پروانه (خواننده)

بتول رضایی یا پروانه یا خانم موچول (زادهٔ ۱۲۸۹ خورشیدی - درگذشتهٔ ۱۳۱۲ خورشیدی) نوازندهٔ سه‌تار، تار و خوانندهٔ موسیقی دستگاهی ایرانی بود. او نخستین کسی است که صدای ساز سه‌تارش را ضبط کردند و نخستین کسی است که همزمان با نوازندگی آوازش ضبط شده است. او مادر دیگر خوانندهٔ ایرانی خاطره پروانه بود.

زندگی 
پروانه در تهران و در خانواده‌ای از قشقایی‌های شیراز متولد شد. پروانه در دربار قاجار نزد اکرام‌الدوله آواز فراگرفت و مدتی هم شاگرد رضا قلی خان نوروزی بود. او در زمستان ۱۳۰۶ حدود ۱۰ صفحه ضبط کرد که در دومین اثرش در گوشه‌های زابل و منصوری صدای سه‌تار و آوازش را ضبط کرد. همسرش خیاطی از خاندان شیخ‌الاسلامی قزوین بود و به سل مبتلا بود پروانه نیز بر اثر سل در سال ۱۳۱۲ درگذشت و در گورستان ابن‌بابویه در جنوب تهران دفن شده‌است.

او دو فرزند، یک پسر و یک دختر به نام اقدس خاوری داشت که با نام هنری «خاطره پروانه»، خواننده بود.

شاعرانی همچون شهریار و ملک‌الشعرای بهار در مدح و مرثیهٔ او اشعاری سروده‌اند. مثال از بهار:

یا از شهریار:

جستارهای وابسته 
 خاطره پروانه
 سه‌تار

منابع 

خاک‌سپاری‌ها در ابن بابویه
خوانندگان زن اهل ایران
خوانندگان موسیقی سنتی ایرانی اهل ایران
درگذشتگان ۱۳۱۲
درگذشتگان به علت سل
زادگان ۱۲۸۹
زنان در موسیقی
قشقایی‌ها
موسیقی‌دانان اهل ایران
نوازندگان تار اهل ایران
نوازندگان سه‌تار اهل ایران