سلسله کیانیان

کیانیان دومین سلسله پادشاهی در اساطیر ایران هستند که بر اساس منابع کهنی چون اوستا به تصویر کشیده شده‌اند.

اوستا قدیمی‌ترین منبع درباره کیانیان محسوب می‌شود که در آن به هشت نفر از کی‌ها اشاره می‌شود. واژه [«کی» یا «کوی» (kavi) در اوستا] به معنی شاه به کار رفته است؛ اما بر مبنای محتوای این کتاب، کیانیان سلسله‌ای سلطنتی نیستند. برخلاف اوستا، در ادبیات میانه و متون پهلوی، افراد این خاندان پادشاه محسوب می‌شوند و بعد از پیشدادیان به فرمانروایی ایران رسیدند.

از این سلسله در منابعی مانند : اوستا کتاب مقدس زرتشتیان ، داستانهایی که در سلسله سامانیان رواج داشته و کتاب های پهلوی کهن مانند بندهش ، دینکرد ، مینوی خرد و ... آمده است. برخی باستان شناسان و محققین معتقدند که چنین سلسله‌ای وجود داشته است و وجود آن بر پایه افسانه‌ها نبوده است٬ بر این اساس این سلسله زمانی در شرق ایران حکمرانی می‌کرده است.

پادشاهان کیانی
در اوستا پادشاهی کیانیان سلسله نیست و در جانشینی کوی‌ها تسلسلی دیده نمی‌شود. در این کتاب فقط به ذکر اسامی و عملکرد آن‌ها به‌طور خلاصه بسنده شده است؛ اما در روایات اساطیری ایران و شاهنامه، کیانیان سلسله‌ای با هشت پادشاه هستند که با کی‌قباد آغاز می‌شوند و حدود ۶۹۳ سال حکومت می‌کنند. این پادشاهان به‌ترتیب عبارت‌اند از:

 کی‌قباد: موسس سلسله، ۱۰۰ سال پادشاهی
 کی‌کاووس: فرزند (یا نوه) قباد، ۱۵۰ سال پادشاهی
 کی‌خسرو: پسر سیاوش و نوه کیکاوس، ۶۰ سال پادشاهی
 لهراسب: ۱۲۰ سال پادشاهی
 گشتاسب: فرزند لهراسب، ۱۲۰ سال پادشاهی
 بهمن: فرزند اسفندیار، ۹۹ سال پادشاهی
 همای: فرزند بهمن، ۳۲ سال پادشاهی
 داراب: فرزند همای، ۱۲ سال پادشاهی

تبارنامهٔ کیانیان

کِی‌قباد (کَوی‌کَوات)

 اولین پادشاه کیانی
 مدت حکومت: ۱۰۰ سال
 نام پدر: منوچهر
 فرزندان: کی‌کاووس

با مرگ زو پسر تهماسب که از نژاد فریدون بود، گرشاسب به مدت نه سال فرمان‌روای ایران می‌گردد اما با مرگ او سلسله پیشدادیان به پایان رسیده و بزرگان کشور گرد هم می‌آیند تا تخت پادشاهی را به فردی مناسب واگذار کنند.

تمامی بزرگان به فرمان‌روایی کی‌قباد، که از نوادگان فریدون و منوچهر بود توافق کرده و رستم را مامور می‌کنند تا به دنبال او در کاخ بزرگی در کوه‌های البرز رفته و این خبر را به او منتقل کند.
کی‌قباد به مدت صد سال حاکمی نیک‌سیرت برای ایران‌زمین بود و از هیچ تلاشی برای آبادی کشور دریغ نکرد. او موفق شد با یاری رستم ، افراسیاب را شکست سختی داده و از ایران با موفقیت در برابر توران حفاظت کند. در شاهنامه و متن‌های دینی روایت‌های مختلفی از کی‌قباد وجود دارد که در تمامی این روایت‌ها یک موضوع مشترک است؛ کی‌قباد سلسله کیانیان را پایه‌گذاری می‌کند.انتشارات هرمس، تاریخ چاپ ۱۳۹۹، صفحهٔ ۴۹۱</ref>

کِیکاووس (کِی‌اوس)

