گویش تونی

گویش تونی در شرق ایران رایج است و زیر مجموعه‌ای از زبان فارسی نو می‌باشد ولی به دلیل تفاوت ساختاری که در صرف افعال، جمله‌بندی، وزن و ادای واژگان دارد درک آن را برای شنونده ناآشنا بسیار دشوار می‌نماید. افرادی که با این گویش تکلم می‌کنند، بیش از صد هزار نفر برآورد می‌شود.

محدوده جغرافیایی گویشوران 
 استان خراسان جنوبی: شهرستان فردوس
 استان خراسان رضوی: شهرستان گناباد
 استان خراسان جنوبی: شهرستان سرایان

دستور زبان 
برخی از افعال ساده در این گویش به صورت مرکب به کار می‌روند مانند:

برخی افعال مرکب در این گویش به صورت پیشوندی به کار می‌روند مانند:

نکته دیگری که در این گویش بسیار به چشم می‌خورد پیشوندهایی است که بر سر اغلب افعال قرار می‌گیرند:
 پیشوند «وا» در اکثر افعال در حالت امر به جای پیشوند «ب» به کار می‌رود مانند:

 پیشوند «ور» که اغلب به جای «بر» در فعل امری بکار می‌رود مانند:

 پیشوند «د» که هم در حالت امری و هم در حالت غیر امری به کار می‌رود مانند:

 پیشوند (ب-م) مانند فارسی کهن دری برای منفی کردن بر سر افعال می‌آید مانند:

 پیشوند (ب-ن) برای برخی از افعال نفی به کار می‌رود مانند:

افعال و مصدرها و ضمایر

ضمایر 
ضمایر شخصی و ضمایر اشاره

افعال 
گذشته فعل نشستن

حال فعل نشستن

آینده فعل نشستن

آواشناسی گویش تونی 
در برخی واژگان حرف "خ"به جای صامت"ق" به کار می‌رود
مانند:

در برخی واژگان حرف "ب" حذف و تبدیل پیشوند افعال به صورت گذشته خود " v" به کار می‌رود مانند:

در برخی واژگان حرف "پ" به حرف "ف" تغییر نیافته و به صورت گذشته خود به کار می‌رود مانند:

واژگانی که با شین یا سین شروع می‌شوند صدای اُ یا اِ به کار می‌روند مانند:

در برخی از واژگان حرف"و" به جای "ف" استفاده می‌شود مانند:

در برخی از واژگان صامت‌های "ت" و "ن" حذف می‌شود مانند:

برخی واژگان ساده به صورت مرکب به کار می‌روند که عموماً از ترکیب اسم + مصدر یا پیشوند + اسم یا به صورت ترکیبی از مضاف + مضافٌ‌الیه ساخته می‌شوند مانند:

واژگان 
برخی واژگان این گویش کهن با زبان‌های ایرانی غربی همچون لری مشترک است.

اشعار 
مهم‌ترین اثر مکتوب و به جامانده از این گویش دیوان میرتونی مربوط به سده نهم هجری قمری است. دو بیت از اشعار میر تونی

صداها در گویش تونی 
واژه‌هایی که برای صداهای مختلف به کار می‌روند، این واژه‌ها در اکثر موارد با اضافه شدن ساکن «سین» و «تا» ساخته می‌شوند.

جستارهای وابسته 
 تون
 شهرستان فردوس
 اسماعیلیان
 قهستان

پانویس

منابع 
 یاحقی، محمد جعفر، فردوس/تون، تاریخی جغرافیا، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی ،۱۳۷۳
 محمودزاده، ناهید، گویش تونی (فردوس)، همیاران جوان، ۱۳۸۵

فردوس
گویش‌های زبان فارسی