نبرد رباط‌کریم

نبرد رباط کریم، (۲۵ آذر ۱۲۹۵ خورشیدی) نبردی از جانب مردم بود که در اطراف رباط کریم (در نزدیکی تهران) در جریان جنگ جهانی اول به فرماندهی حیدر لطیفیان علیه اشغال ایران توسط نیروهای روس، ایجاد شد.

رخدادها

اوضاع مرکز ایران در زمان اشغال 
روسیه در آن زمان همسایه شمالی ایران بود و در دوره قاجار جنگ های زیادی با ایران داشت. نیروهای انگلیسی در جنوب و جنوب شرق ایران با تصرف بخشهایی از خاک ایران به بهانه حفظ منافع ایرانیان باعث نارضایتی ایرانیان شده بودند. در طول جنگ جهانی اول، علیرغم اعلام رسمی بی طرفی ایران، دو کشور انگلیس و روسیه به دلیل عدم اعتماد باعث نقض حاکمیت ارضی شدند.

وقتی قشون روس پس از امضاء قرارداد سری ۱۹۱۵ با انگلیس با بهانه هائی نظیر حفظ امنیت سفارتخانه در ایام محرم، به سمت تهران در حال پیش روی بود، مستوفی الممالک تحت تاثیر پاره ای از ملیون و به تبعیت از وکلای دموکرات و رجال شاخص نظیر مرحوم مدرس، معتقد بود که براى ریشه کن کردن نفوذ روس و انگلیس و خلاصی از چنبره آنان باید در این بحبوحه جنگ به عثمانی و آلمان متوسل شد زیرا آنها سابقه استعمارى کمتری در ایران دارند. ضمن آنکه آنها را فاتح نهائی جنگ می دانستند.

در این راستا تبلیغات سفیر آلمان، شاهزاده هانری فن رویس و مستشار نظامی آلمان (کنت کانیتس) بر مردم ایران بی تاثیر نبود . پخش بیانیه های ضد روسی و ضد انگلیسی در زمینه پایمالی حقوق ایرانیان، ویرانی "مملکت دارا و شاپور" و ذکر این جمله ها: "...این همان پیمان قیصر است که امروز طرفدار و ضامن استقلال کشور شیر و خورشید می شود..." و "... خون ایرانی هر قدر هم کدر باشد باز هم آرین است..." در خیابان های تهران یا پخش شایعه مسلمان شدن قیصر آلمان و تغییر نامش به قیصر محمد ویلهلم، شعر گفتن شاعران آن زمان در مدح او مانند ادیب پیشاوری و وحید دستگردی، نشان از جو مردم مرکز ایران دارد.

روسیه به ایران اولتیماتوم داد تا ویلیام مورگان شوستر را اخراج کند. با این حال، پس از خروج وی، روسیه همچنان به نفوذ خود در ایران ادامه داد. روسیه که پیش از این مجلس شورای ملی را تهدید کرده بود با نزدیک شدن به تهران (پایتخت ایران) باعث بحرانی شدن اوضاع تهران و انحلال مجلس شد.

محمدتقی بهار، در کتاب خود با نام تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران چنین شرایط واقعه را روایت کرده است:

...مجلس دوم در نتیجه اتمام حجت روس ها در مورد مستر شوستر، مستشار مالیه آمریکایی و اخراج او، تشنجی سخت به خود گرفت و نبرد عفیفی بین دموکرات و اعتدال در کار شد. عاقبت دموکرات ها مغلوب گردیدند و مستر شوستر از ایران رخت بر بست و مجلس هم در اواخر 1329 به سر آمد و ناصرالملک دیگر انتخابات را تجدید نکرد. بعد از بسته شدن مجلس از طرف دولت و نایب السلطنه تمام روسای حزب دموکرات و جمعی از افراد اعتدالی به قم تبعید شدند. جراید بسته شد، در ایالات هم پس از قصابی روس های تزاری، جراید دموکرات را بستند و مدیران آن ها را به تهران و جاهای دیگر تبعید کردند...

روز هفتم محرم (1334 قمری) قرار بر این شد که شاه، هیئت دولت و نمایندگان مجلس از تهران به اصفهان حرکت کنند. به خواست رئیس الوزرا، سفیر آلمان و مستشار نظامی آلمان همراه آن ها می آمد. در طی این ماجرا، ژاندارم از اندرون کاخ سلطنتی تا دروازه حضرت عبدالعظیم صف کشیده بودند، چرا که احمد شاه می خواست در طی حمله روس ها، در تهران نباشد. در پی این اتفاق، مردم وحشت زده شدند. فردای آن روز، به پیشنهاد سپهسالار، کامران میرزا و صمصام السلطنه و مذاکرات با سفرای روس و انگلیس در پی حفظ سلطنت، شاه را منصرف کردند. ضمن این که شاه تمام مسئولیت های اداره حکومت را به هیئت دولت واگذار نمود، از تصرف تهران و انحطاط کامل نظام مشروطه ایران جلوگیری کرد. این کار سبب شد که روس ها تهران را اشغال نکنند. اما به طرف قم حرکت کردند. 

مردم تهران نیز پس از این رخدادها با توجه به کمبود گندم و بارش برف در اواخر پاییز، چنین شعری را می خوانند:

مبارزه علیه اشغال مرکز ایران 
فرمان‌های عالی جنگ جهانی اول (از جمله نقض حاکمیت ملی ایران) توسط روسیه پس از مرداد ۱۲۹۴ (آگوست ۱۹۱۵) توسط آخرین امپراتور و فرمانروای مطلق سراسر روسیه، تزار نیکولای دوم صادر می‌شد. همچنین فرمانده سابق ارتش روسیه، گراند دوک نیکلا نیکلایویچ (پسرعموی تزار) به معاونت فرماندهی کل و فرماندهی ارتش جنوب و قفقاز منصوب شد.

