Cuala

Tuath Gaelach i gcúige Laighean taobh ó dheas den Life ba ea Cuala (Meán-Ghaeilge Cualu) agus Sléibhte Chill Mhantáin cuimsithe ann.

Stair 
Déanann James MacKillop nasc idir Fir Chualann agus na Cauci le feiceáil ar léarscáil Tolamaes.  Mhol T. F. O'Rahilly an nasc céanna sa bhliain 1946.

Bhí críocha Cualann suite idir an tInbhear Mór agus an Life, ar chomh-achar le deoise Ghleann Dá Loch.

Bunaithe ar scéal i ndréacht an Fhéineachais, mhol Henry Morris go raibh cónaí ar Fhir Chualann níos faide ó thuaidh, i mBreá timpeall na Teamhrach, go dtí gur chuir na Ciannachta an ruaig orthu tar éis Chath Chríonna.

I Leabhar Gabhála Éireann, mac le Breogán ba ea Cuala.  Bhunaigh a dheartháireacha trí thuath ó thuaidh: Breá, Conaille Muirtheimne agus Cuaille.  Iníon le Conán, rí Chualuann, ba ea Maebh Leathdhearg seanscéalach.

I measc ríthe na Laighean d'Fhir Chualann, bhí Criomhthann mac Aodha Cualann (bás 633) agus Ceallach Chualann (bás 715).  Fuair Tuathal mac Criomthainn, rí Cualann, bás sa bhliain 778.

Le linn ré na Normannach, tuath nua Lú ba ea "Fir Cualann", suite i dtuaisceart Chill Mhantáin i gceannas Uí Thuathail.  Bunaíodh Eastát Chúirt an Phaoraigh ar na críocha úd.

Nósanna 
De réir téacsanna éagsúla, ba cheart é "leann Chualann" d'Ardrí na hÉireann nó rí na Laighean.  

Téann Slí Cualann chuig Tara, ag trasnú na Life ag Áth Cliath.  Is sliabh suntasach i dtuaisceart Chill Mhatáin é Ó Cualann.. 

Le linn athbheochan na Gaeilge, Cuala moladh an t-ainm Cuala ag Conradh na Gaeilge le haghaidh deisceart Átha Cliath–tuaisceart Chill Mhantáin.  Ceapadh an t-ainm Brí Cualann le haghaidh Bré, ach dhiúltaigh An Coimisiún Logainmneacha é mar dílis..  Is club CHumann Lúthchleas Gael é Cuala CLG suite i nDeilginis.

Cló príobháideach ba ea Cuala Press bunaithe ag deirfiúracha W. B. Yeats a d'fhoilsigh saothair dá chuid agus a chairde.  Grúpa cheoil traidisiúnta ba ea Ceoltóirí Chualann bunaithe sna 1960í  ag Seán Ó Riada, agus ainmnithe as a cheantar dúchais.

Foinsí

Tagairtí 

Cúige Laighean