Gaeilinn na nDéise

Canúint na Gaeilge labhraítear sa Rinn agus sa tSean-phobal í Gaeilinn na nDéise [ɡelʲɪɲ n̪ˠə nʲeʃə]. Canúint na Mumhan í. Is í an chanúint is cosúla le sean-chanúint an Laighin agus Osraí.

Tréithe Gaeilinn na nDéise 

 Cuirtear béim ar an nguta fada, fiú uair nách é an chéad ghuta sa bhfocal é.
Thá in áit "tá"
 Fuaimnítear an -igh/-idh i ndeireadh an fhocail go minic mar a bheadh -ig ann. [ɪɟ]
 Bíonn an d san aimsir caite séimhithe, mar dh'.
 Bíonn caidé gearrtha go dé
 Is minic a bhíonn -te nó -ta i ndeireadh an fhocail séimhithe, mar shampla scríobhtha.
 Úsáidtear go, ní agus araile in áit gur, níor mar mhíreanna briathartha fiú más briathar rialta atá i gceist: Agus bíonn dh''' in áit -r roimh guta ní chaitheas in áit níor chaith mé, ní dh'ólas in áit níor ól mé.
 Nín in áit ní agus níl, mar shampla nín gall mé le haghaidh ní gall mé.Buil in áit bhfuil m.s buil sé héin stigh ? an bhfuil sé féin istigh?
 Nach le haghaidh ach.
 Ní usáidtear an tuiseal ginideach baninscneach ach i sean-fhoirmeanna igint. Cró an tsnáthaid, muintir an tSean-phobal, nach Gaeilinn na Rinne (mar sean-fhoirm).
 Tógann c agus p roimh ag, de, do, fé, go dtí, i, trí tar éis an. mar shampla tríd an choláisde, sa pharóiste, don chat. Nach don mbainne. Chún adeirtear go minic le chomh agus chun, mar shampla chón maith.
 Fuaimeanna ná fuaimnítear, scríobhadh de ghnáth mar shampla anso iad mar a bhíonn siad scríobhtha sna lámhscríbhinní, i bhlach i bhfolach, freach fuireach, próiste paróiste, trim tirim, agha aghaidh (nach í sa bhfrása le haghaidh, le h-í), anú ar ndóigh, crí, crích, faor faobhar, sléite sléibhte, uí uibhe.
 Athraíodh -th leathan i ndeireadh an fhocail go ch, mar shampla fuaimnítear dath mar dach, rith mar rioch.Deirtear uair in áit nuairSa chéad phearsa uimhir iolra, aimsir chaite den mbriathar. Athraíodh chaitheamair, dhéineamair, rabhamair dtí chaitheamar, dhéineamar, rabhamar etc; -amar is mó a scríobhtar agus adeirtear.

 Sleachta béaloidis 

 Peaid Glas 
Bhí fear de-sna Maonaíonta ó Chluain Fhiadh. Bhí sé ag tarraint móna ó Léim Uí Bhriain lá. Chasadh ceann de-sna Gearaltaigh air. Dh'fhiarthaigh sé dhe an bhfeadair sé aoinne a bheadh prátaí le díol aige. Dúirt sé go raibh age Peaid Glas.

Chasadh Peaid air.

'A Pheaid,' ar sé sin, ' 'buil ao' phrátaí le díol agat ?'

"Nín', ar sé sin.

Dh'imigh sé leis. Chasadh fear eile air.

"Shíl mé', ar sé sin, 'go raibh prátaí le díol age Peaid Glas', ar sé sin.

'Thá', arsa'n fear leis. 'Dé chiall ?'

'Dh'fhiarthaigh mé dhe é, agus dúirt sé ná raibh'.

'Dén ainm a ghlaoigh tú air ?'

'Ghlaoigh mé Peaid air.'

'Ó, ní' bheag san', ar sé sin.

Uair a bhí sé ag teacht thar n-ais:

'Bhuel, a Phádraig Uí Fhloinn', ar sé sin, 'shíl mé ná 'neosfá éitheach dom. Dh'airigh mé go raibh prátaí agat le díol'. 

'Ó thá, agus gheobhaidh tú iad is fáilthe', ar sé sin leis.

Fuair sé na prátaí. Mar aoinne a ghlaofadh 'Peaid' air, bheadh sé chón maith dhuit 'Glas' a reá le 'Peaid'.

 Foclóirín 

 ábhar m.s ar a ábhar héin mar ba mhaith leis
 ábhraigh m.s dh'ábhraigh an chnea d'éirigh an chneá tinn
 aireachas nó airdeall aire, m.s bí san airdeall bí ar t'aire
 amadántúlacht amaidí
 ansacht grá
 briocast bricfeasta
 brus smidiríní, dusta
 caistín duine beag cancrach
 chuigint ar chor ar bith, in aon chor
 cearr carr, mótar, gluaisteán
 comáint tiomáintcomhaidiútar cúntóir a bhfuil an chumhacht chéanna an ard-duine aige
 concas gabháltas, cuireann éadaí deasa concas ar daoine, caitheann siad an iomarca airgid orthu.
 conlán m.s ar a chonlán héin gan aon duine leis san obair
 consaigh tabhair fé dhearacuibheasach sách, iontach
 cúnntúirt dainséar
 créatúil fé chuma mhaith
 croíléiseach áthasach
 cuingir ceangal
 dada faic, tada
 damaid seachas
 daochaint dóthain
 dearúd dearmad
 dé chúis caidé an chúis, cén fáth, cén t-údar, cad chuige, canathaobh, tuigedibheairsean atreorú 
 díogha an rud nó an ní is measa
 diúdarnaíl ag titim don chodladh
 dortha tuirseach, breán
 eadra um a haon déag ar maidin
 éagasc cuma, dealramh
 feadair m.s ní fheadair mé níl fhios agam
 fiannaí sean-chaí
 fuarchúiseach gan suim, neamh-spéisiúilgeard gairdín
 gotha cuma, slí
 ilimir ildathach
 imeagla eagla mhór
 inniúil ábalta, réidh, bailithe
 íospairt drochúsáid
 laochas bród
 leánmhar tinn, pianmhar
 leis freisin, fosta
 lógóireacht ag gol go h-ard, olagón
 maoltha bogtha
 mothall ceann mór gruaige
 neamh-cheart mícheart
 neomat nóiméad
 ollshaoiste tonn an-mhór, súnámaí 
 rabhait tamall m.s rabhait na Féile Pádraig, drochaimsir
 'reán arán
 saghas sórt, cineál
 scairbheach an chuid don trá a bhíonn fé chlocha móra, in aice na faille
 sciamhach álainn
 smeachán braon beag dí
 snoite an-tánaí, cuma an bháis air, pléite
 sonnda láidir
 sóinnseáil athrú
 spéiriúil aerach, geal, solasmhar
 spreasán duine gan mhaith
 stáir m.s ar na stártha ar mórmheisce
 stróinnséir strainséirsumans toghairm 
 teanntásach ceanndánatigh teach
 tnáith tuirsigh
 tosnú tosú
 trálach pian i gcaol na láimhe
 treighid pian obann sa mbolg
 tréipéiseach stróinéasach
 trúig cúis, fáth
 tul  m.s tul toinne barr toinne
 uamhan eagla, m.s uamhan clóis'' clástrafóibe

Canúintí na Gaeilge
Gaeltacht na nDéise