کانال قوش تپه

کانال قوش‌تپه یکی از بزرگ‌ترین کانال‌های انتقال آب افغانستان و منطقه است که از ولسوالی (بخشداری) کلدار در ولایت (استان) بلخ شروع شده و آب رود آمودریا ( جیحون ) را به طول ۲۸۵ کیلومتر با پهنا و عرض ۱۰۸ متر و عمق ۸٫۵ متر تا ولسوالی اندخوی استان فاریاب منتقل خواهد کرد. این کانال در هر ثانیه توانایی انتقال ۶۵۰ متر مکعب آب را دارد که طبق طرح قرار است ۵۵۰ هزار هکتار زمین کشاورزی را در طول مسیر آبیاری کند.

در مراسم شروع ساخت عبدالغنی برادر زمان ساخت این کانال را ۵ سال اعلام کرد.

نگرانی‌ها در مورد پروژهٔ انتقال گروه‌های تروریستی بین‌المللی به اطراف کانال قوش تپه 
شواهد نشان می‌دهند، برنامه‌ریزی‌ها در حال انجام هستند تا ۳ میلیون پشتون دیوبندی از مناطق جنوبی افغانستان و مناطق پختونخوا پاکستان در اطراف کانال قوش‌تپه اسکان داده شوند.این‌ها مردمی هستند که با قانون‌های قبیله‌ای زندگی می‌کنند و نیروی اصلی سازمان‌های تروریستی جهانی مانند القاعده ،لشکر طیبه و شبکهٔ حقانی، لشکر جهنگوی، تحریک طالبان پاکستان و … را تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر، تروریست‌های خارجی بین‌المللی به‌تدریج در شمال افغانستان مستقر خواهند شد، تا یک قلمرو مستقل «دولت در دولت» تروریستی به منظور انجام حمله‌های تروریستی به آسیای مرکزی و پروژهٔ نا امن‌سازی درازمدت کل منطقه تأسیس یابد.

جابه‌جایی گستردهٔ اقوام پشتون در مناطق شمال افغانستان و توزیع گستردهٔ زمین‌های حاصل‌خیز آن مناطق به عنوان یک سیاست کلان قبیله‌ای، از زمان عبدالرحمن‌خان آغاز شد و در زمان امان‌الله خان وجههٔ قانونی یافت و تبدیل به یک نظامنامهٔ دولتی شد که به نام «نظامنامهً ناقلین به سمت قطغن» هم‌اکنون در دسترس است. قطغن‌زمین یا ولایت قطغن، جغرافیای تاریخی در شمال افغانستان بود که ولایت‌های فعلی بغلان، قندوز، بلخ و سمنگان را در بر می‌گرفت.

برنامهٔ اسکان اقوام پشتون افغانستان در ولایات شمالی افغانستان اکنون به صورت یک پروسهٔ بسیار قدرتمند و به شکل گسترده و آشکار از طرف حکومت طالبان به سرعت در حال عملیاتی شدن است.

معمولاً کسانی که با اجبار حاکمان محلی کوچ می‌کنند دیگر توان یا زمینهٔ برگشت مسالمت‌آمیز را ندارند.

کانال قوش‌تپه آب رودخانه آمودریا را به دشت‌های پهناور ولایت‌های شمالی انتقال می‌دهد. دولت طالبان از طریق منابع داخلی و خارجی، این پروژه را با جدیت تمام اجراء می‌کند.

جدا از پشتون‌های ساکن افغانستان، طرح انتقال پشتون‌های وزیرستان شمالی و خیبرپختونخوا پاکستان، به ولایت تخار هم‌مرز با کشور تاجیکستان هم در حال انجام است.

دولت پاکستان نیز از دولت طالبان خواسته که این مهاجران وابسته به مخالفان مسلح دولت پاکستان را از نزدیکی مرز میان دو کشور دور کند و به شمال افغانستان انتقال دهد.

