díreach i ndiaidh sin.  Tháinig a dheartháir, Domhnall Óg, i gcomharbacht air mar thaoiseach.

Le himeacht ama, fuarthas aithne ar Uí Dhomhnaill mar rí na n-iasc ar an mór-roinn, de bharr a saothrú iascach bradán agus scadán.

Pátrúnacht 
Patrúin na n-ealaíon, litríochta agus cúrsaí creidimh ba ea Uí Dhomhnaill. Scríobh Manus Ó Domhnaill beathaisnéis ar Cholm Cille.  Thugadar tacaíocht dosna Proinsiasaigh i Mainistir Dhún na nGall.  Bhí cearta "jus patronus" acu chun easpaig a cheapadh.

Go déanach sa 12ú haois, thug Uí Dhomhnaill tearmann do chlann Mhic Dhuinnshléibhe na Ulaidh, tar éis chuirfeadh a ríocht ag John de Courcy sa bhliain 1177.  Chuaigh siad i mbun seirbhíse Uí Dhomhnaill mar ollamh leighis.  Ghlac géag den chlann an sloinne Mac an Ultaigh.

Sa 13ú haois, thug Uí Dhomhnaill cúnamh don iar-rítheaghlach Uí Fhiachrach Aidhne, .i. Uí Chléirigh, a chuaigh i mbun tseirbhís  Uí Dhomhnaill mar ollamh rí.  Phós Donnchadh Ó Cléirigh le hOnóra Nic an Ultaigh, agus bhí mac acu Micheál (c. 1590 – 1643), príomhscríobhaí Annála na gCeithre Máistrí.

Go luath sa 14ú haois, thug Uí Dhomhnaill cuidiú dosna  Teamplóirí a bhí ag teitheadh via Sligeach agus Tír Chonaill cúig an Albain.

Lucht Tighe 
Le ceithre chéad anuas, bhí roinnt cúram le déanamh ag Lucht Tí Uí Dhomhnaill, ar bhonn oidhreachta ag teaghlaigh éagsúla.
 Léachtóir & insealbhóir an taoisigh - Uí Fhrighil
 Gallóglach & Meirgire - Mhic Shuibhne
 Ceannasaí Marcra - Uí Ghallchóir
 Coimeádaí Chathach Cholm Cille - Mhic Robhartaigh
 Staraí agus Scríobhaí - Uí Chléirigh, iar-ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
 Breithem - Uí Bhreaslain
 Bard & File - Mhic an Bhaird
 Lia - Mhic Dhuinnshléibhe, iar-ríthe na nUladh (Dál Fiatach)
 Airchinneach Chaisleán Dhún na nGall & Caisleán Bhéal Átha Seanaidh - Mhic Mheanman 
 Seoltóir bó - Uí Tiománaigh

Achrainn agus diaspóra 
Chloígh Uí Dhomhnaill Uí Néill i gCath Chnoc an Bhogha sa bhliain 1552.  Sa bhliain 1541, ghlac Manus O'Donnell le Géilleadh agus Athbhronnadh.  Sa bhliain 1567, chloígh Uí Dhomhnaill Uí Néill arís i  gCath Fhearsaide Móire, ag dearbhú arís a gceannais sna hUlaidh.

[[Íomhá:Hugh Albert O’Donnell (later 2nd Earl of Tyrconnell).png|200px|mion|Hugh Albert O’Donnell (2a hIarla Thír Chonaill), deich mbliana d'aois 10 ag cúirt Albert VII, Ard-diúc na hOstaire.]]

Le linn Chogadh na Naoi mBliana 1594-1603, bhí ról lárnach ag Uíbh Dhomhnaill, faoi cheannas Aodha Rua agus a chomhghuaillí, Aodh Ó Néill.  Chuaigh siad chun Cionn tSáile and chuireadar na Sasanaigh faoi léigear, ag siúl le hionradh Spáinneach.    Cloíodh iad ag Cath Chionn tSáile ámh sa bhliain 1601, agus leis sin tháinig deireadh le hord na nGael end agus leis an bhFéineachas i nÉirinn.  I ndiaidh Conradh na Mainistreach Móire don 1603, thug Séamas I pardún dó Ruairí Ó Dónaill agus ceapadh ina Iarla Thír Chonaill é.

