تفسیرالقرآن و هوالهدی و الفرقان

تفسیر القرآن هوالهُدی و الفرقان که به تفسیر سید احمد خان هندی شناخته می‌شود، توسط سید احمدخان از پیشگامان اصلاح‌طلبیِ هند به زبان اُردو و از سورﮤ حمد تا انتهای سوره نَحل تألیف شده‌است. طرح دیدگاه‌های خاص در این تفسیر سبب شده است که به آن تفسیر مادی‌گرا نسبت دهند.

مؤلف 
سیداحمدخان فرزند محمدتقی خان در سال ۱۸۲۷ میلادی در دهلی متولد شد. مدتی به عنوان بایگان در دادگاه جنایی وابسته به انگلیس در هند خدمت کرد. در خاموش کردن تظاهرات مسالمت آمیز شورش انقلابی هند به نفع انگلیسی‌ها کوشید. وی به خاطر خدماتی که به انگلیس داشت مقرری سالانه و لقب سِر (شوالیه) از دولت انگلیس گرفت. دو فرزندش برای ادامه تحصیلات به انگلیس برد و پس از دیدن پیشرفت‌های اروپا از نزدیک وی را علاقه مند‌ به انجمن علی و دانشگاهی به سبک دانشگاه‌های اروپایی در علي گره تأسیس کرد.

نگارش 
احمدخان تعداد محدودی از آیات را انتخاب و تفسیر می‌کند. وی در تفسیرش تلاش می‌کند علاوه بر اصلاح دیدگاه مسلمانان و پاک کردن خرافات و ناخالصی های آنان، به اعتراضات مخالفان و مستشرقان پاسخ دهد؛ لذا به آیات اخلاقی نمی‌پردازد ولی در عوض به موضوعات کلامی مانند نبوت و معاد بسیار می‌پردازد. وی همچنین به بحث‌های فقهی نیز می‌پردازد و تلاش می‌کند تا حکمت احکام را بیان و آن را با زمان روز تطبیق و کارآمدی آن را اثبات کند.

اشکالات و انتقادات 

این تفسیر به شیوه عقلانی افراطی و در اثر خودباختگی نویسنده نگارش شده‌است و در هر آیه که در آن ذکری از ملک و جن و وحی یا معجزات انبیاء آمده آن را از ظاهر خود خارج کرده و تأویلات غیرمنطقی و بی‌اساس کرده‌است. همچنین با افراط آیات را تفسیر علمی نموده‌اند و فرضیه‌های مختلف و ناپایدار علمی را در تفسیرش جا داده‌است.

دیدگاه سیدجمال الدین اسدآبادی 
اسدآبادی در زمانی که در هند در تبعید به سر می‌برد با اندیشه‌های سیداحمدخان آشنا می‌شود و رساله پنچریه را در رد او می‌نویسد و در مقاله‌ای با عنوان تفسیر و مفسر دربارهٔ تفسیرش می‌نویسد:

«شنیدم که شخصی در حالت کبر سنّ و کثرت تجربیّات و سیاحت ممالک فرنگ، پس از کدّ و جهد، به جهت اصلاح جامعه اسلامی تفسیری بر قرآن نوشته‌است … و گمان بردم که گمشده خود را یافته‌ام؛ ولی چون تفسیر به نظرم گذشت دیدم به هیچ وجه در راه یادشده قدم نگذارده، تنها همّت خود را بر آن گماشته که هر آیه‌ای که در آن ذکری از ملک یا جن یا روح الامین یا وحی یا جنت و نار یا معجزه‌ای از معجزات انبیا علیهم السّلام می‌رود، آن آیه را از ظاهر خود برآورده به تأویلات بارده زندیق‌های قرون گذشته تأویل نماید. فرق همین است که زنادقه سلف دانشمندانی بوده‌اند و این مفسر بیچاره بسیار عوام است؛ لهذا نمی‌تواند اقوال ایشان را هم بخوبی فرا گیرد … و عجیب‌تر آن است که این مفسّر، رتبه‌ی مقدسه‌ی الهیّه نبوت را تنزّل داده، به پایه «رفارمر» فرود آورده و انبیا علیهم السّلام را چون «واشینگتن» و «ناپلئون» و … گمان کرده‌است»

پانویس 

تفسیر قرآن