دیوان ناصر خسرو قبادیانی

دیوان ناصر خسرو قبادیانی اثر حکیم ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی مروزی، مکنی به ابومعین و ملقب به ادیب و دبیر فاضل و متخلص به حجّت، شاعر بلندآوازه فارسی‌زبان است. دیوان او مشتمل بر ۱۱۳۷۳ بیت و مرکب از اشعار فارسی و عربی است. اشعار دورهٔ جوانی او که متضمن مدح، غزل و هزل بود همه از میان رفته یا شاید خود شاعر بعد از سفر مکه یا جریان تبعید آنها را از بین اوخراست برده‌است.

طلوع و فروغ 

«ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی مروزی در ذیقعده ۳۹۴ قمری در قبادیان بلخ متولد شد.»
«وی در ۸۷ سالگی در سال ۴۸۱ در یمگان بدخشان مُرد. جسمش را در همان‌جا به خاک سپردند.» «قبر ناصر خسرو در درهٔ یمکان بوده و ظاهراً هنوز هم آنجاست.»اوخراست

محتوا 
دیوان ناصر خسرو قبادیانی کتابی است مشتمل بر همه اشعار باقی‌مانده از ناصر خسرو قبادیانی. شعرها به زبان‌های فارسی و عربی است. مهم‌ترین بخش آن، قصاید اوست. شعرهایی در دیگر قالب‌های شعری همانند مقطَّعات و رباعی هم در این دیوان هست.
دیوان او مشتمل بر ۱۱۱۵۶ بیت قصیده، ۲۱۵ بیت مقطَّعات و ۱ رباعی در ۲ بیت و در مجموع ۱۱۳۷۳ بیت سروده‌است.

سال نگارش 
دیوان ناصر خسرو قبادیانی تا سال ۴۸۱ قمری نوشته شده‌است.

سبک نگارش 
ناصر خسرو در دوره اوج سبک  خراسانی شعر می‌سرود که از اوایل سدهٔ چهارم تا میانه‌های سدهٔ ششم هجری کاربرد داشت. این سبک از لحاظ زمانی به دو دورهٔ سامانیان و غزنویان-سلجوقیان تقسیم می‌شود.

اوزان و بحور شعری 

از مجموع ۲۶۰ شعر ناصر خسرو قبادیانی:
 تعداد ۵۴ یعنی ۲۰/۷۷ درصد قصایدش مردف (ردیف‌دار) هست.
 بحر ۱۵۲ یعنی ۵۸/۴۶ درصد شعرها مثمن و ۱۰۸ یعنی ۴۱/۵۴ درصد مسدس است.
 بحر ۲۸ یعنی ۱۰/۷۷ درصد سالم و ۲۳۲ یعنی ۸۹/۲۳ درصد غیرسالم است.
 انواع بحور شعری:

ویژگی سبکی 
برخی از مهم‌ترین ویژگی سبکی آثار ناصر خسرو قبادیانی عبارتند از:

 استفاده معتدل از صنایع لفظی؛
 کاربرد بحرهای سنگین (بحر هر قصیده دیوان در ابتدای آن مشخص شده‌است) و عدم استفاده از وزن‌های ضربی؛
 محور عمودی قوی در اشعار (پیوستگی میان عناصر شعری در محور عمودی)؛
 تعقید لفظی (تغییر در ارکان جمله و فهم دشوار آنها)؛
 استفاده از تمثیلات، تعابیر و آیات قرآنی؛
 کاربرد فراوان تشبیه و استعاره؛
 استفاده از مفاهیم فلسفی و اصطلاحات منطقی؛
 ساخت واژه‌های معادل برای کلمات عربی؛
 عدم استفاده از الفاظ رکیک در کلام؛
 استفاده از شعر به عنوان ابزار تبلیغ مذهب اسمعیلیه؛
 انتقاد سخت از اوضاع اجتماعی زمانه؛
 گزینش قافیه (گاهی در انتخاب قافیه خود را به زحمت می‌انداخت)؛
 استفاده از قید «اندر»؛ کاربرد مفعول صریح با پیشوند «مر»؛
 استفاده از «همی» بر سر فعل‌ها؛
 حذف افعال به قرینه؛
 صبغه دینی در عناصرِ صور خیال.

بجز سفرنامه (که به سبک غزنوی است) بقیه آثارش به شیوه سبک سامانی نگاشته شده‌است.

