تأدیب النسوان

تأدیب النسوان یا تأدیب النساء کتابی مردسالارانه و زن‌ستیز است که نویسنده در آن با لحنی طنزآمیز مردان را در رفتار با زنان و دخترانشان نصیحت می‌کند. این کتاب در اواخر قرن ۱۳ قمری نوشته شده و نویسنده آن گمنام است. بی‌بی‌خانم استرآبادی کتاب معایب الرجال را در پاسخ به این کتاب نوشته‌است.

نویسنده 
نویسنده تأدیب النسوان نام خود را آشکار نساخته‌است. به نظر می‌رسد او که از شاهزادگان قاجار بوده، و از واکنش زنان نسبت به مطالبی که در کتاب خود آورده، هراس داشته‌است. در بررسی‌ها جدیدتر، احتمال داده‌اند که شاهزاده خانلر میرزا احتشام‌الدوله، از پسران عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، نویسندهٔ این رساله بوده‌باشد.

محتویات 
نویسنده تأدیب النسوان در این کتاب با هدف تربیت زنان، پند و اندرزهایی را مطرح می‌کند. برخی از آنان عبارتند از:
 زن موجودی است که مانند کودک باید به وسیله مرد تربیت شود.
 رستگاری زن در فرمانبرداری از شوهرش است.
 زن نباید از شوهرش چیزی بخواهد، مگر اینکه شوهر خودش لطف کند.
 وظیفه زن در خانه ایجاد شرایط آرامش برای شوهر است.
 هدف زندگی مشترک رابطه جنسی مرد با زن است.
 زن باید در تمام زندگی شرمنده و خجول باشد جز در رختخواب.
 زن موقع غذا خوردن نباید حرف بزند.
 زن باید مانند انسان‌های بیمار بدون شتاب و آرام و کند راه برود.

واکنش‌ها

واکنش بی‌بی‌خانم استرآبادی 
بی‌بی‌خانم استرآبادی در سال ۱۳۱۲ هجری قمری کتاب معایب الرجال را نوشت. وی در بخش نخست کتاب به مطالبی که شاهزاده قاجار در ده فصل تأدیب النسوان به آن‌ها پرداخته، پاسخ گفته‌است. بی‌بی‌خانم در این کتاب زنان را خواهران خود می‌خواند و خطاب به آنان چنین می‌نویسد:

وی در جایی دیگر چنین می‌گوید: «[در] فصل اول مصنف گفته اگر مردی دست زن خود را بگیرد و بخواهد در آتش اندازد و آن ضعیفه باید مطیعه باشد ساکت و خاموش باشد ابا و امتناع ننماید. به‌به مولانا تو با این فهم و ذکا اگر کتابی نمی‌نوشتی چه می‌شد!»

بی‌بی‌خانم در پاسخ به آرام راه رفتن زن‌ها می‌گوید:

بی‌بی‌خانم همچنین در ارتباط با سکوت زن هنگام غذا خوردن چنین پاسخ می‌دهد:

وضعیت چاپ 
کتاب تأدیب النسوان بین سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۳ ه‍.ق (۱۸۸۲ تا ۱۸۸۵ م) دو بار در ایران چاپ شد. این کتاب در سال ۱۸۸۹ به فرانسه و در سال ۱۹۲۷ به زبان انگلیسی ترجمه و چاپ شد.

نسخه‌های خطی 
چندین نسخه خطی از این کتاب موجود است. یک نسخه با عنوان «تأدیب النسوان» در تاریخ ۲ شعبان ۱۳۱۳ توسط آسیه دختر حسین حسینی نوشته شده و اکنون به شماره ۵۸۵ در کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران نگهداری می‌شود. این نسخه مهر کتابخانه عفت‌السلطنه را بر خود دارد.

دو نسخه خطی نیز در کتابخانه مجلس موجود است. یک نسخه با عنوان «تأدیب النسوان» و با قطع رقعی که با شماره ۲۸۰۷ ثبت شده‌است. نسخه دیگر با عنوان «تأدیب النساء» و به شماره ۸۸۲۶ ثبت شده‌است.

یادداشت‌ها

پانویس

پیوند به بیرون 
 نسخه خطی کتابخانه مجلس در وبگاه کتابخانه دانشگاه هاروارد
 نسخه خطی کتابخانه ملک در وبگاه کتابخانه دانشگاه هاروارد

کتاب‌های طنز
کتاب‌های فارسی