فهرست سخنرانی‌ها و گفتارهای بهرام بیضایی

بهرام بیضایی سخنرانی‌های فراوانی کرده که بیشترش جلسه‌های درسش در دانشگاه‌ها بوده، و کمتر سخنرانی‌های دیگر از کنفرانس‌های خبری تا مجلس‌های یادبود و بزرگداشت و غیر از این‌ها. از بسیاری از این سخنرانی‌ها صدا و تصویر و نوشته‌ای نیست. ولی بعضی از این‌ها هم به صورتی منتشر شده‌است. از راهِ نمونه، صدا و نوشتهٔ سخنانِ او در شبِ سوّم از شب‌های شعرِ گوتهٔ سالِ ۱۳۵۶ با نامِ «در موقعیت تئاتر و سینما» منتشر شده‌است. یک گفتارش با دوستانش در پاریس به قلمِ خودش مقاله‌ای شده به نامِ «پس از صد سال» (۱۳۷۵). از شماری از سخنرانی‌هایش در دانشگاهِ استنفورد فیلم برداشته و منتشر کرده‌اند، به‌طورِ نمونه از جلسه‌های درسِ شاهنامه و سخنرانی‌هایش دربارهٔ طرب‌نامه. گاهی سخنانی به نظم رانده، مثلاً قصیده‌ای که به یادِ سیمین بهبهانی خوانده و از آن فیلم هست. گاهی پیامی کوتاه خوانده که صدایش ضبط شده، مثلاً باری که در ستایشِ ناصر تقوایی چنین پیامی منتشر کرد. بیضایی گاه در بزرگداشتِ کسی سخن رانده، مثلاً در بزرگداشتِ احسان یارشاطر و اکبر رادی. گاهی در نکوهش سخن گفته، از کنفرانس‌های خبری تا گفتگو با رسانه‌های جمعی. گاهی سخنی به مناسبت از راهِ سپاسگزاری و غیر از این گفته، به‌طورِ مثال در جشنی به افتخارِ خودش در تورنتو (۲۰۱۷).

سخنرانیِ عمومی 
از بعضی سخنرانی‌ها و درس‌ها و جلسه‌های پرسش و پاسخِ بیضایی فیلم یا صدا یا نوشته یا خبر هست. تقریباً همهٔ سخنرانی‌های عمومیِ بیضایی به زبانِ فارسی بوده است. بعضِ این سخنرانی‌ها به زبان‌های دیگری هم ترجمه و منتشر شده است.

تاریخ‌ها از ۱۳۸۹ به بعد از روی تقویمِ گریگوری

احتمالاً بیضایی در ۶ نوامبرِ ۲۰۱۱ در دانشگاهِ کالیفرنیا، سن دیگو سخن گفته؛ و احتمالاً در ۲۸ آوریلِ ۲۰۱۳ در جشنوارهٔ بین‌المللیِ فیلمِ سان فرانسیسکو سخن گفته؛ و احتمالاً در ۵ نوامبرِ ۲۰۱۶ نیز در دانشگاهِ استنفورد دربارهٔ تعزیه سخن رانده‌است. علیرضا بهرامی در تابستانٍ ۱۳۹۸ از سخنرانیِ «چند ماه پیش» ِ بیضایی با موضوعِ «لشکرهای یک‌نفره و نقش آن در پیشبرد فرهنگی دهه‌های گذشته» یاد کرد و شمس آقاجانی در بهارِ ۱۴۰۱ از حضورش در «کارگاه» ِ ادبیِ رضا براهنی.

سخنانِ بیضایی با تماشاکنانِ کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش به سالِ ۱۳۷۹ در شمارهٔ ۲ هنر هفتم منتشر شده‌است.

از گفتارِ بیضایی در نشستِ «هنر روایتگر» (به کوششِ حسین جمالی) نیز فیلم هست.

