روبرتو مانگابیرا آنگر

روبرتو مانگابیرا آنگر (به انگلیسی: Roberto Mangabeira Unger) (زاده ۲۴ مارس ۱۹۴۷) فیلسوف، حقوق‌دان و سیاستمدار برزیلی است. فعالیت‌های او در سنت نظریه اجتماعی کلاسیک و پراگماتیسم است، و در بسیاری از زمینه‌ها از جمله دانش نظری حقوق، فلسفه و دین، نظریه اجتماعی و سیاسی، جایگزین‌های ترقی‌خواهانه، و اقتصاد توسعه یافته‌است. او به‌خاطر کتاب‌های «جهان مفرد و واقعیت زمان» در فلسفه طبیعی، «سیاست: اثری در نظریه اجتماعی سازنده» در نظریه اجتماعی، و یک تئوری حقوقی با نام جنبش مطالعات حقوقی انتقادی، که به برهم زدن اجماع روش‌شناختی در دانشکده‌های حقوق آمریکا کمک کرد، شناخته شده‌است. همچنین فعالیت‌های سیاسی او پس از رژیم نظامی در برزیل، و در میل به‌سوی دموکراسی کمک کرد، و با انتصاب او به‌عنوان وزیر امور استراتژیک برزیل در سال ۲۰۰۷، و دوباره در سال ۲۰۱۵، فعالیت سیاسی او به اوج خود رسید. به نظر می‌رسد که فعالیت‌های او چشم‌اندازی از انسانیت، و برنامه‌ای برای توانمندسازی افراد و نهادها ارائه می‌دهد.

در هسته اصلی فلسفه آنگر، توجه به انسانیت در زمینه‌هایی که انسان در آن قرار می‌گیرد اولویت دارد. او می‌بیند که هر فرد دارای توانایی، در راه رسیدن به زندگی بزرگتری است. ریشه اندیشه اجتماعی او این اعتقاد است که جهان اجتماعی ساخته و تصور شده‌است. به اعتقاد او هیچ ترتیبات طبیعی یا ضروری اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی در زیربنای فعالیت فردی یا اجتماعی وجود ندارد. حق مالکیت، لیبرال دموکراسی، کار مزدی... از نظر آنگر، این‌ها همه آثار تاریخی‌ای هستند که هیچ ارتباط ضروری با اهداف فعالیت آزاد انسان ندارند. از نظر او، بازار، دولت و سازمان اجتماعی انسانی، نباید در ترتیبات نهادی، از پیش تعیین‌شده تنظیم شوند، بلکه باید بر اساس آنچه برای پروژه توانمندسازی فردی و جمعی کار می‌کند، در معرض آزمایش و بازنگری قرار گیرند. او معتقد است، این روش، رهایی انسان را ممکن می‌سازد.

آنگر مدت‌ها در اپوزیسیون سیاسی برزیل فعال بوده‌است. او یکی از اعضای مؤسس حزب جنبش دموکراتیک برزیل بود، و پیش‌نویس مانیفست آن را تهیه کرد. او کمپین‌های ریاست جمهوری لئونل بریزولا و چیرو گومز را هدایت کرد. او برای مجلس نمایندگان نامزد شد و دو بار برای ریاست جمهوری برزیل نامزدهایی را به حزب پیشنهاد کرد. او در دولت دوم لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا و در دولت دوم دیلما به‌عنوان وزیر امور استراتژیک خدمت کرد.

زندگی

خانواده 
پدربزرگ مادری آنگر اکتاویو مانگابیرا بود، که در اواخر دهه ۱۹۲۰، قبل از این‌که دیکتاتوری ژتولیو وارگاس او را به زندان و تبعید در اروپا و ایالات متحده محکوم کند، وزیر امور خارجه برزیل بود. پس از بازگشت به برزیل در سال ۱۹۴۵، حزب چپ میانه را تأسیس کرد. او در سال ۱۹۴۶ به‌عنوان نماینده، در کامارا فدرال، فرماندار باهیا بود.

