نمایش در ایران (کتاب)

نمایش در ایران کتابِ بهرام بیضایی در تاریخِ نمایشِ ایران است که معتبرترین پژوهش دربارهٔ نمایشِ سنّتیِ ایرانی شناخته شده است. این را صادق کیا همچون موضوعِ «رسالهٔ ختمِ تحصیلی» ِ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ بیضایی در دانشگاهِ تهران نپذیرفت، بیضایی در ۱۳۳۸ دانشگاه را ترک کرد، از ۱۳۴۱ انتشارِ سلسلهٔ مقالاتِ «نمایش در ایران» را آغاز کرد، و در ۱۳۴۴ مجموعش را به صورتِ این کتاب منتشر کرد − که، به قولی، شد «پایهٔ استوار تاریخ‌نویسی نمایش در ایران».

یک لغت‌نامهٔ مصطلحاتِ نمایشی هم ضمیمهٔ کتاب است که ارزشِ لُغوی دارد.

متن 
عبّاس جوانمرد به یاد آورده که «با اصرار و تأکید و سفارش» ِ فرّخ غفّاری بود که سلسلهٔ چهارده‌گانهٔ مقالاتِ «نمایش در ایران» در دورهٔ سوّمِ مجلّه موسیقی (از شمارهٔ ۶۲ تا ۷۷ به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲) منتشر شد؛ و سپس‌تر، در مهرِ ۱۳۴۴، مجموعِ این مقاله‌ها در کتابی به نامِ نمایش در ایران: با شصت تصویر و طرح و یک واژه‌نامه در چاپخانهٔ کاویان به سفارشِ نویسنده طبع شد. نکته‌هایی دربارهٔ مارافسایی و معرکه‌گیری در مقالات بود که در کتاب نیامد. این کتاب سال‌ها نایاب بود و به طورِ غیرقانونی تکثیر می‌شد، تا سرانجام در سالِ ۱۳۷۹ انتشاراتِ روشنگران و مطالعاتِ زنان با اجازهٔ اکراه‌آمیزِ بیضایی، که می‌خواست کتابش را بازبنویسد و به صورتِ جدیدی منتشر کند، چاپِ نویی ازش منتشر کرد.

مندرجات

«مقدمات» 
در این بخش بیضایی شش یا هفت علّتِ «کم‌رشدی» ِ نمایش در ایران را برمی‌شمارد.

«نمایش‌های پیش از اسلام» 
اساس نمایش های پیش از اسلام بر آیین هایی بوده است که در نزد اقوام به شکل دست جمعی و عمومی گرداگرد سنن و آداب روزگارانشان میگذشته است. متن مشخصی به عنوان نوشته‌ای نمایشی از آن روزگار باقی نیست . نمایشگران از سنت های شفاهی استفاده کرده و سینه به سینه این آیین های نمایشی را منتقل میکردند.

«نمایش‌های پس از اسلام»

«نقالی» 
نقالی عبارت است از نقل یک واقعه یا قصه ، به شعر یا به نثر، با حرکات و حالات و بیان مناسب در برابر جمع. نقالی از آن جهت که قصد القا اندیشه خاصی را با توسل به استدلال ندارد و از آنرو که با داستان های قهرمانی سر و کار دارد با خطابه متفاوت است.

«نمایشهای عروسکی» 
نمایشهای عروسکی را ما امروزه با به کار بردن دو عنوان یکی سایه بازی و یکی خیمه شب بازی از یکدیگر جدا میکنیم. اما در قدیم این دو گونه به دلیل شباهت های ظاهری مجموعه‌ی واحدی بشمار می‌رفته است.
در سایه بازی عروسک ها در برابر یک منبع نور حرکت میکنند و ما سایه آنها را میبینیم اما در خیمه شب بازی تماشاگر مستقیما عروسک های متحرک را با بعد و رنگ بر صحنه میدید نه سایه آنها را.

«تعزیه» 
«شبیه گردانی» یا «شبیه خوانی» یا «تعزیه» نمایشی بوده است در اصل بر پایه‌ی قصه‌ها و روایات مربوط به زندگی و مصائب خاندان پیامبر اسلام و خصوصا وقایع و فجایعی که در محرم سال ۶۱ هجری در کربلا برای امام حسین و خاندانش پیش آمد، ولی بزودی گسترش یافت و همه جنبه‌های داستانی و تفننی فرهنگ توده مردم را شامل شد.

«نمایشهای شادی‌آور»

«سرانجام»

«ضمیمه: واژه‌نامه‌ی نمایشی» 
یک واژه‌نامهٔ مختصرِ نمایش‌های ایرانی است در هفده صفحه.

در نظرِ دیگران 

صاحب‌نظرانی نمایش در ایران را پیش از انتشارش به صورتِ کتاب هم بررسیده بودند: مثلاً یحیی ذکاء در تنقیحش مقاله منتشر کرده بود. پس از انتشارِ کتاب ایرج افشار آن را «محتوی بر اطّلاعات مستند و مفیدی» وصف کرد. سپس‌تر درباره‌اش بسیار گفته شد. فرّخ غفّاری این کتاب را «بهترین تحقیق در بر گیرندهٔ تحول انواع نمایش‌های ایرانی از آغاز تا سال‌های ۱۳۳۰ شمسی» گفت و امیدوار بود ویراست «کاملتری» ازش فراهم و منتشر شود. مصطفی اسکویی آن را «گام دوم» (پس از بنیاد نمایش در ایرانِ ابوالقاسم جنّتی عطایی) در تاریخ‌نگاریِ نمایشِ ایران می‌دانست.

نمایش در ایران بسیارانی را تحتِ تأثیر قرار داد. بیضایی به جعلِ تاریخ و دزدیِ ادبی متّهم شد. این اثر سپس‌تر کتابِ درسیِ دانشگاهی شد و سالیانِ درازی به طورِ غیررسمی منتشر شد و دزدی‌های ادبی فراوانی ازش شد.

در صحنه‌ای از سریالِ آکتور این کتاب به دستِ علی همّتی (با بازیِ نوید محمّدزاده) دیده می‌شود.

ادامهٔ کار 
پژوهشِ بیضایی در نمایشِ ایرانی و تاریخش پس از این کتاب هم ادامه یافت، ولی کمتر منتشر شد. تا پایانِ قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی هم از دریغ‌های بیضایی فرصت نیافتن برای تکمیلِ نمایش در ایران بوده است.

به ایتالیایی 

 Beyzaì, Bahram. Storia del teatro in Iran. tr. Mani Naimi. Seattle. 2020.

پانویس

توضیحات

ارجاعات

منابع

پیوند به بیرون 

 
 اجرای نمایشِ نمایش در ایران
 گره زدن آموزش، پژوهش و آفرینش در خوانش نمایشی کتاب نمایش در ایران| خندیدن به آنچه سراسر درد است

جستارهای بهرام بیضایی
کتاب‌های ۱۳۴۴
کتاب‌های بهرام بیضایی
کتاب‌های درباره ایران
کتاب‌های زبان فارسی
کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۵ (میلادی)
کتاب‌های غیرداستانی درباره نمایش
مجموعه جستارها
نوشته‌هایی که نخستین بار به صورت سریالی منتشر شدند