فهرست ایلخانان ایران

ایلخانان، دودمانی از فرمانروایان مغول و از نسل چنگیز خان بودند که برای دوره‌ای نزدیک به ۸۰ سال بر پهنه وسیعی از آسیای غربی و مرکزی به مرکزیت آذربایجان ایران فرمانروایی می‌کردند. بنیان‌گذار امپراتوری ایلخانی، هولاکو خان بود که از جانب برادرش منگوقاآن، مأمور تکمیل فتوحات مغول در ایران و مطیع یا نابود کردن خلافت عباسی در بغداد شد. او مأموریت‌های خود را با موفقیت به پایان رساند؛ بااین‌حال با مرگ منگوقاآن و به‌دنبال تقسیم امپراتوری مغول در ایران ماندگار شد و سلسله خود را پایه‌گذاری کرد. از زمان غازان خان، ایلخانان رسماً اسلام آوردند و سنت‌های مغولی نیاکان خود را با سنت‌های ایرانی و اسلامی ادغام کردند. طی یک روند بومی‌سازی، مغولان با اقوام ساکن ایران، به‌ویژه ترک‌ها درآمیختند. آذربایجان، جنوب ایران و حتی بغداد در دوره فرمانروایی ایلخانان از رونق و شکوفایی قابل توجه‌ای برخوردار بودند. بااین‌حال خراسان و جزیره هیچگاه به آبادانی پیش از آغاز تهاجمات مغولان بازنگشتند.

حکومت ایلخانان مغول در درازمدت بر نهادهای سیاسی ایران تأثیر گذاشت و با از میان برداشتن خلافت عباسی و ایجاد دولت یکپارچه با مرزهای مطابق با مرزهای پیشین شاهنشاهی ساسانی، به‌صورت غیرمستقیم به جان گرفتن ایده ایران‌شهر و بازسازی ایرانی یکپارچه در دوره صفوی کمک کرد. کاربرد گسترده اصطلاح «ایران‌زمین» برای قلمروی ایلخانان در منابع همان دوره، به‌عنوان برابری برای اصطلاح ساسانی «ایران‌شهر»، نمودی از بازسازی ایران به‌مثابه یک جغرافیای سیاسی در دوره ایلخانی بود. شاید مهم‌تر از همه، جمعیت‌شناسی ایران و مناطق پیرامون آن بود که برای همیشه به نفع عناصر قومی و زبانی آلتایی دگرگون شد. اگرچه گروه‌هایی از مغولان و ترک‌های اویغور، قبچاق و قرلق در این پروسه حاضر بودند، ولی همه آن‌ها درنهایت در عنصر قومی اوغوز که اکثریت را داشت مضمحل شدند. پیشینه حضور تیره‌های اوغوز در ایران و آناتولی به دوره سلجوقی برمی‌گشت، ولی تهاجمات مغولان دسته‌های بیشتری از اوغوزها را از آسیای مرکزی به سوی ایران و آناتولی روانه کرد و به تثبیت عنصر قومی آن‌ها در آسیای غربی و به‌ویژه منطقه آذربایجان انجامید.

با مرگ ابوسعید بهادرخان، شیرازه حکومت ایلخانی از هم پاشید و در ادامه مدعیانی برای سلطه بر تاج‌وتخت ایلخانی روبه‌روی هم قرار گرفتند. آخرین این مدعیان فردی موسوم به غازان دوم بود که تنها از روی سکه‌های برجای‌مانده و چند اشاره پراکنده در منابعی چون تاریخ شیخ اویس اثر ابوبکر قطبی شناخته شده‌است.

