مسجد وزیر خان

مسجد وزیر خان (پنجابی و ) مسجد قرن هفدهی واقع در شهر لاهور، مرکز استان پنجاب در پاکستان است و در دوران سلطنت شاه جهان به عنوان بخشی از یک مجموعه ساختمانی، که همچنین شامل حمام شاهی می‌شود ساخته شد. ساخت این مسجد در سال ۱۶۳۴ آغاز و در سال ۱۶۴۱ پایان یافت.

این مسجدی یکی از پر تزئینات‌ترین مساجد امپراتوری گورکانی است. مسجد وزیر خان برای کاشی‌کاری‌های پیچیدهٔ آن و همچنین نقاشی‌های دیواری به سبک گورکانی در فضاهای داخلی آن شهره است. این مسجد  از سال ۲۰۰۹ تحت نظارت سازمان وام فرهنگی آقاخان و دولت پنجاببا کمک از دولت آلمان، نروژ و ایالات متحده تحت مرمت گسترده قرار گرفته‌است.

محل 

این مسجد در شهر دیواردار لاهور در امتداد جنوبی گذرگاه شاهی، مسیری سنتی برای گذار اشراف گورکانی در مسیر کاخ‌های سلطنتی در دژ لاهور، قرار دارد. این مسجد حدود ۲۶۰ متر با غرب دروازه دهلی فاصله دارد، که در آن جا حمام شاهی نیز واقع شده‌است. این مسجد همچنین رو به میدان وزیر خان (چوک وزیر خان) و دروازه چتا مستقر است.

تاریخچه 
ساخت و ساز این مسجد در دوران سلطنت امپراتور گورکانی، شاه جهان، در ۱۶۳۴ یا ۱۶۳۵ آغاز شد و در حدود هفت سال بعد به اتمام رسید. در اواخر ۱۸۸۰ جان لاکوود کیپلینگ پدر رودیارد کیپلینگ در مورد مسجد و عناصر تزئینی آن در مجله هنر هند نوشته‌است.محقق انگلیسی فرد هنری اندروز در سال ۱۹۰۳ نوشته‌است که مسجد رو به خرابی است.

معماری 
این مسجد بر روی یک صُفه اصلی ساخته شده و دروازهٔ اصلی آن رو به وزیر خان چوک (میدان وزیر خان) باز می‌شود. محیط بیرونی مسجد وزیر خان  و طول آن با گذرشاهی موازی است. این بنا با آجر و آهک ساخته شده است.

عناصر تزئینی 

مسجد وزیر خان برای آرایه‌های استادانه‌اش که از مناطق مختلف تأثیر گرفته‌است معروف است، با اینکه دیگر آثار تاریخی در لاهور از دوره شاه جهان از کاشی-کاریهای پیچیده برخوردارند اما هیچ‌کدام قابل قیاس با مسجد وزیر خان نیستند.

کاشی کاری 
آجر نمای رو به بیرون مسجد با کاشکی کاری‌ها سبک ایرانی پوشانده شده‌اند نمای رو به حیاط هم غنی از نقوش و الگوهایی است که تأثیرات قوی از ایران قرن هفدهم را به نمایش می‌گذارند. رنگ‌های مورد استفاده به سبک ایرانی عبارتند از: لاجوردی، فیروزه‌ای، سفید، سبز، نارنجی، زرد و بنفش در حالی که تأثیر نقوش شامل ستاره به شکل گل و انگور در معماری گورکانی دیده می‌شود این مسجد نیز نقوش سرو و درختان را هم دارد که اولین بار است که یک بنای گورکانی این تزئین را از ایران وام می‌گیرد.

نمای ورودی که رو به وزیر خان چوک است با کاشی‌کاری و خوشنویسی شامل آیات قرآن، احادیث، ادعیه برای پیامبر و سمبل‌های خوشنویسی استادانه تزئین شده‌است. در بالای ایوان ورودی اصلی شبستان آیاتی از  سورهٔ بقره دارد که حاجی یوسف کشمیری خوشنویس آن بوده‌است.

تزئینات معماری 

تو رفتگی قوس در دیوار ورودی مسجد که رو به وزیر خان چوک است با نقوش گل و طرح‌های غنی تزئین شده‌است و یکی اولین نمونه‌های مقرنس در لاهور، در اینجا دیده می‌شود. مقرنس عنصری در معماری است که در الحمرا در اسپانیا و همچنین در چندین مسجد در ایران وجود دارد.

طرح

ورودی 

ورودی مسجد یک دروازه بزرگ به سبک تیموری است که به میدان کوچک شهری باز می‌شود. ایوان دارای دو بالکن کوچک است. بالای ایوان به عربی شهادتین نوشته شده‌است. دو طرف ایوان هم با کاشی کاری در هم پیچیده دو رباعی به فارسی به خط محمدعلی خوشنویس که شاگرد میان میر بود نوشته شده‌است.

حیاط 

بعد از عبور از دروازه و هشتی، حیاط قرار دارد. حیاط ۱۳۰ فوت در ۱۶۰ فوت است، دورتادور حیاط رواقی قوس دار وجود دارد و سطح حیاط از آجر پوشیده شده‌است که از ویژگی‌های معماری ایرانی مساجد است.

شبستان اصلی 

شبستان اصلی مسجد در غربی‌ترین قسمت از سایت است و حدود ۱۳۰ فوت طول و ۴۲ فوت عرض است. این قسمت به پنج بخش تقسیم شده راهرو طولانی اصلی شمال به جنوب اجرا شده که شبیه به شبستان مسجد مریم زمانی بیگم است.

بخش مرکزی شبستان با یک گنبد به ارتفاع ۳۱ فوت با قطر فوت پوشیده شده‌است که بر چهار طاق استوار است که به شکل یک اتاق مربع شکل است که از عناصر معماری ایرانی به اسم چهار طاقی است. بقیه شبستان با گنبد به ارتفاع ۲۱ فوت و قطر ۱۹ فوت پوشیده شده که به سبکی شبیه به اوایل سلسله لودی ساخته شده‌است.  قسمت‌های شمالی و جنوبی نیز دارای اتاق‌های کوچکیست که با راه پله مارپیچ که به پشت بام می‌رسند.

دیوارهای داخلی شبستان نیز با خوش‌نویسی عربی و فارسی تزئین شده‌اند.
هر دیوار به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم شده و شامل موزاییک‌های منحصر به فرد است.

نگارخانه

برای مطالعهٔ بیشتر 
 تزئینات گیاهی در ساختمان‌های گورکانی

جستارهای وابسته 
 مسجد پادشاهی
 معماری اسلامی
 معماری گورکانی

یادداشت

منابع 
 
 
 
 

اندرون لاهور
بنیان‌گذاری‌های ۱۶۴۲ (میلادی) در آسیا
ساختمان‌های مذهبی دارای گنبد
مسجد در لاهور
مسجدهای پاکستان
مسجدهای سده ۱۷ (میلادی)
معماری اسلامی
معماری گورکانی
میراث فرهنگی در پنجاب