فهرست میراث جهانی در ایران

میراث جهانی در ایران شامل ۲۷ مورد (۲۷ پرونده و  بالغ بر ۱۰۰ اثر منفرد) از مکان‌های تاریخی-فرهنگی و طبیعی است که در میراث جهانی به ثبت رسیده‌اند. این فهرست شامل ۲۵ مورد از میراث فرهنگی و ۲ اثر میراث طبیعی است. 

هم‌اکنون ایران با داشتن ۲۷ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی فرهنگی، از نظر تعداد کل آثار ثبت‌شده در رتبه دهم، از نظر آثار فرهنگی با ۲۵ اثر ثبت‌شده در رده نهم و از نظر آثار طبیعی با ۲ اثر ثبت‌شده در رتبه یازدهم دنیا (به صورت مشترک با چند کشور دیگر) قرار دارد. از میان  ۲۷ اثر ثبت‌شده، یک مورد (جنگل‌های هیرکانی) به‌صورت مشترک با جمهوری آذربایجان به ثبت رسیده است. همچنین ایران اثر ثبت‌شده مختلط (ترکیب میراث فرهنگی و طبیعی) در فهرست میراث جهانی ندارد.

میراث جهانی

میراث جهانی نام پیمان‌نامه‌ای بین‌المللی است که در تاریخ ۱۶ نوامبر سال ۱۹۷۲ به تصویب کنفرانس عمومی یونسکو رسید. موضوع آن، حفظ آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی بشر است که اهمیت جهانی دارند و متعلق به تمام انسان‌های زمین، فارغ از نژاد، مذهب و ملیت خاص می‌باشند. بر پایه این کنوانسیون کشورهای عضو یونسکو، می‌توانند آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی کشور خود را نامزد ثبت به عنوان میراث جهانی کنند. حفاظت از این آثار پس از ثبت در عین باقی ماندن در حیطه حاکمیت کشور مربوط، به عهده تمام کشورهای عضو خواهد بود. مکان‌های میراث جهانی ثبت شده در سازمان یونسکو، مکان‌هایی مانند جنگل، کوه، آبگیر، صحرا، بقعه، ساختمان، مجموعه یا شهر هستند.

ایران سه سال پس از تصویب کنفرانس عمومی یونسکو در تاریخ چهارشنبه، ۲۶ فوریه سال ۱۹۷۵ به این پیمان‌نامه پیوست.

روند ثبت میراث جهانی در ایران
سه اثر چغازنبیل، تخت جمشید و میدان نقش جهان نخستین مکان‌هایی بودند که در ایران به فهرست میراث جهانی افزوده شدند. از آن سال به بعد در حدود ۲۴ سال هیچ پرونده‌ای برای ثبت‌جهانی تشکیل نشد و پس از بیش از دو دهه، تخت سلیمان و مجموعه ارگ بم و مجموعه پاسارگاد در یونسکو به ثبت جهانی رسید. روند ثبت آثار مهم ایران در سال‌های بعد ادامه پیدا کرد و گنبد سلطانیه و بیستون به‌عنوان هفتمین و هشتمین اثر از ایران در یونسکو ثبت جهانی شدند.

مجموعه‌آثار رهبانی ارامنه ایران شامل چهار کلیسای تادئوس مقدس، سن استپانوس، زُر زُر و کلیسای چوپان و سازه‌های آبی شوشتر نهمین و دهمین آثار ثبت شده ایران هستند که در فهرست جهانی ثبت شده‌اند. در ادامه این روند ایران موفق به ثبت دو اثر در فهرست جهانی شد؛ بازار تبریز و آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی به دلیل ویژگی‌های معماری و تاریخی در حافظه جهانی قرار گرفتند. با ثبت مجموعه باغ‌های ایرانی شامل ۹ باغ پاسارگاد، باغ ارم، چهل‌ستون، باغ فین، عباس‌آباد، باغ شاهزاده، اکبریه، دولت‌آباد و پهلوان‌پور، مسجد جامع اصفهان و برج گنبد قابوس و مجموعه فرهنگی تاریخی کاخ گلستان در یونسکو تعداد آثار جهانی ایران به ۱۶ اثر رسید. شهر سوخته در سال ۲۰۱۴ در یونسکو به ثبت رسید، و در سال بعد منظر فرهنگی روستای میمند و محوطه باستانی شوش به فهرست جهانی یونسکو پیوستند.

در سال ۲۰۱۶ ایران موفق به ثبت دو اثر ارزشمند ملی در فهرست جهانی یونسکو شد، در پرونده اول دشت لوت که در پهنه استان‌های کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان قرار دارد جایگاه جهانی پیدا کرد. لوت بیست‌ویکمین اثر ثبت شده ملی ایران در فهرست جهانی یونسکو است. دومین پرونده‌ای که در این سال از ایران در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، مجموعه یازده رشته قنات بود که از قدیمی‌ترین و عجیب‌ترین سیستم‌های آب‌رسانی جهان و شاهکار معماری و مهندسی ایرانی هستند.