پدر و مادر آنگر هر دو روشن‌فکر بودند. پدر آلمانی او، آرتور اونگر، اهل درسدن، در کودکی وارد ایالات متحده شد، و بعداً شهروند ایالات متحده شد. مادرش، ادیلا مانگابیرا، شاعر و روزنامه‌نگار برزیلی بود. آرتور و ادیلا در دوران تبعید اکتاویو مانگابیرا در ایالات متحده با هم آشنا شدند.

اوایل زندگی 
روبرتو مانگابیرا آنگر در سال ۱۹۴۷ در ریودوژانیرو به دنیا آمد، و دوران کودکی خود را در آپر ایست ساید، منهتن گذراند. او در مدرسه خصوصی آلن استیونسون تحصیل کرد. وقتی یازده ساله بود، پدرش فوت کرد، و با مادرش به برزیل نقل مکان کردند. او در یک مدرسه یسوعی تحصیل کرد، و به دانشکده حقوق در دانشگاه فدرال ریودوژانیرو رفت.

آنگر در سپتامبر ۱۹۶۹، در دانشکده حقوق هاروارد پذیرفته شد. او پس از دریافت مدرک تحصیلات تکمیلی در حقوق، یک سال دیگر را در هاروارد، با بورس تحصیلی سپری کرد، و سپس وارد دوره دکترا شد. آنگر در ۲۳ سالگی شروع به تدریس فقه، از جمله، به دانشجویان سال اول کرد. در سال ۱۹۷۶، و در سن ۲۹ سالگی، دکترای حقوق گرفت و یکی از جوان‌ترین اعضای هیئت علمی در دانشکده حقوق هاروارد شد.

جایگاه دانشگاهی 
آغاز کار آکادمیک آنگر با کتاب‌های «دانش و سیاست» و «قانون در جامعه مدرن» آغاز شد، که به‌ترتیب در سال‌های ۱۹۷۵ و ۱۹۷۶ منتشر شد. این آثار منجر به تأسیس جنبش مطالعات حقوقی انتقادی (CLS) با دانکن کندی و مورتون هورویتز شد. این جنبش با به چالش کشیدن بورسیه‌های حقوقی استاندارد، و ارائه پیشنهادهای رادیکال برای آموزش حقوق، بحث و جدلی در مدارس حقوقی در سراسر آمریکا برانگیخت. در اوایل دهه ۱۹۸۰، جنبش CLS بحث‌های داخلی داغی را در هاروارد به راه انداخت و دانشمندان CLS را در مقابل دانشمندان قدیمی‌تر و سنتی‌تر قرار داد.

در طول دهه ۱۹۸۰، آنگر روی اثر بزرگ خود «سیاست: اثری در نظریه اجتماعی سازنده» کار کرد؛ کتابی سه‌جلدی که نظریه اجتماعی کلاسیک را ارزیابی می‌کرد و جایگزینی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایجاد می‌کرد. در این سه‌جلدی، بر اساس پیش‌فرض، جامعه به‌عنوان یک مصنوع ساخته شده‌است، و لزوم برخی تمهیدات نهادی را رد می‌کند. کتاب «سیاست» در سال ۱۹۸۷ منتشر شد، و نقدی بر نظریه و سیاست اجتماعی معاصر بود. تئوری تغییر ساختاری و ایدئولوژیکی را توسعه داد و گزارشی جایگزین از تاریخ جهان ارائه می‌داد. ابتدا به این ایده که در میل به پیشرفت، از یک مجموعه از ترتیبات سازمانی به ترتیبات دیگر باید گذر کرد (به عنوان مثال، فئودالیسم به سرمایه‌داری) حمله کرد، سپس نظریه‌ای در ضد ضروری بودن تغییر اجتماعی ساخت، و گذار از مجموعه‌ای از ترتیبات نهادی به مجموعه‌ای دیگر را نظریه‌پردازی کرد.

آنگر بخش اعظم دهه‌های بعدی زندگی خود را به توضیح بیشتر در مورد بینش‌های توسعه‌یافته در کتاب "سیاست"، با کار کردن بر روی گزینه‌های سیاسی و اجتماعی اختصاص داد. در کتاب "تحلیل حقوقی باید به چه چیزی تبدیل شود؟" (ورسو، ۱۹۹۶) ابزارهایی را برای بازبینی سازمان زندگی اجتماعی توسعه داد. در کتاب‌های "دموکراسی تحقق یافت: آلترناتیو مترقی"(Verso، ۱۹۹۸) و "چپ چه چیزی باید پیشنهاد کند؟" (Verso, 2005) پیشنهادهای نهادی و جایگزین را مطرح کرد.

