ژوانگزی (کتاب)

«» ـ

ژوانگزی (به انگلیسی: The Zhuangzi)؛ چینی:) یا چوانگ‌تسو که رومی شده‌است، یک متن چینی باستانی از اواخر دوره ایالت‌های جنگ‌طلب است. قبل از میلاد حاوی داستان‌ها و حکایت‌هایی است که طبیعت بی‌خیال حکیم ایده‌آل تائوئیست را نشان می‌دهد. ژوانگزی که به نام نویسنده خود، «استاد ژوانگ» (چوانگتسی) نام‌گذاری شده‌است، یکی از دو متن بنیادی تائوئیسم به همراه دائو ده جینگ است.

ژوانگزی شامل مجموعه بزرگی از حکایت‌ها، تمثیل‌ها و افسانه‌هایی است که اغلب طنزآمیز یا هجو هستند. مضامین اصلی آن خودانگیختگی در عمل و آزادی از دنیای انسانی و قراردادهای آن است. افسانه‌ها و حکایت‌های موجود در متن تلاش می‌کنند نادرست بودن تمایز انسان بین خوب و بد، بزرگ و کوچک، زندگی و مرگ، و انسان و طبیعت را نشان دهند. درحالی‌که دیگر فیلسوفان چینی باستان بر وظایف اخلاقی و شخصی تمرکز داشتند، ژوانگزی سرگردانی بی‌دغدغه و یکی‌شدن با «راه» با پیروی از طبیعت را ترویج کرد.

اگرچه ژوانگزی در درجه اول یک اثر فلسفی شناخته می‌شود، اما به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبی در تاریخ چین در نظر گرفته می‌شود و «مهم‍ترین متن پیش از چین برای مطالعه ادبیات چین» نامیده می‌شود. شاه‌کاری از مهارت‌های فلسفی و ادبی که بر نویسندگان و شاعران چینی برای بیش از ۲۰۰۰ سال از سلسله هان (۲۰۶ قبل از میلاد  220 پس از میلاد) تا کنون تأثیر گذاشته‌است.

تاریخ

تألیف و تاریخ متن 
ژوانگزی آثار جمع‌آوری‌شده مردی به نام ژوانگزی است که با عنوان «چوانگ‌تسو» نیز شناخته می‌شود، همان‌طور که در دوره سلسله ژو رایج بود، این اثر نیز مستقیماً به نام نویسنده نام‌گذاری شده‌است. آثار مکتوب اطلاعات کمی در مورد زندگی تاریخی ژوانگزی ارائه می‌دهند. گفته می‌شود که او در حدود سال ۳۶۹ قبل از میلاد در ایالت سونگ در محلی به نام منگ در نزدیکی شانگکیو امروزی، هنان به‌دنیا آمده‌است. و گمان می‌رود در حدود ۳۰۱، ۲۹۵ یا ۲۸۶ قبل از میلاد مرده باشد. تصور می‌شود که او مدتی را در ایالت جنوبی چو و همچنین در پایتخت چی لینزی گذرانده‌است. سوابق شیجی دوران هان شامل بیوگرافی ژوانگزی است، اما به‌نظر می‌رسد که بیش‌تر از خود ژوانگزی تهیه شده باشد. محقق آمریکایی برتون واتسون نتیجه گرفت: «نوشته‌های منسوب به چوانگ‌تسو مهر ذهنی درخشان و اصیل را دارد.»

اکثر محققان با این دیدگاه موافق هستند که هفت فصل اول کار، که با عنوان فصل‌های درونی شناخته می‌شود، از نظر تاریخی به‌عنوان اثر واقعی ژوانگزی در نظر گرفته شده‌است. ۲۶ فصل دیگر در متن دریافتی باقی مانده‌است که تألیف اصلی آن‌ها مدت‌ها موضوع بحث بوده‌است. آن‌ها به ۱۶ فصل بیرونی و ۱۰فصل متفرقه تقسیم می‌شوند. در اوایل سلسله سونگ (960۱۲۷۹)، محققان دریافته‌اند که برخی از بخش‌های کتاب نمی‌تواند توسط ژوانگزی نوشته شده باشد. امروزه، پذیرفته شده‌است که فصل‌های بیرونی و متفرقه نتیجه فرایند «افزایش و ویرایش» بودند، که به موجب آن نویسندگان متعددی به فصل‌های درونی اولیه شاخ و برگ دادند. علی‌رغم این عدم قطعیت‌ها، محققان همه ۳۳ فصل باقی‌مانده از ژوانگزی را به‌عنوان آثاری از قرن چهارم تا دوم قبل از میلاد می‌پذیرند.

