Annála Éireannacha

Modh na manach ar dtús ba ea na hAnnála Éireannacha chun croineolaíocht bliantúil na laethanta féile a áireamh.   Is féidir bunús an traidisiúin seo a rianú go taifid fhánacha nótaí agus imeachtaí, scríofa i spásanna folmha den latercus, .i. Tábla na Cásca 84-bliain ar fad, leasaithe ón scríbhneoir na nGallach, Sulpicius Severus (bás. c. 423).  Le himeacht amisire, cuireadh ann tuairiscí báis sagart, abaí agus easpag, i dteannta le himeachtaí polaitiúla suntasacha.

Tiomsaíodh roinnt annála suas go dtí an 17ú haois.  Meastar gurb iad na hannála is luaite ná Croinic na hÉireann anois caillte.

Cineál na bhfoinsí 
Tá corp mór d'ábhar comhaimseartha ar Éirinn luathmheánaoiseach, ach is léir go bhfuil go leor ar iarraidh.  De ghnáth, faightear an t-ábhar atá ar marthain i bhfoirm coireanna i bhfad níos déanaí, agus ní féidir an bunleagan a athchruthú ach le hais na téacsanna uile..  

Faightear i ngach annála roinnt ábhair ar foinsí eile, nó curtha ann níos deireanaí.  Moltar mar bhunfhoinse Croinic na hÉireann.  Ní hiomlán oiread amháin acu.  Ní caomhnaítear ach aistriúchán aisteach Béarla den 17ú haois d'Annála Chluain Mhic Nóis.  Bhí leagan giorraithe ag Dubhaltach Mac Fhirbhisigh  d'Annála Tiarnaigh aitheanta mar Chronicon Scotorum, ina faightear a lán ábhair ach ab é sin caillte.  Rinne Mac Firbhisigh fosta cóip d'Annála Easpacha Ireland, cuid is amhlaidh de shaothar níos mó tiomsaithe ag cúirt Dhúnchadha mhic Giolla Phádraig, as lámhscríbhinn den 15ú haois.  Is déanach iad Annála na gCeithre Máistrí, le hábhar amhrasach. 

Cé go bhfuil a lán eolais le fáil sna hannála, is sách gonta iad, agus le béim sa chuid is mó dóibh ar eachtraí Uí Néill, agus uaireanta cháinte ar a son.

Ar marthain
Seo a leanas na lámhscríbhinní ina chaomhnaítear cóipeanna na n-annála atá ar marthain:

 Annála Mhainistir na Búille
 Annála Chluain Mhic Nóis
 Annála Connacht
 Annála Mhainistir an Dubhuisce
 Annála na gCeithre Máistrí
 Annála Inis Faithlinn
 Annála Loch Cé
 Annales de Monte Fernandi, a.k.a. Annála Mhuilte Farannáin
 Annála Ros Cré
 Chronicon Scotorum
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 The Annals of Ireland le Friar John Clyn
 Annals of Dudley Loftus
 Annála Gearra Thír Chonaill
 Leabhar Oiris
 Annála an Aonaigh
 Leabhar Mhic Cárthaigh
 Cogad Gáedel re Gallaib (mórchuid)
 Annála Easpacha na hÉireann
 Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath
 The Annals of Ireland le Thady Dowling
 Annála Gearra Thír Chonaill
 Annála Gearra Laighean
 Annales Hibernie ab anno Christi 1162 usque ad annum 1370, acmm. Pembridge's Annals Annales Hiberniae, acmm. Grace's Annals Memoranda Gadelica
 Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha
 Mír Annál Éireannach

Annála eile
Seo a leanas lámhscríbhinní eile a bhfuil ábhar annálaíoch iontu:
 Leabhar Bhaile an Mhóta
 Leabhar Ghleann Dá Loch
 Leabhar Mór Leacáin
 Leabhar Uí Dhubhagáin
 Caithréim Chellacháin Chaisil
 Leabhar na nGinealach

Tá a lán abháir annálaích ó ré na Lochlannach in Éirinn le fáil sa dréacht pholaitiúil Cogad Gáedel re Gallaib, ábhar nach bhfuil caomhnaithe in aon fhoinse eile ar marthain.  Tógadh neart de óna foinsí céanna ar a bhfuil Annála Inis Faithlinn bunaithe, caomhnaithe araon giorraithe agus bearnaithe.

Annála caillte
Seo a leanas annála a bhfuil eolas orthu, ach atá anois caillte:

 Croinic na hÉireann
 Annals of the Island of Saints
 Annals of Maolconary
 Leabhar Cuana
 Book of Dub-da-leithe
 Leabhar na Manach
 Leabhar Airis Cloinne Fir Bhisigh
 Leabhar Airisen
 Leabhar Airisen Ghiolla Iosa Mhec Fhirbhisigh
 Synchronisms of Flann Mainstreach

Annála nua-aimseartha
 Chronology of Irish History to 1976
 The Chronicle of Ireland 1992–1996

Foinsí
 
 The Medieval Irish Annals, Gearoid Mac Niocaill, Medieval Irish History Series, 3, Baile Átha Cliath, 1975
 The earliest Irish annals, Alfred P. Smyth, Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann, #70, 1972, ll. 1–48.
 Astronomical observations in the Irish annals and their motivation, Aidan Breen and Daniel McCarthy, Peritia 1997, ll. 1–43
 "The Chronicle of Ireland: Then and Now", Roy Flechner, Early medieval Europe 21, 2013, ll. 422–54
 The chronology of the Irish annals, Daniel P. McCarthy, PRIA 98, 1998, ll. 203–55
 The status of the pre-Patrician Irish annals, Daniel P. McCarthy, Peritia 12, 1998, ll. 98–152.
 The Historicity of the Early Irish Annals:Heritage and Content, Patrick C. Griffin, 2001.
 The chronological apparatus of the Annals of Ulster A.D. 82-1019, Daniel McCarthy, in Peritia 16, 2002, ll. 256–83
 The original compilation of the Annals of Ulster, Daniel McCarthy, in Studia Celtica 2004, ll. 69–96.
 The Annals of the Four Masters:Irish history, kingship and society in the early seventeenth century, Bernadette Cunningham, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, Bealtaine 2010.

Naisc sheachtracha
 Corpus of Electronic Texts (CELT) ar Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, Irish texts, Historical, Legal and Genealogical
 Annála na gCeithre Máistrí, G100005A, G100005B, G100005C, G100005D, G100005E, G100005F
 Annála Inis Faithlinn, G100004
 Annála Loch Cé, G100010A, G100010B
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Annála Uladh, G100001A, G100001B, G100001V
 Irish Texts Society
 Jacobi Grace, Kilkenniensis, Annales Hiberniae - as Ladain le haistriúchán Béarla le Rev. Richard Butler
 Publications of the School of Celtic Studies
 The Chronology of the Irish Annals  le Dan Mc Carthy
 DNA vs Irish Annals le Brad Larkin
 Irish chronicles and their chronology, CnT.

Tagairtí