نبرد بیت زکریا

نبرد بیت زکریا نبردی بود که در حدود مه ۱۶۲ پیش از میلاد در جریان شورش مکابیان روی داد. شورشیان یهودی به رهبری یهودا مکابیوس (یهودا مکابی) از یک طرف و ارتش امپراتوری سلوکی، که کنترل سوریه را در دست داشتند، از طرف دیگر دو جناح درگیر در این نبرد بودند. نبرد در بیت زکریا (خربت بیت زکریه امروزی) بود که منجر به پیروزی سلوکیان شد و شورشیان مجبور به عقب‌نشینی از میدان نبرد شدند. برادر یهودا الازار آواران در نبرد با یک فیل جنگی جان باخت. این شکست به سلوکیان اجازه داد تا به لشکرکشی خود ادامه دهند و شهر مقدس یهودیان اورشلیم را محاصره کنند.

منابع اولیه 
نبرد بیت زکریا در کتاب اول مکابیان () و در دو تاریخ یوسفوس ثبت شده‌است: عتیقه‌های یهودیان کتاب ۱۲، فصل ۹ و جنگ یهودیان کتاب 1.1.41 – ۴۶. ۱ منبع اصلی نبرد در مکابیان است شرح تفصیلی آن از نیروهای سلوکی نشان می‌دهد که نویسنده یا شاهد عینی بوده‌است یا توانسته‌است با یک شاهد عینی به تفصیل مصاحبه کند. آثار باستانی تا حد زیادی بازتاب اول مکابیان، منبع اصلی یوسفوس است، اگرچه او جزئیات بیشتری را بر اساس دانش دست اول خود از توپوگرافی و جغرافیای یهود اضافه می‌کند. جنگ یهودیان حاوی مطالب جدیدی است که در اول مکابیان وجود ندارد و گاه با آن در تضاد است، با این حال، نشان می‌دهد که منابع یونانی دیگر توسط یوسفوس در ترکیب آن استفاده شده‌است، مانند نیکلاوس دمشقی.

مکابیان دوم لشکرکشی لیسیاس را با عبارات بسیار کلی توصیف می‌کند ()، اگرچه تمرکز آن بر یورش شبانه یهودا و همچنین رودوکوس خائن یهودی است که در حال انتقال اسرار به سلوکیان بود. به نظر می‌رسد که نویسنده حقیقت نبرد را می‌دانست زیرا دو مکابی عقب‌نشینی نهایی لیسیاس را به دلیل نگرانی‌های سیاسی و نه نتیجه شکست نظامی توصیف می‌کند و نمی‌خواست در یک شکست شرم‌آور برای شورش درنگ کند. ۲ مکابیان همچنین تاریخ لشکرکشی را به 149 SE (۱۶۳ قبل از میلاد)، کمی زودتر از 1 Maccabees می‌داند. اینکه کدام تاریخ ارجح است مورد مناقشه صاحب نظران است.

زمینه 
در پاییز ۱۶۴ قبل از میلاد، لیسیاس که نایب السلطنه بود لشکرکشی به یهودیه برای شکست شورش مکابیان را طرح‌ریزی نمود. مکابیان تحت رهبری یهودا مکابئوس در نبرد بیت زور با یونانیان جنگیدند. لیسیاس چه به دلیل شکست در نبرد و چه از خبر مرگ آنتیوخوس چهارم که به یهودیه رسید، یهودیه را ترک کرد و مصالحه کرد. او به پایتخت سلوکی انطاکیه بازگشت تا از چالش سیاسی برای رهبری فیلیپ (به یونانی: Philippus)، یک مقام برجسته سلوکی از ماد در نیمه شرقی امپراتوری که ادعا می‌کرد آنتیوخوس چهارم قبل از مرگش او را به عنوان نایب السلطنه منصوب کرده بود، بازگردد. مکابیان اورشلیم را تصرف کردند، معبد را پاکسازی کردند، و محراب را مجدداً برای عبادت یهودیان اختصاص دادند. با این حال، نیروهای سلوکی همچنان بر آکرا، یک قلعه مستحکم در داخل شهر که روبروی کوه معبد بود، کنترل داشتند. مکابیان در تعدادی از لشکرکشی‌ها در سراسر فلسطین بزرگ شرکت کردند در حالی که دولت سلوکی نگران سیاست داخلی پایتخت بود. در حدود آوریل ۱۶۲ قبل از میلاد (سال ۱۵۰ تقویم مقدونی باستان)، یهودا آکرا را محاصره کرد و سعی کرد برجسته‌ترین نماد قدرت سلوکی را در یهودیه از بین ببرد. این امر واکنش شدید سلوکیان را به دنبال داشت: لیسیاس انطاکیه را ترک کرد و برای رهایی آکرا مجدداً به یهودیه لشکرکشی کرد. 

