عیاران سیستان

عیاران ، گروه اجتماعی متشکل از افرادی روستایی و شهری بودند که خصلتهایی چون شجاعت ، ذکاوت وجوانمردی داشتند.
درباره معنایی لغوی کلمه «عیار» ملک الشعرای بهار معتقد است که این کلمه صورت تغییریافته و ضبط غلط «ایار » فارسی است که امروزه «یار» گفته می شود و به معنی رفیق و دوست صمیمی است .
کلمه عیار معنای جوانمرد را نیز می دهد، که سخن قابوسنامه ، مکمل این سخن و بیانگر جوانمردی عیاران است :«....آن قوم عیاران که مردمی ایشان را نام ، جوانمردی نهادند».
عیاران در گروههای اجتماعی و سیاسی منظم و تعلیم یافته ای ، منشأ تغییراتی در تاریخ سیستان گشتند . آنان در مقابل ظلم و ستیز و تبعیضات نژادی امویان و عباسیان و حکام دست نشانده ی خلفا به پا خاستند و بادلیری و شجاعت خاص طبقه خود ، ضمن مبارزه با حکام خلیفه ، مدافع مردم بی گناه و بی  پناه شدند . به طوری که ، «مرام عیاران حق خواهی بود و حق ستانی.»

برخی از عیاران مشهور سیستان

1-   یعقوب لیث :

یعقوب لیث ، بنیان گذار حکومت صفاریان ، در زمره ی عیارانی بود که در سیستان گرد آمده بودند. وی در جوانی به درجه سرهنگی رسیده بود. یعقوب می گفت « من این پادشاهی و گنج و خواسته ، از سر عیاری و شیرمردی به دست آورده ام ، نه از میراث پدر»

2-   امیر حمزه بن عبدالله آذرک :

وی به سال 181 ه. ق یعنی سال یازدهم خلافت هارون الرشید خروج کرده و بر سیستان و کرمان و خراسان مسلط شد .او که دهقانی سیستانی و مدعی رساندن نسب به پادشاهان کیان بوده از تاریخ 181ه. ق تا 213 ه. ق که سال فوت اوست از کابل تا فارس و از خراسان تا دریای عمان را تحت امر داشت و تا حمزه زنده بود ، دیناری از این نقاط خراج و مالیات به بغداد نمی رفت و خود او نیز به این عنوان از مردم هیچ نمی گرفت .

3-   ابوالعریان :

وی یکی از پهلوانان معروف سیستان در سال 200 ه. ق بوده که در عهد حمزه در سیستان قد علم کرده و ابوالعریان لقب داشته ، از سرهنگان و سوغاغاهای سیستان به شمار می رفته است ، به قول تاریخ سیستان گروهی غوغا با او بودند ، او عامل خلیفه اشعث بن محمد را شکست داد.

4-   احمد قولی :

یکی دیگر از عیاران این سرزمین است که ، مردم سیستان اطراف او جمع شدند ، همچنین صالح بن نصر و یعقوب لیث و دیگر عیاران سیستان وی را یاری کردند .

5-   سرماتک :

سرماتک عیار یکی از عیاران مشهور و از یاران یعقوب بود ، معنی تحت الفظی سرماتک ، سرشکن است، این شخص از بزرگان و فرماندهان عیاران بوده ، زیرا در حوادث بعد با یعقوب و عیاران دیگر کارهای مهمی انجام داده و قیامهای عظیمی برپا می کند .

6-   محمد بن هرمز:

وی از عیاران معروف سیستان در سال 300 ه. ق بوده که به مولی سندلی شهرت داشته است . محمد بن هرمز در رأس عیاران سیستان قرار گرفت و توانست یکی از کودکان آل صفار به نام ابوحفض عمرو بن یعقوب بن محمد بن عمرو لیث را روی کار آورد ، در این حادثه عیاران کار بلزرگی انجام دادند .

7-   زنگالود :

از مشاهیر عیاران سیستان است که در حدود 301 ه.ق با عیاران دیگر که همواره منشأ هیاهو و نهضت و جنبش بودند و کانون آزادی خواهی را گرم داشتند، کشته شد .

