Contae Phort Láirge

I ndeisceart Chúige Mumhan atá Port Láirge nó Contae Phort Láirge. Is é Port Láirge an 21ú contae is mó in Éirinn, leis an 20ú daonra is mó. An contae is lú, leis an daonra is lú, i gCúige Mumhan atá ann. Is é an t-ainm Sean-Lochlainnise Veðrafjǫrðr nó Vedrarfjord bunús ainm Béarla an chontae, Waterford.

Stair

Na Déise 
Ba Ghaeil iad na Déise a chuir fúthu sa cheantar. Deir na seanscéalta go raibh ar na Déíse teitheadh ón tuaisceart (nó ón mBreatain Bheag) agus gur ansin a tháinig an treibh seo chun an cheantair. Úsáidtear an téarma "Déise" fós sa lá atá inniu ann agus is barúntachtaí in iarthar an chontae iad Na Déise laistigh den Drom agus Na Déise lasmuigh den Drom. Deirtear go raibh an Chríostaíocht ann sular tháinig Pádraig Naofa go hÉirinn, mar gheall ar an obair a bhí déanta ag Naomh Deaglán na hAirde Móire. Is ionann seanchríoch na nDéise agus deoise Chaitliceach an lae inniu, Port Láirge agus Lios Mór. Tháinig na Lochlannaigh go dtí an ceantar timpeall na bliana 800. Bhunaigh siad bailte, ina measc Port Láirge, Vedrarfjord, sa bhliain 853. Sin mar a fuair Baile na nGall agus Heilbhic a n-ainmneacha chomh maith.

Tíreolaíocht 
Tá dhá shliabhraon suite i gContae Phort Láirge, Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh agus Sléibhte an Chomaraigh. An áit is airde sa chontae ná Cnoc Mhaoldomhnaigh (794 méadar). Is iomaí abhainn atá ann freisin, ina measc an tríú habhainn is faide in Éirinn, an tSiúir (194 ciliméadar), agus an ceathrú habhainn is mo in Éirinn, an Abhainn Mhór (168 ciliméadar). Tá breis is 30 trá suite ar chósta bolcánach an chontae.

Suíomh 
 Sa tuaisceart: Contae Thiobraid Árann
 San oirthuaisceart: Contae Chill Chainnigh
 San oirthear: Contae Loch Garman
 Sa deisceart: An Mhuir Cheilteach
 San iarthar: Contae Chorcaí

Pobail

Barúntachtaí 
Tá naoi mbarúntacht i gContae Phort Láirge (an bharúntacht go léir nó cuid di). Seo iad na barúntachta, i mBéarla agus i nGaeilge.
 Coshmore and Coshbride, Cois Abha Móire agus Cois Bhríde
 Decies-within-Drum, Na Déise laistigh den Drom
 Decies-without-Drum, Na Déise lasmuigh den Drom
 Gaultiere, An Ghailltír
 Glenahiry,Gleann na hUidhre
 Kilculliheen, Cill Choilchín
 Middlethird, An Trian Meánach
 Upperthird, Uachtar Tíre
 Waterford City, Cathair Phort Láirge

Cathracha, bailte agus sráidbhailte 

 Ádh Mheáin, Aird Mhór
 Bun Abha, Baile na Cúirte, Béal na Molt, Baile an Rodaigh, An Baile Beag, Baile Uí Dhuibh, Baile Uí Fhlaithnín, Baile Mhac Cairbre, Baile na Sagart, Bun Machan, An Baile Nua 
 Ceapach Choinn, An Charraig Bheag, Clais Mhór, An Chill, Coill Mhic Thomáisín, Cill Mhíodáin, Cill Rosanta, Cnoc an Óir, Cnoc Mheilearaí
 Dún na Mainistreach, Dún Garbhán, Dún Aill, An Dún Mór Thoir, Droichead na Machan
 An Eaglais
 An Fhaiche, Fionnúir
 An Ghráinsigh
 Léim Uí Bhriain, Lios Mór
 Mionn Ard, Maigh Dheilge, Maothail
 Pointe na Síge, An Phasáiste Thoir, Port Lách, Port Láirge
 Rinn Ua gCuanach, Ráth Ó gCormaic
 An Seanphobal, Sliabh gCua
 Tulach an Iarainn, Trá Mhór, Tuar an Fhíona, Trá na mBád

Barúntachtaí 

 Cois Abha Móire agus Cois Bhríde, Cathair Phort Láirge
 Na Déise laistigh den Drom, Na Déise lasmuigh den Drom
 An Ghailltír, Gleann na hUidhre
 An Trian Meánach
 Uachtar Tíre

Cultúr 

 Aerfort Phort Láirge
 Blaa 
 Cloch Labhrais, Comhairle Chontae Phort Láirge
 Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge
 Maoin Phort Lairge
 Páirc Uí Fhearchair, Páirc an Bhreathnaigh
 Stáisiún Phluincéid

