دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده در ایران

دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده در ایران به استفاده دولت ایالات متحده از نوعی قدرت نرم موسوم به دیپلماسی فرهنگی در قبال ایران برای دستیابی به منافع خود اشاره دارد.

مبنا 

دیپلماسی فرهنگی به معنای تلاش برای آگاهی، مشارکت و تأثیرگذاری بر افکار عمومی مردم، نهادها و یا دولت‌های دیگر کشورهاست. یکی از حساس‌ترین موضوعات مدیریت فرهنگی، سازوکار استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی در قالب دیپلماسی برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی دیگر کشورها است. هیچ یک از عناصر تأثیرگذار در سیاست خارجی کشورها به اندازه دیپلماسی فرهنگی پایدار و مؤثر نیست. در این فرآیند، فرهنگ یک ملت به جهان خارج ارائه می‌شود و ویژگی‌های فرهنگی خاص ملت‌ها در سطوح دوجانبه و چندجانبه مورد مبادله قرار می‌گیرد. دیپلماسی فرهنگی موجب افزایش اعتماد و گسترش روابط بین کشورها می‌شود. دیپلماسی فرهنگی از یک سو بستگی به هنر و مهارت عوامل کشور مبدا در اِعمال نظریات از طریق اقدامات فرهنگی دارد و از سوی دیگر بستگی به میزان پذیرش کشور مقصد دارد که آن منطقه یا کشور یا جامعه تا چه حد تحت تأثیر این اقدامات فرهنگی و مؤلفه‌های آن قرار بگیرد. بنابراین دیپلماسی فرهنگی به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای قدرت (قدرت نرم) امروزه توسط دولت‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. نتیجه مثبت تبادلات فرهنگی جوامع و ارتباطات ناشی از آن، افزایش صلح جهانی است. دیپلماسی فرهنگی نوعی چانه‌زنی برای دستیابی به توافقات و اهداف است که طی آن جوامع بشری با هم به اتحاد می‌رسند.

بُعد منفی دیپلماسی فرهنگی، استفاده از آن به عنوان ابزاری برای نفوذ است. به این ترتیب مردمان عادی و رهبران فکری دیگر جوامع، هدف دیپلماسی فرهنگی قرار می‌گیرند تا همکاری موثری را به دولت‌های خود تحمیل کنند. دیپلماسی فرهنگی نمونه بارز اِعمال قدرت نرم است که به کشورها اجازه می‌دهد تا از طریق عناصری مانند فرهنگ، ارزش‌ها و اندیشه‌ها طرف مقابل را تحت تأثیر قرار دهند و آن را وادار به همکاری کنند. در این صورت دیپلماسی فرهنگی به ابزاری برای نفوذ بلندمدت در سایر کشورها تبدیل می‌شود که پیامدهای منفی در پی دارد. در واقع سیاست خارجی به جای جنگ (قدرت سخت) از طریق دیپلماسی فرهنگی به اهداف خود می‌رسد. دیپلماسی فرهنگی می‌تواند بر پایه ارتباط دولت‌ها با مردم کشورهای دیگر شکل بگیرد. محتوا یا قالب این نوع ارتباطات فرهنگی ممکن است شامل اعتراض به اقدامات و مواضع سیاسی دولت و مقامات کشور مقصد و ایجاد تشویش در اذهان عمومی آن کشور باشد. ایجاد فضای انتقادی در داخل کشورهای مقصد و دخالت در مسائل اجتماعی و فرهنگی آنها نیز در قالب دیپلماسی فرهنگی قابل کتمان است. دیپلماسی فرهنگی می‌تواند به طور مخفیانه مواضع مطلوب کشورهای مبدأ را بر اذهان مردم کشورهای مقصد تحمیل کند. به طور کلی، در حالت ایده‌آل دیپلماسی فرهنگی اهداف ذیل را دنبال می‌کند:

 کسب اعتبار بین‌المللی در بین مردم جهان و دیگر ملت‌ها و تأثیرگذاری بر رفتار آنها
 ایجاد نهادهای علمی و فرهنگی جدید به منظور ایجاد روابط پایدارتر بین جوامع مختلف
 شناخت بهتر مبانی فرهنگی سایر ملل و تحقیق در مورد ریشه‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع دیگر با هدف ارتقاء درک متقابل بین ملت‌ها

