شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه

شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه یکی از شرکت‌های زیرمجموعه شهرداری تهران است که در ۲۵ فروردین ۱۳۳۵ به موجب قانون تأسیس شرکت اتوبوسرانی عمومی (۱۶ بهمن ۱۳۳۱، مجلس شورای ملی) تأسیس شد. شرکت واحد در ۲۴ آذر ۱۳۳۲ با ۱۸ خط و با ریاست شهربانی آغاز به کار کرد.

تاریخچه 
تا پیش از سال ۱۳۰۵ خورشیدی، تعدادی اتوبوس در تهران بود که به صورت انفرادی و عمدتاً مسیرهای بیرون شهر کار می‌کردند. در این سال وزارت فوائد عامه در دوران وزارت مخبرالسلطنه هدایت قراردادی با «کمپانی متفقه دانمارکی» بست که مجموعه‌ای از دو یا سه شرکت دانمارکی بود. این کمپانی متعهد می‌شد دست کم هفت خط اتوبوسرانی در تهران و شمیران راه‌اندازی کند. حمل و نقل عمومی تهران تا پیش از آن تاریخ با واگن اسبی بود که امتیاز آن را شرکتی بلژیکی در دست داشت. پانصد درشکه هم در آن تاریخ در تهران فعال بود. نخستین بهای بلیت که برای اتوبوس تعیین شد، هشت شاهی بود و کمپانی می‌بایست پنج درصد سود سالیانه خود را به دولت بپردازد.

با توسعه شهر در تهران، اتوبوسرانی به شکلی نابسامان و از هم گسیخته درآمد. اتوبوس‌ها در مالکیت افرادی بود که گاه بعضی چند نفری شریک می‌شدند اما اتوبوس‌ها عمدتاً مستقل از هم کار می‌کردند. مالکان عمده خطوط اتوبوسرانی تهران عبارت بودند از: دواچی (خط ۳)، توحیدی (خط ۶)، باقری (خط کرج) و خسروشاهی (خط ۱۵).

عطاءالملک روحی، نماینده مجلس سنا وضع اتوبوسرانی تهران را در سال ۱۳۲۹ چنین توصیف می‌کند:

«این اتوبوس‌هایی که ما داریم در زنگبار هم پیدا نمی‌شود. به منتهای کثافت و منتهای وقاحت، هم از حیث اخلاق کارکنانش و هم از حیث سازمان آن‌ها. می‌آیند یک شاسی کامیون می‌خرند و یک اتاق رویش می‌سازند. آن وقت یک میخی شلوار را پاره می‌کند، لباس را چرب می‌کند، انواع کثافت در آن هست. تمام عمله‌جات آن بی‌ادب هستند، اینها برای یک ریال کورس می‌گذارند آدم زیر می‌کنند، اینها ادب و تربیت ندارند اگر یک مسافر بیچاره یک خرده جلوتر بگوید نگهدار، آنها بنا می‌کنند بد گفتن که تو که می‌خواستی اینجا پیاده شوی، می‌خواستی اتومبیل شخصی سوار شوی».

در ۱۶ بهمن ۱۳۳۱ "قانون تأسیس شرکت اتوبوس‌رانی عمومی" به تصویب مجلس شورای ملی رسید. تا پاییز ۱۳۳۲ صف ایستادن و نوبت گرفتن برای سوار شدن به اتوبوس رایج نبود و از آن تاریخ بود که اتوبوس سوار شدن، صفی شد. در خرداد ۱۳۳۳ ۸۶۰ دستگاه اتوبوس در تهران فعال بود و بتازگی ۱۱۰ دستگاه اتوبوس مرسدس بنز به ناوگان شهری تهران افزوده شده و ۱۲۰ دستگاه نیز خریداری شده بود. هر اتوبوس مرسدس بنز با شانزده ساعت کار روزانه بالغ بر ۲۸۴۷ ریال درآمد داشت که از این مبلغ، حداکثر مخارج روزانه آن ۱۸۰۰ ریال برآورد می‌شد.

هیئت وزیران در ۱۱ بهمن ۱۳۳۴ آیین‌نامه اجرایی قانون تأسیس شرکت اتوبوس‌رانی عمومی را در ده ماده تصویب کرد و سرانجام در ۲۵ فروردین ۱۳۳۵ شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه به عنوان نخستین شرکت سهامی اتوبوسرانی عمومی ایران با سرمایه سی میلیون تومان (سی‌هزار سهم هزار تومانی بانام) به شماره ۵۱۳۷ به ثبت رسید و محل قانونی آن در ساختمان شهرداری تهران تعیین شد.

۵۱ درصد سهام این شرکت به نام شهرداری تهران و ۴۹ درصدد باقی‌مانده به نام اتوبوس‌داران سابق تهران شد. هیئت مدیره‌ای هفت نفری نیز مسئولیت اداره این شرکت را بر عهده گرفت که سه تن از آنان از بین سهامداران خصوصی دارنده ۴۹ درصد سهام و چهار تن آنان از طرف شهرداری تهران انتخاب شدند: (تیمسار سرلشکر مهدی‌قلی علوی مقدم، رئیس شهربانی کل کشور وقت با حفظ سمت به عنوان رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل، اسدالله اکرمی، نصیر دادخواه و سرهنگ ناصر امیر نصیری). این شرکت از تیر ۱۳۳۵ با راه‌اندازی خط یک با کرایه بلیت یک ریالی خدمات اتوبوسرانی خود را آغاز کرد. سپس، به‌تدریج خطوط اتوبوسرانی موجود از بخش خصوصی تحویل گرفته شد.

فهرست خطوط فعال اتوبوسرانی  
خطوط اتوبوسرانی تهران از گذشته همواره با تغییراتی همراه بود که از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۷۰ خطوط به تدریج شکل گرفتند از سال ۱۳۷۰ اتوبوسرانی دچار تحولات اساسی شد و طی سال‌های ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۴ خطوط بسیاری اصلاح یا تأسیس شد این روند در سال‌های بعد طی سال‌های ۱۳۷۷، ۱۳۷۸، ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۵ با روش‌های جدید و تلفیقی از خطوط مترو و اتوبوس پیگیری شد. در سال ۱۳۸۵ با اجرای طرح خصوصی‌سازی بر مبنا پر مسافر (درآمد بر مبنای تعداد مسافر) تعداد مسافران در خطوط عادی به شدت کاهش یافت و گرایش شهروندان به خودروی شخصی بیشتر شد. بیشترین تعداد انحلال خطوط اتوبوسرانی در فاصله سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۵ اتفاق افتاد و به‌طور کلی در این سال‌ها خطوط از حالت پیوسته و منجسم خارج شد .

منابع 

اتوبوسرانی تهران
بنیان‌گذاری‌های ۱۹۵۶ (میلادی) در ایران
بنیان‌گذاری‌های ۱۹۹۲ (میلادی) در ایران
تاریخ تهران
ترابری اتوبوس ترولی در ایران
ترابری در تهران
تهران قدیم
سازمان‌های وابسته به شهرداری تهران
ویکی‌سازی رباتیک