Eilean na h-Oige

Chum an tAthair Urramach Ailean MacDhomhnaill (1859-1905) dán leis an teideal Eilean na h-Oige faoi Oileán Eirisgeigh, mar a raibh cónaí air agus mar a bhfuil sé curtha. Tagairt do thír na scéalta, Tír na nOlldathanna, atá sa teideal.

Téacs 
Eilean na h-Oige

Ged a gheibhinn-se mo thagha 
B'o mo rogha de'n Eòrpa 
Aite tuinidh an cois na tuinne 
An Eilean grinn na h-Oige; 
Lom e dhuilleach, lom e mhuran, (Lom e dhuilleach= gan duilleoga)
Lom e churrac eòrna : 
Air a luimead gur a lurach 
Leamsa a h-uile fòd dheth. 

Is fhada o thugadh dhutsa an urram 
Aig a' Phrionnsa Tearlach : 
Is ann bha fuireach an sàr-dhuine (an sàr-dhuine = An file, laoch agus dróbhair, Domhnall Mac Iain mhic Sheaumais)
Chuir gu'm fulang Loòdaich ; (Chuir gu'm fulang = cuir br i gcomparáid)
Is Iain Mùideartach an curaidh (Iain Mùideartach = Taoiseach Chlann Mhic Raonuill, RIP 1670)  
Dh'iomair cluich air Lòchaidh, 
Thug iad uile greiseag annad : 
Fir an diugh 'ga thòrachd. 

Cha'n 'eil ionad anns a' chruinne 
As inntinniche òigridh ; 
Sunndach cridheil fonn nan nighean 
As binne sheinneas òran. 
Ar cuid bhodach, is iad tha frogail, 
Mòr tha thogail coinh riuth : 
Sùrd na caileig air a' chaillich, 
Is mear an aigne tha fòipe. 

Fuaim nam feadan feadh nan creagan, 
Leinibh bheaga a' dannsadh; 
Luchd na mara a' sàr-tharruing 
Canabhas ri cranntaibh ; 
Eigh nan gillean  mu'n linnidh, 
lad ag iomairt trang ann : 
Tràigh as gile, cnuic as grinne, 
Rogha suidhe eamhraidh. 

Là na gaillinn gur a fallain 
Gaoth na mara greanntaidh; 
Gasda an sealladh muir a' stealladh 
Sad mu mhullach bheannta; 
Marcan-sìne bharr na Sgrìne 
Nuas 'na mhill 's 'na dheann ruith ; 
Muir gach ama caochladh greanna 
Ris na meallan geamhraidh. 

Gasda am farum aig a' bhannal 
Tha air an teanal thall ud ; 
Luadhadh daingean air na maidean,. 
Chuireas plaid an teanntachd ; 
Trom am buille, treun an ruighe, 
Trang a' bhuidheann bhaindidh ; 
An clò 'na shiubhal dol an tighead, 
Rann cur ruith gun taing air. 

Thall mu'n teallach faic a' chailleach 
Cur 'na deannaibh cuibhle. 
Fear an tighe, is math a làmhan, 
Dubhan cam 'ga rìghleadh. 
Tigh a' Bhealaich, is mòr an tathaich 
Tha ann de fhearaibh is nìonag, 
Is fear d'am b'aithne le sàr-anail 
Gabhail rann na Fèinne. (Gabhail rann = ag canadh rainn nó bailéid)

Pìob 'ga spreigeadh, binn a fead leam, 
Is cha b'e sgread na fìdhle ; 
Cridhe toirt breab as, 's e 'ga freagairt 
Ann am beadradh inntinn. 
Air an fheasgar bhiodh na fleasgaich 
Ag oomh-fhreagairt tìm dhi : 
Leam bu ghasda bhith 'nam faisge (Leam = Dar liom)
Dol an teas an rìghlidh. 

Fir a' iarruing mach a caladh, 
Gum b'e an sealladh èibhinn ; 
Togail chranna, buill 'gan snaimeadh 
Ann am gramaibh gleusta; 
Siuil ag crathadh, chluinnte am farum, 
Gus am faighte rèidh iad ; 
Is raach air chabhaig thun na mara, 
Is cop ri darach déideig. 

Na lìn fhada is na lin sgadain 
Ann am badaibh reidh ac' ; 
H-uile h-ullachas dhìth culaidh (dhìth culaidh = de dhíth)
Bhios a' ruith an èisg ac'. 
Dia na tuinne gur e am bun e : 
dod è ni duine ,as eugmhais ? 
Toradh mara a cuilidh Mhoire- 
Is e tha cumail èis bhuap'. 

Gu'm bu laghach toiseach foghair 
Corra thadhal dorghaich, 
Leigeil dhubhan thun a' ghrunna 
Muigh air iola eòlaich. 
Bodaich bheaga ag ith an graide, 
Mucan creige ag corbadh, 
Is beadag cudaige tighinn chugainn 
D'an robh an criomadh seòlta. 

Tòrachd cobhartaich ri reothart 
Miuigh air oitir treud dhiubh : 
Dh'aindeoin crosgag bhog na rosaid 
Gheibhte sochair èisg ann. 
Nuas 'nar fochair gun dad dochuinn 
Thigeadh socair lèabag ; 
Is bioraich mhosach, thoill an crochadh, 
Is tric bha crios dhiubh fhèin ann. 

Feasgar foghair draghadh mhaghar 
Gu'm b'i an fhaghaid ghrinn i ; 
lasg a' riobadh, gun fhois tiota, 
Togail diogal inntinn' ; 
Sliopraich slapraich aig an slat-an 
Oumail cath an teinn ruith ; 
Beairt 'ga bogadh is beairt 'ga togail 
Is beairt 'ga sgobadh innte. 

