Iúr Cinn Trá

Is é Iúr Cinn Trá nó Cathair an Iúir (Béarla: Newry) an ceathrú cathair is mó i dTuaisceart Éireann de réir daonra, i ndiaidh Bhéal Feirste, Dhoire Choilm Cille agus Lios na gCearrbhach. Tá tuairim agus 28,000 duine ann (pobal an tSrutháin san áireamh). I ndeisceart Chontae an Dúin/Chontae Ard Mhacha atá sé, agus é timpeall 40 míle ó Bhéal Feirste agus 60 míle ó Bhaile Átha Cliath. 

Bunaíodh é sa bhliain 1144 in aice le mainistir Chistéirseach.

Bhronn Muirechertach Mac Lochlainn, Rí Chineál Eoghain agus Ardrí Éireann (c. 1154 - 1156), breis talún ar na Cistéirsigh le Chairt nó Donatio, rud a rinne sé tar éis dó dul i gcomhairle le Mael Maedoc, Easpag Ard Mhacha. Tá an cháipéis sin ar taispeáint in Iarsmalann na Cathrach.

Chuaigh fás ar Iúr Cinn Trá mar bhaile margaidh agus garastúin, agus rinneadh longphort de sa bhliain 1742 nuair a nasc an chéad chanáil in Éirinn le Loch nEathach é. I Mí Mhárta 2002 d'fhógair an Bhanríon Eilís II Iúr Cinn Trá ina chathair. 

Áirítear Ardeaglais Chaitliceach Iúr Cinn Trá agus Halla na Cathrach ar mhórfhoirgnimh na cathrach. Tá iarsmalann agus ionad éalaíon ann freisin. Díol spéise é Halla an Bhaile mar gur tógadh é os cionn na habhann atá ina críoch ag Contae an Dúin agus ag Contae Ard Mhacha.

Riarachán 

Tá Comhairle an Iúir agus Mhúrn freagrach as riarachán logánta an cheantair. Is iad Oifigí na Comhairle, Rae Mhuineacháin, príomhionad riaracháin na Comhairle. Tá na ranna a leanas lonnaithe ar Rae Mhuineacháin:

 Roinn an Chléirigh
 Riarachán
 Airgeadas
 Rialú Tógála
 Sláinte Chomhshaoil

Lasmuigh den Rannóg Timpeallachta, tá na rannóga lonnaithe in Oifigí na Comhairle ar an mBruach Glas.

Stair

Iúr Cinn Trá 
Is é Naomh Pádraig an chéad duine a bhfuil iomrá air i scéal an Iúir de réir an tseanchais. Deirtear gurb eisean a chuir crann iúir ag ceann na trá i nGleann Rí, agus gur as sin a ainmníodh an bhaile. 

Bunaíodh an Mhainistir Chistéirseach sa bhliain 1144. Fuair an Mhainistir cairt ó Mhuircheartach Mac Lochlainn, Ardrí Éireann, sa bhliain 1157, an t-aon chairt dá cineál a bhfuil cóip di ar marthain go dtí an lá inniu.

Teaghlach Bagenal 
Scoireadh an Mhainistir sa bhliain 1545. Ghlac Nicholas Bagenal, an t-eachtránaí Sasanach, seilbh ar Theach an Aba, agus dhaingnigh sé an baile. I gceann tamaill rinneadh Marascal na hÉireann de. Ba chorrach é réimeas mhuintir Bagenal san Iúr i gcúrsaí cogaidh agus polaitíochta. Ghlac Conn Mag Aonghusa seilbh ar an bhaile sa bhliain 1641, ach ghéill sé don Choirnéal Venables, ceannasaí de chuid Chromail sa bhliain 1649. Loisc Diúc Bheirbhic an baile sa bhliain 1689 le linn Chogadh an Dá Rí. Fuair an duine deireanach de Mhuintir Bagenal bás sa bhliain 1712.

Atógáil an Bhaile san 18ú Céad 
Ba é ceantar an Iúir an príomhbhealach isteach i gCúige Uladh, agus dá bhrí sin atógadh an bhaile. 

Leag Iarla Hillsborough plean úr amach don bhaile, agus é ag tarraingt lár an bhaile síos ó na hardáin chun riasca an ghleanna. Ba í Sráid Hill cnámh droma an bhaile de réir an phlean seo agus trí chearnóg ann, ach sa deireadh níor tógadh ach dhá cheann, Cearnóg Margaret agus Cearnóg Marcus. Tá Páirc Cholmáin le fáil san áit a raibh an tríú cearnóg le tógáil. Tógadh tithe arda galánta ar Shráid Hill agus tithe stóir cois abhann agus ar chéanna na canála.

