زبان‌های یهودی-ایرانی

زبان‌های یهودی-ایرانی شماری از گونه‌های ایرانی یهودیان هستند که در سراسر قلمرو گسترده امپراتوری ایران گویش می‌شوند. گویش‌های یهودی-ایرانی در مقایسه با همسایگان مسلمان خود معمولاً محافظه‌کارانه هستند. برای نمونه گویش یهودی-شیرازی به زبان حافظ نزدیک‌تر است تا لهجه فارسی شیرازی.

زبان‌های یهودی-ایرانی همانند سایر زبان‌های یهودی دارای مقدار زیادی وام‌واژه از عبری هستند و به گونه‌ای از الفبای عبری نوشته می‌شوند. برخی از گویش‌های این گروه به صورت محاوره‌ای به نام لوترایی خوانده می‌شوند که به معنی «زبان تورات نیست/غیرتوراتی» است. این اشاره به شکلی دیگر از زبان دارد در آن تعداد وام‌واژگان عبری و آرامی عمداً به حداکثر می‌رسد تا بتواند به عنوان یک زبان رمزی عمل کند. در کل شمار این وام‌واژه‌ها نسبت به ییدیش یا لادینو بسیار کم است.

گونه‌ها 
 گویش‌های ایرانی جنوب‌غربی
 فارسیهود (یا یهودی-فارسی، بیشتر رایج در تهران و مشهد)
 بخاری (یا یهودی-تاجیکی، گویش یهودیان بخارا و مناطق اطراف در ازبکستان و تاجیکستان)
 یهودی-شیرازی (رایج در شیراز و سایر بخش‌های استان فارس)
 یهودی-تاتی (یا جهوری، رایج در جمهوری آذربایجان و داغستان (قفقاز شمالی))
 گویش‌های ایرانی شمال‌غربی
 یهودی-اصفهانی (رایج در اصفهان و سایر بخش‌های مرکزی و جنوبی استان اصفهان)
 یهودی-کاشانی (رایج در کاشان، ابیانه، و سایر بخش‌های شمالی استان اصفهان)
 یهودی-همدانی (رایج در همدان و سایر بخش‌های جنوبی استان همدان)
 یهودی-یزدی (رایج در یزد و سایر بخش‌های استان یزد)
 یهودی-کرمانی (رایج در کرمان و سایر بخش‌های استان کرمان)
 یهودی-گلپایگانی (رایج در گلپایگان و غرب استان اصفهان، ایران)
 یهودی-بروجردی (رایج در بروجرد و سایر بخش‌های استان لرستان)
 یهودی-نهاوندی (رایج در نهاوند و سایر بخش‌های شمالی استان همدان)
 یهودی-خوانساری (رایج در خوانسار و سایر بخش‌های غربی استان اصفهان)
 یهودی-خمینی (رایج در خمین و سایر بخش‌های استان مرکزی)
 لوترایی (یک زبان مخفی متشکل از واژگان آرامی و عبری با حروف ربط و دستورهای فارسی)
 لوفلایی (گونه‌ای از لوترایی رایج در کاشان)
 لتارای استرآبادی (گونه‌ای از لوترایی رایج در گرگان)
 یهودی-کردی (یا یهودی-آرامی، رایج در مناطق کردنشین ایران و عراق)

مقایسه واژگان 
در جدول زیر واژگانی از گونه‌های مختلف یهودی-ایرانی ارائه شده‌است.

جستارهای وابسته 
 تاریخ یهودیان در ایران
 زبان‌های یهودی

منابع

پیوند به بیرون 
Jewish dialect of Isfahan, Encyclopedia Iranica
Article from Jewish Languages site 

 
زبان‌های ایرانی در خطر
یهودیان اهل ایران