همجنس‌گرایی مردانه در تاریخ ایران

تاریخچه همجنس‌گرایی مردانه در ایران به وجود شاهدبازی و همجنس‌گرایی مردانه در طول تاریخ ایران گفته می‌شود. با استناد به مدارک و اسنادی مانند متون تاریخی و امور ادیان و متون ادبیاتی می‌توان به وجود همجنس‌گرایی مردانه از ایران باستان تا ایران معاصر پی‌برد.

ورود و پیدایش در ایران

دلایل علمی

فراگیری از یونانیان و اعراب 
از نظر سیروس شمیسا، همجنس‌گرایی مردانه در ایران می‌تواند منشأ مهمی داشته‌باشد، مثل یونانیان. شاهدبازی یونیانیان باحفظ جنبهٔ فلسفی و مثبت در ایران وارد عرفان شد و به عشق الهی و معنوی تفسیر شد.

دوران هخامنشیان و اشکانیان و ساسانیان (۵۵۹پیش از میلاد تا ۶۵۳ میلادی) 
حقیقت هرچه باشد، آگاهی محققان از دامنهٔ همجنس‌گرایی در دوران هخامنشی بسیار اندک است، ولی البته نشانه‌های آشکاری هستند که دلیل بر وجود آن‌اند. هرودوت ادعا می‌کرد که ایرانیان آن را از یونانی‌ها آموخته‌اند:  با این حال، پلوتارک ادعا می‌کند که ایرانیان مدت‌ها پیش از تماس با فرهنگ‌های دیگر نیز از پسران خواجه برای این منظور استفاده می‌کردند.
سکستوس امپریکوس در «طرح کلی شکاکیت» خود (حدود سال ۲۰۰ میلادی) اظهار داشت که قوانین ایرانیان در برابر رفتار همجنس‌گرایانه مدارا می‌کردند و مردان در آمیزش با مردان افراط می‌کردند
در اوستا نامی از رفتار همجنس‌گرایانه نیست ولی در متون زرتشتی‌ای که سپس پدید آمدند، بدان اشاره شده‌است. زمانی هم که نامی از برده می‌شود، فقط اشاره به مردان بزرگسال است، نه زنان و دختران و پسران؛ و کرداری نکوهیده شمرده می‌شود. و آن آفریدهٔ اهریمن است تا آفرینش اهورامزدا را به پلشتی دراندازد. از نظر زرتشتیان -البته نه خود زرتشت- همخوابگی مرد با مرد به‌جای مرد با زن، به‌هدر دادن قوهٔ جنسی است و بنابراین انجام چنین‌کاری یاری دادن به اهریمن است. دونفری که با خواست خود چنین می‌کنند، کیفرشان مرگ است، ولی چنان‌که ناخواسته باشد، کیفرشان هشت‌صدضربهٔ تازیانهٔ اسب به کف یا پشت پا است. از دیدگاه آنان، اگر کسی دونفر را درحال چنین‌کاری ببیند، مجاز به کشتن آنهاست. ویلِم فلور، ایران‌شناس و نویسندهٔ کتاب تاریخ اجتماعی روابط جنسی در ایران که به‌کوشش محسن مینوخرد ترجمه شد می‌گوید: «سیروس شمیسا معتقد است که همجنس‌گرایی را ایران از یونان به شکل عشق افلاطونی، و سپس از ترکان به شکل عمل جنسی فراگرفت و سخن او این است که پیش از آن چنین چیزی نزد ایرانیان نبوده» گرچه هرودوت می‌نویسد: «آن‌ها، [=پارسی‌ها] تا از لذتی آگاه شوند، در آن افراط می‌کنند–نمونهٔ آن پسربارگی است که از یونانیان فراگرفته‌اند اما پلوتارخوس به‌درستی سخن هرودوت را در این زمینه به چالش می‌کشد و می‌نویسد: «تاریخ‌نگار با پافشاری می‌گوید پارسیان نزدیکی کردن با پسران را از یونانیان فراگرفته‌اند. اما پارس‌ها چگونه می‌توانستند در این نوع عیاشی از یونانیان درس بگیرند درحالی‌که کمابیش همه می‌دانند که پارس‌ها مدت‌ها پیش‌از آن‌که چشمشان به دریای یونان افتد، پسرانشان را اخته می‌کردند؟ ویلم فلور می‌گوید: «دربار هخامنشی تنها بخشی از خواجه‌هایش را از خارج از سرزمین خود، پارس، فراهم می‌آورد. بابل می‌بایست سالانه ۵۰۰ پسر اخته برای شاه پارس روانه کند. درعین حال شمار خاصی بَرده، به‌ویژه اخته‌ها را، پارسیان از بازارهای برده‌فروشی ساردیس و افه‌سوس می‌خریدند. همچنین پس از سرکوب نواحی شورشی، خوشگل‌پسران آنجاها را برای اخته‌کردن گلچین می‌کردند او هم‌چنین در صفحه ۲۵۰ کتاب خود می‌نویسد: «گفتهٔ هرودوت نیز خلاف این واقعیت است که حکم آئین زرتشتی بر ضد همجنس‌گرایی مقدم است بر ورود یونانی‌ها، درعین حال پژوهش‌های امروزین همجنس‌گرایی را پدیدهٔ جهانی یافتند که در تمام جوامع در سرتاسر تاریخ پیش‌آمده و می‌آید و دراین‌باره منابع مکتوبی در دست داریم و همجنس‌گرایی چه‌بسا علل ژنتیکی هم داشته‌باشد.» کوینتیوس کوتیوس می‌نویسد که خواجه‌های حرم‌سرای شاه، خود تن به فحشا می‌دادند. یکی از این خواجه‌ها تیریداتس بود که زیباترین مرد آسیا شمرده می‌شد. او همدم محبوب کوروش جوان بود که پس از نبرد کوناک (۴۰۱ پیش‌ازمیلاد) از بَرِ او به نزد اردشیر دوم رفت. تیریداتس که چندی، دیگر مُرد، اردشیر دوم (حک ۲۵۹ تا ۴۰۴ پی‌ازمیلاد) که از دل و جان دوستش می‌داشت، به‌سوگش نشست و بسیار اندوهگین شد؛ به‌نشانهٔ احترام به شاه، مردم در همه‌جای آسیا به سوگ او نشستند. اردشیر دوم لباس تیریداتس را به‌تن هم‌خوابه‌اش آسپاسیا کرد و دید که برازندهٔ اوست و شاه افسون این زیبایی شد. شاه به‌او گوش‌زد کرده که هرگاه به سراغش می‌آید با لباس تیریداتس بیاید تا اینکه بار اندوهش سبک شود. داریوش سوم (حک ۳۳۰ تا ۳۳۶ پیش‌ازمیلاد) دلدادهٔ پسرکی خواجه، موسوم به باگوآس شد که در آغاز جوانی بود و سپس اسکندر بدو دل باخت.