تأثیرات فکری 
الگوی عمل فلسفی آنگر به آن دسته از فیلسوفانی نزدیک است که می‌کوشند دیدگاهی از کل واقعیت شکل دهند، و این کار را با استفاده و مقاومت در برابر دانش تخصصی زمان خود انجام دهند. این رفتار، به‌عنوان شکلی از پراگماتیسم خوانده شده‌است، اما همچنین به‌عنوان تلاشی برای جدا کردن ایده‌ها و تجربیاتی که در غرب تحت تأثیر مسیحیت، و از مقوله‌های فلسفه یونانی توسعه یافته‌است، شمرده می‌شود. اندیشه او معکوس فلسفه شوپنهاور شناخته شده‌است، که ارزش والای زندگی و واقعیت و ژرفای خود را تأیید می‌کند، و از بی‌قیدی پرهیز می‌کند.

کار فلسفی

نظریه اجتماعی 
نظریه اجتماعی آنگر مبتنی بر ایده «نظریه اجتماعی کلاسیک» است که جامعه را یک مصنوع می‌داند که می‌تواند ایجاد و بازآفرینی شود. درحالی‌که متفکران قبلی مانند هگل یا مارکس در مقطعی به عقب برگشتند و بر این عقیده ماندند که ایجاد و بازآفرینی یک توسعه اجتماعی نهادی یا تاریخی لازم باید وجود داشته باشد. به قول یکی از منتقدان، آنگر در پی آن است که «ایده را قلع و قمع کند، و نظریه‌ای برای رهایی‌ای که از محدودیت‌های تئوری‌های لیبرال و مارکسیستی می‌گریزد، تولید کند. این محدودیت، جستجو برای ساختار ایده‌آل جامعه است، که قابل پیش‌بینی و برنامه‌ریزی متمرکز باشد. درحالی‌که رهایی منجر به جوامعی با انعطاف‌پذیری و تنوع بیشتر نهادی می‌شود.»

از نظر آنگر، جامعه نه از طریق سازش یا به دست آوردن بهترین گزینه‌ها، بلکه از طریق درگیری و مبارزه برای کنترل منابع سیاسی و مادی پدیدار می‌شود. فاتحان این مبارزه شرایط تعامل و معامله اجتماعی را تعیین می‌کنند، که از طریق قانون نهادینه می‌شود. آنگر این نظم نوظهور را بافتار شکل‌دهنده می‌نامد. تحت یک زمینه تکوینی خاص، روال‌ها برقرار می‌شوند و افراد به این باور می‌رسند و طوری عمل می‌کنند که گویی کلمات اجتماعی‌شان کل‌های منسجمی است که کاملاً قابل درک و قابل دفاع است. آن‌ها می‌آیند تا ترتیبات موجود را در صورت لزوم ببینند. آنگر این را ضرورت کاذب می‌نامد. در واقع، این ترتیبات دل‌به‌خواه هستند، و به‌طور نسبتاً ضعیفی در کنار هم قرار می‌گیرند، که آن‌ها را در برابر مقاومت و تغییر بازمی‌گذارد. این مخالف را آنگر قابلیت منفی می‌نامد.

این امر آنگر را به این نتیجه رساند که تغییر تکه‌تکه از طریق مبارزه و بینش اتفاق می‌افتد، نه ناگهانی، و در تحولات انقلابی با جایگزینی در مجموعه‌ای از ترتیبات نهادی با نهاد دیگر. او این نظریه را مطرح می‌کند که تغییرات انباشته می‌تواند زمینه‌های شکل‌دهنده را تغییر دهد، و در ادامه تعدادی از این تغییرات را به‌عنوان جایگزین‌های نهادی پیشنهاد می‌کند که آن را دموکراسی توانمند می‌نامد.

