گویش ترشیزی (کاشمری)

گویش تُرشیزی یا گویش کاشمری از جمله گویش‌های زبان فارسی در استان خراسان رضوی است که در منطقهٔ ترشیز یعنی شهرستان کاشمر، شهرستان خلیل‌آباد و شهرستان بردسکن رایج است؛ البته گویش ناحیهٔ کوهسرخ که جزئی از ترشیز می‌باشد کوهسرخی است. این گویش با گویش‌های شهرستان تربت حیدریه و شهرستان نیشابور قرابت دارد.

ناحیه ترشیز 
نام این ناحیه در متون قدیم ترشیز، کشمر و پشت و صورت‌های دیگری از این سه نام آمده‌است این ناحیه از دیدگاه جغرافیای تاریخی، شهرستان‌های کاشمر، خلیل‌آباد و بردسکن و کوهسرخ را در بر می‌گیرد.

تبارشناسی 
گویش کاشمری، از گونه‌های گویشی زبان فارسی دری است. ایران کلباسی گویش کاشمری را در زمره گویش‌های منطقه خراسان و در گروه زبان‌های ایرانی نو جنوب غربی دسته‌بندی نموده‌است. اما بر پایه دیدگاه ایوانف (Gilbert Vladimir lvanov؛ خاورشناس روس در مقاله Notes on the ethnology of Khurasan منتشر شده در The Geographical journal در فوریه ۱۹۲۶م)؛ گویش ترشیز و گناباد، تشکیل‌دهنده گروه گویشی مرکزی خراسان است. او گویش‌های خراسانی را در سه گروه اصلی شمالی (نیشابور-جوین)، مرکزی (ترشیز - گناباد) و جنوبی (قائن-تون-بیرجند) تقسیم‌بندی نموده‌است.

گویش ترشیز 
در پژوهشی که تحت نظارت کتابخانه دانشنامه جهان اسلام انجام شده، گویش کاشمری (ناحیه ترشیز) به عنوان یکی از گویش‌های خراسان مورد بررسی قرار گرفته‌است. ایوانف، خاورشناس روس، گویش‌های خراسانی را در سه گروه اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم‌بندی نموده‌است و گویش ناحیه ترشیز را در گروه گویشی خراسان مرکزی شناخته‌ست.

علی‌اکبر خلیلی، بخشی از کتاب «فرهنگ مردم کاشمر (فولکلور): نگاهی به فرهنگ عامهٔ ترشیز کهن» را به گویش مردم این ناحیه اختصاص داده و به معرفی لهجه‌ها، لغات، اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های رایج در این گویش پرداخته‌است. همچنین دو پژوهش پایان‌نامه‌ای دربارهٔ گویش مردم این ناحیه با عنوان‌های «بررسی گویش کاشمر» (اسحاقی، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۹) «بررسی دستوری لهجهٔ کاشمر» (پورموسی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۰) و یک مقاله با عنوان «بررسی و توصیف ساختمان فعل در گویش کاشمر» (به‌آبادی، گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران، ۱۳۹۳) در دست است.

