حقوق بشر عراق در زمان صدام حسین

عراق در زمان صدام حسین شاهد نقض شدید حقوق بشر بود که یکی از بدترین موارد در جهان محسوب می‌شد. پلیس مخفی، تروریسم دولتی، شکنجه، کشتار دسته جمعی، نسل‌کشی، پاکسازی قومی، تجاوز جنسی، تبعید، کشتار غیرقانونی، ناپدید شدن اجباری، ترور، جنگ شیمیایی، و تخریب باتلاق‌های جنوب عراق از جمله روش‌های صدام و بعث بود که برای حفظ کنترل استفاده می‌کرد. تعداد کل کشته‌ها و ناپدید شدن‌های مربوط به سرکوب در این دوره ناشناخته است، اما طبق گزارش دیده‌بان حقوق بشر، حداقل۲۵۰۰۰۰ تا۲۹۰۰۰۰ تخمینمی‌شود که اکثریت آن‌ها در نتیجه نسل‌کشی انفال رخ داده‌اند. ۱۹۸۸و سرکوب قیام‌های عراق در۱۹۹۱ دیده‌بان حقوق بشر و عفو بین‌الملل گزارش‌های منظمی از حبس و شکنجه گسترده منتشر کردند.

نقض اسناد حقوق بشر ۱۹۷۹–۲۰۰۳ 
سازمان‌های حقوق بشر اعدام‌های مورد تأیید دولت، اعمال شکنجه و تجاوز جنسی را برای چندین دهه از زمان به قدرت رسیدن صدام حسین در سال۱۹۷۹ تا سقوط او در سال۲۰۰۳ مستند کرده‌اند.

 در سال۲۰۰۲، قطعنامه‌ای با حمایت اتحادیه اروپا توسط کمیسیون حقوق بشر به تصویب رسید که بیان می‌کرد هیچ بهبودی در بحران حقوق بشر در عراق رخ نداده‌است. این بیانیه دولت صدام حسین را به دلیل «نقض سیستماتیک، گسترده و بسیار شدید حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین‌المللی» محکوم کرد و از عراق خواست تا «اعدام‌های خودسرانه» را متوقف کند».
 مشارکت کامل سیاسی در سطح ملی فقط به اعضای حزب بعث که تنها ۸درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند محدود می‌شد.
 شهروندان عراقی از نظر قانونی اجازه تجمع نداشتند مگر اینکه برای ابراز حمایت از دولت باشد. دولت عراق تأسیس احزاب سیاسی را کنترل می‌کرد، امور داخلی آنها را تنظیم می‌کرد و بر فعالیت‌های آنها نظارت می‌کرد.
 ایست‌های بازرسی پلیس در جاده‌ها و بزرگراه‌های عراق از تردد شهروندان عادی در سراسر کشور بدون مجوز دولت جلوگیری می‌کرد و ویزای خروج گران‌قیمت مانع از سفر شهروندان عراقی به خارج از کشور می‌شد. قبل از سفر، یک شهروند عراقی باید وثیقه می‌فرستاد. زنان عراقی نمی‌توانستند بدون اسکورت یکی از اقوام مرد به خارج از کشور سفر کنند.
 آزار و شکنجه کردهای فیلی در زمان صدام حسین، که به عنوان نسل‌کشی کردها نیز شناخته می‌شود، آزار و شکنجه سیستماتیک فیلی‌ها توسط صدام حسین بین سال های۱۹۷۰ و۲۰۰۳ بود. مبارزات آزار و اذیت منجر به اخراج، فرار و تبعید مؤثر کردهای فیلی از سرزمین اجدادی خود در عراق شد. آزار و شکنجه زمانی شروع شد که تعداد زیادی از کردهای فیلی در معرض کارزار بزرگ رژیم قرار گرفتند که با صدور حکم۶۶۶ منحل شده و کردهای فیلی را از ملیت عراقی محروم کرد و آنها را ایرانی تلقی کرد. اعدام‌های سیستماتیک از سال ۱۹۷۹ در بغداد و خانقین آغاز شد و سپس به دیگر مناطق عراق و کردستان گسترش یافت. تخمین زده می‌شود که حدود ۲۵۰۰۰ کرد فیلی در اثر اسارت و شکنجه جان باختند. 
 حمله با گاز سمی حلبچه: حمله با گاز سمی حلبچه در دوره ۱۵ تا ۱۹ مارس ۱۹۸۸ در طول جنگ ایران و عراق رخ داد که در آن نیروهای دولتی عراق از سلاح‌های شیمیایی استفاده کردند و هزاران غیرنظامی در شهر کردستان حلبچه عراق کشته شدند.

