تجزیه ایران در زمان قاجاریه

تجزیه ایران در زمان قاجار به رویدادی اشاره دارد که در سال ۱۸۱۳ میلادی پس از امضای عهدنامه گلستان شروع و در زمان انحلال دولت قاجاریه پایان یافت. در طی این تجزیه قفقاز در طی عهدنامه گلستان و  ترکمانچای، هرات و افغانستان در طی عهدنامه پاریس، بلوچستان در طی قرارداد گلداسميت و آخال و مرو در طی عهدنامه آخال از ایران جدا شدند. این نواحی به دست بریتانیا و روسیه از کنترل ایران خارج شدند.

پیش زمینه 
در واقع تجزیه ایران در دوره صفویه و در جنگ چالدران شروع می شود. در سال ۱۵۱۴ میلادی سپاه قزلباش ایران صفوی به فرماندهی شاه اسماعیل یکم و سپاه ترک عثمانی به فرماندهی سلطان سلیم اول به صف آرایی پرداختند. نتیجه این نبرد پیروزی سپاه عثمانی بود که در نتیجه باعث جدایی قسمت بزرگی از کردستان شد. این حملات در زمان شاه تهماسب یکم ادامه یافت و باعث جدایی بغداد و عراق در طی پیمان آماسیه از ایران شد. پس از مرگ شاه طهماسب حکومت میان حیدر میرزا و شاه اسماعیل دوم دست به دست شد تا که در نهایت سلطان محمد خدابنده به حکومت رسید. در زمان او به سبب ضعف مرکزی حکومت عثمانیان تبریز را اشغال کردند و از طرف شرق شیبانیان در نواحی خراسان پیشروی تا مشهد کرد و نواحی مذکور را به تصرف خویش درآورد. اما شاه عباس بزرگ پس از آنکه به حکومت رسید نواحی مذکور چه در غرب و چه در شرق را بازپسگیری نمود. او سپس دوباره با عثمانیان وارد جنگ شد و توانست از بصره تا موصل را دوباره به خاک ایران الحاق زند. اما عثمانیان در صدد بازپسگیری مناطق از دست بر آمدند و موفق شدند در طی پیمان آماسیه دوباره نواحی از دست رفته را به خاک خود الحاق زنند. پس از آن دولت صفویه وارد رکود شد و در نهایت در زمان شاه سلطان حسین سقوط کرد. در زمان سقوط دولت صفویه تقریبا قسمت شرقی تا مرکزی ایران به دست هوتکیان و قست غربی تا مرکزی ایران به دست عثمانیان و قسمت شمالی به دست امپراتوری روسیه افتاد اما در آن زمان بود که یک سردار نظامی به نام نادرشاه با سه دولت نامبرده جنگید و با شکست دادن آنها ایران را آزاد کرد او سپس به مقام پادشاهی و با فتح بسیاری از مناطق ایران را به اوج گستره خود در زمان مدرن رساند، اما پس از مرگ نادرشاه میراث او به سرعت از هم پاشید و هر قسمت از پادشاهی او به دست سرداران و فرماندهان او افتاد. در طی این اتفاق آسیای مرکزی به دست خانات بخارا و خانات خیوه، نواحی افغانستان به دست امپراتوری درانی، بلوچستان به دست خانات بلوچ و قفقاز هم به دست حکومت های محلی و خود ایران هم به دست زندیان افتاد. عاقبت حکومت خراسان به خود افشاریه رسید. پس از آن بود که آقامحمدخان قاجار به حکومت رسید و نواحی تحت فرمان زندیه و افشاریه را گرفت و به گرجستان حمله کرد و آنجا را هم گرفت و همین شد که امپراتوری روسیه در صدد بازپسگیری نواحی از دست رفته برآمد و همین شد که با ایران وارد جنگ شد و از آنجا بود که تجزیه ایران در زمان قاجاریه شروع شد.

دور اول جنگ ایران و روسیه و عهدنامه گلستان 

پیش زمینه این جنگ به نبرد کرتسانیسی بر میگردد. این چنین بود که آقامحمدخان قاجار به ایراکلی دوم نامه ای نوشت و خواستار اطاعت او شد اما ایراکلی از دستور آغا محمد خان سرپیچی کرد‌. پس بدین ترتیب سپاه آقا محمد خان متشکل از ۳۵۰۰۰ نیرو به نبرد با سپاه ۲۰۰۰ نفره گرج پرداختند. در ابتدا سپاهیان گرج موفق شدند سپاهیان ایران را از حمله بازدارند. اما بنا بر روایتی آغا محمد خان از جنگ با ایراکلی منصرف شده بود تا شخصی به وی رساند که سپاهیان گرج نابود شدند. پس بدین ترتیب بود که آغا محمد خان دوباره حمله خود را آغاز نموده و این بار موفق به شکست دادن سپاه گرج می شود. او وارد تفلیس  شد و آن شهر را به خاک و خون کشیده و مردم آن شهر را قتل عام کرد. این مسئله موجب عصبانیت کاترین کبیر شد. او به قفقاز اردوکشی نمود در این هنگام که آغا محمد خان مشغول تدارک حمله به بخارا خود را به قفقاز رساند اما تا پیش از این روسیه قفقاز را ترک کرده بود.

دور اول جنگ ایران و روسیه
در سال ۱۸۰۴ میلادی پاول سیسانوف به سمت گنجه حمله کرد. ایرانیان این حمله را تهاجم به تمامیت ارضی ایران قلمداد کرده و یکصدا خواستار مقاومت شدند‌‌. در اواخر ژوئن ۱۸۰۴ سیسانوف به ایروان حمله برده و عباس میرزا هم زمان به آنجا رسید. اول ژوئیه ۱۸۰۴ بود که جنگ ایران و روسیه به صورت رسمی نتیجه قطعی دربر نداشت و به رغم روسیه جنگ طولانی در انتظار دو طرف جنگ بود. پس از درگیری اول در اول ژوئن رخ داد بود که عباس میرزا متوجه دگرگونی ها و اصلاحات مورد نیاز شد اما فتحعلی شاه و درباریانش که او را احاطه کرده بودند به فکر این چیزها نبودند. یک سال پس از جنگ روسیه که آماده صلح بود اما سیسیانوف مخالفت کرد و سرانجام به دست یک سردار گرجی به نا‌م حسینقلی خان باکویی به قتل رسید. مرگ سیسانوف موجب عقب نشینی موقت روسیه از باکو شد. اما ترور سیسیانوف چندان تاثیری روی نقشه ها و تصمیم های روسیه نشده بود زیرا روسیه در سال ۱۸۰۶ قسمت زیادی‌ از قفقاز شرقی به جز باکو را تحت تصرف داشت. در سال ۱۸۰۸ روسیه حمله خود را شدت بخشید و نخجوان و اچمیادزین را اشغال و ایروان را محاصره کرد اما موفق به فتح آن نشد. ارتش قاجار با دریافت حمایت قابل توجه بریتانیا به قره باغ در سال ۱۸۱۰ هجوم برده و در سال ۱۸۱۲ در نبرد سلطان‌آباد پیروز شدند. اما عاقبت نیروهای قاجار از ارتش روسیه شکست خوردند و عهدنامه گلستان را امضا کردند که موجبات جدایی قسمت بزرگی از قفقاز را فراهم ساخت.

دور دوم جنگ ایران و روسیه و عهدنامه ترکمنچای

مناشقات مرزی با عثمانی و عهدنامه های ارزروم

منابع 

مقاله‌های ایجاد شده توسط ایجادگر