جامعه‌شناسی دین (کتاب وبر)

جامعه‌شناسی دین  کتابی است که توسط ماکس وبر (۲۱ آوریل ۱۸۶۴–۱۴ ژوئن ۱۹۲۰) اقتصاددان و جامعه‌شناس آلمانی نوشته شده‌است. نسخه اصلی آن به زبان آلمانی بود.

ماکس وبر تأثیر کنش و انفعال مذهبی را مورد مطالعه قرار داد. او دین را صرفاً با طبقه‌بندی ادیان مختلف می‌بیند تا معنای ذهنی دین را به‌طور کامل برای فرد درک کند: (تفهم).

وبر با نگاه دقیق به دین به معنای علمی و عینی آن توجه می‌نمود و سعی می‌کرد قضاوت‌های ارزشی را نادیده بگیرد و دین را به عنوان آن دسته از پاسخ‌های انسانی درک کند که به مسایل اجتناب‌ناپذیر هستی مانند تولد، مرگ، بیماری، پیری، بی‌عدالتی، تراژدی و رنج معنا می‌بخشد. وبر در کتاب جامعه‌شناسی دین استدلال می‌کند اگر مردم اهداف خود را دنبال کنند، دین آن را تسهیل می‌کند.

او نشان می‌دهد چگونه باورهای مذهبی اولیه از کار افراد ماهر و کاریزماتیک ناشی می‌شود و چگونه اعمال آنها در نهایت به یک دین سیستماتیک و مبتنی بر کلیسا تبدیل می‌گردد - به عبارت دیگر چگونه دین با اقتدار کاریزماتیک شروع و به اقتدار سنتی تبدیل می‌شود زیرا دین افراد را قادر می‌سازد تا علایق خود را دنبال کنند. 

وبر باورمند بود مذهب سبب گسترش نظام سرمایه‌داری مدرن شد. او این موضوع را در کتاب «اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری» نوشته و نشان می‌دهد چگونه باورهای دینی جهت نیروهای اقتصادی و فناوری را تعیین می‌کنند.

ماکس وبر دیدگاهی عینی و دور از سنت‌های جامعه‌شناختی نهاد دین دارد. بر خلاف مؤمنانی که سفر ایمانی باعث می‌شود دین خود را از درون بررسی کنند، او بیرون ایستاده‌است و به درون نگاه می‌کند. این دیدگاه منفصل و عینی از دین، مظهر عملکرد عینی و مدرنیستی دیدگاه جامعه‌شناختی دین امروزی است.

ساختار کتاب

(الف) خاستگاه دین 
۱) مفاهیم اولیه دین
الف) دیدگاه
ب) این‌جهان‌گرایی
ج) جادو
د) کاریزما
ه) اعتقاد به ارواح
و) خلسه و عیاشی
ز) روح و نیروی فراطبیعی

۲) سمبولیسم
الف) ترس از روح
ب) جابجایی طبیعت‌گرایی
ج) گسترش سمبولیسم
د) اثر کلیشه‌ای
ه) انتقال
و) قیاس اساطیری

۳) مفاهیم خدا
الف) وجود ماندگار
ب) پانتئون
ج) خدایان رومی
د) خدایان اقتصاد
ه) خدایان زمینی و آسمانی
و) تخصص خدایان
ز) خدایان خانواده
ح) خدای سیاسی
۱) خدای اسرائیل
۲) خدای محلی و خدای خارجی
۳) شهر - ایالت خدا
۴) باند و خدا
ط) توحید
۱) خدای اولیه
۲) امر الهی
۳) جهان‌گرایی

(ب) ظهور دین 

۱) دین و خدا
الف) اجبار خدا
ب) عبادت خدا
۱) دعا
۲) فداکاری
ج) تعریف دین

۲) کشیش
الف) فرقه
ب) تصدی
ج) دکترین
د) تعریف جامعه‌شناختی

۳) توسعه مفهوم فراطبیعی
الف) نمایش قدرت
ب) صفت شکست
ج) تمایز فراطبیعی
د) خدای اخلاقی
ه) فال
و) خدای قانون
ز) قدرت‌های غیرشخصی

۴) توسعه اخلاق دینی
الف) تابو
ب) توتمیسم
ج) جدول-اجتماع
د) تابو و معاشرت اجتماعی
ه) اخلاق کاست
و) مفهوم گناه
ز) اخلاق دینی
ح) نظام مندسازی اخلاق

(ج) پیامبر 

۱) تعریف
الف) کشیش و پیامبر
ب) جادوگر و پیامبر
ج) عصر نبوی
د) شارع و پیامبر
۱) موسی
ه) پیامبر و سیاست اجتماعی
و) ظالم و پیامبر
ز) معلم اخلاق و پیامبر
۱) گورو
ح) فیلسوف
ط) اصلاح‌طلب
ی) فرقه رمز و راز