An àm na Callainn' feadh nan carraig 
Bhiodh na feara greòd dhiubh ; 
Là gun dad aca 'gan ragach' ('ragach' = 'teann isteach')
Is latha sgait gu leoir ann. 
Fear a' pronnadh is fear a' solladh 
Tional pobull ghòrag ; 
Tàbh 'ga thomadh thun an todhair 
Sin 'ga thogail fòpa. 

Fir 'nan deannaibh tarruing eallach 
Stigh o'n chaladh Hanna ('Hanna' = ón Sean-Lochlannais 'höfn' i nGaeilge 'cuan' nó 'calafort'.)
Dh' iasg na mara a rèir an ama 
Cumail thall na teanntachd ; 
Smearaich thapaidh ruith 'nam feachdaibh 
Feadh nan leac an traingead, 
Tìoradh langa, dhaibh is aithne, 
Air an sgallaidh 's t-samhradh. 

Bharr gach bearraidh, stigh gach bealach, 
Chithear deannan nìonag, 
Eallach connaidh cùl an droma 
Nuas o'n mhonadh Sgrìne. 
Bodaich throma an cas air sgonnan 
Chas-a-croma, sgìoe dhiubh, 
Sruth de'n fhallus air am malaidh, 
Toirt air talamh strìochdadh.

Luingeas bhioran aig na giullain 
Air gach linne an snàmh iad ; 
Fear 'gan leigeadh, fear 'gan tilleadh 
Air gacb iomall bàghain. 
Sud an iorram nach dean ciorram, 
Chuireas mire air àite — 
Coimhling loinneil ud na cloinne: 
Leam bu toil bhi 'm pàirt riu. 

H-uile h-eag ,am bonn nan creiagan 
Bothag bheag aig cloinn ann ; 
Sreathan shlige, bloighean phige, 
Badan riobag, loinn leo: 
Buain nam bileagan bu ghrinne 
Ann am mire soighneis, 
Togail luinneag air gach coileig, 
Leigeil ruith le 'n aoibhneas. 

Ogain gheala feadh nam bealach, 
Gur e an teanal grinn iad : 
Sud iad agaibh feadh nan laga 
Ann am baidean cruinn iad. 
Nall am mullach thar an tulaich, 
Dhaibh is ullamh sìnteag ; 
Dìreadh chnoc, gearradh bhoc, 
Saor o lochd 's o mhìghean. 

Ròn le a chuilean air an t-siubhal 
Co nach ludhaig speis dha ? 
Is e cho measail air an isean, 
Mu'n dean clibisd beud air. 
Ri àm cunnairt, sud air mhuin e, 
Falbh an t-sruth gu rèidh leis ; 
Gu'm bu tubaisdeach do'n duine 
Chuireadh eunna air sfhleus ris. 

Sùlair amaiseach a's t-earrach 
Stigh an caraibh tìr e, 
Tighinn an caise, sgiathan paisgte, 
Fear nach caisgte a chiocras. 
Thall 's a bhos iad, cha'n 'eil fois ac' 
Sloistreadh crosd' gun sgìos ac' ; 
Cromadh, tomadh fo na tonnan, 
Lionadh bhronnan shìoa iad. 

Corr chas-fhada, stob bun chladaich, 
An riochd bhi ragaicht' reòta; 
An ann fo gheasaibh tha i seasamh ? 
Am bi i feasd 'san t-seòl ud ? 
Cailleach ghlic i, cha do chleachd i 
Cluich an cuideachd ghòraich; 
Rogha suthain bhi gun duine 
An cuid rith 'g grunnach lònain. 

An sgarbh odhar, air tha fothail, 
Caradh fodha an clisgeadh. 
D' eoin na mara cha'n 'eil fear ann 
Fhuair a char 'san uisge. 
Aghaidh Staca ris na leacaibh 
Chithear feachd ri fois diubh : 
Sud 'san uisge iad, ma ni mosgaid 
Loegadh clis 'nam faisge. 

H-uile cinneadh muigh air linnidh 
A ni imeachd tuinn deth ; 
Bun-a-bhuachaille a' mhuineil, 
Binn a bhurral ciuil leam ; 
Crannlach 's learga bhràghada dearga, 
Annlag fairge, eoin-bhùchain, 
Iall de lachaibh am fiath a' chladaich, 
Riagh de chearoaill umpa. 

Ach b'e m'ulaidh-sa dhiubh uile 
Té gun lurachd gann di, 
Bòdhag chuimir cheuma grinne 
Sheasadh ionad baintighearna. 
Is i tha furachail m'a culaidh, 
Mu'n toir fliuchadh greann di : 
Coltas silidh a bhi tighinn, 
Tillidh i 'na teannruith. 

Is tric a shuidh mi am barr na beinne 
Ag amharc luingeas Ghallda, 
Le 'n cuid canabhas ri crannaibh, 
Gu'm b'e an sealladh greannmhor: 
Sgoth a' tilleadh, an ealta mire, 
Cromadh sireadh annlainn : 
Gu'm b'e sonas a bhi fuireach 
Anns an innis sheannsail. 

Is minig theireadh fear an inisg 
Gu'n robh an t-eilean staimhnte, 
H-uile duine bh'ann a thuineadh,. 
Ann an ionad fainge : 
Ach 'se chuir air barrachd lurachd,. 
Air gach tulach 's gleann deth, 
Dìon na tuinne a bhi uime 
Cumail muigh na h-anntlachd.

Dánta
Liosta dánta Gaelacha