 کمپین انفال: در سال ۱۹۸۸، رژیم صدام حسین یک کمپین نابودی مردم کرد ساکن شمال عراق را آغاز کرد. این به عنوان کمپین انفال شناخته می‌شود. تیمی از بازرسان دیده‌بان حقوق بشر، پس از تجزیه و تحلیل هجده تن اسناد دستگیر شده عراق، آزمایش نمونه‌های خاک و انجام مصاحبه با بیش از ۳۵۰ شاهد، مشخص کردند که حملات به مردم کرد با نقض فاحش حقوق بشر، از جمله اعدام‌های دسته‌جمعی همراه بوده‌است. و ناپدید شدن ده‌ها هزار غیرنظامی، استفاده گسترده از سلاح‌های شیمیایی از جمله سارین ،گاز خردل و عوامل اعصاب که منجر به کشته شدن هزاران نفر شد، حبس خودسرانه ده‌ها هزار زن، کودک و سالمند برای ماه‌ها در شرایط محرومیت شدید، آوارگی اجباری صدها هزار نفر از روستاییان پس از تخریب خانه‌هایشان، و تخریب عمده نزدیک به دو هزار روستا به همراه مدارس، مساجد، مزارع و نیروگاه‌های آنها.
 ۵۰۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰ شیعه در دهه ۱۹۸۰ دستگیر شدند و دیگر خبری از آنها نشد
 ۸۰۰۰ کرد از طایفه بارزانی ناپدید و احتمالاً کشته شدند
 ۵۰۰۰۰ مخالف، اعضای حزب، کردها و سایر اقلیت‌ها در دهه ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ ناپدید و کشته شدند
 در آوریل ۱۹۹۱، پس از اینکه صدام کنترل کویت را در جنگ خلیج فارس از دست داد، ظالمانه چندین قیام در شمال کردستان و جنوب شیعه را سرکوب کرد. نیروهای او مرتکب قتل‌عام تمام عیار و سایر موارد نقض فاحش حقوق بشر علیه هر دو گروه شدند، مشابه مواردی که قبلاً ذکر شد.
 در ۲۳ مارس ۲۰۰۳، در جریان تهاجم سال ۲۰۰۳ به عراق ،تلویزیون عراق با تخطی از کنوانسیون ژنو، با اسیران جنگی در تلویزیون پخش و مصاحبه کرد.
 همچنین در آوریل ۲۰۰۳،سی‌ان‌ان فاش کرد که اطلاعاتی در مورد شکنجه روزنامه نگاران و شهروندان عراقی توسط عراق در دهه ۱۹۹۰ پنهان کرده‌است. به گفته مدیر اجرایی اخبار سی ان ان، این کانال نه تنها نگران امنیت کارکنان خود، بلکه منابع و خبرچینان عراقی نیز بوده‌است که می‌توانند انتظار مجازات برای صحبت آزادانه با خبرنگاران را داشته باشند. همچنین به گفته این مجری، «سایر خبرگزاری‌ها نیز در همین رابطه بودند».
 پس از تهاجم سال ۲۰۰۳ به عراق، چندین گور دسته جمعی در عراق پیدا شد که در مجموع چندین هزار جسد را در خود جای داده بود و تا به امروز تعداد بیشتری از آنها کشف شده‌است. در حالی که اعتقاد بر این بود که اکثر کشته شدگان در قبرها در قیام سال ۱۹۹۱ علیه صدام حسین جان باختند، به نظر می‌رسید که برخی از آنها به دلیل اعدام یا در زمان‌هایی غیر از شورش سال ۱۹۹۱ مرده‌اند.
 همچنین پس از تهاجم، مراکز شکنجه متعددی در دفاتر امنیتی و پاسگاه‌های پلیس در سراسر عراق پیدا شد. تجهیزات یافت شده در این مراکز معمولاً شامل قلاب‌هایی برای آویزان کردن افراد با دست برای ضرب و شتم، دستگاه‌هایی برای شوک الکتریکی و سایر تجهیزاتی است که اغلب در کشورهای دارای خدمات امنیتی خشن و سایر کشورهای مستبد یافت می‌شود.

