دودمان ملیک شاه‌نظریان

دودمان ملیک شاه‌نظریان یکی از کهنترین خاندانهای ارمنی که قدمتی حدود پانصد سال دارد «خاندان شاه‌نظریان شاپورزاده» است. این خاندان یکی از پنج ملیک ارمنی قره‌باغ بوده‌است. این خاندان در آغاز مُلک‌های سرزمینی بودند که بین ساحل شرقی دریاچه سوان و شهر گنجه واقع شده بود و محل حکومت آن‌ها «مزرع» نام داشت. دانسته نیست این دودمان از چه تاریخی مُلک‌های این ناحیه بودند.

فرمان شاه طهماسب صفوی 
نخستین سند در مورد این خاندان مربوط به سال ۱۵۲۳ میلادی است. در روزگار پادشاهی شاه طهماسب یکم، ملیک شاه‌نظریان نامه‌ای به شاه نوشت و به استناد مدارک مالکیتی که داشت تقاضای صدور فرمان مالکیت خود را بر آن اراضی کرد. شاه فرمانی مبنی بر تأیید مالکیت او بر آن نواحی صادر کرد. متن فرمان به شرح زیر بود:

تاریخ 
یکی از سرداران شاه عباس اول که در نبرد با سپاهیان عثمانی رشادت بسیاری انجام داده و فتوحاتی کرده بود، ملیک شاه‌نظریان بود. او با صد سوار به پانصد تن از سپاهیان عثمانی حمله کرد؛ تعدادی از آنان را کشت و تعدادی از سرکردگان آنان را اسیر کرد و همراه با غنائم بسیار خدمت شاه عباس برد. «آنتونیو دوگوه آ» در این مورد چنین می‌نویسد:

شاه عباس از رشادت و جنگاوری ملیک شاه نظر بسیار خشنود شد و در فتح‌نامه آذربایجان از او به نیکی یاد کرد.

شاه عباس در سال ۱۵۹۲ میلادی سنان پاشا را در نزدیکی شهر سوان به سختی شکست داد و به مزرع ملیک شاه نظر محل حکومت او رفت. آراکل داوریژتسی در کتاب خود به نام «تاریخ داوریژتسی» می‌نویسد:

ملیک شاه‌نظر دارای دو فرزند بود به نام‌های «ملیک کمال» و «ملیک یاوری». ملیک کمال همانند پدر شجاع و جنگاور بود. شاه عباس به دلیل رشادت وی در جنگ با سپاهیان عثمانی چند روستا را به عنوان پاداش به او بخشید. در روزگار پادشاهی شاه عباس دوم، ملیک یاوری درگذشت. فرزند ملیک کمال، «ملیک زادور» و فرزند زادور «ملیک شاه‌نظر دوم» بود. ملیک شاه‌نظر دوم در اصفهان در دربار شاه سلطان حسین خدمت می‌کرد.

«علی پاشا»، فرمانده سپاهیان عثمانی در قره‌باغ که از نامی‌ترین سرداران عثمانی و مقرش شهر گنجه بود، چون از حرکت نادرشاه به سوی گنجه آگاه گشت به این شهر پناه برد و به قلعه داری پرداخت. چون آن ایام مصادف با زمستان بود فرمانده سپاه عثمانی دستور داد سربازانش در منطقه قره‌باغ در خانه‌های ارمنیان سکونت گزینند. ملیک‌های ارمنی قره‌باغ که «ملیک حسین شاه‌نظریان» یکی از آنان بود، تصمیم گرفتند هم‌زمان با نزدیک شدن نیروهای نادرشاه، سربازان عثمانی ساکن قره‌باغ را از بین ببرنند. در شب اول روزه، ارمنیان سراسر قره‌باغ در ساعت معین نیروهای عثمانی را نابود کردند و نادرشاه بدون کوچکترین نبردی قره‌باغ را به تصرف درآورد. «آنا-خاتون» زن ملیک حسین شاه‌نظریان قیام بخشی از منطقه قره‌باغ را رهبری کرد و «گایانه» دختر او نیز «سلیمان بیگ» یکی از فرماندهان عثمانی را با دشنه از پای درآورد. نادر شاه پس از تصرف گنجه به ملیک‌های قره‌باغ تن‌پوش‌های گرانبها اهدا کرد.

جستارهای وابسته 
 ملک‌های قره‌باغ
 دودمان ملیک حسن جلالیان

منابع 

ملیک‌های ارمنی
خانواده ملیک شاه‌نظریان
درگذشتگان ۱۷۹۲ (میلادی)
نجیب‌زادگان اهل ارمنستان
اهالی ایران صفوی در سده ۱۷ (میلادی)