عشاق (مقام موسیقی)

عشاق نخستین مقام از ۱۲ مقام اصلی موسیقی قدیم ایران بوده‌است. در موسیقی قدیم ایران مقام‌ها براساس میزان ملایمت آن‌ها رتبه‌بندی شده‌اند، و به همین جهت از مقام عشاق به عنوان نخستین مقام نام برده شده. درجات مقام عشاق منطبق بر درجات مقام راست در موسیقی ایران پیش از اسلام است. این مقام را پیش از اسلام در دورهٔ ساسانیان از آن جهت راست می‌نامیده‌اند که جایگاه درجات آن بر روی دستهٔ سازهایی مانند عود که سیم‌های آن با فاصلهٔ چهارم کوک می‌شده‌اند، دقیقاً در یک راستا قرار می‌گرفته‌اند. درجات عشاق در موسیقی کنونی ایران، بر درجات دستگاه ماهور منطبق است.

در رسالهٔ کنزالتحف آمده است که بهتر است این مقام بیشتر در مجلس زنگیان و حبشیان نواخته شود. همچنین در این رساله، مقام عشاق مقامی دانسته شده که در شجاعت تأثیرگذار است؛ اما صفی‌الدین ارموی این مقام را مقام خنده () نامیده. در رسالهٔ کنزالتحف از قول ابن سینا آمده است که مقام عشاق را باید در زمان پیش از ظهر نواخت.

گوشهٔ عشاق 

هم‌اکنون، در موسیقی دستگاهی ایران، گوشه‌ای با نام عشاق وجود دارد که در دستگاه‌هایی از قبیل نوا، بیات اصفهان و همایون نواخته می‌شود. اما این گوشه با مقام عشاق تفاوت بسیاری دارد. فخرالدینی معتقد است به وجود آمدن این تغییر در زمان صفویه و شاید قاجاریه صورت گرفته‌است. گوشهٔ عشاق در دستگاه‌ها و آوازهای مختلف معمولاً در منطقهٔ اوج، اجرا و خوانده می‌شود. فخرالدینی معتقد است که این یک سنت قدیمی بوده‌است، و شعر زیر را از رسالهٔ بهجت‌الروح که در قرن دهم و یازدهم هجری نوشته شده‌است، در ارتباط گوشهٔ عشاق با اوج به عنوان مثال می‌آورد:

البته وی از طرفی نیز معتقد است که گوشه‌های اوج آواز دشتی، بیات اصفهان و دستگاه همایون که به نام عشاق نامیده می‌شوند، نامی غلط هستند، و بهتر است که این گوشه‌ها بوسلیک نامیده شوند.

پانویس

منابع 
 

موسیقی ایرانی
مقام‌ها
ردیف موسیقی سنتی ایرانی