رضا شیرمرز

Biography with signature
Articles with hCards
رضا شیرمرز نمایشنامه نویس، مؤلف، مترجم، پژوهشگر، کارگردان تئاتر و مقاله‌نویس اهل ایران و ساکن یونان است که بیش از سی عنوان کتاب تألیفی و ترجمه به قلم او به انتشار درآمده است. علاوه بر ناشران بزرگ ایرانی در حیطۀ تئاتر، شیرمرز با آموزشگاه‌های تئاتر، شبکه‌های رادیویی، مجلات، مؤسسات فرهنگی و هنری و غیره در ایران همکاری داشته است. او برای مدت سه سال به عنوان عضو هیئت مدیره انجمن نمایشنامه نویسان ایران انتخاب شد. همچنین رضا شیرمرز عضو حرفه ای نهادهایی مانند انجمن نمایشنامه نویسان ایران، PEN آمریکا و انجمن نمایشنامه نویسان آمریکا بوده‌ است. او همچنین زبانشناس و عضو پیوستۀ مؤسسه زبان شناسان خبره (CIOL) در لندن است.

اوایل زندگی 

رضا شیرمرز در خوی به دنیا آمد و در تهران، پایتخت ایران قد کشید. پدرش سرهنگ و پزشک نیروی زمینی ارتش بود که علاقه ای به هنر نداشت. رضا شیرمرز به زبان های انگلیسی، ترکی و یونانی تسلط کامل دارد. همچنین او چپ دست است. شیرمرز از دوران کودکی تحت تأثیر نویسندگان و اندیشمندان بزرگ مدرن و کلاسیک بوده‌ است. او از دوران نوجوانی شروع به مطالعۀ ادبیات کلاسیک فارسی به ویژه مولانا کرد. او همچنین مجذوب داستان‌های کوتاه مدرن، به ویژه آثار نویسنده بزرگ مدرن ایران، صادق هدایت بود. شیرمرز بعد از چند سال، مطالعات خود را به ادبیات جهان بسط داد و این اولین قدم جدی برای آشنایی او با ادبیات غرب بود، اگرچه او پیشتر نیز با ادبیات و فرهنگ غرب آشنایی پیشه کرده بود. بعدها شیرمرز با تعمق در درام‌های باستانی و مدرن، تخیل خلاق خود را در حیطۀ نمایشنامهنویسی و ماهیت درام تقویت کرد. این تأمل عمیق او را در هنر نمایشنامه نویسی و ترجمه در سال‌های پیش رو یاریگر بود. او در یکی از مصاحبه های خود به این مسئله اشاره کرد که «برای من، مطالعۀ ادبیات و ترجمۀ شاهکارهای دراماتیک همچون کلاس و کارگاه‌ درامنویسی بوده است.» شعر یکی دیگر از شاخه‌های ادبی است که این نویسنده و هنرمند ایرانی از همان ابتدای فعالیتش دنبال کرده است. شیرمرز علاوه بر شاعران کلاسیک و نوگرای ایرانی کوشید تا در شعر شرق و غرب نیز به دقت و تأمل بپردازد. او پس از پژوهش طولانی مدت کتابی را دربارهٔ شاعران مدرن انگلیسی تی اس الیوت، ازرا پاوند و ویلیام باتلر ییتس به رشتۀ تحریر درآورد، کتابی که مانند دهها اثر دیگر او هنوز به انتشار نرسیده است.

