کتاب‌شناسی بهرام بیضایی

سیاههٔ نوشته‌های بهرام بیضایی (۱۳۱۷)، در اینجا به ترتیبِ تاریخِ نگارش و نیز به تفکیکِ گونه، شاملِ ده‌ها کتاب و چندصد نوشتهٔ کوتاه‌تر است.

بیضایی از نویسندگانِ برجسته و پرکارِ روزگارش به‌شمار می‌رود. پنج تا از نام‌هایِ مستعارِ شناخته‌اش عبارت است از «مهرداد رهسپار»، «ع. سالک»، «اعظم علیان»، «بهروز برومند» و «کاوه اسماعیلی». نوشته‌های بیضایی از اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ به بعد بعضی از مهم‌ترین نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها و پژوهش‌های زبانِ فارسی را در بر می‌گیرد. نخستین کتابِ بیضایی به سالِ ۱۳۴۱ در تهران چاپ شد؛ که مجموعه‌ای کوچک از دو نمایشنامهٔ «مترسکها در شب» و «عروسکها» بود. او در همان اوایلِ دههٔ ۱۳۴۰ مقاله‌نویسِ پرکاری نیز بود. سالِ ۱۳۳۳ نشریهٔ پُست تهران نپذیرفت که نوشته‌ای از بیضاییِ نوجوان را چاپ کند. امّا او از اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ در مجلّاتی مانندِ علم و زندگی و هنر و سینما و موزیک ایران و آرش مقاله می‌نوشت. بعضی از مقالاتِ آن دوره به صورتِ کتاب هم منتشر شد، از جمله در کتابِ نمایش در ایران (۱۳۴۴). به رغمِ بدبینیِ ناقدانی چون صمد بهرنگی، دههٔ ۱۳۴۰ دورهٔ رونقِ نمایشنامهٔ فارسی شد؛ و بیضایی، با غلامحسین ساعدی و اکبر رادی، یکی از سه نمایشنامه‌نویسی به‌شمار می‌رفت که معروف یا، به قولِ سیمین دانشور در دههٔ ۱۳۶۰، «تثبیت‌شده» و «مطرح» گشتند. از دههٔ ۱۳۵۰ فیلمنامه‌نویسی نیز جزوِ کارِ نویسندگیِ حرفه‌ایِ بیضایی شد و تا پایانِ قرن ادامه یافت، چنان‌که نمایشنامه‌نویسیش.

بیضایی از پایه‌گذارانِ کانونِ نویسندگانِ ایران نیز بود، که سپس‌تر از آن کناره‌گرفت.

کتاب‌های منتشرشده 
این جدول فهرستی است از کتاب‌های چاپ‌شدهٔ نویسنده به ترتیبِ نگارش. بیشترِ این نمایشنامه‌ها بارها به نمایش درآمده و بعضی از فیلمنامه‌ها فیلم شده. آنجا که نویسنده خود در ساخت و نمایش نقش داشته در توضیحات اشاره شده‌است. بسیاری از این کتاب‌ها بی اجازهٔ نویسنده و ناشر در اینترنت و بعضاً در بازارِ عمدتاً غیررسمیِ کتابِ کاغذی نیز منتشر شده‌اند.

بیضایی بر طرحِ جلدِ بیشترِ کتاب‌هایش نیز نظارت داشته‌است.

نمایشنامه‌های کوتاه

کوتاهِ فیلمنامه‌ها 
بسیاری از فیلمنامه‌های بیضایی کتاب شده‌است؛ و شماری هنوز نه. او هشت تا از فیلمنامه‌هاییش را که فیلم کرده به صورتِ کتاب منتشر نکرده‌است. فصل‌هایی از پنج تا از این فیلمنامه‌های فیلم‌شدهٔ چاپ‌نشده را (به اضافهٔ بخش‌هایی از مرگ یزدگرد و شاید وقتی دیگر . . . و مسافران که کتاب شده) زاون قوکاسیان در کتابِ مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی (چاپِ سوّم، با افزوده‌ها، ۱۳۷۸) آورده‌است. این‌ها عبارت است از:
 «چند فصل از فیلمنامهٔ «رگبار»»
 «دو فصل از فیلمنامهٔ «غریبه و مه»»
 «دو فصل از فیلمنامهٔ «کلاغ»»
 «فصلی از فیلمنامهٔ «چریکه‌ی تارا»»
 «چند فصل از فیلمنامهٔ «باشو غریبه‌ی کوچک»»
طرح‌ها و پاره‌هایی نیز از بعضِ فیلمنامه‌های فیلم‌نشده و کتاب هم نشده جداگانه منتشر شده‌است:
  (چاپِ دیگر در شمارهٔ ۸۷۹ هفته‌نامهٔ چلچراغ، ۱۴۰۱)
  (نوشتهٔ ۱۳۷۶؛ چاپ‌های دیگر:  و )
  (چاپِ دیگر در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم، ۱۳۹۸)
 
 
 
نسخه‌ای از فیلمنامهٔ آقای لیر (۱۳۶۷) نیز به سالِ ۱۳۶۸ در مجلهٔ بررسی کتاب چاپ شده‌است. تصویرِ دستخطِّ پاره‌ای از فیلمنامهٔ موسیقیِ وقتی همه خوابیم نیز آمده‌است در

مقالات و منشآت 

مقالات و پاره‌نوشته‌های منتشرشده و نشدهٔ بیضایی فراوان است. او از سال‌های پایانیِ دههٔ ۱۳۳۰ مقالاتی در مجلّاتِ گوناگون می‌نوشت. بعضی از این مجلّه‌ها سپس‌تر دوباره منتشر شده‌است، مانندِ هفت شمارهٔ دورهٔ نخستِ آرش که نشرِ ویراستار در دو جلدِ رقعی منتشر کرده. تصویرِ مقداری دستخط از بیضایی نیز – از امضا و تقدیم‌نامه و نامه و شعر و پاره‌ای از فیلمنامه و غیره – در مجلّات و اینترنت منتشر شده‌است. فهرستی از چاپ‌کرده‌ها و چند چاپ‌نکردهٔ وی – فارغ از ترجمه‌های منتشرشدهٔ بعضی به زبان‌های دیگر – از این قرار است:

مقاله و شعر و پیام و رسالهٔ مفرده و داستان و دیباچه

جزوه 
 مقدمه بر نمایش شرقی (اندکی از این نقل شده در: )

برنوشت 
 مقدّمه‌ای بر نخستین نمایشِ محسن یلفانی در تلویزیون (دههٔ ۱۳۴۰)
 برنوشتِ حکومت زمان‌خان به کارگردانی رکن‌الدّین خسروی (۱۳۴۷)
 برنوشتِ سُلطان مار (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
 برنوشتِ کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش (۱۳۷۶)
 برنوشتِ شب هزارویکُم (۱۳۸۲)
 برنوشتِ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین (۱۳۸۴)
 برنوشتِ جانا و بلادور (چاپِ دیگر: )
 برنوشتِ طرب‌نامه (۱۳۹۵؛ چاپِ دیگر: )
 برنوشتِ چهارراه (۱۳۹۷؛ چاپ‌های دیگر:  و )

نامه 
اندک شماری از مکاتباتِ خصوصی و اداری و سرگشادهٔ بیضایی منتشر شده یا خبری ازشان هست:
 نامه‌ای به مجلّهٔ ستاره سینما (۲۹ اردیبهشتِ ۲۵۳۶ شاهنشاهی. چاپ در )
 نامه‌ای به بهمن فرمان‌آرا (درخواستِ کمکِ مالی برای تمام کردنِ فیلمِ چریکه‌ی تارا)
 نامه‌ای (چاپ‌شده با حذف چند کلمه) در اعتراض به اوضاع سینما (۱۳۵۷؛ روزنامهٔ رستاخیز)
 نامه‌ای (چاپ‌شده با حذف چند کلمه) در اعتراض به بی‌اجازه آوردنِ نامش در نامهٔ انجمن تهیه‌کنندگان در تأییدِ سرکوب آشوب‌ها
 
 نامه‌ای به عدنان عفراویان (بهارِ ۱۳۷۸)
 
 نامه‌ای به یدالله صمدی دربارهٔ پرونده‌ی قدیمی پیرآباد (حدودِ ۱۳۶۴)
 نامه‌ای به مجلّهٔ سروش و اطّلاعات هفتگی و روزنامهٔ کیهان، با رونوشت فرستاده به مطبوعاتِ دیگری (۱۲ تیرِ ۱۳۷۰). نیمی از این نامه در شمارهٔ ۱۱۰ مجلّهٔ فیلم (شهریورِ ۱۳۷۰) با عنوانِ «سینما بود که عدنان را بینا کرد» منتشر شد و نسخهٔ کامل‌تری با عنوانِ «اگر عدنان «باشو» نمی‌شد . . .» در شمارهٔ ۱۶ مجلّهٔ گزارش فیلم (۱۳۷۰) و نسخه‌ای با عنوانِ «من می‌دانم عدنان چه رنجی می‌بَرَد!» در شمارهٔ ۴۲ مجلّهٔ دنیای سخن (تیرِ ۱۳۷۰). کامل‌تر از همه: 
  (نامهٔ سرگشاده، بی عنوان، به مسئولان سینمایی، ۱۳۷۱/۸/۱۵. چاپِ دیگر در نشریهٔ هدف، ۱۳۷۱)
  (چاپ‌های دیگر:  و )
 نامه‌ای به محمّد بهرامی (تصویرِ دستخط)
 نامه‌ای به خانهٔ تئاترِ ایران
 نامه‌ای به فرشید قلی‌پور (تصویرِ دستخط در «بهرام‌نامه یا نامه‌ای به هیچ کس» در شمارهٔ ۷۷۹ مجلّهٔ چلچراغ؛ متن نیز منتشر شده در )
 نامه‌ای دربارهٔ نامش در نمایشِ پرده‌خانه (آبانِ ۱۴۰۱)

یاد و یادبود 

 «با یاد مهدی اخوانِ ثالث» در کتابِ باغ بی‌برگی: یادنامهٔ مهدی اخوان ثالث (م. امید) (۱۳۷۰؛ چاپِ دیگر: «تجربهٔ مرگ» در کتابِ ناگه غروب کدامین ستاره: یادنامهٔ مهدی اخوان ثالث (م. امید)، ۱۳۷۰)
  (با مژده شمسایی)
  (چاپِ دیگر: )
 
  (چاپِ دیگر در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
  (چاپ‌های دیگر در کتاب‌های بامداد همیشه: یادنامه‌ی احمد شاملو، ۱۳۸۱ و دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 «برای ساموئل خاچیکیان»، در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی (۱۴۰۲)
 «از نگفتنْ گفتن» (در کتابِ سر زدن به خانه‌ی پدری، ۱۳۸۳)
  (بخشی از این متن را محمّد سریر در مراسمِ تشییعِ جنازهٔ بابک بیات خواند. چاپِ دیگر در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
  (تصویرِ دستخط در . چاپِ دیگر در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
  (چاپِ دیگر در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 نوشته‌ای با مطلعِ «روز مرگش پرسید مادرم» (تصویرِ دستخط. چاپ در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 «یادمانِ سمندریان» (۱۳۹۱؛ تصویرِ دستخط. چاپ در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 قصیده‌ای در سوگِ سیمین بهبهانی با مطلعِ «ز گهواره تا گور زور است و زور» (۱۳۹۳؛ چاپ در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 «زاون/۱» (۱۳۹۳؛ تصویرِ دستخط در اینترنت. چاپ در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 «زاون/۲» (۱۳۹۴؛ تصویرِ دستخط در اینترنت. چاپ در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
  (چاپِ دیگر در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
  (چاپ‌های دیگر:  و در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
 پیامِ تسلیتِ مرگِ نصرت کریمی (منتشرنشده)
 