۲) طبیعت نبوت
الف) نبوت اخلاقی و مثالی
ب) خدا و پیامبران
۱) خدا به عنوان باران‌ساز
۲) خدایان خاور نزدیک
ج) وحی نبوی

(د) جامعه دینی 

۱) ریشه‌های جامعه مذهبی
الف) جامعه نبوی
ب) جامعه فرهنگی
ج) جامعه نمونه و عابد
د) جامعه عرفانی گاه به گاه
ه) جامعه لای
و) کلیسا و فرقه

۲) توسعه جامعه دینی
الف) پیامبر در برابر کشیش
ب) کتاب مقدس
۱) سنت شفاهی
۲) تشریع‌گرایی
۳) آموزش کشیشی
ج) توسعه دگما
۱) جامعه مذهبی
۲) علایق کشیش
۳) شرایط در ادیان جهانی
۴) جزم مسیحی
۵) جزم در ادیان دیگر
د) موعظه و مراقبت شبانی
ه) عقلانیت کشیشی اخلاق
و) جادوی دین کاهنی
ز) رواج دین نبوی

(ه) دینداری اقشار اجتماعی 

۱) دهقان
الف) اسرائیل باستان
ب) انفعال دهقان
ج) دین زرتشتی
د) یهودیت
ه) مسیحیت

۲) اشراف‌زاده جنگجو
الف) رفتار جنگجو در زندگی
ب) نبوت و جنگجو
ج) دفاع مقدس
د) میترائیسم

۳) بوروکرات‌ها
الف) آیین کنفوسیوس

۴) شهروند
الف) شهروند ثروتمند
ب) طبقه متوسط
ج) شهروند خرده‌پا
د) مسیحیت
ه) شهر غربی و شرقی
و) عقلانیت زندگی شهروندی
ز) توسعه خردگرایی شهروندی

۵) برده و بی‌اموال

۶) دینداری دسته‌جمعی: جادو و منجی

۷) زنان و دین

۸) اقشار اجتماعی و احساس کرامت
الف) مشروعیت بخت
ب) غرامت مستضعفین

۹) وضعیت پریا
الف) یهودیان و کاست‌های هندو
ب) رنجش یهودیان
ج) تئودیسه محرومیت
۱) تئودیسه یهودی
۲) تعلیم عیسی
۳) دکترین بودایی

(و) روشنفکری و دین 

۱) روشنفکری ممتاز
الف) کشیش
ب) روشنفکران لائیک ممتاز

۲) نجات فکری
الف) شرایط اجتماعی
ب) آسیا
ج) خاور نزدیک و غرب
د) شخصیت‌های فکری

۳) روشنفکری غیرممتاز
الف) روشنفکری پریا و خرده‌شهروند
ب) یهودیت باستان

۴) روشنفکری و مسیحیت
الف) روشنفکری خرده شهروندی پل
ب) روشنفکری جزمی
ج) ضدروشنفکری مسیحیت
۱) حاملان دین
د) روشنفکری در مسیحیت قرون وسطی
ه) روشنفکری اومانیستی
و) روشنفکری پیوریتن

۵) روشنفکری مدرن
الف) روشنفکری آنگلوساکسون و لاتین
ب) روشنفکری آلمانی
ج) سوسیالیسم
د) روشنفکری روسی
ه) روشنفکری روشنگری

(ز) تئودیسه و رستگاری 

۱) تئودیسه
الف) خالق ماورایی
ب) مساله تئودیسه
ج) راه‌حل ظهور
د) مفهوم دنیای دیگر
ه) راه‌حل با جبر
و) مشیت
ز) راه‌حل توسط دوآلیسم
ح) راه‌حل کارما

۲) نجات و تولد دوباره
الف) وعده مال
ب) رستگاری سیاسی
ج) نجات از شر
د) رستگاری اخروی
ه) رستگاری و سلوک زندگی
و) تقدیس و تولد دوباره

۳) رستگاری با تشریفات
الف) خلق و خوی آیینی
ب) عرفان آیینی
ج) مراسم مقدس
د) اعتراف
ه) مناسک پیوریتن
و) تشریفات یهودی

۴) نجات با اعمال نیک
الف) حساب برای هر اقدام
ب) شخصیت کامل
۵) رستگاری با کمال نفس
الف) روش‌شناسی آنیمیستی
ب) القای اکستازی
ج) توسعه روش‌شناسی
۱) خدای متعالی
۲) حالات تقدیس
۳) روش هندی
۴) کاتولیک و کنفوسیوس
۵) یقین نجات
۶) منطقی‌سازی روش‌شناسی
د) فضیلت‌های مذهبی

(ح) زهد و عرفان 

۱) زهد
الف) تعریف
ب) رد دنیا
ج) زهد باطنی

۲) عرفان
الف) اشراق عرفانی
ب) پرواز از دنیا
ج) اتحادیه عرفانی
د) تمرکز بر حقیقت
ه) ظرف در برابر ابزار
و) شکستگی در برابر حرفه
ز) آنومی در برابر اصلاحات
ح) عشق عارفانه