 دومین پادشاه کیانی
 مدت پادشاهی: ۱۵۰ سال
 نام پدر: کی‌قباد
 فرزندان: کیارش، پشین، کی‌کاووس، آرمین

از فرزند کی‌قباد روایت‌های متفاوتی در شاهنامه و متون اوستایی وجود دارد اما در نهایت جانشین او کیکاووس می‌شود که می‌توانیم از لحاظ داستانی شخصیت او را با شخصیت نمرود مشابه بدانیم. طبق داستان‌های اساطیری کیکاووس بار دیگر موفق می‌شود بر سراسر هفت اقلیم (کشور)، دیوان و آدمیان فرمانروایی مطلق یابد.

کیکاووس خانه‌هایی بر قله کوه البرز می‌سازد؛ یکی از طلا، دو تا از نقره، دو تا از فولاد و دو تا از شیشه، که از این خانه‌ها بر تمام موجودات، حتا دیوهای سرکش مازندران نیز حکومت می‌کند. این هفت کاخ کیکاووس هر کدام قدرت‌های جادویی دارند، برای مثال اگر شخصی که در اثر پیری و بیماری ناتوان شده به یکی از این کاخ‌ها وارد شود دوباره نیروی خود را بدست می‌آورد و جوان می‌شود. 
کیکاووس نیز مانند اجدادش جمشید و فریدون بی‌مرگ (نامیرا) آفریده می‌شود اما دیوها که از حکومت یک انسان بر خود ناراضی بودند ترفندی سوار کرده و با کمک دیو خشم کاری می‌کنند که کیکاووس نسبت به قدرت خود مغرور شده و فکر رفتن به آسمان بر روی تخت به شکل جمشید شاه را در ذهن او بیدار می‌کنند.
به این ترتیب کیکاووس گم‌راه شده و دیوها که با مردمی بدکار متحد شده بودند موفق می‌شوند کیکاووس را تا مرز تاریکی پیش برده و باری دیگر فرّه ایزدی از پادشاه ایران‌شهر جدا می‌گردد و زمانی‌که او از لشکریان خود به دور می‌افتاد، در دریای فراخ‌کرت غرق می‌شده و می‌میرد.

کی‌کاووس در اساطیر ایران مظهر قدرت فناپذیر است که در برابر قدرت جهان، هیچ محسوب می‌شود. او ۱۵۰ سال سلطنت کرد و بعد از او کی‌خسرو شاه ایران شد.

تراژدی رستم و سهراب هم‌زمان با دوره پادشاهی کی‌کاووس است. داستان رستم و سهراب چنین است که سهراب به دستور افراسیاب به ایران حمله کرد و رستم به دستور کیکاووس وارد جنگ با او شد. رستم بی‌آنکه بداند سهراب پسر خود اوست، پهلوی وی را درید و سهراب در حالی که از درد فریاد می‌زد، به او گفت پدرش رستم انتقام وی را خواهد گرفت. وقتی رستم فهمید سهراب پسر اوست، از کیکاووس خواست برای سهراب نوش‌دارو بفرستد؛ اما کی‌کاووس تعلل کرد و سهراب جان سپرد.

ارابه‌ پرنده

در شاهنامه به رفتن کیکاووس به آسمان در داستانی اشاره می‌شود که زمانی‌که دیوها روز و شب در گوش شاه از رفتن به آسمان و کیف و لذت آن می‌گویند او تصمیم می‌گیرد که ارابه خود را به عقاب‌هایی عظیم و تیزپروازی ببندد و آنها را وادار کند تا او را به آسمان ببرند، اما طولی نمی‌کشد که پرندگان خسته شده و ارابه را رها می‌کنند و به این ترتیب کاووس از آسمان سقوط می‌کند اما رستم موفق می‌شود او را نجات دهد.

فتح سرزمین دیوها

در داستانی دیگر از شاهنامه کاووس دوباره به پیشنهادات و نصیحت‌های دیوها گوش داده و تصمیم می‌گیرد مارندران را فتح کند.

 مازندران امروزی کشور ایران در حقیقت در داستان‌های اساطیری تبرستان نام داشته و مازندرانی که در داستان‌های اساطیری به آن اشاره می‌شود طبق شاهنامه در ارتفاعات افغانستان امروزی و طبق سایر منابع اساطیری محلی در هندوستان یا آفریقا است.

