Mór Mumhan

Banríon céile na Mumhan agus iníon an rí, Aodh Beannán ab ea Mór Mhumhan (Sean-Ghaeilge Mór Muman), nó Máthair Mhór, de réir luathlitríocht na nGael.  

Ainmnítear cúige Mumhan aisti, agus creidtear gur máthairdhia eoihéimirithe na cúige í, go háirithe desna hEoghanachta.  Tá aithne uirthi fosta faoin ainm Mugain, agus d'fhéadfadh é gurb ionann í agus Anu agus Mór-Ríoghain.

Seanchais

Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine
Caomhnaítear an seanscéal Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine ("Mór Mumhan agus Anbhás Chuanach mhic Ailchine") sa Leabhar Laighneach.  Moltar go dtéann an scéal siar go dtí an 10ú nó níos luaithe.

Insítear sa scéal gur cuireadh, Mór faoi gheis, agus go ndeachaigh sí ar fána ar fud na hÉireann le dhá bhliain sular tháinig sí go Caiseal agus cúirt ríoga Fighin mhín mhic Aodha Dhuibh.  Oíche amháin, luigh Finghin léi agus tháinig a chuimhne ar ais.  Ar maidin, thug Finghin di fallaing agus dealg na banríona.  Scar sé óna bhanríon go dtí sin, iníon rí na nDéise, agus tháinig Mór i gcomharbacht uirthi, óir go pór níos fearr.

Tar éis bás Finghin, phós Mór Mumhan Cathal mac Aodha.  Cheap tiomsaitheoir an scéil de thaisme ámh gurbh é an Cathal úd ná a gharmhac, Cathal mac Finguine.

Dinnseanchas Aoí
The Dinnseanchas Aoi say of Fingen and Mór:
{|class=wikitable
|- valign=top
| width=50% |
Is ferr d'andrib Inse Fáil
Mór, ingen Aéda Bennáin.
Ferr Fíngen inná cech fer
mimmarédi dar Femen.

|
Is fearr í de mhná Inse Fáil
Mór iníon Aodha Bheannáin.
Is fearr é Finghin ná gach fear
a théann thar Femen.
|}

Mis
Tá scéal mar an gcéanna an maidir le Mis, a bhfuil Sliabh Mis ainmnithe aisti.  D'fhéadfadh é gurb ionann í Mór.  Deirtear go ndeachaigh Mis as a meabhair agus gur mhair sí ina haonar go fiáin sna sléibhte.  Tháinig sí chuici féin tar éis di bualadh agus luí le cláirsí darbh ainm Dubh Rois.

Is dócha go bhfuil mar móitíf ag na scéalta seo ná an loathly lady, ina thagann bandia an fhlaithis ar an bhfód i riocht cailligh, go dtagann rí dlisteanach agus pógann sé í, agus leis sin, éiríonn sí arís ina bean álainn.

Mór agus Lear
Insítear i scéal eile gur tháinig Mór agus a fear céile Lear i dtír ag An Daingean agus gur lonnaigh siad i nDún Mór.  Lá amháin, chuaigh Mór ag dreapadh go barr Sliabh an Iolair, chun go bhfeice sí an tír inar chónaigh sí.  'Rugadh gearr' uirthi ámh, agus shuigh sí ar a gogaide chun steall fuail a dhéanamh.  Deirtear go ndearna a cuid múin dá bharr na hailteanna a ghearann sléibhte na Mumhan.  Ag bun an tsléibhe tá áit darb ainm Tigh Mhóire.

Faightear go minic i seanscéalta an móitíf seo ina chruthaíonn bandia an tírdhreach.

Bandia
Creidtear gurb ionann Mór Muman is agus Mughain, agus san áireamh tréithe Méabha agus Mór-Rioghana.  Glaoitear uirthi scaití ach amháin Mumha, a thugann go soiléir le fios a nasc le cúige Mumhan.

Meastar freisin gur bandia flaitheas í Ruithchern, deirfiúr Móire.  Is ise laoch an scéil caillte Aithed Ruithcherne la Cuanu mac Cailchin.

Bás
Tá bás Mhór Mumhan iníon Aodha Bheannáin taifeadta i nAnnála Uladh don bhliain 632 agus i nAnnála Tiarnaigh'' don bhliain 636.

Foinsí

Tuilleadh le léamh

Tagairtí

Miotaseolaíocht na nGael