فریب‌گرایی

فریب‌گرایی (به ) (از لاتین قرون وسطی: fallibilis به معنای «خطا پذیر»)، به‌طور کلی یک ادعای فلسفی است که می‌گوید هیچ باور نمی‌تواند چنین توجیهی داشته باشد که حقیقت بودن آن باور را ضمانت کند، یا این‌که هیچ باوری قطعی نیست. همه فریب‌گراها بر این باور نیستند که فریب‌گرایی تمامی حوزه‌های دانش را دربر می‌گیرد؛ شاخه‌های از دانش که خطا ناپذیر پنداشته می‌شوند شامل آن‌های اند که به‌طور پیشینی دانسته می‌شوند (مانند حقایق منطقی و ریاضیاتی) و دانش به خود.

کاربرد 
اصطلاح فریب‌گرایی در معرفت‌شناسی معاصر برای اشاره به مفاهیم گوناگونی به کار می‌رود. این اصطلاح برای نخستین بار در اواخر قرن نوزدهم میلادی توسط فیلسوف آمریکایی چارلز سندرز پیرس به کار برده شد. پیرس اصطلاح «فریب گرایی» را به منظور بیان این نظر استفاده کرد که «مردم هیچگاه نمی‌توانند اطمینان کاملی از پرسش‌های واقعی بدست آورند». سایر نظریه‌های دانش این اصطلاح را به مفهوم متفاوت به کار برده‌اند. بنا بر این «فریب‌گرایی» برای تشریح این ادعا به کار رفته‌است که:
 هیچ باوری نمی‌تواند به‌طور قطعی توجیه گردد.
 دانش نیاز به قطعیت ندارد.
 تقریباً هیچ باور بدیهی (استنتاج نشده باشد) قطعی نیست یا نمی‌تواند به‌طور قطعی توجیه گردد.

به علاوه، برخی نظریه پردازان نسخه‌های جهانی فریب‌گرایی را می‌پذیرند (با این ادعا که هیچ باور انسانی دارای توجیهٔ نیست که حقیقت آن را تضمین کند)، در حالی‌که برخی دیگر فریب‌گرایی را به یک حوزه مشخص پژوهش انسانی مانند علوم تجربی یا اخلاقیات محدود می‌نمایند. این ادعا که تمامی مسئله‌های علمی موقتی بوده و در روشنایی شواهد جدید قابل بازنگری می‌باشند به صورت عموم در علوم طبیعی پذیرفته شده‌است.

برخلاف سایر انواع شک‌گرایی، فریب‌گرایی نمی‌گوید که ما هیچ دانشی نداریم؛ فریب‌گراها معمولاً این نظر که دانش مستلزم قطعیت کامل است را رد می‌کنند. فریب‌گرایی می‌گوید، چون دانش تجربی می‌تواند بر اثر مشاهدات جدید بازنگری گردد، هر چیزی که ما امروزه به عنوان دانش تجربی می‌پذیریم ممکن است ابطال گردد. با این وجود، فریب‌گراها معمولاً این را می‌پذیرند که بیشتر باورها فراتر از شک منطقی بوده و به عنوان باورهای قطعی پنداشته می‌شوند و ما می‌توانیم بر مبنای آن‌ها عمل نموده و یک زندگی عملی و معنی‌دار داشته باشیم.

برخی فریب‌گراها برای چیزهای که الزاماً حقیقت دارند استثنا قایل می‌شوند (مانند حقایق مرتبط به ریاضیات و منطق). سایر فریب‌گراها حتی همین حقیقت‌ها را نیز مستثنی نمی‌دانند. ویلارد ون اورمن کواین، فریب‌گرایی را، علاوه بر سایر موارد، برای حمله به تمایز میان گزاره‌های تحلیلی و ترکیبی به کار برد. پس از کواین، سوزان هاک این استدلال را مطرح نمود که باید مانع از گسترش فریب‌گرایی در حقایق منطقی شد. به دلیل الزامی بودن یا بحث پسینی/پیشینی بودن این حقایق، چون در غیر آن «فریب گرایی» اشتباهاً به عنوان محمولِ گزاره خواهد بود، حالانکه فریب‌گرایی محمولِ مردم یا عامل است:

خِردگرای انتقادی هانس آلبرت استدلال می‌نماید که ثابت کردن قطعی یک حقیقت غیرممکن است حتی در منطق و ریاضیات. این استدلال به نام سه‌گانه مونشهاوزن یاد می‌شود.

نوع جهانی فریب‌گرایی بنام پوچ‌گرایی معرفت‌شناختی یا شک‌گرایی جهانی نیز یاد می‌شود.

طرفداران 
از نظر تاریخی فریب‌گرایی با استناد قوی به چارلز ساندرز پیرس، جان دیویی و سایر عمل‌گراها نسبت داده می‌شود، فیلسوفانی که از فریب‌گرایی برای حمله به مبناگرایی (دیدگاهی که می‌گوید تمامی باورهای موجه عقلانی باید بر یک مجموعه باورهای یقینی/بدیهی تکیه کند. باورهای که بدون نیاز به یک باور موجه دیگر مستقیماً به‌طور درست پذیرفته می‌شوند. با این وجود، این باورهای موجه باید به وسیله ارتباط که با تجربیات ادراکی و درون‌نگری دارند پشتیبانی گردند) استفاده نمودند. با این همه، موضوعات مربوط به فریب‌گرایی هم در نظریات شک‌گراهای یونان باستان مانند کارنیادیس و هم در شک‌گراهای مدرن مانند دیوید هیوم موجود است. اکثریت نسخه‌های قدیمی و مدرن شک‌گرایی، به استثنای مکتب پیرهونی، به ادعاهای باور دارند (مانند این‌که دانش مستلزم قطعیت است، یا این‌که مردم نمی‌توانند بفهمند که فرضیه‌های شکی غلط هستند) که از جانب فریب‌گراها رد می‌گردد.

یکی دیگر از طرفداران فریب‌گرایی کارل پوپر است، کسی که نظریه دانش و خِردگرایی انتقادی خود را بر مبنای ابطال‌پذیری بنا کرد و ضرب‌المثل سوم وی که می‌گوید «اطمینان نابودی بار می‌آورد» در حیات پیشرو ی معبد آپولو در دلفی حکاکی شده‌است. وی در اثر خود با عنوان جامعه باز و دشمنان آن ارزش‌های آن را بیان می‌کند (تأکید شده‌است):

یادداشت‌ها

منابع

جستارهای وابسته 
 چشم‌انداز باوری
 مسئله استقراء
 شک‌گرایی فلسفی
 تعین ناقص

برای مطالعه بیشتر 

 Charles S. Peirce: Selected Writings, ed. by Philip P. Wiener (Dover, 1980)
 Charles S. Peirce and the Philosophy of Science, ed. by Edward C. Moore (Alabama, 1993)
 Traktat über kritische Vernunft, Hans Albert (Tübingen: Mohr, 1968. 5th ed. 1991)
 Richard Feldman, Epistemology. Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall, 2003, Chap. 6.
 Susan Haack, Philosophy of Logics. Cambridge University Press, 1978, Chap. 12.
 

شک
شک‌گرایی
فلسفه علم
نظریه‌های شناخت‌شناسی