دوجین کثیف صدام 

به گفته مقامات وزارت خارجه ایالات متحده، بسیاری از موارد نقض حقوق بشر در عراق توسط صدام حسین عمدتاً شخصاً یا به دستور صدام حسین و یازده نفر دیگر انجام شده‌است. اصطلاح «دوجین کثیف صدام» در اکتبر 2002 (از رمان ای ام ناتانسون، که بعداً به عنوان فیلمی به کارگردانی رابرت آلدریچ اقتباس شد) ابداع شد و توسط مقامات آمریکایی برای توصیف این گروه استفاده شد. اکثر اعضای این گروه در دولت عراق مناصب بالایی داشتند و عضویت از گارد شخصی صدام تا پسران صدام ادامه داشت. این فهرست توسط دولت بوش برای کمک به استدلال این که جنگ سال ۲۰۰۳ عراق علیه صدام حسین و رهبری حزب بعث بود، به جای علیه مردم عراق، استفاده شد. اعضا عبارتند از:
 صدام حسین (۱۹۳۷–۲۰۰۶)، رئیس‌جمهور عراق، مسئول بسیاری از شکنجه‌ها، کشتارها و دستور پاکسازی کردها در شمال عراق در سال ۱۹۸۸.
 قصی حسین (۱۹۶۶–۲۰۰۳)، پسر رئیس‌جمهور، رئیس گارد نخبه جمهوری‌خواه، گمان می‌رود که صدام به عنوان جانشین خود انتخاب کرده‌است.
 عدی حسین (۱۹۶۴–۲۰۰۳)، پسر رئیس‌جمهور، یک اتاق شکنجه خصوصی داشت و مسئول تجاوز و قتل بسیاری از زنان بود. او در سال ۱۹۹۶ پس از سوء قصد به جان خود تا حدی فلج شد و رهبر گروه شبه نظامی فدائین صدام و رسانه‌های عراقی بود.
 طاها یاسین رمضان (۱۹۳۸–۲۰۰۷)، معاون رئیس‌جمهور، متولد کردستان عراق. او بر کشتارهای دسته جمعی شورش شیعیان در سال ۱۹۹۱ نظارت داشت.
 طارق عزیز (۱۹۳۶–۲۰۱۵)، وزیر خارجه عراق، پس از انقلاب ۱۹۶۸ از اعدام‌ها با دار زدن مخالفان سیاسی حمایت کرد.
 برزان ابراهیم التکریتی (۱۹۵۱–۲۰۰۷)، برادر حسین، رهبر سرویس مخفی عراق،مخبرات. او نماینده عراق در سازمان ملل در ژنو بود.
 سباوی ابراهیم التکریتی (۱۹۴۷–۲۰۱۳)، برادر ناتنی صدام، او رهبر مخبرات در طول جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ بود. مدیر امنیت عمومی عراق از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۶. او در سال ۱۹۹۱ در سرکوب کردها دست داشت.
 وطبان ابراهیم التکریتی (۱۹۵۲–۲۰۱۵)، برادر ناتنی صدام، وزیر کشور ارشد سابق که مشاور رئیس‌جمهور صدام نیز بود. در سال ۱۹۹۵ توسط عدی حسین به پا شلیک شد. او دستور شکنجه، تجاوز جنسی، قتل و تبعید را صادر کرده‌است.
 علی حسن المجید (۱۹۴۱–۲۰۱۰)،علی شیمیایی، مغز متفکر پشت پرده کشتار کردهای شورشی توسط صدام در سال ۱۹۸۸. پسر عموی اول صدام حسین
 عزت ابراهیم الدوری (۱۹۴۲–۲۰۲۰)، فرمانده نظامی، معاون رئیس شورای فرماندهی انقلاب و معاون فرمانده کل نیروهای مسلح در طول مبارزات مختلف نظامی.
 عزیز صالح نحمه (متولد) که از نوامبر ۱۹۹۰ تا فوریه ۱۹۹۱ به عنوان فرماندار کویت منصوب شد، دستور غارت فروشگاه‌ها و تجاوز به زنان کویتی را در دوران تصدی خود صادر کرد. همچنین در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به عنوان استاندار دو استان عراق دستور تخریب اماکن مقدس شیعیان را صادر کرد.
 محمد حمزه زبیدی (۱۹۳۸–۲۰۰۵)، با نام مستعار اراذل صدام، نخست‌وزیر عراق از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۳-دستور بسیاری از اعدام‌ها را صادر کرده‌است.