 در مرگِ بهمن مفید (منتشرشده در وبسایتِ بی‌بی‌سی فارسی، ۲۸ مردادِ ۱۳۹۹. نیز:  و در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)
  (چاپ‌های دیگر: با عنوانِ «از وی به جا ماند گنجینه‌یی» در کتابِ اسطورهٔ موسیقی شرق، ۱۴۰۲. و در کتابِ دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی، ۱۴۰۲)

پروانه 
 متنِ واگذاریِ حقّ نمایشِ نمایشنامهٔ پهلوان اکبر می‌میرد به عبّاس جوانمرد (۱۳۴۲؛ تصویرِ دستخط در کتابِ گروه هنر ملی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
 پروانهٔ نمایشِ نمایشنامهٔ پهلوان اکبر می‌میرد به ولی‌الله شیراندامی (دستخط در مجموعهٔ خصوصی ولی‌الله شیراندامی)
 پروانهٔ نمایشِ نمایشنامهٔ گمشدگان به یک گروهِ آبادانی (دههٔ ۱۳۵۰)
 «متن واگذاری فیلمنامهٔ «شب سمور»» (۲۷ فروردینِ ۱۳۶۰؛ انتشار در کتابِ )
 رضایتنامهٔ اجرای یکی از نمایشنامه‌ها در جشنوارهٔ تئاترِ فجر به تقی همّتی‌نیا (دستخط)
 پروانهٔ نمایشنامه‌خوانیِ گمشدگان به نفعِ سیل‌زدگانِ معمولان (۱۳۹۸؛ تصویرِ دستخط بر پوسترهای رپرتوارِ گروهِ تئاترِ گیتی، تابستانِ ۱۳۹۸)
 پروانهٔ نمایشِ پرده‌خانه به گلاب آدینه (دیِ ۱۴۰۰)

گزیده و برگرفته و نقل‌شده 

در دورانِ زندگیِ بیضایی، با یا بی آگاهیِ خودش، پاره‌هایی از گفته‌ها و نوشته‌هایش را دیگرانی برگرفته و منتشر کرده‌اند. از این جمله‌اند سفاینِ بَهرامْ‌نِوِشت (۱۳۹۶) و دیوان دیالوگ بهرام بیضایی (۱۴۰۰) که گزیدهٔ فرشید قلی‌پورند از نوشته‌های بیضایی و فصلِ «زندگی‌نامه» از کتابِ غریبه‌ی بزرگ (۱۳۸۳) که بازنوشتهٔ محمّد عبدی از حسبِ حالِ بیضایی است و سخنِ بیضایی در پذیرشِ جایزهٔ ویژهٔ جشنِ دنیای تصویر در سالِ ۱۳۸۶ که در صفحهٔ ۸۹ شمارهٔ ۱۷۴ مجلّهٔ دنیای تصویر آمده‌است و سخنانِ کوتاهش در شبِ منتقدان در ۳۰ فروردینِ ۱۳۷۲ که در صفحهٔ ۷ و ۱۳ شمارهٔ ۱۴۱ مجلّهٔ فیلم آمده و گفتهٔ مختصری که در صفحهٔ ۴۰ شمارهٔ ۷۵ مجلّهٔ گزارش فیلم (۱۳۷۵) نقل شده و پاسخش به پرسشی از کامیار عابدی در دو رساله دربارهٔ سهراب سپهری (۱۳۸۷) و چیزهایی از گفته‌هایش در ۳۰ آبانِ ۱۳۸۸ که در مقالهٔ «روزگار دوزخی درام امروز» (۱۳۹۹) سیّد حسن رسولی آمده‌است. در کتابِ کاوش در سینما و تئاتر بهرام بیضایی (۱۳۹۶) فرشید قلی‌پور نیز پاره‌هایی از نوشته‌هایی از بیضایی نقل شده بی آن که این پاره‌ها مشخّص شود؛ یعنی در عمل دزدیِ ادبیِ ناخواسته.

نوشته‌های گروهی 

در بعضی نوشته‌های گروهی نیز امضای بیضایی آمده‌است، گاهی بی اطّلاعِ خودش. وی در این موارد اغلب نامهٔ اعتراض نوشته‌است تا روشن شود که بر چه چیز صحّه نهاده و بر چه نه. (بسیاری از این نوشته‌ها بارها در منابعِ گوناگون − مانندِ کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک (۱۳۸۲) و نمایندگانِ امر، نمایندگانِ کلام (۱۴۰۰) − منتشر شده است.)

اعلامیه‌ها و نامه‌های کانون نویسندگان 
 «دربارهٔ یک ضرورت» (چاپِ دیگر در یادنامه‌ی محمد مختاری و محمدجعفر پوینده، ۱۳۷۸)
 «اعلامیه نویسندگان ایران» (برای آزادیِ فریدون تنکابنی، ۲۸ اردیبهشتِ ۱۳۴۸)
 «اعلامیه نویسندگان ایران» (برای آزادیِ فریدون تنکابنی و منوچهر هزارخانی و به‌آذین)
 اعلامیهٔ معروف به «نامهٔ ۴۰نفره» (بهارِ ۱۳۵۶)
 «نامهٔ سرگشاده» (۲۳ تیرِ ۱۳۵۶)
 «دومین نامهٔ سرگشاده کانون نویسندگان ایران» (۲۸ تیرِ ۱۳۵۶؛ نیز چاپِ پاره‌ای از متن در بروشورِ «کانون نویسندگان ایران چه میگوید و چه میخواهد». چاپِ دیگرِ نامه و بروشور در کتابِ کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک، ۱۳۸۲ و منابعِ دیگری)
 نامه‌ای به جمشید آموزگار (۱۵ دیِ ۱۳۵۶؛ چاپ در اصلاح یا انقلابِ محمّدحسین خسروپناه)
 نامه‌ای به جمشید آموزگار (۱۷ دیِ ۱۳۵۶؛ چاپ در جلدِ دوّمِ بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری ایران، ۱۳۸۱)
و پس از کناره‌گیری از کانون در ۱۳۵۷:
 نامهٔ اعتراض به حبسِ علی‌اکبر سعیدی سیرجانی
 «بیانیهٔ ۱۳۴ نویسنده» (۱۳۷۳؛ از جمله نشرها یکی در شمارهٔ ۱۱ مجلّهٔ افسانه)
 بیانیهٔ ۹ مردادِ ۱۳۹۸ در اعتراض به حکمِ زندانِ رضا خندان مهابادی و بکتاش آبتین و کیوان باژن