همچنین مبانی اصولی دیپلماسی فرهنگی را نیز می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

 شناخت خط‌مشی‌های فرهنگی کشور مبدا
 شناخت خط‌مشی‌های فرهنگی کشور مقصد
 شناخت فرهنگ به عنوان قدرت نرم
 افکار عمومی به عنوان روش و زمینه برای اِعمال قدرت نرم

تاریخچه 
روابط سیاسی بین ایران و ایالات متحده از سال ۱۸۵۶ میلادی (۱۲۳۵ شمسی) آغاز شد، اما به دلیل خط‌مشی انزواگرایانه آن موقع ایالات متحده در سیاست خارجی‌اش و از طرفی به دلیل عدم شفافیت در مورد منافع استراتژیک ایران، درجه این روابط تا سال ۱۹۴۴ میلادی (۱۳۲۳ شمسی) به سطح سفارت ارتقا نیافت. در طول جنگ جهانی دوم، ایالات متحده از دسامبر سال ۱۹۴۲ تا اوایل سال ۱۹۴۴ میلادی (از آذر ماه ۱۳۲۱ تا اواخر ۱۳۲۲ شمسی) بیش از ۳۰،۰۰۰ نیرو در ایران مستقر کرد. این حضور گسترده آغازی برای کشف اهمیت واقعی ایران بود. یکی از مهمترین جنبه‌های توجه به ایران، مسائل اقتصادی به ویژه منافع ناشی از نفت بود. یعنی آمریکایی‌ها ضمن حفظ منافع نفتی خود در عربستان سعودی، چشم به منابع نفتی ایران هم داشتند. در واقع از سال ۱۹۲۰ میلادی (۱۲۹۹ شمسی)، آمریکایی‌ها تلاش خود را برای کسب امتیاز منابع نفتی مناطق شمالی ایران آغاز کرده بودند. در نیمه دوم دهه ۱۹۴۰ میلادی (دهه ۱۳۲۰ شمسی) بود که ایالات متحده به طور فعال با شرکت‌ها و دولت‌های بریتانیایی و شوروی بر سر نفت ایران رقابت خود را شروع کرد. اولین نشانه‌های جنگ سرد پس از جنگ جهانی دوم، به ویژه در درگیری ایالات متحده و شوروی بر سر نفت در شمال ایران و به اصطلاح اولتیماتوم ایالات متحده برای خروج شوروی از ایران، نمایان شد. دولت ایالات متحده برای دستیابی به منافع اقتصادی ناشی از منابع طبیعی ایران، همواره رضایت شاه ایران (محمدرضا پهلوی) را با پرداخت باج‌هایی به دست می‌آورد و برای استمرار دادن به این منافع به دخالت در امور داخلی ایران ادامه می‌داد تا جایی که این دخالت‌ها منجر به مشارکت فعال ایالات متحده در کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ (۱۹۵۳ میلادی) در ایران شد.

از سال ۱۹۵۳ میلادی به بعد (۱۳۳۲ شمسی به بعد)، روابط ایران و آمریکا وارد مرحله جدیدی شد. سفارت آمریکا در ایران به تدریج تبدیل به بزرگترین نمایندگی دیپلماتیک آمریکا در خاورمیانه شد. تا جایی که سازمان سیا به نوعی علاقه واشنگتن به سفارت آمریکا در تهران را استثنایی خواند. شاه ایران از یک سو اصرار داشت که با بکارگیری تجهیزات پیشرفته و با تکیه بر آموزش نظامی آمریکا، ایران به ابرقدرتی در منطقه تبدیل شود و از سوی دیگر دولت آمریکا به دلیل نیاز به نفت ایران به دنبال پایین نگه داشتن قیمت نفت بود و سعی می‌کرد با فروش تسلیحات نظامی به ایران، بدهی نفتی خود به ایران را تعدیل کند.

در اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی (دهه ۱۳۴۰ شمسی)، باج‌خواهی شاه ایران به اوج خود رسیده بود و دولت ایالات متحده در روابط خود با شاه به بن‌بست خورده بود. در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۴۰ شمسی) با روی کار آمدن جان اف. کندی به عنوان رئیس جمهور ایالات متحده، شاه ایران دوباره مورد حمایت قرار گرفت. در نتیجه فشار شاه بر مردم ایران افزایش یافت و خفقان سیاسی در ایران به وجود آمد. بسیاری از مقامات آمریکایی به حمایت دولت آمریکا از شاه ایران اعتراض کردند و آن را نقض دموکراسی خواندند. رفتار دوگانه دولت آمریکا با شِمایی دموکراتیک اما با سیاست‌های منفعت طلبانه در قبال ایران در نهایت به کشتار مردم ایران در تظاهرات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ (۱۹۶۳ میلادی) انجامید که نتیجه دیپلماسی فرهنگی آمریکا در ایران بود. در حالی که آمریکا به منابع نفتی ایران طَمَع داشت، با افزایش فشار بر مردم ایران، انتظار می‌رفت که انقلابی شبیه به انقلاب کوبا در ایران رخ دهد. در سال ۱۹۶۷ میلادی (۱۳۴۶ شمسی)، مخالفت سناتورهای دموکرات آمریکا با اقدامات مستبدانه شاه ایران به اوج خود رسید. با این حال، دولت ایالات متحده به دفاع از حکومت استبدادی شاه ایران ادامه داد، زیرا چنین حکومتی بهتر و بیشتر از یک دولت موجه و مشروطه از منافعش حمایت می‌کرد.

علیرغم همه حمایت‌های آمریکا از محمدرضا شاه و حتی انجام اصلاحاتی موسوم به انقلاب سفید در ایران، مردم ایران زیر بار این استثمار نماندند. در سال ۱۳۴۲ شمسی (۱۹۶۳ میلادی)، با بیشتر نمایان شدن سید روح‌الله خمینی در عرصه مخالفان سیاسی شاه، مبارزات مردم ایران با هدایت وی تا انقلاب ۱۳۵۷ ادامه یافت تا نظام حکومتی ایران به جمهوری اسلامی تبدیل شد. از آن پس روابط ایران با آمریکا به شدت تیره و تار شد و استثمار آمریکا و دیگر قدرت‌های استعماری در ایران پایان یافت.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و قطع دسترسی آمریکا به منابع نفتی ایران، دولت آمریکا همواره نوعی پارازیت شناختی را نسبت به جمهوری اسلامی ایران در جهان گسترش داده است. امروزه مهمترین معیار رتبه‌بندی کشورها و قدرت‌های جهانی، میزان نفوذ از طریق انتشار اخبار و تنوع فعالیت‌های رسانه‌ای این کشورهاست. در این راستا، آمریکا با قدرت رسانه‌ای خود همواره تحت لوای دیپلماسی فرهنگی، نوعی از تفکر را در قبال ایران دنبال کرده است که در آن ذهنیت منفی‌ای نسبت به دولت ایران تبلیغ می‌شود، زیرا دولت ایران همواره مخالف خلق و خوی استعمارگرایانه دولت آمریکا در ایران و خاورمیانه بوده است.

وجوه مختلف دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده 
قدرت نرم ایجاد شده توسط ایالات متحده از طریق رسانه‌ها و به ویژه از طریق دیپلماسی فرهنگی، نقش مهمی در ایجاد مطالبات مردمی که خواهان دموکراسی، حقوق بشر و عدالت اقتصادی و اجتماعی هستند، ایفا کرده است. اما در عین حال، ظهور جنبش‌های مردمی در جهان اسلام و عرب، این اقدامات ایالات متحده را به چالش کشیده است. جنبه‌های مفید دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده عبارتند از:

 برنامه‌های تبادل دانشجو، استاد و پژوهشگر؛
 تبادلات دانشگاهی؛
 مطالعه در مورد ایالات متحده، ایجاد و حفظ برنامه‌های مطالعاتی با کیفیت در مورد ایالات متحده در دانشگاه‌های خارجی؛
 آموزش زبان انگلیسی؛
 نشست‌های بین‌المللی؛
 تبادلات و تعاملات شهروندان؛
 برنامه برای ایجاد نهادهای دموکراتیک؛

دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده منجر به شکل‌گیری گفتمان‌ها، شیوه‌های گفتمانی، فرآیندهای اجتماعی و نظام‌های دانشی می‌شود که از طریق آن معانی تولید، تثبیت و تحلیل می‌شوند و روابط اجتماعی، هویت‌های اجتماعی، موضوعات و ظرفیت‌های آنها از طریق آن اهمیت پیدا می‌کنند. در گفتمان‌های ایجاد شده در رابطه با دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده، جوامع مختلف دیدگاه‌های نهفته خود را به عنوان سیستمی از افکار و باورها به اشتراک می‌گذارند. دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده توسط افراد و بازیگران اجتماعی و با پیروی آن‌ها از معانی، مفاهیم، ارزش‌ها و هنجارهای تداوم یافته در این گفتمان‌ها و نظام‌های معنایی ترویج می‌یابد. لذا، دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده اقدامات زیر را پوشش می‌دهد:

 اقدامات دیپلماتیک دولت آمریکا در زمینه فرهنگی؛
 شکل دادن به محتوای تولیدات رسانه‌ای به منظور تأثیرگذاری بر افکار عمومی؛
 مداخله در روابط فرهنگی داخلی کشورها و تلاش برای تأثیرگذاری بر زمینه‌های فرهنگی آنها برای دستیابی به اهداف سیاسی؛

اما دیپلماسی فرهنگی در قالب قدرت نرم (برخلاف جنگ که قدرت سخت است) توسط دولت آمریکا به عنوان پروژه‌ای بزرگ علیه مخالفان استعمار آن، مورد استفاده قرار می‌گیرد. لذا، از جمله جنبه‌های غیرمفید دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

 ایجاد نابسامانی‌های اقتصادی
 ترویج نارضایتی در جوامع
 ایجاد تشکل‌های غیردولتی آسیب‌رسان در مقیاس‌های بزرگ
 انتشار هر گونه اغتشاش و آشفتگی از طریق ابزارهای رسانه‌ای
 عملیات روانی برای ناکارآمد جلوه دادن دستگاه‌های اجرایی و مقامات دولتی
 تخریب وجهه حکومت کشورها با روش‌های متمدنانه و از طریق فرهنگ‌سازی

اهداف دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده در ایران 
دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده در ایران را می‌توان مجموعه‌ای از اهداف متاثر از هویت ملی و منافع ملی این کشور دانست. در مقدمه گزارش متعلق به سال ۱۹۶۴ میلادی (۱۳۴۳ شمسی) در مورد برنامه تبادل فرهنگی بین آمریکا و ایران، این تبادل به عنوان ابزاری برای سیاست خارجی دولت ایالات متحده تلقی شده و به اهداف روانی آن بدین گونه اشاره شده است: سیاست خارجی آمریکا و اهداف روانی آن در ایران از طریق برنامه تبادل فرهنگی پیاده‌سازی می‌شود. برای دستیابی به این اهداف، سفارت آمریکا در ایران باید نشان دهد که ایران با کمک ایالات متحده، گام‌های سریعی در جهت نوسازی برمی‌دارد.

در گزارش عملکرد کمیسیون تبادلات فرهنگی و آموزشی ایران و آمریکا متعلق به سال ۱۹۶۲ میلادی (۱۳۴۱ شمسی)، این اهداف آشکارا بیان شده و به صراحت به «نقش برنامه‌های فرهنگی در پیشبرد اهداف مورد نظر سیاست‌های ایالات متحده» اشاره شده است. این اهداف به شرح ذیل ذکر شده است:

علاوه بر این‌ها، در سال‌های بعدی با ادامه روند هدف‌گذاری مبنی بر برنامه مبادلات فرهنگی و آموزشی با ایران در سندی مربوط به سال ۱۹۶۴ میلادی (۱۳۴۳ شمسی)، اهدافی با صراحت و با قابلیت سنجش بیشتری به شرح ذیل ذکر شده است:

با بررسی دقیق مجموعه اسناد موجود، علاوه بر اهداف فوق، ابعاد دیگری از دیپلماسی فرهنگی آمریکا در ایران را که به طور صریح یا ضمنی مورد توجه قرار گرفته است را می‌توان استخراج و فهرست زیر را به عنوان اهداف عملی آن نام برد:

دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده در قبال جمهوری اسلامی ایران 

در دوره حکومت محمدرضا شاه بر ایران، دولت آمریکا از دیپلماسی فرهنگی برای تامین منافع نفتی خود استفاده می‌کرد، هرچند که برای توسعه جامعه ایران نیز منافعی دربرداشت. اما این مزایا در قبال بهایی که جامعه ایران پرداخت می‌کرد، بسیار ناچیز بود. لذا جامعه ایران برای همیشه این نوع رابطه با آمریکا را ترک کرد و خواستار انزوا و استقلال خود شد (البته نه به راحتی، بلکه با خون و خونریزی): در سال ۱۳۵۷ انقلابی در ایران رخ داد. از زمان تغییر حکومت ایران به جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۷، ایالات متحده آمریکا دشمن فرهنگی شماره یک این کشور به شمار می‌رود.

