وراثت وابسته به Y

وراثت وابسته به Y، که با عنوان وراثت هولاندریک نیز شناخته می‌شود صفاتی را توصیف می‌کند که توسط ژن‌های واقع در کروموزوم Y تولید می‌شوند که نوعی وابستگی جنسی است.

شناسایی اختلالات وابسته به Y می‌تواند دشوار باشد که تا حدودی به این دلیل است که کروموزوم Y کوچک است و حاوی ژن‌های کمتری نسبت به کروموزوم‌های اتوزومی یا کروموزوم ایکس است. برآورد می‌شود که کروموزوم Y حاوی حدود ۲۰۰ ژن باشد اما پیش از این، تصور می‌شد که کروموزوم Y در انسان، اهمیت کمی دارد. اگرچه کروموزوم Y در انسان و برخی گونه‌های دیگر، تعیین‌کنندهٔ جنسیت است، اما همهٔ ژن‌هایی که در تعیین جنسیت نقش دارند به Y مرتبط نیستند. کروموزوم Y به‌طور کلی تحت نوترکیبی ژنی قرار نمی‌گیرد و تنها مناطق کوچکی به‌نام نواحی شبه‌اتوزومی نوترکیبی را نشان می‌دهند. بیشتر ژن‌های کروموزوم Y که نوترکیبی نمی‌شوند در «ناحیهٔ غیر نوترکیبی‌شونده» قرار دارند.

برای این‌که یک صفت وابسته به Y در نظر گرفته شود، باید این ویژگی‌ها را نشان دهد:
 فقط در مردان رخ می‌دهد.
 در همهٔ پسرانِ مردانی که این ویژگی را نشان می‌دهند ظاهر می‌شود.
 در دخترانِ مردان مبتلا، مشاهده نمی‌شود و دخترانی که از نظر فنوتیپی طبیعی هستند، فرزندان مبتلا ندارند.

این الزامات، توسط پژوهشگر پیشگام وابستگی به کروموزوم Y، کرت استرن ایجاد شد. استرن در مقاله‌اش ژن‌هایی را که گمان می‌برد به Y وابسته باشند، توضیح داد. الزامات او در ابتدا اثبات وابستگی به Y را سخت کرد. در دههٔ ۱۹۵۰ با استفاده از شجره‌نامه‌های انسانی، بسیاری از ژن‌ها به اشتباه مشخص شدند که به Y وابسته هستند. در پژوهش‌های بعدی اما تکنیک‌های پیشرفته‌تر و تحلیل‌های آماری پیچیده‌تری اتخاذ شدند. گوش‌های مودار نمونه‌ای از ژنی است که زمانی تصور می‌شد در انسان به Y وابسته است که این فرضیه بعداً بی‌اعتبار شد. با توجه به پیشرفت در توالی‌یابی دی‌ان‌ای، تعیین و اثبات وابستگی به Y آسان‌تر شده‌است. کروموزوم Y تقریباً به‌طور کامل نقشه‌برداری شده‌است و بسیاری از صفات وابسته به Y مشخص شده‌اند.

وابستگی به Y، مشابه، اما متفاوت از وراثت وابسته به ایکس است. اگرچه هر دو، شکلی از وابستگی جنسی هستند. وابستگی به ایکس می‌تواند از نظر ژنتیکی و جنسیتی قابل بررسی باشد، در حالی‌که وابستگی Y فقط می‌تواند از نظر ژنتیکی بررسی شود و به جنسیت فرزندان مرتبط نیست. این به این دلیل است که سلول‌های انسان مذکر فقط یک نسخه از کروموزوم Y دارند. کروموزوم‌های ایکس دو نسخه دارند که بسته به جنسیت فرزندان، متفاوت و قابل بررسی هستند. کروموزوم ایکس حاوی ژن‌های بیشتری است و به‌طور قابل ملاحظه‌ای بزرگ‌تر است.

برخی از صفات ظاهراً وابسته به Y، تأیید نشده‌اند. یکی از نمونه‌ها اختلال شنوایی است. اختلال شنوایی در یک خانوادهٔ خاص پیگیری شد و در طی هفت نسل، همهٔ مردان، تحت تأثیر این صفت قرار گرفته بودند. با این‌حال، این ویژگی به ندرت رخ می‌دهد و به‌طور کامل، شناسایی نشده‌است.

حذف در کروموزوم Y یکی از علل ژنتیکی مکرر ناباروری مردان است.

ژن‌هایی که در کروموزوم Y انسان وجود دارند 
به‌طور کلی، صفاتی که در کروموزوم Y وجود دارند به Y وابسته هستند زیرا فقط در آن کروموزوم رخ می‌دهند و طی نوترکیبی تغییر نمی‌کنند.

تا سال ۲۰۰۰، تعدادی از ژن‌ها به‌عنوان وابسته به Y شناخته شدند، از جمله:
 ASMTY (استیل‌سروتونین متیل ترانسفراز)
 TSPY (پروتئین اختصاصی بیضه)
 IL3RAY (گیرندهٔ اینترلوکین ۳)
 SRY (منطقه تعیین‌کننده جنسیت)
 ZFY (پروتئین انگشت روی)
 PRKY (پروتئین‌کیناز، مرتبط با Y)
 AMGL (آملوژنین)
 ANT3Y (آدنین نوکلئوتید ترنسلوکیتر-۳ روی Y)
 AZF2 (فاکتور آزواسپرمی ۲)
 BPY2 (پروتئین پایه در کروموزوم Y)
 AZF1 (فاکتور آزواسپرمی ۱)
 DAZ (اسپرماتوژن در آزواسپرمی حذف می‌شود)
 RBM1 (پروتئین موتیف اتصال آران‌ای، کروموزوم Y، خانوادهٔ ۱، عضو A1)
 RBM2
 UTY (ژن TPR رونویسی‌شده در همه‌جا روی کروموزوم Y)
 USP9Y
 AMELY

جستارهای وابسته 
 پیوند ژنتیکی
 وابستگی جنسی
 وراثت وابسته به ایکس

منابع

پیوند به بیرون 

 بیماری‌های ژنتیکی مرتبط با Y در wrongdiagnosis.com
 http://learn.genetics.utah.edu/content/pigeons/sexlinkage/
 http://www.livestrong.com/article/74388-y-linked-genetic-diseases/
 http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=15729
 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22266/#A296
 http://learn.genetics.utah.edu/content/pigeons/geneticlinkage/
ژنتیک کلاسیک
ژنتیک