کتاب‌شناسی شیخ طوسی

کتاب‌شناسی شیخ طوسی بالغ بر ۵۳ اثر در زمینه‌های مختلف را شامل می‌شود. ابوجعفر محمد بن حسن طوسی ملقب به شیخ طوسی (م. ۴۶۰ ه‍.ق) از جمله فقیهان و دانشمندان شیعه می‌باشد که آثار پرشماری را در موضوعات مختلف از خود به جای گذاشته‌است. وی در خراسان و به سال ۳۸۵ ه‍. ق، دیده به جهان گشود. وی تا ۲۳ سالگی در خراسان ماند و به تحصیل مقدماتی پرداخت. سرانجام در سال ۴۰۸ ه‍.ق به بغداد مهاجرت کرد. وی پس از فوت استادش سید مرتضی در ربیع‌الاول ۴۳۶ ه‍. ق، ریاست علمی و فتوایی شیعه را عهده‌دار گردید. خلیفه عباسی وقت، قائم بامر الله، وی را عهده‌دار کرسی تدریس کلام نمود. دوران اقامت شیخ طوسی در بغداد، همزمان با روی کار آمدن خاندان سنی مذهب سلجوقی و افول خاندان شیعی آل بویه بود. همچنین حنبلیان در بغداد، ائتلافی به راه انداختند که همگی آنها سبب شد حملاتی به بغداد صورت گرفته‌است و محله کرخ (محل زندگی شیخ) مورد تعرض و غارت قرار گیرد. در یکی از این حملات، کتابخانه بزرگ شیخ طوسی به آتش کشیده شده و شیخ مجبور به ترک بغداد و مهاجرت به نجف می‌شود. طوسی در نجف اقدام به تأسیس یک حوزه علمیه می‌نماید و شاگردانی را تربیت می‌نماید. طوسی به تاریخ بیست و دوم محرم سال ۴۶۰ ه‍.ق در نجف، در سن هفتاد و پنج سالگی از دنیا رفت. وی در خانه خویش دفن گردید. شیخ را مؤسس طریقه اجتهاد مطلق می‌دانند و به او القاب «شیخ»، «شیخ الطائفه» و «شیخ الامامیه» داده‌اند.

شیخ طوسی توانسته‌است با در اختیار داشتن کتابخانه بزرگ بغداد، آثاری فراوانی را با موضوعات مختلف به نگارش درآورد. تعداد آثار شیخ طوسی مورد اختلاف مؤلفان و محققان قرار گرفته‌است. شیخ طوسی در الفهرست، تعداد آثار خویش را ۴۲ مورد یاد کرده‌است، اما این تعداد، شامل تمام آثار وی نمی‌شود. آقابزرگ تهرانی، پس از تحقیقی مفصل در خصوص زندگانی شیخ، تعداد آثار منسوب به وی را ۴۷ اثر دانسته و آنها را شامل کتاب و رساله‌های شیخ گزارش کرده‌است. محمد واعظ زاده نیز تعداد آثار شیخ را ۴۸ مورد می‌داند. از میان این آثار، حدود بیست عنوان کتاب، در دسترس نیست و از میان رفته‌است. همین امر تاریخ‌گذاری این آثار مفقود را دشوار و ناممکن می‌نماید.

