An Tártáinis

Aithnítear  An Tártáinis mar theanga Phailé-Easpáinneach a bhí beo tráth ar Leithinis na hIbéire agus a bhí beo ann roimh choncas na Rómhánach. Tá inscríbhinní den teanga ar fáil in iardheisceart Leithinis na hIbéire, go príomha i ndeisceart na Portaingéile (an Algarve agus i ndeisceart Alentejo), agus iardheisceart na Spáinne (ó dheas de Extremadura agus in iarthar na hAndalúise). Tá 95 inscríbhinn den sórt sin ann, agus tá 82 chomhartha inléite ag na cinn is faide. Fuarthas thart ar aon trian díobh i reiligí Luath-Iarannaoise nó láithreáin adhlactha Iarannaoise eile a bhaineann le adhlacthaí saibhir casta. Is gnách iad a dhátú go dtí an 7ú haois RCR agus a mheas gurb í an script thiar theas an script Phailé-Easpáinneach ársa, le carachtair an-chosúil le foirmeacha na litreacha Féiníceacha ar leith, le fáil in inscríbhinní dar dáta c. 825 RCR.  Tarlaíonn cúig cinn de na hinscríbhinní ar stelae a bhfuil léirmhíniú orthu mar fhearas laochra snoite ón gCré-Umhaois Dhéanach ó Chultúr Pháirceanna na bPrócaí Luaithrigh (Béarla:Urnfield culture).

Ainm 
Úsáideann formhór na dtaighdeoirí an téarma Tártáinise (Béarla: Tartessian), chun tagairt a dhéanamh don teanga, mar atá fianaithe ar na stelae atá scríofa i script an Iardheiscirt,  ach b’fhearr le roinnt taighdeoirí an téarma Tártáinise a chur in áirithe don teanga ina croí-chreasa, rud atá fianaithe ag na taighdeoirí sin a bhfuil roinnt acu roinnt graifítí seandálaíochta acu  – amhail graifítí Huelva  agus b’fhéidir le roinnt stelae  mar Villamanrique de la Condesa (J.52.1).  Measann taighdeoirí dá leithéid gur teanga dhifriúil a bheadh i dteanga na n-inscríbhinní a fhaightear lasmuigh de chroí-chrios na Tártáinise  nó b’fhéidir canúint Thártáinise  agus mar sin b’fhearr leo teanga an stelae a aithint le teideal eile: “ iardheisceart"  nó "Lúsatánais an Deiscirt". Tá comhaontú ginearálta ann go bhfuil limistéar lárnach na Tártáinise timpeall Huelva, ag leathnú go dtí gleann na Guadalquivir, ach tá an limistéar faoi thionchar na Tártáinise i bhfad níos leithne  (féach léarscáileanna). Baineann trí cinn de na 95 stelae agus roinnt graifítí leis an bpríomhlimistéar: Alcalá del Río (Untermann J.53.1), Villamanrique de la Condesa (J.52.1) agus Puente Genil (J.51.1). Fuarthas ceithre cinn freisin sa Guadiana Lár (in Extremadura), agus fuarthas an chuid eile i ndeisceart na Portaingéile (an Algarve agus Alentejo Íochtarach), áit a n-aimsíonn foinsí na Gréige agus na Róimhe na pobail réamh-Rómhánacha , na Cempigh agus na Conigh .

Stair 
Is é an dátú is muiníní ná an inscríbhinn Tártáinise (J.57.1) sa reilig ag Medellín, Badajoz, an Spáinn go dtí 650/625 RCR. Áirítear le dátaí deimhnithe eile don reilig Medellín criadóireacht phéinteáilte ón 7ú-6ú haois R.Ch.

Ina theannta sin, sainaithníodh graifít ar shlige  Féinící dar dáta go luath go dtí lár an 7ú haois RCR, agus a fuarthas ag an lonnaíocht Fhéiníceach Doña Blanca in aice le Cadiz mar Tártáineach de réir cruth na gcomharthaí. Níl ann ach dhá chomhartha ar fad, ag léamh ]tetu[ nó b’fhéidir ]tute[. Ní thaispeánann sé an siolla-ghuta iomarcaíochta níos sainiúla don script iardheisceartach, ach d’fhéadfadh gur fhorbair sé seo de réir mar a d’oiriúnaigh scríobhaithe dúchasacha an script ón sean-Fhéinícis agus tá eisceachtaí eile dá leithéid ann (Correa agus Zamora 2008).

D’fhéadfadh baint a bheith ag an script a úsáideadh san mionta i Salacia (Alcácer do Sal, an Phortaingéil) ó thart ar 200 R.Ch. leis an script Tártáinise, cé nach bhfuil aon iomarcaíocht siolla-gutaí inti; tá sáruithe ar an eolas seo, ach ní léir an bhfuil teanga an mhionta seo ag teacht le teanga na stelae (de Hoz 2010).

Meastar go ginearálta gurb iad na Tuairdentaigh den tréimhse Rómhánach oidhrí an chultúir Thártáinigh. Luann Strabo an méid seo a leanas: "Tá na Tártáinigh rangaithe mar na daoine is críonna de na nIbéarach; agus úsáideann siad aibítir, agus tá taifid ar a sean-stair, dánta, agus dlíthe scríofa i véarsaí atá sé mhíle bliain d'aois, mar a mhaíonn siad. "  Ní fios cathain a scoir an Tártáinis de bheith á labhairt, ach taifeadann Strabo (ag scríobh c. 7 RCR) go bhfuil “Na Tártáinigh ... agus go háirithe iad siúd a bhfuil cónaí orthu faoi na Baetigh, tar éis athrú go hiomlán go dtí modh maireachtála na Róimhe; agus an chuid is mó den phobal gan cuimhneamh níos mó fiú ar a dteanga féin."

