Broc

Is uiliteoirí gearrchosacha iad na broic san fhine Mustelidae (in éineacht leis na dobharchúnna, glutain, cait chrainn, minceanna, cait choille, easóga, agus firéid). Is grúpa polaifíléiteach seachas grúpa tacsanomaíoch nádúrtha iad na broic, bunaithe ar a gcorp dingthe agus buntáistí éabhlóideacha i gcomhair tochailt.

Sanasaíocht agus stair 
Creidtear go dtagann an focal “broc” ón Phróta-Cheiltis *brokkos a chiallaíonn “liath” (cf. Breatnais broch, Sean-Bhéarla brocc, agus an t-ainm neamhchoitianta Béarla brock).

Nuair a úsáidtear an téarma “broc” i nGaeilge, is tagairt don bhroc Eorpach é de ghnáth, an speiceas amháin atá dúchasach in Éirinn.

Is fada an lá ó tháinig an broc go hÉirinn i dtosach. Bhí meas ag Gaeil ar an mbroc chuile lá riamh. Bhaineadh na Ceiltigh leas as craicne na mbroc. Bhítí ag ithe a chuid feola i bhfad siar sa stair. Déantar tagairt i nDlí na mBreithiúna don bhroc, don fhia agus don mhuc fhiáin mar ainmhithe seilge.

Níos déanaí, chreid cuid de na daoine gur ó na muca a thug na Lochlannaigh go hÉirinn a shíolraigh na broic.  Ar ndóigh bhí an broc ar oileán na hÉireann i bhfad roimhe sin.

Níos gaire ná sin sa stair bhíodh daoine bochta ag ithe feoil bhroic. D’itheadh na daoine bochta an broc muice. Bhíodh an-tóir ar a chuid feola in éineacht le cabáiste.

Béaloideas agus nósanna in Éirinn 
Tá neart scéalta san fhinscéalaíocht agus sa mbéaloideas faoi na broic. Mar shampla

 Bhíodh Suibhne Geilt ag éisteacht le sianaíl na mbroc agus é ag imeacht roimhe tríd an bhforaois.
 Tá trácht i gceann de na scéalta Fiannaíochta ar Chaoilte Mac Rónáin a bheith ag fiach broc.
 Sa scéal ‘Oidheadh Chloinne hUisneach’ deir Déirdre go mbíodh sí ag ithe feoil bhroic in Albain, sin agus iasc agus fiafheoil.

 Dúradh sa Leabhar Laighneach go raibh feoil bhroic sách maith le cur ar bhord an rí.

Bhí broic go fairsing san áit a raibh Naomh Ciarán lonnaithe. Lá amháin ghoid sionnach ceann dá chuid cuarán. Chuaigh broc de rite reaite i ndiaidh an tsionnaigh, rug sé i ngreim cluaise air agus chuir sé iachall air an cuarán a thabhairt ar ais chuig Ciarán.

Ceapadh gur feoil a bhí intí a bhí thar cionn agus go dtéadh sé go mór chun sochair do bhean a bheadh tar éis páiste a thabhairt ar an saol agus a dteastaíodh cothú faoi leith uaithi lena neartú. Neartódh sí go breá í a deirtí.

Lenár linn féin cuireadh milleán ar an mbroc faoi bheith ag scaipeadh eitinn bhólachta. Maraíodh go leor de na broic ar an gcúis sin. Tá eolaithe a cheapadh anois gurbh fhearr agus gur dhaonna i bhfad vacsaíniú a dhéanamh ar an mbroc mar a dhéantar ar an sionnach ar Mhór-roinn na hEorpa le confadh a chosc.

Tréithe 
Mamach oíchí feoiliteach atá ann a chónaíonn i bpoll sa talamh, an brocach . 

 De ghnáth 0.5-1 rn ar fhad, liath-dhonn, agus le dathanna dubha is bána. 
 Leathan le colainn throm, a aghaidh gobach, a smut fada go leor, a ingne géar is a fhionnadh mosach. 

Ceapadh i gcónaí gur ainmhí meabhrach a bhí ann. Tá an broc an-fhaiteach. Is annamh a feictear an broc.  "Is brocach an t-ainm atá ar an áit a gcónaíonn sé. Bíonn féir agus cleití i mbéal an mbrocaidh."

Aicmiú 
Tá na cúig speiceas déag aicmithe laistigh de cheithre fhofhine: 

 seacht speiceas Melinae (géinis Meles, gaineamhbhroc (arctonyx) na hÁise, agus an broc Eorpach Meles meles san áireamh), 
 sé speiceas Helictidinae, firéadbhroc nó na broic firéid (helicitis, géineas Melogale, ), 
 an broc meala (Mellivora capensis, san fhofhine Mellivorinae), agus 
 an broc Meiriceánach (Taxidae taxus nó  taxidea Mheiriceá san fhofhine Taxidae).

D'aicmítí an dá speiceas de bhroic bhréantais (géineas Mydaus) laistigh de Melinae, ach léiríonn an fhianaise ghéiniteach is déanaí gur baill den fhine Mephitidae (na scúinc) iad.

 Fine Mustelidae
 Fofhine Melinae
 Géineas Arctonyx
 Broc muice tuaisceartach, Arctonyx albogularis
 Broc muice mór, Arctonyx collaris
 Broc muice Sumatrach, Arctonyx hoevenii
 Géineas Meles
 Broc Seapánach, Meles anakuma
 Broc na hÁise, Meles leucurus
 Broc Eorpach, Meles meles
 Broc Cugasach, Meles canescens
 Fofhine Helictidinae
 Géineas Melogale
 Broc firéid Burmach, Melogale personata
 Broc firéid Iávach, Melogale orientalis
 Broc firéid Síneach, Melogale moschata
 Broc firéid Formósach, Melogale subaurantiaca
 Broc firéid Boirneoch, Melogale everetti
 Broc firéid Vítneamach, Melogale cucphuongensis
 Fofhine Mellivorinae
 Broc meala, Mellivora capensis
 Fofhine Taxidiinae:
 † Chamitataxus avitus
 † Pliotaxidea nevadensis
 † Pliotaxidea garberi
 Broc Meiriceánach, Taxidea taxus
 Fine Mephitidae
 Fofhine Mydainae
 Géineas Mydaus
 Broc bréantais Indinéiseach, Mydaus javanensis
 Broc bréantais Palawan, Mydaus marchei

Féach freisin 

 An bhrocaireacht
 Broc meala
 An brocaire (terrier)

Tagairtí 

Mamaigh
Broic