۳) شرقی در برابر رستگاری غرب
الف) مفهوم الهی
ب) دانش در برابر عمل
ج) حقوق روم
د) فرمانروایی روم
ه) کلیسای رومی
و) پروتستانتیسم زاهدانه

(ط) رستگاری با دستاورد دیگران 

۱) رستگاری با فیض
الف) ناجی
ب) آموزه‌های منجی
ج) تجسم
د) فیض مقدس
ه) فیض نهادی
و) مؤسسه کاتولیک
ز) انفاق و سلوک زندگی
ح) اعتراف و سلوک زندگی
ط) یهودیت و پروتستانتیسم زاهدانه
ی) مرجع نهادی

۲) نجات با ایمان
الف) ایمان و جادو
ب) ایمان اسلام و یهودیت
ج) ایمان غیرنبوی
د) ایمان جزمی
ه) ایمان صریح و ضمنی
و) ایمان قلبی
ز) اشراف جزمی
ح) فاتح ایمان
ط) ایمان و عقل
ک) ایمان و عرفان
ل) ایمان و اخلاق
م) ایده حرفه
ن) ایمان لوتری
س) ایمان و حاملان
ع) ایمان عاطفی

۳) رستگاری با جبر
الف) مردان قدر
ب) قدرت جبر
ج) جبر اسلامی در برابر پیوریتن
د) سرنوشت چینی
ه) اشراف جبر
و) جبر دنیوی

(ی) اخلاق دینی و جهان 

۱) درونی‌سازی اخلاق دینی
الف) دین آیینی
ب) اخلاق قلبی

۲) اخلاق و اقتصاد دینی
الف) اخلاق مذهبی در برابر اخلاق خانوادگی
ب) اخلاق دینی در برابر اخلاق همسایگی
ج) صدقه دادن
د) محافظت از ضعیف
ه) مخالفت مذهبی با ربا
و) ضدیت با اقتصاد عقلانی
ز) اعتبار اقتصادی و دین
ح) زهد در برابر اقتصاد
ط) زندگی اقتصادی کاتولیک
ی) زهد پروتستانی

۳) اخلاق و سیاست دینی
الف) شرایط دین و سیاست
۱) دین سیاسی باستان
۲) ظهور جامعه دینی
۳) رد دینی سیاست
ب) تنش بین دین و سیاست
۱) عدم تضاد
۲) آزمایش کواکر
۳) بی‌تفاوتی سیاسی
۴) توجیه خشونت
ج) دولت و مسیحیت
۱) مسیحیت اولیه
۲) مسیحیت قرون وسطی
د) راه‌حل با اخلاق ارگانیک
۱) اخلاق ارگانیک کاتولیک
۲) دیدگاه اسلام
۳) اخلاق ارگانیک هندی
۴) سنت‌گرایی قرون وسطایی از حرفه
ه) دولت و مذهب مدرن

۴) اخلاق دینی و جنسیت
الف) عیاشی جنسی
ب) خصومت مذهبی با تمایلات جنسی
ج) تنظیم مذهبی روابط جنسی
د) زن و دین
ه) ازدواج
و) ظهور اروتیسم

۵) اخلاق و هنر دینی
الف) صمیمیت اولیه دین و هنر
ب) ظهور روشنفکری زیبایی‌شناختی
ج) ضد نبوی هنر
د) علایق مذهبی در هنر
ه) رد دین عقلی از هنر

(ک) ادیان و جهان 

۱) یهودیت: جهان‌ساز
الف) عدم زهد
ب) اخلاق اقتصادی یهود
ج) معیارهای دوگانه اخلاقی
د) یهودی، کاتولیک و پیوریتن
ه) روشنفکری یهودی
۱) ایده‌آل یهودی
۲) مخالفت عیسی
۳) یهودیت شهری
و) خودکنترلی
ز) خردگرایی یهودی
ح) عدم زهد
ط) پیشرفت پل
ی) پیوریتانیسم و یهودیت

۲) اسلام: این جهان‌گرا
الف) دین سیاسی
ب) بدون نجات
ج) اخلاق فئودالی
د) تضاد با یهودیت و مسیحیت

۳) بودیسم: رد جهان
الف) دین اصیل نجات
ب) دگرگونی بودیسم

۴) سرمایه‌داری و دین

۵) عیسی: جهان بی‌تفاوتی
الف) خودآگاهی عیسی
ب) قهرمانی نجات بخش
ج) بی‌تفاوتی به دنیا

کتاب‌شناسی فارسی 
 وبر، ماکس، ۱۳۹۷: جامعه‌شناسی دین، مترجم محسن ثلاثی، تهران: ، ۴۷۲ صفحه. ISBN 9786004051804

جستارهای وابسته 
 ماکس وبر#جامعه‌شناسی دین

پانویس 

آثار ماکس وبر
کتاب‌های جامعه‌شناسی
کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۲۰ (میلادی)
ماکس وبر