Guaire Aidhne mac Colmáin

Rí na gConnacht de chlann Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Guaire Aidhne mac Colmáin (Sean-Ghaeilge Guaire Aidne mac Colmáin) (bás 663).  Colmán mac Cobthaig (bás 622), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí Guaire ina rí i rith bharr réime Uí Fhiachrach Aidhne.

Luath réimeas 

Is amhlaidh gur tháinig Guaire i gcomharbacht ar a athair mar rí Uí Fhiachrach Aidhne sa bhliain 622.  Chloígh rí Mumhan, Faílbe Flann mac Áedo Duib (bás 639), é i gCath Carn Feradaig (Carn Fhearaígh, Contae Luimnigh) sa bhliain 629.  Maraíodh a chomhghuaillí Conall mac Maoil Duibh, Uí Mhaine.  Dar le Céitinn, bhí Guaire ag iarraidh ceantar Thuamhan a fháil ar ais.  Molann Byrne gur shuntasach é an cliseadh seo ó thaobh theacht chun cinn Déisi Tuaiscirt i dTuamhain, agus fosta teacht i réim Raghallaigh mhic Uadach (bás 649) sa Chonnachta.

Carn Chonaill 
Feictear Guaire sna hannála don chéad uair eile i gCath Charn Chonaill (ina chríocha féin gar den Ghort) sa bhliain 649.  Sa chath seo, theith sé roimh an Ardrí, Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665) de Bhreá.

Insítear scéal an chatha sa sága Cath Cairnd Chonaill.  Diarmaid a bhí an t-ionsaitheoir le tacú mhainistir Chluain Mhic Nóis.  Roimh an gcath, chuir Caimmín, abb Inis Celtra, mallacht ar Ghuaire. Dhiúltaigh Diarmaid iarratas sos cogaidh ó Ghuaire trí Cumméne Fota (bás 662), abb Chluain Fearta.  I ndeireadh na dála, bhain Guaire bua morálta amach nuair a sháraigh sé an tArdrí le féile dosna boicht.  Rinne Diarmaid conradh síochána agus cairdis leis ansin.

De réir an tsága, maraíodh fosta sa chath: Cúán mac Amhalaí (bás 641) rí Mumhan (ar a nglaoitear Cúán mac Éanna sa sága); Cúán mac Conaill rí Uí Fiodhghinte; agus Tolomnach rí Uí Liatháin.  Molann Byrne gur dochreidte é seo,  bunaithe ar bhás Cúáin mhic Amhalaí sna hannála agus ar an neamhdóchúlacht go mbeadh Uí Liathain ag troid i bhfad óna gcuid críoch i ndeisceart na Mumhan.  Ní dhéantar trácht ar an nasc leis an Mumhain i nAnnála Uladh nó Annála Inis Faithlinn, ach caomhnaítear sean-nós an tsága i n[Annála Tiarnaigh]].  Tá fianaise ann de chaidreamh le hUí Fiodhghinte i ndán den 8ú haois It é saigte gona súain, caoineadh Chréide iníon Ghuaire d'fhear óg den mhuintir úd.

Guaire sna scéalta
Sa sága Scéla Cano meic Gartnáin, tagann prionsa Dhál Riada ar deoraíocht go dtí cúirt Guaire.  Titeann iníon Ghuaire, Créide, i ngrá leis, cé go bhfuil sí pósta le  Marcán mac Tommáin (bás 653), rí Uí Mhaine.

Sa scéal de chuid na 11/12ú haois, Tromdhámh Ghuaire, nó Imtheacht na Tromdhaimhe, insítear gur thug Ollamh Éireann, Senchán Torpéist, cuairt ar Ghuaire, agus ina theannta céad file is caoga agus cead dalta is caoga.

Insítear scéalta faoina chaidrimh le naoimh amhail is Cumméne Fota as Cluain Fearta, Caimmín as Inis Cealtra agus Colmán mac Duach as Cill Mhic Dhuach.  Bhí nasc áirithe aige le Tuaim Gréine agus sinsear ba ea é de bheirt abbaí ann de chuid na 8ú haoise.

Is amhlaidh gur thug Guaire tacaíocht do naoimh na hIarmhumhan ag triall suas an tSionainn.  Creideann Byrne dá bharr go raibh tionchar aige sa Mhumhain, san áireamh, ceannas i Corca Mrua agus Corca Bhaiscinn, agus críocha i dtailte níos deireanaí Dhál Chais.

Rí Chonnacht agus oidhre 

Feictear Guaire sna ríliostaí i ndiaidh a dhearthár, Loingseach (bás 655).  D'fhéadfadh é gur éirigh sé go sealadach as a choróin tar éis na cliste ag Carn Conaill agus go ndeachaigh sé sa saol reiligiúnach.  Tar éis bhás Loingsigh sa bhliain 655, rinneadh rí Chonnacht de Ghuaire, i réim go dtí a bhás féin sa bhliain 663.  Adhlacadh é ag Cluain Mhic Nóis.

Sna haoiseanna i ndeireadh sin, chuaigh Ui Fhiachrach i léig agus tháinig Uí Briúin chun cinn ina ionad, ríthe Chonnacht go síoraí.  Ó dheas sna 700í, bheadh Tuamhain ionghafa go buan ag Déisi Tuisceart.

Clann agus muintir 
I measc mhic Ghuaire a bhfuil aithne orthu, tá a leanas:
 Ceallach (Cellach) (bás 666)
 Ardal (Artgal)
 Muircheartach Nár (bás 668), rí Connacht
Is sinsear é Guaire desna clanna Uí Cléirigh, Uí Sheachnasaigh, Colton, Mhic Giolla Cheallaigh, Uí Eidhín, Uí Dhubhda agus eile.

I measc sliochtaigh Ghuaire tá a leanas:
 Mícheál Ó Cléirigh, c. 1590–1643, príomh-thiomsaitheoir Annála na gCeithre Máistrí
 Major-General William O'Shaughnessy, 1673–1744
 John O'Heyne, beo 1706, staraí Doiminiceach
 William Brooke O'Shaughnessy, 1808–1880, tocsaineolaí agus poitigéir
 Thomas Shaughnessy, 1st Baron Shaughnessy, 1853–1923, Uachtarán Canadian Pacific Railway
 Margaret Heckler, 1931, polaiteoir Poblachtach as Massachusetts

Litríocht 
 Feictear Guaire sa dán The Three Beggars le William Butler Yeats 
 Tá stair Ghuaire inste ag James Patrick Hynes ina shaothair The Hynes of Ireland agus The O'Shaughnessys

 Féach freisin 
 Ríthe na gConnacht

 Foinsí 
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Annála Inis Faithlinn
 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn
 T.M.Charles-Edwards, Early Christian Ireland Francis J.Byrne, Irish Kings and High-Kings Daniel P. McCarthy, The Chronology of the Irish Annals Ó Coileáin, Seán, "Some Problems of Story and History", in Ériu 32 (1981): 115–36.
 Ó Coileáin, Seán, "The Structure of a Literary Cycle", in Ériu 25'' (1974): 88–125.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Scéalaíocht na Ríthe
Ríthe na gConnacht
Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne