نقش مایه واق

واق یا درخت سخنگو، که درختی بارور از میوه هایی از نوع انسان و حیوان است، ششمین نقش مایه از مجموع هفت نقش مایه و کهن الگوهای نگارگری، کتب آرائی، قالی بافی، سفال گری و معماری ایرانی ست (اصول هفتگانه هنر ایرانی). افسانه‌ درخت سخنگو، یا درخت واق، و نقوش آن، بخشی از هنر تخیلی ایرانی و اسلامی چه در حوزه نگارگری و چه در سایر هنرها به‌شمار می‌رود. و خاستگاه آن‌، پنهان در اعماق متون داستان‌ها، و افسانه‌هاست. درخت واق، درختی ست که در بیان اساطیری، در طول زمان، از نظرها پنهان گشته و ناپدید شده است. بنابر داستان های اسلامی نیز، در قرآن از درختی با سرهایی از شیاطین یاد شده است. انواع گوناگون این نقوش شامل ترکیبات تزیینی «انسان- گیاه» و «حیوان- گیاه» است و به صورت تذهیب در حاشیه و یا در متن آثار نگارگری، تصویرسازی کتب، و برخی دیگر از هنرهای دستی همچون سفالگری و قلم‌زنی پدیدار شده است. خاستگاه نقش مایه واق از قرن ششم هجری به این سو، و در سرزمین های شرقی یافت شده است. در حقیقت نقوش واق به‌عنوان نقشی تزیینی، مهم و بنیادین در هنر شرق به‌شمار می‌رود؛ به‌ویژه این که نقوش، بعدها در حاشیه فرش‌های مغولی و هندی فراوان به کار گرفته شده اند.

در تبارشناسی نقش مایه واق، باید در نظر داشت که در برخی جوامع، در ریشه های اساطیری و افسانه های باستان، درخت به عنوان عنصری مقدس، مورد احترام و پرستش واقع می‌شده است. درخت در کهن‌ترین تصویرش، درخت کیهانی غول پیکری است که رمز کیهان و آفرینش است. با توجه به ارتباط تنگاتنگ درخت با زندگی بشر، بسیاری از جوامع حالتی از قداست را برای درخت قائل بوده اند. رابطه انسان و درخت و قدسیت آن تا بدانجا پیش رفته است، که  در برخی فرهنگ ها، زایش انسان را از بطن درخت می پنداشتند و از سوی دیگر، در برخی از تصاویر، درخت ها بوده اند که از بطن بدن انسان می روییدند. در حقیقت این اعتقاد بخشی از مراسم آیینی، مذهبی، سحر و جادو و منشا آثار هنری برخی از اقوام را شکل می داده و تحت تأثیر قرار داده است. نقش واق، در حقیقت اصل ششم هنر نگارگری ایران است، که تقریباً از سده ششم هجری بطور خاص وارد هنر کتاب آرایی ایران گردیده است. این نقاشی ترکیبی از عناصر گیاهی و شاخ و برگ های گل ها و صورتک های انسانی و حیوانی است و بیشتر در حواشی نسخه ها، روی جلدها، حواشی نگاره های تک برگی و غیره از آن به کار رفته است. منشأ پیدایش این نوع نقاشی و به ویژه عنوان آن، موقوف به افسانه ای در باب درختی در جزایر واق واق است. درخت سخنگو و درخت واق واق دو نمونه از نمونه درختان افسانه‌ای هستند که در فرهنگ و هنر اسلامی وارد شده‌اند، و با اتکا بر افسانه ی سحرانگیزی که آن ها را شکل داده است، قسمت اعظمی از خلقت طرح ها و نقوش را به خود اختصاص داده اند. اشکال واق که توسط نگارگران ایرانی ارائه شده‌اند، اختلاط و امتزاج ترکیب‌های تزیینی و تخیلی را به نحو زیبایی به نمایش گذاشته‌اند. نقوش تزیینی واق، که ترکیبی از سر جانداران طبیعی یا تخیلی با ساقه ها و گل های اسلیمی و ختایی است و به عنوان یکی از نقش مایه های اصلی قالی بافی ایران مطرح می شود و در طرح های مختلفی چون لچک ترنج و درختی جلوه گر گردیده است، پایه و اساس خلق بسیاری از نگارگری ها، و موتیفی بنیادین در هنر ایرانی ست.

منابع