بوری ولیو

بوری ولیو (به ولیو: ) الفبایی مشتق گرفته از خط عربی و بالاخص الفبای جاوه‌ای (الفبای عربی مختص نوشتن زبان مالایی) برای نوشتن زبان ولویو می باشد. ولیو یک زبان کوچک است که در جزیرهٔ بوتون اندونزی، در سولاوسی جنوب شرقی، و مخصوصا در اطراف شهر باوبو توسط حداقل ۶۰ هزار نفر صحبت می‌شود. این زبان سابقا زبان رسمی، اداری، و ادبی سلطان‌نشین بوتون بوده است. به همین دلیل، نسبت به تعداد کم گویشوران آن، این زبان، و مخصوصا این نوشتار سابقهٔ ادبی غنی دارد.

به طور کلی، بوری ولیو شبیه الفبای جاوه‌ای است، با تفاوت در نوع نشان دادن واکه‌ها در آن. مثل الفبای جاوه‌ای، بوری ولیو دارای ۳۵ حرف می‌باشد، ۲۸ حرف از عربی، و ۷ حرف جدید (مشترک با جاوی)، برای بازتاب صداهایی که در عربی وجود ندارند. از این حروف، ۲۲ تا از آنها برای نوشتار واژگان ولویو کاربرد دارند. بقیهٔ‌ حروف برای نوشتن وام‌واژه‌های عربی و اروپایی کاربرد دارند.

نوشتار بوری ولیو از همه لحاظ شبیه الفبای جاوه‌ای است، با این تفاوت که به‌جز ۳ حرکت‌ عربی (فتحه [a]، کسره [i]، ضمه [u])، دو حرکت جدید نیز برای نشان دادن صداهای [e] و [o]  به الفبا اضافه شده‌اند.

مشخص نیست که اولین بار در چه تاریخی خط «بوری ولیو» تنظیم و استفاده شده. اما از تخمین سن قدیمی‌ترین متون تاریخی در جزیرهٔ بوتون،‌ این نوشتار از زمان گسترش اسلام به این جزیره در قرن ۱۶ میلادی به این سو در استفاده بوده است.  به دلیل این‌که زبان ولیو زبان میانجی در سلطان‌نشین بوتون بوده است، متون تاریخی بسیاری به این خط، مانند متون قانونی و حکومتی، متون دینی، و نامه‌های دیپلماتیک موجود است. 

علاوه بر آن، این خط برای سرودن شعر به زبان ولیو و به قالب «کابانتی» (kaḃanti، )، یک نوع قالب شعر طولانی کر در آن مصرع‌ها زوج-زوج و در بیت نوشته می‌شوند به کار برده شده. این نوع شعرسرایی در میانهٔ قرن ۱۹ام میلادی، مخصوصا در طول سلطنت ۲۹امین سلطان بوتون، «محمد ادریس قائم‌الدین» به اوج مقلوبیت رسید. وی علاوه بر سلطان و رهبر سیاسی جزیره، در میان اهالی آن به عنوان یک شاعر و حکیم فرهیختهٔ بوتون نیز شناخته می‌شود. وی به عنوان یک شاعر، اشعار متعددی را در قالب «کابانتی»، مخصوصا اشعار الهام گرفته شده از تعلیمات اسلامی نوشت. علاوه بر سلطان محمد ادریس قائم‌الدین، مردم اهل بوتون دیگری نیز، مخصوصا از خانواده و دربار سلطان، به شعرگویی مشغول بودند.

الفبا

حروف
الفبای بوری ولیو شامل ۲۲ حرف می باشد، که از این‌ها، ۱۵ تای آنها از عربی، و ۷ تای آن‌ها حروف جدید برای صداهایی که در زبان ولیو و نه در زبان عربی موجوداند. این حروف با اضافه کردن نقطه به حروف موجود عربی ساخته شده‌‌اند و با حروف جدید الفبای جاوی یکی‌اند. در جدول زیر، این حروف با رنگ پیش‌زمینه مشخص شده‌اند. علاوه بر این ۲۲ حرف، ۱۳ حرف عربی دیگر نیز، برای نوشتن وام‌واژه‌های عربی و اروپایی کاربرد دارند.ref></ref>

حرکت‌گذاری واکه‌ها

در سیستم‌های نوشتار موسوم به ابجد، هدف از حرکت‌گذاری، مشخص کردن واکهٔ هر یک از حروف هم‌خوان می‌باشد. در بسیاری از الفباهای مشتق از عربی، به‌طور مثال در فارسی، ویا در نوشتارهای همسایهٔ بوری ولیو، جاوی و پگون-گوندول نوشتار روزمره بدون حرکت‌گذاری انجام می‌شود. اما در بوری ولیو، خواندن متن بدون حرکت‌گذاری غیر ممکن است. در نوشتار بوری ولیو، ۶ حرکت وجود دارد، که شامل «سکون»، ۳ حرکت واکه‌ای کوتاه عربی «فتحه» (برای صدای اَ [a])، «کسره» (برای صدای ای [i])، و «ضمه» (برای صدای او [u])، و دو حرکت جدید مختص به بوری ولیو برای نشان دادن واکه‌های کوتاه اِ [e] و اُ [o]. تمامی حرکات به خودی خود برای نشان دادن واکه‌های کوتاه به کار می‌روند. اما در زبان ولیو، واکه‌ها دو  نوع کوتاه و بلند هستند. واکه‌های بلند، با استفاده از این حرکات در ترکیب با یکی از حروف «الف»، «و»، یا «ی» نوشته می‌شوند.

دوگان‌سازی
در زبان‌های خانوادهٔ آسترونزیایی، که زبان‌های اندونزی و مالزی را شامل می‌شود، دوگان‌سازی در دستور زبان آن‌ها نقش پررنگی دارد، بالاخص برای جمع کردن اسم‌ها. در الفبای لاتین، دوگان‌سازی در این زبان‌ها با دو بار نوشتن واژه و جدا کردن دو قسمت آن با خط پیوند انجام می‌شود. در بوری ولیا، مشابه الفبای جاوی و پگون، بجای دوبار نوشتن واژه‌ای که دوگان‌سازی، از عدد «۲» پس از واژهٔ دوگان‌سازی‌شده برای این امر استفاده می‌شود. در واژگان دو‌گان‌سازی شده‌ای که پسوند دارند، عدد «۲» پیش از پسوند و در میان واژه نویشته می‌شود.

تعدادی واژهٔ نمونه در جدول زیر نشان داده شده‌اند.

متن نمونه 

متن زیر، نمونه‌ای شعر به زبان ولیو می‌باشد، به نام «کابانتی بونگا مالاتی» (Kaḃanti Bunga Malati ) که در سال ۲۰۰۴، به خط لاتین رونویسی شد.

منابع 

الفباهای عربی
زبان‌های اندونزی