بحر مجتث

بحرِ مُجْتَثّ در اصطلاح عروضی، به بحر شعری مختلف‌الارکان از ترکیب و تکرار دو رکن «مُستفعلن/ فاعلاتن» (- - ل - /- ل - -) یا زحافات آنها تشکیل شده‌است. اجتثاث در لغت به معنی از بیخ برکندن است این بحر بنوعی معکوس بحر خفیف و اجتثاث یافته آن است. (مستفعلن/ فاعلاتن: دو سبب خفیف، وتد مقرون/ سبب خفیف، وتد مقرون، سبب خفیف «°|°|°°|/ °|°°|°| – – ᴗ – /– ᴗ – –»)
از بحرهایی است که سالم آن چندان متداول نیست. شکل سالم وزن آن:
مستفعلن فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن (- - ل - /- ل - - /- - ل - /- ل - -): بحر مجتث مثمن سالم
دل بردی از من به یغما، ای ترک غارتگر من / دیدی چه آوردی ای دوست، از دست دل بر سر من (صفای اصفهانی)

زحافات 
زحافات (تغییرات) مشهور بحر مجتث در شعر فارسی، از مستفعلن (خَبن – شکل) و از فاعلاتن: (خَبن – خبن با حَذف – حذف - تشعیث - جَحف) است.
از مستفعلن:
 مفاعلن: مخبون
 مفاعلُ: مشکول
از فاعلاتن:
 فعلاتن: مخبون
 فعلن: مخبون محذوف
 فاعلن: محذوف
 مفعولن: مشعّث
 فع: مجحوف

اوزان 
اوزان پرکاربرد بحر مجتث:
 مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن: بحر مجتث مثمن مخبون*
 مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن: بحر مجتث مخبون محذوف* (رایج‌ترین وزن شعر فارسی)
 مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع: بحر مجتث مخبون مجحوف (مطموس)
 مفاعلن مفعولن مفاعلن فع: بحر مجتث مخبون مشعّث مجحوف (مطموس)
 مفاعلُ فاعلاتن مفاعلُ فاعلاتن: بحر مجتث مثمن مشکول
 مستفعلن فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن: بحر مجتث مثمن سالم*
 مستفعلن فعلاتن مستفعلن فعلاتن: بحر مجتث مثمن مخبون (ارکان زوج)
 مستفعلن فاعلاتن: بحر مجتث مربع سالم
 مفاعلن فعلاتن: بحر مجتث مربع مخبون
 مفاعلن فاعلن: بحر مجتث مربع مخبون محذوف
 مفاعلن مفعولن مفاعلن مفعولن: بحر مجتث مخبون مشعّث

کاربردهای خاص 
 مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن: بحر مجتث مخبون محذوف* (رایج‌ترین وزن شعر فارسی)

پانویس 
* اوزان پرکاربرد

منابع 

 عروض و قافیه؛ نگاهی تازه به اوزان و ضراب‌آهنگ شعر فارسی، مؤلف: حسن مددی، تهران: تیرگان، پ نخست: ۱۳۸۵.
 عروض فارسی؛ شیوه‌ای نو برای آموزش عروض و قافیه، مؤلف: عباس ماهیار، مشاور مجموعه: حسن انوری، تهران: نشر قطره، چاپ پنجم: ۱۳۷۹.

بحور عروضی
وزن‌های عروضی