لری جنوبی

لری جنوبی نام دسته‌ایی از گویش‌های زبان لری است. دانشنامه ایرانیکا،  فهرست لینگوییست و اتنولوگ گویش‌های لری را به دو شاخه لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌اند. گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا گویش لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و لری جنوبی که شامل (لری بویراحمدی، لری ممسنی، لری بهمئی ،لری طیبی  و...) و لری غربی که شامل لرستان ایلام و... است دسته‌بندی کرده‌است.برخی گویش‌های زبان لری مانند لری خرم‌آبادی نزدیکترین گویش این زبان به زبان‌های کردی است اما گویش‌های جنوبی زبان لری دارای تفاوت عمده در افعال، ضمایر، حروف اضافه و حتی گرامر با کردی و فارسی است. برای مثال علامت جمع در لری به سه گونهٔ " ئل، یل و گل " است که در فارسی وجود ندارد. حروف اضافه همچنین متفاوت است برای مثال؛ سی ← برای، نه ←را، وه ← از-به و… که متفاوت از کردی و فارسی‌اند. همچنین بسیاری از واژگان لری که تنها در زبان لری وجود دارند که در کردی و فارسی نیست.

لری جنوبی و لری بختیاری ۸۶ درصد به هم شباهت دارند. به دو روش می‌توان لری جنوبی را از لری بختیاری تشخیص داد:
 در گویش لری بختیاری ضمیر متصل سوم شخص مفرد و جمع که در فارسی"ش" است به صورت "س" تلفظ می‌شوند. مانند: بؤوخشش(اونو ببخش): بؤوخشس/ خوش (خودش): خوس. در لری جنوبی، "ش" همان "ش" تلفظ می‌شود.
 تلفظ متفاوت و تفاوت در برخی واژگان؛ برای مثال در لری بختیاری به مادر «دا»، ولی در لری جنوبی «دِی» یا «دای» گفته می‌شود.

جغرافیا 

لری جنوبی در پنج استان عمده تکلم می‌شود:
 کهگیلویه و بویراحمد: تمام استان
 خوزستان:شهرستان‌های: بهبهان، امیدیه، رامهرمز، صیدون، هندیجان، ماهشهر، رامشیر.آغاجاری
 فارس:اکثریت شهرستان های ممسنی،فراشبند،رستم، سپیدان، و بخش های کامفیروز شمالی،کامفیروز جنوبی،گله دار،سده و بخشی از جمعیت شهرستان های کازرون،اقلید،آباده،کوه چنار،مرودشت،بیضا،شیراز
 بوشهر:شهرستان های:دیلم، گناوه،دهستان انگالی،بخشی از دشتستان 
 اصفهان: بخش های پادنا و پادناعلیا،و شهر حنا

اصطلاحات 
 و خۆ گرۆتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakhỏ gerỏtan
 آمخته وابیدن:عادت کردن، آموخته شدن،خو گرفتن Amokhta vabiyan
 بونگ کردن:صدا زدن،بانگ زدن bong
 ورفراهسن:یهو پریدن varfrahesan
 چاکسن: چاک خوردن،چاکستن chakesan
 ترزسن: سوختن مو انسان یا پوست مو حیوان  terzesan
 بُل کردن: بال کردن، پریدن bol
 دک زدن: درنگ کردن dok
ِِ*.  دردن:   پاره کردن-دریدن derdan
 تک کردن: چکیدن tok kerdan
 پق کردن: اخم کردن pogh
 سیل کردن: نگاه کردن seyl
 شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
 بسی کردن: فرستادن bsi
 بهر کردن:تقسیم کردن bahr
 رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
 تنگسن :tengesan پرتاب شدن(همان تنگیدن در گویش های منطقه ی فارس که در لری تنگستن گفته میشود)
 ور کردن: بر کردن،به تن کردن،پوشیدن را var kerdan
 ور دادن: انداختن ver dayan
 تر دادن: غلتاندن ter
 وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
 واداشتن: نگه داشتن vadashtan
 جر کردن: دعوا کردنjar
 رمسن/رمبسن:رمبیدن یا رمبستن،فرو ریختن راrombesan/remesan
 نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
 سک زین: سیخونک زدن sok zayan
 لک زین: چرت زدن lek zayan
 داسون گرتن: کنایه از بد گفتن پشت سر دیگران-داستان گرفتن (داسون یا داستون همان داستان هست )daasoon
 رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
 شفت دادن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
 غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
 غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
 کمخزه کردن/ کُمسُخَه: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza / komsokhah
 چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
 لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
 خنج زین: چنگ زدن،خنج زدن khenj
 بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
 مله کردن: شنا کردن mala kerdan
 مندیر بیدن:منتظر بودن bandir biyan
 آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
 تش برکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
 تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
 (پشک دادن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
 مُهل دادن:اجازه دادن mohl dadan
 یه پاره: بعضی
 بیو وَ دینم : بیا به دنبالم beuo VA dinom

