درجه‌های نظامی قدیم ایران



درجه‌های نظامی در ایران باستان 
سازمان سپاه هخامنشی (سْپادَ) بر پایهٔ سامانهٔ دهدهی بوده‌است که نسبت به رقیب یونانی برتری بسیار داشته‌است و در هیچ سپاه آسیایی تا زمان مغول‌ها به کار گرفته نشده‌است.
 سْپادَپَتی (spādapati*): فرمانده کل سپاه (این نام احتمالی است و به سرداری که قدرت کامل کشوری داشته‌است کارَنَ (kārana*) گفته می‌شده‌است)
 بَیوَرَپَتی (baivarapati*): فرمانده سپاه ده‌هزارنفره
 هَزارَپَتی (hazārapati*): فرمانده لشکر هزارنفره
 ثَتَپَتی (θatapati*): فرمانده گردان صدنفره
 دَثَپَتی (daθapati): فرمانده گروهان ده‌نفره

ارتش ایران باستان از چندین گروه‌بندی قابل کنترل تحت فرماندهی یک نفر تشکیل شده بود. این گروه‌بندی‌ها مبتنی بر سیستم شمارش دهدهی بود. برای مثال در ارتش هخامنشیان کوچکترین یگان از ۱۰ نفر سرباز تشکیل شده بود که به آن دَثه‌ ( «دهه») می‌گفتند و فرمانده آن یک دثه‌پَتی ( «ده‌بد») بود. پس از آن یگان ۱۰۰ نفری بود که به آن ثتَه‌ ( «صده») می‌گفتند و فرمانده آن یک ثته‌پتی ( «صدبد») بود. یک یگان ۱۰۰۰ نفره هزاره‌ () نام داشت که فرمانده آن هزاره‌پتی ( هزاربد) خوامده می‌شد و یک یگان ۱۰٬۰۰۰ نفری بَیوَره () نامیده می‌شد که فرمانده آن یک بیوره‌پتی ( «بیوربد») بود. کل نیروهای مسلح هخامنشیان سپاده ( «سپاه») و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاده‌پَتی ( «سپاهبد») خوانده می‌شدند.

در زمان اشکانیان نیز نیروهای مسلح سپاذ () و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاذبد () خوانده می‌شدند. اما در سپاه اشکانیان صده‌ها «وَست» ()، هزاره‌ها «درفش» () و بَیوَره‌ها «گُند» () نامیده می‌شدند. فرماندهان این یگان‌ها «وست‌سالار» ()، «درفش‌سالار» () و «گندسالار» () نامیده می‌شدند.

در زمان ساسانیان نیز سپاه () بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی می‌شد، فرمانده آن سپاهبد () خوانده می‌شد. دهه‌ها «رده» () و صده‌ها «تَهم» () نامیده و فرمانده آن تهم‌دار () خوانده می‌شدند. یگان‌های ۵۰۰ نفره «وَشت» () و فرمانده آن «وشت‌سالار» () نام داشته‌اند. یک یگان ۱۰۰۰ نفره درفش () نام داشت که فرمانده آن درفش‌سالار () خوامده می‌شد و یک یگان ۵٬۰۰۰ نفری گند () نامیده می‌شد که فرمانده آن یک گندسالار () بود.

درجه‌های نظامی در ایران صفوی، افشار، زند و اوایل قاجار 

نام‌های این درجه‌ها بیشتر به زبان ترکی هستند و تا دورهٔ قاجار چندان تغییری در آن‌ها داده نشده بود. این درجه‌ها اغلب بر پایهٔ شمارِ نفراتِ زیر فرمانِ هر فرمانده تعریف می‌شده‌اند.
 خان: فرمانده هشت‌هزار تا ده‌هزار سرباز
 سلطان: در آغاز، درجه‌ای بالاتر از مین‌باشی و پایین‌تر از خان بود، ولی بعدها تا فرماندهی یکصد تن (یوزباشی) تنزل یافت و سرانجام سروان نامیده شد.
  ایکی‌مین‌باشی یا دومین‌باشی: فرمانده دوهزار سرباز
 مین‌باشی: فرمانده یک‌هزار سرباز
  بش‌یوزباشی یا پانصدباشی : فرمانده پانصد سرباز
 یوزباشی: فرمانده یکصد سرباز
 اَلّی‌باشی یا پنجاه‌باشی : فرمانده پنجاه سرباز
 اون‌باشی یا ده‌باشی: فرمانده ده سرباز

