Tomhaidhm

Is feiniméan luaite i Miotaseolaíocht na nGael é tomhaidhm (Sean-Ghaeilge tomaidm), ina cruthaítear loch go tobann as an talamh, go minic agus uaigh á tochailt.  Is léir go bhfuil ar a laghad cuid dá leithéid de scéalta bunaithe ar athruithe tobanna hidreagrafacha  ar mhachairí aolchloiche intíre nó turlaigh.  Cuireann tomhaidhméanna, mar a thugtar orthu, i leith béala na mara, cuanta agus góilíní, ina measc Cuan na Gaillimhe, Loch Cuan, Cuan Dhún Droma, Loch Lao, Cuan Phort Láirge agus béal na hÉirne.  Bhí clú ar leith ag roinnt dóibh siúd le haghaidh coillte báite réamhstairiúla, a spreag miotais thuile éagsúla.

Tomamond
Bhí seánra ar leith ag filí na meánaoise darb ainm tomamond.  Caomhnaítear scéalta níos mó nó níos lú saothraithe ón 11ú agus 12ú haois faoi Chuan na Gaillimhe, Loch nEathach agus Loch Rí, a bhfuil, is amhlaidh, gaolta le scéalta den chineál céanna (bíodh is níos lú ársa) sa Bhreatain Bheag (Cantre'r Gwaelod, Llys Helig, Bala Lake, Llynclys), i gCorn na Breataine (Lyonesse), sa Bhriotáin (Ys) agus sa Normainn (Forêt de Scissy).  Sa Bhreatain Bheag, forbraítear miotas na Díle sa scéal Dwyfan y Dwyfach, a thóg daoine agus ainmnithe slán ón Díle déanta ag an arracht Avanc ina chónaí in Llyn Llion (Bala Lake b'fhéidir).  Luann seanscéal Freaslannais ón 16ú haois, is amhlaidh bunaithe ar scéalta na nGael, do chruthú an Zuiderzee.   

Déanann téacsanna Gaelacha eile trácht air thomhaidhm na Bóinne agus aibhneacha áille.  Is caillte iad na dáin faoi thomhaidhm Loch Éirne agus Brí (áit chónaithe Mhidhire).

Sainaithint 
Ní féidir gach loch atá luaite i bhfoinsí na meánaoise a aithint go cruinn.  Mar shampla, b'fhéidir gur tagairt eile do Loch Lao é Loch Lainglinne.

Is amhlaidh gur chreid Éireannaigh na meánaoise gur cruthaíodh gach loch na tíre, nach mór, tar éis na Díle.  Deir a miotais go mb'fhéidir go ndeachaigh míntíriú talún agus dífhoraoisiú as lámh a chéile le tuile shéasúrach de mhachairí ísle.  De réir téacs den Leabhar Gabhála na hÉireann, d'aimsigh Parthalán ach trí loch nó chuan: Loch Fordremain de Shliabh Mis na Mumhan (Bá Thrá Lí); Loch Lumnig (Loch Lurgan nó Cuan na Gaillimhe, is amhlaidh) ar Tir Find; agus Loch Ceara ar theorainn Iorrais.  Is suimiúil go leor é nach luaitear roinnt loch agus inbhear mór, ina measc Loch Coirib, Loch Deirgeirt, Inbhear na Sionainne agus An Caoláire Rua i miotas ar bith a bhfuil eolas ar.  D'fhéadfaí a rá de bharr seo gur aithníodh go mícheart ar a laghad roinnt tomhaidhmeanna le locha níos lú.

Tomhaidhmeanna miotasacha

Ré Pharthaláin
Tagairtí: ACM 2532, 2533, 2535;
 Loch Laighlinne in Ui mac Uais, Breifne (uaigh Laighlinne)
 Loch Rudraige, Uladh (uaigh Rudraige mac Sithrigi)
 Loch Techet, Connachta
 Loch Measca, Connachta
 Loch Con, Connachta
 Loch Echtra, i nAirgialla (idir Sliabh Modharn agus Sliabh Fuaid), "full of swans"
 Loch Cuan, Ulaidh, tuile na mara thar Brena, nó tuile na habhann - an seachtú tomhaidhm.

Ré Neimhidh
Tagairtí: ACM, 2859; 
 Loch Ainninn (uaigh Ainninn)
 Loch gCál i n-Ui Nialláin
 Loch Muinreamhair in Luigne
 Loch Dairbhreach (uaigh rí eile)

Ré Érimón
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3506
 Loch Cime
 Loch Buadhaigh
 Loch Baadh
 Claonloch
 Loch Fionnmhaí
 Loch Gréine
 Loch Riach
 Loch Dá Chaoch, Leighin
 Loch Lao, Ulaidh

Ré Tigernmasa
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3581
 Loch Uail, an Mhí
 Loch Iarainn
 Loch Cé, Connacht
 Loch Síleann (nó Loch Saileann, Loch Saileán)
 Loch Aillionn, Connacht
 Loch Feabhail
 Loch Gabhair
 Dubhloch
 Loch Dhá Bhall, in Oirghialla.
 Loch Gabhair

Ré Óengusa Olmucaidi
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3790
 Aenbheithe, Uí Creamhthainn
 Loch Saileach
 Loch Na nGasán, Magh Loirg, Connachta
 Tomhaidhm na mara idir Machaire Eabha agus Ros Cette

Ré Óengus Mac Óg
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, AD 682 
 Loch nEathach

Ré Fhionn Mhic Chumhaill
 Cuan na Gaillimhe nó Loch Lurgan.

Tagairtí

Logainm.ie

Miotaseolaíocht na nGael