نقد آیین زرتشتی

نقد آیین زرتشتی، معمولاً به نقد آیین زرتشتی در باورها، اصول یا هر عقیدهٔ مرتبط با آیین زرتشتی گفته می‌شود، که در طول قرن‌های متمادی، از جانب پیروان ادیان دیگر و همین‌طور زرتشتیانی که به دنبال اصلاح دین بوده‌اند، صورت گرفته‌است.

زرتشت 
در اوایل قرن نوزدهم، یک مبلغ مسیحی مستقر در هند بریتانیا، با نام جان ویلسون، ادعا کرد که زرتشت هرگز مأموریت حقیقی الهی نداشته‌است (یا هرگز چنین نقشی را ادعا نکرده‌است)، او هرگز معجزه نکرده یا پیشگویی نکرده‌است و داستان زندگی او تنها برداشتی از افسانه‌ها و داستان‌های نسبتاً مدرن است. برخی دیگر ادعا می‌کنند که تمام منابع موجود زرتشتی در مورد زرتشت تنها تصاویر متناقضی دربارهٔ او ارائه می‌دهند، به ویژه در منابع متقدم و متاخر.

منابع نوشتاری زرتشتی 
باور بر این است که، دساتیر آسمانی به ویژه جشن‌های زرتشتی آن که توسط جوامع زرتشتی در ایران و هند پذیرفته شده، براساس یک متن جعلی است.

ویلسون استدلال می‌کرد که اوستا نمی‌تواند الهام گرفته شده از خداوند باشد، زیرا بسیاری از متن‌های آن از دست رفته یا نامفهوم است و مارتین هاوگ که به پارسیان هند کمک زیادی کرد تا از دین خود در برابر حملات مبلغان مسیحی‌ای مانند ویلسون دفاع کنند، گاتاها را تنها متن و تنها نوشته‌های معتبری می‌دانست که می‌توان آن‌ها را به زرتشت نسبت داد.

چندخداپرستی 
جان ویلسون احترام زرتشتیان امشاسپندان و ایزدها را به عنوان نوعی چندخداپرستی مورد حمله قرار داد، اگرچه پارسیان در آن زمان این ادعا را رد کردند و اصرار داشتند که او در واقع بندهشن را مورد خطاب قرار داده‌است، متنی که ارتباط آن، از اعتقادات پارسیان بسیار فاصله داشت. همچنین منتقدان معمولاً ادعا می‌کنند که زرتشتیان پرستنده خدایان و عناصر دیگر طبیعت مانند آتش هستند و با دعایی، آتش را نیایش می‌کنند و می‌گویند: «دعوت می‌کنم، انجام می‌دهم. از تو، آتش، ای فرزند اهورامزدا با همه آتش‌ها» - و مهر. برخی از منتقدان، زرتشتیان را به پیروی از ثنویت متهم می‌کنند و معتقدند که آن‌ها تنها در دوران امروزی این ادعا را دارند که پیرو تک‌خداپرستی هستند، تا با تأثیر قدرتمند تفکر مسیحی و غربی که «توحید را بالاترین مقوله الهیات می‌خواند» مقابله کنند.  منتقدان اصرار دارند که این دیدگاه اصلاح‌گرایانه تک‌خدایی در تضاد با دیدگاه جهان‌بینی محافظه‌کاران (یا سنتی) دوگانه‌گرا است و این دوگانه‌گرایی در رابطه بین اهورامزدا و اهریمن خود را بیشتر نشان می‌دهد و آن‌ها معتقدند که در واقع زرتشتیان به تفکر تک‌خدایی معتقد نیستند، بلکه از نظام اعتقادی متأثر از تک‌خداگزینی استفاده می‌کنند. دیگر محققان غربی مانند مارتین هاوگ، این تفکر را که، ثنویت الهیاتی را تغییری در آموزه‌های اولیه زرتشت می‌داند و این که به تدریج توسط پیروان بعدی این آیین بدان اضافه شده باشد را رد کرده‌اند.  منتقدان می‌افزایند که این واقعیت که چنین دیدگاه‌های متفاوتی در این آیین رواج یافته‌است، نشانه ای از ماهیت رمزآلود باورهای زرتشتی در مورد الوهیت است.

اختلافات بین زرتشتیان 
اصلاح‌طلبان زرتشتی، مانند مانک‌جی نوشیروان‌جی دهالا، استدلال کرده‌اند که باید به گاتاها، به‌عنوان منبع اعتبار و اصالت متنی اولویت ادبی داده شود. آن‌ها همچنین بسیاری از مراسم‌های زرتشتی (مانند تشریفات بیش از حد و تمرکز بر پاکی، استفاده از ادرار گاو نر برای پاک‌سازی آیینی، حضور سگ برای خیره شدن به جسد در مراسم تشییع جنازه، قرار گرفتن اجساد روی برج‌های خاموش [خورده شدن توسط کرکس‌ها و زاغ‌ها]») و آموزه‌های الهیاتی و کیهانی شایسته پیروی کردن نمی‌دانند. این اختلافات میان سنت‌گراها و اصلاح طلبان حتی در اینترنت نیز موج می‌زند.

همچنین بین زرتشتیان ایرانی و هندی و بر سر مسائلی چون مرجعیت موروثی در انتقال و تفسیر ایمان و قومیت و ماهیت اهورامزدا اختلاف و تنش وجود دارد. از نظر تاریخی نیز بین شاخه‌های زرتشتی زروانی، مزدکی و مزدیسنا تفاوت‌هایی وجود داشته‌است.

زرتشتی کیست؟ 
این سؤالیست بسیار شبیه به سؤال چه کسی یهودی است؟. این‌که هویت زرتشتی، چه از طریق تولد یا باور (یا هر دو) پذیرفته شود، مایه تنش و اختلاف در جامعه زرتشتی شده‌است. اصلاح‌طلبان از خودداری سنت‌گراها از پذیرش نوکیشان مذهبی به عنوان یکی از دلایل کاهش جمعیت در جوامع زرتشتی انتقاد کرده‌اند.

قضا و قدر 
زرتشتیان به دلیل رد قضا و قدر مورد انتقاد نویسندگان مسلمان قرار گرفته‌اند. این به دنبال حدیث معروف محمد است که در آن او فرقه اسلامی قدریه را با مجوسان مرتبط می‌داند.

مردسالاری 
زرتشتی گری به دلیل این تصور که سیستم پدرسالاری را ترویج می‌کند، مورد انتقاد قرار گرفته‌است، مانند این که روحانیون حتماً باید مرد بوده و از لحاظ تاریخی هم در آن چندهمسری توسط خود زرتشت انجام می‌شود.

یادداشت

پانویس

منابع 
 

مزدیسنا
نقد دین