دموکراسی توانمند دیدگاه آنگر از مجموعه‌ای بازتر و منعطف‌تر از نهادهای اجتماعی است، که از طریق آن افراد و گروه‌ها می‌توانند با یکدیگر تعامل داشته باشند، و تغییرات را پیشنهاد کنند و به‌طور مؤثر خود را برای تغییر ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی توانمند سازند. استراتژی آنگر در تحقق این امر، ترکیب آزادی تجارت و حکمرانی در سطح محلی با توانایی احزاب سیاسی، و در سطح دولت مرکزی برای ترویج آزمایش‌های اجتماعی رادیکال است، که تغییرات قاطع را در نهادهای اجتماعی و سیاسی ایجاد می‌کند.

در عمل، این نظریه شامل تحولات رادیکال سیاسی در مرکز، و همچنین نوآوری اجتماعی در جوامع محلی است. در مرکز، با اعطای اختیارات بازنگری گسترده به صاحبان قدرت، به احزاب سیاسی این امکان را می‌دهد که راه‌حل‌ها و پیشنهادات عینی و در عین حال عمیق را امتحان کنند. درگیری‌های حزبی بر سر کنترل و استفاده از قدرت دولتی را به فرصتی برای زیر سؤال بردن و تجدیدنظر در ترتیبات اساسی زندگی اجتماعی از طریق حل سریع بن‌بست سیاسی تبدیل می‌کند. در جوامع محلی، دموکراسی، سرمایه و فناوری را از طریق صندوق‌های سرمایه چرخشی در دسترس قرار می‌دهد، که کارآفرینی و نوآوری را تشویق می‌کند. حقوق شهروندی شامل استحقاق فردی برای امنیت اقتصادی و مدنی، ادعاهای گروهی مشروط و موقت برای بخش‌هایی از سرمایه اجتماعی و حقوق بی‌ثبات‌کننده است، که به افراد یا گروه‌ها قدرت می‌دهد تا سازمان‌ها و اقداماتی را که به‌واسطه روال انقیاد مخدوش شده‌اند، مختل کنند.

ایده‌های آنگر در شرایطی توسعه یافت که روشن‌فکران و رادیکال‌های جوان تلاش کردند نظریه‌های متعارف جامعه و قانون را که در کلاس‌های درس دانشگاه تدریس می‌شد با واقعیت اعتراض اجتماعی و انقلاب دهه‌های ۱۹۶۰ و ۷۰ تطبیق دهند. آن‌ها که از مارکسیسم سرخورده شده بودند، به متفکرانی مانند لوی استروس، گرامشی، هابرماس و فوکو روی آوردند، تا درک حقوق و جامعه را به‌عنوان علم خوش‌خیم سیاست تکنوکراتیک در یک سیستم گسترده‌تر از باورها قرار دهند، که نظم اجتماعی غالب را مشروعیت می‌بخشد. برخلاف هابرماس که رویه‌هایی را برای دستیابی به اجماع عقلانی فرموله می‌کند، آنگر راه‌حل را در نهادها و ترتیبات آن‌ها قرار می‌دهد، که همیشه برای بازبینی و بازسازی باز هستند. و برخلاف فوکو که بر شخصیت ساختگی زندگی اجتماعی تأکید می‌کند، آنگر از این فرصت استفاده می‌کند تا نهادها و شرایط اجتماعی را دوباره تصور کند که خلاقیت انسان را آزاد کرده و رهایی را ممکن می‌سازند.

فکر حقوقی 
کار آنگر در مورد قانون، به دنبال غیرطبیعی کردن مفهوم قانون، و چگونگی بازنمایی آن از طریق نهادهای خاص بوده‌است. او با این پرسش آغاز می‌کند که چرا جوامع مدرن دارای سیستم‌های حقوقی با تمایز بین نهادها، مانند قوه مقننه و دادگاه، و همچنین دسته خاصی از وکلا هستند، که روشی برای استدلال دربارهٔ مشکلات اجتماعی دارند. درحالی‌که متفکرانی مانند مارکس و وبر استدلال کرده بودند که چنین ترتیبات قانونی محصول ضرورت اقتصادی برای تضمین حقوق مالکیت و استقلال افراد است. آنگر نشان می‌دهد که این نظم حقوقی لیبرال در اروپا، در نتیجه روابط نامعین بین سلطنت پدید آمده‌است. اشرافیت و بورژوازی شکل خاصی به خود گرفت، تا با ظهور سنت جهان‌شمول قانون طبیعی، جایگاهی ضروری پیدا کند.