Chuaigh Ruairí ar deoraíocht le Imeacht na nIarlaí sa bhliain 1607, agus eisreachtaíodh an teideal de thairbhe sin sa bhliain 1614.  Cuireadh Tír Chonaill agus Uladh faoi phlandáil.  D'éag sé sa Róimh ar an 28ú Iúil 1608.

Tar éis bhás Ruairí, tháinig an mhac, Aodh Albert (ainm cóineartaithe in ómós a phatrúin, an Ard-diúc) i gcomharbacht mar an dara hIarla — cé eisreachtaithe i Sasana, níorbh amhlaidh san Ostair.  D'éag Aodh Albert gan chlann sa bhliain 1642, agus ceapadh Aodh Balldearg Ó Domhnaill mar chomharba.

An lae inniu 
Duine suntasach den chlann ba ea Cardinal Patrick O'Donnell.  Leasaitheoir talúntais ba ea Thomas O'Donnell Teachta Parlaiminte (TP) Chiarraí Thiar (1900–1918) was a leading agrarian reformer, agus an chéad TP a labhair as Gaeilge in Westminster. Is seanadóir Éireannach é Brian Ó Domhnaill.

Agus an t-ord Gaelach i réim, d'insealbhaítí Ceann na Fine faoi dlíthe na tánaisteachta.  Tarlaíonn an oidhreacht agus ar bhun cheart céad-ghinteachta firinne.  Ceapadh John O'Donell den ghéag  mar Cheann na Fine ag an gcéad Phríomharalt agus foilsíodh amhlaidh ar an 11ú Meán Fómhair 1945 san Iris Oifigiuil.  Is é Ceann reatha na Fine ná a mhac, an t-athair Hugh Ambrose O'Donell, O.F.M., sagart Proinsiasach i gCill Iníon Léinín, ar scor ó na misin i Zimbabwe.

Is é tánaiste Hugh ná Don Hugo O'Donnell, Diúc Tetuan.  Tá Don Hugo gníomhach san Clan Association of the O'Donnells, agus ball den a member of the nobiliary Sovereign Military Hospitaller Order of Saint John of Jerusalem, de Rhodes, agus d'Ord Mhálta.

De thairbhe chomhairle an Ard-Aighne, chuir an Príomh Aralt stop le haitheantas Chinn na Fine sa bhliain 2003.

 Sliochtaigh 
 Maghnus Ó Domhnaill (1490–1564), 21d Taoiseach, rí Thír Chonaill agus beathaisnéisí Cholm Cille
 Calbhach Ó Domhnaill (bás 1566), 22a Taoiseach agus Tiarna Thír Chonaill
 Niall Garbh Ó Domhnaill (1569–1626), Tiarna Thír Chonaill 
 Aodh Rua Ó Dónaill (1572–1601), 24ú Taoiseach, Tiarna Thír Chonaill
 Ruairí Ó Dónaill, 1d Iarla Thír Chonaill (1575–1608), Tiarna Thír Chonaill
 Aodh Ó Dónaill, 2a hIarla Thír Chonaill (1606–1642), Tiarna Thír Chonaill
 Máire Stíobhartach Ní Dhomhnaill (1607-c. 1639), banuaisle Éireannach, a theith ó Shasana go dtí Flóndras, iníon Ruairí Ó Dónaill 
 Carl Ó Dónaill (1715–1771), Tiarna Thír Chonaill
 Henry Ó Dónaill (1769–1834), Count of La Bisbal, uaisle Éireannach-Spáinneach (:de:Joseph Heinrich O’Donnell)
 Maurice O'Donnell (1780–1843), as Pressburg, aitheanta mar Moritz Graf O'Donnell von Tyrconnell, cunta Éireannach-Ostarach
 Maximilian Karl Lamoral O'Donnell von Tyrconnell, (1812–1895), cunta Éireannach-Ostarach, mac le Moritz
 Jean Louis Barthélemy O'Donnell (1783–1836), cunta Éireannach-Francach, ball de Conseil d’État agus Légion d'honneur Napoleon
 Leopoldo O'Donnell, 1d Diúc Tetuan (1809–1867), príomh-aire na Spáinne. 
 Peadar O'Donnell (1893-1986), poblachtánach radacach, sóisialaí, gníomhaí agus polaiteoir
 Patrick O'Donnell (cardinal) (1856-1927) as Na Gleannta, náisiúnaí, easpag Ráth Bhoth, ardeaspag Ard Mhacha agus cairdinéal
 Patrick Denis O'Donnell (1922-2005), ceannfort Óglaigh na hÉireann, coimeádaí síochána NA, staraí míleata agus údar
 Francis Martin O'Donnell (rugadh 1954), Ambassador, ridire Mhálta, ridire an phápa, stiúrthóir, ionadaí sinsearach NA, staraí, údar, file 
 Guillermo O'Donnell, (1936-2011), eolaí polaitiúil Airgintíneach, ollamh, údar agus gníomhaí idirnáisiúnta ar son an daonlathais
 Hugo O'Donnell, 7ú Diúc Tetuan (rugadh 1948), staraí Spáinneach cabhlaigh agus ridire Málta
 Joseph Sweeney (Irish politician) (1897-1980), Ní Dhomhnaill ba ea a mháthair.