8-   احمدیا :

یکی از سرداران عیاران بوده که در سال 301 ه. ق در فتنه ی سلیح نام اوقی که به سیستان لشکر کشیده بود ، با عیارانش قیام کرد  و او را کشت .

9-   سرهنگان و سوغاغا ها که به سال 306 ه. ق با عیاران دیگر به جنگ کثیر بن احمد ، حکمران سیستان رفت و او را کشت .

10- امیر بو جعفر :

در محرم سال 311ه. ق امیر بوجعفر به سالاری عیاران و رهبری سیستان رسید و در جنگ با عزیز بن عبدالله پیروز شد .

آغاز ظلم و ستم حاکمان

باری درآن ایام که خلیفه ی بغداد ، در شهر پرشکوه و گناه آلود «هزار و یکشب »جلال و عظمت دربار تیسفون را احیاء کرده بود، دیگر از آن سادگی و آزادی که فاتحان تیسفون و نهاوند ، ارمغان آورده بودند، در بین فرمانروایان اسلام هیچ نشانی نمانده بود. خلیفه ی بغداد، اندک اندک ، همان شیوه ی خسروان و قیصران را ، که اسلام برهمه ی آنها خط بطلان کشیدی بود ، احیا و اعادهکرده بود و فرزندان فاتحان تیسفون و نهاوند و سیستان ، رفته رفته در دمشق و بغداد ، به همان سرنوشتی دچار آمدند که ساسانیان را به سقوط و نکبت کشانیده بود.
دیگر خلفا و حاکمان آنها ، با آنکه همه جا از مسلمانی دم می زد ، آن شور و ایمان را که اسلام هدیه آورده بود ، از دست داده بودند، این تفاوت هم از روزگار بنی امیه ، چنان بارز و محسوس بود که رتبیل (پادشاه ) سیستان چون علامان بنی امیه را چنان طماع و گستاخ دید ، به تأسف بانگ برآورد. و گفت :
«کجایند آن قوم ، که از این پیش بدین جاآمدند ؟  آن قوم که شکمها یشان بهپشت چسپیده بود و چهره شان از بس برخاک سوده بودند ، سیاه گشته بود .
آن قوم که خویشتن را از برگ خرما پاتابه می ساختند... هرچند شما به دیدار از آن قوم خوشترند اما آنها بهتر از شما پیمان نگه می داشتند و بهتر از شما نیز جنگ می کردند.»

عیاران سیستان

در سیستان از اوایل قرن دوم گروهی به نام عیاران یا جوانمردان بودند که طبقه ای از طبقات اجتماعی و مردمی جلد و هوشیار از عوام الناس و آداب و رسوم خاصی داشتند .
از تاریخ چنین برمی آید که این گروه در عهد بنی عباس در سیستان بسیار شدند.
عیاران در تاریخ سیستان همواره موقعیتی شایسته داشتند، گرچه از اشخاص عادی بودند ولی کارهای مهمی می کردند . در تغییر زمامداران و حکومت ها نقش داشتند.

باید گفت که جوانمردی و فتوت بدوا مسلک اخلاقی بود ، بعد به یک روش سیاسی و انقلابی تغییر شکل یافت و سرهنگان و بزرگان این طایفه ، همواره بازیگر برجسته هنگامه ها و تحولات سیاسی بودند که به اصطلاح نویسنده ی تاریخ بیهقی ، آنان را سر غوغا می گفتند.تاریخ سیستان عده ای از سرهنگان آنان را نام می برد.از این رو می توان اهمیت اجتماعی و سیاسی آنان را برآوردکرد.

عیاران جوانمردان شبگرد

در سیستان ، عیاران که به چستی و چابکی معروف بودند ، شهرت تمام یافتند ، جوانان ورزشکار خصوصا به آنان پیوستند و چون مردمی رازدار ، بافتوت ، پاک و درست کردار بودند ، جوانان به شرکت در مجامع آنان رغبت کردند و تا آنجا پیشرفت کردند که سر دسته های آنان مورد توجه حکام قرار گرفت و برای تأمین مخارج خود به راهداری پرداختند، یعنی عبور و مرور کالاهای بازرگانان را تحت حمایت قرار می دادند و مبلغی دریافت می کردند که تقریبا نوعی بیمه بود . اگر بازرگانی از ادای مقرری سربازی می زد ، نتیجه ی آن را می دید .

