Banseanchas

Is cnuasach na meánaoise é An Banshenchas de dhánta a thugann insintí gearra faoi mhná iomráiteacha le fáil i seanscéalta na nGael.

Murab ionann is cuid mhór de luathlitríocht na Gaeilge, is féidir An Banshenchas a lua le húdar agus dáta ar leith.  Deir an réamhrá gur chum Gilla Mo Dutu Úa Caiside, as Ard Brecáin i gContae na Mí, an saothar i 1147.

Ábhair
Tá bunús stairiúil ag an An mBanshenchas, agus tosaíonn sé le hÉabha agus mná eile an tSean-Tiomna, leanann le mná seanscéalach i Miotaseolaíocht na nGael anáil is Éadaoin and Eimhear, agus críochnaíonn le pearsana sách stairiúla, ina measc roinnt mná de ríshliocht Gall-Ghaeil.

Is gearr iad na dánta, cúpla líne ar a mhéad.  Seo sampla maidir le roinnt luathphearsana bíobalta:

Agus sampla eile maidir le roinnt ban seanscéalacha na hÉireann:
{|class="wikitable"
|- style="vertical-align: top;"
! width=50% | Meán-Ghaeilge 
! width=50% | Nua-Ghaeilge

|- style="vertical-align: top;"
||
Ben Echach Aireman Étain. 
Ésa a ingen olc a hord. 
ainm uathi for uachtur inaid.
cairdes tria chinaid ra chorb. 
Mess Buachalla ingen Ésa. 
tria thindrem bésa bad borb. 
Mathair Conairi Móir moltair. 
Mes Buachalla maith in mind 
ua da hathair siur da mathair 
úa d'Étaín fathaig ind find. 
||
Bean Eochada Airemhan Éadaoin 
Easa a hiníon, olc a hord. 
Ainm uaithi air uachtar- ionad, caidreamh a cionta re chorbadh. 
Meas Buachalla iníon Easa. 
Trína tinreamh bhíodh maraí borb. 
... 
|}

Tá eolas ar chuid de na scéalta a bhuí le foinsí eile, amhail is an Leabhar Gheineasas, Tochmharc Éadaoine, agus foinsí eile gan iomrá.  Tá roinnt phearsana ann sa Bhanseanchas nach bhfuil inniu ach ainmneacha a thugann le fios go raibh scéalta anois fadchaillte ann, ach a bhí ar eolas ag an Caisideach agus a chomhaoiseacha.

Lámhscríbhinní
Tá An Banseanchas le fáil sa Leabhar Laighneach, Leabhar Uí Mhaine, Leabhar Mór Leacáin agus lámhscríbhinní eile (cf. Dobbs).  Maraon le dánta an dinnseanchais, tá dánta an banseanchais in éineacht le tráchtas próis, is dócha scríofa beagán níos faide anonn.

Foinsí
 Muireann Ní Bhrolcháin, "The Manuscript Tradition of the Banshenchas." Ériu. Iml. XXXIII (1982).
 The "Banshenchas" the Uí Néill queens of Tara, Anne Connon, in Seanchas:Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis John Byrne, eag. Alfred P. Smyth, ll. 98–108, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2000
 A Prosopography of the Early Queens of Tara, Anne Connon, in The Kingship and Landscape of Tara, eag. Edel Bhreathnach, ll. 225–360, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2005
 Banshenchas ar maryjones.us
 Margaret Dobbs, The Ban-Shenchus''. Cuid I, Cuid II, Innéacs

Tagairtí

Miotaseolaíocht na nGael