Maria Edgeworth

B'úrscéalaí bisiúil Angla-Éireannach agus scríbhneoir do pháistí í Maria Edgeworth (1 Eanáir 1767 – 22 Bealtaine 1849). Bhí sí ar dhuine de na chéad scríbhneoirí réalaíocha i litríocht na bpáistí. Phearsa lárnach ba ea í ar fhorbairt an t-úrscéal san Eoraip, ag scríobh úrscéal ar nós Castle Rackrent agus The Absentee. Bhí tuairimí aici i gcúrsaí polaitíocht, oideachais agus bhainistíocht eastáit, agus bhíodh sí i dteagmháil le roinnt príomhscríbhneoirí an lae i litríocht agus eacnamaíocht, An Ridire Walter Scott agus David Ricardo san áireamh.

Saol

Saol Óige 
Rugadh Maria Edgeworth i mBlack Bourton, Oxfordshire, Sasana i 1767. Ba í an dara páiste de Richard Lovell Edgeworth (22 páiste a bhí aige le ceithre bhean chéile) agus Anna Maria Edgeworth (née Elers). Aintín an fealsamh Francis Ysidro Edgeworth ba ea Maria. Chaith sí a saol óige i dteaghlach a máthair i Sasana, go dtí gur chailleadh a máthair nuair a bhí Maria cúig bliana d'aois. Nuair a phósadh a athair arís, le Honora Sneyd i 1773, bhog sí leis go dtí a eastát i Meathas Troim (i mBéarla tugtar Mostrim nó Edgeworthstown ar an mbaile inniu), i Chontae an Longfoirt, Éireann.

Nuair a d'éirigh Honora tinn i 1777, chuireadh Maria chuig Scoil Bean Lattafière i Derby. Fuair Honora bás i 1780 agus ina dhiaidh sin, pósadh an tUasal Edgeworth deirfiúr Honora, Elizabeth. Bhíothas anuas ar dhaoine é seo a dhéanamh, agus bhí sé in aghaidh an dlí ó 1833 go dtí gur rith an tAcht Pósadh Deirfiúr a Bhean Chéile Básaithe 1907. D'aistrigh Maria go dtí Scoil Bean Devis i Londain. I 1781 agus i 14 bliana d'aois, d'fhill sí abhaile agus a radharc beagnach chaillte ó ionfhabhtú súile. Thug sí aire do roinnt siblín níos óige sa teaghlach agus thug a athair ceachtanna di sa bhaile i gcúrsaí dlí, eacnamaíocht na hÉireann, polaitíocht na hÉireann, eolaíocht, agus litríocht. Thosaigh sí ag scríobh litir anonn is anáil d'fhir léannta, go príomha baill an Cumann Gealaí, agus lean sí ar aghaidh mar seo ar feadh a saol. 

Thosaigh sí ag obair mar chúntóir a athair agus é ina bhainisteoir ar Eastát Edgeworth. Thit an t-eastát as a chéile agus an teaghlach imithe ó 1777-1782. D'fhan sí anseo ina cónaí agus ag scríobh, ar feadh a saol. Thosaigh Maria agus a athair comhfhreagras acadúil buan. Dúirt daoine gur Maria an duine níos cliste an bheirt. Bhí teaghlach sínte, searbhóntaí, agus tionóntaí i gcónaí i Meathas Troim. Bhreathnaigh sí agus scríobh sí cuntas ar eolas an saol gnáthúil mhuintir na hÉireann. Níos déanaí, úsáid sí é san úrscéalaí faoin saol in Éirinn. Bhuail sí leis an uasaicme Angla-Éireannacha, go háirithe Kitty Pakenham (níos déanaí, bhean chéile Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington), An Bhantiarna Moira, agus a aintín Margaret Ruxton as An Caisleán Dubh, Contae na Mí. Thug Margaret úrscéalaí di a scríobh Ann Radcliffe agus William Godwin, agus chothaigh í a chuid scríbhneoireacht.

Taisteal 
I 1798 pósadh Richard le Frances Beaufort, iníon Daniel Augustus Beaufort. Ní raibh ach bliain idir Maria agus Frances agus ba dhlúthchairde iad. Ba í Frances a mholl taisteal an teaghlach go Sasana agus Mór-roinn an Eoraip, ar dtús go Londain i 1800.

I 1802 thaistil siad go dtí Lár Tíre Sasana, agus ina dhiaidh sin go Mór-roinn an Eoraip, go dtí An Bhruiséil ar dtús agus ina dhiaidh sin go dtí Consalacht na Fraince (le linn Síocháin Amiens, sos beag i meán Cogaidh Napóilean). Bhuail siad leis an uasaicme agus fuair Maria ceiliúr pósadh as cuairteoir Sualannais, Cúnta Edelcrantz. I litir a scríobh sí ar an ábhar, bhí cuma an-fhuar uirthi, ach dúirt a leasmháthair i Augustus Hare Life and Letters go raibh Maria i ngrá go mór leis agus chaith sé tamaill go ndéanfadh sí dearmad ar an gcaidreamh. D'fhill siad abhaile go hÉirinn i 1803 an oíche roimh an lá a thosaigh Chogaidh Napóilean arís. Thosaigh Maria ag scríbhneoireacht arís, úrscéalta faoi ghnáthimeachtaí an tsaoil mhuintir na hÉireann, ar nós Tales of Fashionable Life, The Absentee agus Ormond. Bhí ardmheas uirthi mar údar, agus bhí sí ar leibhéal céanna le scríbhneoirí an lae ar nós Jane Austen agus An Ridire Walter Scott. Ag am amháin, thug sí isteach níos mó airgead ná an bheirt eile, agus úsáid sí an t-airgead chun aire a thabhairt lena deartháireacha agus deirfiúracha.