Tíreolaíocht 

 Baile na Cúirte, Baile na Coille
 Cuan Phort Láirge, Cill Choilchín, Ceann Chréadáin, Na Comaraigh, Cruachan-Paorach, Cnoc Mhaoldomhnaigh, Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh
 Dún na Mainistreach, Deoise Phort Láirge agus Leasa Móire 
 Fáschom
 Heilbhic
 An Mhachan
 An tOileán Beag
 Port Lách
 Sliabh gCua, An tSiúir

Bailte fearainn 

 Béal na Molt, Baile Gunnair 
 Cill Bhride, Cnoc Mheilearaí 
 Radhairc an Cnoic
 Seisceannán
 Cnoc an Ghallaigh

Na bailte is mó 
 Aird Mhór
 Dún Garbhán
 Lios Mór
 Port Láirge
 Trá Mhór
 Coill Mhic Thomáisín
 Clais Mhór

An chathair 
Is í Port Láirge an chathair is tábhachtaí in oirdheisceart na tíre í, agus í ar an séú ceann is mó sa tír. B'iad na Lochlannaigh a bhunaigh í sa bhliain 914, agus mar sin, an chathair is sine in Éirinn atá ann.

Is é Túr Raghnaill i bPort Láirge an foirgneamh cathrach is sine in Éirinn, agus é ainmnithe as bunaitheoir na cathrach, Raghnall nó Rögnvaldur as Íoslainnis.

Sníonn an tSiúir tríd an gcathair, agus b'í an abhainn seo a chuir tús le stair fhada na cathrach i gcúrsaí na farraige. Tá cuan Phort Láirge ar cuanta tábhachtacha na tíre le corradh is míle bliain, agus bhí an longcheártaíocht an-tábhachtach mar shlí bheatha sa chathair sa 19ú haois. 

Sa bhliain 2006, bhí cónaí ar 49,240 duine sa chathair. Bhí 45,775 duine acu ina gcónaí laistigh de chríocha na cathrach féin, agus 3,465 lonnaithe sna bruachbhailte atá suite ar thaobh Chontae Chill Chainnigh.

Cultúr

Gaeltacht na nDéise 
Tá Gaeltacht na nDéise suite ar chósta Chontae Phort Láirge sé mhíle siar ó dheas ó bhaile Dhún Garbhán. Cuimsíonn sí dhá pharóiste, an Seanphobal agus paróiste na Rinne. Tá giota beag de pharóiste na hAirde Móire mar chuid di freisin. Is í Gaeltacht na nDéise an dara Gaeltacht oifigiúil is lú in Éirinn: clúdaíonn sí achar de 6,110 heicteár (23.59 míle cearnach). Tá traidisiún láidir Gaelainne, ceoil, amhránaíochta, ealaíona agus spóirt sa cheantar.

Spórt

Cluichí Gaelacha

Iomáint 
Tá an-suim ag muintir Chontae Phort Láirge san iomáint. Bhain foireann na sinsear Craobh na hÉireann sna blianta 1948 agus 1959, agus ghnóthaigh siad Craobh na Mumhan sna blianta 1938, 1948, 1957, 1959, 1963, 2002, 2004, 2007 agus 2010.

Peil 
Níl an pheil chomh fairsing leis an iomáint sa chontae. Ghlac foireann an chontae páirt i gcluiche ceannais na hÉireann sa bhliain 1898 ach buaileadh iad i gcoinne Átha Cliath.

Sacar 
I measc na n-imreoirí cáiliúla a rugadh nó a tógadh sa chontae tá Jim Beglin, John O'Shea, Daryl Murphy, Stephen Hunt agus Noel Hunt.

Glacann Port Láirge Aontaithe, foireann atá lonnaithe i gcathair Phort Láirge, páirt sa chéad roinn i Sraith na hÉireann. Bunaíodh an cumann mar Waterford Football Club sa bhliain 1930, agus is ansin a d'imir siad i Sraith na hÉireann den chéad uair. Athraíodh an t-ainm chuig Waterford United sa bhliain 1982.

Foinsí 

 An Dr. John Walsh: 'Ó Heilbhic go Heilsincí: Gaeltacht na nDéise i gcomhthéacs idirnáisiúnta teanga’. Cur i láthair ag "Tionól an tSamhraidh", scoil samhraidh Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge agus Chomhairle Contae Phort Láirge, An Rinn, Co. Phort Láirge, 8 Iúil 2005
 Walsh, J., 2005. ’An Ghaeilge agus an fhorbairt shoch-eacnamaíoch i nGaeltacht na nDéise’. An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDéise, Uimh. 9, 2005, 138-156.

Naisc sheachtracha 
 Comhairle Contae Phort Láirge

Tagairtí