دیگر 

 اساسنامهٔ تئاترِ کسری، با داوود رشیدی و پرویز صیّاد
 «بیانیهٔ دربارهٔ کنگرهٔ نویسندگان» (نوشتهٔ داریوش آشوری، با اصلاحات و مصوّبِ نُه نویسنده به تاریخِ ۱ اسفندِ ۱۳۴۶. یکی از نُه نسخهٔ این سند از آنِ بیضایی بوده (و او از مهرداد صمدی و منصور اوجی (به واسطهٔ اسماعیل نوری علا) و بهرام اردبیلی امضای تأیید گرفته)، و امضای بیضایی، مانند نُه تنِ دیگر، بر هر نُه نسخه بوده‌است؛ و اصلِ این‌ها نزد محمّدعلی سپانلو بوده‌است. تصویرِ دستخط در بولتنِ کانونِ نویسندگانِ ایران. تصویرِ یکی از نسخه‌ها در کتابِ کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک، ۱۳۸۲. تصویرِ امضاهای هر نُه نسخه در شمارهٔ ۵۰ کتاب هفته خبر، ۱۳۹۳.)
  (تصویرِ دستخطِّ «فهرست اسامی و مشخصات کامل داوطلبان تشکیل شرکت تعاونی کانون سینماگران پیشرو» در شمارهٔ ۲۱ آبانِ ۱۳۹۹ روزنامهٔ همشهری)
 نامه‌ای دسته‌جمعی با بعضِ اهلِ نمایش برای آزادیِ غلامحسین ساعدی و سعید سلطان‌پور
 
 «نامه‌ی سرگشاده‌ی سینماگران ایران به ملت و دولت» (۱۳۶۰؛ چاپِ دیگر در کتابِ سینما و من: چگونه به سینما راه یافتم . . . مهدی فخیم‌زاده)
 بیانیهٔ چهل‌وپنج سینماگر در حمایت از سینمای مستقل (۱۳۸۸)
 نامه برای آزادیِ جعفر پناهی و محمّد نوری‌زاد (۱۳۸۹)
 نامهٔ اعتراضِ اهلِ فرهنگ به جدا انگاشتنِ فارسی از دری در بی‌بی‌سی
 بیانیهٔ ده‌مادّه‌ایِ دویست سینماگرِ ایرانی (۱۳۹۸)
 بیانیه برای آزادیِ محمّد رسول‌اُف و مصطفی آل احمد (تیرِ ۱۴۰۱)
 نامه به سینماگرانِ دنیا دربارهٔ اعتراضات پس از کشته شدنِ مهسا امینی (مهرِ ۱۴۰۱)
 بیانیه برای آزادیِ دانشجویانِ زندانی (۷ آبانِ ۱۴۰۱)
و چند آگهی تسلیت:
 آگهی تسلیتِ مرگِ غلامحسین ساعدی (چاپِ دیگر در کتابِ نقد آثار غلامحسین ساعدی از نگاه نویسندگان)
 
  (چاپِ دیگر در کتابِ یادنامهٔ سهراب شهید ثالث، ۱۳۷۸)
 
 «شما تنها نیستید» در مرگِ عبّاس کیارستمی
 آگهی تسلیتِ مرگِ نوهٔ خسرو سینایی

گفتگوها

مطبوعاتی 
بیضایی بیشترِ اوقات نوشتهٔ گفتگوهایش را پیش از چاپ ویرایش کرده یا از اوّل پرسش‌ها را به صورتِ کتبی پاسخ گفته‌است. بعضی از این گفتگوها به زبانِ دیگر ترجمه و منتشر نیز شده‌است.

در شمارهٔ ۱۸۱ ستاره سینما گفتاری تلویزیونی از بیضایی منتشر شده‌است. در صفحهٔ ۶۵ از شمارهٔ ۱۲۵ مجلّهٔ گزارش فیلم (۱۳۷۸) گزیده‌ای از گفتارِ بیضایی در گفتگوهای گوناگون زیرِ عنوانِ «آدم‌های رگبار از زبان بیضایی» آمده‌است. در شمارهٔ ۱۶ مجلّهٔ نقد نو (۱۳۸۵) نیز بیضایی از سانسور گفته.

نقلِ قول 
گاهی گفته‌ای از بیضایی به صورتِ نوشته نقل شده (گاهی طوری که نخستین و واپسین انتشارش همین نقل قول بوده‌است)، از جمله در:
 
 
 
 
 
 
 فانوس خیال: سرگذشت سینمای ایران از آغاز تا انقلاب اسلامی به روایت بی‌بی‌سی (۱۳۷۴)
 
 
 
 
 
 
  (مختصرتر در )
 
 
 «بیضایی، «اتوبوس» را می‌سازد؟» در شمارهٔ ۱۲ مجلّهٔ فیلم
 
 «امید به خلاقیت» (۱۳۸۰) در شمارهٔ ۱۸۷ مجلّهٔ گزارش فیلم
 
 
 
 
 «خسته نباشید به روابط عمومی جشنواره» (۱۳۸۸) مجید شجاعی در شمارهٔ ۳۳ و ۳۴ و ۳۵ مجلّهٔ نقد سینما
 
 
 
 
 
