محمد بن حمزه فناری

محمد بن حمزه فناری (زادهٔ ۷۵۱ قمری در روم - درگذشته ۸۳۴ قمری در بروسا)، معروف به ابن فناری؛ فرزند حمزه ابن محمد ابن محمد از علمای بزرگ عثمانی در قرن نهم قمری است و در آن دوران در علوم متداول زمانهٔ خود از جمله هیئت، قراءات، معانی، بیان، فلسفه و عرفان، سرآمد بود.

زندگی 
ابن فناری پس از آموختن مقدمات، برای ادامه تحصیل به مصر رفت و پس از چند سال به پایتخت عثمانیان در آن دوره (شهر بروسا در جنوب شرقی دریای مرمره) بازگشت.
در این دوران وی نزد امپراتور عثمانی - یلدرم بایزید- تقرب یافت و به منصب قضاوت در بروسا گمارده شد. او همچنین به عنوان مشاور سیاسی دربار عثمانی نیز فعالیت داشت.

با مرگ یلدرم بایزید و رقابت و درگیری شاهزادگان عثمانی برای دست یافتن بر تخت سلطنت، عملاً دوره‌ای از فترت بر حکومت عثمانی حاکم شد و مدارس نیز از بیدادگری‌های سپاهیان تیمور برکنار نماندند؛ در حمله‌ای که به بروسا، پایتخت و مهم‌ترین مرکز علمی ـ مدرسی عثمانی صورت گرفت، مدارس مورد تعرض قرار گرفتند و تعدادی از مدرسان از جمله، ابن فناری به اسارت درآمدند و نزد تیمور فرستاده شدند. اگر چه ابن فناری، دعوت امیر گورکانی برای حضور در دربار وی را نپذیرفت، اما تعدادی از مدرسان برجسته، از جمله محمد جزری به ناچار درخواست تیمور را پذیرفتند.

کتاب‌شناسی  

 عرفان
 مصباح الانس بین المعقول و المشهود
 تعلیقه بر اصطلاحات الصوفیه ملاعبدالرزاق کاشانی
 شرح الرباعی لابن العربی
 فقه و اصول
 فصول البدائع فی اصول الشرائع
 شرح تلخیص الجامع الکبیر
 عویصات الافکار فی اختیار اولی الابصار
 شرح فرائض سجاوندی
 مرشد المصلی
 مقدمة الصلوة
 منطق
 الفوائد الفناریه
 شرح کتاب ایساغوجی

 ادبیات عرب
 اساس التصریف
 شرح رسالة الاثیریة
 شرح المصباح فی النحو
 شرح الفوائد الغیاثیة
 حواشی بر شرح چغمینی
 حاشیه بر کتاب حرز الامانی و وجه التهانی
 تعلیقه بر مفتاح العلوم
 حاشیه بر الضوء اللامع
 تفسیر قرآن
 عین الاعیان فی تفسیر القرآن
 کلام
 شرح المواقف

شهرت علمی 
شهرت علمی ابن فناری در زمینه عرفان نظری است. وی علم عرفان نظری را به درجه‌ای رساند که حتی کسانی که واجد شهودهای عرفانی نیستند نیز بتوانند در مورد مبانی آن تحقیق و آثار علمی تولید کنند.
از بررسی آثار وی بر می‌آید که به ظاهر خود او دارای مکاشفه‌ها و شهودهای عرفانی نبوده‌است.

از جهتی کار او و صائن الدین ترکه اصفهانی بازگشتی به تبیین‌ها و اصطلاحات عرفانی قرن هفتم فرغانی شمرده می‌شود که در قرن هشتم عبدالرزاق کاشانی و قیصری تا حدی از آن‌ها غفلت کرده بودند.

معروف‌ترین اثر وی که قرن‌ها کتاب درسی حوزه‌های عرفانی بوده‌است، مصباح الانس است.
وی در این کتاب مفتاح الغیب صدرالدین قونوی را شرح داده است و از اقوال و آرای عرفای برجسته همچون ابن عربی، جندی و در درجه اول قونوی و فرغانی استفاده‌های فراوان می‌برد. از این جهت این کتاب دروازه‌ای برای راهیابی و آشنایی با بسیاری از آثار درجه اول عرفانی است.

ایجاد همزبانی بین فلسفه و عرفان از اهداف اصلی ابن فناری است، او سعی دارد تا مطالب را به صورت استدلالی و در قالبی منطقی یا دست کم قابل پذیرش فیلسوفان ارائه دهد.

مرگ 
ابن فناری در سال ۸۳۳ قمری به سفر حج رفت پس از بازگشت در ۸۳۴ قمری درگذشت و در بروسا دفن شد.

پانویس

منابع 
 
 
 
 
 

اهالی بورسا
حنفی‌ها
دانشمندان اهل عثمانی
درگذشتگان ۱۴۳۱ (میلادی)
درگذشتگان ۸۳۴ (قمری)
روحانیان سنی
زادگان ۱۳۵۰ (میلادی)
زادگان ۷۵۱ (قمری)
عارفان مسلمان
عالمان مسلمان
فیلسوفان مسلمان
ماتریدیه
مفسران قرآن
نویسندگان سده ۱۵ (میلادی) اهل امپراتوری عثمانی