قبل از سلسله هان (۲۰۶ قبل از میلاد220پس از میلاد)، جزئیات مربوط به تاریخ متنی ژوانگزی تا حد زیادی ناشناخته است. رد پای تأثیر فلسفی آن در متون نوشته‌شده در اواخر دوره کشورهای متخاصم، مانند گوانزی، هان فیزی، هوآینانزی، و سال‌نامه‌های بهار و پاییز، نشان می‌دهد که تبار فکری چوانگ‌تسو قبلاً در ایالت‌های چی و چو قرن سوم قبل از میلاد بسیار تأثیرگذار بوده‌است. در سوابق شیجی، سیما کیان از ژوانگزی به‌عنوان اثری ۱۰۰۰۰۰ کلمه‌ای یاد می‌کند و به چندین فصل موجود در متن اشاره می‌کند. بسیاری از محققان ژوانگزی را متشکل از ۵۲ فصل می‌دانند که توسط کتاب هان در ۱۱۱ پس از میلاد به عنوان شکل اصلی متن تأیید شده‌است. چندین نسخه مختلف از متن تا زمان سلسله تانگ باقی مانده‌است، اما همه نسخه‌های موجود در نهایت از مجموعه‌ای کوتاه‌تر و محبوب‌تر از ۳۳ فصل به‌دست می‌آیند که توسط محقق عصر جین، گوئو شیانگ جمع‌آوری شده‌است.

در سال ۷۴۲، یک اعلامیه حکومتی از سوی امپراتور شوان زونگ اول، ژوانگزی را به‌عنوان یکی از کلاسیک‌های چینی مقدس معرفی کرد و به آن عنوان «کتاب مقدس واقعی فلورسانس جنوبی» اعطا کرد. با این وجود، اکثر محققان در طول تاریخ چین به‌دلیل ماهیت غیر کنفوسیوسی آن، ژوانگزی را فی‌نفسه «کلاسیک» نمی‌دانستند.

نسخه‌های خطی 
بخش‌هایی از ژوانگزی در میان متون بامبو از دوره دوره ایالت‌های جنگ‌طلب و مقبره‌های سلسله هان، به‌ویژه در سایت‌های متون بامبو شوانگگودوی و ژانگجاشان هان کشف شده‌است. یکی از ورقه‌های متون بامبو گوئودی، که مربوط به حدود ۳۰۰ سال قبل از میلاد است، حاوی چیزی است که به‌نظر می‌رسد قطعه‌ای کوتاه از فصل «خزانه غارت‌کننده» باشد.

بسیاری از قطعات ژوانگزی که مربوط به اوایل سلسله تانگ است در اوایل قرن بیستم توسط اکتشافات کاوش‌گر مجارستانی-بریتانیایی اورل اشتاین و چین‌شناس فرانسوی پل پلیو در میان دست‌نوشته‌های دانهوانگ کشف شد. آن‌ها مجموعاً حدود دوازده فصل از نسخه ژوانگزی گوئو شیانگ را تشکیل می‌دهند و در کتابخانه بریتانیا و کتابخانه ملی فرانسه نگهداری می‌شوند.

در میان گنجینه‌های ملی ژاپنی که در معبد کوزان جی در کیوتو نگهداری می‌شود، نسخه خطی ژوانگزی مربوط به دوره موروماچی دیده می‌شود. نسخه خطی دارای هفت فصل کامل از فصول «بیرونی» و «متفرقه» است، و اعتقاد بر این است که نسخه‌ای نزدیک به یک نسخه مشروح نوشته‌شده در قرن هفتم توسط استاد دائوئیست چینی چنگ ژوانیینگ است.

