پیشینه زبان مغولی در ایران

ورود زبان مغولی به ایران همزمان بود با آغاز تهاجم چنگیز خان به قلمروی خوارزمشاهیان در سال ۶۱۶ ه‍.ق (۱۲۱۹ م). نیم سده بعد و با استقرار ایلخانان، زبان مغولی که زبان مادری حاکمان جدید و بخشی از نیروی نظامی آن‌ها بود در ایران تثبیت شد. اگرچه شواهدی مبنی بر تداوم زبان مغولی در ایران تا اواخر دوره تیموری نیز وجود دارد، بااین‌حال برخی معتقدند که از اواخر دوره ایلخانی، زبان مغولی در ایران عملاً زبانی مرده محسوب می‌شده‌است. برخی شواهد مبنی بر تداوم زبان مغولی در ایران پس از سقوط ایلخانان عبارت‌اند از:

۱- زبان مغولی در قلمروی چوپانیان رواج داشت و در دربار جلایریان برای نوشتن تعدادی از اسناد دولتی مورد استفاده بوده‌است.

۲- محبوبیت سرودهای مغولی در دربار تیمور و وجود عبارت مغولی üge manu (فرمایش ما) بر برخی سکه‌های او.

۳- وجود وام‌واژه‌های مغولی تازه‌ای در نوشته‌های مورخانی به‌مانند عبدالرزاق سمرقندی، نظام‌الدین شنب غازانی و معینی نطنزی که در میان وام‌واژه‌های مغولی آثار کهن‌تر نظیر تاریخ جهانگشای عطاملک جوینی و جامع‌التواریخ فضل‌الله همدانی شناخته نشده‌اند.

نوع زبان مغولی مورد استفاده در ایران دوره‌های ایلخانی و تیموری را امروزه در دانش زبان‌شناسی «مغولی میانه» می‌خوانند که میان سده‌های سیزدهم تا شانزدهم میلادی رایج بود و نیای زبان مغولی امروزی به‌شمار می‌آید. زبان مغلی افغانستان که اخیراً منقرض‌شده نیز از نسل همین زبان به‌حساب می‌آمد.

زوال زبان مغولی در ایران ناشی از آمیختگی مغولان با اقوام ساکن ایران در طی چند نسل بود. این آمیختگی با ترک‌ها بیش از سایرین بود. برای نمونه جلایریانی که جانشین ایلخانان شدند، همانند آن‌ها مغول‌تبار بودند، ولی به ترکی اوغوز تکلم می‌کردند و از نظر فرهنگ بیشتر ترکمان محسوب می‌شدند تا مغول. فرایند اضمحلال عناصر قومی و زبانی مغولی در ایران تا آغاز دوره صفوی تکمیل گشت.

آثار

سکه‌ها 
سکه‌ها ازجمله مهم‌ترین شواهد برجای‌مانده از زبان مغولی در ایران هستند. تا اواخر حکومت اباقا خان، ایلخانان استاندارد خاصی برای ضرب سکه نداشتند و هر ایالت سبک خاصی برای ضرب سکه داشت. نخستین کوشش برای یکسان‌سازی مسکوکات، همان زمان و با ترویج سکه‌های مغولی-عربی صورت گرفت. سکه‌های مذکور نخستین‌بار در سال ۶۷۴ ه‍.ق (۱۲۷۵ م) در تبریز ضرب شدند و در ابتدا نیز تنها سکه محلی تبریز محسوب می‌شدند، اما در طول دو دهه بعد از این تاریخ، به‌تدریج ضربشان در بیشتر ایران رواج یافت. بر یک‌سوی سکه‌های مذکور، متن شهادتین همراه با تاریخ و محل ضرب را به خط کوفی و دیگرسو عبارات مغولی را با خط اویغوری ثبت می‌کردند. غازان خان استاندارهای محلی ضرب سکه را ممنوع ساخت و سکه‌های مغولی-عربی را به‌عنوان یگانه استاندارد سکه‌های ایلخانی کاملاً رایج کرد. جانشین غازان، اولجایتو، ضرب این نوع سکه را ادامه نداد و سکه‌ها از این زمان تا پایان دوره ایلخانان، تقریباً همیشه تنها شامل عبارات عربی بودند. در مواردی در زمان ابوسعید و سپس ایلخانان رقیب، نام ایلخان به زبان مغولی و خط اویغوری بر سکه‌ها ثبت می‌شد، اما باقی نوشته‌های سکه‌ها به خط و زبان عربی آورده می‌شد.