 
  (نقلِ پرویز جاهد است از گفته‌های بیضایی در مجلسی. چاپِ دیگر در کتابِ همچون در یک آینه: دیروز و امروز سینمای ایران)
 
 
 ««رئالیزمِ معمول را بگذارید کنار»: یادداشت‌هایی از تمرینِ «چهارراه»» (۱۳۹۷) حمید احیاء که بیشترِ نامش هم نقلِ قولِ بیضایی است
 
 پرویز پورحسینی (۱۳۹۹) به کوششِ منصور خلج
 «تنهایی بی‌هیاهوی یک شاعر» (۱۳۹۹) از علی بزرگیان
همچنین از گفتگوهای وی با مأمورانِ وزارتِ اطّلاعاتِ جمهوریِ اسلامیِ ایران یا نیروی انتظامی پاره‌هایی در گفتگوهای کسانی چون مسعود کیمیایی و مسعود بهنود به میان آمده و گاه چاپ شده‌است.

گاهی هم گفتاری از او به زبانی دیگر ترجمه و چاپ یا به طورِ شفاهی – ضبط‌شده یا غیر – منتشر شده‌است. از این جمله است گفتگویی در فرانسه:

Bahram Beyzai, l’Iran des métaphores, par Raphaël Bassan, Corine McMullin, Sarah Wappers dans La Revue du cinéma n° 364, septembre 1981, pages 95-112.

و ترجمهٔ انگلیسیِ شفاهیِ عبّاس میلانی از گفتارِ بیضایی دربارهٔ جانا و بلادور که فیلمبرداری و در اینترنت منتشر شده‌است.

سین جیم 
پرسش و پاسخِ مکتوبِ بیضایی با ساواک در ۲۵ خردادِ ۱۳۴۷ همراهِ دستخطِ بیضایی در کتابِ کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک (۱۳۸۲) منتشر شده‌است. نیز در همین کتاب گزارش‌هایی از ساواک هست که برخی از گفته‌های وی را به‌طورِ غیرمستقیم بازگفته است.

ترجمه‌ها 
نمایشنامه‌های لی کویی، گردباد سیاه و مهر تقلبی و دایره‌ی گچی در کتابِ نمایش در چین را داریوش آشوری به فارسی درآورده (گویا از زبانِ انگلیسی). (در نامه‌ای از سیمین دانشور به جلال آل احمد آمده که دانشور مُهر تقلّبی را برای ویرایش به بیضایی سپرده‌است.) در همین کتاب نمایشنامهٔ کوتاهِ دیگری به نامِ «گوی گل» نیز هست که بیضایی ترجمه کرده و نخستین بار در شمارهٔ ۱ کتاب ماه (کیهان) در خردادِ ۱۳۴۱ منتشر کرده بود.

و این یگانه کارِ ترجمهٔ بهرام بیضایی نیست. ولی، روی هم رفته، چنین نمی‌نماید که در کارنامهٔ بیضایی بتوان ترجمه‌های چندانی به معنای متعارف یافت. جای دیگری که نامِ آشوری و بیضایی با هم همچون مترجم آمده پای ترجمهٔ یک نوی ژاپنی کارِ سه‌آمی موتوکیو به نامِ آتسوموری است که آذر ماهِ ۱۳۴۲ در شمارهٔ هفتمِ مجلّهٔ آرش و سپس تابستانِ ۱۳۴۳ در مجلّه موسیقی با افزوده‌هایی در حاشیه به ترجمهٔ سهراب سپهری چاپ شده‌است. این ترجمه از روی برگردانِ انگلیسی به قلمِ آرتور ویلی است و افزوده‌ها را سپهری از روی ترجمهٔ فرانسویِ نوئل پری فراهم کرده‌است. آتسوموری سرانجام در کتابِ نمایش در ژاپن چاپ شد. تنها جاهایی که نامِ بیضایی به تنهایی همچون مترجم آمده پای کابوکیِ کانجینچو کارِ نامیکی گوهیِ سوّم است، که بیضایی از روی ترجمهٔ انگلیسیِ جیمز براندن و تاماکو نیوا به فارسی درآورده و سالِ ۱۳۴۳ در شمارهٔ ۹۴ مجلّه موسیقی و کتابِ نمایش در ژاپن چاپ کرده‌است، و نیز پای کیوگنِ پرنده‌گیر در دنیای مردگان که از روی ترجمهٔ انگلیسیِ شیو ساکانیشی و نیز ترجمهٔ آرتور ویلی به فارسی درآمده و در همان سلسلهٔ مقالات (به نامِ «نمایش در ژاپن» به سالِ ۱۳۴۳) در مجلّه موسیقی و سپس در کتابِ نمایش در ژاپن چاپ شده. این کتاب ضمیمه‌ای کوتاه نیز دارد که بیضایی از قلمِ ریوساکو تسونودا و دانلد کین به فارسی ترجمه کرده‌است.

بیضایی نوهای بنکی روی پلِ هیوشی ساآمی یاسوکیو و بانو آئویی از دورهٔ موروماچیِ ژاپن را نیز ترجمه و به ترتیب در سالِ ۱۳۵۱ در ویژه سینما و تآتر (۲ و ۳) و سالِ ۱۳۶۹ در کتاب صبح («پنج نوی باستان»، شمارهٔ ۹) منتشر کرده‌است. بنا بوده این نمایشنامه‌ها همراهِ ترجمه‌های دیگری از او به وسیلهٔ انتشاراتِ نیلا تجدیدِ چاپ شود.

سال‌ها پس از این ترجمه‌ها همسرِ بیضایی نیز کتابی دربارهٔ کیوگن نوشت و چندین نمایشنامهٔ کوتاهِ ژاپنی را به فارسی درآورد و در این کتاب چاپ کرد:
 
از جملهٔ این متن‌ها یکی کیوگنِ شکارچی پرنده در برزخ است که ترجمهٔ دیگری از همان متنِ پرنده‌گیر در دنیای مردگان است.

