روز واقعه (فیلمنامه)

روز واقعه فیلمنامه‌ای از بهرام بیضایی است از سالِ ۱۳۶۱.

بر اساسِ این کتاب شهرام اسدی فیلمی به همین نام به سالِ ۱۳۷۳ ساخته، مجید انتظامی سمفونیِ روز واقعه را ساخته و محمّد رحمانیان نیز نمایشنامه‌ای نوشته‌است.

متن 

روز واقعه به سالِ ۱۳۶۱ و به روایتِ دیگر به سالِ ۱۳۵۸ نگاشته شد و کتابش نخستین بار به سالِ ۱۳۶۳ در انتشارات ابتکار طبع شد. سپس‌تر کتاب در انتشارات روشنگران و مطالعات زنان چاپ شد و چاپ‌های بعدی به وسیلهٔ همین ناشر و با نگارهٔ «نقارهٔ سفر» از مقاماتِ حریری کارِ بغداد (۶۳۵ هجریِ قمری) بر روی جلد بوده‌است.

عبدالله اسفندیاری در گفتگویی به سالِ ۱۳۹۱ توضیح داده‌است که «حوالی سال ۱۳۶۰» که در شبکهٔ یکِ تلویزیونِ ایران کار می‌کرده، داستانِ مسلمان شدنِ یکی مسیحی در زمانِ واقعهٔ عاشورا را برای داریوش فرهنگ تعریف کرده و از او درخواسته تا فیلمنامه‌ای از این داستان بنویسد؛ ولی فرهنگ نپذیرفته و داستان را به دیگرانی از جمله کیهان رهگذار و محسن مخملباف بازگفته، مگر فیلمنامه‌اش را بنویسند؛ ولی کسی نخواسته و فیلمنامه‌ای نوشته نشده و موضوع فراموش شده؛ تا یک سالی سپس‌تر که داریوش فرهنگ بازمی‌گردد و فیلمنامهٔ روز واقعه را به نامِ نویسنده‌ای با نام مستعار «ع. سالک» به تلویزیون می‌دهد، که پروانه ساخت می‌گیرد؛ ولی تصمیم به ساخت فیلم تا پس از جنگ پس می‌افتد.

در این اثنا، نویسنده در سالِ ۱۳۶۳ کتابِ روز واقعه را چاپ کرد و نگارندهٔ واقعی فیلمنامه شناخته شد.

احمد طالبی‌نژاد خبر داده که کسانی بر این باور بوده‌اند که بیضایی روز واقعه را «برای تبرئه‌ی خود از برخی اتهامات» نوشته است.

نامِ کتاب 
ترکیبِ «روزِ واقعه» در شعرِ حافظ پیشینه دارد، و به معنیِ روزِ مرگ به کار رفته است. قرآن نیز سوره‌ای به نامِ «واقعه» دارد که دربارهٔ زندگی پس از مرگ و روزِ قیامت است.

چکیدهٔ داستان 
جوانِ نصرانیِ تازه‌اسلامی است به نامِ شبلی که به عشقِ راحله اسلام آورده و اینک در روزِ عروسی، یک روز پیش از واقعهٔ عاشورا، آنگاه که اخبارِ کشتنِ مسلم بن عقیل می‌رسد، آوایی در سرش می‌پیچد که کمک می‌خواهد. شبلی پیِ آوا از جشنِ عروسی بیرون می‌زند و راهِ کوفه پیش می‌گیرد و به تاخت از بیابان می‌گذرد و در این سفر ماجراهایی از سر می‌گذراند؛ ولی سرانجام ساعتی پس از واقعهٔ عاشورا به کربلا می‌رسد.

فیلم 

امکانِ ساختِ فیلمی از این فیلمنامه برای بیضایی فراهم نشد. سالِ ۱۳۶۲ حسن جلایر حقوقِ فیلمنامه را از او خرید و آن را برای دریافت پروانهٔ ساخت به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی داد؛ که پس از دو سال و اندکی دست بردن در متن پذیرفته شد. در سالِ ۱۳۷۳، از روی این فیلمنامه فیلمِ روز واقعه را ساختند. کارگردانِ این اقتباس شهرام اسدی و تهیه‌کننده مرتضی شایسته است. اسدی بعدها فیلم دیگری به نام شب واقعه نیز ساخت.

بیضایی و تنگنای فیلم‌سازی 
عبدالله اسفندیاری در گفتگویی آورده که بیضایی از اقتباس سینمایی شهرام اسدی خشنودیِ نسبی داشته‌است. بیضایی خود در گفتگویی با جواد طوسی در بهار ۱۳۸۸ گفته:

از بخش‌هایی از کتاب که در فیلمِ شهرام اسدی نیامده می‌توان فصل دیدار با شهربانو در گذر از ویرانه‌های کهن را نام برد.

علیرضا شجاع‌نوری، که نقشِ اوّلِ فیلم را بازی کرد، یاد کرده که اسبی که اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس جمهور وقت) به نقشِ اوّلِ این فیلم اختصاص داده بود شجاع‌نوری را زمین زد و مجروح کرد و فیلمبرداری متوقّف شد؛ و سپس‌تر کار را با اسبِ دیگری پی‌گرفتند. با این که هاشمی رفسنجانی می‌خواست که این فیلمنامه فیلم بشود، در هشت سال دوران ریاست جمهوریش تنها یک فیلمِ بیضایی (مسافران (۱۳۷۰)) مجال ساخت یافت، و گرفتاری‌های فراوانی برای بیضایی و نویسندگان و اندیشندگان دیگر به بار آمد؛ به طوری که مسعود کیمیایی در گفتگو با امید روحانی دربارهٔ دیدار (یا به عبارتِ مجلّهٔ گزارش فیلم «بازجویی») سعید امامی با خودش و بیضایی به سالِ ۱۳۷۲، در همان هنگامی که فیلم روز واقعه در جریانِ ساخت بود، گفته: «. . . یکی از آقایان را در یک سال بعد، در یک شهر بزرگ که فیلمبرداری می‌کردم، دیدم. گفت شما دو تا . . . تو و بیضایی رو از تو دهن شیر بیرون آوردیم.»

