تورخان سلطان

تورخان سلطان، (زاده ۱۶۲۶ روسیه – درگذشته ۴ اوت ۱۶۸۳) با نام دیگر خدیجه سلطان، خاصگی سلطانِ ابراهیم یکم و والده سلطان برای محمد چهارم بود. تورخان سلطان به دلیل نایب السلطنه‌ بودن برای پسر خردسالش و حمایت از ساختمان سازی برجسته بود. او و مادرشوهرش، ماه‌پیکر سلطان تنها زنانی هستند که در تاریخ عثمانی به عنوان نایب‌السلطنه‌ رسمی شناخته می‌شوند و بر امپراتوری قدرت عالی داشتند.

اوایل زندگی 
تورخان در زبان ترکی به معنای شریف‌زاده یا فردی با اصالت است. او اصالتی تاتار داشت که در هنگام حمله روسیه به روسیه اسیر شد و زمانی که او ۱۲ سال داشت از طرف خان کریمه به ماه‌پیکر سلطان هدیه شد و به حرم‌سرای استانبول منتقل شد. ماه‌پیکر سلطان او را تورخان نامید. او توسط عاتکه سلطان دختر احمد یکم تربیت شد. تورخان یک برادر تنی به نام یونس آقا داشت که در سال ۱۶۸۹ فوت شد.

خاصگی سلطان 
تورخان توسط ماه‌پیکر سلطان برای ابراهیم یکم فرستاده شد. او در ژانویه سال ۱۶۴۲ فرزندش محمد چهارم را به دنیا آورد. تولد محمد شادی زیادی را به همراه داشت.

اگرچه تورخان اولین خاصگی سلطان ابراهیم و مادر شاهزاده ولیعهد بود اما تا حد زیادی نادیده گرفته شد و در طول سلطنت همسرش روزانه ۱۰۰۰ آسپر دریافت می‌کرد. تورخان به خاطر عشق به قدرت و جاه‌طلبی و شخصیت بی رحمانه مشهور بود به همین دلیل ابراهیم او را پس زد. بعد از ازدواج ابراهیم و هماشاه سلطان مقام او سقوط کرد.

سلطان ابراهیم علاقه زیادی به پسر یک کنیز داشت تا جایی که او را به فرزندان خود ترجیح می‌داد، تورخان سلطان نسبت به این علاقه حسادت کرد و عصبانیت خود را به ابراهیم نشان داد، ابراهیم هم عصبی شد محمد را از آغوش تورخان گرفت و او را به به سمت حوض آب پرت کرد، اگر خادمی او را نجات نمی‌داد غرق می‌شد. به همین دلیل جای زخم تا پایان عمر بر روی پیشانی محمد باقی ماند.

والده سلطان 
رفتارهای ابراهیم باعث شد در ۸ اوت ۱۶۴۸ از سلطنت برکنار و در ۱۸ اوت عدام شد. پسرش محمد چهارم جانشین او شد و با اینکه انتظار می‌رفت تورخان والده سلطان شود اما به دلیل جوانی و بی تجربگی این مقام به ماه‌پیکر سلطان مادربزرگ سلطان داده شد زیرا وی مادر دو سلطان بود و تجربه بیشتری داشت. بنابر این ماه‌پیکر سلطان مقام والده بزرگ و تورخان مقام والده کوچک را کسب کرد.

تورخان یک زن بلند پرواز بود و دوست نداشت مقام والده سلطان را از دست دهد. وی در جنگ قدرت مورد حمایت رئیس خاجگان حرم بود، درحالی که ماه‌پیکر توسط سپاه ینی‌چری حمایت می‌شد. اگرچه موقعیت ماه‌پیکر به عنوان والده برای دولت خوشایند بود اما مردم از دخالت ینی‌چری‌ها در حکومت خشمگین بودند.

در این جنگ قدرت ماه‌پیکر تصمیم گرفت محمد را خلع و یکی دیگر از نوه‌های خود را جانشین سلطنت کند. این جابجایی بیشتر به دلیل کنارگذاشتن عروسش با کسی بود که ماه‌پیکر بتواند راحت تر بر او تسلط داشته باشد. اما این نقشه نا موفق بود و در نهایت ماه‌پیکر با خیانت ملکی خاتون کشته شد.

نایب‌السلطنه 
با مرگ ماه‌پیکر سلطان، تورخان نایب‌السلطنه شد. وی تسلط زیادی بر پسرش داشت و سلطان را هر روز در تمامی جلسات دیوان رسماً همراهی می‌کرد. او از طرف سلطان در جریان مذاکره با فرستادگان خارجی و همچنین با وزرا و دیگر سران دولتی از پشت پرده صحبت می‌کرد و همه دستورها را صادر می‌کرد. تورخان تنها کسی زنی بود بود که توانست اداره کل امپراتوری عثمانی را به صورت مساوی و مشترک با سلطان حاکم عثمانی کاملاً به اشتراک بگذارد.