دوران غزنویان و سلجوقیان و خوارزمشاهیان

عشق سلطان محمود و ایاز 

درمورد مشهورترین سند، عشق سلطان محمود غزنوی به غلام تُرکش ابوالنّجم اَیاز بن اویماق (قرن چهارم هجری) است، که ایاز بعدها رتبهٔ امیری یافت.

داستان امیریوسف و طغرل کافرنعمت 
امیریوسف برادر سلطان محمود بود، روزی در مهمانی شاه چشمش به‌یکی از غلامان برادر موسوم به طُغرُل افتاد و سخت عاشق او شد. سلطان محمود که متوجّه نظربازی برادر شده‌بود، رنجید امّا سرانجام طغرل را به برادر بخشید. امیریوسف به‌حدّی خوشحال شد که به‌همه هدیه و صدقه داد و طغرل را حاجب خود کرده و بعد برای او زن گرفت و مجلس عروسی مفصّلی ترتیب داد. از شگفتی‌های روزگار اینکه وقتی سلطان محمود بعد از مرگ پدر به سلطنت رسید، همین طغرل را جاسوس عمویش-امیریوسف- کرد به‌نحوی که طغرل سرانجام باعث گرفتاریِ مخدوم خود شد و امیریوسف به‌حبس افتاد. در تاریخ بیهقی آمده:

درتاریخ به‌غلامی از غلامان سلطان محمود که چندی به‌سلطنت رسید، طغرل غاصب و طغرل کافر نعمت می‌گویند که اینجا مراد نیست.