محتوا 
ژوانگزی شامل مجموعه بزرگی از حکایت‌ها، تمثیل‌ها، کلمات بلاغی و افسانه‌هایی است که اغلب ماهیت طنز یا هجو دارند. بیش‌تر داستان‌های ژوانگزی نسبتاً کوتاه و ساده هستند، مانند داستان لیسه و شکاف که هفت سوراخ در «هون دون» حفر می‌کنند (فصل ۷) و ژوانگزی پس از مرگ همسرش در حال نشسته و طبل‌زنان روی یک حوض کشف می‌شود (فصل ۱۸). تعداد کمی نیز طولانی‌تر و پیچیده‌تر هستند، مانند داستان مغ استاد دروغ (فصل ۱۴) و روایت موسیقی امپراتور زرد (فصل 14). برخلاف داستان‌ها و تمثیل‌های دیگر در سایر متون پیش از دودمان چین، ژوانگزی از این نظر منحصربه‌فرد است که تمثیل‌ها بخش عمده متن را تشکیل می‌دهند، نه ویژگی‌های گاه و بی‌گاه، و همیشه شوخ، احساسی و محدود به واقعیت نیستند.

برخلاف دیگر آثار چین باستان که تمثیل‌هایشان معمولاً بر اساس افسانه‌ها و ضرب‌المثل‌های تاریخی استوار بود، به‌نظر می‌رسد بیش‌تر داستان‌های ژوانگزی توسط خود ژوانگزی ابداع شده باشد. برخی از آن‌ها کاملاً غریب هستند، مانند توصیف عجیب تکامل از «اسپری مه آلود» از طریق یک سری مواد و حشرات به اسب‌ها و انسان‌ها (فصل ۱۸)، درحالی‌که چند قسمت دیگر به نظر می‌رسد «چرندهای محض» هستند که شبیه به جابروکی لوئیس کارول است. ژوانگزی پر از شخصیت‌های عجیب و غریب و خارق‌العاده است، مانند «لکنت‌گر دیوانه»، «پژوهشگر شیفتگان»، «سر پلو»، و مردی که تصور می‌کند دست چپش به خروس تبدیل می‌شود، بازوی راستش تبدیل به خروس می‌شود. به یک کمان پولادی تبدیل می‌شود و باسن او تبدیل به چرخ دستی می‌شود.

ژوانگزی که استاد زبان است، گاهی اوقات به منطق و استدلال می‌پردازد، اما سپس آن را وارونه می‌کند یا برای نشان دادن محدودیت‌های دانش بشری و جهان عقلانی، استدلال‌ها را به پوچی می‌کشاند. ویکتور مایر، سنت‌شناس، استدلال ژوانگزی، مانند بحث او با دوست فیلسوفش هوی شی در مورد لذت ماهی (فصل ۱۷)، با سنت مکالمات سقراطی مقایسه می‌کند و پارادوکس‌های هویزی را به‌طرز شگفت‌انگیزی مانند زنون الئایی در پایان کتاب بیان می‌کند.

قطعات قابل‌توجه

رؤیای پروانه 

مشهورترین داستان ژوانگزی - «چوانگ‌تسو رؤیای پروانه بودن را می‌بیند»، در پایان فصل دوم، «دربارهٔ برابری اشیا» دیده می‌شود.تصویر ژوانگزی که فکر می‌کرد مردی است که رؤیای پروانه‌شدن را در سر می‌پروراند، یا پروانه‌ای که رؤیای مرد بودن را در سر می‌پروراند، چنان معروف شد که درامهایی با موضوع آن نوشته شده‌است. در این قطعه، ژوانگزی با مضمون «دگرگونی» بازی می‌کند، و نشان می‌دهد که «تمایز بین بیداری و رؤیا یکی دیگر از دوگانگی‌های جعلی است. اگر [یک] آنها را متمایز کند، چگونه [دو] می‌تواند تشخیص دهد که [یک] اکنون خواب می‌بیند یا بیدار است؟»

مرگ هون دون 
یکی دیگر از داستان‌های معروف ژوانگزی، «مرگ هون دون»، خطراتی را که ژوانگزی در مخالفت با طبیعت ذاتی اشیا دید، نشان می‌دهد.ژوانگزی معتقد بود که بزرگ‌ترین خوشبختی انسان را می‌توان از طریق درک بالاتر از ماهیت چیزها به‌دست‌آورد، و برای رشد کامل خود نیاز به ابراز توانایی ذاتی خود است. در این حکایت، ژوانگزی به‌صورت طنزآمیز و پوچ از «هون دون»، نامی برای مفهوم چینی از هرج و مرج اولیه استفاده می‌کند تا نشان دهد که او معتقد است عواقب مخالفت با طبیعت ذاتی اشیاء فاجعه‌بار است.

