ثقةالاسلام

ثقت الاسلام عنوانی عام برای احترام و تکریم عالمان شیعه اثنی عشری است و در گذشته به عالمی گفته می‌شده‌است که تحصیلات دینی را در حد معینی به انجام رسانده، اما هنوز به بالاترین درجه روحانیت در سلسله مراتب دینی که به آیت الله معروف است، نرسیده باشد.

در گذشته نه چندان دور، این لقب معمولاً به کسانی گفته می‌شده‌است که تحصیلات خود را در سطوح ۱ و ۲ حوزه‌های علمیه به پایان رسانده و مدرک فقه اسلامی و الهیات (اصول دین) را کسب کرده بودند. همچنین ثقت الاسلام یک لقب کلی برای اشخاص مورد اعتماد و مورد احترام مسلمانان است که نشان دهنده دارا بودن سطح معینی از دانش حوزوی است.

ریشه لغوی 
لغت ثقت الاسلام [به زبان انگلیسی: Seghatoleslam] [به زبان عربی: ثقة الاسلام] از دو کلمه عربی گرفته شده‌است: ثقه به معنای فرد امین و مورد اعتماد، و اسلام که اشاره به دین اسلام دارد. از این رو می‌توان این لغت را فرد مورد اعتماد اسلام ترجمه کرد.

در علم رجال، از نظر اصولیان، برای افتاء راهی جز رجوع به اخبار ثقات نیست و ثقت الاسلام به راویانی گفته می‌شود که عدالت و وثاقت آنها صریحاً احراز شده باشد.

ثقت الاسلام به عنوان لقب 
در مذهب شیعه، لقب ثقت الاسلام اغلب به عنوان پله ای به سوی لقب عالی آیت الله تلقی می‌شده‌است؛ زیرا فرایند آیت الله شدن مستلزم سال‌ها مطالعه و تحقیق، فراتر از آنچه برای لقب  ثقت الاسلام لازم بود، می‌باشد.

استفاده از ثقت الاسلام به عنوان لقب، در ایران، علیرغم دارا بودن اکثریت شیعه، زیاد رایج نیست. اگر چه در گذشته، در کشورهای دیگر با جمعیت قابل توجه شیعه، مانند عراق، نیز از این لقب استفاده می‌شده‌است.

شایان ذکر است که استفاده از القاب مذهبی در مذهب شیعه یکسان نیست و می‌تواند در نحوه استفاده و درک القاب در زمینه‌های مختلف تفاوت‌هایی وجود داشته باشد.

ثقت الاسلام نخستین بار به عنوان لقب، برای محمد بن یعقوب کلینی (۲۵۸–۳۲۹ ه‍. ق)، گردآورنده کتاب الکافی به کار رفت. به گفته کاظم مدیر شانه چی در کتاب علم الحدیث، کلینی در زمان خود به ثقت الاسلام معروف بود.

تفاوت القاب آیت الله، حجت الاسلام و ثقت الاسلام 
القاب روحانیون شیعه در ایران از نظر مفهومی در طول تاریخ تغییر کرده‌است؛ مثلاً لقب ثقت الاسلام که برای طلاب سطوح ۱ و ۲ حوزه‌های علمیه به کار می‌رفته‌است، در گذشته لقب علمای بزرگ بوده‌است. علاوه بر این، برخی از القاب در قرن اخیر در بین روحانیون رایج شده‌است، به عنوان مثال، لقب آیت الله العظمی به مراجع تقلید گفته می‌شود یا در مقطعی از زمان، لقب آخوند برای علمای بزرگی چون ملا محمد کاظم خراسانی یا ملا محمد باقر مجلسی استفاده می‌شده‌است.

لازم است ذکر شود که این القاب در محیط حوزه‌های علمیه کاملاً عرفی است و توسط نهاد خاصی اعطاء نمی‌گردد.

در گذشته نه چندان دور ثقت الاسلام به طلاب سطح ۱ و ۲ (اصطلاحاً طلاب مقدمات‌خوان) گفته می‌شده‌است. هم‌اکنون در حوزه‌های علمیه ایران، هدف اصلی در دوره مقدمات، آموزش ادبیات عرب (صرف، نحو، معانی و بیان) و آشنایی طلاب با دروس پایه، مثل منطق و فقه است، که به‌طور معمول از کتاب‌های جامع المقدمات، سیوطی، المغنی و غیره استفاده می‌شود.

مدت زمان تدریس، معمولاً برای آموزش ادبیات عرب سه سال، و برای دروس منطق و فقه هم سه سال طول می‌کشد.

لقب ثقت الاسلام در گذشته، لقب علمای بزرگی مانند شیخ محمد بن یعقوب کلینی و شیخ صدوق بوده‌است. لازم است ذکر شود که در حال حاضر در حوزه‌های علمیه ایران از این لقب استفاده نمی‌گردد.

حجت الاسلام به طلاب سطح ۳ گفته می‌شود. در این دوره به‌طور معمول در علم اصول، کتاب‌هایی نظیر: معالم الاصول یا اصول استنباط، الموجز، اصول الفقه مظفر، رسائل و کفایة الاصول تدریس می‌شود. در علم فقه نیز کتاب‌هایی نظیر شرح لمعه و مکاسب تدریس می‌شود. معمولاً مدت زمان این دوره آموزشی، چهار سال بطول می‌انجامد.

پس از ورود طلاب به مرحله بعد (سطح ۴) و رسیدن به دوره تحصیلی درس خارج (دروس عالی حوزه) لقب حجت الاسلام والمسلمین بر روی آنان گذاشته می‌شود. این مرحله بالاترین دوره دروس حوزوی به‌شمار می‌رود که با هدف مجتهد شدن طلاب در دو رشته فقه و اصول و یافتن توان استنباط احکام، از منابع اصیل کتاب (علوم قرآنی) ، سنت، عقل و اجماع] برپا می‌شود و معمولاً متنِ درسیِ خاصی ندارد؛ ولی برای نظم بخشیدن به مطالب، مباحث براساس کفایة الاصول در اصول فقه و جواهر الکلام، تحریر الوسیله و عروة الوثقی در فقه طرح می‌شود و در حقیقت دوره تحقیقاتی حوزه محسوب می‌شود. مدت زمان تدریس، به‌طور معمول حداقل چهار سال طول می‌کشد.

در زمان‌های گذشته، لقب حجت الاسلام والمسلمین برای مراجع تقلید به کار برده می‌شد، چنانچه رساله‌های مرحوم آیت الله سید حسین طباطبایی بروجردی با عنوان حجت الاسلام والمسلمین بروجردی چاپ شده، یا در گذشته محمد غزالی دارای این لقب بوده‌است، اما امروزه این القاب معنای دیگری دارد.

آیت الله به کسی گفته می‌شود که دوره درس خارج (دروس عالی حوزه) را با موفقیت به پایان رسانده و به درجه اجتهاد رسیده باشد. اجتهاد به این معناست که شخص مورد نظر، با استفاده از ادله و مبانی فقهی و اصولی، خود توانایی استنباط احکام را داشته باشد.

مجتهد خود بر دو قسم است: گونه اول کسی است که در برخی از ابواب فقه مجتهد است، که وی را مجتهد متجزی می‌نامند، و گونه دوم کسی است که در تمام ابواب فقه مجتهد است، که وی را مجتهد مطلق می‌نامند.

علاوه بر گذراندن تحصیلات عالی فوق الاشاره، شخص باید چندین سال نیز درس خارج فقه اسلامی یا اصول را نیز تدریس کند تا بر وی عنوان آیت الله داده شود.

ثقت الاسلام به عنوان نام خانوادگی در ایران 
در حالی که ثقت الاسلام اساساً به‌عنوان لقب در اسلام شیعی مطرح بوده‌است، در برخی از خانواده‌های ایرانی به عنوان نام خانوادگی استفاده شده‌است. این امر به این دلیل است که در بسیاری از فرهنگ‌ها، استفاده از القاب مذهبی به عنوان نام خانوادگی، یا استفاده از اصطلاحات مذهبی یا فرهنگی، که هویت آنها را به عنوان نام خانوادگی آنها منعکس می‌کند، رایج است.

