Domhnall Mac Lochlainn

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, agus Ardrí na hÉireann, ba ea Domhnall Mac Lochlainn (Meán-Ghaeilge Domnall Ua Lochlainn) (1048 – 10ú Feabhra 1121).

Ard-ríogacht tar éis Mhaoil Seachnaill 

Is doiléir é céard ba bhrí le hard-ríogacht Éireann, ar a raibh  Domhnall ina éilitheoir uirthi, tar éis bhás rí dheireanach na Teamhrach de chuid Uí Néill, Máel Sechnaill mac Domnaill de Clann Cholmáin, sa bhliain 1022.  Mholl ríthe iomaíochta sainmhínithe éagsúla.  Mhaígh Domhnall agus a dhlíodóirí go raibh Ardrí "le freasúra" in ann dul i gceannas a arm fad timpeall na hÉireann gan cliseadh, agus bhí Domhnall in ann amhlaidh.  Ní raibh tacadóirí a chéile comhraic deisceartach, Muircheartach Ó Briain na Mumhan, ar aon intinn leis, ar ndóigh.  Dar leo, ba chóir go raibh faoi smacht Ardrí "gan bhfreasúra" trí mhórchalafort na tíre: Áth Cliath, Port Láirge agus Luimneach, agus ar ndóigh, bhí roinnt smacht ag  Muircheartach orthu siúd.

Diarmaid mac Maoil na mBó Uí Chinnsealaigh ba ea an chéad fhear i ndiaidh Mhaoil Seachlainn a bhí in ann a mhaíomh gurbh Ardrí é.  Rí na of Laighean agus na nGall ina thásc, i ndáiríre bhí Diarmaid ina rí ar fud an-chuid na hÉireann.  Bhí a mhac Murchadh i gcoróin i nÁth Chath; client leis ba ea Toirdhealbhach Ó Briain sa Mhumhain; agus chomhghuaillí leis ba ea Niall mac Eochadha na nUlad.  Fuair Diarmaid bás i mbun chatha, ag iarraidh oidhrí Mhaoil Seachnaill a chur faoina chois, ar Dé Máirt 7ú Feabhra 1072.

Tar éis bhás Diarmada, tháinig Toirdhealbhach Ó Briain, a iar-ccc, chun cinn.  Chuir sé a mhac, Muircheartach, i gceannas i nÁth Cliath, agus rinne feachtais sna hUlaid.  Sna Laigin agus Connachta, bhí sé mar aidhm aige achrann a chóiriú i measc clann in iomaíocht achéile.  Nuair a tháinig Domhnall Ua Lochlainn chun cinn sa tuaisceart sa bhliain 1084, nuair chuir Toirdhealbhach isteach air.  D'éirigh sé tinn an bhliain dár gcionn, agus fuair bás sa bhliain 1086, 77 bliain d'aois.  D'aithin na hannála claonpháirteacha tuaisceartacha é fiú mar Ardrí.

Bunúis 
Sna ginealaigh, mar shampla Rawlinson B 502, rianaítear sinsearacht Domhnaill ar ais trí Dhomhnall ó Néill, a athair Muircheartach mac Néill, go Niall Glúindubh.  Sa Leabhar Laighneach, tá leagan go caolchúiseach difriúil le fáil.  Is é Lochlann mac Maoil Seachnaill é sinsear Mhic Lochlainn sa leagan seo, in ionad Lochlainn uí Dhomhnaill uí Néill.  De shliocht deartháir níos lú cáiliúla Néill Ghlúinduibh é an Domhnall seo.  Pé scéal é, ba bhall é Mhic Lochlainn de Chineál Eoghain, géag Uí Néill an Tuaiscirt, agus ba cheart dóibh sinsir cháiliúla a mhaíomh.

Roimh Dhomhnall féin, ní raibh ach ceannaireacht lag ag Cineál Eoghain, chomh lag sin gur rugadh cuireadh do Chonchúr Ó Briain na Mumhain, col ceathrar agus namhaid dearg Thoirdhealbhaigh, ríogacht Tulaigh Óig a glacadh.  Tar éis dúnmharú Conchúir agus a mhná chéile sa bhliain 1078, tugadh cuireadh sa dheartháir Cinnéid teacht i gcomharbacht air.  Faoi cheannas Domhnaill, thángadar chun cinn arís mar cumhacht shuntasach i saol polaitiúil na tíre.

Réimeas 
Rinneadh rí Ailigh de Dhomhnall sa bhliain in 1083 agus thuaidh sé a réimeas mar ba ghnách 'creach rí' in éadan Chonaille Muirtheimhne.  Deirtear i nAnnála Uladh:

Chuaigh Muircheartach Ua Briain, rí nua na Mumhan agus gaol máthartha Thoirdhealbhaigh, i ngleic ámh in éadan cheannas Mhic Lochlainn idir na blianta 1101 agus 1119.

Tásc 
Léitear tasc ardmholtach Domhnaill glowing i nAnnála Uladh mar a leanas:

Foinsí

Féach freisin
 Stair na hÉireann
 Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe Ailigh
Daoine as Contae Dhún na nGall
Daoine a rugadh i 1048
Básanna i 1121