نوقان (شهر)

نوقان یا نوغان، یکی از شهرهای معتبر و معروف ولایت توس، قبل از پیدایش شهر مشهد بوده‌است. در حقیقت هسته اولیه شهر مشهد از ترکیب نوغان و دهکده سناباد شکل گرفته‌است. با گسترش مشهد در سده هشتم، نوغان جایگاه خود را از دست داد به صورت یک محله از شهر تازه تأسیس مشهد درآمده است.

پیشینه 
دربارهٔ نوقان از قول مورخان سخن فراوان به میان آمده‌است. صاحبان صورة الارض، معجم البلدان، مطلع الشمس، آثار البلاد و مجالس المؤمنین از نوقان نام برده و سناباد را دهی کوچک از این شهر می‌دانستند که دارای باغات فراوان بوده‌است. حمید بن قحطبه طایی والی خراسان داخل یکی از باغات بزرگ آن کاخی مجلل داشته و در سال ۱۸۸ خورشیدی که هارون الرشید خلیفه عباسی در خراسان می‌میرد جسد او را در همین باغ مدفون می‌سازند.

یعقوبی از نوقان نام برده و می‌نویسد:
اصطخری در نیمه اول قرن چهارم می‌نویسد: 
ابن حوقل در نیمه دوم همین قرن می‌نویسد: 
صاحب حدود العالم ولایت توس را توصیف کرده و می‌نویسد:

مقدسی صاحب احسن التقاسیم در نیمه دوم قرن چهارم هجری ولایت طوس را چنین توصیف نموده‌است: 
ابن خلکان در وفیات الأعیان می‌نویسد:
یاقوت حموی در نیمه اول قرن هفتم هجری از طوس چنین یاد کرده:

نام گذاری 
نام نوغان در منابع تاریخی آمده‌است و در اکثر کتاب‌های لغت از آن به عنوان شهر و شهرک و گاه قصبه‌ای در ولایت توس نام برده شده‌است صاحب مشترک نوغان (با فتح نون و سکون واو) یکی از دو شهر توس است که گروه بسیاری از دانشمندان از آن جا برخاسته‌اند.

مینورسکی صورتهای مختلف آن را ضبط کرده‌است تلفظ اصلی آن به صورت نوکانی (بروزن روبان) یا نوکان (به فتح نون و سکون واو) ضبط شده‌است.
کلمه نوغان را گاه با «غ» نوشته‌اند که اگر آن را با کلمات مشابهش در زبان اوستا مثل نوه (که در زبان پهلوی نوی به کسر نون و سکون واو تلفظ می‌شود و به معنی دلیر و نیرومند و زیبا و شجاع است و هنوز در زبان کردی به کار می‌رود) مقایسه کنیم به این نتیجه می‌رسیم که به احتمال زیاد به مناسبت دلیری و مردانگی مردم آن یا نوسازی و زیبایی به این اسم خوانده شده باشد مینورسکی می‌نویسد:

مشاهیر 
 علی‌اکبر نوغانی مشهدی
 سید ابراهیم رئیسی
 ادیب طوسی

پانویس

منابع 

محله‌های مشهد