با وجود مخالفت‌های بزرگان ایران‌زمین نظیر زال و رستم، کیکاووس به مازندران لشکرکشی می‌کند و در این حین شاه مازندران که از ماجرا باخبر شده فوراً از دیو سفید درخواست کمک می‌کند و او نیز با جادو کاری می‌کند که چشمان کاووس و تمامی لشکریانش تیره و تار شده و پراکنده شوند.

کاووس در این حال پیغامی به زال و رستم فرستاده و از آنان درخواست کمک می‌کند و رستم برای یاری او به مازندران می‌شتابد. رستم برای رسیدن به لشکریان آشفته ایران دو راه دارد؛ اولی راهی است دراز ولی امن که لشکریان ایران از آنجا عبور کرده و در بند جادوی دیو سفید گرفتار شده بودند و دومین راه، راهیست کوتاه ولی دشوار و پرخطر، پر از شیر و دیو و اژدها و جادو که رستم آن را برای رسیدن به کاووس انتخاب می‌کند.
 برون رفت پس پهلو نیم‌روز
 ز پیش پدر گُرد گیتی فروز
 دو روزه به یک روز بگذاشتی
 شب تیره را روز پنداشتی
 بدین سان همی رخش ببرید راه
 بتابنده روز و شبان سیاه

 شاهنامه فردوسی

هفت‌خان رستم

یکی از معروف‌ترین داستان‌های شاهنامه مربوط به همین سفر رستم برای رسیدن به لشکریان کیکاووس، داستان هفت‌خان رستم است. رستم به سرعت به سمت مازندران می‌تازد و طبق نصیحت زال مسیر کوتاه اما پرخطر را در پیش می‌گیرد که در این مسیر باید از هفت خانه عبور کند که به هفت خان رستم معروف هستند.

خان اول: شیر درنده در مقابل رخش

رستم مسیر دو روزه را در یک روز به تاخت می‌رود و زمانی که به دشتی می‌رسد تصمیم به استراحت می‌گیرد و زمانی که به خواب می‌رود شیری پیدا شده و به رخش نزدیک می‌شود. رخش از خود دفاع کرده و با دوپا بر سر شیر کوبیده و او را از پا در‌می‌آورد و رستم زمانی که بیدار می‌شود رخش را سرزنش کرده که چرا با شیر درگیر شده و او را بیدار نکرده است، چون اگر رخش صدمه ببیند رستم نمی‌تواند به مقصد برسد و لشکر ایران را نجات دهد و به این ترتیب قرار می‌شود که رخش در هنگام خطر رستم را بیدار و هوشیار کند.

خان دوم: تشنگی

در ادامه راه وقتی تشنگی بر رستم غلبه می‌کند او به دنبال قوچی به راه می‌افتد و در آخر موفق می‌شود با راهنمایی حیوان به آب برسد و در همان محل اندکی استراحت کند و به این شکل از تشنگی نیز نجات می‌یابد.

خان سوم: اژدها

رستم به راه خود ادامه داده و پس از طی مسافت زیادی تصمیم می‌گیرد برای استراحت در محلی توقف کند. پس از مدتی که رستم به خواب رفته است رخش اژدهایی را می‌بیند که به سمت رستم می‌خزد و فوراً سروصدا کرده و رستم را بیدار می‌کند اما در همان لحظه اژدها ناپدید می‌شود و رستم دوباره رخش را سرزنش می‌کند که بی‌دلیل او را از خواب بیدار کرده است. 

با خوابیدن رستم دوبار اژدها نمایان شده و آهسته به رستم نزدیک می‌شود و رخش نیز دوباره شیهه بلندی سر داده و رستم را بیدار می‌کند و دوباره اژدها پنهان می‌گردد. رستم که فکر می‌کند رخش بیهوده او را بیدار کرده، او را تهدید می‌کند که اگر این بار بیهوده بیدارش کند او را خواهد کشت!!!!

