حسن بن علی وشاء

حسن بن علی بن زیاد الوشّاء بجلی کوفی فردی از طایفه بجلی بود. وی در اواسط سده دوم هجری در کوفه به دنیا آمد و زمان درگذشت او، نیمه اوّل سده سوم هجری تخمین زده شده‌است. نسب ابو محمد حسن بن علی وشاء به الیاس صیرفی خزاز می‌رسد. وی در میان محدثان شیعه فردی مورد اعتماد و موثق می‌باشد. بنا به گفته طوسی و نجاشی، از رجال حدیثی شیعه، حسن بن علی وشاء از اصحاب علی‌بن موسی الرضا و از یاران علی النقی — امام هشتم و دهم شیعیان دوازده‌امامی — بود. اما برقی رجال‌شناس شیعه، در کتاب رجال البرقی وی را از اصحاب موسی بن جعفر، علی بن موسی الرضا و علی النقی — امام هفتم و هشتم و دهم شیعیان دوازده‌امامی —می‌داند. بر اساس منابع شیعی، برای حسن بن علی، شاگردانی در علم حدیث گزارش کرده‌اند که احمد بن محمد بن خالد، احمد بن محمد بن عیسی از جمله آنها می‌باشند. وی در حدیث از افرادی همچون صفوان بن یحیی نقل روایت داشته‌است. از جمله آثار وی مسائل‌الرضا، ثواب الحج، المناسک و نوادر می‌باشد.

نسب و تبار 
نسب ابو محمد حسن بن علی وشاء به الیاس صیرفی خزاز می‌رسد. الیاس بن عمرو بن الیاس بجلی کوفی صیرفی خزاز، شیعه دوازده امامی می‌باشد. وی از اصحاب جعفربن محمد و علی بن موسی الرضا بوده و از آنها روایت نقل کرده‌است. پسران وی عمرو، یعقوب و رقیم می‌باشند. الیاس بن عمرو صاحب کتاب الحدیث است
ابوالقاسم خویی رجال‌شناس شیعه در کتاب معجم رجال الحدیث و طوسی یکی دیگر از رجالیان شیعه در کتاب رجال خود بیان می‌کنند: حسن بن علی خزاز همان حسن بن علی بن زیاد وشاء می‌باشد. نجاشی دانشمند علم رجال در کتاب رجال از وی به عنوان نوه دختری الیاس صیرفی خزاز یاد می‌کند.
لقب‌های مشهور وی بَجَلّی، وشّاء، خزّاز و ابن بنت الیاس (پسرِ دختر الیاس) است.

زندگی‌نامه 
به گفته طوسی و نجاشی، حسن بن علی وشاء از محدثان شیعه و از اصحاب علی‌بن موسی الرضا و از یاران علی النقی می‌باشد. برقی رجال‌شناس شیعه، در کتاب رجال البرقی وی را از اصحاب موسی بن جعفر، علی بن موسی الرضا و علی النقی نام می‌برد.
زادگاه وی کوفه است و بدین جهت کوفی هم نامیده می‌شود؛ گرچه از پاره‌ای از روایات این چنین برداشت می‌شود که او اهل بغداد باشد. آن گونه که شواهد نشان می‌دهد، در اواسط سده دوم هجری، به دنیا آمد. خویی دانشمند علم رجال در کتاب معجم؛ کنیه ابو محمد را برای حسن بن علی وشاء ذکر می‌کند. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که حسن بن علی وشاء از جمله محدثانی بوده که از وی کسب اجازه حدیث می‌کردند. احمد بن محمد بن عیسی قمی نمونه افرادی هست که از او طلب اجازه حدیث کرده‌است. به گزارش ربانی سبزواری در معارف مسائل مربوط به اصول دین، اخلاق و احکام عملی (فقه) نام حسن بن علی به چشم می‌خورد. حسن بن علی ابتدا مذهب واقفیه رو انتخاب کرد ولی بعد مدت کوتاهی از اعتقاد خود برگشت و پیروی علی بن موسی الرضا شد. در تاریخ در زمینه سال و مکان درگذشت وی، چیزی در دست نیست. لیکن از نگاهی به زندگی شاگردان و اساتید وی چنین به دست می‌آید که او در نیمه اوّل سده سوم هجری درگذشته است.