همچنین تصویر یا صدا هست از سخنانش گاهی که کسی را معرّفی کرده، ستوده یا در تکمیلِ سخنش چیزی گفته، از جمله در اهدای جایزه به مسعود کیمیایی و داریوش مهرجویی و گرفتنِ جایزه در جشنِ گزارش فیلمِ ۱۳۷۴ از عبّاس کیارستمی و در دو سخنرانیِ محمّدرضا درویشی و نیز سخنرانی‌های محسن یلفانی و حمید امجد و رسول صدر عاملی و شبنم طلوعی و ایرج پارسی‌نژاد و زکریا هاشمی در دانشگاهِ استنفورد.

بیضایی در سخنرانی‌ها و مراسمِ دیگرانی هم حاضر شده بی آن که چندان سخنی گفته باشد. تشییعِ جنازهٔ کاوه گلستان و غزاله علیزاده و ختمِ جمیله شیخی و نمایش‌های فراوانی در تهران از ماجرای باغِ وحش (۱۳۴۸) تا هملت شازده کوچولوی دانمارک (۱۳۸۸) و، در دانشگاهِ استنفورد، سخنرانیِ رضا براهنی و علی دهباشی و رضا قاسمی و کیهان کلهر و علی‌اکبر مرادی و پرسش و پاسخ با کامران شیردل و رضا علّامه‌زاده و محمّد رسول‌اُف و سخنرانیِ فرزانه میلانی دربارهٔ فروغ فرّخزاد و سخنرانیِ نیلوفر بیضایی دربارهٔ تئاتر در تبعید و بیشترِ جشن‌های سالانهٔ اهدای جایزهٔ بیتا از این جلسه‌هاست که با حضورِ بیضایی برگزار و اغلب فیلمبرداری و فیلمش منتشر شده‌است. از حضورِ بیضایی در جاهای دیگری هم فیلم و عکس هست، از جمله از حضورش در کنسرتِ همایون شجریان و سهراب پورناظری در سن خوزه، کالیفرنیا در ۲۹ مارسِ ۲۰۱۹ و عکس‌هایی در فیلمِ خنده در تاریکیِ مژگان خالقی.

درس‌ها 
در گروهِ هنرِ ملّی (دههٔ ۱۳۴۰)
 «تاریخ نمایش»

در کرمانشاه
 تئاتر

در اصفهان (۱۳۴۷)
 ؟

در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران (دههٔ ۱۳۵۰)
 مقدّمه‌ای بر نمایش
 نمایش شرقی (هند و چین و ژاپن و جنوب شرقی آسیا)
 نمایش ایرانی
 تئاتر در سینما
 تحقیق

در مرکزِ فرهنگِ مردم (دههٔ ۱۳۵۰)
 فرهنگِ عامّه

در خانهٔ پیمان قاسم‌خانی (دههٔ ۱۳۶۰؟)
 ؟

در مرکزِ اسلامیِ آموزشِ فیلمسازی (۱۳۷۱)
 بازیگری
 فیلمنامه‌نویسی

در آموزشگاهِ سمندریان (۱۳۷۳ و ۱۳۷۴)
 نمایشنامه‌نویسی

در دانشکدهٔ هنر و معماریِ دانشگاهِ آزادِ اسلامی، واحدِ تهرانِ مرکزی (۱۳۷۶)
 نمایشنامه‌نویسی

در کانونِ پرورشِ فکریِ کودکان و نوجوانان (اواخرِ دههٔ ۱۳۸۰)
 کار با بازیگر

در کانونِ سینماگرانِ جوان
 سینمای حرفه‌ای

در مؤسّسهٔ کارنامه (۱۳۸۹)
 «اسطوره و سینما»

در دانشکدهٔ انسانیات و علومِ دانشگاهِ استنفورد (دههٔ ۱۳۹۰)
 «سینمای ایران»
 «سینمای ایرانی اجتماعات دور از وطن»
 «نمایش معاصر ایران»

