تظلم کردن از مردم

تظلم کردن از مردم یا دادخواهی به‌جانب مردم  در روم باستان، یکی از اصول حقوق کیفری رومی بود که بر اساس آن مجازات اعدامِ یک شهروندِ رومیِ محکوم به مرگ می‌توانست ـ در صورتی که رأی مردم به‌نفع او باشد ـ به مجازاتِ دیگری که ملایم‌تر می‌بود تخفیف یابد.

این حق قضایی بواسطهٔ «قانون والِریایی در باب دادخواهی» به سال ۵۰۹ قبل از میلاد و بر مبنای پیشنهاد کنسول پوبلیوس والریوس پوبلیکولا رسمیت یافت و بیشتر در عصر جمهوری روم مورد کاربرد واقع شد.

در عهد پادشاهی 
وجود یا عدم وجود حق تظلم‌کردن (Provocatio) و حقوق مشابه آن در عصر پادشاهی روم (که در آن پادشاه از حداکثر اقتدارات قضایی بهره‌مند بود) مورد بحث و مجادله است؛ با اینحال محتمل اینست که در این دوره برای رسیدگی به جرائم بسیار سنگین مجمعی از پاتریسی‌ها تشکیل می‌شد. به هر روی عقیدهٔ رایجِ نویسندگان عهد جمهوری این بود که چنین حقی در عهد پادشاهی نیز وجودداشته‌است. این عرفِ حقوقی (به‌معنایی که یک متهم به مرگ با توسل به آن بتواند درخواست کند که مجازاتِ سنگینِ تحمیل شده بر او به‌دست یک مجمع مردمی مورد تجدیدنظر قرار گیرد) تنها و تنها پس از تصویب قانون موسوم به «قانون والِریایی در باب تظلم‌کردن» در سال ۵۰۹ قبل از میلاد بود که رسمیت یافت؛ و حقیقت اینست که در دوران پیشتر از آن، متون تاریخی تنها به یکی از اختیارات پادشاه اشاره می‌کنند که بر مبنای آن وی ـ بنابر صلاحدید خودش ـ می‌توانست تصمیم‌گیری در مورد صدور یا تغییر حکم را به یک مجمع مردمی واگذار کند.

تنها استثنای این مورد همانا روایت تیتوس لیویوس در کتاب از پیدایش روم است که نقل می‌کند پوبلیوس هوراتیزس، که قرار بود بخاطر کشتن خواهرش اعدام شود، خودش عبارت provoco را بر زبان آورد و مردم نیز او را بخاطر خدماتی که بتازگی به میهنش کرده‌بود بخشیدند.

در عهد جمهوری 
متون تاریخی تأکید دارند که یکی نخستین اقدامات دولت جمهوری روم همانا تصویب و رسمیت بخشیدن به حق تظلم‌کردن توسط پوبلیوس والریوس پوبلیکولا بود.

این حق در درجه نخست تنها برای محکومان به مرگِ طبقات عالیه (پاتریسی‌ها) قابل اعمال بود و بعدها بود که طبقات عامی (پلبی‌ها) نیز از آن منتفع شدند. اساساً ساختار مجمع کنتوریاها بگونه‌ای بود که با نابرابریِ شدید در توزیع کِنتوریاها، حقِ تظلم‌کردن را بدل به ابزاری در دست طبقات متنفذتر کرده‌بود.

در عهد جمهوری، سیسرون (کنسولِ سال ۶۳ ق. م) پس از افشای توطئهٔ کاتیلینا، شهروندان رومیِ همدست کاتیلینا را که در کودتا دخیل بودند، بی‌آنکه حق تظلم‌کردن از مردم را برایشان محترم شمارد، آنان را در زندان تولیانوم به اعدام محکوم کرد. بعدها یکی از رقبای سیاسی او، پوبلیوس کلاودیوس پولکر، با یک پله‌بیسیت قانونی را به تصویب رساند که بر مبنای آن کلانتری که یک شهروند رومی را ـ بدون آنکه حق تظلم کردن را برای او محترم شمرده باشد ـ به مرگ محکوم می‌کرد، با مجارات تبعید تنبیه می‌شد.

در عهد امپراتوری 
در عهد امپراتوری روم نیز حق تظلم کردن از مردم همچنان پابرجا بود اما اینبار بجای مردم (populus) امپراتور (Caesar) نشست و عبارت جدیدی نیز ابداع شد: شهروند رومی با گفتن Caesarem appello به معنای «از قیصر استمداد می‌کنم» خود را از محاکمهٔ کلانترِ ایالتی رهانیده و مرافعهٔ حقوقی‌اش را به رُم (پایتخت امپراتوری) ارجاع می‌داد. پولس رسول درست بواسطهٔ همین حق، خود را تا دو سال از محکومیت رهانیده و جهت تعیین تکلیف به روم منتقل شد.

حقوقدان یولیوس پائولوس تأکید دارد که در زمان او حق دادخواهی از مردم مبدل به دادخواهی از امپراتور شد:

جستارهای وابسته 
 حقوق روم
 روم باستان
 هوراتی‌ها و کوریاتی‌ها

یادداشت‌ها

پانویس 

روم باستان

منابع