کوماربی

کوماربی، خدایی هوری که اساطیر بسیاری در پیرامون او شکل گرفته است. مشهورترین آنان «چرخه کوماربی» است که روایتگر چالش او با تشوب بر سر پادشاهی خدایان است. اساطیر پیرامون او معمولا با روایت‌هایی چون چرخه بعل در اوگاریت مقایسه می‌شود. کوماربی همچنین در اقتباسی از آترا-هاسیس آمده که در آن جایگزین انلیل شده است.

نام 
در خط میخی هجایی استاندارد، اسم خاص این خدا به شکل dKu-mar-bi نوشته می‌شد. صورتی دیگر از این نام، Kumurwe، در منابعی از نوزی گواهی شده است. در متن‌های به دست آمده در اوگاریت که به خط میخی الفباییِ محلی نوشته شده‌اند به صورت‌های kmrb () یا kmrw ()، برگردان شده است که به ترتیب Kumarbi یا Kumarwi تلفظ می‌شوند.

نگارش لوگوگرامی 
به عقیده آلفونسو آرچی، در برخی از متن‌های هوری، نام کوماربی با سومروگرام dNISABA نوشته شده است. از آن برای اشاره به داگان نیز استفاده شده است. به گفته آرچی، این هر دو قرارداد کتابت منشا یکسانی داشته‌اند.

شخصیت 
در متن‌های هوری از کوماربی به عنوان «پدر خدایان» یاد شده است. ولکرت هاس این مساله را به عنوان نشانه‌ای تعبیر کرده است که او را خدایی خالق می‌دانستند. جایگاه او در پانتئون خدایان هوری بالا بود و لقب او ewri («ارباب») بازتاب دهنده آن است. در اسطوره‌ها، او به عنوان یک پادشاه خدایان پیر و معزول تصویر می‌شد که پسرش تشوب جایگزین او شده است؛ اگرچه چنین فرض می‌شود که روایت ساختگی و سبب‌شناسانه برای توضیح ساختار پانتئون خدایان هوری بود و نه بازتاب بی‌اهمیت شدن در مقابل خدایی دیگر. با این وجود، گفته شده است که رابطه بین آنها ممکن است در ابتدا به عنوان راهی برای هماهنگ کردن دو پانتئون محلی و در اصل متمایز ایجاد شده باشد.

ارتباط با سایر خدایان

خانواده و درباریان 
فرض بر این گرفته شده است که پدر کوماربی آلالو بوده است. بیان صریحی که این ارتباط را تایید می‌کند در متن KUB 33.120 (I 19: dKumarbiš dAlaluwaš NUMUN-ŠU) آمده است. معمولا به «کوماربی، از اولاد آلالو» ترجمه شده است. شواهد دیگری که این دیدگاه را تایید می‌کند، بخش‌هایی از معاهدات است که خدایان را به عنوان شاهدان الهی خود برمی‌شمارند، در چنین مواردی معمولا خدایان به ترتیب فهرست شده‌اند. هر دوی آنها به عنوان مثال در معاهده بین پادشاه هیتی موواتالی دوم و آلاکساندو از ویلوسا ظاهر شده‌اند. اسطوره‌ای که رابطه آنها را برقرار می‌کند، آهنگ کوماربی، ظاهرا شامل دو «سلسله» خدایان است که برای پادشاهی با هم رقابت می‌کنند. با این حال، این فرض توسط همه پذیرفته نشده است. تفسیری دیگر این است که آلالو پدر آنو در نظر گرفته شود که بین آلالو و کوماربی به عنوان پادشاه خدایان سلطنت کرد و او را پدر بزرگ کوماربی دانست. با این حال، کریستین زگول که از این نظریه حمایت می‌کند، می‌پذیرد که اثبات آن دشوار است. با این وجود، او مفهوم دو سلسله جداگانه را زیر سوال می‌برد و استدلال می‌کند که هیچ نمونه دیگری اسطوره الهیاتی که شامل دو خانواده از خدایان باشد، شناخته شده نیست. با همه اینها، به گفته ویلفرد جی. لمبرت جانشینی ارباب و خدمتکار به جای اعضای یک خانواده کاملا ناشناخته نیست، و علاوه بر شرح سرنگونی آنو توسط کوماربی، نمونه‌ای دیگر از آن ممکن است بخشی از تئوگونی دونو باشد که بر شخصیتی بی‌نام متمرکز است که به نظر عنوان خدمتکار (ṣiḫru) را با خود دارد و نه عنوان فرزندِ (māru)  خدایی را که خلع می‌کند.