با این حال، شایان ذکر است که استفاده از ثقت الاسلام به عنوان نام خانوادگی در جهان اسلام نسبتاً غیر معمول است و بیشتر به برخی از کشورها مانند ایران محدود می‌شود. در کشورهای دیگر، حتی کشورهایی که جمعیت مسلمان شیعه قابل توجهی دارند، استفاده از نام‌های خانوادگی دیگری که نشان‌دهنده هویت فرهنگی یا قومی آن‌ها است، رایج‌تر است.

خانواده‌های معروف ثقت الاسلام در ایران 
ممکن است افرادی با این نام خانوادگی در شیراز، تبریز یا سایر نقاط ایران زندگی کنند، زیرا این یک نام خانوادگی خاص در ایران است. خانواده‌های معروف ثقت الاسلام در ایران، خانواده‌های زیر را شامل می‌گردند، اگرچه فقط محدود به موارد زیر نمی‌گردند:

۱. میرزا علی آقا ثقت الاسلام تبریزی (۲۹ دی ۱۲۳۹–۹ دی ۱۲۹۰ خورشیدی) ملی‌گرای ایرانی بود که در جریان انقلاب مشروطه ایران در تبریز زندگی می‌کرده‌است. او یکی از روحانیون اصلاح‌طلب شیعه بود.

۲.  سید زین العابدین ثقت الاسلام (معروف به  سیدعلی ثقت الاسلام ارسنجانی) (آذر ۱۳۰۲ - خرداد ۱۳۷۹ خورشیدی) روحانی شیعه ایرانی بود که در شهر ارسنجان (استان فارس) و شیراز زندگی می‌کرد. وی یکی از تأثیرگذارترین و با نفوذترین عالم دینی در بین مردم ساکن در شهرستان ارسنجان، به‌خصوص شهر ارسنجان بوده‌است. وی در حین مدیریت حوزه علمیه ارسنجان، به تدریس فقه و علوم اسلامی مشغول بود.

۳. شیخ محمدعلی ثقت الاسلام اصفهانی (۱۲۳۳–۱۲۷۹ خورشیدی) روحانی شیعه ایرانی ساکن اصفهان بود. وی از علما و فقهای بزرگ عصر خود در شهر اصفهان (استان اصفهان) بوده‌است و دانش و تخصص کاملی در تمامی حوزه‌های فقه اسلامی داشت.

۴. سید عبدالله ثقت الاسلام (۱۱ مرداد ۱۲۴۷–۱۷ تیر ۱۳۴۱ خورشیدی) یک روحانی شیعه دوازده امامی ایرانی بود که در اصفهان و نجف (عراق) زندگی می‌کرده‌است. وی در نجف به تدریس و تألیف کتب اشتغال داشت و آثار ارزشمندی در علوم اسلامی از خود به جای گذاشته‌است.