سهیلا نجم نیز خبر داده که «بخشی از کتاب ناتیا شاسترا در زمان دانشجویی من در ایران توسط آقای بیضایی ترجمه و به صورت جزوه در اختیار ما قرار داده شد.»

چاپ‌نشده‌ها 

نوشته‌های فراوانی از بیضایی به چاپ نرسیده‌است. از این جمله است بعضی فیلمنامه‌های فیلم‌شده مانند سفر و قالی سخنگو و کتاب‌های دیگری؛ بعضی منتظر چاپ، بعضی بی پروانهٔ نشر. نام و نشان و داستانِ بعضی از کارهای منتشرنشدهٔ بیضایی در کتابی به نامِ بهرام بیضائی (۱۳۷۹) نوشتهٔ شهرام جعفری‌نژاد آمده‌است. همچنین در «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی» که بارها در مجلّات و کتاب‌های گوناگون چاپ شده می‌توان نامِ بعضی از نوشته‌های چاپ‌نشدهٔ او را دید. از فیلمنامه‌های منتشرنشدهٔ بیضایی می‌شود قلعهٔ کولاک (۱۳۶۴) و چه کسی رئیس را کُشت؟ (۱۳۴۹ و ۱۳۷۱) و یوآنا، یا نامه‌ای به هیچ‌کس (۱۳۷۱) و اعتراض (۱۳۷۵) و سَنَد (۱۳۸۳) را برشمرد. فیلمنامه‌ای که از پیش‌نویس‌های نمایشنامهٔ اَفرا، یا روز می‌گذرد بوده‌است هم هنوز منتشر نشده‌است. طرح‌های مرد و میدان (۱۳۴۴) و شکاف سایه‌ها (۱۳۶۳) نیز از این زمره است. همچنین است سه فیلمنامه برای مجموعهٔ تلویزیونی سرکار استوار که سالِ ۱۳۴۷ نوشت، ولی نه ساخته شد و نه به صورتِ دیگری منتشر. بعضی از نمایشنامه‌های منتشرنشده عبارت است از گزارش به بالانشینان (۱۳۴۵)، مجلس بساط برچیدن (۱۳۷۶) و همایش (۱۳۷۸). چاقو در پشت (۱۳۷۳) و نسخهٔ بیست‌دقیقه‌ایِ شب هزارویکُم (۱۳۸۱) نیز به ترتیب به سال‌های ۱۳۷۸ و ۱۳۸۱ به نمایش درآمده، ولی هیچ‌کدام چاپ نشده‌است. بیضایی به خواستِ خود بعضی از کارهایش را منتشر نکرده‌است. هفتمین طرحِ فیلمش برای صدمین سالِ سینما را چاپ نکرده‌است. گفتگوی بلندِ بیضایی با حمید امجد و احمد پایداری به سالِ ۱۳۶۷ هنوز به صورتِ کامل چاپ نشده‌است. گفتگوهای بیضایی و مژده شمسایی دربارهٔ کیوگن جز به صورتِ بازنوشتهٔ پاره‌هایی نامعیّن لابلای کتابِ کیوگن: نمایش شادی‌بخش ژاپنی (۱۳۸۲) منتشر نشده. گفتگوی بیضایی با روح‌الله جعفری نیز از کتابِ گروه هنر ملی از آغاز تا پایان (۱۳۹۵) حذف شده‌است، همچنان که بیشترِ گفتگوهایش با محمّد عبدی از کتابِ غریبه‌ی بزرگ (۱۳۸۳). گفتگوی بیضایی با عبّاس میلانی برای نسخهٔ فارسیِ کتابِ Eminent Persians و با بهمن مقصودلو برای فیلمِ بهرام بیضایی: موزاییک استعاره‌ها هنوز منتشر نشده‌است. نیز وی در دههٔ ۱۳۴۰ برای یک گروهِ نمایش در کرمانشاه اساسنامه نوشته که منتشر نشده‌است.

از کارهایی که بیضایی در آمریکا نوشته و منتشر نکرده‌است می‌توان پیام دورادور (۱۳۹۰)، زرّین‌تاج (۱۳۹۱)، مبارک و آرزو (۱۳۹۲)، دلپسند و دیو (۱۳۹۲)، پهلوان ارژنگ و ارغوان (۱۳۹۲)، دیودختر و دلپسند (۱۳۹۲)، میرخان و تخت زر (۱۳۹۳)، پهلوان گیسو و مبارک (۱۳۹۳)، داستان‌های دوزخی (۱۳۹۴)، داش آکل به گفته‌ی مرجان (۱۳۹۶) و رسالهٔ پژوهشیِ سایه‌بازی ایرانی (۱۳۹۵) را نام برد.

دیوانِ نمایش 
دو جلد از این دیوان به چاپ رسیده و دفترهای بعدی هنوز چاپ نشده‌است. نمایشنامه‌ای به نامِ رگبار (۱۳۴۲) از دفترِ نخست جااُفتاده و جای دیگری نیز برای همگان منتشر نشده و احتمالاً گم شده‌است. مترسکها در شب (۱۳۴۱) دانسته و به رای بیضایی در دیوان نمایش نیامده. از دفترِ دوّم نیز چند نمایشنامه جااُفتاده که انتشار دیگری نیز نداشته، از جمله سرود نیمه‌راه (۱۳۴۷).

جُنگِ فیلمنامه 
کتابی به این نام قرار بود مجموعهٔ فیلمنامه‌های بیضایی باشد، که هنوز منتشر نشده‌است.

کتابِ مجموعهٔ کارها 
مجلّهٔ آزما در تیرِ ۱۳۸۲، یعنی اندکی پس از انتشارِ دو جلدِ دیوان نمایش، خبر از انتشارِ عن قریبِ نوشته‌های «بیش از سه دهه فعالیت فرهنگی» ِ بیضایی به صورتِ «دستخط خود او» داد. روزِ ۱۴ اسفندِ ۱۳۹۴ نیز، در جشنِ چاپِ نوی مجموعهٔ هشت‌جلدیِ مقالات و گفتگوهای آیدین آغداشلو در موزهٔ هنرهای معاصرِ تهران، ناهید طباطبایی نویدِ چاپِ مجموعهٔ کارهای بهرام بیضایی را داد.

