Robert Owen

Déantúsóir teicstílí Breatnach, daonchara, leasaitheoir sóisialta, agus duine de bhunaitheoirí an tsóisialachais útóipigh agus ghluaiseacht na gcomharchumann ab ea Robert Owen (14 Bealtaine 1771 – 17 Samhain 1858). Rinne sé a dhícheall feabhas a chur ar dhálaí oibre monarchan, chuir sé pobail thurgnamhacha shóisialta, chun cinn, agus d’fhéach sé le cur chuige níos comhchoiteann  i leith tógáil leanaí, lena n-áirítear rialú rialtais ar oideachas. Ghnóthaigh sé saibhreas go luath sna 1800idí ó mhuileann teicstíle ag Lannraig Ùr, Albain. Tar éis dó oiliúint a fháil mar éadaitheoir i Stamford, Lincolnshire d'oibrigh sé i Londain sular athlonnaigh sé, nuair a bhí sé 18 mbliana d'aois, go Manchain,  áit ar thosaigh sé ag monarú teicstílí. Sa bhliain 1824, d'aistrigh sé go Meiriceá agus chuir sé an chuid is mó dá fhortún i bpobal turgnamhach sóisialach ag New Harmony, Indiana, mar réamhobair dá shochaí útóipeach. Mhair sé thart ar dhá bhliain. Theip ar phobail Oweníte eile freisin, agus sa bhliain 1828 d'fhill Owen ar Londain, áit a lean sé ar aghaidh ag tacú leis an lucht oibre, ag stiúradh forbairt comharchumann agus gluaiseacht na gceardchumann, agus ag tacú le reachtaíocht saothair leanaí agus scoileanna comhoideachais saor in aisce.

Luathshaol agus oideachas 

Rugadh Robert Owen in Y Drenewydd, baile margaidh beag i Sir Drefaldwyn, sa Bhreatain Bheag, ar 14 Bealtaine 1771, do Anne (Williams) agus Robert Owen. diallaiteoir, iarnóir agus máistir poist áitiúil ab ea a athair; iníon de theaghlach feirmeoireachta as Y Drenewydd,  ba ea a mháthair. Ba é Robert Óg an séú duine de sheachtar clainne an teaghlaigh, a fuair beirt acu bás ag aois óg. Ba iad na deartháireacha A mhair ná William, Anne, John agus Risteard a mhair.

Ní bhfuair Owen mórán oideachais fhoirmiúil, ach bhí sé ina léitheoir díograiseach. D'fhág sé an scoil agus é deich mbliana d'aois chun bheith phrintíseach ag éadaitheoir i Stamford, Lincolnshire, ar feadh ceithre bliana. D'oibrigh sé freisin i siopaí éadaí Londain agus é ina dhéagóirí. Ag thart ar 18 mbliana d'aois, bhog Owen go Manchain, áit ar chaith sé an dá bhliain déag ina dhiaidh sin, agus é fostaithe ar dtús ag Satterfield's Drapery i gCearnóg Naomh Anna.

Pósadh agus teaghlach
Ar chuairt go hAlbain, bhuail Owen le agus thit sé i ngrá le Ann (nó Anne) Caroline Dale, iníon le David Dale, daonchara as Glaschú agus úinéir Muileann New Lanark. Tar éis a bpósta ar 30 Meán Fómhair 1799, bhunaigh na hOwens baile i Lannraig Ùr, ach bhog siad go Teach Braxfield i Lannraig, Albain ina dhiaidh sin.

Bhí ochtar clainne ag Robert agus Caroline Owen, agus fuair an chéad duine acu bás ina naíonán. Ceathrar mac agus triúr iníonacha a bhí sa seachtar a tháinig slán: Robert Dale (1801–1877), William (1802–1842), Ann (nó Anne) Caroline (1805–1831), Jane Dale (1805–1861), David Dale (1807–). 1860), Richard Dale (1809–1890) agus Mary (1810–1832).[11][6][16] Lean ceathrar mac Owen, Robert Dale, William, David Dale agus Richard, agus a iníon Jane Dale, a n-athair go dtí na Stáit Aontaithe, ag éirí ina saoránaigh SAM agus ina gcónaitheoirí buana in New Harmony, Indiana. D’fhan bean chéile Owen Caroline agus beirt iníonacha, Anne Caroline agus Mary, sa Bhreatain, áit a bhfuair siad bás sna 1830í.

New Lanark Mill
I mí Iúil 1799 cheannaigh Owen agus a chomhpháirtithe an muileann i  Lannraig Ùr ó David Dale, agus d'éirigh Owen bheith ina bhainisteoir air i mí Eanáir 1800. Spreagtha ag a rath bainistíochta i Manchain, bhí súil ag Owen an muileann New Lanark a stiúradh ar phrionsabail níos airde ná prionsabail tráchtála amháin. Bhunaigh David Dale agus Richard Arkwright an muileann sa bhliain 1785. Sholáthair eas an Chluaidh an chumhacht uisce don mhuileann cadáis, ceann de na cinn is mó sa Bhreatain. Bhí thart ar 2,000 duine páirteach, tugadh 500 acu chuig an muileann ag aois a cúig nó a sé ó bhochtáin agus ó charthanachtaí Dhún Éideann agus Ghlaschú. Chaith Dale, a raibh aithne mhaith air as a bheith flaithiúlacht, leis na leanaí, ach ní raibh dálaí maireachtála sásúil ag na háitritheoirí, in ainneoin iarrachtaí Dale agus a chliamhain Owen chun saol a gcuid oibrithe a fheabhsú.

Bhí go leor de na hoibrithe ó na leibhéil shóisialta is ísle; bhí gadaíocht, meisce agusduáilcí eile coitianta agus  bhí faillí a dhéanamh ar sholáthar an oideachais agus ar an chóras séarachais. Bhí cónaí ar fhormhór na dteaghlach in aon seomra amháin.

Tagairtí 

Básanna i 1858
Daoine a rugadh i 1771