ویژگی‌های آثار 
آثار شیخ طوسی با توجه به تاریخ زندگانی وی در مقاطع مختلف، به‌طور کلی در سه دوره نگارش یافته‌اند: دوره نخست، بین سال‌های ۴۰۸ تا ۴۳۶ ه‍.ق است که مربوط به دوران حضور شیخ در بغداد و تا پیش از مرگ استادش سید مرتضی و عهده‌داری بر زعامت شیعیان می‌باشد. دوره دوم بین سال‌های ۴۳۶ تا ۴۵۰ ه‍.ق است که در آن دوره، شیخ عهده‌دار منصب زعامت گردیده‌است. دوره سوم که بین سال‌های ۴۵۰ تا ۴۶۰ و پس از هجرت شیخ به نجف را رقم زده‌است. اکثر آثار شیخ در دوره دوم نگارش یافته‌است و آثاری که در دوره نخست به رشته تحریر درآمدند، بیشتر در حوزه حدیث و کلام بوده‌اند. اما اکثر آثار شیخ در دوره دوم، با رویکردی فقهی نگاشته شده‌اند. در دوره سوم نیز، اکثر کتب به شکل املاء بوده‌اند و احتمالاً این امر به جهت مشغله‌های شیخ در تأسیس حوزه علمیه در نجف بوده‌است. احتمالاً اهتمام شیخ به تربیت شاگردان و تأسیس حوزه نیز، مربوط به کتاب سوزی کتابخانه بغداد می‌شد.یکی از ویژگی‌های آثار شیخ طوسی، منابع در دسترس وی می‌باشد. شیخ پس از هجرت به بغداد، به کتابخانه بزرگ کرخ دسترسی پیدا کرد و توانست از آثار این کتابخانه که شامل اصول روایی بوده‌است، کمال استفاده را نموده و از کتب، آن استنساخ نمود. این استنساخ به جهت وظیفه زعامت بر شیعیان، صورت گرفته‌است. اهمیت این استنساخ زمانی مشخص شد که کتابخانه کرخ، تماماً در آتش‌سوزی از بین رفت. دیگر کتابخانه‌هایی که در دسترس شیخ بود، کتابخانه سید مرتضی بود که شیخ توانست ۲۸ سال در آنجا حضور داشته باشد. وسعت این کتابخانه، هشتاد هزار عنوان کتاب بوده‌است. شیخ توانست در دوران حیات خویش، آثار متعددی را در موضوعات متنوع، به رشته تحریر درآورد. این موضوعات عبارتند از: فقه، کلام، اصول فقه، تفسیر، حدیث، رجال، ادعیه و عبادات و… این ویژگی‌ها سبب شد تا حدود صد سال، دانشمندانِ پس از شیخ طوسی، به آثار شیخ اکتفا نمایند. این پیروی تا جایی پیش رفت که مخالفت با نظر و فتوای شیخ، توهین به وی تلقی می‌شد. اولین کسی که به مخالفت با برخی آرای شیخ طوسی پرداخت، ابن ادریس حلی (مـ ۵۹۸ ه‍.ق) بوده‌است که دانشمندان بین عصر شیخ تا عصر خویش را مقلده می‌خواند.

برخی بر این باورند که شیخ طوسی آثارش را به ترتیب تاریخ نگارش در کتاب خویش الفهرست گزارش کرده‌است، اما این نظریه دچار ضعف‌هایی می‌باشد که با دقت در مولفات شیخ روشن می‌گردد. برای روشن شد ترتیبی دقیق از آثار شیخ طوسی، قرائن مختلفی وجود دارد که مورد استفاده در فهرست حاضر قرار گرفته‌است، از جمله آنها:

 تصریح شیخ به تاریخ تألیف
 ذکر عنوان کتب در کتاب‌های دیگر
 ذکر یا عدم ذکر عنوان کتاب در رجال کشی
 به‌کارگیری برخی القاب در کتاب چون «رحمة الله» و «ادام الله» برای استادان
 ترتیب عناوین کتب در کتاب الفهرست

کتب اربعه 
دو اثر شیخ به نام‌های «الاستبصار» و «التهذیب»، در میان شیعیان دوازده‌امامی، از کتب اربعه شناخته می‌شود. اولین کتاب از کتب اربعه، به همت محمد بن یعقوب کلینی (شیخ کلینی) و با نام کافی به رشته تحریر درآمد. با فاصله اندکی محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق) کتاب من لایحضره الفقیه را نوشت و پس از آن محمد بن الحسن طوسی (شیخ طوسی) دو کتاب تهذیب و استبصار را گردآوری کرد. بجز کتاب کافی، سه کتاب دیگر در دوران سلطه آل بویه تألیف شدند و در آغاز دوره سیاسی بویهی‌ها شهرت یافتند. به این چهار کتاب اصلی حدیثی، اولین بار در قرن ششم هجری قمری «کتب اربعه» یا «الاربعه» اطلاق شده‌است. استفاده از این تعبیر احتمالاً به جهت جایگزینی برای صحاح سته (آثار حدیثی اهل سنت) تعبیر شده‌است. پس از تحریر کتب اربعه، به مرور از رغبت دانشمندان حدیث در اسنتساخ اصول کاسته شد و در نتیجه بسیاری از کتب حدیثی متروک گردید. در آتش‌سوزی کتابخانه کرخ بغداد به سال ۴۴۷ ه‍. ق، برخی از کتب اصول به کلی از بین رفتند. یکی از عواملی که شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی را که به محمدون ثلاث شهره‌اند، به تدوین کتب اربعه واداشت، وجود تعارض‌ها در روایات، مبارزه با جریان انحرافی غلات و تحریف روایات بود. پس از تدوین کتب اربعه، و با تلاش‌های سید مرتضی و شیخ مفید در زمینه حدیث؛ پرونده نابسامانی در احادیث شیعه در عصر متقدمان بسته گردید و تاریخ شاهد تدوین کتب کلامی و فقهی در بین دانشمندان شیعه بود.