هدف از این پروژه‌ها تصرف سرزمین‌های مردم تاجیک و ازبک و هزاره‌های ساکن شمال و کوچ دادن اجباری آن‌ها است. طالبان با پاکستان روی این توافق کار می‌کنند که طالبان پاکستان در افغانستان به ویژه در مرزهای افغانستان از جمله در مرزهای شمال جابه‌جا شوند.

طالبان افغانستان از یک طرف می‌خواهند هژمونی قومی خود را در مرزهای شمالی افغانستان بیشتر کنند و از طرف دیگر می‌خواهند مرزهای کشورهای آسیای مرکزی را ناامن کنند و در مرزها لانه‌ها و آشیانه‌های تروریستی ایجاد کرده و در صورت ضرورت از این لانه‌های تروریستی، افراد تندروی جهادی و انتحاری به کشورهای آسیای مرکزی وارد سازند.

اقدامات طالبان در شمال افغانستان زنگ خطر را برای کشورهای همسایهٔ افغانستان و منطقه به صدا درآورده و در درازمدت پروژهٔ بی‌ثبات‌سازی آسیای مرکزی، روسیه، ایران و چین را دنبال می‌کند.

پیامدها و نگرانی‌های کشورهای آسیای مرکزی در مورد کانال قوش‌تپه 
کشورهای آسیای مرکزی از هم‌اکنون نگران حضور هزاران نفر از اعضای تحریک طالبان پاکستان (TTP) و تقویت گستردهٔ گروه‌های تروریستی از جمله جنبش اسلامی ازبکستان، جنبش اسلامی ترکستان شرقی و جماعت انصارالله تاجیکستان هستند

در آسیای مرکزی، مسئلهٔ پیچیدهٔ آب‌های فرامرزی تشدید شده‌است. افغانستان به‌طور فعال پروژهٔ ساخت کانال قوش‌تپه را در ولایت بلخ در مرز ترکمنستان اجرا می‌کند.

کارشناسان بیم آن دارند که با بهره‌برداری از کانال قوش‌تپه، وضعیت حوضهٔ آبریز منطقه شدیداً آسیب ببیند. این در حالی است که در سالیان اخیر همهٔ جمهوری‌های آسیای مرکزی به‌طور فزاینده‌ای کمبود آب را احساس می‌کنند. پایین‌دست این حوضه یعنی ازبکستان و ترکمنستان ممکن است بیشترین آسیب را ببینند.

مقامات کابل قرار نیست تنها به ساخت کانال قوش‌تپه بسنده کنند. افغانستان در نظر دارد مجتمع برق آبی بسازد که می‌تواند بیشتر جریان تابستانی رود پنج را ذخیره کند.

اجرای این دو پروژه نه تنها ممکن است مشکلات اقتصادی و اجتماعی در ازبکستان و ترکمنستان را در پی داشته باشد، بلکه ممکن است یک فاجعهٔ زیست‌محیطی در سراسر آسیای مرکزی نیز در پی داشته باشد.

واقعیت این است که آمودریا نه تنها سرچشمهٔ اصلی دریاچهٔ خشک‌شدهٔ آرال بود، بلکه برای دیگر مخازن و رودها نیز هست. این خطر وجود دارد که رودخانه اصلاً به دهانهٔ آن و بقایای آرال نرسد.

زیستگاه پایین‌دست آمودریا، که بخشی از شبکهٔ جهانی ذخایر زیست‌کرهٔ یونسکو است، نخستین موردی خواهد بود که مورد حمله قرار می‌گیرد.

پیچیدگی وضعیت در این واقعیت نهفته‌است که جمهوری‌های آسیای مرکزی هیچ توافقنامه‌ای در مورد اشتراک آب با افغانستان ندارند. انحراف آب از آمودریا به‌طور جدی ثبات ازبکستان را تهدید می‌کند. با کنار گذاشتن تهدید صنعت پنبه متکی به آب، که ازبکستان منابع قابل توجهی را برای اتصال به بازارهای جهانی هزینه کرده‌است، خشک شدن دریاچهٔ آرال خسارت سنگینی را بر آن وارد کرده‌است. این امر باعث شده‌است که شهروندان ازبکستان به ویژه در منطقهٔ قره‌قالپاقستان ناسالم‌تر شوند.

