خدمات فاضلاب و عرضه آب در ایران

تأمین آب و فاضلاب در ایران شاهد پیشرفت‌های مهم به ویژه از نظر افزایش دسترسی به آبرسانی شهری بوده‌است. با این وجود همچنان چالش‌های مهمی وجود دارند. خصوصاً در مورد سرویس‌های بهداشتی و ارائه خدمات در مناطق روستایی. وزارت نیرو مسئولیت سیاست‌گذاری و شرکت‌های استانی مسئولیت ارائهٔ خدمات را بر عهده دارند.

منابع آبی

اقلیم 
بارش باران در ایران بسیار فصلی است، بارش فصلی بین مهر تا آذر، زمین را برای باقی سال سیراب می‌کند. جریان رودخانه‌های ایران حاصل تغییرات شدید فصلی است. به عنوان مثال، رودخانه کارون در خوزستان در دوره‌هایی با حداکثر جریان، ده برابر بیشتر از میزان تحمل در دوره‌های خشک، آب در جریان دارد. در بسیاری از نقاط، ممکن است تا زمان طوفان‌های ناگهانی بارندگی وجود نداشته باشد. کمبود آب با توزیع نابرابر آب ایجاد می‌شود. در نزدیکی دریای خزر، میانگین بارش در حدود ۱۲۸۰ میلی‌متر در سال است، اما در فلات مرکزی و در دشت‌های جنوب به ندرت از ۱۰۰ میلی‌متر فراتر می‌رود.

منبع: وزارت نیرو، شرکت مدیریت منابع آب ایران.

آب تهران بزرگ با جمعیت بیش از ۱۳ میلیون نفر از طریق آب‌های سطحی از سد لار بروی رودخانه لار در شمال شرقی شهر، سد لتیان بروی رودخانه جاجرود در شمال، رود کرج در شمال غربی و آب‌های زیرزمینی خود شهر تأمین می‌شود. ساکنان تهران روزانه به‌طور متوسط ۳۲۵ لیتر آب مصرف می‌کنند. میزان مصرف آب در ایران ۷۰ درصد بیشتر از میانگین جهانی است.

در زمستان ۱۳۹۴، رئیس‌جمهور حسن روحانی در کنفرانسی اظهار داشت که «الگوی مصرف آب» در ایران باید تغییر کند، بدون آنکه توصیهٔ خاصی در مورد چگونگی اجرای این امر داشته باشد.

آب دریا شیرین‌کن 
دولت ایران برای رساندن آب از سواحل جنوبی به داخل کشور سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای آب شیرین کن و خطوط لوله پیش‌بینی کرده‌است. در مرحله اول قرار است کارخانه‌های آب شیرین‌کن برای تأمین شهرهای ساحلی ساخته شود، در مرحله دوم نیز باید در شهرهای فلات مرکزی خدمات ارائه شود. انتظار می‌رود کارخانه‌ها و خطوط لوله توسط بخش خصوصی تأمین مالی شود که دولت در آن هزینه‌های سالانه تولید را پرداخت می‌کند. این‌گونه قراردادها برای نمک‌زدایی از قبل با شرکت‌های ایرانی در مقیاس کمی وجود داشتند و پیش‌بینی می‌شود تا قراردادهای بزرگتری با شرکت‌های بین‌المللی بسته شوند. انتظار می‌رود انرژی نیروگاه‌های آب شیرین‌کن حداقل تا میزان اندکی توسط نیروگاه‌های هسته‌ای کوچک تأمین شود.

حمید چیتچیان، وزیر وقت انرژی ایران ابراز داشت که آب نمک‌زدایی شده از طریق ۵۰ کارخانه آب شیرین‌کن در اختیار ۴۵ میلیون نفر در ۱۷ استان قرار خواهد گرفت. در ابتدا، آب نمک زدایی شده در بندرعباس، به استان کرمان منتقل می‌شود.

زیرساخت‌ها 
بیشتر آب آشامیدنی در ایران از طریق زیرساخت‌های مدرن مانند سدها، مخازن و خطوط لوله انتقال از راه دور تأمین می‌شود که برخی از آن‌ها بیش از ۳۰۰ کیلومتر طول درازا دارند. اینک ۴۲ سد بزرگ در حال بهره‌برداری با ظرفیت ذخیره‌سازی ترکیبی ۳۳BCM در سال وجود دارد. این سدها هر ساله به دلیل رسوب زدایی، حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت ذخیره‌سازی خود را از دست می‌دهند. بیشتر سدهای چند منظوره برای آبیاری، کنترل سیلاب و در برخی موارد تأمین آب شرب استفاده می‌شوند.