درجه‌های نظامی در دوران قاجار 

پس از اصلاحاتی که با آمدن ژنرال بریگاد (سرتیپ) کلود ماتیو گاردان در سپاه ایران آغاز شد، تحولاتی در این زمینه نیز صورت گرفت. نکته‌ای که باید بدان توجه داشت این است که در آن زمان از مرتبه‌ها یا رتبه‌های شمشیربندان یاد می‌شد که هر کدام دارای سه درجه بودند.
 نویان یا امیرنویان: از این رتبه با نام سپهسالار یا سردار نیز یاد شده‌است. نویان درجه‌اول را «نویان اعظم» می‌نامیدند. اگر آن را یک رتبه بالاتر از امیرتومان (سرلشکر) در نظر بگیریم، معادل سپهبد در ارتش‌های کنونی بوده‌است؛ ولی در نوشته‌های قدیم نویان را فرمانده یکصدهزار تن به‌شمار می‌آوردند که در این صورت معادل ارتشبد بوده‌است. هر چند که کل قشون ایران این تعداد سرباز نداشت و سبب می‌شد امیرنویان یک رتبهٔ تشریفاتی باشد.
 امیرتومان: تومان به زبان مغولی به معنای ده‌هزار می‌باشد و امیرتومان فرمانده ده‌هزار تن به‌شمار می‌آمده‌است.
 سرتیپ
 سرهنگ
 یاور
 سلطان
 نایب
 بیگزاده

پس از این‌ها رتبه‌های زیر قرار دارد که این‌ها شامل سه درجه نیستند:
 وکیل‌باشی
 وکیل
 سرجوقه

پایین‌تر از این رتبه‌ها «تابین» قرار داشته که دارای دو درجه بوده‌است:
 تابین درجه‌اول
 تابین درجه‌دوم

در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری رتبه‌ای با نام امیرپنجه یا میرپنج پایین‌تر از امیرتومان و بالاتر از سرتیپ ابداع شد که آن نیز دارای سه درجه بود؛ ولی ظاهراً پس از مدتی این رتبه حذف شد و میرپنج معادل «رتبهٔ سرتیپی از نوع درجهٔ اول» گشت.

در اواخر دوران قاجار تغییرات دیگری نیز در رتبه‌های قشون اعمال گردید.

همچنین نام درجه‌های «ژاندارمری دولتی ایران» (امنیه) بیشتر از زبان فرانسوی گرفته شده بود؛ همچون «ژنرال»، «کلنل»، «ماژور»، «کاپیتان»، «لیوتنان»، «آسپیران»، «ژاندارم» و…

درجه‌های شهربانی از ۱۳۱۵ تا حدود ۱۳۲۵

منابع 

 دانشنامهٔ ایرانیکا درآیند «ARMY i. Pre-Islamic Iran»
 
 نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ قاجار، مؤسسهٔ انتشارات بنیاد، چاپ دوم، صفحهٔ ۲۶۱
 
 احمدی، علی‌حسین، تاریخچهٔ ارتش و سربازی در ایران (دورهٔ زندیه)، مجلهٔ «سرباز»، سال سی‌وسوم، شمارهٔ ۱۹۰، خرداد ۱۳۹۱، صفحه‌های ۳۲ و ۳۳

درجات نظامی
تاریخ نظامی ایران
درجات نظامی دوره قاجاریان و اوایل پهلوی