قداره

قداره یا قدّاره یک نوع شمشیر کوتاه است که از قرن 15 میلادی در ایران و بخصوص در بین اقوام و طایفه های ترک بسیار رایج شد. این سلاح کوتاه شده ی شمشیر ترکی قلیچ است. همانند شمشیر قلیچ، در قسمت نوک این سلاح دو لب بوده ولی قسمت میانی و قسمت نزدیک به دسته ی این سلاح، تک لب می باشد. این سلاح در طول های مختلف 60 و 70 و 80 سانتی متری ساخته می شد.

تاریخچه 
از دیرباز شمشیر های کوتاه از اهمیت و محبوبیت بالایی برخوردار بودند و جنگجویان همواره در جنگ ها دو شمشیر همراه داشتند که شامل یک شمشیر بلند و یک شمشیر کوتاه می شد و از شمشیر های کوتاه به عنوان سلاح دوم استفاده می کردند و همچنین در زمان صلح نیز، این شمشیر های کوتاه از اهمیت بالایی برخوردار بودند و وسیله اصلی مسافران، تجار، بزرگان و حتی شهروندان برای دفاع شخصی در برابر دشمنان، راهزنان و حیوانات وحشی بودند.   

به طور سنتی، شمشیر کوتاهی که ترک ها استفاده می کردند، شمشیر یاتاغان نام داشت که همواره توسط ترک ها به عنوان شمشیر دوم و یا شمشیر روزمره و مسافرتی استفاده می شد. در قرن 15 میلادی، مهاجرت گسترده ی ترک ها از آناتولی به ایران رخ داد که این مهاجرت به درخواست شاه اسماعیل صفوی بود و این گروه های مهاجر نقش کلیدی در قیام و شروع سلطنت صفویه در ایران داشتند. شمشیر اصلی ترک های مهاجر به ایران، شمشیر قلیچ بوده و سلاح محبوب آنان بود. این ترک های مهاجر تصمیم گفتند تا شمشیر های دوم و کوتاه خود که یاتاغان نام داشت را با نوع جدیدی از شمشیر ها که کوتاه شده ی شمشیر های قلیچ بود، جایگزین کنند و این شمشیر های کوتاه جدید را قداره نامیدند. گروه های مهاجر از قفقاز یک شمشیر کوتاه دیگر نیز با خود آوردند که خنجعلی می نامیدند  و پس از مدتی با تغییرات بسیار اندکی در دسته آنان، این سلاح را قمه نامیدند، برای سلاح قداره نیز دقیقا دسته ای مشابه قمه استفاده کردند و از این رو، قمه و قداره تبدیل به سلاح های دوقلو اما غیر همسان شدند. سلاح قمه دو لبه بوده ولی سلاح قداره فقط در قسمت نوک آن دولبه بوده و سایر قسمت های تیغه ی آن، تک لبه می باشد ولی دسته های قمه و قداره یکسان است.  

با شروع دوره صفوی، شمشیر های کوتاه قداره و قمه ابتدا در بین جنگجویان و ایل های ترک و سپس در بین تمامی گروه ها و اقشار رایج شده و تبدیل به شمشیر های کوتاه رسمی کشور شدند. اکثر جنگجویان و پادشاهان صفوی در کنار شمشیر اصلی، اقدام به حمل قمه و یا قداره به عنوان سلاح دوم می کردند. قداره و قمه، همچنان تا پایان دوره صفوی مورد کاربرد بوده و در دوره افشاریه، زندیان و قاجاریان نیز مورد استفاده تمامی اقشار مردم و نظامیان بود.

فرهنگ 

قداره خیلی زود به سلاحی تاثیر گذار حتی در بعد فرهنگی نیز تبدیل شد. بسیاری از شاهان از قمه و یا قداره به عنوان سلاح روزمره خود استفاده کرده و این سلاح را هر روزه به کمر می بستند و قمه و قداره خود را با انواع جواهران تزیین کرده و طلاکوب می کردند. امروزه قداره جواهرنشان نادرشاه افشار در موزه جواهرات ملی ایران بوده و این قداره مزین به انواع جواهرات ارزشمند و قیمتی می باشد. این قداره توسط محمد شاه قاجار نیز مورد استفاده قرار می گرفت. 

سایر اقشار جامعه مانند نظامیان، فرماندهان، تجار، دولتمردان و بخصوص بزرگان ایل ها نیز قداره و قمه حمل کرده و این سلاح ها را طلاکوب می کردند. خطرات مختلفی مانند راهزنان و سارقان و حیوانات وحشی در سفر ها تهدید کننده جان مسافران بود و به همین دلیل، قداره و قمه تقریبا سلاح تمامی مسافران نیز بوده است.