جستارهای وابسته 
 آخوند
 درس خارج
 مجتهد
 شیعه اثنی عشری

پانویس

منابع 
 دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۳ش). لغت‌نامه. تهران: انتشارت دانشگاه تهران، چاپ اول.
 ضوابطی، مهدی. (۱۳۵۹ش). پژوهشی در نظام طلبگی. تهران.
 ربانی خوراسگانی، علی. (تابستان ۱۳۸۴ش). نهاد مرجعیت شیعه و نقش آن در تحولات اجتماعی ایران معاصر. مندرج در فصلنامه شیعه‌شناسی، سال سوم، شماره ۱۰.
 شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۰۸ق). الرعایة فی علم الدرایة. قم: چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال.
 قمی، عباس. (۱۳۲۷ش). فوائدالرضویة: زندگی علمای مذهب شیعه. تهران.
 قمی، عباس. (۱۴۰۹ق). الکنی و القاب. تهران: مکتبة الصدر.
 مدرس تبریزی، محمدعلی. (۱۳۶۹ش). ریحانة الادب. تهران.
 حسینی، سید محمد حسین. (۱۳۹۳ش). بزرگداشت مرحوم آیت‌الله حاج سیّد علی ثقةالاسلام. ارسنجان.
 کسروی، احمد. (۱۳۵۶ش). تاریخ مشروطه ایران. تهران.
 متینی، جلال. (۱۳۶۲ش). بحثی درباره سابقه تاریخی القاب و عناوین علما در مذهب شیعه. در فصلنامه ایران نامه.
 مدیر شانه چی، کاظم. (۱۳۵۶ش). درایة الحدیث. مشهد.
 مدیر شانه چی، کاظم. (۱۳۶۲ش). علم الحدیث. قم.
 زارع، جعفر. (۱۳۹۳ش). شعری در رثای آیت الله ثقه الاسلام ارسنجانی.
 مجلسی، محمد باقر. (۱۴۰۳ق). بحار الانوار. بیروت.
 ناظم الاسلام کرمانی، محمد. (۱۳۶۲ش). تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. تهران.
 نراقی، حسن. (۱۳۵۵ش). کاشان در جنبش مشروطه ایران. تهران.
 انوری، حسن. (۱۳۹۰ش). فرهنگ سخن. ج۱، ص۱۹۵.
 ابراهیمی، محمدحسین. (۱۳۹۹ش). تاریخ مدرسه سعیدیه ارسنجان. (شرح حال و زندگی خاندان ثقه الاسلام ارسنجانی ). قم: مجمع ذخائر اسلامی.

 Calmard, Jean. (2009). "Ayatollah". In Esposito, John L. (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World (Online ed.). Oxford University Press. Doi:10.1093/acref/9780195305135.001.0001.
 Glassé, C. (2013). The new encyclopedia of Islam. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. p. 71. ISBN 978-0-7591-0189-0
 Nasr, Seyyed Hossein. Dabashi, Hamid. and Vali, S. (1989). Expectation of the Millennium. SUNY Press. ISBN 978-0-88706-844-7
 Golkar, S. (2017). Clerical militia and securitization of seminary schools in Iran. Contemporary Islam, 11(3), pp.215–235. Doi: 10.1007/s11562-017-0384-8. S2CID 151998952.
 AncientFaces. (n.d.). Seyed Zeinolabedin Seghatoleslam biography. [online] Available at: Seyed-Zeinolabedin-Seghatoleslam-192886125 [Accessed 08 Apr. 2023].
 Momen, M. (2015). Shi’i Islam. Simon and Schuster. ISBN 978-1-78074-788-0
 Wikishia. (n.d.). Thiqat al-Islam. [online] Available at: https://en.wikishia.net/view/Thiqat_al-Islam [Accessed 08 Apr. 2023].
 Momen, M. (1985). An Introduction to Shi’i Islam: the history and doctrines Twelver Shi’ism. New Haven; London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-03499-8
 Hermann, Denis. (۱ مه ۲۰۱۳). "Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement". Middle Eastern Studies. 49 (3): 430–453. Doi:10.1080/00263206.2013.783828. ISSN 0026-3206. JSTOR 23471080. S2CID 143672216.
 Akhlaq, Sayed Hassan. (2023). The Making of Shia Ayatollahs. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-79365-516-5
 www.merriam-webster.com. (n.d.). Definition of AYATOLLAH. [online] Available at: https://www.merriam-webster.com/dictionary/ayatollah [Accessed 22 May 2023].
 Bearman, P.J. , International Union of Academies and Al, E. (1986). The encyclopaedia of Islam, new edition. Leiden E.J. Brill -≪&Gt. ISBN 9789004161214
 World Shia Muslims Population. (n.d.). Shia Muslims Population. [online] Available at: http://shianumbers.com/shia-muslims-population  [Accessed 22 May 2023].
 Ibn Durayd, Abūbakr Muḥammad b. Ḥasan (۲۴ آوریل ۲۰۱۲). Baʿlbakī, Ramzī Munīr (ed.). Lisān al-ʿArab. Beirut: Brill. ISBN 9789004161214

آیت‌الله‌ها
تشیع
حوزه علمیه (شیعه)
روحانیان شیعه
عنوان‌های مذهبی
نام خانوادگی