فیلم‌شناسی بهرام بیضایی

بهرام بیضایی (۱۳۱۷) چهارده فیلمِ سینمایی ساخته؛ و در کارِ چند فیلمِ دیگر دست داشته‌است. او فیلم‌سازی صاحب سبک به‌شمار می‌رود، چنان که گفته‌اند «فیلم‌های بیضایی احتیاجی نیست که تیتراژ داشته باشد تا بفهمیم این فیلم متعلق به بیضایی است.» از وی چهار فیلمِ کوتاه و دَه فیلمِ بلندِ سینمایی ساخته از سالِ ۱۳۴۹ تا ۱۳۸۷ باقی است؛ و هنگامی که امکانِ فیلم‌سازی نبوده، به کارِ نمایش و نویسندگی و پژوهش پرداخته‌است. تجربه‌های تصویریِ گم‌شده و خصوصی به کنار، عمو سیبیلو از سالِ ۱۳۴۹ نخستین فیلمِ بیضایی به‌شمار می‌رود: کوتاه و به سفارشِ کانونِ پرورشِ فکریِ کودکان و نوجوانان. سالِ بعد نخستین فیلمِ بلندش را ساخت و رگبار نامید.

پس از آن بیضایی کوشید تا با ناصر تقوایی و شاپور قریب یک شرکتِ مستقلِ سینمایی تأسیس کند، و برای پشتوانه‌اش هر یک فیلمی ساختند؛ ولی هر سه فیلم، از جمله غریبه و مهِ پرخرجِ بیضایی، شکستِ تجاری خورد و کارِ شرکت به جایی نرسید. عضویتِ بیضایی در کانونِ سینماگرانِ پیشرو (تا ۱۳۵۳) هم که از پایه‌گذارانش بود، مانندِ عضویتِ پیشینش در سندیکای هنرمندانِ فیلمِ ایرانی (تا تیرِ ۱۳۵۲)، دیری نپایید؛ و بدین ترتیب کوشش‌هایش برای کارِ سازمانی در سینما در عمل تا حدِّ زیادی شکست خورد. ساختِ حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس منتفی شد، عیّار تنها به جایی نرسید، و سرانجام کلاغ (۱۳۵۶)، ملهم از کلاغِ آنری-ژرژ کلوزو، شد فیلمِ بعدی بیضایی. پس از انقلابِ ۱۳۵۷، غیر از کارهای دیگرش و با وجودِ کوشش‌هایِ فراوانِ دیگری که کرد تا فیلم بسازد، فقط شش فیلمِ بلند ساخت: مرگ یزدگرد (۱۳۶۰) که توقیف شد، باشو، غریبه‌ی کوچک (۱۳۶۴) که به کمکِ رضا براهنی از توقیف درآمد، شاید وقتی دیگر (۱۳۶۶) که واپسین کارش با سوسن تسلیمی بوده، مسافران (۱۳۷۰) که درش مژده شمسایی همچون ستارهٔ جدیدِ کارهای بیضایی کشف شد، سگ‌کُشی (۱۳۷۹) که پُرفروش‌ترین فیلمِ سینمای ایران در سالِ ۱۳۸۰ شد، و وقتی همه خوابیم (۱۳۸۷) که شد واپسین فیلمِ بیضایی، و کوچش را در ۱۳۸۹ به آمریکا در پی داشت.

فهرست فیلم

فیلم‌های بیضایی 
مفصّل‌ترین مجموعهٔ فیلم‌های بیضایی که به صورتِ رسمی منتشر شده بستهٔ شش فیلمِ عمو سیبیلو و باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر و مسافران و سگ‌کُشی و وقتی همه خوابیم از چهارده فیلمِ منتشرشدهٔ اوست که در دههٔ ۱۳۹۰ در ایران منتشر شد. انتشارِ اغلبِ فیلم‌های دیگرِ بیضایی در این زمان در ایران از نظرِ دولت مجاز نبوده‌است.

همکاری در فیلم‌های دیگران 

سکانسِ پایانیِ تنگنا (۱۳۵۲) را هم بیضایی تدوین کرده‌است. نیز سهراب شهید ثالث در گفتگویی به علی دهباشی گفته که سازدهنی (۱۳۵۲) امیر نادری را تدوین کرده بوده، ولی سپس‌تر بیضایی دوباره تدوینش کرد. در فیلم‌های زمانه (۱۳۷۸) و شبانه‌روز (۱۳۹۰) نیز نامِ بیضایی همچون «مشاور کارگردان» آمده‌است.

نمایش‌ها 
از بیشترِ نمایش‌هایی که بیضایی بر صحنه نمایش داده فیلمبرداری شده‌است. غیر از فیلم‌های کارنامه‌ی بندار بیدخش و بانو آئویی و چهارراه، که نمایش‌های محدودی داشته، بقیهٔ این فیلم‌ها هنوز منتشر نشده‌است − مگر عروسکها که خود تله-تئاتر بوده‌است.

مستند 
فیلم‌های مستندی از پشت صحنه و در گفتگو با عوامل کارهای نمایشی بیضایی با کمک خودش ساخته شده‌است؛ و از این میان تنها مسافران در راه (۱۳۸۳) و پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کُشی (۱۳۸۳) و پاره‌هایی از فیلمِ دربارهٔ شاید وقتی دیگر منتشر شده‌است.

فهرستِ فیلمنامه‌ها

بیضایی در فیلم 

تصویرِ بیضایی در فیلم‌های بسیاری ثبت شده، و این‌ها اغلب فیلمِ سخنرانی‌های عمومی یا گفتگوهایی در فیلم‌های مستند بوده‌است.

فیلم‌هایی از شرکت در تشییعِ جنازهٔ فروغ فرّخزاد در بهمنِ ۱۳۴۵ (در فیلمِ مستندِ فروغ فرّخزاد ۱۳ دی ۱۳۱۳ − ۲۴ بهمن ۱۳۴۵) و دریافتِ جایزهٔ جشنوارهٔ جهانیِ فیلمِ تهران در سالِ ۱۳۵۱ و پشتِ صحنهٔ مسافران (در فیلمِ مستندِ حمیدِ هما) و حضور در جشن ۱۳۸۰ دنیای تصویر و چند دورهٔ جشنوارهٔ تیرگان و دریافتِ دکتری افتخاری در دانشگاه سنت اندروز به سالِ ۱۳۹۶ و پاره‌های کوتاهِ تصویری از پشتِ صحنهٔ کارهای سینمایی و تئاتری (مثلاً جانا و بلادور و طرب‌نامه و چهارراه) و نیز گفتگوهایی کوتاه از صوتی و تصویری با بعضی رسانه‌های جمعی (مثلاً دربارهٔ سهراب‌کُشی و گزارش ارداویراف و طرب‌نامه یا دربارهٔ خودش) نیز از بیضایی موجود است.

مقداری فیلم هم از بیضایی ضبط شده که منتشر نشده، مثلِ آنچه امیر سیّدی در خانهٔ خیابانِ پرچمِ تهرانش گرفته‌است.

پانویس

توضیحات

ارجاعات

منابع

پیوند به بیرون 
 
 
 سیف‌الهی، علی. «رازهای فیلمسازی بهرام بیضایی». فیلیمو.
 شاهوند، احمد. «جای شما خالی است عالیجناب بهرام بیضایی». فیلیمو.

فهرست‌های آثار بهرام بیضایی
بیضایی
بیضایی، بهرام