سانسورشده‌ها 
نوشته‌های بیضایی نه فقط برای فیلم شدن یا نمایش بر صحنه به ردّ و عدمِ امکانِ ساخت از حیثِ پروانهٔ دولتی یا جذبِ سرمایه خورده، که برای چاپ هم دچار گرفتاری‌های فراوان بوده‌است. اسنادی از سانسورِ کتاب‌های بیضایی در بایگانی‌های دولتی، از جمله در کتابخانهٔ ملّیِ ایران، موجود است. چند پارهٔ حذفی از چند کتابِ بیضایی را می‌شود در کتابِ ممیزی کتاب: پژوهشی در ۱۴۰۰ سند ممیزی کتاب در سال ۱۳۷۵ (۱۳۸۰) کارِ احمد رجب‌زاده یافت.

گم‌شده‌ها 
یکی از دریغ‌های بیضایی گم شدنِ مقداری از کاغذهایش در اسباب‌کشی از اصفهان به تهران در سالِ ۱۳۴۷ بوده‌است. از نوشته‌های گم‌شدهٔ او می‌شود نمایشنامهٔ رگبار (۱۳۴۲) و طرحِ فیلمِ مستندِ داستانیِ «شمر» و فیلمنامه‌های «میر نوروزی» و «ساز» (۱۳۵۳) و بیشترِ نمایشنامهٔ نوشته‌های دیواری (۱۳۵۷) را برشمرد. هنوز نشانی از این آثار به دست نیامده است.

جهانبخش نورایی نیز از گم شدنِ نوشته‌ای از بیضایی خبر داده که – به خواستِ مقاماتِ پلیسی جمهوریِ اسلامیِ ایران تا از پدر و مادرش تبرّی جوید – در بازجویی‌ای در تهران نوشته شده بود در ستایشِ پدر و مادرش.

نام‌ها 
دستِ کم یک جا را بیضایی به عبارتی برساختهٔ خودش نامیده، و آن کافه‌ای است به نامِ «شِنُفْدیدارْجای» در مرکزِ تهران.

رساله‌های دانشگاهی 

بیضایی استادِ راهنما یا مشاور یا داورِ پایان‌نامه‌های چندی در دانشگاه‌های تهران بوده‌است؛ که از آن جمله است پایان‌نامه‌های لیسانس و فوق لیسانسِ حمید امجد و پایان‌نامه‌های لیسانسِ عزّت‌الله انتظامی و پرویز شهبازی. علی تاجور در کتابشناسی پایان‌نامه‌های نمایش (۱۳۸۵) بیست‌ویک پایان‌نامه به راهنمایی یا مشاورتِ بیضایی را فهرست کرده‌است:
 «راهنمایی»
 احساسی، جلال. زندگانی و آثار رضا کمال (شهرزاد). ۱۳۵۰. (دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران. در ۱۳۵۳ در دانشکدهٔ سینما تئاترِ دانشگاهِ هنر (دانشکدهٔ هنرهای دراماتیکِ وقت) نیز ثبت شده‌است.)
 زمان، محسن. تئاتر لاله‌زاری (علل ایجاد دوره فطرت تئاترهای لاله‌زار بین سالهای ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۶). ۱۳۵۰.
 عبّاسی، اختر. بازیگران زن (نمایش‌های مذهبی و غیرمذهبی). ۱۳۵۰.
 قنّادزاده، حسن. تعزیه در بابل. ۱۳۵۰.
 لولایی، مجید. تئاتر جدید آمریکا، گردآوری آلوین کرنان. ۱۳۵۱.
 میلانی، حسن. جستجو برای نفس، اثر ساموئل بکت. ۱۳۵۱.
 حمیدیان، شهلا. شکسپیر، نویسنده مردم از «الکساندر آنیگست». ۱۳۵۳.
 مختار، مریم. ارزشهای ادبی و شعری تعزیه. ۱۳۵۳.
 اسکندری، شهین. ادبیات دراماتیک معاصر عرب. ۱۳۵۴.
 حسینی، علی. نمایش آرمانی (گوهرش از دین، تنش از رؤیای روئین). ۱۳۵۴.
 بدهی لنگرودی، طاهره. نمایش در دهخوارقان. ۱۳۵۵.
 خردمند، محمّدرضا. اهل حق، «مرام، ریشه، عقاید، ارکان، مقدمات و رسوم». ۱۳۵۵.
 رخوند، سوری. عنایت‌الله خان شیبانی. ۱۳۵۵.
 سلاحی (سلامی؟)، عبدالنبی. تعزیه در شهرستان کازرون. ۱۳۵۵.
 حاج رسولی، مهرداد. کتابنامه‌ی نمایشی. ۱۳۵۶.
 کیانیان، رضا. نمایشنامه خسروالدنیا. دههٔ ۱۳۵۰.
 روحانی، مهشید. میرزا فتحعلی آخوندزاده. ۱۳۶۵.
 گرگین، جمشید. نگرشی به آثار نمایشی اکبر رادی. ۱۳۶۵.
 «مشاوره»
 شمسایی، مژده. کیوگن. ۱۳۷۷.
 سیف، پریزاد. تکنیکهای زبان در آثار پینتر (رساله نظری): فیلمنامه «در بزرگراه» (رساله عملی). ۱۳۷۹.