پیام‌ها 
چندین پیام صوتی و تصویری نیز از بیضایی منتشر شده‌است، یا قرار بوده بشود، از جمله:
 به چهارمین همایشِ تعزیهٔ کاشان (۱۳۸۱؛ نقل در )
 تصویرِ سخنانی دربارهٔ جمشید لایق برای مراسمِ ۱ آذرِ ۱۳۸۹ در خانهٔ تئاتر ایران (به خاطر مشکلات فنّی پخش نشد.)
 به مناسبتِ انتشارِ آلبوم گزیدهٔ آثار موسیقی محمّدرضا درویشی در سینما و تئاتر (۱۳۹۰)
 به مناسبتِ چاپِ کتابِ هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱؛ . چاپ شده در: )
 برای واروژ کریم‌مسیحی (۱۳۹۳)
 برای بزرگداشتِ ناصر تقوایی (۱۳۹۵؛ چاپ در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲) / 
 دربارهٔ تمرین آخر ناصر تقوایی و سخنرانی خودش دربارهٔ تعزیه (۱۳۹۵) / 
 به شادباشِ جایزهٔ اسکارِ بهترین فیلمِ خارجی‌زبانِ فیلمِ فروشنده (۱۳۹۴) اصغر فرهادی (۱۳۹۵؛ فرستاده به واسطهٔ هایده صفی‌یاری)
 به جشنِ انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران برای بزرگداشتِ اصغر رفیعی جم (۱۳۹۷)
 به یادِ مادر، برای جشنِ هشتادسالگی خودش در رشت (۱۳۹۷؛ )
 به جشنِ انجمن منتقدان و نویسندگان تئاتر ایران (۱۳۹۸)

