پیمان استانبول (۱۷۲۴)

پیمان استانبول، پیمان روسیه و عثمانی یا پیمان تقسیم ایران معاهده‌ای بود که ۲ سال پس از سرنگونی اصفهان از سوی محمود افغان ، در تاریخ ۲۴ ژوئن ۱۷۲۴ بین امپراتوری عثمانی و امپراتوری روسیه بر سر تقسیم بخش‌های زیادی از خاک ایران صفوی بسته شد.

روس‌ها و عثمانی در رقابت بر سر اشغال بیشتر سرزمین‌های ایران درگیر شدند و هنگامی که بر سر اشغال گنجه در حال وارد شدن به جنگ با یکدیگر بودند، فرانسه مداخله کرد. در جنگ ایران و روس (۱۷۲۲–۱۷۲۳) روسیه توانست سرزمین‌های ایران در قفقاز شمالی، قفقاز جنوبی و شمال سرزمین اصلی ایران را تسخیر کند، در حالی که ترکان عثمانی به سرزمین‌های غربی ایران حمله کردند و سرزمین‌های غربی، به ویژه گرجستان و ارمنستان را فتح کردند. هنوز جوهر معاهده روسیه و ایران بر سر پایان جنگ ۱۷۲۲–۱۷۲۳ خشک نشده بود که بین امپراتوری روسیه و عثمانی درگیری روی داد و روسیه آشکارا بیان کرد که به هر قدرت دیگری اجازه استقرار در اطراف دریای کاسپین را نخواهد داد.

از آنجایی که هر سه دولت عثمانی، روسیه و ایران برای قرن‌ها در همسایگی هم قرار داشتند و هر سه دولت رقیب جغرافیایی و سیاسی یکدیگر محسوب می‌شدند این موضوع مورد توجه بیشتری قرار گرفت. با میانجیگری فرانسه، سرانجام در ۱۲ ژوئن ۱۷۲۴ بین دو دولت عثمانی و روسیه با امضای پیمانی در استانبول، تصمیم به تقسیم بخش بزرگی از ایران گرفته شد. بدین ترتیب سرزمین‌های اشغال شده ایران در شرق جایگاه به هم رسیدن دو رودخانه (کر) و ارس به روسیه داده شد. این شامل استان‌های شمالی سرزمین اصلی ایران (گیلان، مازندران و استرآباد) سرزمین‌هایی در داغستان (ازجمله دربند) و همچنین باکو و سرزمین‌های اطراف آن در شروان نیز می‌شد. سرزمین‌هایی در غرب نیز سهم عثمانی گشت که شامل بخش‌های بزرگی از آذربایجان (شامل اردبیل و تبریز)، همدان، کرمانشاه، و بخش‌های باقی مانده زیادی از مناطق زیر فرمانروایی ایران در قفقاز جنوبی (شامل گرجستان و ارمنستان امروزی) می‌شد.

در این پیمان همچنین روندی دیده شد که اگر ایران که در آن زمان به دست شاه طهماسب دوم رهبری می‌شد حاضر به قبول این معاهده نشد هر دو امپراتوری روسیه و عثمانی همراه با هم در برابر ایران دست بکار شوند و یک فرمانروای دست نشانده خود را در ایران به شاهی برسانند.

گرچه ثابت شد که سود این پیمان برای روسیه و عثمانی بسیار ناچیز بود، از آنجایی که روسیه در پیمان رشت (۱۷۳۲) و پیمان گنجه (۱۷۳۵) تمام سرزمین‌های گرفته شده را به ایران بازگشت داد و همچنین ایران توانست در جنگ ایران و عثمانی (۱۷۳۰–۳۵) همه سرزمین‌های اشغال شده توسط عثمانی را باز پس بگیرد.

جستارهای وابسته 
 پیمان سن پترزبورگ (۱۷۲۳)
 پیمان رشت
 پیمان گنجه

منابع 

امپراتوری عثمانی در ۱۷۲۴ (میلادی)
ایران در ۱۷۲۴ (میلادی)
تاریخ اردبیل
تاریخ ارمنستان
تاریخ استان آذربایجان شرقی
تاریخ استان آذربایجان غربی
تاریخ تبریز
تاریخ جمهوری آذربایجان
تاریخ قفقاز
تاریخ گیلان
جورجیا عثمانی
امپراتوری روسیه در ۱۷۲۴ (میلادی)
قانون در ۱۷۲۴ (میلادی)
معاهده‌های ۱۷۲۴ (میلادی)
معاهده‌های امپراتوری روسیه
معاهده‌های صلح امپراتوری عثمانی
معاهده‌های صلح روسیه
مقاله‌های دارای واژگان به زبان روسی
ارمنستان در سده ۱۸ (میلادی)
جمهوری آذربایجان در سده ۱۸ (میلادی)
گرجستان در سده ۱۸ (میلادی)