فهرست آثار درباره بهرام بیضایی

کار و زندگیِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ آثار و تأمّلاتِ بسیاری بوده است. برگزیده‌ای از شناخته‌ترین‌های این‌ها اینجا فهرست می‌شود.

سرآغازِ نگارش دربارهٔ بهرام بیضایی و کارش کمابیش به سرآغازِ کارِ نویسندگیِ خودِ بیضایی برمی‌گردد. بعضی از کسانی که نخستین بار در آغازِ دههٔ ۱۳۴۰ در نوشته به بیضایی و کارش اشاره کردند یا درباره‌اش مقاله نوشتند عبارتند از یحیی ذکاء، ژان-ژاک گوتیه، ایرج افشار، اکبر رادی و جلال آل احمد. (شاید نخستین بار که جایی مکتوب به نامِ بیضایی اشاره شده و منتشر شده باشد مجلّهٔ پُست تهران در خردادِ ۱۳۳۳ باشد. برخی گزارش‌های ساواک را نیز می‌توان از نخستین نوشته‌ها دربارهٔ بیضایی به شمار آورد.) سپس‌تر آوازهٔ بیضایی سبب شد تا موضوعِ نوشته‌ها و نقّاشی‌ها و شعرها و فستیوال‌ها و سخنرانی‌های فراوان شود. دانشگاهیان نیز اغلب در مملکت‌های فارسی‌زبان پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ بیضایی نوشتند که گاه به صورتِ کتاب نیز چاپ شده. با این همه، روی هم رفته بیشترِ آنچه دربارهٔ کار و زندگیِ بیضایی در زمانِ زندگیش گفته شده بیش و کم برگرفته از گفته‌های خودش بوده است. خاطراتِ مکتوب و ضبط‌شده نیز از منابعِ شناختِ بیضایی به شمار می‌رود، از راهِ نمونه خاطراتِ زین‌العابدین مؤتمن و عبّاس جوانمرد و عزّت‌الله انتظامی و پرویز ممنون و حمید سمندریان و هما روستا و جمشید لایق و ایرج زهری و داوود رشیدی و محمّد متوسلانی و ایرج پارسی‌نژاد و آیدین آغداشلو و شیدا قره‌چه‌داغی و عنایت‌الله بخشی و رضا کرم‌رضایی و منصور اوجی و لیلی گلستان و علیرضا خمسه و داریوش فرهنگ و محمّدعلی همایون کاتوزیان و امیر نادری و سوسن تسلیمی و غزاله علیزاده و بهروز غریب‌پور و عبّاس میلانی و پرویز پورحسینی و اسماعیل جمشیدی و زاون قوکاسیان و سیّد محمّد بهشتی شیرازی و فرشیده نسرین و آناهید آباد و بهاره رهنما. و همچنین است دانشنامه‌ها و تواریخِ نمایشِ نوین و سینما و ادبیات در ایران، از Histoire du cinéma iranien 1900-1999 محمّد حقیقت و فردریک سابورو تا نمایش‌های ایرانی کارِ صادق عاشورپور و تاریخ سینمای ایران کارِ جمال امید و A History of Persian Literature زیرِ نظرِ احسان یارشاطر.

هنگامِ سرآغازِ قرنِ پانزدهمِ هجریِ خورشیدی بیضایی از نامدارترین پارسی‌گویان بوده و «هر گفتارش تفسیر می‌شود».

کتاب

به تفکیکِ کار

دربارهٔ کتاب‌ها 

مترسکها در شب و عروسکها

آرش

پهلوان اکبر می‌میرد

نمایش در ژاپن

نمایش در ایران

دیوان بلخ

نمایش در چین

عیّار تنها

اشغال

روز واقعه

فتحنامه‌ی کلات

دیباچه‌ی نوین شاهنامه

پرده‌ی نئی

فیلم در فیلم

سیاوش‌خوانی

هیچکاک در قاب

چشم‌انداز

مقصد

افرا، یا روز می‌گذرد

ایستگاه سلجوق

شبِ هزارویکُم

ریشه‌یابیِ درخت کهن

هِزاراَفسان کجاست؟

چهارراه

ماهی

دربارهٔ فیلم‌ها 

رگبار

سفر

غریبه و مه

کلاغ

چریکه‌ی تارا

مرگ یزدگرد

باشو، غریبه‌ی کوچک

شاید وقتی دیگر

مسافران

گفتگو با باد

سگ‌کُشی

وقتی همه خوابیم

دربارهٔ سخنرانی‌ها 

«در موقعیت تئاتر و سینما»

عمومی

دفتر 
 پویا، پروین. دستور بیضائی.
 نظرزاده، رسول. تن‌پوشی از آینه: ساختمایه‌ی نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی (۱۳۸۴)
 
 
 
 
 

یادنامه
 قوکاسیان، زاون (گردآورنده). مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی.
 تواضعی، جابر (گردآورنده). سر زدن به خانه‌ی پدری.