مناظره در مورد شادی ماهی 
داستان «مناظره در مورد لذت ماهی» حکایت معروفی است که با سنت مکالمات سقراطی یونان باستان مقایسه شده‌است.

نکته دقیقی که ژوانگزی در این مناظره بیان کرد کاملاً روشن نیست. به نظر می‌رسد داستان به این نکته اشاره می‌کند که «دانستن» یک چیز صرفاً یک حالت ذهنی است و نمی‌توان تعیین کرد که آیا آن «دانستن» اعتبار عینی دارد یا خیر. این داستان به‌عنوان نمونه‌ای از تسلط زبانی ژوانگزی ذکر شده‌است، زیرا او با ظرافت از عقل برای بیان یک نکته ضدعقل‌گرا استفاده می‌کند.

ضربه زدن روی تشت و آواز خواندن 
یکی دیگر از داستان‌های معروف ژوانگزی، «ضربه زدن روی تشت و آواز خواندن»، توصیف می‌کند که چگونه ژوانگزی مرگ را چیزی نمی‌دانست که باید از آن ترسید.به نظر می‌رسد ژوانگزی مرگ را به‌عنوان یک فرایند یا دگرگونی طبیعی می‌نگریست که در آن فرد یک شکل از وجود را رها می‌کند و شکل دیگری را به خود می‌گیرد. در فصل دوم، او به این نکته اشاره می‌کند که برای همه انسان‌ها، مرگ ممکن است در واقع بهتر از زندگی باشد: «از کجا بدانم که دوست داشتن زندگی یک توهم نیست؟ از کجا بدانم که در نفرت از مرگ مانند مردی نیستم که در جوانی خانه را ترک کرده و راه بازگشت را فراموش کرده‌است؟» نوشته‌های او می‌آموزد که «مرد یا زن عاقل مرگ را با متانت می‌پذیرد و از این طریق به سعادت مطلق می‌رسد.»

مرگ ژوانگزی 
داستان مرگ ژوانگزی، که در فصل ۳۲ متن آمده‌است، نمونه‌ای از افسانه‌های رنگارنگ است که در دهه‌های پس از مرگ ژوانگزی رشد کرده‌است، و همچنین شرح و بسط ایده‌های اصلی فلسفی موجود در «فصل های‌درونی»، فصل‌های «بیرونی» و «متفرقه» است.

فهرست فصول

موضوع 

داستان‌ها و حکایت‌های ژوانگزی مجموعه‌ای از اصول و نگرش‌های منحصربه‌فرد را در بر می‌گیرد؛ از جمله زندگی کردن با خودانگیختگی طبیعی، اتحاد درون خود با «راه» کیهانی (دائو)، دور نگه داشتن خود از سیاست و تعهدات اجتماعی، پذیرش مرگ به‌عنوان یک دگرگونی طبیعی، نشان دادن قدردانی و ستایش از چیزهایی که دیگران آن را بی‌هدف می‌دانند، و به‌شدت ارزش‌های اجتماعی و استدلال متعارف را رد می‌کنند. این اصول ایده‌های اصلی تائوئیسم فلسفی را تشکیل می‌دهند. دیگر مکاتب اصلی فلسفی چین باستان، مانند کنفوسیوسیسم، قانون‌گرایی، و موهیسم، همگی به اصلاحات اجتماعی، سیاسی یا اخلاقی خاصی توجه داشتند که برای اصلاح مردم و جامعه و در نتیجه کاهش مشکلات و رنج‌های جهان طراحی شده بودند. ژوانگزی معتقد بود که کلید خوشبختی واقعی رهایی از جهان و معیارهای آن از طریق اصل دائوئیستی «انفعال» است؛ اقدامی که مبتنی بر هیچ تلاش هدف‌مند یا انگیزه‌ای برای منفعت نیست، و اساساً با سیستم‌هایی که نظم را بر افراد تحمیل می‌کنند مخالف بود.