مسئله ای که هر دو طرف با آن دست و پنجه نرم می‌کردند کمبود مواد غذایی بود. منابع می‌گویند که سال قبل آیش بوده‌است. پیامدهای دقیق این اظهارات نامشخص است، اما به نظر می‌رسد که ذخایر غذایی اگر در سطح قحطی نباشد، کم بوده‌است. این مشکل با موجی از پناهندگان یهودی از مناطق دورافتاده که برای امنیت خود به یهودیه آورده شده بودند، تشدید شده بود، زیرا مناطق دورافتاده با یورش‌ها و خشونت‌های غیرنظامیان و کشتار بین جمعیت یهودی و غیر یهودی دچار هرج و مرج شدند. نیروی اعزامی لیسیاس بسیار بزرگ بود و نیروها مقدار قابل توجهی از آذوقه‌های خود را از جست و جوی محلی و بازیابی ذخایر دوران باستان به دست آوردند.

به گفته یوسفوس، سلوکیان ارتشی متشکل از ۵۰۰۰۰ پیاده، حدود ۵۰۰۰ سواره نظام و تقریباً ۸۰ فیل جنگی داشتند. مکابیان اول یک ارتش پیاده‌نظام حتی بزرگتر اما فقط ۳۲ فیل را توصیف می‌کند. مورخان عموماً به تعداد کمتری اشاره می‌کنند و فرض می‌کنند که یوسفوس در برآورد پیاده‌نظام خود دقیق تر بود و اول مکابی در مورد تعداد فیل‌ها دقیق تر بود. اندازه ارتش یهود ناشناخته است، اما به نظر می‌رسد که آنها ارتشی به سبک هلنیستی را در یک سال و نیم پس از تصرف اورشلیم آموزش داده‌اند، همان‌طور که یوسفوس از فالانکس یهودی یاد می‌کند. مورخان حدس می‌زنند که یهودیان ممکن است بین ۱۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ سرباز داشته باشند.

لشکرکشی لیزیاس 

لیسیاس و ارتش سلوکی یونانیان سوریه از جنوب غربی از طریق کوه الخلیل به یهودیه نزدیک شدند و بیت زور را محاصره کردند. پس از تسلیم شدن بیت زور، آنها به سمت شمال به سمت اورشلیم، حدود  دورتر ادامه دادند. یهودا از بازگشت به تاکتیک‌های چریکی قبلی در شورش خودداری کرد، زیرا این احتمالاً به معنای واگذاری جنوب یهودیه و اورشلیم بدون منازعه بود. در عوض، او ارتشی را برای تداوم پیشروی تشکیل داد و نیروهای خود را در ارتفاعات جاده اصلی اورشلیم قرار داد. سلوکیان باید از طریق یک دره وارد می‌شدند و برتری تعداد آنها را محدود می‌کرد. در اواخر ماه مه ۱۶۲ قبل از میلاد، دو ارتش در گذرگاهی باریک در نزدیکی بیت زکریا با هم درگیر شدند.

لیزیاس نیرویی را فرستاد تا ارتفاعات نزدیک را تسخیر کند و بدین ترتیب پیشروی نیروهای اصلی خود و جناحین آنها را پوشش دهد، احتمالاً سواره نظام و احتمالاً جنگجویان اعزام شده‌اند. ارتفاعات در آنجا نیز می‌تواند پیشروی و دید بهتری را برای بررسی پیشرفت نبرد فراهم کند. بخش عمده‌ای از نیروها با پیاده‌نظام سبک اسلحه در کوکبه لشکر، و فیل‌های جنگی و پیاده‌نظام سنگین، یک فالانژ یونانی مسلح به ساریسا، در مسیر دره به حرکت درآمدند. پیاده‌نظام سبک می‌توانست موانع موجود در مسیر فیل را از بین ببرد و هرگونه حمله غافلگیرکننده را در نطفه خفه کند.

فیل‌های جنگی نیروهای یهودا را متشنج کردند. هنگامی که یهودیان شروع به یورش از پشت کردند، برادر یهودا، الازار آواران، سعی کرد به سربازان زیردست خود نشان دهد که فیل‌ها آسیب‌پذیر هستند. او همزمان با شلیک به دهان نیروهای سوری به یک فیل بزرگ حمله کرد. الازار خود را زیر حیوان انداخت و شمشیر خود را در شکم آن فرو برد. فیل الازار را له کرد و او را کشت، اگرچه فیل نیز در نهایت از بین رفت. این نمایش شجاعت برای جمع‌آوری نیروهای یهودی که تحت فشار شدید فالانژ یونانی فروریختند کافی نبود. مکابیان به Aphairema کوهستانی و قابل دفاع در نزدیکی مرکز اصلی شورش عقب‌نشینی کردند.