گفتگو

در برنامه‌های دیگران 
بیضایی در چند فیلم مستند و برنامهٔ صوتی حاضر شده و سخن گفته‌است. از این جمله‌اند:
 گفتاری تصویری دربارهٔ فیلمفارسی از دههٔ ۱۳۵۰ ()
 فیلمی دربارهٔ کارِ سینماییِ پرویز فنّی‌زاده
 فانوس خیال، کارِ شاهرخ گلستان (نیز به صورتِ نوارِ کاست منتشر شده و همچنین در کتابِ فانوس خیال: سرگذشت سینمای ایران از آغاز تا انقلاب اسلامی به روایت بی‌بی‌سی، ۱۳۷۴)
 تعزیه به روایت دیگر (۱۳۷۹)، کارِ پرویز جاهد (از گفته‌های بیضایی در این فیلم در کتابِ واقعه در قاب (۱۳۹۳) آمده است.)
 احمد شاملو، بزرگ شاعر آزادی، کارِ مسلم منصوری (گفته‌های بیضایی در این فیلم در کتابِ فیلمنامهٔ همین فیلم و در جلدِ ۶ از پژوهشگران مُعاصر ایرانِ هوشنگ اتّحاد و در کتابِ ادیسه‌ی بامداد و نیز در شمارهٔ ۱۶ مجلّهٔ دریچه آمده‌است.)
 ایران: یک انقلاب سینمایی، کارِ نادر تکمیل همایون
 محاکات غزاله علیزاده، کارِ پگاه آهنگرانی / 
 سرد سبز، کارِ ناصر صفّاریان
 اوج موج، کارِ ناصر صفّاریان
 خانه سیاه است: نسخه اصل، کارِ ناصر صفّاریان
 Friendly Persuasion - Iranian Cinema after the Revolution، کارِ جمشید اکرمی (۲۰۰۰ میلادی)
 گفتگویی دربارهٔ اینگمار برگمان به مناسبتِ مرگش ()
 سیر تحوّل سینمای ایران (من و تو)
 مستندی دربارهٔ ناصر تقوایی
 تعزیه، کارِ فرزاد فره‌وشی (۱۳۸۶–؟)
 بن‌بست، کارِ مصطفی شیری (۱۳۸۷؛ )
 پشت و روی صحنه آبی، کارِ فرزاد تقی‌لر (۱۳۸۹)
 لبه تیغ: میراث بازیگران زن سینمای ایران، کارِ بهمن مقصودلو
 یادگاری از جنس صحنه: ۶۵ سال خاطرات کامران نوزاد، کارِ وحید زمانی و منصور تأیید
 سینمای ایرانی (ایران اینترنشنال)
 سفیدِ ناب
گاه خودش یا کارش موضوع فیلمی قرار گرفته و او نیز در آن سخن گفته‌است؛ از جمله:
 ضبطِ ۱۳۷۷ – دو قسمت از مجموعهٔ مستند ریشه‌ها، کارِ احمد نیک‌آذر:  / 
 گفتاری صوتیِ کوتاه دربارهٔ سهراب‌کشی با بی‌بی‌سیِ فارسی
 گفتاری تصویری دربارهٔ باشو، غریبه‌ی کوچک با علاء محسنی از دههٔ ۱۳۹۰ برای «۴۰ سال ۴۰ فیلم» تلویزیونِ فارسیِ بی‌بی‌سی ()
 بهرام بیضایی: موزاییک استعاره‌ها (با نامِ پیشینِ بهرام بیضایی: فسانهٔ فرهنگ)، کارِ بهمن مقصودلو ( −  − )
 مسافران در راه
 پرونده‌ی کوتاه سگ‌کُشی
 گفتگویی با پرویز جاهد دربارهٔ نمایشِ مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین در تابستانِ ۱۳۸۴:  /  / 
 فیلمِ مستندی از کیومرث مرادی (نمایش در مردادِ ۱۳۸۲ در فرهنگ‌سرای نیاوران)
 نگاهی تندگذر به کارنامه فیلم‌سازی بهرام بیضایی، تدوینِ واروژ کریم‌مسیحی (نمایش در شبِ بخارای بهرام بیضایی، ۵ دیِ ۱۳۸۵)
 عیّار تنها (۱۳۹۹)، کارِ علاء محسنی (فیلم در وبسایتِ رادیو فردا)
 گفتگویی با الهه خوشنام در بخش فارسی دویچه وله
 یک تدوینِ کوتاهِ تصویری، نمایش در مراسمِ جایزهٔ میراث فرهنگ
 یک گفتگوی کوتاهِ تصویری دربارهٔ گزارش ارداویراف، منتشرشده به وسیلهٔ تلویزیونِ فارسیِ صدای آمریکا ()
 یک گفتگوی کوتاهِ تصویری دربارهٔ گزارش ارداویراف، منتشرشده به وسیلهٔ تلویزیونِ فارسیِ بی‌بی‌سی ()
 یک گفتگوی کوتاهِ تصویری دربارهٔ طرب‌نامه، منتشرشده به وسیلهٔ تلویزیونِ فارسیِ صدای آمریکا ()
 یک گفتگوی کوتاهِ تصویری دربارهٔ طرب‌نامه، منتشرشده به وسیلهٔ تلویزیونِ فارسیِ بی‌بی‌سی ()
 یک گفتگوی کوتاهِ تصویری دربارهٔ باشو، غریبه‌ی کوچک و چیزهای دیگر برای جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم برلین (۱۳۹۹؛ . )
 یک گفتگوی کوتاهِ تصویری در سوّمین شمارهٔ Martin Scorsese's World Cinema Project، منتشرشده در ۲۰۲۰ میلادی (، )
تورج مهرزادیان نیز در دههٔ ۱۳۵۰ پرسش و پاسخ‌هایی با بیضایی ضبط کرده، که منتشر نشده‌است. چند فیلم مستند منتشرنشده دربارهٔ فیلم‌ها و نمایش‌های بیضایی، از جمله دربارهٔ شاید وقتی دیگر، نیز هست.

چاپ‌شده

منابع

پیوند به بیرون 

 مسکوب، ترانه. «گزارش شب بخارای بهرام بیضایی»

سخنرانی
بیضایی، بهرام