ترکمنستان کشوری است که اکثریت قریب به اتفاق منابع آبی خود را از آمودریا می‌گیرد. گزارش‌های منتشر شده از سوی دولت در سال جاری نشان می‌دهد که کانال قره‌قوم، منبع اصلی آب ترکمنستان، با کمبود قابل توجهی آب مواجه است؛ بنابراین، برای ترکمنستان، تهدید بالقوه ناشی از کانال قوش‌تپه «مشکل نیست، بلکه یک فاجعه است».

تاریخچه 
پروژهٔ کانال قوش‌تپه در زمان حاکمیت محمد داوود خان بر افغانستان و بین سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۷ طراحی شد ولی به دلیل جنگ و بی‌ثباتی عملی نشد تا این‌که در فروردین (حمل) سال ۱۴۰۱ کار ساخت آن شروع شد. در طرح اولیه در زمان محمد داوود خان قرار بوده هر ۴۳ کیلومتر این کانال آبی در یک سال ساخته شود.

مشخصات پروژه و نحوهٔ اجرا 
کانال قوش‌تپه طی ۳ فاز اجرا می‌شود و آب آن از بخشداری‌های خلم، نهرشاهی و دولت‌آباد استان بلخ عبور کرده و به بخشداری‌های آقچه، مردیان و خواجه دوکوه استان جوزجان رسیده و از آنجا به بخشداری اندخوی استان فاریاب سرازیر می‌شود. در مسیر این کانال بزرگ آبی چندین آبگردان، سیستم‌های آبیاری و سد کوچک برای تولید برق در نظر گرفته شده که با اجرای آن در یک سال ۹ میلیارد متر مکعب آب ذخیره و ۶۰۰ هزار هکتار زمین دیمی به زمین آبی تبدیل خواهد شد. این پروژه در ۳ مرحله (فاز) اجرا می‌شود.
 مرحلهٔ (فاز) اول به طول ۱۰۸ کیلومتر از کناره رود آمودریا در ولسوالی کلدار بلخ آغاز تا بخشداری دولت‌آباد بلخ ادامه دارد.
 مرحلهٔ دوم به طول ۱۷۷ کیلومتر از ولسوالی (بخشداری) دولت‌آباد ولایت بلخ تا ولسوالی اندخوی ولایت فاریاب ادامه دارد.
 و مرحلهٔ سوم نیز به توزیع زمین‌های کشاورزی تخصیص می‌یابد.

براساس آمارهای حوزهٔ دریایی شمال، در حال حاضر ۵٫۱ میلیارد متر مکعب آب دریای آمو به ازبکستان، ۴۹٫۶ میلیارد متر مکعب آن به تاجیکستان و ۱٫۵ میلیارد متر مکعب آن به ترکمنستان می‌ریزد.

و به گفتهٔ مسئولان ادارهٔ انکشاف ملی افغانسان قرار است مرحلهٔ اول این پروژه با بودجهٔ ۸٫۲ میلیارد افغانی این فاز را انجام دهند. گزارش شده حفاری ۱۰۰ کیلومتر اول کانال حدود ۹۱ میلیون دلار هزینه داشته‌است.

شروع ساخت و اظهارات مسئولان حکومتی 
ملا برادر، معاون نخست‌وزیر طالبان، ۱۰ فروردین سال ۱۴۰۱ طی مراسمی کانال قوش‌تپه را با حضور مقامات ارشد این گروه در استان بلخ افتتاح کرد. وی افتتاح این طرح ملی را از مهم‌ترین پروژه‌های دولت برای نجات مردم افغانستان دانست و گفت: تکمیل این کانال وضعیت اقتصادی افغانستان را بهبود بخشیده و این کشور را به خودکفایی نزدیک می‌کند. ملا برادر در اهمیت این طرح تصریح کرد: «برای شروع پروژهٔ کانال آب قوش‌تپه چنان جدی شدم که همهٔ کارهایم را کنار گذاشتم». در مراسم افتتاح این طرح ملی برخی وزرا و مقامات بلندپایهٔ دولت موقت طالبان از جمله، وزیر زراعت، سخنگوی دولت و وزیر اقتصاد این گروه نیز حضور داشتند. در این نشست نورالله نوری؛ سرپرست وزارت مرزها و قبایل گفت: «شاهد روزی خواهیم بود که دیگران برای کار و سرمایه‌گذاری به افغانستان بیایند.» ملا نوری افزود: اطمینان می‌دهم با اجرای طرح‌های اقتصادی، افغانستان در آینده رقیب کشورهای خارجی می‌شود.