لیسیاس به سمت شمال اورشلیم حرکت کرد و نیروهای شورشی را در آنجا محاصره کرد. با این حال، لیسیاس از نظر زمانی در تنگنا بود: او نمی‌توانست مدت زیادی را دور از پایتخت بدون به خطر انداختن موقعیت خود به عنوان رهبر بگذراند. هر دو طرف با کمبود مواد غذایی روبرو بودند. محاصره در نهایت با توافق صلح پایان یافت: لیسیاس با پایان دادن به محاصره اورشلیم موافقت کرد و مکابیان به محاصره آکرا پایان دادند. لیزیاس لغو احکام ضدیهودی آنتیوخوس چهارم را پذیرفت. یونانی‌ها همچنین یک دیوار دفاعی در " کوه صهیون " را که احتمالاً به کوه معبد اشاره داشتند، تخریب کردند. با برقراری قرارداد صلح، لیسیاس توانست به انطاکیه بازگردد تا از چالش مجدد فیلیپ برای رهبری امپراتوری سلوکی و سرپرستی آنتیوخوس پنجم اوپاتور جوان جلوگیری کند. او حدود ژوئن یا ژوئیه ۱۶۲ قبل از میلاد را ترک کرد، اگرچه ممکن است برخی از نیروهای خود را زودتر به عقب جبهه فرستاده باشد. به گفته یوسفوس، فیلیپ دستگیر و اعدام شد. معلوم نیست که آیا یوسفوس منبع ناشناخته و گمشده ای برای سرنوشت نهایی فیلیپ داشت یا این که صرفاً یک حدس و گمان مبتنی بر این واقعیت بود که فیلیپ هرگز به امپراتوری نرسید.

تحلیل و بررسی 
مکابیان دوم ۱۳:۲ می‌نویسد که ۳۰۰ ارابه داس دار به عنوان بخشی از نیروهای پیشرو اعزام شدند. از آنجایی که ارابه‌های داس دار معمولاً برای نبرد در مناطق پست در دشت‌های هموار استفاده می‌شدند، این اطلاعات مشکوک است. زمین در یهودیه خیلی هموار نیست و شتاب دادن ارابه‌ها به سرعت مورد نیاز برای تأثیرگذار نمودن آنها دشوار است. معلوم نیست که سلوکیان حتی اگر بخواهند ارابه‌های زیادی برای فرستادن داشتند. نه مکابیان اول و نه یوسفوس اشاره ای به ارابه‌ها نکرده‌اند، هر دو منبع به جزئیات نظامی بیشتر از مکابیان دوم پرداخته‌اند. پولیبیوس ۱۴۰ ارابه را در رژه نظامی در دافنه در سال‌های ۱۶۶–۱۶۵ قبل از میلاد توصیف می‌کند، اما از داس روی آنها را نام نمی‌برد. این امکان وجود دارد که اینها صرفاً ارابه‌های تشریفاتی و سودمندی بودند که برای حمل و نقل عادی به جای جنگ طراحی شده بودند.

مکابیان اول ارتش بزرگتر از یوسفوس را توصیف می‌کند و می‌گوید که این لشکرکشی شامل صد هزار پیاده، بیست هزار سوار و سی و دو فیل بود. محققان بر این باورند که این اعداد به شدت اغراق‌آمیز است - چنین نیروی انسانی احتمالاً از کل ارتش سلوکی فراتر می‌رود، و اگر واقعاً فرستاده می‌شد، حتی بیشتر از پیشنهاد یوسفوس مبنی بر ۵۰۰۰۰ پیاده و ۵۰۰۰ سواره نظام یک کابوس تدارکاتی برای تغذیه و تأمین بود. تعداد فیل‌ها نامشخص تر است. ژوزفوس می‌نویسد که هشتاد فیل همراه این سفر بودند، اگرچه مورخ بزالل بار-کوچوا برای رقم پایین‌تر استدلال می‌کند. او پیشنهاد می‌کند که جوزفوس ممکن است یک "۸" را اشتباه خوانده باشد و اشاره می‌کند که تنها ۳۶ – ۴۲ فیل توسط پولیبیوس در رژه دافنه ثبت شده‌است. از آنجایی که فیل‌ها در اسارت تولید مثل نمی‌کنند و به‌دلیل تلفات در سرزمین‌های سلوکی نزدیک به هند، احتمالاً تهیه فیل‌های جدید دشوار بوده‌است، بعید است که سلوکیان تقریباً تمام فیل‌هایی را که تا سال ۱۶۲ قبل از میلاد زنده مانده‌اند به یهودیه فرستاده باشند، که اعلام اعداد پایین‌تری را معقول‌تر می‌کند.