دیوان‌های منتشرشده 
 دیوان حکیم ابومعین حمیدالدین ناصر بن خسرو قبادیانی: مشتمل است بر: روشنائی‌نامه، سعادت‌نامه،... به‌اهتمام: نصرالله تقوی؛ مقدمه: سیدحسن تقی‌زاده؛ مصحح: مجتبی مینوی، تهران: معین، ۱۳۸۰، ISBN 9645643805
 دیوان حکیم ابومعین حمیدالدین ناصر بن خسرو قبادیانی مصحح: نصرالله تقوی؛ ویراستار: سیدمحسن آثارجوی، تهران: سنایی، ۸۰۲ صفحه، ۱۳۸۹، ISBN 9789648746389
 دیوان حکیم ناصر خسرو قبادیانی: بر پایه کهن‌ترین نسخه خطی مکتوب به سال ۷۳۶، مصحح: مجتبی مینوی، مهدی محقق، تهران: دانشگاه تهران، ۶۱۶ صفحه ، چاپ ۶، ۱۳۸۵، ISBN 9640341827
 دیوان حکیم ناصر خسرو: متن انتقادی همراه با شرح، مصحح: جعفر شعار، کامل احمدنژاد، قطره، ۷۶۸ صفحه، ۱۳۷۸، ISBN 9783410536
 دیوان ناصر خسرو حکیم ناصربن خسرو بن حارث القبادیانی البلخی المروزی، تهران: سیمای دانش، ۵۴۸ صفحه - چاپ ۳، ۱۳۷۸، ISBN 9645693267
 دیوان ناصر خسرو قبادیانی مصحح: سید نصرالله تقوی؛ مقدمه: سید حسن تقی‌زاده و مجتبی مینوی، تهران: اساطیر، ۸۱۶ صفحه، ۱۳۸۶، ISBN 9643313891
 دیوان ناصر خسرو قبادیانی مصحح: عزیزالله علیزاده، تهران: فردوس، ۶۹۰ صفحه، ۱۳۸۹، ISBN 9789643204235
 دیوان ناصر خسرو: حکیم ناصربن خسرو بن حارث القبادیانی البلخی المروزی، تهران:نشر آزادمهر، ۵۴۲، ۱۳۸۱، ISBN 9649634420
 دیوان ناصر خسرو: ناصرخسرو، تهران: نگاه، ۵۴۶ صفحه، ۱۳۷۳، ISBN 9789643510763
 دیوان ناصر خسرو، تهران: آدینه سبز، ۴۱۲ صفحه، ۱۳۹۳، ISBN 9786006745832
 دیوان ناصر خسرو؛ مقدمه: محمدحسن فروزانفر، مصحح: نصرالله تقوی، تهران: ثالث، ۵۶۲ صفحه، ۱۳۹۲، ISBN 9789643808112
 دیوان ناصرخسرو، تهران: اندیشه مولانا، ۶۵۲ صفحه، ۱۳۹۶، ISBN 9786007088272
 دیوان ناصر خسرو قبادیانی، تهران: آثار قلم، ۶۵۲ صفحه، ۱۳۹۶، ISBN 9786006624167
 دیوان ناصر خسرو قبادیانی، تهران: پورنگ، ۴۰۸ صفحه، ۱۳۹۴، ISBN 9789649231281
 دیوان ناصرخسرو قبادیانی، تهران: پیام عدالت، ۵۵۲ صفحه، ۱۳۹۰، ISBN 9789641521471
 دیوان ناصرخسرو قبادیانی، تهران: حسام، ۴۰۸ صفحه، ۱۳۹۴، ISBN 9789646850316
 دیوان ناصر خسرو قبادیانی، گردآورنده: علی‌اصغر طاهری، محمد طاهری، تهران: داریوش، ۴۱۲ صفحه، ۱۳۹۰، ISBN 9786009229741
 دیوان ناصرخسرو، تهران: کومه، ۶۵۲ صفحه، ۱۳۹۶، ISBN 9786006237862
 دیوان ناصرخسرو، مقدمه:سیدحسن تقی‌زاده، تهران: خانه فرهنگ و هنر گویا، ۵۳۶ صفحه، ۱۳۹۸، ISBN 9786008064299
 دیوان ناصرخسرو، ویراستار: شریعت طاهری، تهران: پیمان، ۴۵۸ صفحه، چاپ ۳، ۱۳۸۴، ISBN 9645981727
 دیوان و سفرنامه حکیم ابومعین حمیدالدین ناصر بن خسرو قبادیانی، شارح: امیر نیک‌سرشت، تهران: پیرامید، ۶۸۲ صفحه، ۱۳۹۵، ISBN 9786006361659

پانویس

منابع 
 
 
 
 

ادبیات فارسی
ادبیات کهن فارسی
حافظه ملی ایران
کتاب‌های ایرانی
کتاب‌های زبان فارسی
کتاب‌های سده ۱۱ (میلادی)
کتاب‌های شعر
کتاب‌های فارسی
منظومه‌های فارسی
ناصرخسرو