تورخان در دوران سلطنتش به عنوان نایب‌السلطنه با دو مشکل بزرگ رو به رو شد. اولین مشکل جنگ برای فتح کرت و مشکل دوم بحران مالی ناشی از هزینه‌های زیاد جنگ. وزیران هم نتوانستند اوضاع را بهبود ببخشند با این حال کپرلو محمد پاشا در سال ۱۶۵۶ به سمت وزیر اعظم رسید اما شرط او برای پذیرش این مقام قدرتی بیشتر از وزرای پیشین بود تورخان سلطان پذیرفت و از مقام نایب السلطنه کنار کشید و بخش بزرگی از قدرت‌های سیاسی خود را به او منتقل کرد، او به عنوان تنها مشاور فرزندش باقی ماند و قدرت فراوانی همانند قبل نداشت و قدرت و نفوذ پررنگش را در گردش امور اداری امپراتوری از دست داد. بعد از آن، او معمولاً وقت خود را صرف اداره کردن حرم‌سرای سلطنتی، همراهی کردن پسرش در سفرها، محافظ از او و نظارت بر اقداماتش مثلاً؛ جلوگیری از معاشرت محمد با افراد بد و فاسد تا نتوانند ذهن او را منحرف کنند و همچنین ساخت و سازهای گران‌قیمت امپراتوری که توسط هیچ زنی هزینه نشده بود کرد.

آثار 
تورخان سلطان ساخت و سازهای زیادی انجام داد. وی در سال ۱۶۵۸ دستور ساخت دو قلعه بسیار بزرگ در ناحیه فاتح استانبول صادر کرد. این قلعه‌ها یکی در سمت اروپا و دیگری در سمت آسیا ساخته شدند. این اولین بناهای نظامی بود که به فرمان و هزینه شخصی یک زن ساخته می‌شد.

تورخان سلطان همچنین درسال ۱۶۶۰ دستور ساخت مسجد ینی‌والده را صادر کرد. قبل از آن صفیه سلطان در سال ۱۵۹۷ دستور ساخت این مسجد را در محله امینو استانبول داد، هدف وی اسلامی‌تر کردن این منطقه بود اما ساخت و ساز مسجد با مرگ محمد سوم در سال ۱۶۰۳ متوقف شد. مسجد در سال ۱۶۶۵ تکمیل شد، نه تنها یک مسجد بلکه یک مدرسه چشمه‌های عمومی و یک بازار هم به آن اضافه شده بود. این اولین مسجد سلطنتی و فوق‌العاده گران‌قیمتی بود که به فرمان، تحت نظارت مستقیم و هزینه شخصی یک زن ساخته شده بود. معمولا تورخان سلطان بیشتر حقوق هنگفت روزانه خود را صرف کمک به نیازمندان و کارهای نیک و خیر می‌کرد، او همچنین در آب رسانی به مکه و مدینه در هنگام نیاز و ساخت آشپزخانه‌ها و چشمه‌ها برای سربازان ینی‌چری‌ها شهرت داشت.

فرزندان 
 محمد چهارم، (زاده ۲ ژانویه ۱۶۴۲ استانبول – درگذشت ۶ ژانویه ۱۶۹۳ ادرنه، در آرامگاه والده تورخان سلطان در مسجد جدید دفن گردید) نوزدهمین سلطان امپراتوری عثمانی بود.
 بیخان سلطان، (زاده ۱۶۴۴ استانبول – درگذشت ۱۵ سپتامبر ۱۷۰۰ استانبول، در مسجد سلیمانیه دفن شد) در سال ۱۶۴۶ با هزارپاره احمد پاشا، در سال ۱۶۵۹ با اوزان ابراهیم پاشا و در سال ۱۶۸۸ با داماد مصطفی پاشا ازدواج کرد.

مرگ 
تورخان سلطان در ۴ اوت ۱۶۸۳ درگذشت و در مسجد ینی والده دفن گردید. مرگ او به معنای پایان کامل دوران سلطنت زنان بود.

پانویس

منابع 

اشراف سده ۱۷ (میلادی) اهل عثمانی
افراد امپراتوری عثمانی اوکراینی‌تبار
افراد ربوده‌شده
اهالی عثمانی در سده ۱۷ (میلادی)
بردگان عثمانی
حاکمان زن سده ۱۷ (میلادی)
درگذشتگان ۱۶۸۳ (میلادی)
زادگان ۱۶۲۷ (میلادی)
زادگان ۱۶۳۰ (میلادی)
زنان نماینده پادشاه
نمایندگان پادشاه
والده سلطان
همسران سلطان‌های عثمانی
هم‌بالینان در امپراتوری عثمانی