یک نقطه ابهام در درگیری بین الازار و فیل این است که اول مکابیان می‌نویسد که «شاه» روی فیلی بود که الازار به آن حمله کرد. با این حال، پادشاه ده ساله به عنوان همراه این سفر توصیف نشده‌است. ممکن است که پادشاه واقعاً به نایب السلطنه اشاره کرده باشد، و الازار به نوعی فکر کرده‌است که لیزیاس یا یک فرمانده مهم دیگر باید روی فیل بوده باشد، شاید به دلیل علامت یا تزئینات سلطنتی چشمگیری که بر آن نسب شده بود. اگر چنین می‌کرد، احتمالاً این باور نادرست بود، زیرا فرماندهان هلنیستی تقریباً همیشه به سبک اسکندر مقدونی سوار بر اسب می‌شدند. اول مکابی همچنین مرگ «فوری» یک فیل را توصیف می‌کند. این احتمالاً ناشی از شرایط مبهم جنگ است. فیل ممکن است در نهایت مرده باشد، اما همان‌طور که شکارچیان فیل می‌توانند تأیید کنند، آنها به سرعت یا به راحتی نمی‌میرند. با تکنولوژی آن دوران، تنها تیری که تقریباً از یک کمان قدرتمند به سمت مغز یا قلب فیل شلیک می‌شد، می‌توانست فوراً به مرگ فیل بیانجامد، و حتی یک زخم شدید شکمی می‌توانست چند ساعت طول بکشد تا فیل را از پای درآورد.

آخرین ابهام این است که آلکیموس چه زمانی به عنوان کشیش اعظم به قدرت می‌رسد. طبق کتاب اول مکابیان، تنها پس از به قدرت رسیدن دمتریوس اول سوتر است که تاریخ بعدی را بین 162 – ۱۶۱ قبل از میلاد نشان می‌دهد. با این حال، مکابیان دوم نشان می‌دهد که آلسیموس در زمان سلطنت آنتیوخوس پنجم منصوب شده‌است. اگر نسخه مکابیان دوم مورد اعتماد باشد، این امکان وجود دارد که لیسیاس ترتیبی داده باشد که الکیموس به عنوان بخشی از قرارداد صلحی که لشکرکشی او را به پایان رساند، کشیش اعظم شود.

دستاوردها 
استفاده از فیل‌های جنگی احتمالاً توسط معاهده آپامیا ممنوع شد، پیمان صلحی که به جنگ روم-سلوکی در سال ۱۸۸ قبل از میلاد پایان داد و سلوکیان را ملزم به رها کردن فیل‌های جنگی خود کرد. سلوکیان عموماً این معاهده را فقط در مورد فیل‌هایی که در آن زمان تحویل داده بودند اعمال می‌کردند. رومیان در سال ۱۶۲ قبل از میلاد، چند ماه پس از نبرد، هیئتی را فرستادند و با تفسیر این پیمان به سخت‌ترین شکل ممکن، فیل‌های باقی‌مانده را که می‌توانستند پیدا کنند، لنگ کردند و چند کشتی جنگی سلوکی را سوزاندند. در نتیجه این نبرد یکی از آخرین نبردهایی بود که سلوکیان توانستند فیل‌های جنگی را مورد استفاده قرار دهند. استفاده از فیل پس از این نبرد به ندرت اتفاق افتاد.

مکابیان موضوع رایج‌تری در هنر و ادبیات مسیحی نسبت به آثار یهودی از دوران روم تا عصر صنعتی بود، زیرا به دلایل متعدد خاخام‌ها و حکیمان یهودی که قانون یهودی را پس از سقوط پادشاهی هامونی تدوین کردند، هامونیها مورد توجه قرار نگرفتند. الازار در آثار مسیحی به عنوان تصویری از عیسی مسیح برای فداکاری اش دیده می‌شد. هنرمندان مسیحی اروپایی نیز حداقل تا حدی به دلیل فرصت کشیدن یک فیل، که موضوعی عجیب و غریب و هیجان انگیز در دوران قرون وسطی و رنسانس بود، آثاری ساختند.

یهودیان سرانجام به موضوع شورش مکابیان، اما عمدتاً در قرن ۱۹ و ۲۰ توجه کردند. قهرمانی الازار در سکه حنوکا که توسط بانک اسرائیل در سال ۱۹۶۱ منتشر شد، گرامی داشته شد.

شهر الازار در کرانه باختری به نام پسر ماتاتیاس نامگذاری شده‌است، زیرا در جاده بیت زور (نزدیک کرمی تزور کنونی و شهر عرب نشین هلهول) قرار دارد. دهکده کوچک عرب نشین هیربیت زکریا (مستقر در محوطه باستانی بیزانس)، و تک درخت بلوط بزرگ آلون شووت، محل نبرد بیت زکریای در عهد باستان است.

یادداشت

منابع

کتابشناسی - فهرست کتب

پیوند به بیرون 
۱۶۲ (پیش از میلاد)
مختصات در ویکی‌داده