نویسندگانِ کم‌شناخته‌ای چون سهیلا نجم و مصطفی زمانی‌نیا و ایرج افشاری اصل و آذر مهرابی و رضا ترنیان و شمیم شهلا و مریم افشار و الهام باقری و فرشید قلی‌پور و محمود صباحی و سعید رضوی و حسن امیرخانی و آزاده سعیدی مقدم و فاطمه شفیع خانی و منیر کی‌احمدی و سارا آصفی و دیگرانی نیز کتاب‌هایی دربارهٔ بیضایی منتشر کرده‌اند. منصور خلج و اسدالله غلامعلی و فرشید ابراهیمیان و سروش طاهری اول و صمد رستمی و محمّد بقایی و حسین فرّخی و ندا خوینی و محمّد اصغرزاده هم از نویسندگانی هستند که در بخش‌هایی از کتاب‌هاشان به بیضایی و کارش پرداخته‌اند.

مقاله 
 
 آغداشلو، آیدین. «با بغضی در گلو» در کتاب سال‌های آتش و برف.
 امجد، حمید. «بیضاییِ معاصر».
 
 
 پرتوی، نصرت. «زن، شعر همیشهٔ آثار بیضایی».
 
 
 دولت‌آبادی، محمود. «بهرام بیضایی» در کتابِ میم و آنِ دیگران.
 دهباشی، علی. «بهرام بیضایی و تئاتر ملی».
  و نیز در کتاب دستی از دور.
  (سالِ ۱۳۹۵ با عنوانِ «برای زادروز بهرام بیضایی» در نامه‌های اکبر رادی آمد.)
 
 رحمانیان، محمّد. «بهرام بیضایی؛ نمایشنامه‌نویس».
 شمسایی، مژده. «بیضایی از نزدیک‌ترین فاصله».
 
 کیانیان، رضا. «بازی برای بیضایی» در کتاب بازیگری.
 
 نجیب، ابوالفضل. «بهرام بیضایی، ادبیات مدرن و سرگشتگی تاریخی زن»
 

 
 Stümpel-Hatami, Isabel. "Sindbads Achte Reise: Geschichte und Gegenwart im Werk Bahram Beizai's am Beispiel eines frühen Dramas" in Gesellschaftlicher Umbruch und Historie im Zeitgenossischen Drama der Islamischen Welt
 Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." Critical Perspectives on Modern Persian Literature. Edited and Compiled by Thomas M. Ricks. Washington, D. C: Three Continents Press. 1984.

همچنین مقالات فراوانی اغلب بی امضا در روزنامهٔ کیهان دربارهٔ بیضایی چاپ شده است. روزنامهٔ کیهان و روزنامهٔ شرق از نشریّاتی هستند که در دوران متأخّر کار بیضایی فراوان به وی پرداخته‌اند، یا بیضایی را بهانهٔ مشاجرهٔ قلمی با همدیگر کرده‌اند.

ویژه‌نامه 
 فیلم و سینما، شمارهٔ ۲
 سیمیا، شمارهٔ ۲
 آزما، شمارهٔ ۱۰۹
 دفترهای تآتر نیلا، شمارهٔ ۱۵
 کاج، شمارهٔ ۲ و ۳
 فرهنگ امروز، شمارهٔ ۲۶
 چلچراغ، شمارهٔ ۷۷۹

 Iranian Studies, Vol 46, No. 5

رساله 
 سعیدی امجد، حمید. بررسی مبادی تجدّد و درام ایرانی همراه با طرح خوانشی از آثار بهرام بیضایی.

 Talajooy, Saeed Reza. Mythologizing the Transition: A Comparative Study of Bahram Beyzaee and Wole Soyinka.
 Vatanabadi, Shouleh. Gholam Hossein Sa'edi & Bahram Beyzai: Censorship in Iranian Drama in the 1960's and 1970's.