کلید واژه‌ها 
 مار، مَدَر: مادر
 پییَر: پدر
 بِرار، گَگَه: برادر
 دَدَه: خواهر
 خَلو: دایی
 شو: شوهر
 خوش: مادر شوهر، مادر زن
 خسور: پدر شوهر، پدر زن
 حولی، خَنَه: خانه
 مِیدو، وِردَر: بیرون
 فِلِکَه: میدان شهری
 مین، میندو، مییو: داخل
 دُلَخت: گرد و خاک
 گِلَدَ: چرخ وسیله نقلیه
 لَخَ: فرسوده، خراب
 یِکَه: تنها
 شَخلَه: تند و سریع
 وِیستیدن: ایستادن
 اَخمَخ: احمق
 دُوری: بشقاب
 اَفتو: آفتاب
 تُو: تاب، گشت و گذار
 نُو: نان
 اُو: آب
 گُو: گاو
 شُو: شب
 خُو: خواب
 تَرو، رو: چهره، صورت
 نِماشُم: غروب
 قُچاق: بزرگ
 جِوَنَه: گوساله
 شِمال: باد ملایم
 وَخه: برخیز
 مونج: زنبور
 گُسبند: گوسفند
 شُم: شام
 لینگ: لنگ، پا
 کِلیک، اَنگوشت: انگشت
 اَوست: حامله
 شِگم: شکم
 گُردهَ: پهلو
 بُر: جمعی از افراد
 زِنگیچهَ: آرنج
 رِنگی: موسیقی شاد
 دُو: هر گونه مراسم
 چَنده: چه اندازه
 نیهَ: نیست
 دِشموم، دِشنام، فاش: فحش
 لُک: جمع
 لُو: لب
 کُوش: کفش
 چُمبهَ: تنبیه کردن
 یِلهَ: ول
 دِر: دیر
 اَلو: آتش
 خوردی: کوچک
 مَ: بگیر
 تاختهَ، از مَهلهَ: تا موقع
 کُخ: کرم
 کِلپَسهَ: مارمولک
 بَلیش مار: خرخاکی
 چینگ: نوک
 بوک: گونه
 چِنَق: چانه
 نَک، دندو: دندان
 اَختلاط: صحبت کردن
 پَلَه: تیکه
 سَرگوی: انباشته شدن مدفوع حیوانات
 پَلِز: زمین کشاورزی
 زِر: زیر
 باد: ناراحت
 جیرق: روشن کردن زغال
 چُوری: النگو
 پِشکِلَفچ: پر حرف، فضول
 کِلَف: گاز بزرگ
 شُخ: چرک بدن
 سِلاخ: سوراخ
 نو: نان
 پِندَری: پنداری، فکر می‌کنی
 اِشتُوکی: عجله داشتن
 کُلونگ: کلنگ
 دلنگو: آویزان
 صِبا: فردا
 اُو گِردو: ملاقه بزرگ
 کِرَت: بار، مرتبه
 تُوِستو: تابستان
 نِسَر: سایه
 بانگ: بانک
 سِر: یک نوع واحد اندازه‌گیری، نداشتن اشتها
 خِفتی: گردنبند
 کِلیکی، انگوشتر: انگشتر
 اِشکاف: کشو
 خِدِه: با، به همراه
 پوشت: پشت
 وَ: علامت تعجب
 خا: خوب، قبول است
 پور: پر
 جیشت: زشت
 شُوگیر: تاریکی صبح
 حَمالا، آلان: الان

شعر گویشی 
یکی از نمودهای گویشی ناحیه ترشیز (کاشمر بزرگ)، سروده شدن شعرهایی متناسب با محیط و شرایط بومی این ناحیه است. قطعه زیر دربارهٔ «فصل انگور باز کردن» (چیدن میوه انگور) است.

ضرب‌المثل‌ها 
 ” کَم بُخور کِلپورَه مَخُور ” کنایه از این است که اگر در خوردن زیاده روی نکنیم مجبور نیستیم با دوا و داروی تلخ معالجه بشویم.
 “خَرِه مُردُمِ بِس نیم بَر سِوار ری ” یعنی: وسیله ای که از خودت نیست باید با احتیاط برانی —> نیم بر از این جهت که تا بهت گفتن بیا پایین از یک طرف سریع پایین بیایی.
 ” اَگر به دُرو نُبرَنِت مِنگالتِ اَزِت نِمِستَنَن ” یعنی اگر این کار نفعی برایت نداشته باشد ضرر هم نمی‌کنی.
 ” سَگ قافله باش خُورد خَنَه مَباش ” —> کنایه از اینکه تمام کارهای خانه را به بچه کوچک می‌گفتند.
 “ اَجَل سگ کِه مِرسَه نو چُوپور مُدُزدَه ” —> وقتی مقام بالاتری در جهت تنبیه زیردستی که بهانه ای به دستش داده برآید.
 ” گُو که پِنهوم بوقَه بُخُورَه آشکار مِزَیَه ” —> گاوی که در نهان آبستن شود آشکار زایمان می‌کند —> کنایه از اینکه هر کار بدی عاقبت ندارد و رسوایی به بار می‌آورد.
 ” از بی سِگی رِسمو دِ گِردَن شغال کِردِم ” —> از روی اجبار و اینکه شخص لایقی پیدا نشده مجبور شدیم شخص بی‌لیاقتی را به کاری بگماریم.

جستارهای وابسته 
 ترشیز
 شهرستان کاشمر
 گویش فارسی خراسانی

منابع

پیوند به بیرون 
 بررسی و توصیف ساختمان فعل در گویش کاشمر
 بررسی و توصیف گویش کاشمر

زبان‌های خراسان
گویش‌های زبان فارسی