Loingseach mac Aonghasa

Ard-Rí na hÉireann ba ea Loingseach mac Aonghasa (Sean-Ghaeilge Loingsech mac Óengusso) (bás 703).  Ba bhall é Loingseach de Cineál Chonaill d'Uí Néill an Tuaiscirt.  Bhí seanathair Loingsigh, Domhnall mac Aodha (bás 642), ina Ard-Rí, cé nach raibh a athair.

Luath-imeachtaí
Ní fhaightear sna hanála trácht ar a thrácht i gcoróin Chineál Chonaill.  Tá taifead iontu ar bhás a uncail Ailill Flann Easa (bás 666) le linn blianta an phlá.

Feictear Loingseach sna hannála don bhliain 672, nuair a chloígh sé Dúngal mac Máele Tuil de Chineál Bógaine, géag de Chineál Chonaill lonnaithe in iardheisceart Dhún na nGall.  Ní deir Annála Uladh gur bhuaiteoir é  Loingseach, ach deir Annála Tiarnaigh amhlaidh.  Déanann Annála na gCeithre Máistrí, trácht ar Loingseach mar thaoiseach Chineál Chonaill, agus an t-imeacht seo á thuairisc acu.

Ard-Rí
Tar éis mharú an iar-rí, Fíonsneachta Fleách sa bhliain 695, de réir Annála Uladh, bhí Loingseach agus Congalach mac Conaing Cuirre (bás 696) de Shíol Aodha Sláine in iomaíocht a chéile le haghaidh na hArd-Ríogachta.  Bunaithe is dócha ar croinic chomhaimseartha scríofa ar Oileán Í, deir na hanála is gur thuaidh réimeas Loingsigh tar éis bhás Chongalaigh.  Insítear i nAnnála Tiarnaigh ámh, gur thosaigh réimeas Loingsigh sa bhliain 695, roimh bhás Chongalaigh.  Mar fíor, bhí sé i réim ón mbliain 695 go 703.

Le linn réimeas Loingsigh, tháinig Adhamhnán, ball de Chineál Chonaill, go hÉirinn chun an soiscéal a scaipeadh.  Feictear Loingseach mar an chéad phearsa thuata a shínigh Cáin Adhamhnáin, aontaithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.  Thug Loingseach lán dá thacaíocht don dlí seo.

Bhí daoine agus eallach araon cráite le plánna agus gorta i gcaitheamh a réimis.  Deir Seathrún Céitinn gur lean an gorta ar aghaidh le trí bliana.

Bás agus sleachta
Chuir a gceili comhraic, Cineál Chonaill, i gContae Dhoire isteach, stopadh ar leathadh Chineál Eoghain.  Dá bharr, ní raibh aon dul as acusan ach ionsú ó dheas i gConnacht isteach.  Ag iarraidh fosta a ard-ríogacht a vvv, rinne Loingseach ábhairín sa bhliain 703.  Maraíodh Loingseach an bhliain úd ag Cath Chorann (in Contae Shligigh), agus sean-rí Cellach mac Rogallaig na gConnacht (bás 705) ina gceannas.  Déanann Croinic na hÉireann trácht ar mar Ard-Rí ina thásc.  Deirtear freisin gur maraíodh triúr mac Loingsigh (Artghal, Connachtach agus Flann Gerg), agus do leor eile, ina theannta.

Tá rann ann leis an sean-rí, Ceallach states:
Ba uilcc thuilccmatan ro-mbi oc Glais Chuilcc,
Beo-sa Loingseach and do chailgairdri Ereann ima cuird .i. ima cuairt
Dá uile thoilg
ar mhaidin ag Glais Chuilg;
Mharaigh mé Loingseach ann le claíomh
ard-rí Éireann ina cuairt.

Bhí Loingseach pósta le Muireann ní Cheallaigh mhic Chualann (bás 748), a hathair ina rí na Laighean.  Rinneadh Ard-Rí ina an trátha dá mac, Flaithbheartach (bás 765).  Bhí mac eile acu, Fearghal, i gceannas arm Uí Néill an Tuaiscirt nuair a bhuaigh siad in éadan na gConnacht sa bhliain 707, mar dhíoltas ar mharú a athair.

Tháinig Conghal Ceannmhaghair (bás 710) i gcomharbacht ar Ard-Rí.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, Part 1 (431–1201), G100001A
 Annála Tiarnaigh, G100002 
 Annála na gCeithre Máistrí, Iml. 1, M2242 (aois domhain) - M902 (d'aois Chríost), G100005A
 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, G100054
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T.M., Early Christian Ireland.'' Cambridge University Press, Cambridge, 2000.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann