محمد حیدری ملایری

محمد حیدری ملایری (زاده: ١٠ اردیبهشت ۱۳۲۶ ملایر - درگذشته: ١٠ اسفند ۱۴۰۱ برابر ١ مارس ٢٠٢٣ در پاریس) فیزیک‌دان و اخترشناس اهل ایران بود که از سال‌های پایانی دهه‌ی ١٣۵٠ (١٩٧٠ م.) بیشتر عمر خود را در فرانسه گذراند و در آنجا زندگی و پژوهش کرد. وی در حوزه زبان‌شناسی و گویش‌ها نیز فعالیت داشت. یکی از دستاوردهای دکتر محمد حیدری‌ملایری در رابطه با جرم بیشینه ستارگان بود. وی همچنین به زبان‌شناسی و تاریخ نیز علاقه داشت و با زبان‌های فارسی باستان، فارسی میانه، پارتی، اوستایی، سنسکریت، یونانی، و لاتین آشنایی داشت، و دربارهٔ بیست گویش زبان فارسی پژوهش و مطالعه کرد. بسیاری از علاقمندان به نجوم و آسمان شب، 
محمد حیدری ملایری را پیش از حضورش در جایگاه یک اخترشناس حرفه ای، با ترجمه های روان او از دو کتاب پایه ی اخترشناسی به نام "ستاره ها" (زیم و بیکر) و "شگفتی های آسمان شب" (زیگل) و نیز کتاب "ستاره ای به نام خورشید" (گاموف) می شناسند. 

دکتر محمد حیدری ملایری در رصدخانه پاریس به عنوان پژوهشگر فعالیت داشت. وی سرپرست گروهی از اخترفیزیک‌دانان بین‌المللی بود که پیدایش ستارگان پرجرم و تأثیر این ستارگان بر پیرامون‌شان را می‌پژوهند. همچنین نتایج مطالعات و پژوهش‌های چند سال اخیر او برپایه داده‌هایی بود که او با به‌کاربردن تلسکوپ فضایی هابل، متعلق به سازمان ناسا، به دست آورد. وی در سال ۱۳۶۴ خورشیدی (۱۹۸۵ میلادی) به گروه اخترشناسان رصدخانه جنوبی اروپا (ESO) پیوست که در شیلی قرار دارد. اقامت او در شیلی ۷ سال به طول انجامید و در ضمن فعالیت‌های پژوهشی‌اش از ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۰، معاونت دپارتمان اخترشناسی رصدخانه اروپایی را هم به‌عهده داشت. وی همچنین مقالاتی در حوزه ستاره‌شناسی نوشت. محمد ملایری همچنین یک واژه‌نامه چندزبانه اخترشناسی و اخترفیزیک نیز تألیف کرد.

زندگی 
محمد حیدری ملایری در ١٠ اردیبهشت سال ۱۳۲۶ در ملایر زاده شد. او کلاس‌های اول و دوم دبستان را در ملایر گذراند و سپس با خانواده‌اش به تهران کوچید. وی در سال ۱۳۴۵ کارشناسی خود را در رشتهٔ فیزیک از دانشگاه تهران دریافت کرد. سپس به سربازی رفت و بازهٔ دو سال را در خدمت سربازی با درجهٔ ستوان دوم در رستهٔ توپخانه گذرانید، او سه سال هم در مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین به ویراستاری کتاب‌های وابسته به دانش فیزیک پرداخت و در این بازه، خود نیز بیش از ۱۰ عنوان کتابِ فیزیک و اخترشناسی را از انگلیسی به فارسی برگرداند. در سال ۱۳۵۳ (١٩٧۴ م.) با بورس دولت فرانسه به پاریس رفت تا در رشته‌های اخترشناسی و اخترفیزیک در دانشگاه پاریس درس بخواند. او در سال ۱۳۵۸ (١٩٧٩ م.) مدرک دکترای سیکل سوم خود و سپس در سال ۱۳۶۲ (١٩٨٣ م.) دکتری دولتی را - که بالاترین مدرک تحصیلی در فرانسه به‌شمار می‌رود - از دانشگاه پاریس گرفت. در سال ۱۳۵۹ (١٩٨٠ م.)، موفق به دریافت کرسی رسمی «اخترشناس» در رصدخانه پاریس شد. حیدری ملایری در سال ۱۳۶۴ (١٩٨۵ م.) با گذراندن کنکور به گروه اخترشناسان رصدخانه بزرگ اروپا (ESO) پیوست که در کشور شیلی در آمریکای جنوبی جای دارد. او به مدت ۷ سال تا سال ۱۳۷۱ (١٩٩٢ م.) در آنجا به پژوهش مشغول بود.

اخترفیزیک 
دکتر محمد حیدری ملایری در سال ۱۳۶۲ (١٩٨٣ م.) در جریان پژوهش‌های پایان‌نامه دکتری خود، جسم‌های ناشناخته‌ای را در دو کهکشان همسایهٔ ما (که ابرهای ماژلان Magellanic Clouds خوانده می‌شوند) کشف کرد. پیش‌تر پنداشته می‌شد که این جسم‌ها ستاره‌اند، ولی او نشان داد که آن‌ها سحابی‌های خاصی هستند که توسط ستارگان پُرجرمِ نوزاد به وجود آمده‌اند. از آن زمان تا پایان عمر، بخش برجسته‌ای از فعالیت‌های او بر روی این جسم‌ها متمرکز بود. نتیجهٔ پژوهش‌های او در بیش از ۱۰۰ مقالهٔ علمی به چاپ رسیده است.

«جِرمِ بیشینهٔ ستارگان» یکی دیگر از نتیجه‌های پژوهش‌های علمی و جالب دکتر محمد حیدری ملایری به‌شمار می‌رود. پیشتر پنداشته می‌شد که ستارگان می‌توانند جرمی تا حدود ۵۰۰ برابر جرم خورشید داشته باشند اما حیدری ملایری نشان داد که چنین ستاره‌هایی وجود ندارند و ستاره‌های پُرجرم‌تر از ۱۲۰ برابر جرم خورشید در واقع یک ستاره نیستند، بلکه گروهی از ستارگان کم‌جرم‌اند که چون بسیار تنگاتنگ هم جای گرفته‌اند، ما آن‌ها را یک ستاره می‌پنداشتیم.

زبان‌شناسی 
دکتر محمد حیدری ملایری افزون بر اخترشناسی، به زبان‌شناسی و تاریخ نیز علاقه داشت و در این زمینه‌ها فعالیت داشت. به‌ویژه در زبان‌شناسی تطبیقی و ریشه‌شناسی زبان‌های هندواروپایی. او افزون بر زبان‌های معاصر یعنی پارسی نو، انگلیسی، فرانسوی، و آلمانی به زبان‌های پارسی میانه (پهلوی)، فارسی باستان، اوستایی، سنسکریت، یونانی و لاتین آشنایی کامل داشت و پیرامون بیش از ۲۰ زبان و گویش ایرانی مطالعه کرده بود. او سال‌ها دربارهٔ سیستم اصطلاح‌شناسی علمی در زبان فارسی می‌پژوهید. نتیجه این کوشش‌ها، ساختن «فرهنگ ریشه شناختی اخترشناسی و اختر فیزیک» به زبان‌های انگلیسی – فرانسه – فارسی است. همچنین ویدیوهای بسیاری از او دربارهٔ اصطلاح‌شناسی علمی زبان فارسی و پیشینه زبان فارسی در دسترس است.

آثار 
از دکتر محمد حیدری ملایری نزدیک دویست مقاله‌ی علمی و پژوهشی و نزدیک به ده جلد کتاب علمی به چاپ رسیده است. وی از آغاز جوانی در زمینه‌ی ترجمه‌ی کتاب‌های علمی نیز فعال بود و دست کم هشت جلد کتاب را به زبان پارسی ترجمه کرد از جمله:ستاره‌ای به نام خورشید اثر جورج گاموف. 

فهرست کامل آثار او در سایت رسمی او دیده می‌شود.

نقد فرهنگ ریشه‌شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک 
فرهنگ ریشه‌شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک با استقبال فراوان مرکزهای علمی و اخترشناسی روبرو شد به ویژه به دلیل فراهم کردن تعریف و تبیین مفهوم‌های علمی در یک یا دو بند (پاراگراف) و به دست دادن برابرهای انگلیسی و فرانسوی و پارسی آنها. مواد زبان‌شناسیک و ریشه‌شناسیک عرضه شده در درآیه‌های این فرهنگ دستاورد چند دهه پژوهش حیدری ملایری در زمینه‌ی ریشه‌شناسی به ویژه در زبان‌های ایرانی (اوستایی، پارسی کهن، پارسی میانه، و دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی) است. 

او برای بسیاری از واژگان علمی، برابر هایی (معادل) ساخته است، برای نمونه او برای رصد برابر "نِپاهِش"، رصدخانه برابر "نِپاهِشگاه"، برای مقیاس برابر "مَرپِل"، برای ثابت (ریاضی یا فیزیکی) برابر "پایا"، برای میان ستاره ای برابر "اندراختری"، برای قضیه (ریاضی و فیزیک) برابر "فربین"‌، برای سیستم برابر "راژمان"، برای دقیق برابر "پرَسون" و برای مختصات برابر "هَمارا" را ساخته است.

بزرگمهر لقمان به نقد فرهنگ ریشه‌شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک و شیوهٔ کار محمد حیدری ملایری در زمینهٔ واژه‌سازی و واژه‌گزینی پرداخت و ایرادهایی وارد کرد از جمله: 

 نودساتیریان؛ سخنی چند دربارهٔ واژه‌سازی و واژه‌گزینی اندر زبانِ پارسی : اوستا‌نمایی 
 ایرانی‌نماهای فرنگی یا فرنگی‌سازیِ پارسی 
 دژآگاهی از زبان‌های آریایی (هندوایرانی) 
 پشت یافتن از واژه‌نامه‌های ریشه‌شناختی 
 واژه‌سازیِ بیرون از دستور 
 نادیده گرفتنِ دستگاهِ آواییِ پارسی 
 گویش‌نمایی و واژه‌های شترگاوپلنگ 
 سخنی دربارهٔ دبیره‌

پانویس

پیوند به بیرون 
 بحثی دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی azargoshnasp.net
 فرهنگ ریشه‌شناسی اخترشناسی-اخترفیزیک به زبان‌های انگلیسی، فارسی و فرانسوی از دکتر محمد حیدری ملایری obspm.fr
  Painting with oxygen and hydrogen obspm.fr/IMG
  Mohammad Heydari-Malayeri as member of HCS .obspm.fr
  Massive Infant Stars Rock Their Cradle .obspm.fr
 صفحه دکتر حیدری ملایری در فیس-بوک شامل ویدئوها و برابرهای پارسی برای واژه های عمومی و غیرتخصصی

اخترشناسان اهل ایران
اهالی پاریس
اهالی ملایر
زبان‌شناسان اهل ایران
ستاره‌شناسان سده ۲۰ (میلادی)
ستاره‌شناسان سده ٢١ (میلادی)
فرهنگ‌نویسان اهل ایران
فیزیک‌دانان اهل ایران
نویسندگان مرد اهل ایران