سپس‌تر، رویدادهای این دوران – نیز با تجربهٔ بازجویی‌های ساواک – در بعضی از کارهای بیضایی مانندِ مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین بازتاب یافت.

نمایش 
فیلمنامهٔ روز واقعه به سالِ ۱۳۹۴ به کارگردانیِ محمّد رحمانیان بر صحنه خوانده شده‌است. رحمانیان هدف این فیلمنامه‌خوانی را اجرای همهٔ دیالوگ‌های فیلمنامه برشمرده، به طوری که بخش‌هایی که در فیلمِ شهرام اسدی حذف شده به گوش تماشاکنان برسد. از مهمانان شب اوّل، ۲۲ مهرماه، لوریس چکناواریان و هانا کامکار بودند.

نمایشی رادیویی نیز از روی این فیلمنامه نوشته و ساخته و در چندین قسمت از رادیوی جمهوری اسلامی ایران پخش شده‌است.

در چشمِ دیگران 
شهرام جعفری‌نژاد فیلمنامهٔ روز واقعه را «صریح‌ترین رجوع بیضایی به تاریخ اسلام» شمرده و تصاویری را که فیلمنامه از واقعهٔ کربلا داده «بسیار تأثیرگذارتر» از صحنه‌های مشابه در فیلم روز واقعه می‌داند. علی بهرامیان فیلم روز واقعه را کامیاب‌ترین فیلمِ سینمای دینی در ایران گفته و این را از فیلمنامه دانسته و می‌گوید: «من به خود آقای بیضایی هم گفتم که شما بهتر از همه روح واقعهٔ عاشورا و روح تاریخ آن زمان را دریافتید و درک کردید.» عبدالله اسفندیاری یکی از اسبابِ خوبیِ فیلمِ روز واقعه را این دانسته که داستانش، مانندِ فیلمِ بن هور (۱۹۵۹) که مستقیم به عیسی نمی‌پردازد، «قصه‌ای است در حاشیهٔ کربلا و عاشورا نه در متن آن.»

الهام باقری نوشته که بیضایی در این فیلمنامه رستگاریِ مسیحی را در چهرهٔ حسین بن علی بازنموده و از این رهگذر این افسانه نیز «بستر تاریخی» یافته و «ماندگار» شده‌است.

بهمن فرمان‌آرا بر این باور بوده است که «حتماً بیضایی از روز واقعه فیلم بهتری می‌سازد تا فیلمی که ساخته شد.»

نزدِ سیاست‌پیشگان 
سالِ ۱۳۷۸ که عطاءالله مهاجرانی، وزیر وقتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، در دوره پنجم مجلس شورای اسلامی استیضاح شد، یکی از اعتراض‌های نمایندگانِ معترض مجلس این بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی امکان کارِ بهرام بیضایی را، که دارای گرایش مذهبی و سیاسیِ دلخواهِ این نمایندگان شمرده نمی‌شد، فراهم کرده. مهاجرانی، در پاسخِ نمایندگان معترض و در دفاع از کارِ وزارتخانه‌اش، در سخنرانی در مجلس به فیلمنامهٔ روز واقعه استناد کرد و چنین گفت:

در فرهنگِ عامّه 
دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به کارهای بیضایی، از جمله روز واقعه، اشاره می‌شود. علی زند وکیلی نیز آهنگی به نامِ «روز واقعه» دارد. کتاب‌های دیگری نیز – مخصوصاً در موضوعاتِ مربوط به حسین بن علی – از پسِ این کتاب، «روز واقعه» نام یافته.

جستارهای وابسته 
 عشقِ مقدّس
 جرجی زیدان
 قتل در کلیسای جامع

پانویس

منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 روز واقعه، ب‍ی‍ض‍ایی، ب‍ه‍رام. تهران: انتشارات ابتکار ۱۳۶۳|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران

پیوند به بیرون 

 
 گفتار عطاءالله مهاجرانی دربارهٔ بهرام بیضایی و روز واقعه و مسعود بهنود در سخنرانی استیضاح در مجلس پنجم در یوتیوب
 گفتار عطاءالله مهاجرانی دربارهٔ بهرام بیضایی و روز واقعه و مسعود بهنود در سخنرانی استیضاح در مجلس پنجم در آپارات
 فیلم بخشی از سخنرانی استیضاح عطاءالله مهاجرانی در مجلس پنجم که بار دیگر به فیلمنامهٔ روز واقعه اشاره دارد در یوتیوب
 بررسیِ محمود شیرزاد کتابِ روز واقعه را در رادیو صدای نو (محرّمِ ۱۳۹۷ هجریِ خورشیدی) در ساوندکلاود
 چرا بهرام بیضایی "روز واقعه" را نساخت؟
 جدال بر سر «روز واقعه» بالا گرفت / چه بخش‌هایی از فیلمنامه‌ی بیضایی حذف شده‌ است؟
 چرا بهرام بیضایی «روز واقعه» را نساخت؟
 «روز واقعه» چرا در سینمای ایران تکرار نشد؟/ روایت سکانس حذف‌شده
 چرا بهرام بیضایی "روز واقعه" را نساخت؟ - بالاترین

آثار درباره نبرد کربلا
فیلمنامه‌های بهرام بیضایی
کتاب‌های ۱۳۶۳
کتاب‌های مورد اقتباس در فیلم‌ها