این کار در تحلیل تاریخی حقوق و اندیشه حقوقی، اساس مشارکت آنگر را در جنبش مطالعات حقوقی انتقادی قرار داد. خود جنبش در اواخر دهه ۱۹۷۰ در میان دانشمندان حقوقی جوان در دانشکده حقوق هاروارد متولد شد، که زیربنای نظری فقه آمریکایی، واقع گرایی حقوقی را محکوم کردند. شرکت‌کنندگان متعهد به شکل‌دادن به جامعه، بر اساس دیدگاهی از شخصیت انسانی بدون منافع پنهان و سلطه طبقاتی نهادهای قانونی بودند. دو گرایش جنبش توسعه یافت: یکی، عدم تعین رادیکال که قانون را به معنای هر چیزی که ما می‌خواهیم مورد انتقاد قرار می‌داد، و دیگری، نقد نئومارکسیستی که تفکر حقوقی را به‌عنوان شکل نهادی سرمایه‌داری مورد حمله قرار می‌داد. آنگر گرایش سومی را ارائه داد: یک دیدگاه سازنده از بازاندیشی حقوق مبتنی بر رهایی و توانمندسازی فردی، و ترتیبات ساختاری که خود را به بازنگری دائمی با هدف ایجاد فرصت‌های آموزشی و اقتصادی بیشتر برای افراد بیشتر می‌رساند. او این دیدگاه را در کتاب «جنبش مطالعات حقوقی انتقادی» بیان کرد، که آرای او، به سرعت برای او ـ به‌عنوان مربی فلسفی و پیامبر این جنبش ـ طرفدارانی را به‌همراه داشته‌است.

جستارهای وابسته 
 دموکراسی قدرتمند
 ضرورت کاذب
 زمینه تکوینی
 قابلیت منفی
 علایق
 ساختار و عاملیت

منابع

پیوند به بیرون 
 صفحه اصلی هاروارد روبرتو آنگر
 پیوندهایی به آثار آنگر از طریق صفحه اصلی او
 مصاحبه با آنگر در چپ آمریکا

مقالات بیوگرافی در مورد روبرتو اونگر 
 گوگنهایم برای سال ۷۶ کمک‌هزینه تحصیلی می‌دهد: آنگر نیز تصدی مسئولیت می‌کند (The Harvard Crimson 5 آوریل ۱۹۷۶)
 "شور روبرتو آنگر"، ایال پرس، (لینگوا فرانکا، مارس ۱۹۹۹)
 کارلوس کاستیلیو، "سرپرست برزیل: آنگر لکتر را ترک می‌کند تا پشت تخت بایستد." (مقاله جهانی، آوریل ۲۰۰۰)
 سیمون رومرو، "مقصد: سائوپائولو" (متروپلیس، اکتبر ۲۰۰۰) این مقاله دربارهٔ سائوپائولو، برزیل است، اما بحث طولانی در مورد فعالیت سیاسی آنگر در آن‌جا و نقل‌قول‌های زیادی از آنگر دارد.
 ملتزر به آکادمی هنر و علوم آمریکا برگزیده شد (اخبار HLS 13 مه ۲۰۰۴)
 

آینده‌پژوهان
اخلاق‌گرایان
افراد برزیلی آلمانی‌تبار
افراد زنده
اهالی شهر ریو دو ژانیرو
دانشمندان علوم اجتماعی اهل برزیل
دانش‌آموختگان مدرسه حقوق هاروارد
سیاستمداران اهل کمبریج، ماساچوست
شناخت‌شناسان
عمل‌گرایان
فرافیلسوفان
فیلسوفان آموزش و پرورش
فیلسوفان اجتماعی
فیلسوفان اقتصاد
فیلسوفان تاریخ
فیلسوفان تحلیلی
فیلسوفان زمان
فیلسوفان سیاسی
فیلسوفان علوم اجتماعی
فیلسوفان فرهنگ
فیلسوفان فناوری
فیلسوفان قانون
متافیزیک‌پژوهان
نظریه‌پردازان تمدن غرب
نویسندگان درباره جهانی‌شدن
نویسندگان فلسفه
وزیران دولت برزیل
هستی‌شناسان