ژوانگزی جهان را به‌عنوان چیزی تعبیر می‌کند که بدون وجود خدای آگاه یا اراده‌ای خودبه‌خود تغییر می‌کند و استدلال می‌کند که انسان‌ها می‌توانند با زندگی یکسان خودبه‌خود به سعادت نهایی دست یابند. ژوانگزی استدلال می‌کند که به‌دلیل توانایی‌های شناختی پیشرفته انسان‌ها، آن‌ها تمایل به ایجاد تمایزات مصنوعی، مانند خوب در مقابل بد، بزرگ در مقابل کوچک، مفید در مقابل بی‌فایده بودن، و سیستم‌های اجتماعی مانند کنفوسیوسیسم دارند که خود را از خودانگیختگی طبیعی کیهان دور می‌کنند. برای نشان دادن بی‌ذهنی و خودانگیختگی که احساس می‌کرد باید مشخصه کنش انسان باشد، اغلب از قیاس صنعتگران استفاده می‌کند. همان‌طور که برتون واتسون توضیح می‌دهد، «نقاب‌کار ماهر، قصاب ماهر، شناگر ماهر در مورد اقدامی که باید انجام دهد فکر نمی‌کند؛ مهارت‌های او به قدری بخشی از او شده‌است که او صرفاً به‌طور غریزی عمل می‌کند. خودبه‌خود و بدون این‌که بدانیم چرا به موفقیت می‌رسند.» اصطلاح «سرگردان» در سرتاسر داستان‌های ژوانگزی برای توصیف این‌که چگونه یک فرد روشن‌فکر «در تمام خلقت سرگردان است و از لذت‌های آن لذت می‌برد بدون این‌که هرگز به بخشی از آن وابسته شود» استفاده می‌شود.

ژوانگزی شدیداً با دولت رسمی مخالفت می‌کند، که به‌نظر می‌رسد ژوانگزی احساس می‌کرد در بنیان آن «به دلیل تضاد بین انسان و طبیعت» مشکل‌ساز است. متن تلاش می‌کند نشان دهد که «به‌محض مداخله دولت در امور طبیعی، تمام امکان خوشبختی واقعی را از بین می‌برد». مشخص نیست که آیا مواضع ژوانگزی نوعی آنارشیسم است یا خیر، زیرا مراجع سیاسی در ژوانگزی بیش‌تر به موضوع‌هایی می‌پردازند که دولت نباید انجام دهد، نه این‌که چه نوع حکومتی باید وجود داشته باشد.

محققان غربی مدت‌هاست متوجه شده‌اند که ژوانگزی به‌شدت ضد عقل‌گرایی است. درحالی‌که عقل و منطق مشخصه فلسفه یونان باستان و سپس کل سنت فلسفی غرب شد، فیلسوفان چینی ترجیح دادند بر اقناع و شهود اخلاقی تکیه کنند. ژوانگزی نقش مهمی در بدبینی چینی نسبت به عقل‌گرایی ایفا کرد، زیرا ژوانگزی اغلب استدلال‌های منطقی را وارونه می‌کند تا آن‌ها را هجو و بی‌اعتبار کند. ژوانگزی زبان و عقل را به‌طور کامل کنار نگذاشت، بلکه «تنها می‌خواست به این نکته اشاره کند که وابستگی بیش از حد به آن‌ها می‌تواند انعطاف‌پذیری فکر را محدود کند.»

نفوذ 
ژوانگزی تأثیرگذارترین اثر صرفاً ادبی چینی است که قدمت آن به قبل از اتحاد امپراتوری چین در سال ۲۲۱ قبل از میلاد می‌رسد. کیفیت ادبی، تخیل و خلاقیت و قدرت زبانی آن در دوره آفرینش بی‌سابقه بود. تقریباً هر نویسنده یا شاعر بزرگ چینی در تاریخ، از سیما شیانگرو و سیما کیان در دوران سلسله هان، روان جی و تائو ژیان در دوران شش سلسله، لی‌پو در دوران سلسله تانگ، تا سو شی و لو یو در سلسله سونگ «عمیقاً با ایده‌ها و هنر ژوانگزی آغشته شده بودند.»