خدمت بهرنام نه از بهرنان                 

بنای کار عیاران بر جوانمردی بود این گروه شبروی و شبگردی می کردند ، کارشان تهدید ثروتمندان و حکام بود و بسیاری اوقات تحمل این خطرات و مصائب ، برای انجام کار مردم بینوا و یا دفع ظلم از مظلوم بود .

جوانمردترین مردم به عقیده ی عیاران سیستان

به عقیده آنان ، جوانمردترین مردم آن است که دلیر ، بردبار و شکیبا باشد ، به وعده ی خود وفا کند ، پاکدل و پاک چشم باشد ، زیان کسی به سود خود نخواهد ، ضعیف آزار نباشد ، به اسیران تعدی نکند ، بیچارگان را یاری کند ، از ستم دیدگان دفاع کند ، راست گوید ، به صاحب سفره ای که نمک خورده است بدی نکند، در حیلت استاد باشد ، نکته گوی و نکته سنج باشد ، بر دیده و نادیده غیبت نکند ، نان دادن و راز پوشیدن از کارهای آنان بود ، حق نان و نمک را گرامی داشته و تلافی می کردند ، گناه خود را به گردن دیگری نمی گذاشتند ، محل تجمع آنان را یتیم خانه می گفتند و شاید به علت اینکه عیار بعد از ورود به جمع عیاران باید به خود متکی باشد نه پدر و مادر .

ایجاد نهضت عیاران در سیستان

گرچه عیاران در بسیاری از شهرهای ایران ظاهر شدند ولی در هیچ قسمت نتوانستند تشکیلات منظم سیاسی برقرار کنند ، مگر در سیستان .

فاتحین عرب که از اسلام به کلی دور شده بودند، مردم سیستان ر برای دریافت باج و خراج آزار می دادند و عیاران از این هرج ومرج ها به نفع خود وبه ضرر حکومت مرکزی سود بردند، به یاری مظلومان برخاستند و ستمکاران و مالداران بی انصاف را گوشمال دادند. طبقه ی جوان نیز ، چون جوانمردی و پاکی عیاران را دیدند ، به سوی آنان شتافتند.
نهضت عیاران از یک سوی ریشه ی طبقاتی و از سویی بنیادی ملی داشت و رفته رفته گسترش یافت تا اینکه با ماهیت مردمی و خصلت ضد استبدادی و ضد فئودالی شهرت یافت .

یعقوب و عیاران سیستان

همه ی مورخین از ارتباط یعقوب با عیاران و شغل عیاری اوذکری به میان آورده اند. همت والا و اخلاق و رفتار او باعث شد که کم کم به مقام سرهنگی عیارن برسد و عیاران خود را برای راهنمایی کاروانها و اخذ را هداری به اطراف بفرستد .
زیرکی و هوشیاری یعقوب ، علاوه بر خصائل نیکوی دیگر، وی را در میان جوانان و عیاران بلند آوازه کرد. وی از دوران جوانی واردگروه عیاران سیستان شده و به در جه سرهنگی رسیده بود.

جوانمردی شگفت آور یعقوب

یعقوب لیث درجهت اهداف عالی که برای نجات سیستان و در نهایت ایران ، از ظلم و ستم ، داشت به کاخ ادهم بن نصر ، فرمانروای ستمگر سیستان یورش برد و تمام اموال و جواهرات آن را با کمک عیاران سیستان جمع کرد ، وقتی که می خواستند از کاخ خارج شوند ، چشم یعقوب به چیز درخشنده ای که در تاریکی شب می درخشیدافتاد، فکر کرد که آن شئی الماس باشد ، وقتی نزدیک آورد و مزمزه ، فهمید که نمک است ، فورا دستور داد ، کلیه ی اموال و جواهرات را بگذارند و به پدرش لیث و دیگر عیاران که همراه آنان بودند گفت : پدر برادران و شما ای عیاران جوانمرد ، من حالا نمک این مرد را چشیده ام و حق نمک خوردن کسی، نزد ما بسیار محترم و لازم الرعایه است ، بلی وقتی ما نمک کسی را خوردیم دیگر حق دستبرد زدن به اموالش از ما سلب می شود، چون این عمل خلاف مروت و جوانمردی و انصاف است ، که نزد ما همواره عزیز و فوق العاده گرانبهاست ، این امر بزرگترین شعار ما زا تشکیل می دهد .
لیث گفت فرزندم درست میگوید ، چون اونمک ادهم را خورده ، بردن اموالش برما حرام است .سپس یعقوب لیث تمام اموال را گذاشت و در جهت آرمان عالیش، نقشه های دیگری کشید و این بار بدون درنگ به طرف تنگه های کوه اوشیدا که بهترین شرایط را برای بریدن راههای کاروان رو و قافله هایی که اموال گرانقیمت را برای خلفا حمل می کردند.، دارا بود، به راه افتادند .

