تومیریس (فیلم)

تومیریس  یک فیلم بلند سینمایی به کارگردانی آکان ساتایف است. داستان این فیلم بر اساس یکی از چند روایتی است که پیرامون مرگ کوروش بزرگ روایت شده‌است. این فیلم روایتی از تاریخ هرودوت است و بخشی از جنگاوری‌های شخصیتی را به تصویر کشیده که در واقعی بودن آن تردیدهایی مطرح شده است. داستان فیلم پیرامون ملکهٔ ماساگتها یکی از اقوام ایرانی، به نام تَهم‌رَییش (تومیریس) است که بر طبق روایات در نبردی شاه پارسیان کوروش بزرگ را کشته‌است. این فیلم در شهر نور سلطان، پایتخت قزاقستان، در تاریخ ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹ به نمایش درآمد.

داستان 
داستان این فیلم، افسانه‌ای برگرفته از یکی از چند روایت پیرامون مرگِ کوروش بزرگ از کتاب تاریخ هرودوت است. این روایت در مورد جنگ کوروش بزرگ با ماساگتها (یکی از اقوام ایرانی) و ملکه آن‌ها تَهم‌رَییش (تومیریس) است که کوروش بزرگ در این جنگ کشته می‌شود. البته این یکی از چند روایتی است که پیرامون مرگ کوروش بزرگ روایت شده‌است.

بازیگران 
 آلمیرا تورسین در نقش تَهم‌رَییش (تومیریس)
 غسان مسعود در نقش کوروش بزرگ
 عادل آخمتوف در نقش آرگون
 اعظم ساتیبلدی در نقش کاواز

تولید 
فیلمبرداری از دسامبر سال ۲۰۱۷ آغاز و صحنه‌هایی در جاهای گوناگون در قزاقستان فیلمبرداری شد. قهرمانان ماساژت به زبان ترکیِ باستان صحبت می‌کنند، در حالی که قهرمانان پارسی در این فیلم به پارسی باستان صحبت می‌کنند. این فیلم، اگر بر پایهٔ تحریف تاریخ نباشد، دست کم برساخته از روایتی است که بیش از تاریخ واقعی، به تاریخ عامیانه یا حتی تاریخ افسانه‌ای نزدیک است.

دربارهٔ کارگردان 
آکان ساتایف، فیلمساز ۴۵سالهٔ قزاق، یکی از شناخته‌شده‌ترین کارگردانان در منطقهٔ آسیای میانه است. با وجود اینکه عمر استقلال جمهوری قزاقستان از اتحاد جماهیر شوروی هنوز به سی سال نرسیده، سینمای این کشور از قوام بیشتری در مقایسه با دیگر جمهوری‌های آسیاییِ جدا شده از شوروی برخوردار است. ساتایف سال ۱۳۹۱ و در بخش بین‌المللِ سی و یکمین جشنوارهٔ فیلم فجر موفق به کسب دو سیمرغ بلورین برای فیلم «Myn Bala» شد. بیشترِ همکاری‌های او در تولید فیلم با دو کمپانیِ منطقه‌ای «Kazakhfilm Studios» و «sataifilm» انجام گرفته‌است. فیلم سینمایی «Road to Mother»، به کارگردانی آکان ساتایف، نمایندهٔ جمهوری قزاقستان در مراسم اسکار سال ۲۰۱۸ خواهد بود.

درام تاریخیِ «به سوی مادر» (Road to Mother) ساخته آکان ساتایف به عنوان نمایندهٔ قزاقستان برای شرکت در رقابت بهترین فیلم خارجی زبان اسکار ۲۰۱۸ به آکادمی علوم و هنرهای سینمایی معرفی شد. این فیلم روایتگر ماجرای زندگی چندین نسل از یک خانوادهٔ قزاق از سال‌های دههٔ ۱۹۳۰ تا امروز است که از خلال همین داستان، وقایع سرنوشت‌ساز تاریخ قزاقستان از جنگ تا استقلالِ این کشور را به تصویر کشیده‌است.