قداره و قمه در بین ایل های ترک مانند ایل قشقایی از اهمیت بسیار بالاتری برخوردار بود. در بعضی طایفه های قشقایی، مردان روزانه قداره و یا قمه را به کمر بسته و همواره با خود حمل می کردند و چنین رسم داشتند که در حدود 9 سالگی به دختران خود قمه هدیه داده که این هدیه نشان دهنده بلوغ دختر بوده و نمادی بود از این که، این دختران با این قمه بتوانند از عفت و فرزندان خود در آینده محافظت کنند و همچنین در 15 سالگی به پسران قمه یا قداره هدیه می دادند که نشانگر بلوغ پسر بود. سران و بزرگان ایل قشقایی نیز از قمه ها و قداره های طلاکوب و گرانقیمت استفاده می کردند.    

پس از دوران صفویه و با رسمی شدن مذهب شیعه در ایران، مراسمات گسترده و عزاداری های گسترده ای در ایران برقرار شد که از قمه و قداره برای این مراسمات استفاده شد و حتی نام برخی از این مراسمات از این سلاح ها گرفته شده و مراسم قمه زنی شکل گرفت که سلاح اصلی در این مراسمات قمه و قداره بوده است و برای چندین قرن نیز ادامه داشته است.  

تا دوران قاجاریه، پهلوانان قمه و قداره به کمر خود بسته و این سلاح ها نمادی از پهلوانی بود ولی در دوران قاجار و با افول تدریجی ایران و گسترش سرقت و راهزنی، این سلاح ها به نوعی نمادی از درگیری، نزاع و زورگیری تبدیل شد که تا دوران پهلوی و جمهوری اسلامی نیز ادامه داشت و حتی به هر کسی که با زور و خشونت به دنبال دستیابی به اهدافش بود را قداره بند می نامیدند.  به همین امروزه به هر نوع چاقوی بزرگ به اشتباه قمه و یا قداره گفته شده و به هر نوع استفاده از چاقو های بلند، در جامعه به اشتباه قمه کشی گفته می شود.

ویژگی ها 
این سلاح دارای ویژگی های منحصر به فردی بوده که باعث شد تا برای بیش از چهار قرن به عنوان یک سلاح کاربردی تولید و استفاده گردد و به عنوان یکی از مطمئن ترین و بهترین سلاح ها برای میدان های جنگ و شرایط بقا شناخته می شد و حتی امروزه نیز توسط آهنگران در بسیاری از نقاط ایران ساخته می گردد. اصلی ترین ویژگی های این سلاح شامل:

 قدرت بالای ضربات، قداره به دلیل ساختاری که دارد مانند تبر عمل کرده و ضربات محکمی را وارد می کند و این ضربات در جنگ ها باعث شکافته شدن زره و کلاه خود دشمنان و حتی قطع عضو آنان می شد و حتی این امکان وجود داشت تا مانند تبر برای قطع کردن چوب در مواقع ضروری مورد استفاده قرار گیرد.
 تیغه دو لبه در نوک قداره، این سلاح در قسمت نوک دولبه بوده و نوکی تیز دارد که این ساختار باعث می شود تا به راحتی در زره دشمنان و یا پوست ضخیم حیوانات وحشی نفوذ کند.
 تیغه تک لبه در قسمت میانی و قسمت نزدیک دسته، اگر چه نوک قداره تیغه دو لبه دارد اما قسمت میانی و نزدیک به دسته این سلاح تیغه تک لبه داشته و قسمت پشتی آن فلز ضخیم بوده که به عنوان ضربه زن استفاده می شده است. در واقع برای قطع کردن چوب و یا استخوان حیوانات در زمان شکار، قسمت میانی تیغه قداره را بر روی استخوان گذاشته و با چوب بر پشت قداره ضربه زده تا این استخوان شکافته شود.
 تیغه پهن، سلاح قداره دارای تیغه ای پهن و عریض می باشد و این پهن و عریض بودن تیغه باعث می گردد تا در صورت ورود به بدن هر جانداری و بخصوص حیوانات وحشی مانند خرس و یا گراز، باعث مرگ حتمی آنان گردد. همچنین از این قسمت های پهن برای له کردن دانه ها و یا میوه ها در زمان لزوم استفاده می شده است.
 دسته بسیار خوش دست، سلاح قداره و قمه دارای دسته دقیقا مشابه هستند و این دسته به نحوی است که دست شخص به طور کامل در داخل دسته سلاح قرار گرفته و دست به سمت جلو و عقب سر نمی خورد و تحت هر شرایطی قداره از دست خارج نمی شود. حتی اگر دست خیس بوده و یا آغشته به خون و گل و لای نیز باشد و یا دست شخص به دلیل سرما بی حس شده باشد باز هم این سلاح در ضربات پیاپی از دست خارج نشده و سر نمی خورد.

جستار های وابسته 

 قمه
 قلیچ
 شمشیر
 شمشیر یاتاغان
 ایل قشقایی

منابع