سنایی غزنوی 

سنایی شاعر سبک خراسانی قرن پنجم و ششم هـ. ق، اشعاری درباب همجنس‌گرایی نوشته:

 

یا نمونه‌ای از رباعی‌هایش:

فرخی سیستانی 
در آن‌دوره که آغاز تسلط ترکان در تاریخ شده‌بود، معمولاً معشوق مذکر، ترکان لشکری هستند. برای مثال، فرخیِ سیستانی شاعر آن دوران، عاشق سرهنگی می‌شود:

سرهنگ علاوه‌بر سردار، به‌معنی سرآهنگ یعنی پیشروی لشکر که فارسیِ مقدمةالجیش است و ترکیِ آن هراول است و نیز به‌معنی عسس و نیز به‌معنی پهلوان و مبارز آمده‌است.
یا مثلاً:

یا شعری‌دیگر:

جالب اینجاست که شاعران دربار در نزد بزرگان و شاهان چنین اشعارِ هزلی را می‌سرودند و انگار در نزد آنان هیچ قُبحی نداشته و حتی آشکارا مسائل جنسی را بیان می‌کرد؛ برای مثال به «سُرین سپید» پسر، که به‌معنای کون سفید می‌باشد، اشاره کرد. این کودکان «سپیدسرین» بسیار بودند و اکنون نیستند، فرخی سیستاتی اشاره به‌وضع مالی خود می‌کند، زیرا افراد متموّل به‌راحتی در بازارِ برده‌فروشان، کنیز و غلام می‌خریدند:

دکتر غلامحسین یوسفی در تحلیل این‌که چگونه فرخی به‌خود اجازه می‌داده در حضور شاه و رجال دربار آن سخنان بی‌پروا را در قالب همجنس‌گرایی مردانه (و مسائل دیگر) بر زبان راند، می‌نویسد:

معشوق بنده 
نوع دیگر معشوق، معشوق بنده است؛ زیرا در آن‌دوره خرید و فروش برده و غلام و کنیز و بنده ترویج داشته. و رابطهٔ ارباب و رعیتی و عاشق و معشوق بوده. فرخی سیستانی عاشق یک پسربچهٔ زیبارو می‌شود که بندهٔ شخصی دیگر است:

شعر دیگر:

از این عبارات و اسناد متعدد دیگر معلوم می‌شود که عاشق نسبت‌به معشوق خود جنبهٔ پدری داشته و در تربیت او چون فرزندش عمل می‌کرد. لغت اَتابک که بعدها در تاریخ ایران زیاد تکرار می‌شود، در ترکی به‌معنای پدربزرگ است. اتابکان درواقع مادر شاهزادگان ترک بودند و از این طریق قدرت بسیار داشتند. فرخی سیستانی هم معشوق را پسر و خود را پدر خوانده؛ درواقه اشاره به رواج پدرخواندگی و پسرخواندگیِ آن‌دوره. ضمناً در بیت سوم حسادت عاشق و در بیت چهارم حسادت معشوق دیده‌می‌شود:

{{ب|ای‌پسر هیچ‌ندانم که چگونه پسری::|هرزمان با پدر خویش به‌خوی دگری}}

 ریدکان 
بهترین نوع معشوق، «ریدکان» بودند؛ یعنی غلامان کم‌سن و سال زیبارویی که در عنفوان جوانی‌اند و هنوز کودک محسوب می‌شوند و «سبزهٔ عذار» یا همان ریش ندارند و این مسئله صریحاً مخالف رأی افلاطون و سقراط می‌باشد، زیرا افلاطون به‌کودکان پسر توجهی نداشته و صرفاً به جوانان ویا نوجوانانی که نوخط بودند و آمادگی بیشتری جهت فراگرفتن معرفت را داشتن توجه داشت. این لغت که ساخت دیگری از رود است، در ادبیات سبک خراسانی زیاد به‌کار رفته‌است و فرخی سیستانی از «ریدکان‌سرایی» یعنی غلامان خانه‌زاد که در دربارها و سرای بزرگان و اشراف می‌زیستند و می‌بالیدند، نام برده‌است. منشأ این غلامان از شهرهایی همچون بلغار و قندهار و حصار ترکستان بودند و سفید بودند.
فرخی درباب گذراندن زندگانی با ریدکان می‌گوید:

