Ollamh Éireann

Ba theideal gairme d'Ard-fhile na nGael ab ea  Ollamh Éireann (Sean-Ghaeilge Ollam Érenn).

Cúlra
File nó bard na litríochta nó na staire ab ea ollam ('is mó' go litriúil). Bhíodh a ollamh féin ag gach taoiseach nó tuath.  Bhíodh ard-ollamh i ngach cúige, mar shampla, cúige na nUladh, ar comhchéim shóisialta le rí na cúige.  Thar ollaimh na gcúigí, bhíodh Ard-Ollamh (Rí-Ollam, Rí-Eigeas, Príméces) nó "Ollamh Éireann" i réim, ó am go chéile ar a laghad.

De ghnáth taobh istigh de ríocht Éireann, thagadh an Rí agus an tArd-Ollamh don ríocht go léir as tuath ar leith, an ceann is cumhachtaí.  I gcúige Uladh, bhítí in iomaíocht go dian le haghaidh na hard-chumhachta, agus ó am go céile malartaithe idir na sleachta iomaíocha clanna iomaíocha, Dál Fiatach agus Dál nAraidi.

Stádas sóisialta 
B'ionann stádas sóisialta an Ollaimh Éireann agus an tArd-Rí, agus bhí aige féin a phálás agus lucht coimhdeachta, de ghnáth 30 ollamh i dteannta lena ngiollaí.  De réir na dlíthe sómhara, bhí cead aige é féin a ghléasadh le héadaí sé-dhathach, maraon leis an rí.  Choinnítí craobh óir thar chionn an ollaimh; bhíodh craobh airgid ag an ánradh, agus craobhacha cré-umha ag na filí eile.

Is léir gur leath-oidhreachtúil é an gairm, óir go ndeirtear i Uraicecht na Ríar ("Bunleabhar na gCoiníollacha", eag. Liam Breatnach, DIAS 1987) nach féidir ollamh a dhéanamh de dhuine acu amháin gurbh fhilí a ghealfhine (is é sin, dá mba fhilí iad a athair agus a sheanathair).  Ar dtús, ceapadh an an t-ollamh ag an rí, ach faoin 6ú haois, thoghtaí é ag na hollaimh eile.

Seanscéalta
Sa scéal de chuid na Rúraíochta, "Immacallam in dá Thuarad" faightear tuairim is caint uaillmhianach an Ard-Ollaimh.

I scéal eile, "Tromdámh Guaire" nó "Imtheacht na Tromdhaimhe", tugtar cur síos glé ar an Ard-Ollamh i dteannta lena lucht coimhdeachta i mbun cuairt a thabhairt ar thaoisigh na dtuath.

I Leabhar Gabhála na hÉireann, insítear scéal faoi Ollamh Fodhla

Dualgais agus táillí
De réir nóis ársa, b'éigean do ríthe agus taoisigh bia agus síntiúis a thabhairt do bhuíonta fáin na n-ollamh, de ghnáth 30 ann, rud a bhíodh ina eire mór orthu.  Dá ndiúltóidís, d'aorfaí iad.

Gaireadh Tionól Droma Ceat c. A.D. 575 chun dlíthe nua a chur i bhfeidhm um na n-ollamh a smachtú.  Deirtear i bhForas Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn go ndéana Naomh Colm Cille idirghabháil ar a son.

PríomhOllúna

Ré réamhstairiúil 
 Amergin Glúingel
 Lugh Lámhfhada
 Adnae mac Uthidir, c. 1d aois A.D.

Luathmheánaois 
 Torna Éices, beo. c. 400
 Dubhthach moccu Lughair, c. 432 (féach an Seanchas Mór)
 Dallán Forgaill, bás 598
 Senchán Torpéist, PríomhOllamh 598 - 647
 Máel Muire Othna, bás 887
 Flann mac Lonáin, 896
 Torpaid mac Taicthech, bás 913
 Óengus mac Óengusa, bás 930
 Bard Boinne, bás 931
 Uallach ingen Muinecháin, bás 934
 Cormacán Éigeas, bás 946
 Cinaedh Ua hArtagáin, bás 975
 Eochaidh Ua Floinn, bás 984
 Urard mac Coise, bás 990

Meánaois 
 Clothna mac Aenghusa, bás 1008
 Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag, bás 1015
 Cúán úa Lothcháin, bás 1024
 Cú Mara mac Maic Liac, bás 1030
 Mac Beathaidh mac Ainmire, bás 1041
 Ceaunfaeladh ua Cuill, bás 1048
 Flaithem mac Maele Gaimrid, bás 1058
 Cellach úa Rúanada, bás 1079
 Mael Isa ua Máilgiric, bás 1088
 Cú Collchaille Ua Baígilláin, bás 1119
 Cú Connacht Ua Dálaigh, bás 1139
 Gillamaire Ua Conallta, bás 1166
 Tadhg Ua Dálaigh, bás 1181
 Máel Íosa Ua Dálaigh, bás 1185

Meánaois dhéanach 
 Giolla Ernain Ó Martain, bás 1218
 Gofraidh Fionn Ó Dálaigh, bás 1387
 Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh, bás 1405
 Sean mac Fergail Óicc Ó hUiccinn, bás 1490
 Paidin Ó Maol Chonaire, bás 1506
 Seán mac Torna Ó Maol Chonaire, beo lár na 16ú haoise.

Féach freisin
 Filid
 Ánradh
 Immacallam in dá Thuarad
 Tromdámh Guaire
 Uraicecht na Ríar

Tagairtí

Litríocht na hÉireann