عملیات بزرگ ورشو

عملیات بزرگ یا گروس‌اکتسیون ورشو  اسم رمز نازی‌ها برای اخراج و کشتار جمعی یهودیان از گتو ورشو در تابستان ۱۹۴۲ بود. در جریان گروس‌اکتسیون، یهودیان تحت یورش‌ها و به‌صف‌کشی‌های روزانه قرار می‌گرفتند، درون گتو به ناچار به راه انداخته می‌شدند، و سپس در ایستگاه‌های قطار موسوم به اومشلاگ‌پلاتز گرد هم می‌آمدند تا برای «اسکان دوباره» به شرق فرستاده شوند. از آنجا، آنها با قطارهای هولوکاست به اردوگاه مرگ در تربلینکا فرستاده می‌شدند.

در ۱۹۴۲، بیشترین تعداد یهودیان ورشو در فاصله میان تعطیلات یهودی تیشا بئاو (۲۳ ژوئیه) و یوم‌کیپور (۲۱ سپتامبر) به تربلینکا فرستاده شدند. این مرکز کشتار در ۸۰ کیلومتری ورشو تنها اندک زمانی پیش از عملیات بزرگ ورشو و مشخصا برای «راه حل نهایی» تکمیل شده بود. تربلینکا مجهز به اتاق‌های گاز بود که در لوای عنوان اتاق دوش‌گیری برای «پردازش» کل یهودیان فرستاده شده به آنجا استفاده می‌شدند. کارزار کشتار با رهبری اس‌اس-بریگاده‌فورر اودیلو گلوبوکنیک، با نام رمز عملیات راینهارد، بخش مهمی از هولوکاست در لهستان اشغالی به‌شمار می‌رفت.

تاریخچه 
گتو ورشو بزرگترین گتو جنگ جهانی دوم در سرتاسر اروپای تحت اشغال آلمان نازی بود و بیش از ۴۰۰۰۰۰ یهودی در مساحتی باغ بر ۳٫۴ کیلومتر مربع، یا ۷٫۲ نفر در هر اتاق، گردهم آورده شده بودند. پلیس نازی بیشتر اخراج‌های دسته جمعی زندانیان گتو را به تربلینکا از طریق قطارهایی که هر یک تا ۷۰۰۰ قربانی را حمل می‌کردند، انجام داد. هر روز، قطارهای متشکل از واگن‌های پرازدحام دو بار از محل گردآوری راه‌آهن (به آلمانی: Umschlagplatz) حرکت می‌کردند؛ قطار نخست در صبح زود و دومی در اواسط بعد از ظهر. اردوگاه مرگ بیشتر قربانیان را میان ۲۳ ژوئیه تا ۲۱ سپتامبر ۱۹۴۲ پذیرفت. گروس‌اکتسیون (عملیات در مقیاس بزرگ) در پایتخت توسط رهبر اس‌اس و پلیس، فردیناند فون سامرن-فرانکنگ، که فرمانده منطقه ورشو از سال ۱۹۴۱ بود، هدایت می‌شد.

نقطه عطف حیات در گتو ۱۸ آوریل ۱۹۴۲ بود که با موج جدیدی از اعدام‌های دسته جمعی توسط اس‌اس همراه بود.

اخراج‌ها 

در ۱۹ ژوئیه ۱۹۴۲، رئیس اس‌اس هاینریش هیملر به فریدریش-ویلهلم کروگر، رهبر اس‌اس و پلیس مسئول دولت عمومی، دستور داد تا «اسکان دوباره کل جمعیت یهودیان دولت عمومی» را «تا ۳۱ دسامبر ۱۹۴۲» صورت دهد. سه چند روز بعد در ۲۲ ژوئیه ۱۹۴۲، اس‌اس آلمان، به سرپرستی «کمیسر اسکان دوباره» اشتورمبانفورر هرمان هوفله، شورای یهودیان گتو (یودنرات) را به دیدار فراخواند و رهبر آن آدام چرنیاکوف را در مورد برنامه «اسکان دوباره در شرق» آگاه ساخت. چرنیاکوف، که پس از آگاهی از طرح خودکشی کرد، جای خود را به مارک لیختن‌باوم داد. جمعیت گتو از حقیقت اوضاع آگاه نبودند. آنها تنها در پایان سال ۱۹۴۲ متوجه شدند که اخراج‌ها، تحت نظارت پلیس گتو یهودی، به اردوگاه مرگ تربلینکا بوده‌اند و نه به منظور اسکان دوباره.