با ثبت شهر تاریخی یزد، چشم‌انداز باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارس، جنگل‌های هیرکانی، راه‌آهن سراسری ایران و اورامان تا سال ۱۴۰۰ ایران با ۲۶ اثر ملموس فرهنگی (شامل حدود ۵۰ اثر و پهنه منفرد)، تاریخی و طبیعی در فهرست جهانی یونسکو در رتبه نهم جهان قرار داشت. در سال ۱۴۰۲ با ثبت ۵۴ کاروانسرای ایرانی در قالب پرونده‌ای زنجیره‌ای در چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض عربستان، تعداد آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی به ۲۷ اثر رسید و تعداد آثار منفرد ثبت شده دو برابر و بالغ بر ۱۰۰ اثر شد.  

پرونده ثبت جهانی زنجیره‌ای کاروانسراهای ایرانی یکی از بزرگ‌ترین پرونده‌های ثبت جهانی در عرصه ملی و بین‌المللی به جهت گستردگی تعداد آثار منفرد (۵۴ اثر در قالب یک پرونده) در تاریخ شش دهه‌ای ثبت‌های جهانی پس از کنوانسیون ۱۹۷۲ در یونسکو به‌شمار می‌رود.

کاروانسراهای ایرانی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی متعلق به دوره ساسانی تا پایان دوره قاجار هستند و عبارتند از: دیر گچین، قلعه سنگی، رباط شرف، سنگی انجیره، جمال‌آباد، عباس‌آباد تایباد، فخر داوود، شیخعلی‌خان، مرنجاب، امین‌آباد، گبرآباد قمصر، کوهپایه، گز، مهیار، مزینان، ایزدخواست، فخرآباد، سرایان، قصر بهرام، سنگی آهوان، آجری آهوان، میامی، عباس‌آباد شاهرود، میاندشت، زین‌الدین، میبد،  فرسفج، خواجه‌نظر، دهدشت، بیستون، گنجعلی‌خان، گویچه‌بیل، شاه‌عباسی خوی، صائین، تی تی، باغ شیخ، زعفرانیه، رباط مهر، ینگه‌امام، بستک، برازجان، آجری انجیره،  افضل، نیستانک، چاه کوران، چمشک، رشتی، خرانق، تاج‌آباد، رباط ده محمد، خان، چهل‌پایه، سعدالسلطنه و رباط قلی.

افزون بر مکان‌های ثبت شده مکان‌هایی مانند نقش رستم، نقش رجب، طاق‌بستان، دماوند، شهر تاریخی ماسوله، چشم‌انداز فرهنگی الموت، پارک ملی گلستان، منطقه حفاظت شده ارسباران، کوه سبلان، هگمتانه، مسجد کبود و … نیز برای ثبت در میراث جهانی یونسکو پیشنهاد شده‌اند.

فهرست آثار میراث جهانی در ایران
یونسکو سایت‌ها را با ده معیار فهرست می‌کند. هر ورودی باید حداقل یکی از معیارها را داشته باشد.

موقعیت جغرافیایی

فهرست آزمایشی 
این فهرست شامل آثاری در ایران می‌شود که به قصد ثبت جهانی در این فهرست قرار می‌گیرند. ایران ۶۱ اثر را به صورت موقت برای ثبت جهانی پیشنهاد داده‌است. فهرست‌های آزمایشی باید با دستورالعمل‌ها مطابقت داشته باشند. کشورها باید فهرست‌های آزمایشی را حداقل یک سال قبل از ارائه هر نامزدی به مرکز میراث جهانی ارسال کنند و حداقل هر ده سال یکبار فهرست آزمایشی توسط کشور ارائه دهنده بررسی مجدد می‌شود.

از دولت‌های عضو درخواست می‌شود فهرست‌های آزمایشی خود را با استفاده از فرمت ارائه فهرست آزمایشی، به زبان انگلیسی یا فرانسوی، حاوی نام املاک، موقعیت جغرافیایی آنها، شرح مختصری از املاک، و توجیه ارزش جهانی برجسته‌شان، ارسال کنند. فهرست‌های آزمایشی کشورها توسط مرکز میراث جهانی در وب‌سایت یا در اسناد کاری منتشر می‌شود تا از شفافیت، دسترسی به اطلاعات و تسهیل هماهنگی فهرست‌های آزمایشی در سطوح منطقه‌ای و موضوعی اطمینان حاصل شود. مسئولیت محتویات هر فهرست آزمایشی بر عهده دولت مربوط است. انتشار فهرست‌های آزمایشی به معنای اظهار نظر کمیته میراث جهانی یا مرکز میراث جهانی یا دبیرخانه یونسکو در مورد وضعیت قانونی هر کشور، قلمرو، شهر یا منطقه یا حدود آن نیست.

جستارهای وابسته 
 فهرست میراث فرهنگی ناملموس در ایران
 فهرست آثار ثبت‌شده ایران در یونسکو
 فهرست برنامه مشاهیر ایران در یونسکو
 فهرست آثار تمدنی ایران در سایر مناطق جهان

منابع

پیوند به بیرون 

  کمیسیون ملی یونسکو-ایران
  میراث جهانی یونسکو در ایران

جاذبه‌های گردشگری ایران
ایران
فهرست‌های جاذبه‌های گردشگری ایران
فهرست‌های مربوط به ایران
فهرست‌های مرتبط با جغرافیای ایران
لندمارک‌ها در ایران
میراث جهانی یونسکو در آسیا و استرالزی
میراث جهانی یونسکو در ایران