پرهزینه‌ترین فیلم تاریخ قزاقستان 
فیلم سینمایی تومیریس به سفارش وزارت فرهنگ و ورزش قزاقستان در استودیوی فیلم ملی «قزاق فیلم» ساخته شده‌است. دو سال پیش آکان ساتایف اظهار تردید کرده بود که بتوان این فیلم را ساخت: «بودجه سینمای قزاقستان تحمل ساخت این فیلم را ندارد، زیرا فیلم باید در قالب هالیوودی ساخته شود.» اما بودجه این فیلم از سوی دولت تأمین شد و به گفتهٔ منابع آگاه، حدود ۱۰ میلیون دلار (بیش از ۳۱۰ میلیارد تومان به نرخ مهر ۱۳۹۹) هزینهٔ ساخت این فیلم تاریخی شده‌است تا عنوان پرهزینه‌ترین فیلم تاریخ ۲۸ سالهٔ کشور قزاقستان را به خود اختصاص دهد. آرمان آسینوف رئیس قزاق فیلم در نشست خبری فیلم تومیریس گفته‌است: «سینما و دستاورد فرهنگی ما را نباید با بودجه سنجید. تلاش ما بر این است که برای نسل‌های آینده تاریخ خودمان را روایت کنیم.» به نظر می‌رسد پس از تمسخر قزاق‌ها در کمدی هالیوودی «برات ۲۰۰۶»، آن‌ها مصمم شده‌اند تصویر متفاوتی از کشور خود ارائه دهند.

بازماندن از اسکار – دو دیدگاه متفاوت دربارهٔ «تومیریس» 
به نظر برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی، فیلم «تومیریس» زمینه‌ساز حضور یک زن در پُست ریاست‌جمهوری قزاقستان است. تولیگین بایتوکینوف، خبرنگار و منتقد فیلم، در این باره نوشت: فیلم تومیریس، ویدیوی تبلیغاتی بسیار گرانی برای کارزار انتخاباتی [خانمِ] دریغا نظربایوا (دختر نظربایف رئیس‌جمهور قزاقستان) است.

تارنمای vlast.kz در نقد «تومیریس» نوشته: برای تولید یک فیلم سینمایی تاریخی لازم است به دیدگاه‌ها و روایت‌های مختلف تاریخی و ابعاد هنری توجه کرد. فیلم تومیریس آکان ساتایف از لحاظ هنری می‌تواند در ردیف فیلم‌های بسیار خوب باشد، فقط همین! اما کارگردان دربارهٔ دوره‌ای از تاریخ که فیلم مربوط به آن است، دیدگاه خاصی ندارد و فیلمنامه‌نویس از تمام تکنیک‌ها و ابزار درام به‌طور کامل استفاده نکرده‌است. به هر حال، ساخت اینگونه فیلم‌ها بیشتر ماهیت راهبردی دارد تا تاکتیکی. همانگونه که سازندگان فیلم اعلام کرده‌اند، هدف این فیلم گیشه نیست (بازگرداندن بودجهٔ هنگفت فیلم در کشور قزاقستان غیرممکن است) بلکه ایجاد چهرهٔ کشور، ترویج میهن‌پرستی و حفظ میراث گذشته برای نسل‌های آینده است.

اما منتقد تارنمای time.kz نظر دیگری دارد و معتقد است: تولیدکنندگان «تومیریس» اسکار را در نظر داشته‌اند. اما آرمان آسینوف رئیس قزاق فیلم گفته بود: کمیتهٔ اسکار در قزاقستان مستقل از استودیوی ما و وزارت فرهنگ فعالیت می‌کند. ما فیلم را پیشنهاد می‌کنیم اما تصمیم نهایی را خود کمیته می‌گیرد. کسی حق ندارد بر تصمیم این کمیته تأثیر بگذارد. فیلم‌ها در نتیجهٔ رأی مخفی انتخاب می‌شود.

سرانجام هم «تاج و تخت طلایی» به کارگردانی رستم عبدراشف به عنوان نمایندهٔ قزاقستان در اسکار ۲۰۲۰ معرفی شد و «تومیریس» از حضور در این رقابت معتبر جهانی بازماند. به همین دلیل، به نظر می‌رسد تولید این فیلم تاریخی در حالت خوشبینانه با اهداف فرهنگی و در حالت بدبینانه با اهداف سیاسی همراه بوده‌است.