افعال 
گروتن: گرفتن gerotan
 وَریساۮَن: پا شدن-: پاشو varisaḓan
 جکسن:دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
 جݵسن:دویدن jesan
 واداشتن:نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
 خُوسیۮَن: خسبیدن، خوابیدن khowsiḋan
 اِسَیَن:گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
 وابین (وابیدن): شدن- وابید-> وابود-> (شد) Vabiyan
 ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
 ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
 پروسن (پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
 ورریچسن:از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچنادن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
 دلسن:نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
 واپلادن (واپلاییدن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
 وراشکنادن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
 پشکسن: پخش و پلا شدن Peshkesan

افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:
 می‌رم: ایرم
 می‌رفتم: ایرݴتُم
 می‌پزم: ایپزُم
 می‌پختم: ایپۆتم
 می‌رفتند:ایرݴتن

بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:
 کَنِس: کندست، کنده شد
 پِرِس: پَرست، پرید
 بۆرس: بُرست، برید (از نفس افتاد)
 خندِس: خندید
 دِرِس: دریده شد
 گِریوِس: گریه کرد
 چّسبِس: چسپید
 خارِس: خارید
 جُمبِس: جمبید
ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:
 رݴتمه=رفته‌ام
 گۆتیه: گفته‌ای
 بردیمه:برده‌ایم
 گۆتیته: گفته‌اید
 گۆتیه: گفته‌ای
 ورگشتمه:برگشته ام
 اشنفتمه: شنفته ام، شنیده‌ام
 کردمه-کردیه- کرده-کردیمه- کردیته-کردنه:کرده‌ام-کرده ای- کرده -کرده‌ایم- کرده‌اید-کرده‌اند

علامت جمع 
علامت جمع در این زبان «اَل» می‌باشد. مثال:
کتابَل (کتابها)، ماشینَل (ماشینها)، کُرَل (پسرها)
 برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نَل» به کار می‌رود. مثال:
ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)
 برای ضمایر سوم شخص به صورت «گَل» به کار می‌رود. مثال:
اینگل (اینها)، اونگل (اونها)
 برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یَل» به کار می‌رود. مثال:
شاخَیَل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)
کلمه گله از همین ریشه گرفته شده‌است.

حروف اضافه 
حروف اضافه‌ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:
 وه(va): به، از
مثال: ایخی بری وه کوچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کوچو اومِی؟ (از کجا آمدی؟)
 نه(na) / اَ(a): را
نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود
مثال: تونَه دوس دارُم (تورا دوس دارم). کتابَه بۮه (کتاب را بده). جیجَه‌نه غذا وَش بۮه (جوجه را بهش غذا بده)
 سی(si): برای، واسه
مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)

پسوند "ین 
این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده‌است.
مثال:
 لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد.
 پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پُق به معنی اخم می‌باشد. پُق کردن: اخم کردن
 کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کُم: شکم
 مُل ملین (مُل مل + ین): پر مو. مُل: مو

ضمایر ملکی 
 اُم-اِت -اِش- مون- تون- شون نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابمون- کتابتون- کتابشون
البته «ن» آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثراً گفته نمی‌شود

ضمایر شخصی 
 مو- یو - وو- ایما- ایشا- اونگل
مثال:
 «ایما رݴتیم وه هونه»: ما رفتیم خونه
 «یو هونه سی مویه»: این خانه مال منه

جمله‌ها 
 لِری دومِنی یَکی وَ لِغدییَل زُونِ لِریَه: لری جنوبی یکی از شاخه‌های زبان لری است.
 وَری بِفِک اَنومَتَه بِخو: پاشو برو درست را بخون
 یِنَه سی ایشا اِئسَمِه: این رو برای شما خریده‌ام.

نمونه‌ای از ضرب‌المثل‌ها 
 داری که خل وابی دَ راس وانیبو (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
 گلو دسش وَه گوشت نیرسه ایگه بوش ایا (گربه دستش به گوشت نمی‌رسه میگه بو میده) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
 خر همو خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
 آردشه بݶته آربیزشه ور کشیۮه (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
 ایخمِت نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.

جستارهای وابسته 
 لری شمالی
 لری بختیاری

منابع 

زبان لری
زبان‌های ایرانی جنوب غربی
زبان‌های عراق
گویش‌های لرستان