Tadhg Dall Ó hUiginn

File clasaiceach Gaelach ba ea Tadhg Dall Ó hUiginn (c. 1550- c. 31 Márta 1591)  ar dhuine d’fhilí móra na nGael.  Ba cheann de na filí is iomráití é, ó ré-dhéanach na bhfilí Gaelach.   "Chum sé filíocht a thugann pléisíúr agus taitneamh fós ceithre chéad bliain tar éis a ceaptha lena grástúlacht agus a hornáideacht, le líofacht agus foirfeacht na teanga inti".

Tugann a shaol léargas dúinn ar na filí, ar na huaisle, ar thuaisceart Chonnacht agus ar stair na nGael sa 16ú hAois.

Saol

Muintir 
Bhí Tadhg Dall ina bhall de theaghlach d'fhilí gairmiúla ó thuaisceart Chonnacht. Tá ainm a mháthar anaithnid. Ba é Mathghamhain Ó hUiginn, file a d’éag 1585, athair Thaidhg Dhaill; mac eile leis ba ea Maol Muire (d’éag c.1590) a bhí ina ardeaspag ar Thuaim. I Luighne, Co. Shligigh, a bhí cónaí ar Mhathghamhain. 

Bhí muintir Uiginn in ann, dar leo féin, a nginealach a rianú siar go dtí Niall Naoighiallach.   

Is dóigh gurbh i Luíne a rugadh an tUiginneach, barúntacht Luighne i gContae Shligigh.  Tá cruthú ar an dáta 1550 i gcáipéis in Oifig na nAnnála Poiblí faoi Mhaitiú Ó hÚiginn ó 'Dougharane' a fuair bás ar an 9 Eanáir 1558 agus a raibh a shealúchas mar ábhar fiosrúcháin i Sligeach ar an 27 Iúil 1590.<ref>Deirtear sa cháipéis : ;Tadeus vulgariter dictus Teg Dall Ó Higyn est proximus et legitimus heres predicti mathei qui nunc est etatis quadragintorum annorum et maritatus'''. </ref>  

Is in áit ar theorainn Chontae Shligigh agus Mhaigh Eo, san áit a dtugtar Caisleán an Dumha inniu air (suite i gCoistealaigh), a d'fhás sé suas. Bhí sé i gCúil re Coill nuair a d'éag sé ar 31 Márta 1591 is cosúil. 

 Radharc 
Cé gur glaodh 'Dall' ar an tUiginneach, níl aon fhianaise go raibh sé dall. Tuigtear, áfach,go raibh sé 'gearr-radharcach' nó 'ar leathshúil', b’fhéidir. Thug file amháin ‘Tadhg tuadhall’ air : tuairimíonn Knott go gciallódh sin é a bheith dall sa tsúil chlé.

 Saothar 
Is iad na dánta leis is minice a luaitear: ‘Nodlaig do-chuamair don Chraoibh’;   ‘Fearann cloidhimh críoch Bhanbha’;   ‘D’fhior chogaidh comhailtear síothcháin’; ‘Tógaibh eadrad is Éire’.

 Foinsí 

 Eleanor Knott - A bhfuil aguinn dár chum Tadhg Dall Ó Huiginn (1550–1591) idir mholadh agus marbhnadh, aoir agus ábhacht, iomarbháigh agus iomchasaoid (Cumann na Sgríbheann nGaedhilge, 1922).
The bardic poems of Tadhg Dall Ó Huiginn (1550–1591)
Art Ó Beoláin - Merriman agus filí eile (1985)
'Tadhg Dall Ó hUiginn: foinse dá shaothar', Pádraig Ó Fiannachta (ed.), An dán díreach Léachtaí Cholm Cille 24 (Maigh Nuad 1994) 77-113
Pádraigín Riggs - Tadhg Dall Ó hUiginn: His Historical and Literary Context'',  Subsidiary Series 21   ISBN 1870166795  (Cumann na Scríbhinn nGaedhilge - Irish Texts Society 2010)

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1550
Básanna i 1591
Mhuintir na hÉireann 16ú haois
Gaeil na Meánaoise
Filí na hÉireann
Daoine as Contae Shligigh
Filí Gaeilge
Litríocht na Meánaoise
Scríbhneoirí Meánaoiseacha na hÉireann
Aorthóirí na hÉireann