بحر هزج

بحرِ هَزَج در اصطلاح عروضی، به بحر شعری گفته می‌شود که ارکان آن از تکرار «مَفاعیلُن» (U - - -) یا زحافات آن تشکیل شده و از بحور متّفق‌الارکان است. هزج به معنی سرود و ترانه و آواز با ترنم است و اوزانی مترنم دارد. (مفاعیلن - وتد مقرون و سبب خفیف «°°|°|°|/ᴗ – – –»)

مشهورترین وزن آن:
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (ل - - - |ل - - - |ل - - - |ل - - -): بحر هزج مثمن سالم
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها (حافظ)

زحافات 
زحافات (تغییرات) مشهور بحر هزج: (قَبض - کَفّ - خَرب - خَرم (تخنیق) - شَتر - حَذف – جَبّ - بتر - توسیع):
 مفاعلن: مقبوض
 مفاعیلُ: مکفوف
 مفعولن: اَخرم (مُخَنَّق)
 مفعولُ: اَخرب
 فعولن: محذوف
 فاعلن: اَشتر
 فَعَل: مجبوب
 فَع: ابتر
 مفاعیلاتن: موسّع

اوزان 
اوزان پرکاربرد بحر هزج:
 مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن: بحر هزج مثمن سالم* (ششمین وزن پرکاربرد شعر فارسی)
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف* (هفتمین وزن پرکاربرد شعر فارسی)
 مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن: بحر هزج مثمن اخرب*
 مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن: بحر هزج مثمن مکفوف محذوف*
 مفاعیلن مفاعیلن فعولن: بحر هزج مسدس محذوف* (هشتمین وزن پرکاربرد شعر فارسی - وزن دوبیتی)
 مفعولُ مفاعلن فعولن: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف*
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل: بحر هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب* (وزن اصلی رباعی)
 مفعولُ مفاعلن مفاعیلن: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض*

مجموعهٔ اوزان بحر هزج (به ترتیب افاعیل):
 مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)*
 مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مثمن محذوف)
 مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فَعَل (هزج مثمن مجبوب)
 مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مسدس سالم)*
 مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف)* «وزن دوبیتی»
 مفاعیلن مفاعیلن (هزج مربع سالم)
 مفاعیلن فعولن مفاعیلن فعولن (هزج مثمن محذوف)
 مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مثمن مکفوف محذوف)*
 مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مسدس مکفوف محذوف)
 مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن (هزج مثمن مقبوض)
 مفاعلن فعولن مفاعلن فعولن (هزج مثمن مقبوض محذوف)
 فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (هزج مثمن اشتر)
 مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)*
 مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلاتن (هزج مثمن اخرب موسّع)
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن (هزج مسدس اخرب مکفوف)
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلن (هزج مثمن اخرب مکفوف)
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)*
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب)* «وزن اصلی رباعی»
 مفعولُ مفاعلن مفاعیلن (هزج مسدس اخرب مقبوض) *
 مفعولُ مفاعلن فعولن (هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)*
 مفعولن فاعلن فعولن (هزج مسدس اخرم اشتر محذوف)
 مفعولن مفعولن مفعولن مفعولن (هزج مثمن اخرم مخنّق)

اوزان رباعی 
اوزان رباعی ۱۲ تا و در بحر هزج است.
شش وزن در شجرهٔ اَخرب:
 مفعولُ مفاعلن مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرب مقبوض ابتر)*
 مفعولُ مفاعلن مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مقبوض مکفوف مجبوب)* «گونه اصلی رباعی: پرکاربردترین گونه»
 مفعولُ مفاعیلن مفعولن فَع (هزج مثمن اَخرب مخنق ابتر)
 مفعولُ مفاعیلن مفعولُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مجبوب)
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرب مکفوف ابتر)*
 مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب)* «وزن اصلی رباعی»
شش وزن در شجرهٔ اَخرم:
 مفعولن فاعلن مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرم اشتر ابتر)
 مفعولن فاعلن مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم اشتر مکفوف مجبوب)
 مفعولن مفعولن مفعولن فَع (هزج مثمن اَخرم مخنق ابتر)
 مفعولن مفعولن مفعولُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم مخنق اخرب مجبوب)
 مفعولن مفعولُ مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرم اخرب ابتر)
 مفعولن مفعولُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم اخرب مکفوف مجبوب)

وزن دوبیتی 
دوبیتی سنتی که سرایندهٔ برجستهٔ آن باباطاهر همدانی است، نیز وزنی یکسان از قرار زیر و در بحر هزج دارد:
 مفاعیلن مفاعیلن فعولن: بحر هزج مسدس محذوف*
مرا نه سر نه سامان آفریدند / پریشانم پریشان آفریدند
پریشان خاطران رفتند در خاک / مرا از خاک ایشان آفریدند (باباطاهر همدانی)

پانویس 
‌* اوزان پرکاربرد

منابع 

 عروض و قافیه؛ نگاهی تازه به اوزان و ضراب‌آهنگ شعر فارسی، مؤلف: حسن مددی، تهران: تیرگان، پ نخست: ۱۳۸۵.
 عروض فارسی؛ شیوه‌ای نو برای آموزش عروض و قافیه، مؤلف: عباس ماهیار، مشاور مجموعه: حسن انوری، تهران: نشر قطره، چاپ پنجم: ۱۳۷۹.

بحور عروضی
وزن‌های عروضی