برای سومین بار رستم به خواب رفته و اژدها ظاهر می‌شود و به رستم نزدیک می‌گردد. رخش این‌بار سم بر زمین می‌کوبد و رستم فوراً بیدار شده و اژدها را می‌بیند و با کمک رخش موفق می‌شود اژدها را نابود کرده و جویی از خون به راه اندازد.

خان چهارم: جادوگر

پس از این اتفاق رستم به راه افتاده و به منطقه‌ای خوش آب‌وهوا می‌رسد و می‌بیند که دختری زیبا سفره‌ای رنگارنگ از انواع خوارکی و نوشیدنی در آن تدارک دیده و در گوشه‌ای نیز ساز طنبور (سازی شبیه به سه‌تار) قرار داده است. رستم از دیدن این مناظر خوشحال شده و به نواختن ساز و آوازخوانی مشغول می‌شود. دختر زیبا به او خوش‌آمد گفته و از او پذیرایی می‌کند، اما در حین صحبت کردن رستم نام یزدان را بر زبان آورده و جادوی دختر باطل می‌شود و یک‌باره به عجوزه‌ای تبدیل می‌شود که رستم با شمشیر او را نابود می‌کند.

خان پنجم: اولاد

پس از عبور از مسیری سخت و بارانی رستم به منطقه آفتابی می‌رسد که تصمیم به استراحت می‌گیرد و رخش را نیز برای چرا رها می‌کند و خود به خواب می‌رود. در همین حین دشت‌بانی که از مزرعه نگهبانی می‌داد ناسزاگویان رستم را بیدار کرده و به او می‌گوید که نباید اسبش را در مزرعه رها کند.
رستم که با صدای فریاد و ناسزای دشت‌بان بیدار شده است ، دو گوش دشت‌بان را با دست کنده و در دستان او قرار می‌دهد  و دشت‌بان خون‌آلود و گریان نزد صاحب مزرعه و اربابش که اولاد نام دارد بازمی‌گردد.

اولاد با سپاهی به محل حادثه بازگشته و به رستم حمله می‌کند. رستم تمامی سپاه را شکست داده و با کمند (طناب) اولاد را بسته، سوار رخش می‌شود و او را به دنبال خود بر روی زمین می‌کشد. اولاد طلب بخشش می‌کند و رستم به او می‌گوید که به دنبال دیو سفید هستم که پادشاه و لشکر ایرانیان را اسیر کرده و اگر تو راه را به من نشان دهی، پس از کشتن دیو سفید و شکست سپاه مازندران تو را خواهم بخشید. به این ترتیب اولاد راهنمای رستم برای ادامه مسیر می‌شود.

خان ششم: ارژنگ دیو

با راهنمایی اولاد رستم بالاخره به دروازه مازندران می‌رسد که ارژنگ دیو نگهبان آن است. رستم فوراً با او وارد نبرد شده و با دست‌های خالی سر دیو را از تنش جدا می‌کند.

 به ارژنگ سالار بنهاد روی
 چو آمد بر لشکر نامجوی
 یکی نعره زد در میان گروه
 تو گفتی بدرید دریا و کوه
 برون آمد از خیمه ارژنگ دیو
 چو آمد به گوش اندرش آن غریو
 چو رستم بدیدش برانگیخت اسپ
 بیامد بَر وی چو آذر گشسپ
 سر و گوش بگرفت و یالش دلیر
 سر از تن بکندش به کردار شیر
 شاهنامه فردوسی

خان هفتم: دیو سفید

رستم با کشتن ارژنگ دیو که نگهبان دژ مازندران و زندان کاووس شاه و همراهانش بود به آنجا وارد شده و می‌بیند که تمام یارانش نابینا شده‌اند. کاووس به او می‌گوید که اگر دیو سفید را بکشی و خون جگر و مغز او را در چشمان ما بریزی دوباره بینایی خود را بدست خواهیم آورد.
به این ترتیب رستم به تنهایی به انتهای غار رفته و دیو سفید که خواب بود را بیدار می‌کند و او را روی دستانش بلند کرده و بر زمین می‌کوبد و بلافاصله با خنجر جگر او را پاره کرده و خونش را در چشمان شاه و یارانش می‌ریزد.
با آزادی شاه و لشکر ایران و همراهی رستم آنها با پادشاه مازندران مبارزه کرده و او را شکست می‌دهند و در آخر رستم به قول خود به اولاد عمل کرده و نه تنها او را آزاد می‌کند بلکه فرماندهی مازندران را به او می‌سپارد و به همراه پادشاه و پهلوانان راهی ایران شده و به این ترتیب مازندران نیز جزوی از خاک ایران‌شهر می‌شود.

