گویش قصرانی

گویش قصرانی گویش قصران گویش رودبار قصران تبری قصرانی گویشی از زبان طبری (مازندرانی) می‌باشد که تحت تأثیر زبان فارسی قرار دارد و در اکثر نواحی بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات همچون میگون، لالان، شمشک، زایگان، امامه، روته، جیرود، دربندسر، گرمابدر، دیزین، آبنیک گویش می‌شود. این گویش علاوه بر رودبار قصران در نواحی شرقی بخش لواسانات همچون ایرا و وسکاره و در نواحی شرقی و شمالی بخش آسارا شهرستان کرج همچون شهرستانک، سرک، لانیز، شلنک و همه جا گویش می‌شود.وبگاه گلاتولوگ گویش شمیران را از گویش‌های فارسی-مازندرانی (Perso-Tabaric) قلمداد کرده‌است. اسدالله عمادی گویش قصرانی را گویشی از زبان مازندرانی معرفی می‌کند.

به گفته مهدی علمداری گویش‌های مازندرانی، قصرانی، شمیرانی و دماوندی را باید یک مجموعه گویش قلمداد کرد.
زبان مازندرانی در حوالی تهران در نواحی لواسانات و رودهن صحبت می‌شود. واژه‌نامه بزرگ تبری گویش قصران باستانی را به عنوان یکی از دوازده گویش زبان زبان طبری (مازندرانی) معرفی می‌کند. به اعتقاد حبیب برجیان گویش شمال شمیرانات شبه تبری و گویش جنوب شمیرانات پارسی-تبری می‌باشد. شدت تأثیر زبان فارسی در نواحی شمالی و غربی رودبار قصران کمتر از نواحی جنوبی رودبار قصران می‌باشد. گویش قصرانی بخش رودبار قصران شمیرانات به همراه گویش‌هایی که در ناحیه جنوبی البرز مرکزی محدوده جاجرود و بخش آسارا کرج گویش می‌شود گونه ای از زبان طبری می‌باشند که با مقادیر مختلفی با زبان فارسی ترکیب شده‌اند و زیر مجموعهٔ گویش‌های مازندرانی گونه قرار می‌گیرد. بنابر نظر حبیب برجیان لهجه‌هایی که در مناطق پائین جیرود و شمیران و دماوند گویش می‌شود، فارسی آمیخته به عبارات فعلی غنی از زبان طبری است. آن لهجه‌هایی که در بالا جیرود و دره رودخانه کرج گویش می‌شود خصیصه‌های غلیظ تری از زبان طبری را در واج‌شناسی و واژگان و ریخت‌شناسی فعلی نشان می‌دهد، اما حاوی یک آمیختگی قدرتمند در عبارت اسمی با زبان فارسی است. این گویش‌ها با عنوان گویش‌های مازندرانی گونه (Tabaroid) تعیین شده‌است. به گفتهٔ حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف وسیعی از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش‌های طبری هستند که تحت تأثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبروید گفته می‌شود و گروه دوم به نوعی مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب می‌شوند یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود.

دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده‌است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای از گویش‌های فارسی-مازندرانی است و ویژگی‌های زبان‌های حاشیه دریای خزر را دارد در سال‌های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند به دلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند. والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد. تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است.گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده‌است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته‌است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده‌است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته‌است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و سرک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.

به گفته گیتی دیهیم و به نقل از کریمان گویش قصران را ریشه و اعتبار و اصالتی است، لکن با اهمیت پیدا کردن طهران و پایتخت شدن آن و رواج یافتن فارسی، بسیاری از واژه‌های گویشی رفته رفته جای خود را به واژه‌های فارسی داده‌است.

دانشنامه تبرستان و مازندران ذیل گویش قصرانی چنین نقل نموده‌است زبان مردم قصران داخل طبری به لهجه قصرانی است. لهجهٔ طبری قصرانی، به ویژه لهجهٔ آبادی‌های داخل دره‌های جاجرود و لواسان، ادامهٔ گویش کجوری یکی از اصیل‌ترین لهجه‌های زبان طبری است. ویژگی نحوی و دستوری این زبان تفاوتی با زبان تبری دیگر نقاط مازندران ندارد.