عبارات مغولی سکه‌های یادکرده تا پیش از حکومت غازان، وفاداری حاکم ایلخانی به خان بزرگ امپراتوری مغول (دودمان یوآن) را اعلام می‌کردند. برای نمونه بر سکه‌های احمد تگودار آمده بود: Qaγan-u nereber Amad-un deledkegülüg-sen (احمد به نام خاقان سکه ضرب کرد). غازان اما چون خود را مستقل از دستگاه خان بزرگ می‌دانست، عبارت مغولی کاملاً متفاوتی بر سکه‌ها آورد: Tngri-yin küčüntür Γasan-u deledkegülüg-sen (غازان با تکیه بر قدرت آسمانی (تنگری) سکه ضرب کرد). ولی در گرجستان به‌دلیل اختلاف با اردوی زرین و نیاز به تأیید سیاسی خان بزرگ برای حاکمیت بر آن منطقه، ضرب سکه‌ها با همان فرمول سنتی «ضرب سکه توسط ایلخان به نام خاقان» ادامه یافت.

کتاب‌ها 
رشیدالدین فضل‌الله همدانی در نوشتن بخش تاریخ مغول از کتاب جامع‌التواریخ، از کتابی به زبان مغولی با نام آلتان دفتر (کتاب زرین) استفاده کرده‌است. به گفته وی، این کتاب به‌صورت برگ‌های پراکنده در خزانه شاهی نگهداری می‌شد. از کتابی که رشیدالدین به آن اشاره دارد امروزه اثری باقی نمانده‌است. هنگام تکمیل نسخه فارسی کتاب جامع‌التواریخ، ترجمه‌هایی از آن به عربی، ترکی و مغولی نیز صورت گرفت. بااین‌حال امروزه به‌جز بخشی از جلد دوم نسخه عربی، از آن ترجمه‌ها چیز دیگری باقی نمانده‌است.

وام‌واژه‌ها 

حاکمیت نسبتاً طولانی‌مدت مغولان بر ایران طی سده‌های ۷ و ۸ ه‍.ق (۱۳ و ۱۴ م)، باعث ورود تعداد قابل توجه‌ای وام‌واژه مغولی به زبان فارسی شد. این موضوع نخست از طریق منابع دولتی و تاریخ‌نگاری و سپس از طریق ادبیات و شعر خود را نشان داد. بیشتر وام‌واژه‌های مغولی پس از پایان حکومت مغول از منظر کاربرد منسوخ شدند.

امروزه ایجاد تمایز میان وام‌واژه‌های ترکی و مغولی در زبان فارسی تا حدودی دشوار است و گاهی در واژه‌نامه‌های شناخته‌شده نیز در این‌باره نوعی سردرگمی وجود دارد. ازجمله وام‌واژه‌های مغولی که امروزه در فارسی کاربرد دارند می‌توان به «جلو»، «مَرال (مارال)» و «تومان» اشاره نمود. طی دوره حکمرانی مغول، تعدادی واژه فارسی نیز وارد مغولی شده که ازجمله آن‌ها نیز می‌توان به «باغ»، «زندان» و «دانشمند» اشاره کرد. تبادل وام‌واژه‌ها میان این دو زبان گاهی غیرمستقیم به‌واسطه زبان‌های ترکی صورت گرفته‌است.

یادداشت‌ها

منابع 

ایلخانان مغول
ایلخانیان
تاریخ ایران
زبان مغولی
زبان‌های مغولی
مغول‌ها