نامردی در برابر جوانمردی عیاران

یعقوب به دلیل اینکه نمک ادهم بن نصر حاکم ستمگر سیستان را نخواسته چشیده بود ، از بردن اموال نفیس و گرانبهای او صرف نظر کرد و صبح روز بعد که حاکم ظالم دید ، اموال را جمع کرده ولی نبرده اند ، در شگفت شد ، گفت منادی کنید ، هر کس بگوید که به چه دلیلی این کارجوانمردانه را انجام داده ، در امان است و پیش من عزیز است .
لیث پدر یعقوب با کمال غرور و مردانگی رفت و خودش را معرفی کرد و گفت علت اینکه اموال نفیس شما را نبرده ایم ، فقط یک قطعه نمک بوده است ، ولی حاکم ستمگر برخلاف قولی که داده بود ، در کمال نامردی و با زیر پا نهادن کلیه ی اصول و خصایل انسانی ، به جای پرداخت مژدگانی ، دستور داد ، لیث آن پیرمرد سالخورده و شجاع در میدان بزرگ شهر ، در برابر دیدگان ملتهب همگان گردن بزنند . متعاقب کشته شدن و مرگ جانگذار لیث به دستور حاکم سیستان ، مأموران به خانه ی وی یورش بردند تا فرزندان وی را دستگیر کنند ولی آن عقابان تیز چنگ مدتی پیش از قفس پریده بودند و آن دلاور مردان شجاع و عیاران از جان گذشته ، در کوه اوشیدا سرگرم ساختن قرارگاهها و کمین گاهها بودند ، تا به هدفهای بزرگ خود ، که همانا نجات و آزادی سرزمین ][سیستان]] و رهایی مردم آن از اسات و ظلم و ستم و بیداد بود ، نائل گردند.

آرزوی عیاران سیستان استقلال ایران است

در حدود دوقرن تمام ، حاکمان ظالم دمار از روزگار هر ایرانی برآوردند ، ولی پروردگار توانا بیش از این صلاح ندید . دیگر باید طلایه ی استقلال طلبی نمودار گردد و این بار از سیستان، پرتو آوا فروزان شد و عطر استقلال بپراکند .
جوانمردی به نام یعقوب با گروهی بسیار ورزیده وچابک برای برانداختن حکومت ستمگران از سرزمین سیستان قیام کرده است .
مردم سیستان پی بردند که این سرزمین مردخیز ، هنوز روحیه ی سلحشوری خود را حفظ کرده و همگان دریافتند که اگر حاکمان ، بیدادگری را از حد گذرانیده اند ، برومند فرزند این آب و خاک دستهای خون آلود آنان را با شمشیر قطع خواهد کرد .
گویی یعقوب لیث ، آن رویگر زاده ی سیستانی علاوه بر میهن دوستی و آزاد منشی که داشته روانشناس هم بوده است ، دریافت های خاص اواز روحیه ی اجتماعیش در نهایت دقت بوده و شاید اگر این تیز بینی و هوشیاری را نداشت ، چنین زبانزد قرنهای دراز نمی شد و یادش چنین افتخار انگیز نبود .

مرام عیاران سیستان

عیاران اصول زندگی و مبادی خاص مسلکی داشتند که عبارت بود از خرد، راستی و مردمی . جوانمرد را از سه چیز گریز نبود، راست بگوید، درکار شکیب کند و پاکدل باشد .
بنابراین هر مرد عیار ، دلیر و شکیبا ، پاکدل و عفیف بود . عیاران مردمی بودند که نانی بیابند و بخورند و خدمت عیاران کنند و کار را برای نام کنند نه برای نان .
از دروغ بیزار بودند و دروغگو را سخت مجازات می کردند و عقیده داشتند که خیانت کار باید به کیفر برسد .