تخمین زده می‌شود که حدود ۵۰۰۰۰۰ چاه عمیق و کم عمق در کشور وجود داشته باشند. که بسیاری از آن‌ها غیرقانونی هستند.

تخمین زده می‌شود هنوز ۶۰۰۰۰ سیستم سنتی قنات (کاریز) در مناطق فلات ایران در یزد، خراسان و کرمان برای آبیاری و آبرسانی آب آشامیدنی در مناطق روستایی و شهرهای کوچک در حال استفاده اند. قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین قنات شناخته شده، در شهر گناباد ایران است که پس از ۲۷۰۰ سال هنوز تقریبا آب آشامیدنی و کشاورزی ۴۰۰۰۰ نفر را تأمین می‌کند.

آلودگی 
آلودگی آب در اثر فاضلاب صنعتی و شهری و همچنین کشاورزی ایجاد می‌شود. در مورد فاضلاب شهری، بخش عمده‌ای از فاضلاب‌های جمع‌آوری شده بدون تصفیه رها می‌شوند و منبع اصلی آلودگی آب‌های زیرزمینی و خطر برای سلامت عمومی هستند. در تعدادی از شهرهای فاقد فاضلاب بهداشتی، خانوارها فاضلاب خود را از طریق زهکشی‌های باران تخلیه می‌کنند.

تاریخ و تحولات اخیر 

تا سال ۱۳۶۹ بخش آب و فاضلاب بسیار غیرمتمرکز بود. بیشتر ارائه خدمات آب و فاضلاب بر عهده شهرداری‌ها و استان‌ها بود. این امر با اصلاح اساسی در سال ۱۳۶۹ با تصویب قانون شرکت‌های آب و فاضلاب تغییر یافت.

در شهریور ۱۳۸۲، دولت ایران و بانک جهانی در مورد طرحی با اهداف بهبود هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری توافق کردند. مشخص نیست که داده‌های پایه در سال ۱۳۸۲ چه بوده و تا چه میزان پیشرفت برای دستیابی به این اهداف حاصل شده‌است.

در آبان ۱۳۸۷ دولت اعلام کرد که ساخت ۱۷۷ سد در سطح کشور را تصویب کرده‌است.

سدها در ایران در درجه اول برای تولید نیروگاه‌های آبی، آبیاری و کنترل سیل استفاده می‌شوند. این در حالی است که یکی از این پروژه‌ها، آب شرب و آب جهت مصارف صنعتی را به شهرهای قم، گلپایگان، دلیجان، ساوه، خمین و نموار در استان‌های مرکزی قم، اصفهان و مرکزی تأمین می‌کند.

در فروردین ۱۳۹۱، دولت پروژه انتقال آب دریای خزر به مناطق مرکزی ایران را آغاز کرد و حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب آب را در سال جابجا نمود.

در فروردین ۱۳۹۵ معاون وزیر نیرو، ستار محمودی بیان کرد که شش شهر بزرگ - بندرعباس، شیراز، کرمان، مشهد و همدان - با کمبود شدید آب روبرو شده‌اند و منابع آبی نیز در ۴۵۰ مورد دیگر تحت فشار قرار گرفته‌اند. بخش‌هایی از ایران طی ۱۵ سال گذشته با خشکسالی روبرو شده‌اند.

دستاوردها و چالش‌ها 
از دهه ۵۰ دسترسی به آبرسانی شهری از ۷۵٫۵٪ به ۹۸٪ افزایش یافته‌است. به گفته یکی از ناظران ایرانی، مقدار آب عرضه شده افزایش یافته و کیفیت آن نیز بهبود یافته‌است. وی نتیجه می‌گیرد که اصلاحات «بسیار موفق» بوده‌است و «نمونه‌ای از بهترین نوع عملکرد» است که «باید به سایر کشورها پیشنهاد شود.»

