منطقه ۱ شهرداری شیراز

منطقه یک شهرداری شیراز در سال ۱۳۵۹ تأسیس گردیده و تاکنون ۱۵ شهردار داشته است. مساحت کنونی منطقه ۴٬۲۳۵ هکتار می باشد که این مساحت جمعیت ۱۵۹٬۵۱۳ نفر (۴۹٬۶۵۴ خانوار) (آمار سال ۱۳۹۵) را در خود جای داده است.نواحی

ناحیه ۱ 
ناحیه یک منطقه یک از نواحی مرکزی شهر شیراز می باشد که با مساحتی بالغ بر ۱۳۸۳ کیلومتر مربع از لحاظ جغرافیایی از شمال به کنار گذر رودخانه خشک، از غرب به خیابان همت شمالی، از شرق به خیابان ملاصدرا و از جنوب به خیابان های پاسداران و استقلال منتهی می گردد. ناحیه یک دارای چند محله از جمله مهدی  آباد تلخداش، قصردشت، قدوسی، گودگری و … می باشد که در سطح محدوده ناحیه یک ۷۷۵۶۴ نفر از شهروندان در آن ساکن می باشند. از مراکز مهم ناحیه می توان به باغ عفیف آباد، باغات محدوده مهدی آباد، وجود اماکن و کاربری های تجاری پادگان های هوایرد و زرهی، پارک بعثت و … نام برد.

روند شكل گيري،گسترش و تحولات كالبدي منطقه 
قبل از سال 1300 

پايه هاي اوليه گسترش كالبدي منطقه يك از زمان اتابكان فارس آغاز گرديد. هرچند در اين زمان تغيير و تحول در ساختار كالبدي شهر بين دروازه ها صورت گرفته و به غير از ايجاد چند عنصر در محدوده فعلي منطقه، توسعه كالبدي و به تبع آن افزايش عملكردهاي شهري براساس مركزيت بازار در همان محدوده شهر قديم باقي مانده، اما به جهت شرايط مساعد اقليمي تمايل به گسترش در جهت شمال و شمال غرب را در اين دوران مي توان مشاهده كرد.

در اين دوران روستاهايي در حاشيه شهر و در محدوده فعلي منطقه يك شكل گرفتند كه هسته هاي اوليه جمعيتي را درمنطقه پايه گذاري نمودند. اين روستاها عبارتند از:

كوشك نصرا… ميرزا، رحمت آباد، ابيوردي، ده كُره، تلخداش، قصردشت و …

دوران پهلوي اول (1320تا1300)

توسعه كالبدي به معناي توسعه فضاي واقعي در منطقه از زمان پهلوي اول آغاز گرديد. در اين زمان ساختار سنتي توسعه شهر جاي خود را به گسترش شهرنشيني و نوسازي شهرها داد كه نتيجه تحولات اجتماعي و اقتصادي بوده است. اين روند همراه با رشد كند 2 درصدي جمعيت، به توسعه عملكردهاي شهري و توسعه كالبدي منجر گرديد. 

دراين دوران عناصر شهري كه تا اين زمان روي محور بازار متمركز بودند، بر محور زند تمركز يافتند و با گسترش بافتهاي مسكوني جديد به سمت شمال غرب و توسعه معابر شهري جهت سهولت تردد اتومبيل ها و احداث ميدان ها، وسعت شهر از سمت منطقه یک افزايش پيدا نمود و نظام شبكه بندي به واسطه خيابان ها و كوچه هاي وسيع و منظم و خانه هاي داراي فضاهاي كافي از بخشهاي ديگر كاملاً متمايز شد. در فرايند اين تحولات اقشار جديد مرفه جامعه از بافت قديم شهر مهاجرت نموده و در اطراف خيابان زند تا ميدان ستاد ساكن گرديدند.

دراين زمان بافت مياني منطقه شروع به رشد نمود، ولي به لحاظ اقتصادي همچنان بازار نقش تعيين كننده را در اقتصاد شهر دارا بوده است. توسعه كمي و تغيير ساختار كالبدي در اين مقطع به كندي صورت گرفته و به جز حدود 10 درصد از مساحت منطقه بقيه اراضي به اراضي باير، باغها، اراضي كشاورزي و روستاها اختصاص داشته است. 

دوران پهلوي دوم (1357 تا 1320) 

در اين دوران تغييرات زيادي در ساختار كالبدي رخ داد و چارچوب استخوانبندي اصلي منطقه يك در اين مقطع شكل گرفت. توسعه هاي جديد مسكوني منطقه كه همچنان جايگاه اقشار مرفه بود، در اطراف باغ ارم، خيابان قصردشت و باغ عفيف آباد تشديد شد و بافتهاي مياني منطقه جايگاه اقشار متوسط گرديد. با رواج وسايل نقليه جديد ضرورت تغييرات كالبدي ديگر مثل توسعه معابر، آسفالت خيابانها، ايجاد پاركينگ و … در منطقه مطرح گرديد و در فرايند اين تغييرات، فضاهاي شهري جديد با عملكردهاي مختلف ايجاد شد. در اطراف خيابان قصردشت كه تنها مسير تردد برون شهري به سمت سپيدان و ياسوج بود، توسعه هاي مسكوني صورت گرفت و بعضي از روستاهاي حاشيه اي از جمله قصردشت، ابيوردي، رحمت آباد و كوشك نصرا… ميرزا به محله هاي شهري پيوستند و به تدريج روند مسكوني شدن باغهاي قصردشت آغاز گرديد.  

در فرآيند اين تحولات و با افزايش نرخ رشد جمعيت زمينه ايجاد بافتهاي ناهمگون شهري در منطقه به وجود آمد و عناصر كم و بيش ناسازگار در كنار هم قرار گرفتند. توسعه كمي منطقه در اين دوران شدت بيشتري يافت و نيمي از مساحت فعلي منطقه را در برگرفت. 

دوران بعد از انقلاب اسلامي (1357 تا اکنون) 

در ادامه روند توسعه به سمت شمال غرب، منطقه يك شهرداري در اين مقطع كاملاً شكل گرفت، مرز منطقه به صورت فعلي از سال 1375 به بعد تثبيت گرديد و يكي از اصلي ترين مناطق 8 گانه شهرداري شيراز به وجود آمد. نرخ رشد جمع يت شهر در اين دوران (55  45) از 7/4 درصد به 1/7 درصد (65 55) رسيد و اين افزايش جمعيت برروي توسعه كالبدي منطقه و شهر اثر چشمگيري برجاي گذاشت.

توسعه هاي مسكوني و همراه با آن افزايش عملكردهاي غير مسكوني، توسعه كالبدي منطقه را فراتر از محدوده باغهاي قصردشت كشاند و مرز منطقه تا حد جنوب شرقي خيابان معالي آباد گسترش يافت. در اين زمان معضل هجوم ساخت و سازهاي مسكوني به باغهاي قصردشت ادامه يافت و تمامي روستاهاي موجود منطقه در بافت شهري ادغام شدند و محله هاي ناهمگون با بافت نوساز پيرامون خود را تشكيل دادند. 

عوامل و عناصر موثر در تحولات کالبدي منطقه

عناصر مهم منطقه قبل از 1300

 به دستور سلطان اوزون حسن در سال 875 هجري در قريه قصردشت، درشمال غربي شيراز، مسجدي به دست رييس احمد ساخته شد كه به مسجد بردي معروف است.
 در زمان كريم خان پايه اساسي گسترش و توسعه شهر به سمت غرب و شمال گذاشته شد كه عناصر مهم اين دوره به قرار زير است:

 انتقال آب ركن آباد از سمت دروازه قرآن به سوي باغ هاي قصردشت
 احداث خياباني عريض از چهارراه زند كنوني تا فلكه استانداري
 تغيير جهت رودخانه خشك به وسيله سد بندي دركناره هاي آن به طرف شمال و افزايش حد شمالي شهر 

 ترويج باغ سازي در دوران قاجار 
 به فرمان نظام الدوله صاحب اختيار، هر يك از اعيان فارس در خارج از دروازه باغ شاه اقدام به احداث باغ نمودند.
 به دستور ناصرالدين شاه باغ ارم درشمال رودخانه خشك احداث گرديد. 
 در سال 1284 هجري ميرزا علي محمدخان قوام الملك باغ عفيف آباد را احداث و با خريد قنات هاي قصرقمشه از آنها براي آبياري باغ مذكور استفاده نمود. 

عوامل و عناصر موثر در تحولات كالبدي در اين دوران

با بررسي عناصر مهم ايجاد شده در منطقه در اين دوران (كه خارج از محدوده شهر قديم صورت گرفته)، مي توان گفت كه، اقليم و شرايط مساعد آب و هوا نقش بسزايي درتعيين سمت و سوي توسعه داشته است. باغ هاي زيادي در اين محدوده برپا گرديدند كه از اين رهگذر همراه با احداث قناتها گذرهاي جديد نيز احداث شدند و مراكز سكونتي روستايي پيرامون خود را شكل دادند.

هرچند توسعه كالبدي در اين مقطع پا را فراتر از محدوده بافت قديم شهر نگذاشت، ولي زمينه هاي لازم را جهت توسعه هاي بعدي درمنطقه فراهم كرد.

عناصر مهم منطقه در دوران پهلوي اول

 خيابان زند، ستون فقرات اصلي استخوانبندي شهر شيراز و منطقه يك شهرداري، در سالهاي حاكميت نظام الملك (حسين خان مقدم مراغه اي) مانند چهارباغ اصفهان مشجر و باغچه بندي شد و سپس در سال 1309به خياباني عريض مبدل گشت.
 به لحاظ اهميت استراتژيك شهر در منطقه فارس، پادگان هاي مهم (باغ تخت، زرهي و هنگ 28) در منطقه مستقر شدند.
 كاربري هاي مهم در مقياس شهر و منطقه از جمله: ساختمان هاي شهرداري، استانداري و … بر روي محور زند قرار گرفتند.
 بيمارستان ارتش در چهارراه باغ تخت احداث شد.   

عناصر مهم منطقه در دوران پهلوي دوم 

 احداث تأسيسات آب لوله كشي توسط محمد نمازي
 احداث بيمارستان نمازي توسط محمد نمازي درباغ كفشگر 
 احداث دانشكده پزشكي در سال 1328 به كوشش دكتر ذبيح قربان 
 ايجاد دانشگاه شيراز
 تأسيس سازمان صدا و سيما
 قرارگيري راسته هاي مهم تجاري و اداري در خيابانهاي اصلي منطقه 
 استقرار پادگانهاي مهم نظامي در منطقه (از جمله هوابرد، شماره 4 و …)
 احداث پارك شهر
 احداث ساختمان هلال احمر در خيابان كريم خان زند
 احداث بيمارستان معلولان (چمران) 
 احداث بيمارستان سعدي، ارتش و پوستچي
 احداث هتل بزرگ شهر (هتل پنج ستاره كورش)
 احداث سينما سعدي در خيابان قصردشت
 استقرار مراكز مهم اداري و نظامي (ستادي) در فلكه ستاد 
 احداث پل هاي حر، باغ صفا و پل بيمارستان نمازي

عناصر مهم منطقه در دوران بعد از انقلاب 

 احداث ساختمان جهاد كشاورزي برروي محور آزادي 
 احداث مجتمع هاي تجاري برروي محور آزادي 
 احداث كتابخانه دانشگاه درخيابان زند 
 استقرار اداره كل صنايع روبه روي بيمارستان سعدي 
 استقرار هتل هاي بزرگ سه ستاره به بالا مانند پارسيان، رودكي و پارس برروي محور زند 
 استقرار صدها واحد خدماتي تجاري و خدمات غير انتفاعي (مدارس غير انتفاعي) برروي پهنه بين شمال و جنوب زند تا شمال قصردشت
 انتقال ساختمان سازمان مسكن و شهرسازي به خيابان ستارخان 
 احداث بيمارستان دنا در حاشيه باغهاي قصردشت 
 احداث اداره كل منابع طبيعي استان در فلكه مطهري 
 احداث پارك خلدبرين و ساختمان شهرداري درخيابان خلدبرين 
 بهسازي باغ عفيف آباد و جداسازي آن از بخش پادگان به عنوان يك عنصر مهم تاريخي تفريحي

 پارک ها
 پارک قدوسی
 پارک کوهبر
 پارک بنفشه
 پارک کوثر
 پارک هنر ۱ و ۲

ناحیه ۲

امکانات

بوستان ها

هتل ها

بیمارستان ها

موزه ها و اماکن تاریخی

سینما

مکان های نظامی

ادارات دولتی

شهرداران

جستارهای وابسته 
 مناطق شهرداری شیراز

منابع

پیوند به بیرون 
 شهرداری شیراز
 
 گزارش عملکرد ناحیه ۱ منطقه ۱

شیراز