واکنش‌های انتقادی و جعل تاریخ 
این فیلم با انتقادهای بسیاری روبه‌رو شد. به این دلیل است که نسخهٔ وقایع هرودوت به‌طور کلی توسط مورخان و محققان پذیرفته نمی‌شود و برخلاف فیلم، ماساگت به عنوان مردم ترک تلقی می‌شود، در حالی که مردمان ایرانی هستند. انتقاد هم از طرف مردم قزاقستان و هم ایرانیان مطرح شد.

کارگردان فیلم سینمایی «تومیریس» که پرهزینه‌ترین فیلم سینمای قزاقستان لقب گرفته و داستان مرگ کوروش بزرگ به دستِ زنی به نام «تومیریس» را روایت کرده، گفته که برای کوروش احترام قائل است و ایرانیان باید بر تاریخ هرودوت خرده بگیرند، نه بر او. ساتایف اظهار داشت: منبع پژوهش تاریخی ما میراث مکتوب هرودوت است. آیا ما قزاق‌ها با تومیریس ارتباط داریم؟ البته، داریم، زیرا این افراد دقیقاً ساکن سرزمین‌هایی بودند که ما اکنون در آن زندگی می‌کنیم. کشف «مرد طلایی» مصداق این امر است: اسکلت ۲٬۵۰۰ ساله‌ای که باستان‌شناسان سال ۱۹۶۹ طی عملیات ساختمانی در جنوب شرق قزاقستان کشف کردند و به «مرد طلایی» شهرت دارد. بی‌شک، این شخصیت یکی از اجداد بزرگ ماست. اما در فیلم هیچ تأکیدی بر مسئلهٔ ملیّت نداریم؛ این فیلم غیرملی است. ما احترام فراوانی برای این شخصیت قائل هستیم. امیدوارم از طرف مخاطبان ایرانی فیلم این موضوع درک شود، چرا که تمام پرسش‌ها باید خطاب به هرودوت به عنوان منبع اصلی مطرح شود.

این فیلم رویکرد ضدایرانی دارد. نقش کوروش را یک بازیگر عرب بازی می‌کند. اولین فیلم از تریلوژی‌ای (سه‌گانه‌ای) است که قزاق‌ها با محوریت زندگی و جنگاوری ملکه تومیریس ساخته‌اند. آلیا نظربایف، دختر رئیس‌جمهور قزاقستان، همسر یکی از سران دولت اسرائیل، تهیه‌کننده و حامی مالی این فیلم بوده که به رانت‌خواری معروف است. کارگردانی تومیریس را آکان ساتایف مؤسس شرکت «ساتای‌فیلم» برعهده داشته که فردی یهودی و اسلام‌ستیز است. برای تولید تومیریس حدوداً دو سال وقت صرف شده و بخش عمدهٔ فیلمبرداری در آلماتی و برخی دیگر از شهرهای قزاقستان انجام شده و جالب اینکه برای واقع‌نمایی اتفاقات فیلم، نزدیک به شش ماه زمان برای بازسازی شهر باستانی بابل صرف شده‌است. البته که به غیر از نماهایی که به صورت رئال گرفته شده کلی هم هزینه شده برای تصویرسازی رایانه‌ای نماهای پرهنرور.

آکان ساتایف: نظر ایرانیان بعد از دیدن فیلم تامیریس تغییر خواهد کرد. آکان ساتایف کارگردان فیلم «تامیریس» گفت این فیلم بر پایهٔ آثار هرودوت که کمتر کسی او را قبول دارد ساخته شده‌است. بعد از این بحث‌ها آکان ساتایف در صفحهٔ اینستاگرام خود نوشت: دوستان، وقتی که پیش‌پردهٔ فیلم تومیریس رونمایی شد، ایرانیان اظهار نظر دربارهٔ این فیلم را آغاز کردند. به نظر آن‌ها ما تاریخ را تحریف می‌کنیم و معتقدند هرودوت داستان مبارزهٔ پادشاه تومیریس با کوروش دوم را بر پایهٔ خیالِ خود ساخته‌است. با این فیلم نمی‌خواهیم کسی را ناراحت کنیم. چرا که ما فیلم خوب می‌خواهیم. افزون بر این، برای کوروش که پادشاهِ بزرگِ زمان خود بوده‌است احترام قائلیم.