کوماربی و سایر «پدران خدایان» 
کوماربی ارتباط نزدیکی با داگون، خدای اصلی پانتئون داخلی سوریه در عصر برنز داشت. این ارتباط به حداقل سده هجدهم پیشا دوران مشترک برمی‌گردد. این نظریه مطرح شده است که شخصیت کوماربی تا حدی تحت تاثیر او بوده است، یا حتی او در ابتدا به عنوان همتای هوری این خدا رشد کرده است. در آشورشناسی تطبیق این دو خدا برای اولین بار توسط امانوئل لاروش انجام شده است. برابر کردن صریح داگون با کوماربی در فهرست خدایان وجود ندارد اما شواهد دیگری به نفع تطبیق این دو در دسترس است. از جمله این شواهد، جایگاه مشابه آنها در پانتون‌های مربوطه در نقش «پدران خدایان» است و به ویژه خدای آب و هوا، و ارتباط مشترک آنها با شلاش و انلیل. علاوه بر این، تل بیعه، مرکز آیینی داگون، در آهنگ هدامو به عنوان شهری مرتبط با کوماربی ذکر شده است. همچنین گاهی فرض می‌شود که کوماربی را می‌توان آشکارا به عنوان «داگان هوری‌ها» نام برد.

پرستش 
کوماربی یکی از خدایان «پان هوری» بود. به این ترتیب، او در تمام مناطقی که هوری‌ها در آن زندگی می‌کردند، از جنوب شرقی آناتولی در غرب تا کوه‌های زاگرس در شرق، پرستش می‌شد. با این وجود، گفته شده است که اهمیت او در حوزه کالت نسبتا ناچیز بوده است و اشاره به او در متن‌های دینی نسبتا نادر است.

پذیرش هیتی‌ها 
کوماربی یکی از خدایان هوری بود که در امپراتوری هیتی‌ها نیز مورد پرستش قرار گرفتند. بسیاری از متن‌های آیینی که با ذکر نام او در هاتوسا به دست آمده‌اند، پیشینه هوری دارند و احتمالا از کیزوواتنا سرچشمه گرفته‌اند.

گواهی پسین 
کوماربی ظاهرا در تایتی، شهری در میتانی که توسط امپراتوری آشور (در دوران سلطنت ادد-نیراری یکم) فتح شد، اهمیت خود را در کنار دو خدای اصالتا هوری، ناباربی و سامنوها، تا دوره امپراتوری آشوری نو حفظ کرد. هر سه آنها در متن Tākultu  گواهی شده‌اند.

اساطیر 
کوماربی در اساطیر هوری نقشی محوری داشته است. اساطیر پیرامون او اکثرا در هاتوسا به دست آمده‌اند و اغلب آنان ترجمه‌های هیتی از این اسطوره هستند. اما همانگونه که گری بکمن اشاره کرده است مضمون‌های آن، مانند درگیری بر سر پادشاهی در آسمان، بیشتر بازتاب الهیات هوری  و نه هیتی است. به گفته آلفونسو آرچی، این اساطیر در ابتدای قرن چهاردهم پیشا دوران مشترک و در دوره نفوذ فزاینده فرهنگ هوری بر هیتی، انتقال یافتند.

چرخه کوماربی 
«چرخه کوماربی» دسته‌بندی علمی تعدادی از اساطیر با مرکزیت این خدای نام‌بخش است. این اسطوره، به عنوان «بی‌تردید شناخته‌شده‌ترین اثر ادبی کشف شده در آرشیوهای هیتی» توصیف شده است. متن‌ها با نشان سومری SÌR («آواز») نامیده شده‌اند، همان نشانی که برای قطعه‌های ادبی هیتی درباره قهرمانی‌های گیلگمش به کار رفته است.