با وقوع انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، مردم ایران به رهبری سید روح‌الله خمینی امید تازه‌ای یافتند و خواهان توسعه کشور خود شدند. مردم ایران که در آن زمان عمدتاً فقیر بودند، می‌خواستند با کنترل منابع ملی خود (به ویژه نفت)، زندگی و آینده خود را بهبود ببخشند. اما دولت آمریکا هرگز دست از سر ایرانیان برنداشت. در اوایل شکل‌گیری جمهوری اسلامی در ایران، علی‌رغم حمایت آمریکا از گروه‌های تفرقه‌طلب ایرانی و حتی تحریک عراق برای جنگ با ایران، جامعه ایران همچنان هدف و امید خود را حفظ کرده و با همدلی توسعه کشور را دنبال می‌کرد. اما کشمکش‌های فرهنگی و سیاسی بین دولت‌های ایران و آمریکا این اراده و همدلی را تضعیف کرد. از سوی دیگر، آمریکا با اعمال تحریم‌ها علیه ایران، اوضاع اقتصادی را در ایران دشوار کرد. امروز پس از گذشت بیش از چهار دهه از عمر جمهوری اسلامی ایران، آنچه از دیپلماسی فرهنگی آمریکا در ایران باقی مانده است، نوعی تهاجم فرهنگی است. دولت آمریکا با حمایت از گروه‌های جدایی‌طلب ایرانی و رسانه‌های انبوه آن‌ها، ردپایی از نارضایتی و اعتراض را به روی افکار عمومی ایرانیان گشوده است.

لذا دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده در قالب قدرت نرم در قبال جمهوری اسلامی ایران، شامل اقدامات زیر بوده است:

 تأثیرگذاری بر افکار عمومی جامعه ایران از طریق به راه انداختن جنگ نرم با رسانه‌های خبری و ابزارهای اطلاعاتی هدفمند و کنترل شده؛
 راه اندازی سایت‌های اینترنتی و استفاده از نرم‌افزارهای جاسوسی از طریق عوامل نفوذی در داخل کشور؛
 تغییر ذهنیت مردم از فرهنگ بومی خود با ایجاد گفتمان‌هایی از ویژگی‌های جذاب غرب؛
 تضعیف فرهنگ ملی و فرهنگ اسلامی ایران از طریق استحاله فرهنگی به منظور تأثیرگذاری بیشتر بر افکار عمومی؛
 تسهیل فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOها) آمریکایی در ایران؛
 اسطوره‌سازی، مشروعیت بخشیدن و عقلانی کردن از طریق آن: اسطوره‌هایی مانند آزادی بی‌مثال جامعه آمریکایی یا اینکه لیبرال دموکراسی بهترین نوع نظام سیاسی است؛

جستارهای وابسته 

 روابط ایالات متحده آمریکا و ایران
 گروه اقدام ایران
 کنسولگری سابق ایالات متحده آمریکا در تبریز
 نامه‌های خارجی محمود احمدی‌نژاد
 اخراج دانشجویان ایرانی از فرودگاه‌های آمریکا
 نامه‌نگاری‌های باراک اوباما و سید علی خامنه‌ای
 روابط آکادمیک ایران و آمریکا
 جنگ ترکیبی علیه ایران

منابع

پیوند به بیرون 
 کتاب دیپلماسی فرهنگی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه (مطالعه موردی ایران)
  نقش و جایگاه آموزش عالی در دیپلماسی فرهنگی ایالات ‌متحده آمریکا: با تأکید بر عملکرد آن در قبال ایران
 دیپلماسی عمومی نوین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در قبال برجام
 دیپلماسی عمومی ایالات متحده در قبال جمهوری اسلامی ایران در دولت اوباما (با تاکید بر فضای سایبری)
  مناسبات فرهنگی عامل نفوذ آمریکا در ایران

دیپلماسی فرهنگی
روابط ایران و ایالات متحده آمریکا
دیپلماسی ایالات متحده آمریکا
سیاست خارجی ایران