تهذیب الاحکام 
از ویژگی‌های اصلی کتاب تهذیب الاحکام، دسترسی نویسنده آن به کتابخانه‌های بزرگی چون کتابخانه سید مرتضی و کتابخانه محله کرخ بغداد و تجمیع روایاتی که شناخته شده نبوده‌اند می‌باشد. در این اثر روایات متعارض گزارش شده‌اند و این مسئله به عمق و اعتبار بیشتر می‌افزاید. شیخ در این اثر، روایات ابتدای باب را بر روایات انتهای باب، ترجیح داده‌است. این اثر بر ترتیب کتاب مقنعه اثر شیخ مفید نگاشته شده‌است. شیخ طوسی، برای اختصار در کتابش، احادیث را با سندی معلق نقل می‌کند و در انتهای کتاب، طریقه خویش به هر راوی را می‌نویسد. روایات این اثر اکثر در زمینه فقه هستند و نسبت به آثار صدوق و کلینی، احادیث فقهی بیشتری را شامل می‌شود. این اثر توانسته ارائه نسبتاً کاملی از آراء موافق و مخالف احکام شرعی مورد اختلاف را داشته باشد. بر این اثر نقدهایی وارد شده‌است از جمله روایت احادیث ضعیف، ضعف در بیان وجوه حل تعارض بین روایات، بیان دلایل غیر محکم برای برخی ادعاها و وقوع خطا و تحریف در نقل سند و متن برخی روایات.

استبصار 
کتاب استبصار اولین اثر فقهی شیعی است که به جمع روایات مختلف پرداخته‌است. طبق گفته شیخ طوسی در مقدمه کتاب، طوسی ابتدا حکم شرعی مورد استنباط خودش را به همراه روایت مدنظر بیان کرده و در ادامه روایات مخالف فتوایش را می‌آورد. در نهایت راه جمع یا طرح روایات را توضیح می‌دهد. این اثر با کتاب تهذیب در تنظیم شدن بر اساس کتاب مقنعه، حذف اسانید برای اختصار و کوشش در رفع تعارض میان روایات مشترک است. شیخ طوسی در این اثر روایات را به دو دسته متواتر و غیر متواتر، و غیر متواتر را نیز به دو دسته روایات همراه با قرائن و روایات بدون قرائن (آحاد) تقسیم‌بندی می‌نماید. بر اساس این تقسیم‌بندی روایات آحاد بدون معارض، مورد پذیرش هستند و در صورت داشتن تعارض، باید قواعد تعادل و تراجیح در تعیین روایت حجت مورد استفاده قرار گیرد. همچنین شیخ در این اثر به بیان برخی از قرائن برای اعتبار روایت پرداخته‌است. تمام نقدهایی که بر کتاب تهذیب وارد شده بود، بر استبصار نیز وارد شده‌است.

فهرست آثار شیخ طوسی 
راهنمای فهرست: (       )

پانویس

منابع 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

فهرست آثار چاپی
فهرست‌های مربوط به ادیان
کتاب‌شناسی شیعه
کتاب‌شناسی‌های مذهبی
کتاب‌های شیخ طوسی
متون اسلامی
شیخ طوسی