فهرست فیلم‌های توقیف‌شده یا اکران‌نشده سینمای ایران

نزدیک به تمام فیلم‌های پیش از انقلاب ایران، به دلایلی چون عدم وجود پوشش حجاب، رقص و آواز، پس از انقلاب غیرقابل پخش تشخیص داده شده‌اند. از این میان می‌توان به چند استثنا مثل فیلم گاو به‌کارگردانی داریوش مهرجویی اشاره کرد که در سال ۱۳۸۲ در سینما سپیده اکران محدودی داشت.
همچنین فیلم ساز دهنی (فیلم) ساخته امیر نادری و طبیعت بی‌جان ساخته سهراب شهید ثالث که از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شدند. فیلم شیر خفته محصول ١٣۵۵ به‌کارگردانی محمود کوشان نیز در آبان ١۴٠٠ با حذف بخش‌های زیادی از محتوا، بخصوص حذف کامل بازی آرام (اعظم میرحسینی) از شبکهٔ چهار سیما پخش شد.

ممیزی در سینمای ایران 
اولین قانون مدون نظارت آثار سینمایی در ایران به سال ۱۳۰۹ و لایحه نمایش‌ها و سینماها بازمی‌گردد:

«هر سینما مکلف است مدیر مسئول تعیین و کتباً به شعبه معارف بلدیه معرفی کند … هر قسمت از فیلم را که بلدیه منافی اخلاق و عفت بداند قطع نموده، با حضور مدیر سینما در قوطی گذارده، لاک و مهر کرده، در مقابل رسید کتبی تحویل و تسلیم مشارٌ‌الیه خواهد شد.»

در سال ۱۳۴۷ قاعده جدیدی با عنوان آیین‌نامه نظارت بر نمایش فیلم و اسلاید تدوین می‌شود که شورایی مرکب از کارشناسان سیاسی و هنری بر آن نظارت می‌کنند. برخی موارد این آیین‌نامه به این ممنوعیت‌ها اشاره دارد:
 اهانت به توحید پروردگار و ادیان و کتب آسمانی و پیغمبران و مقدسان و مقدسات و ائمه اطهار
 اهانت به دین مبین اسلام و کیش شیعه اثنی عشری
 هتک حرمت و اهانت به مذهب و معتقدات اقلیت‌های مذهبی
 اسائه ادب نسبت به مقام شامخ سلطنت و خاندان جلیل او
 اهانت نسبت به مقام‌های دولتی اعم از کشوری و لشکری
 صحنه‌هایی که حاکی از سوءقصد علیه رئیس و اعضای یک دولت بوده و قصد تحریک در آن آشکار باشد
 صحنه‌هایی که حاکی از شورش علیه نیروهای انتظامی و امنیتی و دفاعی باشد
 تبلیغ برای هرگونه مراسم و مسلکی که به موجب قوانین و مقررات کشور ایران غیرقانونی باشد
 ارائه مناظر جزئیات روابط جنسی
 به کاربردن عبارات و اصطلاحات و اصوات وقیح و رکیک
 نشان دادن مناظر مخروبه و افراد پاره پوش به منظور تخفیف حیثیت ایران
 صحنه‌هایی که در آن جزئیات یک قتل نشان داده شود…

چه در دوران پیش از انقلاب ایران، چه در دوران پس از آن قوانین سخت‌گیرانه‌ای بر سینمای ایران وضع شده‌است و بسیاری از آثار سینمایی با توجه به این قوانین یا توقیف می‌شوند یا با تغییراتی به نمایش درمی‌آیند.

دایره مینا مهرجویی چند سال در توقیف باقی می‌ماند و در سال ۱۳۵۶ با بازتر شدن فضای سیاسی، با حذف و ممیزی زیاد اجازه اکران می‌یابد. آرامش در حضور دیگران اثر ناصر تقوایی پس از چهار سال توقیف در سال ۱۳۵۲ بعد از حذف حدود بخش‌هایی از فیلم بر پرده می‌رود.

بانو مهرجویی به دلیل دیدگاه خاصش نسبت به طبقه محروم پس از چند سال توقیف در سال ۱۳۷۰ به نمایش درآمد. باشو غریبه کوچک در سال ۱۳۶۵به کارگردانی بهرام بیضایی و بازیگری سوسن تسلیمی و عدنان عفراویان ساخته می‌شود، اما به دلیل آنکه مضمونش ضد جنگ تشخیص داده می‌شود تا سال ۱۳۶۸ فرصت نمایش پیدا نمی‌کند.

اما فیلم‌هایی چون ده اثر عباس کیارستمی، کویر مرگ اثر اسماعیل براری، طلای سرخ اثر جعفر پناهی و «مه بانو» به کارگردانی مجید بهشتی، نوشته علیمحمد افغانی، به دلیل خودداری کارگردانانشان از دادن تغییرات در فیلم، هرگز به نمایش عمومی درنیامدند.

از جمله‌بندهای قوانین نظارت در نیمه دوم دهه ۱۳۶۰ می‌توان به موارد ممنوعه زیر اشاره کرد:
 هتک حرمت مقدسین و مقدسات اسلامی و سایر ادیان شناخته‌شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
 نفی یا مخدوش‌نمودن ارزش والای انسان.
 اشاعه اعمال رذیله و فساد و فحشاء…
 تشویق و ترغیب یا آموزش اعتیادهای مضر و خطرناک و راه‌های کسب درآمد نامشروع…
 بیان یا عنوان هرگونه مطلبی که مغایر با منافع و مصالح کشور بوده و مورد سوء استفاده بیگانگان قرار گیرد.
 نشان‌دادن صحنه‌هایی از جزئیات قتل، شکنجه، جنایت و آزار که موجب ناراحتی و بدآموزی گردد.
 بیان مخدوش حقایق تاریخی و جغرافیایی…
 نشان‌دادن تصاویر و اصوات ناهنجار، اعم از نقص فنی یا غیر آن…
 نمایش فیلم‌های نازل تکنیکی و هنری یا آثاری که ذوق و سلیقه تماشاگر را به انحطاط و ابتذال بکشاند.

فهرست فیلم‌ها

پانویس 
 از کتاب تاریخ سینمای ایران ـ مسعود مهرابی
 نامه سرگشاده حاتمی‌کیا به وزیر اطلاعات
 برگزیدگان جشن خانه سینما در سال ۱۳۸۰

منابع 

 ممیزی فیلم در ایران در وبگاه بی‌بی‌سی فارسی.
 
 بانک جامع اطلاعات سینمای ایران
 وبگاه ایران اکتور
 تلاش نمایندگان مجلس برای جلوگیری از اکران فیلم «خانه پدری»
 بی‌بی‌سی فارسی:سینمای ایران؛ فیلم‌هایی که در محاق توقیف ماندند
 بانک جامع اطلاعات سینمای ایران
 نظر علی احمدزاده و سید ضیا الدین دری دربارهٔ فیلم‌های توقیفی

پیوند به بیرون 
 

فیلم‌های ایرانی توقیف‌شده
فیلم‌های ممنوع در ایران