محدوده جغرافیایی 
گویش قصرانی گویش بومی بخش رودبار قصران می‌باشد و زیر مجموعه گویش‌های مازندرانی گونه قرار می‌گیرد که در ناحیه جاجرود رودبار قصران شمیرانات و لارقصران و بخش آسارا شهرستان کرج گویش می‌شود.
گویش‌های طبری گونه شمال استان‌های تهران و البرز را در برمیگیرد و به چهار قسمت تقسیم می‌شود.
 بخش آسارا شهرستان کرج: نواحی همچون لانیز، شهرستانک، سرک، گودر، شلنگ، همه جا، آسارا؛ همچنین گویش دیزین و ولاترو بخش آسارا و گویش روستاهای بالا طالقان جز زبان مازندرانی است و زیرمجموعه گویش‌های طبری گونه قرار نمی‌گیرد.
 بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات: نواحی همچون دربندسر، شنستان، لالان، میگون، گرمابدر، جیرود، امامه، روته، زایگان، آبنیک، شمشک
 بخش لواسان شهرستان شمیرانات: نواحی همچون ایرا
 بخش رودهن شهرستان دماوند: نواحی همچون وسکاره؛ همچنین گویش نواحی شمالی دماوند همچون آبعلی جز زبان مازندرانی می‌باشد و زیر مجموعه گویش‌های طبری گونه قرار نمی‌گیرد.

دستور زبان

ضمایر 
در گویش شمیرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.صفت ملکی در گویش شمیرانی به دو دسته پیوسته و غیر پیوسته تقسیم می‌شود.

شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش قصرانی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش قصران شمیرانات تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -burd = رفت
 بن ماضی استمراری: -ši = می‌رفت

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -šo = می‌رود

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -bur = برو

صرف فعل (شهرستان شمیرانات) 
در جدول زیر فعل رفتن (bašian/burdan) بر اساس گویش میگون شهرستان شمیرانات در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

در جدول زیر فعل رفتن (bašian/burdan) بر اساس گویش امامه شمیرانات در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

صرف فعل (شهرستان کرج) 
در جدول زیر فعل رفتن (bašian/burdan) بر اساس گویش شهرستانک شهرستان کرج در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

نشانه جمع 
 در گویش قصران از نشانه‌های [un] برای جمع استفاده می‌شود.

 در گویش قصران با تکرار یک واژه می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

 در گویش قصران با افزودن [yem] به اول اسم می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

 در گویش قصران با افزودن [â] به آخر اسم می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

 در گویش قصران با افزودن [o] به آخر اسم می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

مضاف و مضاف البه 
در گویش قصرانی مضاف و مضافٌ‌الیه همچون دیگر گویش‌های حاشیه دریای خزر همچون مازندرانی، گیلکی و طالقانی ساخته می‌شود.

صفت ملکی 
در گویش قصرانی صفت ملکی به دو صورت فارسی و مازندرانی می‌آید.
 صفت ملکی به صورت فارسی:

 صفت ملکی به صورت مازندرانی:

حرف اضافه 
حروف اضافه در گویش قصرانی ترکیبی از حروف اضافه فارسی و مازندرانی است.

ضمایر پرسشی 
ضمایر پرسشی در گویش قصرانی به مازندرانی شباهت دارد.

ضمیر تأکیدی 
در گویش قصرانی ضمیر تأکیدی همچون فارسی می‌آید.

افعال 
 صرف فعل شدن (bayan\bavian) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش قصرانی.

 صرف فعل بودن (beyan) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش قصرانی.

 صرف فعل بودن در جایی (dayan\davian)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش قصرانی.

 صرف فعل کردن (akordan)در زمان حال، گذشته، گذشته استمراری و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش قصرانی.

افعال امر و نهی 
در گویش قصرانی از ستاک فعل حال التزامی فعل امر ساخته می‌شود و با افزودن حرف (n) به اول فعل، فعل نهی ساخته می‌شود.

واژگان 
شماری از واژه‌های شمرونی و مقایسه آن با گویش کجوری و فارسی:

اشعار محلی 
به گفته میرمحمد میگونی، شعر نوروز سلطان آمده در کتاب شادروان دکتر «حسین کریمان» از پژوهشگران شمیرانی صفحه ۷۶۹ نوشته شده‌است. اصل این نوروزی نامه ۵۵ بیت بود که توسط «محمد تقی آگاه» به دست استاد کریمان رسیده بود. نوروزی خوانی یا نوروزی نامه به زبان طبری و گاهی فارسی خوانده می‌شد. لهجه شمیرانی اکنون میان اهالی تجریش فراموش شده‌است اما «سید امیر موسوی» از شاعران شمیران شعری در وصف آمدن بهار به گویش شمیرانی سروده‌است:

شعری به گویش قصرانی از مرتضی کیارستمی:

شعری به گویش قصرانی از مهرناز الله‌وردی:

جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 زبان مازندرانی
 استان تهران
 استان البرز
 استان مازندران
 شهرستان شمیرانات
 شهرستان کرج

منابع 

زبان مازندرانی
زبان‌های ایران
زبان‌های ایرانی شمال غربی
زبان‌های کاسپین