نقش مایه (کهن الگوی) فرنگی یا گلفرنگ

نقش مایه فرنگی یا گلفرنگ، یکی از کهن الگوهای ایرانی ست که همزمان در هنرهای تجسمی، نظیر؛ قالی بافی و سفالگری، و در فن و معماری؛ نظیر گچبری و کاشی کاری ابنیه، نقش آفرینی کرده است. اما به صورت عمده، طرح و نقش گلفرنگ یکی از نقوش پر کاربرد در حوزه ی هنر های سنتی، و طراحی قالی است. بنابر رای برخی پژوهشگران از آنجا که این برگ ها در کنده کاری های دوره ساسانی دیده می شود کاربرد واژه ی فرنگی را در مورد آنها درست نمی دانند و در اصل آن را نوعی کهن الگوی ایرانی به شمار می آورند. اما بنا بر رای برخی دیگر، نقوش موسوم به گل رز یا گل و مرغ، در ابتدا از هنر غرب نشات گرفته و بعدتر به بطن هنر ایرانی رسوخ نموده است. اما در مجموع بسیاری از پژوهشگران، تبارشناسی این نقش را از دسته نقوش فرنگی می ­دانند. در حقیقت نقش گلفرنگ از دوره صفویه با رواج فرنگی سازی وارد هنر ایران شده و عصر قاجار، دوره اوج شکوفایی آن بوده است. این نقش از همان ابتدا در تمام زمینه های هنری همچون نقاشی و نگارگری، کتاب آرایی، سفال گری، پارچه سازی، کاشی کاری و گچبری به حیطه هنرهای تزیینی ایران ورود پیدا کرده، ولی هنر قالی آخرین حوزه ای است که قویا تحت تأثیر فرنگی سازی قرار گرفته است. پژوهشگران دلیل این امر را استمرار و پایداری  سنت ها در زمینه طراحی و بافت فرش می دانند.
 

نقش مایه فرنگی یا گلفرنگ را سومین اصل از اصول هفتگانه هنر ایرانی، و یکی از طرح های نوزده گانه در تقسیم بندی طرح و نقش قالی ایران می دانند (تقسیم بندی که از طرف شرکت سهامی فرش ایران در سال ۱۳۵۳صورت گرفته است). که از قرن یازدهم هجری به دلیل علاقه هنرمندان ایرانی به فرنگی سازی، وارد عرصه هنر ایران گشته است.

در واکاوی اصول هفتگانه هنرهای تزیینی ایران، پیداست که در خلق برخی از نقوش از فرهنگ دیگر کشورها دستمایه ساخته شده و هنرمندان با گذار زمان، و با افزودن الحاقات به نقش مایه ها آنها را به کمال رسانده اند. این تبادلات فرهنگی اغلب از دوران باستان آغاز گردیده و تا قبل از دوران صفویه با همین روند پیش رفته است. اما از دوران طلایی صفویه به بعد، این ارتباطات به صورت بسیار وسیعی چشمگیر گشته اند. در حقیقت شاه عباس اول و بخصوص شاه عباس دوم، دو تن از زمامداران ایران در دوره صفویه و در اصفهان بودند که با ایجاد روابط سیاسی و تجاری باعث شکل گیری هر چه بیشتر این تأثیر پذیری بخصوص در زمینه های هنری گشتند، و همین امر باعث گردید که بسیاری مسائل عمده هنر ایران در دوره صفویه، متاثر از هنر اروپا شود. در آن دوره اروپاییان در مقام سفیر، تاجر، مشاور و مبلغ مذهبی وارد ایران می­ شدند و در دربار با شاهان و شاهزادگان ملاقات می­ کردند. این نحوه تبادلات فرهنگی در دوره قاجار به نقطه اوج و تکوین خود رسید و همین امر زمینه تبادلات فرهنگی را بالا برد. در حقیقت عصر قاجار به عنوان یکی از مهمترین و حساس ترین دوره های تاریخی ایران نقش بسزایی در جهت تغییر و تحول رشته های هنری بخصوص صنایع دستی، نقاشی و طراحی فرش ایفا کرده است. از سویی سنت گریزی و شیفتگی هنرمندان نسبت به هنر غرب در آثار فرهنگی و هنری مصنوعات این دوره تاریخی ایران، در آثار باقی مانده به وضوح هویداست.بکارگیری نقش مایه فرنگی، یکی از آرایه های پر کاربرد در هنرهای گوناگون، مانند نقاشی زیر لاکی، طراحی جلد، قلمدان سازی و هنرهای وابسته به معماری مثل گچبری و کاشیکاری می ­باشد.