 افسوس فرخی از ریش معشوق 
یکی از مضامین شعر فارسی در ارتباط با معشوق مذکر که علاوه‌بر قصیده، در غزل هم دیده می‌شود این است که معشوق که کودک است نخست اصطلاحاً خط و ریش ندارد، ولی سرانجام ریش درمی‌آورد و از این زمان به‌بعد، دیگر به‌درد عشق‌بازی یا نظربازی نمی‌خورد و این صریحاً خلاف رأی افلاطون است که به‌عشق معنوی معتقد بود، لذا معشوق او نباید کودک بی‌ریش باشد و شاعران در این‌باره مضامین گوناگون پرداخته‌اند. فرخی در تغزّل قصیده‌ای افسوس می‌خورد که معشوقش با آنکه پانزده سال بیش‌ندارد، ریش درآورده و جایگاه بوسهٔ شاعر را خراب‌کرده. شاعر از این غصه شب‌ها نمی‌خوابد:

یا در غزل شمارهٔ ۲۷۹، خوشا شیراز:

در اینجا حافظ اشاره‌ای به «ریش معشوق یا «همان خط عذار» و «خط سبز» می‌کند:

در جای دیگر حافظ، خودرا رند و نظرباز می‌خواند و گفته‌است بد یا خوب، من همینم که هستم و چه بپسندید و چه نپسندید نظر از خوبرویان برنمی‌گیرم:

 حکایات عبید زاکانی 
عبید زاکانی شاعر معاصر حافظ بود و ممدوحان (ستایش‌شوندگان) او همان ممدوحان بودند.
در اخلاق‌الاشراف روایت می‌کند که چگونه نام‌آوران و نیک‌نامان جامعه و به‌اصطلاح رجال آن روزگار، تسلیم مغولان شدند:
 «از نوخاستهٔ اصفهانی روایت کنند که در بیابانی، مغولی به او رسید. به او حمله کرد. نوخاسته [جوان] از کمال کیاست تضرّع‌کنان گفت: ای آقا خدای را بم‌گا مم‌کش، یعنی بُکُن مرا و مکُش مرا!. مغول بر او رحم آورد و بر قول او کارکرد… جوان به یُمن این تدبیر از قتل او خلاص یافت. گویند بعد از آن سی‌سال دیگر عمر در نیک‌نامی به‌سر برد. زهی جوان نیک‌بخت. گویا این مثل در باب او گفته‌اند:

جوانان دانا و دانش‌پذیر

سزد گر نشینند بالای پیر

ای یاران، معاش و سنّت این بزرگان غنیمت دانید. مسکین پدران ما که عمری در ضلالت به‌سر بردند و فهم ایشان بدین معانی منتقل نشد.»

در رسالهٔ صدپند، یکی از این پندها این است:
 «مردام مست را چون خفته دریابید تا بیدار نشوند [تا بیدار نشده‌اند] فرصت را غنیمت دانید» که ظاهراً اشاره به عرفی در آن دوران بوده‌است که درمورد مستان یا شراب‌خوران در حالت مستی، فرصت را از دست نمی‌دادند.

