گویش کتولی

گویش کتولی یا طبری کتولی (به مازندرانی: کَتولی) گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد که در شهرستان علی‌آباد کتول و نواحی شرقی شهرستان گرگان در استان گلستان گویش می‌شود و ریشه در زبان طبری قدیم دارد. گویش کتولی شرقی‌ترین گویش زبان مازندرانی می‌باشد. به گفته محمود بی‌جن‌خان گویش کتولی در منطقه کتول استان گلستان تکلم می شود و در زمره گویش های زبان طبری شمرده شده است. گویش کتولی به نسبت دیگر گویش‌های مازندرانی بیشتر تحت تأثیر زبان فارسی قرار دارد. گویش کتولی به گویش زیارتی بسیار نزدیکی دارد. به گزارش روابط عمومی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان، علی‌آباد کتول از نظر جغرافیایی، شرقی ترین منطقه تبری زبان و یکی از اصلی ترین بلوک های استرآباد قدیم محسوب می شود. واژه نامه بزرگ تبری گویش کتولی را به عنوان یکی از دوازده گویش زبان مازندرانی معرفی کرده است.  به گفته حسین شکی گویش کتولی را یکی از شاخه های زبان طبری می دانند. دانشنامه ایرانیکا به گویش کتولی به عنوان یکی از گویش های زبان مازندرانی اشاره نموده است.
به نقل از اداره کل میراث فرهنگ گردشگری و صنایع دستی استان گلستان زبان و گویش کتولی شاخه از زبان تبری مازندرانی است.

محدوده گویش کتولی 
محدوده گویش کتولی شامل نواحی روستایی کوهستانی شمال شاهوار و مناطقی چون کتول، پیچک محله، محمودآباد، فاضل آباد و جلگه‌های غیرترکمن‌نشین بلوک استارآباد قدیم می‌شود و نواحی شرقی شهرستان گرگان همچون نوده ملک توسکستان و شاهکوه به گویش کتولی صحبت می‌شود. همچنین کتول‌های ساکن در گنبد کاووس و آزادشهر نیز به این گویش صحبت می‌کنند. این دسته از مردمان طبری به خود کتول و به زبان خود کتولی می‌گویند.

دستور زبان

ضمایر 
در گویش کتولی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.

شناسه(نوده کتول) 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کتولی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش نوده کتول تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -buard = رفت
 بن ماضی استمراری: -šu-kerd = می‌رفت

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -(šund)šun = می‌رود

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -ber = برود

صرف فعل (نوده کتول) 
در جدول زیر فعل رفتن (buarden) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس نوده کتول می‌باشد)

شناسه (علی آباد کتول) 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کتولی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش علی‌آباد کتول تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -buard = رفت
 بن ماضی استمراری: -šu-kerd = می‌رفت

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -(šund)šun = می‌رود

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -ber = برود

صرف فعل (علی آباد کتول) 
در جدول زیر فعل رفتن (buarden) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس علی‌آباد کتول می‌باشد)

در جدول زیر فعل کردن (hâkoerden) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس علی‌آباد کتول می‌باشد)

در جدول زیر فعل شدن (hâbuen/hâbien) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس علی‌آباد کتول می‌باشد)

صفت ملکی 
در گویش کتولی صفت ملکی به دو صورت می آید.
 صفت ملکی به صورت اول:

 

 صفت ملکی به صورت دوم:

افعال 
شماری از افعال کتولی و مقایسه آن با گویش ساروی، چالوسی و فارسی:

واژگان 
شماری از واژه‌های کتولی و مقایسه آن با گویش ساروی، چالوسی و فارسی:

جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 مردم کتول
 زبان مازندرانی
 گویش زیارتی
 طبری گرگانی
 استان گلستان
 استان مازندران
 شهرستان علی‌آباد
 علی‌آباد کتول

منابع

پیوند به بیرون 

زبان مازندرانی
زبان‌های ایران
زبان‌های ایرانی شمال غربی
زبان‌های کاسپین
شهرستان علی‌آباد
فیروزکوه