شکل و زمینه

شکل و زمینه (انگلیسی: Figure–ground) یکی از موضوعات تحت مطالعه در روان‌شناسی گشتالت است. تعیین شکل‌ها در یک متن به عنوان پیش زمینه یا پس زمینه یک فرایند ذهنی است. مانند درک تصویر گلدان روبین به صورت دو نیمرخ در مقابل هم؛ یا درک تصویر دختر جوان به شکل زنی سالمند.

در حالت عادی برای درک یک تصویر ابتدا باید اجزاء تصویر در ذهن ما دسته‌بندی شوند. دیدن یک گل در انبوه شاخ و برگ گیاه از آنرو ممکن گشته که ما اجزاء خاصی در تصویر، مانند گلبرگها را مرتبط با گل بودن درک کرده و در یک گروه قرار داده‌ایم. اما اجزاء دیگر تصویر، از جمله شاخ و برگ گیاه را از گل بودن تفکیک کرده و در گروه دیگری قرار داده‌ایم و عملاً مجموعه ای از اجزاء را به عنوان شکل (در این مورد گل) برگزیده و هر جزء دیگری (از جمله شاخ و برگ) را در یک مجموعه کلی به پس زمینه نسبت داده‌ایم. این دسته‌بندی اجزاء در مجموعه‌های جدای قابل بازشناسی، و تمرکز بر مجموعه خاصی به عنوان شکل، اساس درک ما از تصویر و همچنین یکی از عوامل خطای دید است. دیدن حاشیه گلدان به شکل دو نیمرخ، تنها زمانی ممکن است که در ذهن ما از قبل تصوری از نیمرخ انسان وجود داشته باشد. درک ۳ بعدی از تصویر نیز محصول ادراک ما از دریافت حس بینایی بر اساس ضوابطی است که روان‌شناسی گشتالت به آن می‌پردازد. نهایتاً برجسته دیدن گلدان در یکی از حالتهای ممکن در ذهن ما نتیجه همین نظم و شیوه خاص ذهنی ما در تفسیر دریافتهای حسی است.
 به نوبه خود زمانی که ما حاشیه گلدان را به شکل دو نیمرخ تفسیر می‌کنیم بر طبق همین نظم و شیوه، برجستگی گلدان را سلب کرده و آن را به حاشیه گلدان به عنوان ۲ نیمرخ برجسته و نزدیکتر به چشم اعطاء می‌کنیم.

شکل گرفتن داده‌های حسی 

وقتی در باجه بانکی در حال شنیدن پاسخ سؤال خود هستیم، به گفتگوی کسانی که در پشت سر ما در صف ایستاده‌اند، توجه نمی‌کنیم. در این صحنه سخنان متصدی باجه، معنی یافته یا به عبارت دیگر شکل می‌گیرد و سخنان متفرقه حضار بی‌معنی بوده و نقش زمینه خواهند داشت؛ بنابراین اولین کلید انتخاب گروهی از محسوسات به عنوان شکل، توجه ماست. گیرنده‌های حسی ما پیوسته در معرض تحریکات بیشمار محیطی قرار دارند. اما تنها معدودی از این تحریکات در غربال توجه ما باقی مانده و بقیه می‌گذرند. این معدود یافته‌های حسی که مورد توجه ما گرفته‌اند، تنها زمانی به خاطر سپرده خواهند شد که معنایی داشته باشند. اما گیرنده‌های حسی به تنهایی قادر به کشف یا ابتکار معانی نیستند و این تکلیف به قوه ادراک سپرده می‌شود. قوه ادراک طبق اصول ذاتی و آموخته، یافته‌های حسی قابل توجه را سازماندهی کرده و به عنوان مجموعه‌هایی دارای معنی به خاطر سپرده یا ملاک اتخاذ تصمیم قرار می‌دهد. اشکال بصری نیز یکی از انواع این مجموعه‌های معنی دار هستند.

جلوه مغایر و مهار جانبی 

دستگاه حسی ما نه تنها  جلوه‌های مغایر را بهتر تشخیص می‌دهد، بلکه این مغایرت را تشدید می‌کند. این خصوصیت دستگاه حسی به پشتوانه خطاهای حسی از جمله خطای دید قابل استناد است. در تصویر سمت راست، رشته‌های ظاهراً سفید در میان مربع‌های سیاه کاملاً یکدست هستند و لکه‌های تیره در محل تلاقی رشته‌های سفید، محصول خطای دید است. هر رشته سفید توسط ۴ مربع سیاه احاطه شده و آنها را لمس می‌کند و در نتیجهٔ پدیده جلوه مغایر و مهار جانبی، روشنتر از آنچه هست به چشم می‌آید. اما درست در مرکز تقاطع رشته‌ها، فاصله مربع‌های سیاه بیشتر است و مغایرت سفید و سیاه و مهار جانبی کمتر و در نتیجه محل، به صورت لکه ای خاکستری جلوه می‌کند که در واقع نزدیکتر به رنگ واقعی رشته‌های در واقع خاکستری است.

یادداشت

منابع 

ادراک
خطای دید
دیکوتومی
روان‌شناسی شناختی
طراحی