سیاوش(فرزند کیکاووس)

داستان سیاوش نیز از دیگر روایت‌های اساطیری مهم در دوره پادشاهی کیکاووس است. بر اساس این روایت، سودابه همسر کی‌کاووس به فرزند همسر خود سیاوش دل‌باخت؛ اما سیاوش نپذیرفت و امتناع کرد. سودابه از خودداری سیاوش عصبانی شد، به کیکاووس شکایت برد و او را متهم به خیانت به پدر کرد. به دستور موبد، برای آزمودن سیاوش آتشی برافروختند تا هر دو نفر از آن بگذرند و بی‌گناهی آن‌ها ثابت شود.

سیاوش به سلامت از آتش گذشت و بی‌گناه اعلام شد؛ اما سودابه برای گذر از آتش امنتناع کرد. سیاوش بعد از این موضوع با پدرش که او را متهم کرده بود قهر کرد و راه توران زمین را در پیش گرفت. افراسیاب، شاه توران، دختر خود فرنگیس را به ازدواج سیاوش درآورد. 

گرسیوز برادر افراسیاب که به سیاوش حسد می‌برد، دستور قتل سیاوش را داد و تورانیان به فرمان او، خون سیاوش را بر زمین ریختند.
چون خبر کشته شدن سیاوش به ایران رسید، رستم که سیاوش را تربیت کرده بود، بر کی‌کاووس خشم گرفت و او را عامل مرگ سیاوش دانست؛ سپس برای انتقام خون سیاوش، سودابه را کشت.

کی‌خسرو

 سومین پادشاه کیانی
 مدت حکومت: ۶۰ سال
 نام پدر: سیاوش
 فرزندان: نامعلوم

کیخسرو (Kay Khosrow) سومین شاه سلسله پادشاهان کیانی است که در داستان‌های حماسی او را «عادل» و «عالی‌رتبه» نامیده‌اند.او فرزند سیاوش، شاهزاده ایرانی و فرنگیس، شاه‌دخت توران بود که بعد از مرگ سیاوش متولد شد. مادرش فرنگیس، دختر افراسیاب، از ترس پدر خود، کیخسرو را به کوهستان نزد شبانان سپرد و خواست او را طوری پرورش دهند که از نژادش مطلع نشود و کسی از تورانیان نفهمد که پسری از سیاوش به‌جای مانده است.گودرز پهلوان ایرانی، شبی در خواب دید که سیاوش فرزندی به اسم کیخسرو در کشور توران دارد. پس پسرش گیو را که او نیز از پهلوانان ایرانی بود به توران فرستاد.
گیو پسر گودرز (از پهلوانان دوره کیانی) به جست‌و‌جوی کیخسرو شتافت و او را به‌همراه مادرش فرنگیس به ایران بازگرداند. وقتی کیخسرو به سرزمین پدری خود بازگشت، با عموی خود فریبرز (برادر سیاوش) بر سر جانشینی اختلاف پیدا کرد؛اما با فتح دژبهمن، شایستگی خود را بر همگان آشکار کرد؛ او که فره ایزدی به‌همراه داشت، برای خون‌خواهی پدرش به جنگ با افراسیاب به توران لشکر کشید و آنجا را به تسلط خود درآورد.
کیکاووس پادشاهی را به کی‌خسرو داد و طبق منابع اساطیری، او ۶۰ سال پادشاه ایران بود. کی‌خسرو را در منابع، شاهی صلح‌طلب معرفی می‌کنند که در عدالت سرآمد شاهان کیانی بود. او به روش نیاکان خود حکومت کرد و هرگز از دایره عدالت خارج نشد.

