خاقان

خاقان، واژه‌ای معرب، برگرفته از شکل ترکی باستان قاغان یا کاغان (خط اورخون: 𐰴𐰍𐰣, kaɣan / Qağan) است. این عنوان در ادبیات فارسی میانه به‌صورت خاگان یا خاکان ثبت شده‌است. مغولان قاغان را به‌صورت‌های هاآن، خاآن و قاآن (, Khaan مغولی سنتی: , Qa(gh)an) تلفظ می‌کنند. معنای قاغان «حاکم عالی‌مقام» است و در زبان‌های ترکی و مغولی به‌عنوان برابری برای واژه امپراتور شناخته می‌شود. نمونه بارزش امپراتوری مغول بود که فرمانروایانش عنوان «قاآن» را برای خود برگزیدند. کارکرد مقام خاقان در ساختارهای متکی بر قبیله‌سالاری، شامل ایجاد اتحاد میان قبایل گوناگون، گسترش اتحادیه قبایل، ریاست شورای قبایل، ارتقای زیست اجتماعی قبایل و نظایر این‌ها بود. بدین گونه جایگاه خاقان به‌مثابه «خانِ‌خانان» یا «خان اعظم» تعریف می‌شد.

ریشه زبانی 
منشأ واژه‌های خاقان و خان احتمالاً ترکی است. بااین‌حال برخی از زبان‌شناسان منشأ این واژگان را از زبان‌های کره‌ای یا زبان‌های چینی دانسته‌اند. گروهی نیز برای این واژگان خاستگاه نیامغولی (Proto-Mongolian) قائل شده‌اند؛ که بعدها به‌صورت وام‌واژه نخست به زبان‌های چینی و سپس به سایر زبان‌ها راه یافته‌است. نظریه‌هایی دربارهٔ ارتباط واژه قاغان (خاقان) با زبان‌های ینی‌سئیایی و زبان‌های ایرانی شرقی نیز وجود دارد. دست‌کم منشأ عنوان «خاتون» که برابر مؤنث عنوان خاقان محسوب می‌شود به زبان سغدی، یکی از زبان‌های ایرانی شرقی بازمی‌گردد.

تاریخچه 
این عنوان را نخستین‌بار منابع چینی سده سوم میلادی برای حاکمان کنفدراسیون عشایری شیان‌بئی ثبت کرده‌اند. گروه نامبرده احتمالاً از نظر زبانی با مغولان امروزی در پیوند بودند. در سده چهارم میلادی خاقان عنوان رسمی حاکمان خاقانات روران شد و سپس گوک‌ترک‌ها پس از سرنگونی روران‌ها در طول سده‌های ششم تا هشتم میلادی به استفاده از این عنوان ادامه دادند. در دوره شکوفایی امپراتوری‌های ترک‌تبار، از خاقانات اویغور در فلات مغولستان تا قلمروی تورگش در آسیای داخلی، از دولت خزرها در قفقاز شمالی تا دولت قراخانیان در فرارود، خاقان عالی‌ترین عنوان یک فرمانروا به‌حساب می‌آمد. گاه در منابع اسلامی شاهان چین و تبت نیز خاقان خوانده شده‌اند.

باوجود پیوند عمیقی که میان عنوان خاقان و سنت‌های فرمانروایی ترکی وجود داشت، تعدادی از دودمان‌های ترک‌تبار که در جهان اسلام به قدرت رسیدند از بکارگیری این عنوان خودداری کردند و عناوین اسلامی برگزیدند. غزنویان و سلجوقیان نمونه‌های بارز این موضوع بودند که عنوان اسلامی «سلطان» را برای خود ترجیح دادند. عناوینی که ریشه در سنت‌های ایرانی داشت نیز به‌کار می‌رفت. برای نمونه بر تعدادی از سکه‌های سلجوقی عنوان «شاهنشاه» در کنار نام و سایر عناوین افتخاری فرمانروایان سلجوقی ثبت شده‌است. تا سال‌های آغازین سده سیزدهم میلادی، هر دو عنوان خان و خاقان از عناوین رایج میان سران قبایل مغول بودند. در زمان چنگیز خان ولی برای این دو عنوان تفاوت مرتبه ایجاد شد و خاقان عنوانی گشت که تنها برای فرمانروای تمامی قبایل مغول اختصاص داشت.

خاقان از عناوین رسمی سلاطین امپراتوری عثمانی محسوب می‌شد و بر سکه‌های آنان به‌صورت عبارت «سلطان البرین و خاقان البحرین السلطان ابن السلطان» به‌کار می‌رفت. شاهان قاجار از زمان فتحعلی‌شاه از عنوان خاقان به‌عنوان یکی از عناوین رسمی خود در کنار دو عنوان دیگر یعنی شاهنشاه و سلطان استفاده می‌کردند. پیش از قاجارها، در منابع مکتوب دوره‌های صفوی و افشار نیز گاهی از پادشاهان این دودمان‌ها با عنوان خاقان یاد می‌شد. این عنوان در دوره پهلوی از اعتبار ساقط و ازنظر سیاسی منسوخ شد.

جستارهای وابسته 
 سنت ترکی-مغولی

منابع 

سران کشور
عنوان‌ها در ایران
عنوان‌ها
عنوان‌های پادشاهی
عنوان‌های رهبری ملی و قومی
عنوان‌های عثمانی
عنوان‌های نجیب‌زادگان