امضا 
تصویرِ امضای بیضایی بارها منتشر شده‌است، از جمله امضایش در قبالهٔ نخستین ازدواجش و صورتجلسهٔ قضاوتِ پایان‌نامهٔ عزّت‌الله انتظامی. روی جلدِ شمارهٔ ۱۰۰ ماهنامهٔ آزما (۱۳۹۲) نیز تصویری از امضای بیضایی هست. کسانی که دستخط یا امضایی از بیضایی گرفته‌اند یا بازماندگانشان نیز گاهی تصویری از این‌ها را در اینترنت یا مطبوعه‌ای منتشر کرده‌اند، از جمله علی دهباشی در یادنامهٔ باغ امیدواران: درباره علی دهباشی به کوششِ محمّدرضا رجائی‌پور.

سپارش‌ها 

بیضایی، همچنان که به سفارش قلم زده و در واقع متنِ بعضی از برجسته‌ترین کارهایش (مانندِ هشتمین سفر سندباد و سگ‌کُشی و مَجلس ضَربت زدن) و نیز بعضِ کارهای نافرجامش (مانندِ فیلمنامه‌ای که سالِ ۱۳۷۰ بنا بود بنویسد تا گئورگی شنگلایا فیلم کند) را سفارش گرفته (و، به روایتِ جلال آل احمد، مقالهٔ «کارنامه فیلم گلستان» را نیز)، نوشته‌هایی هم سفارش داده یا تشویق کرده‌است که پدید آیند، از ترجمه و شعر و غیر از این‌ها. یک نمونه از این سفارش‌ها برخی از شعرهای نمایشنامهٔ تُرُبِ بیژن مفید بوده‌است که بیضایی از پدرش، ذکایی، خواست که ساخت. نمونه‌های دیگر ترجمهٔ فرشیده نسرین از نسخه‌ای از مهمانخانه‌چیِ کارلو گولدونی و ترجمهٔ قاسم هاشمی‌نژاد از سواری روی دریاچه‌ی کنستانسِ پتر هندکه و ترجمهٔ ایرج زهری از به سوی دمشقِ آگوست استریندبرگ و ترجمهٔ احمد کامیابی مسک از سیاه‌زنگی‌های ژان ژنه و شاه می‌میردِ اوژن یونسکو (و معمار و پادشاهِ آشورِ فرناندو آرابال و اوندینِ ژان ژیرودو) در دههٔ ۱۳۵۰ بوده‌است. فریدون معزّی مقدّم نیز در سالِ ۱۳۵۱ یک نمایشنامهٔ کلاسیکِ هندی برای نمایش در هندِ بیضایی (که به صورتِ کتاب منتشر نشد) در دستِ ترجمه داشته‌است. معرّفیِ بهزاد رحیمیان برای مدخل‌نویسی در موضوعاتِ سینمایی به مرکزِ دائرةالمعارفِ بزرگِ اسلامی، که حاصلش انتشارِ مقالهٔ رحیمیان در جلدِ نوزدهمِ تاریخ جامع ایران (۱۳۹۴) بوده، و پیشنهادِ کتابِ نمایشنامه‌نویس به عنوانِ متفکرِ اریک بنتلی به حمید امجد برای ترجمه به فارسی نیز نمونه‌هایی از کارهای واسطه‌گری و تشویقیِ بیضایی در سال‌های پس از انقلابِ ۱۳۵۷ بوده‌است.

اسفارِ مشکوک 
 
 
 «یادی از جلال»، با نام مستعار «مهرداد رهسپار»، در یادنامه جلال آل احمد (علی دهباشی)
 شعری منثور منسوب به بیضایی با مطلعِ «وطن، وطن، وطنِ من! / وطن! / تو دوست، دوست، دوست نمی‌داریم!»
  (چاپ‌های دیگر در کتاب‌های مجموعهٔ مقالات در معرفی و نقد آثار داریوش مهرجویی و داریوش مهرجویی: نقد آثار از الماس ۳۳ تا هامون. جمال میرصادقی پیش‌تر به این نام مطلب منتشر کرده‌است.)
 جزوه‌ای دربارهٔ فیلمِ شاید وقتی دیگر
 نامه‌ای به سعدی افشار (۱۳۷۷)
 یادداشت بهرام بیضایی به مناسبت تولد اکبر رادی (۱۳۸۴)
 نوشته‌ای در فیس‌بوک دربارهٔ پروانه معصومی (۱۳۹۲)
 پیامِ تسلیتِ مرگِ حمید لطفی
 
 چند نوشته در صفحهٔ اینستاگرامِ منسوب از این قرار:
 شعری با مطلعِ «م و هـ، سین و الف» (بهمنِ ۱۴۰۱؛ )
 «سالشُمار - ۱»
 «سالشُمار - ۲»
 «سالشُمار - ۳»
نیز شایع بوده‌است که متنِ مجموعهٔ تلویزیونیِ سربداران را بیضایی بازنوشته است.

جعلیّات 
گاهی مطلبی به اشتباه از بیضایی نقل شده، و بعضِ این‌ها را بیضایی تکذیب کرده‌است. از جمله، گاهی در نامه‌ای دسته‌جمعی امضای او بی‌اجازه استفاده شده. چند بار در رسانه‌های گوناگون پیام‌های جعلی از شبکه‌های اجتماعیِ اینترنتی نقل کرده و به بیضایی نسبت داده‌اند − در مرگِ کسی یا در انتخاباتی در تبلیغِ جناحی و از این دست. رسانه‌های ایرانی هم بارها اقوال شفاهی و کتبی بدونِ سند از او آورده‌اند که تأیید یا تکذیبِ درستیشان دشوار است – از جمله عبارتِ «من بهایی هستم» که بعضِ رسانه‌های اصول‌گرای جمهوریِ اسلامیِ ایران چندین بار نقل کرده‌اند.

پانویس

توضیحات

ارجاعات

منابع

پیوند به بیرون 
 
 
 
 آثارِ بهرام بیضایی در پایگاهِ مجلّاتِ تخصّصیِ نور
 آثارِ بهرام بیضائی در پایگاهِ مجلّاتِ تخصّصیِ نور

فهرست‌های آثار بهرام بیضایی
بیضایی
بیضایی
بیضایی