در زمان پادشاهی کیخسرو جنگ های بزرگی میان ایران و توران در می گیرد که در نهایت به پیروزی ایران می انجامد . یکی از این جنگ ها جنگ دوازده رخ است . در این جنگ دوازده پهلوان بزرگ ایران مانند گیو و گودرز با دوازده نامدار تورانی به جنگ تن به تن می پردازند.
پس از قریب به ۶۰ سال فرمانروایی ظفرمندانه به همراه پیروزی‌های بزرگ برای ایران، کیخسرو از تخت سلطنت کنار میرود و آن را برای جانشینش، لهراسب، باقی میگذارد. گفته می‌شود او به کوه‌ها برای عبادت رفت و عمر جاودان یافت ، در دوران سوشیانس او برای کمک باز خواهد گشت.

کیخسرو از دیدگاه عرفان
کیخسرو طبق گفتهٔ سهروردی عارف، صاحب فرّ کیانی بوده و معراج روحانی داشته و نفس او منقّش به انوار قُدس الهی شده بود و بوسیله آن انوار همهٔ انسانها او را تعظیم میکردند. همچنین در اشعار عارفان مانند حافظ و عطار به بزرگی و نیک‌رفتاری ستوده شده است، بعضی از پژوهشگران زمان او را نزدیک به ظهور زرتشت میدانند و در روایات مذهبی زرتشتیان و کتاب اوستا از او به عنوان کسی که سوار بر سروش آسمانی که در آخرالزمان رجعت میکند و به یاری سوشیانت برمیخیزد، یاد شده است.

کی لهراسب

 چهارمین پادشاه کیانی
 مدت حکومت: ۱۲۰ سال
 نام پدر: ارزان 
 فرزندان: گشتاسب، زریر

در اساطیر ایران، لُهْراسپ(Kay Lohrasp) یا آئوروت‌اسپه از پادشاهان کیانی است. کیخسرو پیش از عروج به آسمان او را به شهریاری ایران برگزید. این کار کیخسرو با اعتراض پهلوانان و بزرگان روبرو شد ولی بالاخره با دلایلی که کیخسرو آورد بر این انتخاب گردن نهادند. در شاهنامهٔ فردوسی لهراسپ پدر گشتاسپ است.

کی گشتاسب

 پنجمین پادشاه کیانی
 مدت حکومت: ۱۲۰ سال
 نام پدر: لهراسب
 فرزندان: اسفندیار، پشوتن، همای، فرشیدورد و حدود ۳۹ پسر دیگر که به او نسبت داده‌اند.

گُشتاسب یا گُشتاسپ یا کی‌گشتاسپ یا ویشتاسپ یا کی‌ویشتاسپ (به معنی دارنده اسب آماده) نام پادشاه کیانی در زمان زرتشت، پیامبر ایرانی، است. زرتشت به گشتاسب پناه برد و او دین وی را پذیرفت و از وی پشتیبانی کرد. در گاهان، زرتشت چهار بار از این فرمانروا نام می‌برد که سه باز آن به گونه کی‌گشتاسب است. کی به معنی رئیس عشیره و فرمانروا بوده و عنوان فرمانروایان دودمان کیانیان است که گشتاسب نیز یکی از آنان بوده است. هم‌چنین گفته‌اند که عنوان کی و کَوی در ایران شرقی معنی شاه داشته‌است.

مهمترین رخداد این دوره پیدایش زرتشت پیامبر باستانی ایران است.

آئین زرتشت :
در کشور ویشتاسب ، زرتشت  به دعوت خلق به مزدا پرستی  اصلاح شده ای قیام نمود .این کیش با آئینی که بر پرستش مظاهر طبیعت استوار بود و به ویژه با “دیویسنا” مغایرت داشت .ص51* بنا برروایت های جدید تر نحستین پیرو زرتشت پسر عمو او بود  و سپس پدر او . 
هرتسفلد عقیده دارد  که نخستین تعالیم دینی زرتشت در سیستان بوده است و نجات دهندگان آینده عالم ، از نطفه زرتشت در دریای کیانسه یعنی دریاچه هامون پنهان شده و 99999 فروهر آنرا حفاظت می کنند ص.4د.این دریاچه مولد نجات دهنده عالم است…..زبان اوستای قدیم باید یکی از لهجه های شرقی ایران باشد.