جستارهای وابسته 
 متون فلسفی جهان
 دائو ده جینگ
 لی زی

یادداشت

پانویس

منابع 

 
 
 
 
 
 
 
  (Google Books)
  (Google Books)

برای مطالعه بیش‌تر 
 برکسون، ام. (۱۹۹۶) زبان: مهمان واقعیت - ژوانگزی و دریدا در مورد زبان، واقعیت و مهارت. در پی کیلبرگ وپی جی آیوانهو (ویرایشگران)، مقالاتی در مورد شک‌گرایی، نسبی‌گرایی و اخلاق در ژوانگزی (ص ۹۷–۱۲۶). آلبانی، نیویورک: SUNY Press.
 برکسون، ام. (۲۰۱۱) مرگ در ژوانگزی: ذهن، طبیعت و هنر فراموش کردن. در A. Olberding، & P. J. Ivanhoe (ویرایش)، مرگ و میر در اندیشه سنتی چینی (ص. ۱۹۱–۲۲۴). آلبانی، نیویورک: SUNY Press.
 چای، دی (۲۰۱۶). در مورد آرمیدن جمجمه: ژوانگزی و هایدگر در مرگ، مرزهای فلسفه در چین، ۱1(3)، ۴۸۳–۵۰۰.
 Connolly, T. (2011) دیدگاه‌گرایی به‌مثابه راهی برای دانستن در ژوانگزی. دائو، ۱0(4)، ۴۸۷–۵۰۵.
 کوتینیو، اس. (۲۰۱۵) تحلیل‌های مفهومی ژوانگزی. در X. Liu (ویرایش)، همراه دائو با فلسفه دائوئیستی (ص ۱۵۹–۱۹۱). دوردرخت: اسپرینگر.
 سؤالات ساختگی در ژوانگزی
 Graziani, R. (2020) داستان و فلسفه در ژوانگزی: مقدمه‌ای بر تفکر تائوئیستی چینی اولیه. نیویورک: انتشارات بلومزبری
 Ivanhoe, P. J. (1993) ژوانگزی در مورد شک و تردید، مهارت و تائوی وصف‌ناپذیر. مجله آکادمی دین آمریکا، ۶1 (4)، ۶۳۹–۶۵۴
 Kohn, L. (2016) Zhuangzi: متن و زمینه. رالی، NC: Lulu Press, Inc.
 کوک، دوروتی اچ بی. «نقد عقل امپراتوری: درس‌هایی از ژوانگزی». دائو ۱8 (2019): ۴۱۱–۴۳۳.
 لیو، ایکس (۲۰۱۵) مسائل متنی در ژوانگزی. در X. Liu (ویرایش)، همراه دائو با فلسفه تائوئیستی (ص ۱۲۹–۱۵۷). دوردرخت: اسپرینگر.
 Lo, Y. K. (2022) تألیف ژوانگزی. در K. Chong (ویرایش)، همراه دائو با فلسفه ژوانگزی (۴۳–۹۷). چم، سوئیس: Springer.
 مینگجیان شیانگ. ۲۰۲۳. مطالعه بلاغی شناختی. جان بنجامین.
 Møllgaard, E. (2007) مقدمه‌ای بر اندیشه تائوئیستی: عمل، زبان و اخلاق در ژوانگزی. نیویورک: روتلج
 شیانگ، مینگجیان و استر پاسکوال. «مناظره با ژوانگزی: سؤالات تشریحی به‌عنوان تعامل خیالی در یک متن چینی قدیمی ترکیب می‌شود.» پراگماتیک: نشر فصل‌نامه انجمن بین‌المللی عمل‌شناسی (IPrA) 26، شماره. 1 (2016): ۱۳۷–۱۶۲.

پیوند به بیرون 

 Zhuangzi Bilingual Chinese-English version (James Legge translation)
 Selection from The Zhuangzi, translated by Patricia Ebrey
 The Complete Works Of Chuang Tzu, translated by Burton Watson, archived from the original on ۱ ژانویه ۲۰۰۴
 Zhuangzi: The Inner Chapters, translated by Robert Eno

کتاب‌های سده ۴ (پیش از میلاد)
کتاب‌های فلسفی