عناوین 

هولاکو خان و اخلافش که در ایران استقرار داشتند، تابع خان بزرگ مغول در شرق آسیا بودند. از سکه‌های ایلخانی چنین برمی‌آید که نام خان بزرگ عموماً با عنوان قاآن همراه بوده و اسامی حاکمان ایلخانی معمولاً با عنوان ایلخان (تابع خان بزرگ) یا خان قید می‌شده‌است؛ مثلاً: قاآن‌الاعظم منگو/ منگوک قاآن، هولاکوخان، منگو قاآن‌الاعظم، هولاکو ایلخان‌المعظم، اباقا ایلخان‌المعظم. با رسمیت یافتن اسلام در زمان غازان، وی برای نخستین بار عنوان قاآن را برای خود به‌کار برد و اراده‌اش برای استقلال از دستگاه خان بزرگ را آشکار ساخت. پس از پذیرش اسلام، عناوینی چون ایلخان، خان و قاآن که دارای منشأ آسیای مرکزی بودند، به‌تدریج جای به عناوینی دادند که دارای منشأ اسلامی و ایرانی بودند، همچون سلطان، شاه، پادشاه و شاهنشاه.

ایلخانان مسلمان نخستین نسل از فرمانروایان پس از اسلام در ایران بودند که خود را رسماً «شاهنشاه ایران» می‌خوانند و قلمروی تحت اختیار خویش را با نام‌های «ایران»، «ایران‌زمین» و «ممالک ایران» می‌شناختند. پیش از پذیرش رسمی یک هویت سیاسی ایرانی توسط ایلخانان مغول، عبدالله بیضاوی در نظام‌التواریخ، اباقا خان را «سلطان ایران» و «پادشاه ایران، بلاد روم و عراق» می‌دانست.

تاریخ وصاف در ذکر برتخت‌نشینی پادشاهان ایلخانی، از هولاکو و اباقا با عنوان «خان»، از احمد تگودار با عنوان «سلطان»، از غازان با عنوان «پادشاه اسلام» و از اولجایتو با عنوان «پادشاه جهان» یاد می‌کند. وصاف در ادامه لقب «دولت روزافزون» را نیز برای اولجایتو استفاده کرده، لقبی که ریشه در سنت‌های ایران باستان دارد و برروی سکه‌های ساسانی به‌صورت واژه «فَرّه» آمده‌است. القاشانی در تاریخ اولجایتو، از وی با عنوان «پادشاه ایران‌زمین» یاد کرده‌است.

از آنجا که در سنت ترکی-مغولی، خان از عناوین ویژه خاندان چنگیز بود، در زمان جلایریان، تیموریان، قراقویونلو و آق‌قویونلو که خود را وارثان مغولان می‌دانستند، عنوان خان را برای خود به‌کار نبردند. در دوره صفوی اما با برتر دانستن عنوان شاه نسبت به عنوان خان، این عنوان از اعتبار گذشته ساقط شد و در این دوره برای حاکمان ایالات و رؤسای قبایل به‌کار رفت. باوجود تنزل مرتبه عنوان خان، عنوان ترکی-مغولی دیگری، یعنی بهادرخان، توسط شاهان صفوی همچون یک لقب افتخاری استفاده می‌شد. بهادرخان، صورت فارسی‌شده عنوان باغاتورقان، به‌معنی «خان دلیر» یا «خان قهرمان» است. در ایران، نخستین‌بار ابوسعید ایلخانی این لقب را برای‌ خود برگزید.

فهرست

ایلخانان بزرگ 
این ایلخانان اسماً تا زمان غازان خان، تابع خان بزرگ مغول محسوب می‌شدند، ولی در عمل مستقلاً بر قلمروی پهناوری که از تخارستان تا آناتولی مرکزی امتداد داشت، فرمانروایی می‌کردند.

ایلخانان رقیب 

بیشتر این ایلخانان دست‌نشانده سرداران و صاحب‌منصبان بودند. تا دهه دوم پس از مرگ ابوسعید، ایلخانان تمام اقتدار و قدرت پیشین خود را از دست دادند. ضرب سکه به نام ایلخانان تا پایان زمامداری غازان دوم در آذربایجان و اران، زیر نظر چوپانیان ادامه یافت.

نسب‌نامه

یادداشت‌ها

منابع 

تاریخ ایران
فهرست‌های شاهان
فهرست‌های مربوط به تاریخ ایران