مرامنامه عیاران سیستان

لیث پدر یعقوب ، هفت اصل را به عنوان مرامنامه پایه و اصول عیاری وضع کرد که به شرح ذیل است :

1- جوانمردی :

از دید جنبش عیاران افراد سه دسته اند : یک دسته آنان که حقوق هیچ کس را رعایت نمی کنند و حتی نیکی دیگران را با بدرفتای پاسخ می دهند. در نظر عیاران، این گروه بدترین مردمند که اصطلاحا به اینها در فرهنگ عیاری نامرد گفته می شود .

دسته دوم : آنان که در نیک رفتاری پیش قدم نمی شوند ، ولی اگر خیری به آنها برسد آن را پاس می دارند که اصطلاحا به این گروه مرد گفته می شود .

دسته سوم : کسانی هستند که در کار خیر و رفتار نیک پیش قدمند و ابتدا اگر کسی در حق آنها بدکرد مقابله به مثل نمی کنند، اما چننچه خطای کسی را بخشیدند و او دگر باره ستم نمود ، سزاوار کیفرش دانسته و بداندیش را مجازات می کنند، این دسته را اصطلاحا جوانمرد می نامند.

وظیفه ثانوی جوانمرد عیار ، حمایت از مظلوم و جدال بی امان با ستمگران است ، حتی مجازند اگر راهی برای مبارزه ی آشکار میسر نبود از اموال ظالم بربایند و به مظلوم و درماندگان برسانند .

2- راستی :

پیر عیاران گفته است : جوانمرد عیار بدان که راه تاریک است و باریک ، سویی آتش است و سویی دیگرآب ، راستی چراغ است و دروغ طوفان ، بی چراغ راه نتوان برد، پس چراغت را در آغوش طوفان میفکن .

3- ستاری (پرده پوشی )

میر عیاران حدود پرده پوشی را تعیین کرده است که خلاصه ی آن را چنین است : در آن گناه که در وی حقوق ناس بود                       به هیچ وجه روا نیست غمض و ستاری

4- مروت :

مروت و جوانمردی را برسه اصول استوار می دانستند ، اول اینکه آنچه گویی انجام دهی دوم راستی در قول و فعل ، سوم شکیب در کارها .

5- امانت داری :

امانت داری از اصول بلامعارض مرامنامه ی عیاری است و در همه جا و با همه کس لازم الاجراست . شگفت اینکه امانت داری را در اموال خلاصه نکرده اند، بلکه حفظ راز دیگران را هم شامل امانت داری دانسته و گفته اند:

رندانه سخن گوی که رندان نپسندند                  گر باز کنی پیش کسان راز کسی را

6-  در باور عیارن ، پیمان شکنی گناهی نابخشودنی است .

خلف پیمان مکن ای دوست که در مذهب ما          هرکه پیمان شکنی کرد مسلمان نبود

7- حق نمک:

پایبندی به حق نمک جزو سنگین ترین وظیفه ی عیارن بوده است علاوه براین نمک بزرگترین سوگند عیاران نیز بوده است .

آنکس که نمک خورد و نمکدان بشکست        در مذهب رندان جهان سگ به از اوست

اصول هفتگانه ی مرامنامه عیاران سیستان به شرحی که گذشت ، در روایات طوماری آمده است ، احتمال دارد در مواد دیگری هم در مرامنامه عیاران وجود داشته باشد که در طول روزگاران از بین رفته است .