در طول دو ماه تابستان ۱۹۴۲، حدود ۲۵۴٬۰۰۰–۲۶۵٬۰۰۰ تن زندانیان یهودی گتو، مردان، زنان و کودکان، به تربلینکا فرستاده شده و در آنجا کشته شدند (یا با حساب‌های مختلف، کمینه ۳۰۰٬۰۰۰ تن با شمارش تلفات پس از سقوط گتو). در مقایسه با تلفات خیزش گتوی ورشو که در آن حدود ۵۰٬۰۰۰ تن کشته شدند، تعداد کشته‌های یهودیان ساکن گتو در جریان گروس‌اکتسیون بیش از پنج برابر بود. نابودی کامل گتو در بهار سال پس از آن منجر به نابودی جمعیت یهودیان ورشو به اندازه‌ای که در گروس‌اکتسیون صورت گرفته بود، نشد.

به مدت هشت هفته فرستادن یهودیان به تربلینکا توسط راه‌آهن بدون توقف ادامه داشت: ۱۰۰ تن درون یک واگن حمل دام، تا روزانه ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ تن، از جمله بیماران بیمارستان و کودکان یتیم‌خانه‌ها. دکتر یانوش کورچاک، معلم نامدار، در اوت ۱۹۴۲ با آنها رفت. و دوستان و ستایشگران لهستانی وی به او این فرصت را دادند تا پیش از فرستاده شدن فرار کند، اما در عوض او تصمیم گرفت با سرنوشت مردم خود همراهی کند. هنگام ورود به تربلینکا، قربانیان برهنه لباس‌های خود را از تن کنده و به یکی از ده اتاقی که در ظاهر اتاق دوش‌گیری بودند، هدایت می‌شدند. در آنجا آنها در دسته‌های ۲۰۰ تایی با استفاده از گاز مونوکسید کربن کشته می‌شدند (سیکلون ب مدتی بعد در آشویتس به کار رفت). در سپتامبر ۱۹۴۲، اتاق‌های گاز جدیدی در تربلینکا ساخته شدند، که می‌توانستند ۳۰۰۰ تن را تنها در ۲ ساعت بکشند. نزدیک شدن غیرنظامیان به آن منطقه ممنوع بود.

بسیاری از یهودیان باقی مانده در گتو ورشو تصمیم به جنگ گرفتند و به بسیاری از آنها توسط ارتش زیرزمینی لهستان کمک شد. سازمان نبرد یهود (ŻOB) در اکتبر ۱۹۴۲ تشکیل شد و وظیفه آن مقاومت در برابر هرگونه اخراج در آینده بود. رهبر آن مردخای آنیه‌لویچ ۲۴ ساله بود. در همین حال، ارتش میهنی لهستان، (به لهستانی: Armia Krajowa یا AK)، اقدام به قاچاق اسلحه، مهمات و ملزومات به داخل گتو به منظور خیزش مسلحانه کرد. فون سامرن-فرانکنگ در ۱۷ آوریل ۱۹۴۳ به دلیل عدم موفقیت در مقابله با افراد مسلح درون گتو توسط هاینریش هیملر از وظیفه برکنار و با رهبر اس‌اس و پلیس، یورگن اشتروپ، جایگزین شد.

در ۲۴ آوریل ۱۹۴۳، فردیناند فون سامرن-فرانکنگ، مسئول عملیات، به دلیل بی‌کفایتی توسط هیملر دادگاهی و سپس به کرواسی فرستاده شد. در آنجا، وی در کمین پارتیزان‌ها جان باخت. یورگن اشتروپ از سوی فرمانده عالی ورماخت، فیلد مارشال ژنرال ویلهلم کایتل، مدال درجه یک صلیب آهنین را دریافت کرد. پس از جنگ، اشتروپ به اتهام جنایات جنگی توسط آمریکایی‌ها دادگاهی، و به اعدام محکوم شد. اعدام او اما صورت نگرفت و در عوض، وی برای دادگاهی دوباره به مقام‌های لهستانی تحویل داده شد. او دوباره در لهستان دادگاهی و به اعدام محکوم شد و در ۸ سپتامبر ۱۹۵۱ در محل پیشین گتو ورشو اعدام شد.

گاه‌شمار رویدادها

جستارهای وابسته 
 گتوهای یهودی در لهستان تحت اشغال آلمان نازی
 عملیات بزرگ (گروس‌اکتسیون) در گتو کونو موسوم به کشتار ۲۹ اکتبر ۱۹۴۱ در کاوناس

منابع 

اردوگاه مرگ تربلینکا
تاریخ ورشو
کشتارها و پوگروم‌های هولوکاست در لهستان
گتو ورشو
لهستان در ۱۹۴۲ (میلادی)