حدود هشت‌هزار تا نه هزار سرباز روسی به‌منظور حفظ جان و مال اتباع روسیه در چهار مرحله وارد ایران شدند. در اواسط آبان ۱۲۹۴ (نوامبر ۱۹۱۵)، ژنرال یودنیچ که فرماندهی کمپین قفقاز را بر عهده داشت، دو ستون را به آذربایجان ایران اعزام کرد. یکی از آنها به فرماندهی ژنرال نیکولای باراتوف دستور داشت که به سمت جنوب غربی به سمت همدان و کرمانشاه پیش برود و راه را برای بغداد باز کند. ستون دوم از راه قم و کاشان به سمت اصفهان پیش رفت. در ۲۲ آبان (۱۴ نوامبر)، وزرای اتریش-مجارستان و آلمان، تهران را ترک کردند. نیروهای ایرانی متشکل از۶۰۰۰ ژاندارمری ایرانی (براساس خاطرات ایرج اسکندری، تعداد این ژاندارم ها در ایران ۱۲۰۰ نفر بوده است. )، حدود ۳۰۰۰ تن از نیروهای نامنظم ترک و تعدادی از عشایر ناراضی فارس متعهد شدند که نقاط استراتژیک را حفظ کنند.  با این وجود، در اوایل آذرماه، تهران توسط ارتش قفقاز روسیه و داوطلبان ارمنی متحد آن تصرف شد.

در این زمان، حیدر لطیفیان به ساماندهی نیروهای مقاومت مردمی پرداخت. از این نیروهای مردمی به خاطر انفکاک با نیروهای ژاندارم، با عناوینی مانند چریک های مردمی یا چریک ها یاد شده است.

مراجع تقلید آن زمان مانند محمدحسین نائینی، مهدی خالصی، آقانورالدین عراقی و آخوند خراسانی با صدور فتوای جهاد، حمایت خود را از حیدر و مبارزان علیه نیروهای انگلیسی و روسیه اعلام کردند.

آخرین مبارزه 

قوای روسیه که وارد ایران شدند، تا رباط کریم آمدند چرا که می‌خواستند نفوذ کمیته دفاع ملی را بشکنند.  حیدر و همرزمانش، فوج اول مبارزه بودند و فوج دوم در ساوه تشکیل می شود. بر اساس گفته محمدتقی بهار، شیوه جنگیدن آن ها به طور پارتیزانی بوده است.

نیروهای روسی مقابل حیدر که از طریق دریای خزر خود را رسانده بودند از اعضای زیر بودند:

 چهاردهمین هنگ نارنجک انداز گرجستانی
 شانزدهمین هنگ نارنجک انداز مینگرلیان از لشکر نارنجک انداز قفقازی
 هنگ های لشکرهای 21، 39 و 52 پیاده نظام با توپخانه و مسلسل.

حسن اعظام قدسی (اعظام الوزارة) درکتاب خاطرات خود به نام «خاطرات من» در مورد نخستین برخورد نظامی روس‌ها با نیروهای ملی می‌نویسد:

... قشون روس از یک طرف به روستای کُلمه (شهرک فجر، نسیم‌شهر) که بین راه رباط کریم به تهران واقع است می‌رسد، و مبارزین محلی از سه طرف محاصره می‌شوند روس‌ها تقریباً از یک فرسنگی شروع به بمباران منطقه می‌کنند، تا نزدیک غروب سنگرهای مبارزین محلی باتوپ بمباران می‌شود. ولی همهٔ افراد جان سالم به در می‌برند. اما هنگام غروب سواران پیاده‌نظام قشون روس نزدیکتر می شوندو جنگ با شمشیر آغاز و بعد از زد و خوردی خونین دست کم ۷۰ نفر کشته می‌شوند...
 
حیدر لطیفیان نیز همانند بقیه همرزمان خود کشته می شود. براساس روایات مردمان محلی روس‌ها با بریدن سرهای کشتگان، تشخیص اجساد را دشوار کردند. احمد متین دفتری (بعدها نخست وزیر رضاشاه) در خاطرات خود از سرنوشت غم انگیز و کشته شدن این نیروهای مقاومت یاد می کند.

تنها جسد قابل شناسایی حیدر لطیفیان بود که جسد او را در اطراف امامزاده در شمال روستای وهن آباد به خاک سپردند.

پس از شکست مقاومت مردمی رباط‌کریم و کشته شدن او، عبدالحسین فرمانفرما، از طریق تلگرافی که به اصفهان مخابره شد، اعلام تاسف نمود و به کمیته دفاع ملی بیان داشت که: «... به حکم اجبار و الجا ناچار به سکوت می‌شوم تا آقایان اضافه بر امتحانات هفت هشت ساله و امتحانات ساوه و رباط‌کریم، یک امتحان دیگر هم در اصفهان بنمایند و به قوه اجبار، قشون اجنبی را وسط خاک ایران- که اصفهان باشد- دعوت نمایند …»

پانویس 

 

امپراتوری روسیه در ۱۹۱۵ (میلادی)
امپراتوری روسیه در دهه ۱۹۱۰ (میلادی)
ایران در ۱۹۱۵ (میلادی)
ایران در دهه ۱۹۱۰ (میلادی)
تاریخ تهران
تهران
حیدر لطیفیان
تجاوزها به ایران
جنبش مشروطه ایران
دوره دوم مجلس شورای ملی
دوره سوم مجلس شورای ملی
روابط ایران و روسیه
روابط نظامی ایران و روسیه
روسیه در دهه ۱۹۱۰ (میلادی)