نقش بزرگ عیاران سیستان در رسمیت یافتن زبان و شعر فارسی

بعد از فتح ایران ، به دست اعراب ، زبان عربی ، زبان رسمی و دیوانی شناخته شد . یعقوب که امیر عیاران و جوانمردان سیستان بود ، چون قسمتی از شرق ایران را به دست آورد و پس از فتح هرات،شعرا او را به زبان عربی مدح گفتند ، به محمد بن وصیف ، دبیر رسائل می گوید :«چیزی که اندر نیابم چرا باید گفت؟»

و شعرا را ودار ساخت که به زبان پارسی شعر گویند و این سرآغاز شکوفایی مجدد زبان پارسی شد و برای اولین بار شعر وزبان شیرین فارسی درزمان دولت او رسمیت یافت . هم چنین دستور داد تا از هندوستان نسخه ای از کتاب تاریخ پادشاهان قدیم ایران را که در آنجا بود بیاورند . که در نهایت ، این نهضت در اوج خودش منجر به خلق بزرگترین شاهکارهای ادبی ، چون شاهنامه فردوسی ، دیوان حافظ ، کلیات سعدی و مثنوی مولوی و... در عرصه ی ادبیات پارسی به جهانیان شد . لازم به ذکر است که فردوسی بزرگ ، در تنظیم شاهنامه از منابعی استفاده کرد ه که قبلا توسط یعقوب لیث دستور جمع آوری آنها داده شد ه بود .

همانطور که ذکر شد ، سرداری این نهضت و قیام ارزنده ملی را جوانمردی بزرگ و آهنین ارده به نام یعقوب لیث صفر ، که وطن پرستی سرسخت و غیر قابل انعطاف بود ، برعهده داشت .

به همین سبب ظهور این راد مرد بزرگ ایرانی دزر نزد عموم مردم وطن پرست ایران ، همانند خورشیدی  در خشان ، در افق استقلال میهن به شمار می رفت .

مراسم ورود به دسته ی عیاران سیستان

ورود عیاران مراسمی داشت و شرایط مخصوص را شامل می شد و تازه وارد باید الفاظی از سر صدق به زبان آورد و مراسم تحلیف به جا آورد : (سوگند به یزدان دادار کردگار ، سوگند به مهر و نان و نمک مردان ، و شنیدن نصیحت جوانمردان و خیانت نکردن .

در این مراسم ، تازه وارد وکلیه ی عیاران بدون پوشاک فقط برای ستر عورت لنگ می بستند و در دایره ای گرداگرد میر عیار می ایستادند، سپس یعقوب که مقام میر عیاری یا سرهنگی داشته است ، مشتی نمک در قدح آب می ریخت و داوطلب آن را می نوشید و آنگاه سکوت محض برقرار می شد . ازهر پیر عیار، ضمن چرخیدن به گرد دایره ی عیاران وظائف خطیرو رئوس مرامنامه عیاری را با صوتی دلنشین بتازگو می کرد و داوطلب در حالی که دست راستش در دست یعقوب بود ، دست چپ خود را در پایان هر اصل به عنوان اعلام قبول بالا می برد و همچنین شعر زیر نیز زمزمه می شد :
چنین می گفت میر عیار تمامی          اصول رادمردی را تمامی

که لنگ باشد از مردی نشانه             که عریان گردی از حب زمانه

که حب مال دنیا گر به دل شد          بر نامردمی باید خجل شد

تو اکنون چون جوانمردی و عیار       نباید بندگی از بهر دینار

بدان که این برتری سوگند باشد        که ما را با نمک پیوند باشد

بدان ای نوجوان تازه عیار                 که دارد این نمک سری ز اسرار

نخستین آنکه اندر علم ابجد           شود نام پسر عم محمد (ص )

دوم رکنی زکابین بتول است        مقدس دان که فرمان رسول است

سه دیگر این نمک از خاک ایران   همانا بود و خوردید ای عزیزان

شمارا دین این کشور  به گردن          بود زین لحظه تا پایان مردن

نباید این نمکگ گردد فراموش        که این بار گران داریم بردوش

نمک نامی زاسمای علی دان        گرامی دار او را همچو قرآن

اگر خوردی نمک روزی زخوانی        بباید حرمت او را بدانی

نمک خوردی مکن آهنگ پستی        کنون مردی و خود مولا پرستی

عیان گفتم تو را ای رند باهوش           نمک خوردی مکن شکرش فراموش

نخست از حق ، دوم از دست یاران       سوم این را که بود از خاک ایران

نباید این نمک گردد فراموش              که این بار گران داریم بردوش

خیانت گر کنی برملک و ملت            مکافات عمل بینی بر مذلت

پس از پایان مراسم ، داوطلب عیار ، مردی رسمی شناخته می شد و به وسیله ی میر عیار از بین عیاران با سابقه یک نفر به عنوان استاد ، برای شخص جدید الورود تعیین می گردید .
استاد موظف بود فنون رزمی را به شاگرد خود بیاموزد و او را از هر حیث ورزیده و مجرب تربیت نماید .
بعد از پایان دوره ی آموزش رزمی ، او تحت آزمایش قرار می گرفت ، به این صورت که یک مأموریت ویژه به او محول می کردند .