گرایش به مذهب شیعه 
در زمان زندانی بودن موسی بن جعفر، مردم به وکلای وی مراجعه می‌کردند و اموال بسیاری را به آنها می‌سپردند. بعد از درگذشت موسی بن جعفر؛ این وکلا برای تصاحب اموال مردم؛ مدعی شدند که موسی بن جعقر زنده بوده و قیام خواهد کرد. این افراد که سر دسته آنها علی بن ابی حمزه بطائنی و زیاد بن مروان قندی و عثمان بن عیسی بودند؛ مذهبی به نام واقفیه را ایجاد و ترویج کردند. حسن بن علی وشاء جزء افرادی بود که در انتخاب و گزینش علی بن موسی الرضا اندک زمانی دچار حیرت و سرگردانی شد. بدین خاطر او را واقفیه نامیده‌اند ولی به زودی و به دنبال مشاهده بعضی از اتفاقاتی که در زمان علی بن موسی الرضا افتاد از این اعتقاد باطل عدول کرد و به مذهب شیعه دوازده امامی رجوع کرد.

فعالیت‌های علمی

اساتید و شاگردان 
حسن بن علی وشّاء استادان فراوانی داشته‌است. ابوالقاسم خوئی در کتاب معجم خود بیش از ۳۰ استاد را برای وی ذکر می‌کند. ازمیان مشایخی که وی از آنان حدیث شنیده، می‌توان به حسن بن علی بن فضال، حماد بن عثمان، درست بن ابی منصور واسطی، عبداللّٰه بن سنان و عبد اللّٰه بن مسکان، صفوان بن یحیی، علی بن ابی حمزه اشاره کرد. همچنین افرادی همچون احمد بن محمد، و احمد بن محمد بن خالد، و احمد بن محمد بن عیسی، و حسین بن سعید، و سهل بن زیاد، و عبدالله بن موسی، و علی بن الحسن بن فضال، و علی بن محمد بن یحیی الخزاز از وی نقل حدیث کرده‌اند.

آثار 
در کتب اربعه، نام او در ۸۹۳ سند، در ابواب مختلف فقهی و غیر فقهی، واقع شده‌است. ابومحمد وشّاء دارای آثار و تالیفاتی است که از جمله آنها مسائل‌الرضا، ثواب الحج، المناسک و نوادر نام برده می‌شود. طوسی رجال‌شناس شیعه در کتاب الفهرست خود می‌گوید: حسن بن علی کتابی تألیف کرده‌است که احمد بن محمد بن عیسی از وی روایت می‌کند.

جایگاه در علم رجال و حدیث 
عطاردی، حدیث‌شناس شیعه گزارش می‌کند که حسن بن علی وشاء در میان محدثان شیعه فردی مورد اعتماد و موثق می‌باشد. وی کسی است که در خراسان نزد علی بن موسی الرضا رفته و مستقیم سؤالاتی را از او پرسیده‌است. در کتاب مسندالرضا نام سیصد و شصت نفر که بدون واسطه از علی‌بن موسی‌الرضا اخذ حدیث کرده‌اند ذکر شده که در میان آنها فقط دو تن را بانوان شکل داده‌اند. یکی از این بانوان فاطمه دختر علی‌بن موسی‌الرضا است که دو حدیث از پدرش روایت می‌کند و دیگری کنیزی به نام عذرا، از خدمتگزار علی بن موسی الرضا بوده‌است. عطاردی تأکید می‌کند که راویان علی‌بن موسی‌الرضا همگان بر یک طریقه و مذهب نبوده‌اند. او در کتابش گزارش می‌کند که حسن بن علی وشاء روایات زیادی در زمینه‌های مختلفی اصول و فروع همچون توحید، نبوت، امامت، حدیث، دعا، طهارت، نماز، روزه، زکات، حج، زیارت، ازدواج، معیشت، صید، اشربه از علی‌بن موسی‌الرضا نقل کرده‌است.

یادداشت‌ها

پانویس

منابع 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

اسلام‌شناسان مسلمان شیعه
اهالی عراق
راویان حدیث
رجال حدیث شیعه
روحانیان شیعه اهل عراق
شاگردان امامان شیعه
شاگردان علی بن موسی الرضا
عالمان شیعه
محدثان اهل عراق
محدثان شیعه دوازده‌امامی