Agus i ar cuairt go Londain i 1813, chuireadh fáilte ar Maria mar "Leon an litríocht." Bhuail sí leis an Tiarna Byron (níor thaitin sé léi) agus le Humphry Davy chomh maith. Thosaigh comhfhreagras fada idir Maria agus an Tóraí, an Ridire Walter Scott, tar éis foilsithe Waverly i 1814. Sa leabhar seo, ghabh Scott buíochas léi mar gheall ar a thacaíocht agus thosaigh cairdeas buan idir an bheirt. Thug Maria cuairt dó in Albain i 1823 i dTeach na hAbbotsford agus chuaigh siad ar thuras an ceantar. An bhliain ina dhiaidh sin, thaistil an Ridire Walter go Meathas Troim.  Agus an grúpa ag dul tríd an bhaile, dúirt duine amháin, "Níor thángthas botháin dóibe ná cosmhuintir lom, ach teachín teolaí agus meangadh timpeall na háite.". An mhalairt a dúirt cuairteoir eile, go raibh gráin ag cónaitheoirí Meathas Troim ar Edgeworth, agus iad ag labhairt leis gan béasa ar bith.

Saol Níos Déanaí 
Bhí Richard Edgeworth cothrom agus é ag déileáil lena chuid tionóntaí agus bhí sé ag obair go gníomhaíocht i mbainistíocht an eastáit. Tar éis díospóireacht leis an eacnamaí David Ricardo, theastaigh ag Maria an eolaíocht a chur i bhfeidhm sa talmhaíocht chun níos mó bia agus praghsanna níos lú a fháil. Bhí Richard agus Maria i bhfabhar Fuascailt na gCaitliceach, cé go mbeadh sé i gcoinne a suimeanna féin. Bhí siad i bhfabhar níos mó oideachas le haghaidh mhná agus athraithe sa talmhaíocht. D'oibrigh Maria go dian, go háirithe chun saol na daoine bochta i Meathas Troim a fheabhsú. I Meathas Troim, bhun í scoileanna do pháistí áitiúil, is cuma cén creideamh. 

Is í a chuir leabhar cuimhní cinn a athair in eagar tar éis a bás i 1817 agus chuir sí isteach tuilleadh eolas. Scríbhneoireacht gníomhach ab ea í ar feadh a saol.

Agus An Gorta Mór ar siúl, níor thug Edgeworth aon fhóirithint do na tionóntaí go dtí go raibh an cíos íoctha go hiomlán. Chomh maith, chuir sí pionós do na tionóntaí a vótáil i gcoinne a roghanna Tóraí féin.

Saothair Fhoilsithe (páirt-liosta)

Aistí 

 1795 - Letters for Literary Ladies; an dara heagrán i 1798
 1795 - An Essay on the Noble Science of Self-Justification
 1798 - Practical Education (dhá imleabhair; a scríobh sí le Richard Edgeworth agus Honora Sneyd)
 1801 - Early Lessons
 1801 - Moral Tales
 1801 - The Mental Thermometer
 1802 - Essay on Irish Bulls (aiste polaitíocht a scríobh sí lena athair)
 1804 - Popular Tales (trí imleabhair)
 1804 - The Modern Griselda
 1805 - Moral Tales for Young People (sé imleabhair)
 1809 - Essays in Professional Education
 1821 - Rosamond: A Sequel Early Lessons
 1822 - Frank: A Sequel to Frank in Early Lessons

Leabhair do Pháistí 

 1796 - The Parent's Assistant/Stories for Children

Úrscéalta 

 1800 - Castle Rackrent
 1801 - Belinda 
 1806 - Leonora
 1809 - Ennui
 1809 - Tales of Fashionable Life
 1812 - The Absentee 
 1814 - Patronage
 1817 - Harrington
 1817 - Ormond
 1817 - Comic Dramas
 1823 - Tomorrow 
 1834 - Helen
 1848 - Orlandino

Saothar Eile 

 Memoirs of Richard Lovell Edgeworth – 1820 (chuir í an leabhar in eagar)

Bás agus Oidhreacht 
Bhuail pian sa chroí ar Maria nuair a d'fhill sí ó chuairt go dtí a gaolta i Troim agus í sna hochtóidí. Tar éis taom croí, fuair sí bás go tobann i Meathas Troim ar an 22ú Bealtaine, 1849.

Bhun Cumann Gaeilge na nUladh i 1830 agus níor fhoilsigh iad ach leabhar amháin, aistriúcháin go Gaeilge de dhá scéal Maria Edgeworth. D'aistrigh Tomás Ó Fiannachtaigh Forgive and Forget go Gaeilge sna 1830di. 

Sna 1970ídi, bhronn Christina Colvin (sin-garneacht Maria) bailiúchán bunlitir príobháideach Maria ar Leabharlann Náisiúnta i mBaile Átha Cliath, agus ar Leabharlann Bodleian in Oxford. 

I 2020, thángthas The Cotswolds Auction Company ar bhailiúchán litir agus dialann Maria Edgeworth i mbaile beag sna Cotswolds. Díoladh é ar ceant ar €200,000.

Tagairtí 

Scríbhneoirí Éireannacha
Scríbhneoirí Angla-Éireannacha
Daoine as Contae an Longfoirt
Daoine a rugadh i 1767
Básanna i 1849