Canáil an Iúir 
Sa bhliain 1742 cuireadh canáil Loch nEathach i gcrích agus tháinig ráthúnas ar an Iúir de bharr díol agus ceannach earraí ó chúlchríocha leathana an bhaile. Tógadh foirgnimh bhreátha phríobháideacha, phoiblí agus thráchtala dá bharr agus cuid mhaith acu ann go fóill. Sa bhliain 1777 bhí an tIúr ar an gceathrú baile ba mhó in Éirinn. Bhí borradh faoi thionscal an lín agus bhí minearraí gloine agus gloine ghearrtha á ndéanamh ann. Bhí clódóirí ann agus clóbhualadh saothair le Voltaire, agus le Jean Rousseau.

Cúrsaí tionsclaíochta sa 19ú haois 
Ísllú céime a thug an bóthar iarainn don bhaile. Laghdaigh trácht na canála go mór agus thug Béal Feirstr an báire léi i gcúrsaí tráchtála. Mar sin féin, rinneadh dul chun cinn: rinneadh longchanáil nua ó Dhuga Albert amach chun na farraige, rud a mheall ceannaithe guail. Le linn Chogadh Cathartha Mheiricea bhí ganntanas cadáis ar fud an domhain agus ba bheag an mhoill ar an Iúr agus ar an Sruthán dul i mbun líon a shníomh.

San 20ú Céad 
Sa bhliain 1881 bhí 15,590 duine ina gcónaí ar an Iúr, ach laghdaigh an daonra as sin amach anuas go dtí na seascaidí, rud a bhain le druideadh na canála, na muilte, an trambhealaigh agus an iarnróid. Ach i ndeireadh na 1970í cuireadh airgead isteach sa chumarsáid, in áiseanna shláinte agus san oideachas, rud a rinneadh beag beann ar na Trioblóidí agus a ghríosaigh daoine chun cuideachtaí nua idirnáisiúnta a chur ar bun ar nós Shaotharlann Norbrook agus Glen Dimplex.

Inniu 
Tá an baile ag fás fós agus daonra 25,000 duine ann. Tá sráideanna nua-aimseartha ann, ionaid siopadóireachta agus óstáin. Tá na teicneolaíocht nua agus an treallús ag coinneáil na cathrach chun tosaigh i ngeilleagar na hÉireann.

Daoine 
 Seán Mistéil
 Pat Jennings
 John Magee
 John Lynch 
 Seán O'Neill
 John Dunlop
 Gerard Murphy
 Peter McParland
 Seán Hillen
 Charles Russell
 Michael Legge 
 Ronan Rafferty
 Susan McCann
 William Irvine 
 Thomas Duff
 Seán Ó Máirtín
 Willie Maley 
 Kieran Cunningham
 Terence 'Banjo' Bannon 
 Danny McAlinden 
 Matthew Russell
 W. J. Barre 

 The Four of Us.

Tíreolaíocht

Spórt

Sacar 
Newry City F.C. a imríonn ins na [The Showgrounds (Newry)|Showgrounds]].

CLG 
 CLG an Dúin a imríonn ibPáirc Esler. 
 Bosco an Iúirhttp://www.newryboscogfc.com/ 
 Seamrógaí an Iúirhttp://www.newryshamrocks.org/ 
 Mistéilig an Iúirhttp://www.newrymitchels.org/ 
 Cumann Thomáis Davis, Ard Mahcha, Corr Fhuinseoigehttp://www.armagh-gaa.com/Clubs/Corrinshego-Thomas-Davis.aspx 
 Cláirseacha Bhaile Cholmáinhttp://www.ballyholland.org/aboutus/index.php?id=3 
 Naomh Moninna, Cill Sléibhe, Ard Mhacha http://www.armagh-gaa.com/Clubs/Killeavy-St-Monnina-s.aspx

Rugby Union 
 Newry RFC play their home games at Telford Park on the outskirts of the city.

Iompar

Daonáireamh 2001

Oideachas 
 Bunscoil an Iúir
 Scoil na Mainistreach
 Coláiste Cholmáin

Eaglaisí 

 An Chéad Eaglais Phreispitéireach (Neamh-aontaithe)  - pobal de chuid Eaglais Phreispitéireach Neamh-aontaithe na hÉireann.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Nuachtlitir an tSaoránaigh
 Comhairle an Iúir agus Mhúrn

Féach freisin 

Cathracha Thuaisceart Éireann
Bailte i gContae an Dúin
Bailte i gContae Ard Mhacha