Màiri nighean Alasdair Ruaidh

Tá Màiri nighean Alasdair Ruaidh (Màiri NicLeòid) (c.1615 - c.1707) ar na filí Gaeilge is clúití de chuid na hAlban sa 17ú haois.

A Beatha

Ní fios go cinnte cár rugadh ná cár tógadh Màiri Nighean Alasdair Ruaidh, ach bhí baint aici leis na Leòdaich ar an Oileán Sgitheanach agus ar na Hearadh, agus is dócha gur chaith sí a saol sa dá áit. Deirtear uaireanta gur i Ròghadal sna Hearadh a rugadh í, ach deir daoine eile gurbh as an Oileán Sgitheanach di.

Bhí Màiri ina banaltra i dteach MhicLeòid i nDùn Bheagain agus d’oil sí cúigear taoiseach Leòdach. Ní faoi na Leòdaich atá an dàn is luaithe againn uaithi, áfach, ach faoi dhuine de chlann Choinnich na Comraich ar oil Màiri é. Rinneadh an dán sin in 1646 agus níl tuairisc ar a thuilleadh d’fhilíocht Mhàiri go dtí 1671, nuair a rinne sí marbhna do Iain Garbh Ratharsaigh tar éis gur bádh é.

Deir an béaloideas gur thit Màiri agus duine de thaoisigh na Leòdach amach agus gur cuireadh í go dtí Oileán Scarbaigh, láimh le Diùraidh agus le Coire Bhreacain, mar phionós. Ní fios cén éagóir a rinne sí ach deirtear gur dócha go raibh sí ag tabhairt an iomarca molta don Ridire Tormod Bheàrnaraigh, gaol leis an taoiseach, nó gur mhíchuí leis an taoiseach go mbeadh banfhile ag cumadh dánta molta.  

Ligeadh ar ais go Dún Bheagain í agus fuair sí bás ansin sa bhliain 1674. Rinne duine de Chlann 'IcRuimein, píobairí MhicLeòid Dhùn Bheagain, píobaireacht chumha di.
Deir an béaloideas gur cuireadh Màiri béal fúithi mar a chuireadh na Lochlannaigh cailleacha feasa. Insítear an scéal céanna ar Oileán Mhuile faoin mbanfhile Mairearaid nighean Lachlainn.

Filíocht

I measc na ndánta is iomráití a chum Màiri tá na cinn a leanas:

 An Crònan
 An Tuireadh
 Ri Fuaim an Taibh
 Luinneag MhicLeòid
 Cumha do Shir Tormod
 Marbhrann do Shir Tormod
 An Talla am bu ghnàth le MacLeòid
 Marbhrann do Fhear na Comraich
 Marbhrann do Iain Garbh

Seo cuid de Mharbhrann do Shir Tormod:

Dh'fhalbh mo shòlas:
marbh mo Leòdach
calma cròdha
meanmach ròghlic;
dhearbh mo sgeòil-sa
seanchas eòlais
gun chearb foghlaim:
dealbhach ròghlan t-èagasg.

Le léamh 
 Ruairidh MacThòmais. An Introduction to Gaelic Poetry. Dùn Èideann, 1990.
 Uilleam MacBhàtair. Bàrdachd Ghàidhlig. An Comunn Gaidhealach, 1976.
 Gaelic Songs of Mary MacLeod. Scottish Gaelic Texts Society, 1982.

Naisc sheachtracha 
 GRD: Màiri nighean Alasdair Ruaidh
 Bliadhna nan Òran: Màiri nighean Alasdair Ruadh

Nótaí
 

Filí Albanacha
Filí Gaeilge