 Féach freisin 
 Rítheaghlaigh Ghaelacha
 Uí Dhomhnaill Abú

 Foinsí 
 
 
 The Life of Hugh Roe O'Donnell, Prince of Tyrconnell (Beatha Aodh Ruadh O Domhnaill) le Lughaidh O'Cleirigh. Eagraithe le Paul Walsh agus Colm Ó Lochlainn. Irish Texts Society, iml. 42. Baile Átha Cliath: Educational Company of Ireland, 1948 (lámhscríbhinn bhunúsach Ghaeilge Acadamh Ríoga na hÉireann i Baile  Átha Cliath).
 Annála na gCeithre Máistrí le Mícheál Ó Cléirigh
 
 Vicissitudes of Families, by Sir Bernard Burke, Ulster King of Arms, Longman, Green, Longman and we my plRoberts, Paternoster Row, Londain, 1861. (Alt faoi Uí Dhomhnaill, ll. 125-148).
 A View of the Legal Institutions, Honorary Hereditary Offices, and Feudal Baronies established in Ireland, le William Lynch, Fellow of the Society of Antiquaries, Longman, Rees, Orme, Brown, and Green, Paternoster Row, Londain, 1830 (Uí Dhomhnaill: lch. 190).
 The Fate and Fortunes of the Earls of Tyrone (Hugh O’Neill) and Tyrconnel (Rory O’Donel), their flight from Ireland and death in exile, le C. P. Meehan, M.R.I.A., 2a heagrán, James Duffy, Londain, 1870.
 The Fighting Prince of Donegal, Scannán le Walt Disney, 1966, faoi bheatha Aodha Rua Ó Domhnaill, phríomhpháirteanna le Peter McEnery, Susan Hampshire, Gordon Jackson agus Andrew Keir.
 Erin’s Blood Royal – The Gaelic Noble Dynasties of Ireland, le Peter Berresford Ellis, Constable, Londain, 1999, (ll. 251-258 fair Ó Domhnaill).
 Blood Royal - From the time of Alexander the Great to Queen Elizabeth II, le Charles Mosley (genealogist), Ruvigny Ltd., Londain, 2002 (lch. v) 
 History of Killeen Castle, le Mary Rose Carty, Carty/Lynch, Dún Samhnaí, Contae na Mí, Aibreán 1991 () - lch. 18 lua le Elizabeth O'Donnell mar 1d Cuntaois Fhine Gall, trí pósadh le Lucas Plunkett, 1d Iarla Fingall.
 Vanishing Kingdoms - The Irish Chiefs and Their Families, le Walter J. P. Curley (iar-ambasadóir SAM ar Éirinn), réamhalt le Charles Lysaght, The Lilliput Press, Dublin, 2004 [ & ]. (Áit faoi 'O'Donnell of Tyrconnell', lch 59).
 A Political Odyssey - Thomas O'Donnell'', le J. Anthony Gaughan, Kingdom Books, Baile Átha Cliath, 1983.

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil den O’Donnell Clan Association
 Ó Domhnail le Francis Martin O'Donnell

Tagairtí