مروری بر کارنامۀ حرفه ای 

از میان نمایشنامه های رضا شیرمرز، از ستاره های دارچینی و تاک های بلور در بخش نمایشنامه نویسی جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر و مسابقه ملی نمایشنامه نویسی ایران در کانون نمایشنامه نویسان خانۀ تئاتر تجلیل شد. حدود بیست نمایشنامه به فارسی و انگلیسی، حاصل بیش از دو دهه قلمگردانی مستمر او بوده و گروهی از آثار او مانند نمایشنامۀ مهاجران به یونانی ترجمه شده اند. آخرین اثر منشترشدۀ رضا شیرمرز، نمایشنامه ای با عنوان پوزه بند است که توسط ژورنال نمایۀ سانسور وابسته به انتشارات سیج است. شیرمرز این اثر را در سال 2022 به درخواست ناشر مذکور و در پاسخ به نمایشنامۀ فاجعه به قلم ساموئل بکت نگاشت. بکت فاجعه را در حمایت از واتسلاو هاول نوشت، او که به جرم نقد حکومت چک در آن زمان در زندان حکومتی محبوس بود و شکنجه می شد. هاول به محض خروج از زندان، نمایشنامۀ اشتباه را در واکنش به اثر بکت به رشتۀ تحریر درآورد. این سه نمایشنامه که پدیدۀ سانسور و آثار مخرب آن را می کاوند، در یک مجموعه به انتشار درخواهند آمد و به عنوان کمپین جهانی در مقابله با سانسور اجرا خواهند شد. شیرمرز همچنین ده‌ها نمایشنامه و کتاب از نمایشنامه نویسان و نویسندگان مشهور جهان از جمله آریستوفان (۱۱ نمایشنامه)، مناندروس (۱ نمایشنامه)، پلاتوس (۲۰ نمایشنامه)، ترنتیوس (۲ نمایشنامه)، جورج برنارد شاو (۷ نمایشنامه)، ادوارد باند (۱ نمایش)، سامرست موام (۵ نمایش)، ترنس راتیگان (۲ نمایش)، کلیفورد اودتس (۲ نمایشنامه)، ایاکووس کامبانلیس (۶ نمایش)، جان مورتیمر (۵ نمایشنامه)، آرتور واتکینز و جی فرگوسن، ادوارد آلبی، مارجوری بولتون، ژان پل سارتر، ژان آنویله و غیره را طی دو دهه فعالیت مستمر و فشرده به فارسی ترجمه کرد. یکی از ترجمه‌های اخیر او از یونانی به فارسی، شعر ارسطو است که در سال ۱۳۹۷ در تهران توسط انتشاراتی بزرگ به نام ققنوس منتشر شد. کتاب تألیفی شیرمرز دربارهٔ رابرت ویلسون کارگردان سرشناس تئاتر آمریکایی در سال ۱۳۹۴ توسط انتشارات قطره در تهران منتشر شد. گروهی از آثار او در زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی تاحدودی فارغ از سد سانسور منتشر شدند، ولی از زمان ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد توسط ارگان ها و مقامات رسمی جمهوری ایران به‌طور مداوم سانسور و توقیف شدند. علی رغم موانع مذکور، شیرمرز هرگز از خلق آثار هنری جدید و ترجمه نمایشنامه و فلسفه دست نکشید. بیش از هفت نمایشنامۀ او مانند ستاره‌های دارچینی، تاک‌های بلورین، دریای آبی عمیق، آبشار برف زرد و غیره به‌طور رسمی ممنوع انتشار و توزیع شده‌اند درحالی که پیشتر در در دوران اصلاحات به انتشار رسیده بودند. یکی از ترجمه‌های او نمایشنامۀ چاقوی بزرگ اثر کلیفورد اودتس است که بیش از یک دهه در دستگاه سانسور ارشاد محبوس مانده.

مهاجرت 
رضا شیرمرز در سال ۲۰۱۰ برای پژوهش در مورد فرهنگ و تمدن یونان، ادامۀ تحصیلات آکادمیک و نیز یادگیری زبان یونانی به یونان مهاجرت کرد، اگرچه دلیل اصلی او برای جلای وطن، سانسور حاکم بر فضای فرهنگی بوده است. او در حین تحصیل در دانشگاه آتن به برگردان آثار نمایشی و فلسفی یونانی (مستقیماً از یونانی) و غربی به فارسی ادامه داد. شش نمایشنامه ایاکووس کامبانلیس اولین سری از آثار نمایشی بود که او مستقیماً از زبان یونانی به فارسی ترجمه کرد. از سال 2016 تا امروز، او در حال ترجمۀ کامل آثار ارسطو به زبان فارسی بوده‌است. جلد اول این مجموعه با عنوان شاعری در سال 2017 منتشر شد. این کتاب در مدتی کوتاه به فروش رفت و در سال ۲۰۲۰ و 2022 برای بار دوم و سوم بازنشر شد. رضا شیرمرز در یکی از مصاحبه‌های اخیر خود اعلام کرد که در حال حاضر هشت کتاب ارسطو را در کنار دیگر پروژه‌هایی که در دست اجرا دارد به فارسی ترجمه می‌کند. وی گفت: "قرار است کتاب سخنوری به زودی توسط انتشارات ققنوس منتشر شود. شیرمرز علاوه بر فعالیت‌های پژوهشی و ترجمه‌ای، نمایشنامه‌های متعددی چون مهاجران، گوشه‌های مرگ، پوزه بند و… را در زمان اقامت در یونان به زبان انگلیسی نوشت. نمایشنامه مهاجران او دو سال پیش به زبان یونانی ترجمه شد.