علل عملکرد برتر عیاران سیستان

1-   استخوان بندی عیاران دوره ی یعقوب را جوانان سیستانی تشکیل می دادند که در فرهنگ ، عرف اجتماعی ، آیین ، منش و روش مشترک بوده اند ، بویژه از دوران کودکی بافت فکری آنها با داستانها و دلاوری های قهرمانان سیستان پرورش یافته است .

2-    وجود دلاور یکه تازی چون یعقوب در رأس آنها عامل بسیار مهمی بوده است .

3-    فرهنگ اجتماعی – ملی مردم سیستان بیگانه پذیر اعم از مهاجر و مهاجم نبود، در سیستان حتی اعراب نتوانستند دوام بیاورند ، گویی قهرمان شاهنامه در آنجا است و منش و روش آنها را زیر نظر دارد. مردم سیستان پشتیبان و مددکار عیاران بوده اند.

مرگ لیث صفاری و سازماندهی عیاران به دست یعقوب

پس از مرگ جانگذار لیث صفاری ، عیاران سیستان در کوه اوشیدا اجتماع می کنند تا یعقوب را به سرهنگی برگزینند ، یعقوب می گوید چرا دیگری را انتخاب نکردید ؟ عیاران می گویند تو در هر فن استاد تری ، یعقوب می گوید آنچه من تاکنون انجام داده ام ، وظیفه یک عیار است ، برای سرهنگی بیش از اینها لازم است ، یاران می گویند راه انتخاب سرهنگ چیست ؟ یعقوب می گوید : هریک از ما نامه ای به حاکم بنویسیم و از او پنج هزار دینار طلب کنیم ، حاکم فرمان هر کس را اجابت کرد ، او سرهنگ ما خواهد بود.

حاکم سرانجام فرمان یعقوب را اجابت می کند ، و عیاران پایکوبان یعقوب را به سرهنگی بر می گزینند . آن جوانمرد بلند همت تمام سکه ها را به طور مساوی بین کلیه ی عیاران تقسیم می کند ، ازهر پیر عیار می گوید چرا برای خود دیناری برنداشتی ؟ یعقوب می گوید سهم من باشد در آینده از خلیفه بغداد می ستانم ، ازهر شیرین گفتار به مزاح می گوید: ای رند کامل ، جوجه مرغ را بین ما تقسیم کردی که شکار بزرگ برای خودت بماند . یعقوب می گوید : آنچه که از خلیفه بستانم پیش کش مردم وطنم می کنم.

عیاران در زمان آخرین بازمانده ی دودمان یعقوب

پس از دستگیری عمرو لیث که به جنگ با سامانیان رفته بود و پیروزی سامانیان ، عیار مردان به خود آمده و در احیای جنبش و پرورش جوانان برومند مستعد همت گماشتند .بااینکه امرای سامانی بارها برای فتح سیستان لشکر می کشند ، به خاطر سعی و جهد عیاران ، موفق به فتح سیستان نشدند ، و هر بار پس از تلفات سنگین به مقر خود بازگشتند . مطالب مذکور خلاصه متن تاریخ است .

ابونصر سامانی به عزم فتح آخرین سنگر صفاریان ، لشکری به فرماندهی غلامان ترک روانه ی سیستان می کند و جنگ سختی بین قوای سیستان و نیروی ابو نصر درمی گیرد . شاهین ، پیر عیار ، دروازه ی شهر را می گشاید تعداد زیادی از لشکر ابونصر وارد شهر سیستان می شوند ، بعد دستورمی دهد که دروازه بسته شود ، خلف بن احمد صفاری آخرین امیر صفاری که خود سمت میر عیاری نیز داشته است ، با کمک عیاران دلاور سیستان همه ی آنان را از ای در می آورد. سپس خطاب به لشکر مغلوب می گوید :

شما را آزاد می گذارم به شهر و دیار خود برگردید ، ولی در رکابی شمشیر بزنید که فرمانبر خلفای بیگانه نباشید . امیران شما دسترنج ملت ایران را جمع آوری و به بغداد می فرستند . اگر بار دیگر به این سرزمین حمله کنید ، سرنوشتی بدتر ازاین در انتظارتان خواهد بود .

