حقوق بشر در دولت شاهنشاهی ایران

دولت شاهنشاهی ایران، حکومت ایران در دورهٔ سلسله پهلوی، از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ بر ایران حکومت کرد. در آن دوره دو پادشاه این سلسله، — رضا شاه و پسرش محمدرضا پهلوی — از پلیس مخفی، شکنجه و اعدام برای فرونشاندن مخالفان استفاده کردند به طوری که سال ۱۳۵۴ سازمان عفو بین‌الملل ایران را یکی از بدترین کشورها در زمینه حقوق بشر معرفی کرد. سلسلهٔ پهلوی را گاهی یک «دیکتاتوری سلطنتی»، یا «حکومت یک‌نفره» می‌خوانند. بر اساس یکی از تاریخ‌های نوشته شده در خصوص استفاده از شکنجه توسط دولت در ایران، سوء استفاده از زندانیان طی حکمرانی پهلوی بسته به زمان متغیر بود.

با وجود این که که «تخطی شاه از قانون اساسی» و «پایمال کردن قوانین بنیادین و حقوق ایرانیان» یکی از شکایات و ادعاهای انقلابیون بود، برخی معتقدند که سابقهٔ حقوق بشری شاه از انقلابیونی که سرنگونش کردند بهتر است. به نوشتهٔ یرواند آبراهامیان مورخ سیاسی:

در حالی که بین ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۹ کمتر از ۱۰۰ زندانی اعدام شدند، بین سال‌های ۱۹۸۱ و ۱۹۸۵ بیش از ۷۹۰۰ نفر اعدام شدند… نظام زندان‌ها متمرکز شد و شدیداً گسترش یافت… زندگی در زندان در جمهوری اسلامی شدیداً بدتر از زمان پهلوی‌ها بود. یکی از بازماندگان هر دوی آنها می‌نویسد که تنها چهار ماه بودن در زندان اسدالله لاجوردی به اندازه چهار سال زندان ساواک سختی داشت. در ادبیات زندان دورهٔ پهلوی، واژگان رایج «بی‌حوصلگی» و «یکنواختی» بود. در ادبیات زندان جمهوری اسلامی این واژگان «ترس»، «مرگ»، «وحشت» و «کابوس» بودند.

محمدرضا پهلوی

کالبدشکافی 
ارزیابی‌های مورخان نسبت به عملکرد حقوق بشری شاه مهربانانه تر از گزارش‌های هم‌عصر او بوده‌است. تخمین زده شده 380, و نه ۱۵٬۰۰۰ تظاهرکننده در تظاهرات‌های خرداد ۱۳۴۲ در ایران کشته شدند، که برخی از آنان مسلح بودند. گزارشی تهیه شده (ولی منتشر نشده) از بنیاد شهید و امور ایثارگران دریافت کل کشته شدگان در ستیزهای بین تظاهرکنندگان و نیروهای ارتش/امنیتی شاه در جریان چهارده ماه بین اکتبر ۱۹۷۷ تا فوریه ۱۹۷۹ نه ۶۰٬۰۰۰ بلکه ۲۷۸۱ نفر بوده‌است. در اشاره به رقم "۶۰٬۰۰۰" کشته، اسپنسر تاکر مورخ نظامی ذکر می‌کند که «رژیم خمینی برای مقاصد پروپاگاندایی میزان تلفات انقلاب را شدیداً بیشتر از آنچه بود اظهار کرد.» تاکر توضیح می‌دهد که اجماع مورخان در خصوص میزان تخمینی تلفات انقلاب ایران (از ژانویه ۱۹۷۸ تا فوریه ۱۹۷۹)، ارقامی بین ۵۳۲ و ۲٬۷۸۱ نفر است.

به جای هزاران نفری که گفته شده مزدوران اسرائیلی شاه در جمعه سیاه در میدان ژاله کشته‌اند، اکنون به نظر می‌رسد ۸۴ نفر توسط سربازانی که ایرانی ولی اهل یک منطقه کردی بودند (کردی حرف می‌زدند نه عبری) کشته شده باشند. بنا به گفته عباس امانت مورخ:

تاکر می‌نویسد ۹۴ نفر در جمعه سیاه کشته شدند که از آنها ۶۴ نفر معترض و ۳۰ نفر نیروهای امنیتی بودند. ایران‌شناس ریچارد فولتس، به‌طور مشابه، ذکر می‌کند که، ۶۴ نفر در میدان ژاله کشته شدند.

یوهان بویکس، مؤلف فوکو در ایران، ۱۹۷۸–۱۹۷۹, ذکر می‌کند که «به نظر می‌رسد فوکو به این تعداد مبالغه شده تلفات در میدان ژاله، که توسط خود توده‌های انقلابی تبلیغ می‌شد باور داشته. هزاران نفر زخمی شدند، ولی محتمل نیست میزان تلفات بیش از صد کشته بوده باشد.».

پس از انقلاب، پایش داخلی و جاسوسی، استفاده از شکنجه و اظهار ندامت نه تنها برچیده نشد بلکه توسعه یافت. ساواک با یک وزارت اطلاعات بسیار بزرگتر جایگزین شد. مورخ سیاسی یرواند آبراهامیان جمهوری اسلامی ایران را با روسیه استالینیستی، چین مائوییستی و اروپای دوران انگیزیسیون در استفاده سازمان یافته شان از شکنجه برای اجبار زندان سیاسی به اظهار ندامت علنی در یک باشگاه می‌گذارد.

حقوق غیر مسلمانان 
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای حکومت پهلوی، جلوگیری از نقض حقوق غیر مسلمانان در ایران بود.

منابع 

 

حقوق بشر در ایران
دودمان پهلوی
ویکی‌سازی رباتیک