نمایشنامه 
  ستاره های دارچینی (نمایش تجلیل شده در جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر و مسابقه ملی نمایشنامه نویسی، انتشارات نمایش، 1386). این نمایشنامه در تئاتر شهر در سال 1386 نمایشنامه خوانی شد. سال بعد رضا شیرمرز تلاش کرد تا این اثر را به همراه گروهی حرفه ای متشکل از ناصح کامگاری، حمید رضا آذرنگ، آیدا کیخایی  و... کارگردانی کند، ولی اجرای این نمایشنامه پس از تمرین‌های طولانی توسط مرکز هنرهای نمایشی ممنوع شد.
 تاک‌های بلور (نمایش تجلیل شده در جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر و مسابقه ملی نمایشنامه نویسی، انتشارات نمایش، 1387). این نمایشنامه در تئاتر شهر در سال 1387 نمایشنامه خوانی شد، اما در زمان اجرا در سال ۱۳۸۸ توقیف شد.
 دستان من (مجله نمایش، 1388)
 دریای عمیق آبی (مجله ادبی پایاب، 1389)
 اُرست (1390)
 برف زردی می آید (۱۳۹۱) (مجله ادبی پایاب، 1390)
 گوشه های مرگ، نمایشنامه ای چهار اپیزودی (1391)
 کرکس خیابان آخارنُن (1393)
 فانوس‌ها گریه می‌کنند (1393)، سومین قسمت از سه‌گانۀ ستاره‌های دارچینی
 مهاجران (1394، به زبان انگلیسی); این نمایشنامه در سال ۲۰۱۶ توسط نیکوس آناستاسوپولوس به یونانی ترجمه شد.
 سونامی (1395، به زبان انگلیسی)
 چُپُق (1396، به زبان انگلیسی)
 پوزه بند (1401): این نمایشنامه واکنشی است به فاجعه به قلم ساموئل بکت. بکت فاجعه را در حمایت از واسلاو هاول چک نوشت. پوزه بند توسط ژورنال Index on Censorship در ۱۲ ژانویه ۲۰۲۲ منتشر شد. «فاجعه اثر بکت» و «اشتباه» نوشته هاول با هم توسط ایندکس در سال ۱۹۸۴ منتشر شه بودند. پوزه بند نیز توسط Index در پنجاهمین سالگرد تولد مجله Sage در ژانویه ۲۰۲۲ منتشر شد. درواقع این سه گانه، واکنشی است دراماتیک به قلم سه نمایشنامه نویس مذکور به پدیدۀ جهان شمول سانسور و سرکوب توسط رژیم های تمامیت خواه مانند حکومت سابق چک و جمهوری اسلامی ایران.

کتاب‌ها 
 فن بیان: تمرینات عملی ، شرکت نشر قطره، چاپ اول در سال 1391و چاپ شانزدهم در سال 1402.
 با چشم هایم می اندیشم: تئاتر تصویری رابرت ویلسون، شرکت نشر قطره، 1395.
 فلسفۀ کمدی (در حال نگارش)
 فلسفه تئاتر (در حال انتشار)