با این حال، تعدادی از چالش‌ها باقی مانده‌اند. به گفته بانک جهانی، این بخش تحت تأثیر کارایی اندک مصرف آب در مناطق شهری و روستایی است. مشارکت محدود ذی‌نفعان در برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه، مشکلات آلودگی ناشی از تخلیه فاضلاب تصفیه نشده در آبراه‌های عمومی و سفره‌های آب، نهادهای ضعیف مسئول، عملکرد ضعیف تأسیسات آبرسانی و دفع فاضلاب در محل، افزایش خطر آلودگی آب‌های زیر زمینی و سطحی، ظرفیت محدود فنی، عدم شفافیت و هماهنگی محدود بین ذی‌نفعان از جملهٔ این مشکلات اند.

همکاری خارجی 
شریک اصلی خارجی بخش آب و فاضلاب ایران در دهه اول قرن ۲۱ بانک جهانی بود. امروز شرکای اصلی خارجی ایران بانک توسعه اسلامی، سازمان ملل و سازمان‌های مردم نهاد اند.

بانک توسعه اسلامی 
بانک توسعه اسلامی (IDB) بیش از ۸۰۰ میلیون یورو وام در کل برای پروژه‌های آب و فاضلاب ایران از سال ۲۰۱۴ اختصاص داده‌است، از جمله ۶۵ میلیون یورو برای پروژه فاضلاب شرقی مشهد، ۱۴۰ میلیون یورو برای پروژه‌های شهرهای قم و کاشان، ۱۷۵ میلیون یورو به تهران، ۱۹۵ میلیون یورو برای پروژه فاضلاب روستایی، ۹۲ میلیون یورو به پروژه آب استان قم، ۸۰ میلیون یورو برای پروژه‌های فاضلاب در همدان و قشم و ۱۴۴ میلیون یورو برای پروژه‌های فاضلاب در جنوب استان فارس. بخش فاضلاب ایران بزرگ‌ترین دریافت کننده بودجه آب و فاضلاب IDB در جهان است. با ۸٫۲۸٪ سهام ایران سومین سهامدار IDB است که بزرگ‌ترین سهامدار آن عربستان سعودی است.

سازمان‌های غیردولتی خارجی 
بر خلاف سایر کشورهای کم درآمد و متوسط، ایران میزبان تعداد کمی از سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی خصوصی است که اهداف زیست‌محیطی یا اجتماعی را دنبال می‌کنند. با وجود شرایط دشوار عملیاتی و اصطکاک با نهادهای حاکم، دولت ایران برای ترغیب مشارکت بیشتر سازمان‌های غیردولتی خارجی تلاش کرده‌است. در نتیجه، برخی از سازمان‌ها فعالیت خود را از سر گرفتند و سازمان‌های نوپا از جمله سازمان‌هایی که در زمینه‌های آب و فاضلاب فعالیت می‌کنند، پروژه‌هایی را در ایران آغاز کرده‌اند. یکی از این سازمان‌ها، "Healing For Iran"، اخیراً برنامه ای را برای بهبود دسترسی روستاییان به آب و بررسی علل آلودگی آب در جمعیت‌های محروم راه اندازی کرده‌است.

بانک جهانی 
بانک جهانی بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ در ایران درگیر پروژه‌های آب و فاضلاب بود. این همکاری با تصویب پروژه فاضلاب تهران در سال ۲۰۰۰ و به دنبال آن تصویب دو پروژه دیگر در سال ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ آغاز شد. در سال ۲۰۱۰، آخرین پروژه آن، پروژه آبرسانی و فاضلاب شهرهای شمالی پایان یافت. این پروژه با وام ۲۲۴ میلیون دلاری با هدف ارتقاء کیفیت زندگی در چهار شهر شمالی رشت و انزلی در استان گیلان و همچنین ساری و بابل در استان مازندران صورت گرفت.

بانک جهانی می‌گوید که موسسات مالی بین‌المللی از مجازات‌هایی که سازمان ملل علیه ایران وضع کرده‌است معاف هستند. در سپتامبر ۲۰۱۳، بانک جهانی ایران را از لیست وام گیرندگان خود که قادر به دریافت وام جدید نیستند حذف کرد و گفت جمهوری اسلامی مبالغ وام معوقه خود را پرداخته‌است. در آوریل ۲۰۱۴، وزیر دارایی و امور اقتصادی ایران، علی طیب نیا، از بانک جهانی خواست تا ایران را برای اجرای پروژه‌های عمرانی کمک مالی کند.

جستارهای وابسته 
 لیست مخازن و سدهای ایران
 کشاورزی در ایران
 منابع آبی سنتی باستان ایران
 رتبه‌های بین‌المللی ایران

منابع 

آب و فاضلاب در ایران
محیط زیست ایران