 صوفی‌ها و همجنس‌گرایی مردانه 

 دوره صفویه 
نباید به‌خطا پنداشت که در حکومت به ظاهر مذهبیِ صفویان، تغییری در خلق‌وخوی مردم نسبت به رابطهٔ جنسی میان مردان روی داده باشد. شاردن در سفرنامهٔ خود، یکی از علل کمبود جمعیت ایران را در این دوره، همین همجنس‌گرایی ذکر کرده‌است. از گزارش زیر در سفرنامه‌های ونیزیان که بازرگانان شهر وِنیز نقل کرده‌اند، معلوم می‌شود که شاه اسماعیل صفوی که برای گروهی، حکم رهبر طریقت و شریعت را داشته‌است تا چه‌اندازه متمایل به همجنسان خود بوده:
«هنگامی که دومین بار اسماعیل صفوی به تبریز آمد، کاری بس ننگین از او سر زد، زیرا فرمان داد تا دوازده تن از زیباترین جوانان شهر را به کاخ هشت بهشت بردند و با ایشان عمل شنیع انجام داد و سپس آنان را به‌همین منظور به اُمَرای خود داد. اندکی پیش از آن دستور داده بودند تا ده تَن از بچه‌های مردان محترم را به همان ترتیب، دستگیر کنند.}}»
حکایت دیگر درباب شاه‌اسماعیل صفوی هم خواندنی است:
«مانی شیرازی از آغاز پادشاهی شاه اسماعیل، یعنی هنگامی که او سیزده‌ساله بود، به شاه عشق می‌ورزید. یک‌روز که شاه او را به‌خدمت طلبیده بود، به خواهش وی اجازه داده‌بود که پایش را بوسه زند؛ ولی مانی به‌جای پا، بر ساق پای شاه بوسه زد. ندیمان شاه این عمل را بی‌ادبی و گستاخی شمردند و شاه را به کشتن او برانگیختند. شاه درنده‌خو نیز فرمان قتل او را صادر کرد، ولی دوستان او پیش شاه شفاعت کردند و بخشیده شد، امّا حکم عفو موقعی رسید که قورچی[=تیرانداز] آن عاشق تیره‌روز را کشته بود.»

 دوره معاصر 
بیشترین شاعر هزله‌گوی معاصر که تمایلاتی به پسران داشته، ایرج میرزا است.

بیژن صفاری، روشنفکر، نقاش و معمار ایرانی و استاد سابق دانشکدهٔ هنرهای تزیینی بود. او از جمله مدیران فرهنگی و هنری دورهٔ پهلوی و از نزدیکان فرح دیبا بود. صفاری همجنسگرا بود و صفاری از معدود کسانی بود که در زمان خودش آشکارسازی کرد. در سال ۱۳۵۶ مراسم ازدواجش را با سهراب محوی در هتل کمودور تهران برگزار کرد.

 جستارهای وابسته 
 دگرباشی
 صوفی‌ها و همجنس‌گرایی مردانه
 کون‌مرزی
 سیروس شمیسا
 ویلم فلور
 انجمن عشق‌ورزی مرد/پسربچه آمریکای شمالی

 پانویس 

 منابع 
 کتاب شاهدبازی در ادبیات فارسی، تألیف دکتر سیروس شمیسا، سال ۱۳۸۲، انتشارات فردوس، شابک:
964 _ 5509 _166 _ x
 شرح مثنوی شریف، بدیع‌الزمان فروزانفر، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم، ۱۳۷۳
 عشق صوفیانه، جلال ستاری، نشر مرکز، چاپ دوم، ۱۳۷۵
 مجموعه آثار افلاطون، ترجمه دکتر رضا کاویانی/دکتر محمدحسن لطفی، انتشارات ابن سینا، ج ۱، ۱۳۴۹
 دیوان فرخی سیستانی، مصحح دکتر دبیر سیاقی، زوّار، چاپ دوم، ۱۳۴۹
 فرخی سیستانی، دکتر غلامحسین یوسفی، انتشارات علمی، ۱۳۸۳
 دیوان ایرج میرزا، به اهتمام دکتر محمدجعفر محجوب، چاپ چهارم، ۱۳۵۶
 تاریخ ادبیات در ایران، دمتر ذبیح‌الله صفا، جلد دوم، کتاب‌خانه ابن سینا، ۱۳۴۷
 تأثیر شعر عربی بر تکامل شعر فارسی، دودپوتا، ترجمه استاد سیروس شمیسا، فردوس، ۱۳۸۱
 تاریخ بیهقی، به‌کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر، انتشارات مهتاب، ۱۳۷۱
 تاریخ اجتماعی ایران، مرتضی راوندی، جلد هفتم، انتشارات نگاه، ۱۳۶۸
 رستم التواریخ، رستم‌الحکما، مصحح محمد مشیری، چاپ دوم، ۱۳۵۲
 تاریخ اجتماعیِ روابط سکسی ایران''، تألیف ویلِم فلور، برگرداننده فارسی: محسن مینوخرد

ال‌جی‌بی‌تی
همجنس‌گرایی مردانه