ارشاد الزراعه

ارشاد الزراعه کتابی است به زبان فارسی دربارهٔ کشاورزی و باغبانی تألیف قاسم بن یوسف ابونصری هروی که در سال ۹۲۱ قمری در هرات نوشته شده‌است. نویسندهٔ کتاب از نوادگان شیخ ابونصر طبسی مشهور به پیر حاجات می‌باشد.

انتشار کتاب 
ارشاد الزراعه در سال ۱۳۴۶ به اهتمام و تصحیح محمد مشیری در انتشارات امیرکبیر چاپ شده‌است. مصحح در پایان کتاب، فهرستی از لغت‌ها و اصطلاحات متن را به دست داده‌است.

درون‌مایه 
موضوع این کتاب، کشاورزی و باغبانی در هرات و نواحی آن است و یک مقدمه و هشت روضه (= فصل) دارد. مؤلف در مقدمهٔ کتاب، که پیش‌درآمدی مناسب برای ورود به روضه هاست، سعی کرده تبحر خود را در رعایت انواع تکلف‌های زبانی و ادبی نشان دهد، اما نثر روضه‌ها تا حد زیادی صورت نوشتاریِ گفتارهای کشاورزان و باغداران هرات است و در آن تعداد قابل توجهی واژه و اصطلاح دیده می‌شود که در فرهنگ‌های فارسی ثبت نشده‌اند.

کتاب شامل پیش گفتار؛ مقدمه مؤلف؛ تاریخ کتابت ارشادالزراعه بطریق رباعی؛ هشت روضه و فهرست‌های کتاب می‌باشد.

فصل‌های کتاب 
 روضه اول در بیان دانستن اراضی که حضرت اللّه تعالی هر قطعه زمینی را خاصیتی داده‌است که به چه کیفیت غله یا انگور یا سردرختی می‌دهد و نیز در معرفت نیک و بد زمین و …
 روضه دوم در اختیار ساعت سعد و دانستن احوال هفته مناسب با کشتن نهال و افشاندن بذر است و نیز دفع ملخ و کرم، و محافظت بذر و انبارکردن به موقع آن و در خوشه نگهداشتن به ضرورت، زراعت، محافظت گندم و جو و آرد، دفع گیاهان مضر و آفات، احکام طلوع شعرای یمانی و …
 روضه سوم در بیان زراعت نمودن غله و اجناس آن؛ گندم، جو، باقلا، عدس، ارزن، برنج، ماش، نخود و لوبیا
 روضه چهارم در بیان جویه کندن و مرز برای تاک‌ها، تاک نشانیدن و به انگور آوردن، تاک بریدن و اسامی انگور
 روضه پنجم در بیان خضرویات؛ سبزی‌ها و صیفی‌ها؛ خربزه و هندوانه، خیار، بادرنگ (بارهنگ)، کاهو و ریواج، سیر و پیاز، اسفناج، کلم، بادنجان، نیل و وسمه و حنا، یونجه کاشتن و نفع و ضرر هر یک
 روضه ششم در بیان بذر نمودن اشجار و گل و ریاحین و آنچه قلمه و پیاز و نهال از گل و ریاحین و غیر آن، و نوع کاشتن و قاعده ترتیب آن
 روضه هفتم – در بیان پیوند تاک و اجار و محافظت بیوت نحل و تخمین حاصل برخی از خضرویات، گلاب و گل‌قند ساختن و محافظت گل پیش‌رس بادرنگ و سامان نودن گلاب، عرق بیدمشک و شیره ترنجبین و شیره کشمش و شکر و دوشاب کارشک و آفتابی و مربیات از بهی و غوره و شاه توت ولیجار و حلوا از ماقوت و مغزی و غیره، سرکه انداختن. سرگخ آلات ساختن و آب‌غوره گرفتن، ترشی و پیله ابریشم ساختن، فله و پنیر ساختن و فیلچه حاصل نمودن
 روضه هشتم – در بیان اشجار و گل و ریاحین به روش باغبانی در چهارباغ برابر یکدیگر ترتیب دادن و طرح چهار باغ و عمارت

نگاهی به متن کتاب 
افلاطون حکیم گوید هر دو طرف تاک را به سرگین گاو تازه آلوده کنند تا از کِرم محفوظ ماند و اگر قدری ازغون (شاخهای بریده شده درخت تاک) و بلوط بکوبند و بعد از آن که تاک در حفره نهند بر آن ریزند، از آفات سالم ماند و بار بسیار آرد و بعضی عدس و کاه نخود و کاه ماش و کاه باقلا بهم بیامیزند و چون تاک در حفره نهند آن را بر اصل آن ریزند چنانچه پوشیده شود تا از سرمای زمستان محفوظ ماند و بعضی یک کف باقلای بریان کرده در آن ریزند و بعضی از ثفل (که بعد از شیره کردن انگور بماند) در آن حفره ریزند. اگر تاک انگور سفید بود از ثفل انگور سیاه و اگر انگور سیاه بود از ثفل انگور سفید و در پهلوی اصل هر تاک یک سنگ برابر حجم حفره در آن نهند؛ که سنگ آن را خشک می‌دارد و در تابستان او تشنه نمی‌شود.

منابع 

 ارشاد الزراعه/ تألیف قاسم بن یوسف ابونصری هروی؛ به اهتمام محمد مشیری. انتشارات دانشگاه تهران؛ ۱۱۳۴؛ گنجینه متون ایران؛ شماره ۶۰.
 صادقی محسن‌آباد، محسن: دربارهٔ چند واژه از ارشاد الزراعه اثر ابونصری هروی. در نشریه: فرهنگ‌نویسی. جلد نهم، پیاپی ۹، اردیبهشت ۱۳۹۴.

جستارهای وابسته:
 سبدی پر میوه، انبانی پر دانه و طبقی پر صیفی
 آغوشی پر ریحان، دامنی پر گل

کتاب‌های فارسی سده ۱۰ (قمری)
کتاب‌های کشاورزی