Ag scríobh 

Tá inscríbhinní na Tártáinise i script an Iardheiscirt, ar a dtugtar freisin an script Tártáinise nó an Lúsatánais Theas. Cosúil le gach scripteile, ach amháin an aibítir Ghréag-Ibéireach, úsáideann an Tártáinis glifeanna siollacha  do chonsain phléascacha agus litreacha aibítre do chonsain eile. Mar sin, is meascán é d’ aibítir agus de shiolla ar a dtugtar leathshiollabra. Creideann roinnt taighdeoirí gur de shliocht na haibítre Féinícise amháin iad na scripteanna seo, ach ceapann daoine eile go raibh tionchar ag aibítir na Gréige freisin orthu.

Tá an script Tártáinise an-chosúil le script Oirdheisceart na hIbéire, i gcruth na gcomharthaí agus ina luachanna araon. Is í an phríomhdhifríocht ná nach ndéanann script Oirdheisceart na hIbéire marc iomarcach ar luachanna gutha na gcarachtar siollach, a d’aimsigh Ulrich Schmoll agus a cheadaíonn an chuid is mó de na carachtair a rangú ina ngutaí, ina gconsain agus ina charachtair siollacha. Ó na 1990í ar aghaidh, bhí rúnscaoileadh  na scripte críochnaithe den chuid is mó agus mar sin tá luachanna fuaime fhormhór na gcarachtar ar eolas. Cosúil leis an gcuid is mó de na scripteanna Pailé-Easpáinneacha eile, ní dhéanann an Tártáinis idirdhealú idir chonsain ghlórtha agus neamhghlórtha ([t] ó [d], [p] ó [b] nó [k] ó [ɡ]).

Tá an Tártáinis scríofa i scriptio continua, rud a fhágann go bhfuil sé deacair focail aonair a aithint.

Aicmiú 
Fágtar an Thartéisis neamhrangaithe de ghnáth mar gheall ar easpa sonraí nó moltar gur teanga aonair í de bharr easpa ceangail leis na teangacha Ind-Eorpacha. Léirmhíníodh roinnt ainmneacha Tartesacha mar Ind-Eorpach, go sonrach mar Cheilteach.  Mar sin féin, tá an teanga ina hiomláine domhínithe ó thaobh na gCeilteach nó an Ind-Eorpaigh de; is cosúil nach bhfuil struchtúr na siollaí Tartesacha ag teacht leis an bhfoghraíocht Cheilteach nó fiú an Ind-Eorpach agus níos comhoiriúnaí leis an Ibéir nó leis an mBascais ; measann roinnt scoláirí gur iasachtaí iad na heilimintí Ceilteacha go léir.

Ó 2009 i leith, tá áitithe ag John T. Koch gur teanga Cheilteach í an Tartessian agus gur féidir na téacsanna a aistriú. Tá an-tóir ar thráchtas Koch ag an tsraith theilifíse BBC The Celts: Blood, Iron and Sacrifice  agus an leabhar gaolmhar le Alice Roberts.  }}

Cé go bhfuil daoine eile ar nós Terrence Kaufman  tar éis a mholadh go bhféadfadh an Tartessian a bheith ina teanga Cheilteach, diúltaíonn teangeolaithe go forleathan don mholadh seo. Tá achoimre ag de Hoz ar an gcomhdhearcadh acadúil atá ann faoi láthair maidir le haicmiú na Tartéise mar theanga Cheilteach:

Téacsanna 
(Is samplaí iad seo a leanas d’inscríbhinní Tartessian. Luaitear córas uimhrithe Untermann, nó ainm suímh i tras-scríbhinní níos nuaí, idir lúibíní, m.sh (J.19.1) nó (Mesas do Castelinho). Is le Rodríguez Ramos [2000] na traslitrithe.)

 Mesas do Castelinho (Almodôvar)

 
 
 
 

Is é seo an téacs Tartessian is faide atá ar eolas faoi láthair, le 82 comhartha, a bhfuil luach foghraíochta inaitheanta ag 80 acu. Tá an téacs iomlán má ghlactar leis go bhfuil foirm frása Tartessian coitianta sa chuid damáiste .  Tá dhá ghrúpa de ghais Thartéiseacha san fhoirmle a bhfuil an chuma orthu a infhilleadh mar bhriathar:  ,  ,  ,  ,  ,  agus  ,  ,  ,  ó chomparáid le inscríbhinní eile. 

 Fonte Velha (Bensafrim) (J.53.1)
  

 Herdade da Abobada (Almodôvar) (J.12.1)

Féach freisin 

 Arganthonios
 Teanga Cheilteach
 teanga na Gailíse
 Teangacha Hispano-Ceilteach
 Ard-Mhúsaem na Seandálaíochta (An Phortaingéil)
 Na pobail réamh-Rómhánacha ar Leithinis na hIbéire
 Teangacha Ceilteacha na Mór-Roinne

Tagairtí 

Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe