الفبای پگون

الفبای پگون (به جاوه‌ای: Aksara Pégon، أکسارا ڤَیڮون؛ به سوندایی: Hurup Pégon، حروڤ ڤَیڮون؛ به مادورایی: Hurup Pèghu، حروڤ ڤَیڮو) یک نوع خط عربی می‌باشد که برای نوشتن زبان‌های جاوه‌ای، سوندایی، مادورایی، و اندونزیایی، در جزیرهٔ جاوه، در کشور اندونزی کاربرد دارد.

این الفبا، با ورود اسلام به جزایر اندونزی ااز قرن ۱۷ام میلادی به این سو به وجود آمد. کاربرد اصلی این الفبا، در مدارس و حوزه‌های علمیهٔ اسلامی، برای آموزش و نوشتن کتب دینی و دعای مختلف، و همین‌طور ترجمهٔ متون عربی بوده‌است. این الفبا البته برای استفاده‌های دیگر مثل سرودن اشعار، متون حکومتی، و نامه‌های دیپلماتیک نیز کاربرد داشته‌است. الفبای جاوی، یک نوع خط عربی بود که با گسترش اسلام در شبه‌جزیره مالایی و جزیرهٔ سوماترا برای نوشتن زبان مالایی و سایر گویش‌ّهای منطقه به کار گرفته شد. الفبای جاوی تا استعمار اروپایی و تغییر نوشتار به الفبای لاتین، منجر به منسخ شدن الفباهای سنتی شبه‌جزیره مالایی شده بود و تبدیل به تنها الفبای زبان مالایی شده بود. امروزه نیز، به موازات لاتین، الفبای جاوی کاربرد به نسبت زبادی در کشورهای مالزی و برونئی دارد. اما بر خلاف الفبای جاوی، الفبای پگون هیچ وقت منجر به منسخ شدن الفباهای سنتی جزیره جاوه نشد. این الفبا به موازات الفبای جاوه‌ای و الفبای سوندایی مورد استفاده قرار گرفت. با استعمار اروپایی و تغییر نوشتار به الفبای لاتین، استفاده از الفبای پگون بسیار محدودتر شده‌است، و امروزه تنها در مدارس و حوزه‌های علمیهٔ اسلامی و در کتب دینی کاربرد دارد، و در این حوزه نیز، روز به روز الفبای لاتین نقش پررنگتری را ایفا می‌کند.

زبان اندونزیایی، زبان ملی کشور اندونزی، یک نوع معیار از زبان مالایی می‌باشد، و سابقاً هیچ وقت با خط پگون نوشته نشده‌است. اما با گسترش استفاده از آن، بجای زبان‌های محلی مثل جاوه‌ای و سوندایی، مدارس اسلامی نیز تصمیم به تنظیم و گردآوری کتاب سوادآموزی پگون به این زبان، و چاپ کتب و مقالات فرهنگی-اسلامی به زبان اندونزیایی و با خط پگون دست بزنند.

از ویژگی‌های این الفبا، اضافه کردن حروف به خط عربی برای بازتاب دادن صداهای زبان‌های جزیرهٔ جاوه، و همین‌طور استفادهٔ قانونمند از حروف «ا»، «و»، و «ی» (از نکات تفاوت بین این الفبا و الفبای جاوی) برای بازتاب دادن واکهها می‌باشد.

واژه پژوهی 
نام پگون از واژهٔ جاوه‌ای «پِگو» (pégo، ڤَیڮو)، به معنی «کج‌راه رفتن» می‌آید. دلیل این نام‌گذاری این است که نوشتن زبان جاوه‌ای به دبیرهٔ عربی بجای الفبای سنتی جاوه‌ای، امری عجیب و متفاوت به نظر می‌آمد.

حروف الفبا 
الفبای پگون شامل ۳۷ حرف (منجمله همزه) می‌باشد. مشابه الفبای فارسی، که در آن برای بازتاب صداهایی که در زبان عربی نیست، حروف جدید با اضافه کردن نقطه به حروف موجود ساخته شده‌اند، در پگون نیز هشت حرف جدید ساخته شده‌اند. حرف «چ» در الفبای پگون با فارسی مشترک است. سایر این حروف، در عین این‌که امکان شباهت شکلی وجود دارد، با حروف «گ پ ژ» فرق می‌کنند. بعضی از این حروف صداهایی که در فارسی هستند را بازتاب می‌دهند، و بعضی صداهایی کاملاً غیر فارسی را. این حروف شامل:

نشان دادن واکه‌ها 
در نوشتار پگون، برای نشان دادن واکه‌ها، و حتی برای نشان دادن عدم وجود واکه، از حرکت‌گذاری استفاده می‌شود. رواج استفاده از حرکات در متون پگون بین نشان دادن حرکت بر روی تک تک حرف‌ها تا استفادهٔ کم و فقط جاهایی که عدم استفاده می‌تواند منجر به اشتباه خواندن شود می‌باشد. نشان دادن تمام حروف امریست که در متون دینی تاریخی، ترجمه‌های قرآن، و متون دیپلماتیک رایج‌تر است.

خط عربی خطی است که در آن، فقط بیشتر هم‌خوان‌ها نوشته می‌شوند. در زبان عربی سه نوع واکه است، که هرکدام نوع کوتاه و نوع بلند دارند. نوع‌های بلند در عربی با حروف «ا»، «و»، و «ی» نوشته می‌شوند. اما زبان‌های جاوه‌ای، سوندایی، و مادورایی، بین کوتاهی و بلندی واکه‌ها تفاوتی نمی‌گذارند. بجای آن، این زبان‌ها ۶ واکه دارند. در نتیجه، برای نوشتار به خط عربی، در الفبای، با حرکت‌گذاری به همراه استفاده از حروف «ا»، «و»، و «ی»، تمامی واکه‌ها نشان داده می‌شوند.

گوندول 
به نوع نوشتاری که در آن حرکت‌گذاری انجام نشود (مثل فارسی یا مثل الفبای جاوی)، به آن گوندول (Gundhul، ڮونڎول‎، ꦒꦸꦤ꧀ꦝꦸꦭ꧀) می‌گویند. گوندول به معنی «کچل» یا لخت و خالی می‌باشد.

حالت نوشتاری که امروزه در کتب سوادآموزی و سایر کتابهای منتشر شده، همه‌گیر شده‌است، نوشتن حرکت «ۤ◌» در همهٔ مواقع، حرکتی مختص زبان‌های جزیرهٔ جاوه، که نه در عربی و نه در فارسی وجود ندارند، موسوم به «اِ-پِپِت» (e-pepet)، و همین‌طور نوشتن فتحه «◌َ» پیش از حروف «و» و «ی» برا قائل شدن تفاوت بین صداهای «o» و «u»، و همین‌طور «e» و «i».

لیست واکه‌ها 
واکه‌های اول واژه، با حرف «ا»، با حرکت مورد نیاز، و پس از آن، در صورت نیاز، با حروف «و» یا «ی» نوشته می‌شوند. در متونی که در آنها حرکت‌گذاری کامل انجام می‌شود، بر روی «و» یا «ی» نیز یک حرکت سکون برای نشان دادن این‌که این حروف شروع یک هجای جدید نیستند، نیز، گذاشته می‌شود.

نکات 
 در لهجهٔ شهر سوراکارتا، در پایان هجاهای باز،  به شکل «اُ» ([ɔ]) تلفظ می‌شود. این را در نوشتار لاتین می‌توان به  نشان داد. به‌طور مثال تلفظ نام شهر سورابایا  Suråbåyå 
 شکل این حرکت با مده فرق دارد. طول این حرکت کوتاه‌تر است. متون تاریخی به نوشتار پگون، هم‌زمان از این حرکت و از مده در یک متن استفاده کرده‌اند. در نتیجه، قائل شدن تفاوت بین این دو حرکت مهم است.

حرکات مورد استفاده در الفبای پگون به شرح زیر می‌باشند.
 فتحه (◌َ)، در متون قدیمی، به تنهایی برای نشان دادن  به کار می‌رود. در نوشتار از نوع «گوندول»، پیش از حروف «و» و «ی»، برای نشان دادن صدای  به جای  و  به جای  به کار می‌رود.
Below is a list of the diacritics that are used in indicating vowels:
 کسره (◌ِ)، در متون قدیمی، به تنهایی برای نشان دادن  به کار می‌رود.
 ضمه (◌ُ)، در متون قدیمی، به تنهایی برای نشان دادن  به کار می‌رود.
 پِپِت (ۤ◌)، حرکتی مختص به نوشتار پگون، که نه در عربی و نه در فارسی وجود ندارد. برای نشان دادن صدای  به کار می‌رود.

نمونه‌ای از واژگان، هم به صورت حرکت‌گذاری شده و هم به صورت «گوندول». این نمونه‌ها از زبان‌های جاوه‌ای، سوندایی، و اندونزیایی می‌باشند.