درون‌مایه اصلی اسطوره‌هایی که با عنوان «چرخه کوماربی» گروه‌بندی شده‌اند، تلاش‌های کوماربی برای خلع کردن تشوب است. متن‌های جداگانه اغلب او را به عنوان حیله‌گر (ḫattant-)، توصیف می‌کنند و او را در حال طراحی نقشه‌های جدید برای شکست خدای آب و هوا نشان می‌دهند. 

پنج اسطوره‌ای که معمولا بخشی از این چرخه در نظر گرفته می‌شوند عبارتند از: آهنگ کوماربی (CTH 344)، آهنگ لاما (CTH 343)، آهنگ نقره (CTH 364)، آهنگ هدامو (CTH 348) و آهنگ اولیکومی (CTH 345). ترتیب آنها که در بخش‌های زیر استفاده می‌شود، متداول‌ترین ترتیب پذیرفته شده را منعکس می‌کند. با این حال، تعداد کلی متن‌هایی ممکن است در اصل این چرخه را تشکیل داده باشند، مشخص نیست.

آهنگ کوماربی (آهنگ پیدایش) 
به شکلی همگانی بر این مساله توافق شده که آهنگ کوماربی سرآغاز چرخه کوماربی است. شناخته‌شده‌ترین نسخه متن، لوح KUB 33.120 است که به خوبی حفظ نشده و تنها در حدود ۱۲۵ تا ۱۵۰ سطر از ۳۵۰ سطر اصلی باقی مانده است.

آهنگ لاما  
آهنگ لاما که با عنوان آهنگ کال نیز شناخته می‌شود بر خدایی متمرکز است که با سومروگرام LAMMA نشان داده شده است.

آهنگ نقره 
طبقه‌بندی آهنگ نقره به عنوان بخشی از چرخه توسط همه پذیرفته نشده است. متن صریحا به پادشاهی در میان خدایان یا شکست شخصیت نام‌بخش، نقره، اشاره نمی‌کند و این فرض که از نظر ساختاری شبیه به سایر اسطوره‌های متعلق به چرخه کوماربی است، در همان حال که پذیرفتنی اما بر پایه حدس است.

آهنگ هدامو 
در آهنگ هدامو، کوماربی حریف جدیدی، یک هیولای دریایی حریص، را به وجود می‌آورد، با این قصد که تشوب را شکست دهد.

آهنگ اولیکومی 
آهنگ اولیکومی بر تلاش کوماربی برای از بین بردن تشوب با کمک اولیکومی (غول سنگی که نامش به معنای «کومه را ویران کن!» (کومه شهر تشوب است.)) متمرکز است.

متن‌های احتمالا مرتبط 
معمولا اسطوره تکه‌تکه‌ای که در لوح KBo 22.87 باق مانده است را بخشی از چرخه کوماربی در نظر می‌گیرند.

اسطوره‌های دیگر 
در یکی از نسخه‌های هیتی آترا-هاسیس (KUB 8.63 + KBo 53.5) (که احتمالا از هوری اقتباس شده است) کوماربی در نقشی که به انلیل در نسخه اصلی اکدی داده شده، ظاهر شده است. مردی به نام همشا به پسرش، قهرمان داستان، از اقداماتی که این خدا در پی انجامشان است، خبر می‌دهد اما جزئیات این اقدامات باقی نمانده‌اند. همچنین، کوماربی در متنِ لووی-هوریِ آیینی و شفابخش ذکر شده که بر قهرمان طوفان متمرکز است، این متن در گذشته گاهی به عنوان بخشی از اسطوره گیلگمش طبقه‌بندی شده است. از آن دو لوح به دست آمده است (KUB 8.62 and Bo 5700).

بررسی تطبیقی 
مقایسه‌هایی بین چرخه کوماربی و چرخه بعل اوگاریتی انجام شده است که آن نیز به به مبارزه برای پادشاهی در میان خدایان می‌پردازد.

یادداشت

واژگان

پانویس

منابع 

خدایان میان‌رودان
خدایان کشاورزی
ایزدان جهان زیرزمینی
کرونوس