جنایات دیگر 
پنجاه و هفت جعبه اخیراً با کامیون‌های و خودروهای نظامی بزرگ روسی توسط مقامات دولتی عراق به شهر کردنشین سلیمانیه بازگردانده شد. هر جعبه حاوی یک کودک مرده بود، چشم‌های بیرون زده و سفید خاکستری، ظاهراً پر از خون. به خانواده‌ها فرزندانشان داده نشد، مجبور شدند قبر اشتراکی را بپذیرند و سپس مجبور شدند ۱۵۰دینار برای دفن بپردازند.
تخریب اماکن مذهبی شیعیان توسط دولت سابق «به مانند شهرها در جنگ جهانی دوم تشبیه شده‌است و آسیب به حرم [حسین و عباس]بیشتر از کلیساهای اروپایی بود." پس از نسل کشی ۱۹۸۳–۱۹۸۸، حدود یک میلیون کرد اجازه یافتند در «روستاهای نمونه» اسکان داده شوند. بر اساس گزارش کارکنان مجلس سنای ایالات متحده، این روستاها «ساختمان ضعیفی داشتند، از حداقل امکانات بهداشتی و آب برخوردار بودند و فرصت‌های شغلی کمی برای ساکنان فراهم می‌کردند. برخی، اگر نه بیشتر، با سیم خاردار احاطه شده بودند و کردها تنها به سختی می‌توانستند وارد یا خارج شوند.» پس از استقرار حکومت جمهوری در عراق، تعداد زیادی از مردم عراق برای فرار از سرکوب سیاسی توسط عبدالکریم قاسم و جانشینان او، از جمله صدام حسین، از کشور فرار کردند. تا سال ۲۰۰۱، تخمین زده شد که "مهاجران عراقی بیش از ۳ میلیون نفر هستند (با جمعیت ۲۳ میلیون نفری در داخل کشور باقی می‌مانند). نیکلاس کریستوف از نیویورک تایمز می‌گوید: «به هر حال پلیس در کشورهای دیگر از شکنجه استفاده می‌کند، اما گزارش‌های موثقی وجود دارد که پلیس صدام زبان‌ها را بریده و از مته‌های برقی استفاده می‌کند. کشورهای دیگر چشم مخالفان را از بین می‌برند. بازجوهای صدام چشم صدها کودک را بیرون آوردند تا پدر و مادرشان را به حرف بیاورند.»

تعداد قربانیان 
در نوامبر ۲۰۰۴، دیده‌بان حقوق بشر تخمین زد که ۲۵۰۰۰۰ تا ۲۹۰۰۰۰ عراقی توسط رژیم صدام حسین کشته یا ناپدید شده‌اند، از جمله:تخمین ۲۹۰۰۰۰ «ناپدید شده» و احتمال کشته شدن شامل موارد زیر است: بیش از ۱۰۰۰۰۰کرد در جریان عملیات انفال۱۹۸۷–۱۹۸۸ کشته شدند و منجر به آن شد. بین ۵۰۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰شیعه که در دهه۱۹۸۰ دستگیر و بدون هیچ اتهامی برای مدت نامحدودی در بازداشت به سر می‌برند، که امروزه از آنها خبری نیست. تخمین زده می‌شود که ۸۰۰۰مرد از طایفه بارزانی در سال۱۹۸۳ از اردوگاه‌های اسکان مجدد در کردستان عراق خارج شدند. ۱۰۰۰۰یا بیشتر مرد جدا شده از خانواده‌های کرد فیلی در دهه۱۹۸۰ به ایران تبعید شدند. حدود ۵۰۰۰۰فعال اپوزیسیون، از جمله کمونیست‌ها و دیگر چپ‌ها، کردها و سایر اقلیت‌ها، و بعثی‌های نامطلوب، در دهه‌های۱۹۸۰ و ۱۹۹۰دستگیر و «ناپدید شدند». حدود ۳۰۰۰۰مرد شیعه عراقی پس از قیام نافرجام مارس۱۹۹۱ دستگیر شدند و از آن زمان تاکنون خبری از آنها نیست. صدها روحانی شیعه و شاگردان آنها پس از سال۱۹۹۱ دستگیر و «ناپدید» شدند. چندین هزار عرب مردابی که پس از بازداشت در جریان عملیات نظامی در باتلاق‌های جنوبی ناپدید شدند. و اعدام شدگان در بازداشت در برخی سالها چندین هزار در کمپین به اصطلاح «پاکسازی زندان» بودند. این احساس وجود دارد که حداقل سه میلیون عراقی در حال تماشای یازده میلیون نفر دیگر هستند.
- «یک دیپلمات اروپایی»، به نقل از نیویورک تایمز، ۳ آوریل ۱۹۸۴.