«آلیا نظربایف» جوان‌ترین دختر نورسلطان نظربایف رئیس‌جمهور قزاقستان تهیه‌کننده و یکی از فیلمنامه‌نویسان این پروژه سینمایی است. تیمور زاکسیلیکوف (Timur Zhaksylykov) دیگر نویسندهٔ فیلمنامهٔ «تومیریس» است. منطقهٔ ماساگت یا ماساگتیان یک کنفدراسیون عشایری ایرانی بود که ساکنان آن از استِپ‌های آسیای مرکزی و شمال شرقی دریای خزر به این منطقه کوچ کرده‌اند. این منطقه امروز شامل ترکمنستان جدید، غرب ازبکستان و جنوب قزاقستان است. فیلم «تومیریس» بر ماجرای لشگرکشی و نبرد بزرگ ارتش‌های کوروش و تومیریس تمرکز می‌کند.

به گفته منابع ایرانی داستان این فیلم به نوعی تحریف تاریخ است و به ماجرای کشته شدن کوروش بر اساس روایتی از هرودت می‌پردازد. «تومیریس» ملکه ماساگت‌ها که از ظلم و ستمِ ایرانیان به ستوه آمده، قیام کرده، با پیروزی بر هخامنشیان موفق به کشتن کوروش می‌شود.

شایان ذکر است که:
 ماساگت‌ها، بنا بر نظر اکثریتِ صاحب‌نظران، گروهی از سَکاها بودند که مردمانی ایرانی‌تبار بودند و ارتباطی به قزاق‌ها چنان‌که در این فیلم به تصویر کشیده‌شده و از سوی آنها تبلیغ می‌شود ندارند.
 اصلاً روشن نیست که جنگ کورش با ماساگت‌ها در کجا رخ داده‌است. تنها روایتِ موجود که هرودت گزارش کرده آن را در قفقاز در کنار اَرَس می‌داند و پژوهش‌های جدید جایگاه این قوم را به آسیای مرکزی در کنار سیردریا (سیحون) منتقل کرده‌است. با این‌حال، اخیراً برخی دوباره به همان نظر قدیمی بازگشته‌اند. بنا بر این، هیچ اطمینانی در ارتباط این داستان با قزاقستان وجود ندارد.
 کشته‌شدن کورش در این جنگ و افتادن سرش به دست ملکهٔ ماساگت‌ها صرفاً یک داستان هرودتی است، نه واقعیت تاریخی. چراکه هیچ مورخ دیگری روایتِ هرودت را تکرار و تأیید نکرده‌است. براساسِ نظرِ غالبِ صاحب‌نظران، کورش در جنگ‌های خود با این اقوام پیروز بوده‌است.
تولید تومیریس در حالی رقم خورد که مسعود جعفری جوزانی کارگردان ایرانی از اواخر دهه هشتاد به دنبال تولید فیلم «کوروش کبیر» بود و به نتیجه نرسید. حامد مظفری روزنامه‌نگار ایرانی با گلایه از تحریف تاریخی در تومیریس متذکر شد: باعث تاسف است با انبوه سرمایه‌هایی که هر سال صرف تولید ده‌ها فیلم ارگانی بی‌مشتری یا کم‌مشتری می‌شود، تأمین مالی پروژه سینمایی «کوروش کبیر» انجام نشد تا مسعود جعفری جوزانی بتواند فیلم را بسازد و این چنین باید شاهد تحریف تاریخ توسط همسایه قزاق باشیم.

جستارهای وابسته 
 تومیریس

منابع 

فیلم‌ها به زبان قزاقی
فیلم‌های ۲۰۱۹ (میلادی)
فیلم‌های تاریخی درام دهه ۲۰۱۰ (میلادی)
فیلم‌های تاریخی دهه ۲۰۱۰ (میلادی)
فیلم‌های تاریخی
فیلم‌های درام ۲۰۱۹ (میلادی)
فیلم‌های قزاقستانی
فیلم‌های واقع‌شده در ایران باستان
ویکی‌سازی رباتیک
فیلم‌های تاریخی درام