ترجمه‌ها 
  جباز، مناندر ، انتشارات دانشگاه سوره، ۱۳۷۹.
 مجموعۀ نمایشنامه‌های آریستوفان: آخارنی ها، سلحشوران، ابرها، زنبوران، صلح، لیسیستراتا، پرندگان، قورباغه‌ها، تسموفوریازوس، اکلسیازوزس و پلوتوس، در هفت جلد، شرکت انتشارات قطره [2015
 مجموعۀ نمایشنامه‌های پلوتوس : آمفی تریون، کمدی الاغ‌ها، خمرۀ طلا، دوقلوهای مناخموس، دُرج، کورکولیو، اپیدیکوس، باکخیس ها، بازرگان، سرباز لاف زن، خانه ارواح، دختر ایرانی، کارتاژی‌ها، سودولوس، طناب، استیخوس، ترینوموس، تروکولنتوس، کازینا و اسیران، در سه جلد، شرکت انتشارات قطره، ۱۳۸۳.
 کالبدشناسی درام، مارجوری بولتون، شرکت نشر قطره، چاپ اول در سال ۱۳۸۳ و چاپ پنجم در سال ۱۳۹۵.
 فن بیان، اثر اونجلین مچلین، شرکت نشر قطره، چاپ اول 1383و چاپ بیست و یکم 1401.
 هفت نمایشنامۀ تک‌پرده ای به قلم جورج برنارد شا: دروغ های هنری عاشق، بارقۀ واقعیت،خدمات شایان  آگوستوس، اشتیاق گزش و تحجر یا گازوژن مهلک، بلانکو پوزنت، بانوی سیاه غزل ها، آناجانسکا شهبانوی بلشویک، شرکت نشر قطره، ۱۳۸۶.
 صلح بزرگ اثر ادوارد باند، شرکت نشر قطره، ۱۳۸۸.
 پسر طلایی ، کلیفورد اودتس، شرکت نشر قطره، ۱۳۸۸.
 زیبایی‌شناسی، نوشتۀ ژان پل سارتر، چاپ اول در سال 1386و چاپ ششم، انتشارات آهنگ دیگر، ۱۳۸۸.
 در جستجوی شکسپیر اثر پیتر بروک، شرکت نشر قطره، ۱۳۸۸.
 ارکستر و رویین تن، دو نمایشنامه تک پرده ای از ژان آنوی و هارولد بریگهاوس، شرکت نشر قطره. 1388.
 آهنگ های لندندری  و بازگشت سرباز به خانه، ای. ای. مایلن و ریچل فیلد، شرکت نشر قطره، 1389.
 او و شلوارش و مرد و زن اشتباه نوشته یاکووس کامبانلیس، شرکت انتشارات قطره، ۲۰۱۰.
 Sheppy اثر سامرست موام، شرکت نشر قطره، 2010.
 دایرةالمعارف جهانی تئاتر معاصر، جلد ۵: آسیا/اقیانوسیه، شرکت انتشارات قطره، ۱۳۸۹، به عنوان بهترین کتاب آموزشی سال در جشنواره کتاب رشد تجلیل شد.
 کمدی‌های رومی باستان: آندریا و فورمیو اثر ترنس، شرکت انتشارات قطره، ۲۰۱۰.
 خلاصه بارانداز و زنان در جنگ، دو نمایشنامه از جان مورتیمر و ادوارد پرسی، شرکت انتشارات قطره، ۱۳۸۹.
 نسخه براونینگ و داستان ماجراجویی ترنس رتیگان، شرکت انتشارات قطره، ۲۰۱۰.
 نامه ای به خیابان‌های اورست و تبس نوشته ایاکووس کامبانلیس، شرکت انتشارات قطره، 2011.
 شخصیت‌های ویولن و ارکستر اثر ایاکووس کامبانلیس، شرکت انتشارات قطره، 2011.
 چیزهایی مانند رؤیاها و خواسته‌ها، آقای استوارت!، دو نمایشنامه جی فرگوسن و آرتور واتکین، شرکت انتشارات قطره، ۲۰۱۲.
 شعرهای ارسطو، از زبان یونانی، شرکت انتشارات غقنوس، چاپ اول ۲۰۱۷، چاپ دوم 2020.
 بلاغت ارسطو، از زبان یونانی (به زودی)

