سد آبریز

سد آبریز یا مارون ۲، از سدهای در دست مطالعه و ساخت در محدوده روستای آبریز در شمال شرقی شهرستان کهگیلویه است که قرار است با گنجایش تقریبی ۱۸۰–۱۳۵ میلیون مترمکعب با هدف تأمین آب شرب، صنعت و کشاورزی منطقه دهدشت، چرام و لنده در استان کهگیلویه و بویراحمد احداث شود.

دلایل و اهداف اجرای طرح 
برای اجرا یا عدم اجرای این طرح دلایل و استدلال‌های متفاوتی بیان شده ولی با توجه به اینکه تاکنون هیچ پاسخی از طرف طراحان و مهندسان این پروژه منتشر نشده، نمی‌توان گفت آیا دلایل هر دو طرف واقعی هستند یا خیر و آیا راهکاری برای حل این مشکلات وجود دارد یا خیر. دلایل بدین صورت می‌باشند:

دلایل و اهداف احداث سد که بیشتر موافقان و مسئولان استان کهگیلویه بیان کرده‌اند: 
اهداف اولیه

عملیات احداث سد آبریز با هدف تأمین آب شرب، صنعت و کشاورزی منطقه دهدشت، چرام و لنده در استان کهگیلویه بویراحمد می‌باشد. همچنین قرار است این سد برای ۲۰–۳۰ هزار هکتار از زمین‌های کهگیلویه و چرام آب تأمین شود.

با ساخت این سد، آب به‌صورت ثقلی (بدون پمپاژ) از یک تونل به طول چهار هزار ۹۰۰ متر به لوله‌هایی به طول هفت هزارو ۴۰۰ متر انتقال و با احداث تونلی به طول شش هزارو ۴۵۰ متر آب به دشت‌های شهرستان‌های کهگیلویه و چرام انتقال می‌یابد.

نبودن منابع آبی مطمئن برای استفاده و ناترازی بارش‌ها 
در استان کهگیلویه هرساله حدود ۸٫۵ میلیارد متر مکعب روان آب جاری می‌شود که تاکنون زیرساخت مناسب برای استفاده از این آبها فراهم نشده‌است. همچنین اکثر این روان‌آب‌های استان در ۴ ماه جاری می‌شوند، در حالی که بیشتر مصرف آب در هشت ماه دیگر است که شاهد کمترین بارش یا عدم بارش هستیم و زیرساختی جهت مدیریت این ناترازی ساخته نشده‌است.

مطالعات فاز اول و دوم این طرح از سوی منابع آب اجرایی شده‌است. این سد با ارتفاع ۱۵۰ متر و به‌صورت آر سی سی اجرا می‌شود.

انتقال آب، مهار سیل‌های فصلی 
به گفته آرش مصلح، مدیرعامل شرکت آب منطقه ای کهگیلویه، در پروژه سد آبریز هیچ گونه انتقال بین حوضه ای را نداریم. همچنین سد صرفاً سیل‌های زمستانه را مهار می‌کند و در خود نگه می‌دارد و در فصلی که در واقع بارش وجود ندارد آن ذخیره ای که مهار کرده به مصرف هدفش یعنی شرب، صنعت و کشاورزی منطقه می‌رساند.

کمک به سد پایین درست (مارون۱) و کاهش رسوبات 
وی بیان کرد رودخانه مارون رودی با سیلاب‌های فراوان است که به دلیل کنترل نکردن سیل‌ها (با آب‌بند، سیل شکن و آبخوان) اغلب رسوبات این رودخانه به دریاچه سد مارون در طول این ۲۰ سال افزوده شده و حجم مخزن را کم کرده و بر روی توربین‌های نیروگاه مارون اثر مخرب و خورندگی داشته‌است و چنانچه سد آبریز احداث شود این رسوب بسیار کم خواهد شد یا از بین خواهد رفت و عمر مفید سد مارون بسیار بالاتر خواهد بود و قاعدتاً به عنوان یک بهبود و کمک کننده به سد پایین دست (جهت استفاده از منابع آبی) عمل می‌کند.

همچنین افشین دوستی، کارشناس ارشد سازه‌های آبی، می‌گوید سد آبریز سدی است در بالادست مارون ۱ که تنها ظرفیتی در حدود ۱۰ درصد سد مارون یک را دارد و این ادعا که این مقدار مشکلی (قابل توجه) برای خوزستان ایجاد می‌کند از نظر علمی پذیرفتنی نیست.

دلایل عدم احداث سد که عمدتاً مسئولان استان خوزستان بیان کرده‌اند

جلوگیری از تشکیل یخچال طبیعی و برف 
مخزن آب مصنوعی سد در ارتفاعات می‌تواند با تغییر محسوس رطوبت هوای منطقه باعث جلوگیری از تشکیل برف و یخچال طبیعی شود که در نهایت موجب سیلابی شدن بارش‌ها می‌شود.

انتقال آب بین حوضه‌ای 
همچنین بر اساس طراحی‌ها، آب ذخیره شده پشت این سد از حوضه آبریز مارون به‌وسیله تونل به حوضه دیگری منتقل خواهد شد. آن‌طور که کارشناسان آب می‌گویند، برگشت آبی که قرار است به کمک تونل از سد مارون دو به کهگیلویه و چرام یا همان دهدشت شرقی منتقل شود، سر از رودخانه خیرآباد درآورده و در نهایت به استان بوشهر می‌رسد. این در حالی است که ۷۲ درصد آب رودخانه جراحی که از به هم پیوستن رودخانه علا و مارون تشکیل می‌شود، از طریق رود مارون تأمین می‌شود و احداث یک سد دیگر بر سرشاخه‌های این رودخانه، بر میزان آورد آن و حقابه تالاب شادگان به شدت تأثیر خواهد گذاشت!

