آرش (برخوانی)

آرش یک برخوانی است از بهرام بیضایی بر اساسِ داستانِ آرشِ کمانگیر. بیضایی آرش را نخست میانِ سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۷ نوشت. سپس در سال‌های ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۰ ویرایش و گسترده‌ترش کرد.

موضوع و داستان 

آرشِ بیضایی یکی از بازگفت‌هایی است که از پسِ شناساندنِ افسانهٔ کهنِ آرش در کتابِ داستان‌های ایران باستانِ احسان یارشاطر (۱۳۳۶) پیدا شد. بیضایی در گفتگویی گفته که «نوشتن آرش حتی تا حدودی عکس‌العمل من در مقابل «آرش» سیاوش کسرایی بود که آن موقع تازه چاپ شده بود»، یعنی واکنشی به نامدارترینِ این بازگفت‌ها در قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی. آرش یکی از نخستین‌هاست از سلسلهٔ ضدّقهرمان‌های آثارِ بیضایی.

بیضایی گمان می‌کرده که آرشِ کمانگیر ربطی داشته به آرجونا.

خلاصه 
آرشِ بیضایی قهرمان نیست و تیر را با عشق پرتاب نمی‌کند. او ستوربانی است که تیر را با بیزاری رها می‌کند و ناخواسته قربانی می‌شود و ناخواسته شهید و قهرمان می‌شود.

متن 
نویسنده نسخهٔ نخستینِ این کار را در جوانی بین سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۷ نوشت. سپس میان سال‌های ۱۳۳۸ و ۱۳۴۰ نسخهٔ گسترده‌تری از آرش آماده کرد. سرانجام سالِ ۱۳۴۲ آن را برای چاپ به کتاب ماه کیهان به سرپرستی جلال آل احمد سپرد. امّا کارِ این مجلّه به توقیف انجامید و شمارهٔ سوّمش، که آرش در او بود، هرگز منتشر نشد. این برخوانی سرانجام در تابستانِ ۱۳۵۶ توسّطِ انتشاراتِ نیلوفر چاپ و منتشر شد. تا حدود بیست سال آرش کتابی جداگانه بود و پی‌درپی چاپ می‌شد؛ تا آن که از سالِ ۱۳۷۶ همراهِ «اژدهاک» و «کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش» در کتابِ سه برخوانی به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعاتِ زنان چاپ شد. نیز در جلدِ یکُمِ دیوان نمایش (۱۳۸۲) نسخه‌ای باز هم بازنگری‌شده از آرش آمده‌است.

آرش به صورتِ کامل یا گزیده در بعضی گزیده‌های ادبی، مانندِ ادبیات فارسی حسن ذوالفقاری، نیز آمده‌است.

نمایش 
آرش بارها در ایران و جاهای دیگر به زبان‌های گوناگون به نمایش درآمده است. نیز اقتباس‌هایی از آن نوشته و بازی شده‌است. تنها اجرایش که نویسنده کارگردانی کرده آواخوانی آرش با اجرای مژده شمسایی و محسن نامجو در ژوئیهٔ ۲۰۱۳ در سالن آننبرگ دانشگاه استنفورد بوده‌است. محمّدرضا شجریان از تماشاکُنان این نمایشنامه‌خوانی بود.

در چاپ‌های اوّلیهٔ این متن اشاره شده که تمرین‌های این نمایش به خاطر کم‌آشنایی بازیگران با زبان فارسی دشوار شد و به انجام نرسید.

به دیگر زبان‌ها 
آرش به انگلیسی ترجمه شده و همراه چند نمایشنامهٔ دیگر در کتابی به نام Stories from the Rains of Love and Death چاپ شده‌است.

 Stories from the Rains of Love and Death: Four Plays from Iran. Bahrām Bayz̤āʼī, ʻAbbās Naʻlbandiyān, Mohammad Rahmanian. tr. Soheil Parsa, Brian Quirt, Peter Farbridge. Playwrights Canada Press, 2009. 

نمایشنامه آرش به زبان‌های انگلیسی، اسپانیایی و صربستانی برگردانده شده‌است و توسّط سهیل پارسا در کوبا، کلمبیا، بوسنی و کانادا با بازیگران بومی این کشورها به روی صحنه رفته‌است.

جستارهای وابسته 
 معصوم پنجم
 آرش ساد

پانویس

توضیحات

ارجاعات

منابع 
 بیضایی، بهرام. آرش. تهران: انتشارات نیلوفر، چاپ اوّل، ۱۳۵۶|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران
 بیضایی، بهرام. سه برخوانی. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان. چاپ اوّل، ۱۳۷۶|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران

پیوند به بیرون 

 

کتاب‌های ۱۳۵۶
کتاب‌های انتشارات نیلوفر
نمایشنامه‌های بهرام بیضایی
نمایشنامه‌های واقع‌شده در ایران