گشتاسب بنابر روایات دینی
از میان پادشاهان قدیم گشتاسب کسی است که نام او بیشتر از همه در ادبیات پارسی میانه ذکر شده‌است. وی پسر و جانشین لهراسپ بود. در دین‌کرد آمده‌است که زرتشت در سی سالگی نخستین الهام را از اهورامزدا دریافت. ده سال بعد هفتمین وحی بر او صورت گرفت و گشتاسب در همین هنگام دین زرتشت را از او پذیرفت. بزرگترین لشکرکشی این پادشاه جنگ‌هایی بود که با ارجاسپ پادشاه خیونان کرد. سپاه ارجاسپ از چینیان و دیگر اقوام خارجی ترکیب شده‌بود. جنگ های سخت با این پادشاه سرانجام به پیروزی گشتاسب و دین زرتشت پایان یافت. بنابر روایت بندهش نبرد قطعی میان ویشتاسب و ارجاسپ در کوه کومس واقع در مرزسمنان وگرگان رخ داد. بعد از پیروزی گشتاسب پادشاهان بزرگ را به دین نو خواند و برای هر یک نسخه‌ای از کتاب اوستا همراه یکی از مغان فرستاد تا آنان‌را به دین زرتشت رهبری کنند.

گشتاسب بنابر روایات ملی 
دربارهٔ ویشتاسپ (بشتاسب، بشتاسف، گشتاسپ) طبری، مسعودی، دینوری، حمزه اصفهانی، ابوریحان بیرونی، مطهر بن طاهر مقدسی، ثعالبی، دقیقی، فردوسی و ابن بلخی روایاتی نقل کرده‌اند. چون سی سال از سلطنت گشتاسپ گذشت زرتشت از آذربایجان به دربار او رفت و دین جدید را در آنجا اظهار کرد و کتاب موسوم به اوستا که با خط زرین بر روی دوازده هزار پوست گاو نر نوشته شده‌بود، بر پادشاه عرضه کرد. گشتاسپ‌شاه دین زرتشت را پذیرفت و آتشکده‌ها بنا کرد. بعد داستان واقعهٔ جنگ ارجاسپ پادشاه توران پیش می‌آید. ارجاسپ بر کشور گشتاسپ حمله‌ور شد. گشتاسپ برای دفاع، مردانی چون جاماسپ (داماد زرتشت)، زریر برادر خویش و دو پسرش بستور و اسفندیار (سپندیاذ) را داشت. تورانیان بر اثر پهلوانی‌های اسفندیار شکست داده شدند ولی گشتاسپ بر اثر افتخاراتی که نصیب فرزندش اسفندیار شده بود بر او رشک برد و او را به جنگ رستم گسیل کرد. در این جنگ اسفندیار به دست رستم کشته شد.

در شاهنامه فردوسی چهره گشتاسب بکلی با آنچه در اوستا میبینیم ناسازگار است. در حماسه فردوسی گشتاسب شاهی خودکامه و ستمگر است که نمی‌تواند از ایران در برابر تاخت و تاز تورانیان پدافند کند و به سیستان می‌گریزد. اینگونه که پیداست دو روایت درباره گشتاسب‌شاه در دست بوده‌است. یکی روایت موبدان زرتشتی و دیگری روایتی از زندگی و کارکرد گشتاسب در میان مردم ایران. همین روایت دوم است که در شاهنامه بازتاب یافته‌است.

بهمن

اسفندیار هنگام مرگ تربیت بهمن را به رستم سپرد و رستم به او آیین پهلوانی را تمام و کمال آموخت. اما بهمن پس از رسیدن به پادشاهی به خونخواهی پدرش از اصطخر به سیستان لشکر کشید، فرامرز پسر رستم از حرکت سپاه بهمن آگاه گشت. او هم با لشکری عزم جنگ به سوی لشکر بهمن که از فارس می‌آمد، شتافت. این دو لشکر در محل کنونی این شهر به هم تلاقی کرده و پس از زد و خورد، بهمن پیروز گشت. گویند که از شرق محل نبرد داری تهیه کرده و در غرب محل نبرد، آن دار را استوار ساخت و فرامرز را در آنجا به دار آویخت. امروزه این دو محل در دو سوی شهر بم قرار دارند. به طوری که محلی را که دار از آنجا تهیه شده به نام دارستان و محلی را که فرامرز به دار آویخته شده، دارزین می‌نامند.