ادب جمیل 

 م. آزاد. «عصر». (زمستانِ ۱۳۴۱)
 م. آزاد. «مباحثات». (پاییزِ ۱۳۴۲)
 
 اسماعیلی، بشیر. «تذکره شیخنا و استادنا بهرام بیضایی» در ضمیمه طنز روزنامهٔ قانون.
 گودرزی، شکرخدا. «استوار بر پیمان خویش».

نمایش 
 مساوات، محمّد. بیضایی. (۱۳۹۴، چاپِ ۱۳۹۸)

فیلم 

 یک فیلم در وست‌دویچر روندفونک
 مسافران در راه
 پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کُشی
 ریشه‌ها
 Cinema of Fire (۲۰۰۲ میلادی)
 زنانِ هزاراَفسان . . . (۱۳۹۲؛ )
 چریکه‌ی بهرام یا ایمان به قدرت تصویر
 Bahram Beyzaie: A Mosaic of Metaphors (۲۰۱۹)
 عیّار تنها (۲۰۲۰ میلادی)
 اعتراضِ بهرام بیضائی (۱۳۹۹؛ )
 سفری به دنبال هویت (۲۰۲۱ میلادی)

عکس 

 پرتره، فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)
 پرتره، مریم زندی (در کتابِ چهره‌ها)
 پرتره، مهرداد اسکویی (در کتابِ یاد و نگاه)
 پرتره، علیقلی ضیایی (در شمارهٔ ۱۲۱ بخارا)
 پرتره، حمیدرضا فرامرزی (در کتاب‌های هنرمندان در قاب سیاه و سفید و در کنار برترین هنرمندان معاصر و سایه‌های سپید (۱))
 چند عکس در جزیرهٔ کیش، ناصر تقوایی
 پرتره، پرویز جاهد

نیز نمایشگاه‌ها و کتاب‌هایی از عکس‌های پشت صحنهٔ کارهای بیضایی برگزار و منتشر شده است − از جمله نمایشگاهی از عکس‌های عزیز ساعتی و کتابی از عکس‌های جمشید بایرامی.

گفتگو 
 «جایگاه بیضایی در سینمای ما» در بهاری، مسعود. مرد آرام پرده نقره‌ای: مجموعه مقالات و نقدهای سینمایی (۱۳۹۷). تهران: انتشارات افراز. به کوششِ احمدرضا بشیری. (گفتگوی روبرت صافاریان و امیر پوریا و رضا درستکار و مسعود بهاری)
 
 «شناخت بیضایی برای جهان دشوار است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با امید روحانی
 «زبان بیضایی، شعر است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با عبّاس جوانمرد
 گفتگوی امیر پوریا و افشین هاشمی در بیست‌ویکمین برنامه آپاراتچی
 مجموعهٔ پادکستِ ابدیت و یک روز به مناسبتِ هشتادسالگیِ بیضایی

آثارِ تجسّمی 
یگانه شمایلِ بیضایی در معابرِ عمومی تا سالِ ۱۴۰۰ تصویرِ ابلقِ نیمرخی در بالای شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران بوده است.
 محصّص، اردشیر. طرح چهرهٔ بهرام بیضایی.
کاریکاتورهای فراوانی نیز از بیضایی کشیده شده که اغلب در مجلّات سینمایی منتشر شده، از جمله از مانا نیستانی.

فستیوال‌ها 
فستیوال‌ها و جایزه‌هایی به نام بیضایی برگزار شده است، که از آن میان می‌توان جشنوارهٔ ارغنون به سال ۱۳۹۵ و جشنواره ملّی تئاتر بهرام بیضایی و مجموعه سخنرانی‌های دانشگاهِ سنت اندروز (۲۰۱۷) به افتخار بیضایی را نام برد.

به مناسبتِ ده سال مربّی‌گری بیضایی در دانشگاه استنفورد برنامهٔ ایران‌شناسیِ این دانشگاه کنفرانسی در ژوئیهٔ ۲۰۲۱ میلادی برگزار کرد.

جستارهای وابسته 
 فهرستِ آثارِ بهرام بیضایی

پانویس

توضیحات

ارجاعات

منابع 
 فهرست مقالات فارسی در زمینهٔ تحقیقات ایرانی
 فهرست مقالات فرهنگی در مطبوعات جمهوری اسلامی ایران (فهرست مقالات فارسی در مطبوعات جمهوری اسلامی ایران)

پیوند به بیرون 
 کتاب‌ها دربارهٔ بهرام بیضایی در کتابخانهٔ باز
 
 

بهرام بیضایی
بیضایی