عده ای نیز بر این عقیده اند که مقیاس ارزیابی طرح ها برای انتقال بین حوضه ای، حوضه های آبریز درجه 2 می باشد که مطابق تقسیم بندی انجام شده در سازمان تماب حوضه زهره-جراحی یکی از حوضه های درجه 2 حوضه اصلی خلیج فارس و دریای عمان می باشد بنابراین می توان گفت که انتقال بین حوضه ای در این طرح موضوعیت ندارد

مشکل توجیه اقتصادی ساخت سد و اراضی فاقد قابلیت کشت 
وزارت نیرو قصد دارد چند صد میلیارد تومان از منابع ملی و فاینانس را صرف اجرای پروژه‌ای کند تا زمین‌های بیشتری را زیر کشت ببرد اما به گواه مطالعات موجود، ۴۳ درصد از این اراضی توسعه‌ای، فاقد قابلیت کشت هستند. همچنین سدی با چنین مخزن کوچکی چگونه می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد؟!

شاهین کوه‌بزن، کارشناس آب و سد سازی و مدیرعامل اسبق شرکت بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری کرخه و شاوور، بیان کرد تولید رسوب و فرسایش در سد مارون۲ با توجه به توپوگرافی خیلی بالاست و مفهومش این است که اگر سدی با مخزن ۱۳۵ میلیون مترمکعب بسازیم، ۵۰ درصد حجم مخزن غیرمفید است که در سد سازی چنین سدی معیوب به‌شمار می‌آید.

کوه‌بزن افزود: نسبت امکان تولید انرژی در یک سال در سد مارون۲ نشان می‌دهد که در یک سوم سال امکان بهره‌برداری انرژی از این سد داریم، چرا که نیروگاه این سد بر روی آب سرریز ساخته شده، بنابراین این نیروگاه، به‌ویژه با توجه به اثرات رو به افزایش خشکسالی در منطقه، قطعاً یک نیروگاه شکست خورده‌است و ارزش سرمایه‌گذاری ندارد.

شور و غیرقابل استفاده شدن آب سد پایینی (مارون۱) 
حمیدرضا یاقوتی، کارشناس هیدرولوژی، بیان می‌کند که کمترین درجه شوری آب‌های سرزمینی معمولاً به نیازهای شرب اختصاص می‌یابد. افزایش درجه شوری، آب را از مصرف شرب به کشاورزی هدایت می‌کند و در نهایت با افت کیفیت آب از نظر املاح باید منابع آبی موجود به مصرف صنعت برسد. وضعیت زمین‌شناسی منطقه به نحوی است که کیفیت آب منطقه در بالادست رودخانه و منطقه دهنو با درجه شوری ۴۰۰ مناسب شرب است اما وقتی این آب به ایستگاه بهبهان می‌رسد، به دلیل وجود سازند گچساران درجه شوری آن به دو هزار تبدیل شده و دیگر این آب کیفیت مناسب برای شرب را نداشته و باید به مصرف کشاورزی برسد. اگر سد جدیدی بالادست مارون یک زده شود، کیفیت آب سد مارون یک بیشتر از این افت کرده و باید این آب این سد به مصرف صنعت برسد و مناسب استفاده برای کشاورزی منطقه نخواهد بود.

هزینه‌های جانبی و زیر آب رفتن جاده پاتاوه 
یاقوتی عنوان می‌کند: اثر دیگر این است که جاده پاتاوه را که با وجود تأخیر فراوان در ساخت، به تازگی به بهره‌برداری رسمی شده زیر آب می‌رود و دهدشت مجدداً به منطقه بن‌بست تبدیل شود. همچنین در سدسازی هیچ وقت بالای سدی مخزنی که طراحی شده‌است، مخزن جدید تعریف نمی‌کنند. وی راهکار رفع نیازهای آبی دهدشت را ترمیم شبکه موجود در این منطقه عنوان می‌کند؛ زیرا در حال حاضر هفت هزار هکتار از اراضی منطقه دهدشت تحت پوشش شبکه آبیاری است و بیش از ۷۰ درصد آب این شبکه هدر می‌رود. با اجرای برنامه‌های اصلاح الگوی مصرف و … می‌توان مشکل افزایش سطح زیر کشت را حل کرد.

اثرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تا امروز 
سید محمد موحد، نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی ایران از استان کهگیلویه، بیان کرد که یکصد میلیارد تومان برای روند اجرایی سد آبریز (در سال ۱۴۰۱) از سوی بانک رفاه اختصاص داده شده‌است.

جمعی از مردم شهرستان کهگیلویه در ۵ شهریور ۱۴۰۱ با حضور در فرمانداری این شهرستان از مسئولان آغاز عملیات اجرایی سد آبریز (مارون ۲) را خواستار شدند. همچنین بعد از پیگیری‌ها و مکاتبات فراوان مردم شهرستان لنده در اعتراض به ایجاد سد آبریز (مارون ۲) ظهر امروز جمعی از معتمدین و نمایندگان تشکلهای مردمی با حضور در فرمانداری این شهرستان مراتب اعتراض خود را اعلام و در ادامه نشستهایی با فرمانده سپاه و امام جمعه شهرستان نیز داشته‌اند.

جستارهای وابسته 
 سد مارون
 سد کرخه
 تالاب شادگان

پیوند به بیرون 
بررسی دقیق پیامدهای زیست‌محیطی سد آبریز مطالبه ی مردم لنده

پاسخ به نشست بررسی دقیق پیامدهای زیست‌محیطی سد آبریز مطالبه ی مردم لنده

منابع 

سدهای استان خوزستان
سدهای ایران
مدیریت آب در ایران
مدیریت آب
مدیریت منابع آب