مقاله ای در ژانویه۲۰۰۳ نیویورک تایمز توسط جان فیشر برنز به‌طور مشابه بیان می‌کند که "تعداد کسانی که در دستان پلیس مخفی "ناپدید شده‌اند" که دیگر خبری از آنها نیست، می‌تواند ۲۰۰۰۰۰ نفر باشد" و صدام را با جوزف استالین مقایسه کرد. با اذعان به این که «حتی بر مبنای تناسب، جنایات [استالین] بسیار بیشتر از جنایات آقای صدام حسین است». عملیات انفال در سال۱۹۸۸ منجر به کشته شدن ۵۰۰۰۰تا ۱۰۰۰۰۰ کرد (اگرچه منابع کردی رقم بالاتری را ۱۸۲۰۰۰ ذکر کرده‌اند)، در حالی که ۲۵۰۰۰–۱۰۰۰۰۰ غیرنظامی و شورشیان در جریان سرکوب شورش‌های ۱۹۹۱ کشته شدند. علاوه بر این، طبق گزارش‌ها، ۴۰۰۰ زندانی در زندان ابوغریب در پاکسازی بزرگ‌سال ۱۹۸۴ اعدام شدند. تعداد کمتری از عراقی‌هایی که در سال‌های دیگر حکومت صدام اعدام شده‌اند، شناخته شده‌اند. به عنوان مثال، «عفو بین‌الملل گزارش داد که در سال۱۹۸۱ بیش از ۳۵۰نفر به‌طور رسمی در عراق اعدام شدند. کمیته ضد سرکوب در عراق جزئیات بیوگرافی ۷۹۸اعدام (به همراه ۲۶۴ قتل افراد ناشناس و ۴۲۸ زندگی‌نامه بازداشت شدگان و ناپدید شدگان بدون حکم) را ارائه می‌دهد. کنان ماکیه هشدار می‌دهد که تمرکز بر تعداد کشته شدگان، گستره کامل «ترور در داخل عراق» را که عمدتاً محصول پلیس مخفی فراگیر و استفاده سیستماتیک از شکنجه بود، پنهان می‌کند.

جستارهای وابسته 
 ۱۹۶۹ بغداد به دار آویخته شد
 حقوق بشر
 حقوق بشر در عراق قبل از صدام
 حقوق بشر در عراق پس از صدام حسین
 تحریم‌های عراق
 گورهای دسته جمعی در عراق
 به یاد صدام
 تروریسم دولتی
 محاکمه صدام حسین

منابع

پیوند به بیرون 
 گزارش عفو بین‌الملل در مورد شکنجه در عراق (۲۰۰۱)
 INDICT - کمپین برای محاکمه ناقضان حقوق بشر از رژیم حسین
 ده کثیف عراق
 آرشیو حقوق بشر ۱۹۹۹-۲۰۰۱ بنیاد عراق
 سازمان ملل متحد عراق را در مورد حقوق بشر محکوم کرد، بی‌بی‌سی آوریل ۲۰۰۲
 عراق ۱۹۸۴-۱۹۹۲، دیده‌بان حقوق بشر
 گزارش‌های مربوط به اقدامات حقوق بشر، دفتر دموکراسی، حقوق بشر و کار ایالات متحده
 دیده‌بان حقوق بشر: پیشینه بحران در عراق (صفحه ای برای گزارش‌های مختلف سازمان در مورد عراق، عمدتاً پس از سقوط رژیم صدام)

صدام حسین