برخوانی

بَرخوانی یا پَری‌خوانی مراسمی است شاملِ نوعی نمایشِ درمانی که شمنانِ درمانگرِ ترکمن صحرا اجرا می‌کرده‌اند و در اجرایش «برخوان» یا «پری‌خوان» نامیده می‌شدند.

چگونگیِ نمایش 
برخوان به نوای دوتار بر چهار شمشیر می‌رقصد. سپس با شمشیر یا شلّاق بیمار را می‌کوبد.

«برخوانی» ِ بیضایی 

«برخوانی» همچنین اصطلاحی است که بهرام بیضایی برای گونه‌ای از روایتِ نمایشی (نمایشنامهٔ روایی) که خود نوشته و به نمایش درآورده به کار برده است. این، در تاریخچهٔ نظریِ دگرگونیِ تماشا و زایشِ درام، همانا «لحظهٔ گذار از نقل روایت به نمایش» است. برخوانی‌های بیضایی عمدتاً در کتابِ سه برخوانی (۱۳۷۶) آمده است. بیضایی خود «برخوانی» را کمابیش هم‌معنای تک‌گویی (در مقابلِ «گفتگو» در فرهنگِ یونانِ باستان) گرفته و توضیح داده که «بَرخوانی هم به معنی از بَر خواندن است، هم به معنی بلند خواندن و برای جمع خواندن. . . . بَرخوانی را من به جای نقالی گذاشتم. بَرخوانی به جای روایت و بَرخوان به جای راوی.»

از میانِ برخوانی‌های بیضایی «اژدهاک» روایی‌ترین است و «کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش» محاکاتی‌ترین (بازنمایانه‌ترین). در نمایشنامه‌های دیگرِ بیضایی هم که «برخوانی» نامیده نشده‌اند درجاتِ چشمگیری از خصلت‌های داستان‌گویانهٔ برخوانی هست؛ مثلاً در اَفرا، یا روز می‌گذرد.

ریشه‌ها 
مقالهٔ «مقدمه‌ای بر نمایش شرقی» ِ بیضایی، که سالِ ۱۳۴۷ نوشته و نخستین بار سالِ ۱۳۴۹ به نامِ «مقدمه‌ای بر نمایش شرق و غرب» منتشر شد، اساسِ بسیاری از نظریّاتِ نمایشیِ نویسنده‌اش را توضیح می‌دهد. اینجا بیضایی به تفاوت‌های نمایشِ سنّتیِ مشرق‌زمین و نمایشِ مغرب‌زمین می‌پردازد؛ که یکی آن است که نمایشِ مشرقی، بر خلافِ نمایشِ مغربی، روایی است.

پیش از برخوانی‌های بیضایی در زبانِ فارسی می‌شود از «مونولوگ‌»های سیّد علی نصر همچون تجربه‌ای مشابه یاد کرد. چیرگیِ روایت بر محاکات را اهلِ پژوهش (پیروی نظریاتِ خودِ بیضایی) از ویژگی‌های نمایشنامه‌های بیضایی گفته و گاه آن را متأثّر از سنّت‌های ایرانیِ نمایش و گاه حتّی احتمالاً غیرمستقیم برآمده از نوزاییِ آنچه مارتین پوخنر درامِ «افلاطونی» یا «دایجتیک» نامیده در درامِ مدرنِ مغربی شناخته‌اند.

پانویس

منابع

پیوند به بیرون 
 

آیین‌های ایرانی
شیوه‌ها و نظریه‌های بهرام بیضایی
هنرهای نمایشی در ایران
واژه‌ها و عبارت‌های بدون ترجمه انگلیسی سرراست
واژه‌ها و عبارت‌های فارسی