همای
 هفتمین شاه کیانی
 مدت حکومت: ۳۲ سال
 نام پدر: بهمن
 فرزندان: داراب

بعد از بهمن، دختر او «همای»، معروف به «چهرآزاد» به حکومت رسید. دوره پادشاهی او به نسبت دوره‌های حکومت طولانی‌مدت دیگر پادشاهان کیانی، کوتاه بود؛ در شاهنامه مدت حکومت او ۳۲ سال و برخی از دیگر منابع ۳۰ سال ذکر شده است. در شاهنامه چنین آمده است که همای، محبوب پدر خود (بهمن) بود و ازاین‌رو برای سلطنت برگزیده شد؛ همای محبوب پدر خود بود و پدرش(بهمن) با او ازدواج کرد و وی را به عنوان جانشین خود برگزید. بهمن هم‌چنین فرزندی را که همای آبستن‌اش بود، به عنوان جانشین مشروع سلطنت معرفی کرد. پس از درگذشت وی، همای پسری به دنیا آورد اما برای حفظ سلطنت برای خود، نوزاد را به دایه‌ای سپرد و اعلام کرد که بچه، مرده زاده شده بود. همای سرانجام نوزاد را در جعبه‌ای چوبی نهاد و آن را به رود فرات (به نوشته‌ی طبری و بلعمی، رود کر در فارس) افکند. بچه را مردی رخت‌شوی یا آسیابان نجات داد و او را «داراب» نام نهاد. داراب بزرگ شد، هویت‌اش دانسته شد، و سرانجام به تخت پادشاهی نشست. ازدواج همای با پدر تنی‌اش مورد تردید برخی منابع تاریخی اسلامی (مانند ابن بلخی، که مدعی است وی تا پایان عمر باکره بود) قرار گرفته است، شاید بدین سبب که آنان از ثبت خبر این ازدواج هم‌خون، که تابویی بسیار اکید در اسلام است، اکراه داشته‌اند.

کی داراب
 هشتمین شاه کیانی
 مدت حکومت: ۱۲ سال
 نام مادر: همای
 فرزندان: دارا

«داراب» یا «کی‌داراب» پسر همای بود. به گفته روایت‌های اساطیری، داراب از ازدواج مادرش با پدربزرگش (بهمن) زاده شد. او را در کودکی به آب سپردند و یک رخت‌شو (یا آسیابان) او را بزرگ کرد. داراب در بزرگسالی از نسب خود آگاهی یافت، نزد همای بازگشت و پس از او، به تخت سلطنت نشست. 
در شاهنامه 
داراب در یکی از نبردهای خود به روم با فیلقوس (فیلیپ دوم مقدونی) نبرد می‌کند و سپاه او را شکست می‌دهد و پس از آشتی، دختر فیلقوس، ناهید را به همسری برمی‌گزیند و با خود به ایران می‌آورد. داراب از ناهید به دلیل نفس بدبویش دل‌آزرده می‌شود و او را که به اسکندر باردار است به روم باز می‌گرداند، و اسکندر در خانهٔ فیلقوس به دنیا می‌آید. به دلیل ترس از سرافکندگی، این راز پنهان نگاه داشته می‌شود و اسکندر پسر فیلقوس به شمار می‌آید و کینهٔ ایرانیان در دل رومیان ریشه می‌گیرد. داراب که همسر دیگری برگزیده است، دارا از او زاده می‌شود. داراب، دارا را جانشین خود می‌کند و در می‌گذرد. دارا در برابر اسکندر شکست می‌خورد.

منابع 
 
 کریستین‌سن، آرتور امانوئل. کیانیان. مترجم: ذبیح‌الله صفا. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۱. 
 یارشاطر، احسان، و دیگران. تاریخ ایران کمبریج جلد سوم، قسمت اول. مترجم: حسن انوشه. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۳. 
 صفا، ذبیح‌الله. حماسه‌سرایی در ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴.