Domnall mac Murchada meic Diarmata

Rí na Laighean mar éilitheoir agus Átha Cliath de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea Domhnall mac Murchadha (Meán-Ghaeilge Domnall mac Murchada (bás 1075),  Murchad mac Diarmata ba ea a athair, Domnall agus Diarmaid mac Maoil na mBó a sheanathair.  Sinsear chlann Mhic Mhurchadha ba ea Domhnall, géag Uí Chinnsealaigh ainmnithe as a athair.

Sa bhliain 1071, roimh bhás a sheanathar, throid Domhnall agus gaol Uí Chinnsealaigh leis, Donnchadh mac Domhnaill Ramhair, le haghaidh ceannais sa Laigin.  Cé go dtugtar an teideal 'rí Lagen' ar Dhomhnall i ríliosta amháin, is amhlaidh nach raibh seisean ach i ndáiríre Donnchadh an té níos cumhachtaí, agus Domhnall ach rí in ainm amháin.

Tháinig Domhnall i réim i nÁth Cliath sa bhliain 1075, tar éis dó Thoirdhealbhach Ó Briain, rí Mumhan an éigin a chur ar a ionadaí ann, Gofraid mac
Amhlaoibh mhic Raghnaill.  Ní fios go cruinn conas a tharla seo: ar chuidigh Domhnall le Gofraid chun seilbh a glacadh ar an ríchathaoir ó mhuintir Uí Bhriain, é sin nó ar chuir Toirdhealbhach féin i gcoróin é.  Pé scéal é, fuair Domhnall bás laistigh den bhliain, agus chuir Toirdhealbhach a mhac féin, Muircheartach, i gcoróin.

Ginealach
Seo a leanas ginealachh simplí Uí Chinnsealaigh, le Domhnall agus a phríomhchéile comhraic, Donnchadh mac Domhnaill Ramhair, san áireamh.  Sinsear eapainmneach de chlann Mhic Mhurchadha ba ea athair Dhomhnaill, agus sinsear eapainmneachRíthe na Laighean
Ríthe Uí Dhúnlainge
Uí Dhomhnaill ba ea athair Dhonnchadha.

 Aífe ingen Gilla Pátraic

Stair
Murchadh mac Diarmada, ba ea athair Dhomhnaill, agus Diarmaid mac Maoil na mBó a sheanathair.  Bhí beirt dheartháireacha ag Domhnall: Donnchadh, rí Laigean, agus Éanna.  Ba é Domhnall an chéad duine de cháin Mhic Murchada,

Sa bhliain 1052, rinne seanathair Dhomhnaill treascairt ar ríocht Átha Cliath, ag cloí Eachmarcaigh mhic Raghnaill, rí Átha Cliath agus na nOileán.  Go gairid i ndiaidh sin, cheap sé Murchadh mar rí Átha Cliath.  Timpeall is deich mbliana níos deireanaí, is amhlaidh gur chuir Murchadh an ruaig ar Echmarcach as Oileán Mhanann amach, agus d'éirigh seisean ina rí na nOileán.

Mhair údarás daingean Dhiarmada i nÁth Cliath na nGael-Ghall ar feadh fiche bliain, an-éacht mar bhain rí Gaelach amach riamh.  Ar an drochuair do chlann Uí Chinnsealaigh, d'éag beirt mhac of Dhiarmada — Murchadh agus Glún Iairn — gan choinne roimh a n-athair sa bhliain 1070, agus thit Diarmaid féin i mbun catha dhá bhliain i ndiaidh sin.

Leann Chualann
Tá dán mollta Meán-Ghaeilge den 11ú haois ann maidir le ríogacht Dhomhnaill sa Laigean:

Siombal ársa ríogachta ba ea an deoch fhlaithis, leann Chualann, saincheart ríthe na Laigean.  Dar le Scéla Cano meic Gartnáin den 9ú haois maidir le tiarna den 7ú, ní féidir bheith ina Ardrí Éireann gan an léann úd a ól, agus dá bharr ar dtús bheith ina rí Laigean.

Ríogacht na Laigean
Roimh bhás Diarmada, bhí achrann cathartha i measc mhuintir Uí Chinnsealaigh, mar thoradh is léir de bhásanna roimh am mhic Dhiarmada.  Faightear ach go háirithe i nAnnála Inis Faithlinn (11ú-14ú haois) agus Annála na gCeithre Máistrí (17ú haois), gur throid Domhnall in éadan a choil chúigir, Donnchadh mac Domhnaill Ramhair, sular chuir chomhghuaillí Dhiarmada, Toirdhealbach Ó Briain, ord ar bun arís sa Laigin.

An ríocht is cumhachtaí i ndeisceart Éireann a bhí Diarmaid.  Tarra a bháis, d'éiligh Toirdhealbhach ard-ríogacht na hÉireann.  Bhrúigh sé a cheannas ar na Laigin, cuidithe ar ndóigh leis an achrann idir muintir Uí Chinnselaig, agus ghabh sé Áth Cliath.  Cuireann an t-éacht sé in úil cé chomh tábhachtach is a bhí Áth Cliath i measc na gprovincial agus duine ag iarraidh na hardríogachta a bhaint amach.

Cé go maítear sa Leabhar Laighneach den 12ú Harry's gur tháinig Domhnall i gcomharbacht ar a sheanathair mar rí Laigean, is léir é gurbh é Donnchadh an t-éilitheoir níos chumhachtaí.  I ndáiríre, ní fheictear Domhnall i ríliosta Uí Chinnsealaigh san fhoinse chéanna.  Deirtear ann gur tháinig Donnchadh i ndiaidh Dhiarmada mar rí Uí Chinnsealaigh.  Molann gabháil Donnchadha in Áth Cliath gurbh é siúd an mórcheannaire Uí Chinnsealaigh.   Is amhlaidh más fíor nach raibh Domhnall ach ina ainm is a bheith ina rí Laigean.Ó Corráin (1971), ll. 9 n. 9, 19–21.

Ríogacht Átha Cliath
Faightear caoin fiche líne i nAnnála na gCeithre Máistrí i dteannta le tásc Murchadh sa bhliain 1070, ag tús le:Duffy (1992), lch. 101.Cumha áird-righ i n-Ath Cliath...''

Molann gabháil Dhonnchadha i nÁth Cliath fosta go raibh sé i mbun an baile a úsáid mar phríomhchathair na Laigean.  

Más féidir Annála Inis Faithlinn a chreidiúint, tháinig Toirdhealbhach i gceannas i nÁth Cliath nuair a thug na hÁth Cliathaigh féin a ríogacht dó.  Cé gur bolscaireacht Uí Bhriain é seo is dócha, b'fhéidir é gur mhian leis na hÁth Cliathaigh rí Mumhan i bhfad i gcéin, seachas duine dá gcomharsana, na Laigin.  Laistigh den bhliain, bhí Gofraidh mac Amhlaoibh mhic Raghnaill i réim, gaol le hEachmarcach, mar ionadaí is dócha faoi phátrúnacht Thoirdhealbhach.

Sa bhliain 1075, chuir Toirdhealbhach an ruaig ar Ghofraidh as a choróin agus as Éirinn féin,  agus tháinig Domhnall i gcomharbacht air.  Tharla seo b'fhéidir toisc go raibh Gofraid ag cuidiú leis an bhfrithbheartaíocht Angla-Dhanmhargach in éadan na Normannach, dream a raibh deachaidreamh ag Toirdhealbhach leo.  Is dóigh i ndáiríre go raibh easaontas Uí Chinnsealaigh á chur chun a tairbhe dóibh féin ag Uí Bhriain, agus Domhnall agus a chol ceathrar á chur chun cinn acu.

Tá tuairim eile ann gur thit Gofraidh toisc go ndearna sé comhaontas leis na Laigin in éadan Uí Bhriain.  Más fíor, b'fhéidir gur éirigh le fir Uí Chinnsealaigh Áth Cliath a ghabháil in ainneoin titim Ghofraí.

Pé scéal é, ba ghearr í ré Uí Chinnsealaigh i nÁth Cliath.  Insítear i nAnnála Inis Faithlinn, na gCeithre Máistrí agus Uladh uile gur éag Domhnall laistigh den bhliain tar éis tinnis trí lá.  Tugtar ach an teideal rí Átha Cliath dó i nAnnála Inis Faithlinn agus Uladh.

I ndiaidh bhás Dhomhnaill, chur Toirdhealbhach a mhac féin, Muircheartach, i gcoróin i nÁth Cliath.  Lean Toirdhealbhach á dhéanamh le fasach tosaithe ag seanathair Dhomhnaill grandfather, inár cheapadh éilitheoir ar ard-ríogacht na hÉireann a rídhamhna féin i ríogacht Átha Cliath.

Foinsí

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Ríthe Átha Cliath
Ríthe Uí Chinnsealaigh