مقالات و مقالات 
  ادبیات پست مدرن ساموئل بکت، در مجله ادبی کلک، تهران، ۱۳۸۳.
 نگاهی تحلیلی به ابرها، کمدی آریستوفان، در مجله فلسفی همشهری، تهران، ۱۳۸۶.
 تحلیل ساختاری کمدی نویسی ارسطوفان، دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۸۷.
 ایاکووس کامبانلیس، نمایشنامه نویس معاصر یونانی، در کتاب مرکز کارگردانان، جلد اول، ۲۰۱۲.
 تئاتر و پدیدارشناسی، در کتاب مرکز کارگردانان، جلد دوم، ۱۳۹۲.
 تعامل دراماتیک، زبان‌شناس، جلد 54/N ۱، مؤسسه مجاز زبان شناسان، ۲۰۱۵.
 رقص در زنجیر، زبان‌شناس، جلد 54/N ۵، مؤسسه مجاز زبان شناسان، ۲۰۱۵.
 مروری کوتاه بر تئاتر کودکان در یونان، مجله تئاتر، ۲۰۱۵.
 طراحی صحنه در تئاتر یونان، مجله تئاتر، ۲۰۱۵.
 مقدمه ای بر تئاتر یونانی معاصر، مجله تئاتر، ۲۰۱۵.
 Desperate Liaisons, The Linguist, Vol 55/N 2, Chartered Institute of Linguists, 2016.
 معماری تئاتر در یونان مدرن، مجله تئاتر، ۲۰۱۶.
 نمایشنامه نویسی در یونان مدرن، مجله تئاتر، ۲۰۱۶.
 تئاتر به چه معناست، مجله تئاتر، ۲۰۱۷.
 درآمدی بر تئاتر معاصر مصر، مجله تئاتر، ۲۰۱۷.

همکاری‌ها 
رضا شیرمرز دو مقاله در مورد آیین‌های آفریقایی و جنبه‌های نمایشی آن ترجمه کرد که در قالب بخشی از کتابی به نام درام و دین منتشر شد که در جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر توسط مرکز هنرهای نمایشی ایران در سال منتشر شد. او همچنین بیش از یک دهه است که در شبکه‌های مختلف رادیویی ایران به عنوان نویسنده، مترجم و گوینده فعالیت می‌کند. شیرمرز بیش از ۱۰۰ اثر نمایشی را برای اجرا در رادیو اقتباس و ترجمه کرده و چند سالی است که به عنوان منتقد تئاتر فعالیت می‌کند. علیرغم همه تلاش‌های هنری او در جریان اصلی تئاتر و رسانه ایران، او و همکارانش در زمان محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور بسیار اصولگرای ایران که در سال شیرمرز همچنین در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۳ به مدت سه سال در بخش اداری جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر فعال بود. وی با چندین مجله ادبی یا تئاتری (کلک، تئاتر، پایاب و ...)، مجلات (زبان‌شناس لندن)، روزنامه‌ها (همشهری، فرهیختگان، شرق، جامعه و …)، خبرگزاری‌ها (ایبنا، ایسنا) همکاری داشته‌است. و غیره) برای تقریباً دو دهه از آغاز کار خود. وی همچنین به عنوان نمایشنامه نویس، کارگردان تئاتر، پژوهشگر، نظریه‌پرداز و منتقد در مراکز مختلف هنرهای نمایشی ایران، عمدتاً در تهران، سخنرانی و سخنرانی داشته‌است. رضا شیرمرز به عضویت افتخاری گروه تئاتر وناگهان در ایران درآمد و تعدادی کارگاه صدا و سخنرانی برای بازیگران این گروه برگزار کرد. او همچنین چند سال پیش برخی از قطعات آوازی برخی از اجراهای گروه را به سه زبان اجرا کرد.

عضویت‌ها 
 عضو کامل مؤسسه زبان شناسان خبره (CIOL) در لندن
 عضو اصلی انجمن نمایشنامه نویسان ایران
 پر از قلم آمریکا
 عضو حرفه ای انجمن نمایشنامه نویسان آمریکا
 عضو هیئت مدیره انجمن نمایشنامه نویسان ایران

منابع

پیوند به بیرون 
 rezashirmarz.com

آموزگاران خوانندگی
افراد زنده
جستارنویسان اهل ایران
زادگان ۱۹۷۴ (میلادی)
شاعران فارسی‌زبان
کارگردانان تئاتر اهل ایران
مترجمان اهل ایران
نمایشنامه‌نویسان اهل ایران