نورالدین عزیزی سرپرست وزارت صنعت و تجارت نیز در این مراسم تأکید کرد: مسؤولان امارت اسلامی افغانستان شب و روز تلاش می‌کنند تا برای شهروندان کشور خدمات مؤثر و به موقع ارائه کنند. با افتتاح این کانال آبیاری زمینهٔ کار برای ۲۵۰ هزار نفر فراهم خواهد شد. لازم به یادآوری است برای افتتاح این طرح در کنار ملا برادر، عبدالرحمن راشد؛ سرپرست وزارت کشاورزی، آبیاری و دامداری، نورالدین عزیزی؛ وزیر تجارت و صنعت، هدایت‌الله بدری؛ سرپرست وزارت دارایی، نورالله نوری؛ وزیر مرزها، اقوام و قبایل، خیرالله خیرخواه؛ وزیر اطلاعات و فرهنگ، ذبیح‌الله مجاهد؛ معاون فرهنگی وزارت اطلاعات و فرهنگ، ملا عبدالحق معاون؛ مبارزه با مواد مخدر وزارت کشور، معاون اقتصادی ریاست‌الوزرا، مولوی قدرت‌الله ابوحمزه؛ استاندار بلخ، مولوی گل محمد سلیم؛ معاون استاندار جوزجان و برخی از مسؤولان محلی استان‌های شمال حضور داشتند.

موقعیت کانال بر روی آمودریا 
این کانال آب به رودخانهٔ آمودریا وصل می‌شود که این رودخانه از رشته‌کوه پامیر سرچشمه گرفته و حدود ۱۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان و از مجاورت استان‌های بدخشان، تخار، کندوز، بلخ، جوزجان، فاریاب، بادغیس و هرات جریان دارد. آمودریا از پرآب‌ترین رودخانه‌های آسیای مرکزی محسوب می‌شود، به‌طوری‌که قسمت‌هایی از آن نیز قابل کشتیرانی بوده و از طریق سواحل بندرها شیرخان و حیرتان بسیاری از کالاهای صادراتی یا وارداتی افغانستان به کشورهای آسیای مرکزی مبادله می‌گردد. این رودخانه به‌عنوان یک رودخانهٔ بین‌المللی، مرز طبیعی مشترک میان افغانستان با چهار همسایهٔ شمالی قلمداد شده و حدفاصل قلمرو سرزمینی میان افغانستان و این کشورها محسوب می‌شود.

تأثیر اقتصادی 
با افتتاح کانال قوش‌تپه توان اقتصادی منطقهٔ شمال افغانستان، به‌خصوص در حوزهٔ کشاورزی، افزایش چشمگیری خواهد یافت. این حوزه با داشتن زمین‌های مرغوب و حاصلخیز و شرایط جغرافیایی و آب و هوایی مناسبش می‌تواند تأمین‌کنندهٔ بسیاری از اقلام کشاورزی برای افغانستان و حتی برای صادرات به منطقه باشد. به گفتهٔ برخی کارشناسان با بهره‌برداری از این کانال، افغانستان می‌تواند گندم خود را تأمین کرده و حتی صادرات هم انجام دهد.

جستارهای وابسته 
 رودخانه آمودریا
 کانال قره‌قوم
 مخزن آبی خائوزخان
 سیستم کانال آمودریا

منابع 

کانال‌های آب آسیای میانه
کانال‌های آبیاری