عیاران در زمان سلطان محمود غزنوی

وجود حکومت سیستان و شهرت دلاوری عیاران ، پایگاه انقلاب خیزی بود که می توانست در آینده برای محمود گرفتاری ایجاد کند . از این روی با سپاهی بزرگ و تجهیزات کامل به سیستان حمله کرد و خلف بن احمد آخرین امیر صفاری را دستگیر و به خراسان تبعید نمود و سلسله  صفاری در سال 393 هجری منقرض شد. سلطان محمود غزنوی ناجوانمردانه و با حیله در میان عیاران سیستان به صورت ناشناس نفوذ می کرد و آنها را شناسایی می نمود و بدین وسیله بسیاری از این شیر مردان مدافع ایران عزیز را از بین برد .

شعار عیاران سیستان

«تا دشمن در این سرزمین لانه دارد : شمشیر دلاوران به نیام نیارامد »

صفات عیاران سیستان

صفات عیاران ، دلیری ، شجاعت ، صبوری ، راستی ، یاری به درماندگان ، تحمل سختی ها ، عفت ، فداکاری ، بی نیازی ، بخشندگی ، وفای به عهد و سرانجام دوستی با دوستان  و دشمنی با دشمنان بود . عیار می بایست عمل و گفتارش یکی باشد ، شرط عیاری فقط داشتن زور بازو نبود ، بلکه عیار ، در پیکارها از ذکاوت و هوشیاری مدد می گرفت .

از صفات بارز عیاران رازداری بود ، به طوری که اسرار مردمان ظاهر نکند «عمرو  وراق » در شعری آنان را حریص در جنگاوری ، فرمانبردار ، شیرانی مهاجم ، جوشن به تن و نیزه به کف توصیف می نماید .

عیاران در اسب سواری ، تیر اندازی ، کمندافکنی ، زنجیر گسلی ، نقیب زنی ماهر بودند .

از سخنان یعقوب لیث به عیاران سیستان

«ما نمی خواهیم و نباید بخواهیم مثل حکمرانان و کارگزاران ظالم زر و سیم بیندوزیم ، اگر کسی چنین اندیشه ای در سر دارد سخت در اشتباه است ، هدف ما بیرون راندن ظالمان ازاین آب و خاک است ، برای رسیدن به این هدف تا پای جان ایستاده ایم ، این سرزمین باید از چنگال بیگانه رهایی یابد ، تا ما زنده ایم برای عملی ساختن این منظور از هیچ کوشش دریغ نخواهیم کرد. پس از ما هم تکلیف بر عهده ی آنهایی است که احساس زنده بودن دارد » .
و پس از ادای نماز دو دست را بالا گرفته و با صدایی موج دار و گریه آلود فریاد زد :

«ای خدای بزرگ ای خالق زمین و آسمان  ما را یاری ده تا این سرمین مقدس را از شر ستمگران پاک نگه داریم ».

سخن آخر

درباره ی اهمیت قیامهای عیاران سیستان و سلحشوری های بی مانند آنها همین کافی است که بگوییم ؛ اینان تنها عیاران ایران هستند که موفق شدند اشغالگران ایران را تا آن سوی مرزهای کشور برانند و با تشکیل نخستین حکومت مستقل ایران ، استقلال کشور را پس از اشغال آن به وسیله ی تازیان بازیابند .

جستار های وابسته
 صفاریان
 یعقوب لیث
 سیستان
 عیاران سیستان

پیوند به بیرون 
آیین عیاری به صورت فایل متنی

تبهکاران
تصوف
خاورمیانه
رابین‌هود
سازمان نظامی قرون وسطی
صفاریان
عرفان
فولکلور پاکستان
مقاله‌های خرد عراق
ایران در قرون وسطی