طریقهٔ نوشتن خوشه‌های همخوانی 
خوشه‌های همخوان که در لاتین با نوشتن پشت سر هم حروف نوشته می‌شوند، در نوشتار پگون تابع قواعد خاصی هستند که خود بازتاب دهندهٔ تلفط این واژگان می‌باشند. بسته به نوع هم‌خوان‌های در واژه، یا میان‌هشت (واکه‌ای که بین دو هم‌خوان داخل می‌شود) یا پیش‌هشت (واکه‌ای که پیش از هم‌خوان اول گفته می‌شود)

استفاده از میان‌هشت «اِ-پِپِت» (ê، ۤ◌) ([ə])، در دو جا کاربرد دارد. اول، در خوشه‌هاییست که هم‌خوان اول آن‌ها درون‌دماغی (صداهای م، ن) و هم‌خوان دوم آن‌ها، روان باشد. اینها شامل ترکیب‌هایی مثل [mr], [ml]، یا [ŋl] هستند. دوم در خوشه‌هایی که هم‌خوان اول آنها گرفته (مثل ت، ک، پ) و هم‌خوان دوم آنها انفجاری باشد. اینها شامل ترکیب‌هایی مثل  [tr], [sr], [kr], [gl], [pl]، یا [by] می‌باشند.

نمونه‌ای از واژگان، هم به صورت حرکت‌گذاری شده و هم به صورت «گوندول».

استفاده از پیش‌هشت «اَ» [a] در یک جا کاربرد دارد. این در خوشه‌هاییست که هم‌خوان اول آن‌ها درون‌دماغی (صداهای م، ن) و هم‌خوان دوم آن‌ها انفجاری باشد. اینها شامل ترکیب‌هایی مثل [nj]، [ŋg], [mb]، یا [nd] می‌باشند.

نمونه‌ای از واژگان، هم به صورت حرکت‌گذاری شده و هم به صورت «گوندول».

پشت سر هم آمدن واکه‌ها 
نوشتن التقای واکه‌ها (پشت سر هم آمدن واکه‌ها) در الفبای پگون تابع قواعدی خاص خود می‌باشد، چرا که بر خلاف لاتین، حروف «و» و «ی» هم هم‌خوان هستند و هم واکه، و نوشتن نادرست واکه‌های پشت سر هم می‌تواند منجر به تلفظ اشتباه کلمه بشود. جدول زیر این قواعد و مثالهایی از هرکدام را لیست کرده‌است.

دوگان‌سازی 
در زبان‌های خانوادهٔ آسترونزیایی، که زبان‌های اندونزی و مالزی را شامل می‌شود، دوگان‌سازی در دستور زبان آن‌ها نقش پررنگی دارد، بالاخص برای جمع کردن اسم‌ها. در الفبای لاتین، دوگان‌سازی در این زبان‌ها با دو بار نوشتن واژه و جدا کردن دو قسمت آن با خط پیوند انجام می‌شود. در الفبای پگون، مشابه الفبای جاوی، بجای دوبار نوشتن واژه‌ای که دوگان‌سازی، از عدد «۲» پس از واژهٔ دوگان‌سازی‌شده برای این امر استفاده می‌شود. در واژگان دوگان‌سازی شده‌ای که پسوند دارند، عدد «۲» پیش از پسوند و در میان واژه نویشته می‌شود. در واژگانی که پیش‌وند دارند، دوگان‌سازی مشابه لاتین و با استفاده از خط پیوند انجام می‌شود انجام می‌شود.

زبان مادورایی 
زبان مادورایی دارای واج‌شناسی کمی پیچیده‌تر و متفاوت‌تر از زبان‌های جاوه‌ای، سوندایی، و اندونزیایی می‌باشد. به همین دلیل، نوشتار واکه‌ها در این زبان در خط پگون، کمی متفاوت بوده و تابع قوانین خویش می‌باشد. علاوه بر این، در ابتدای واژگان، در زبان مادورایی، به‌جز «الف»، از حرف «عین» نیز استفاده می‌شود.

متن‌های نمونه 
در جدول زیر، متن نمونهٔ مذهبی زیر به چهار زبان اشاره شده ترجمه شده‌است و به لاتین و به الفبای پگون نوشته شده‌است.
حضرت محمد نبی رسول خدا بر همهٔ مخلوقات است، هر آنچه که حضرت محمد نبی گفته حقیقت واقعی است. پس همه مخلوقات باید حضرت محمد نبی را بپذیرند و از وی پیروی کنند.

توجه شود که در متون بالا، ۵ وام‌واژهٔ عربی به کار رفته‌است. این وام‌واژگان باید همان‌طور که در عربی نوشته می‌شوند و نه بر اساس قواعد نوشتار پگون نوشته شوند. این وام‌واژگان شامل:
 واژهٔ «نبی» است که به صورت نبی و نه نابی نوشته شده‌است.
 واژهٔ «محمد» است که به صورت محمّد و نه موهامماد نوشته شده‌است.
 واژهٔ «الله» است که به صورت الله و نه أللاه نوشته شده‌است.
 واژهٔ «مخلوق» است که به صورت مخلوق و نه ماخلوک نوشته شده‌است.
 واژهٔ «واجب» است که به صورت واجب و نه واجَیب نوشته شده‌است.

نگارخانه

منابع 

الفباهای عربی
زبان اندونزیایی
زبان جاوه‌ای
زبان سوندایی
زبان مادورایی
زبان‌های اندونزی