نقش پارسی بر احجار هند

نقش پارسی بر احجار هند نام کتابی است از علی‌اصغر حکمت شیرازی که کتیبه‌ها یا سنگ‌نوشته‌هایی با متن فارسی در بناهای تاریخی هند را بررسی کرده و در سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۳۷ و نسخه جدید مصور با دو فصل و ۵ گفتار اضافه در سال ۱۳۹۲ منتشر شده‌است.

مطالب کتاب 

چاپ اول این کتاب شامل متن فارسی بیشتر از ۸۰ سنگ نوشته فاخر در بناهای تاریخی هندی بوده‌است که امروزه بسیاری از آن‌ها جزو میراث ملی یا ثبت میراث جهانی یونسکو شده‌اند. چاپ جدید حدود دویست سنگ نوشته را بررسی کرده‌است.
کتاب نقش پارسی بر بناهای فاخر هند بخش اندکی از نمونه‌های فاخر آثار پارسی در هند را جمع‌آوری کرده‌است. این کتاب با تصاویر زیبا مصور شده این مجموعه تنها بخشی از بیشتر از ۱۵ هزار سنگ نوشته فارسی و قرآنی در هند است که شناسایی شده‌اند که بسیاری از آن‌ها در زمره میراث فرهنگی هند و میراث جهانی ثبت شده‌است.

در این کتاب بیشتر از دویست تصویر سنگ نوشته‌های دورهٔ گورکانی و بابری به زبان فارسی نمایش و شرح داده شده‌است و یک فصل آن به نوشته‌های فارسی و نقاشی‌های سبک ایرانی تالار اصلی کاخ ریاست جمهوری هند اختصاص دارد. در این کتاب همچنین نسخه‌های بی‌نظیر فارسی از قبیل فرمان‌ها و وصیت‌نامه‌ها مورد توجه قرار گرفته‌است؛ و یک فصل به آن اختصاص یافته‌است.
در این کتاب سنگ نوشته‌های فارسی در قصرها و قلعه‌ها - در مساجد - قبور و ارامگاه‌ها و در سایر بناهای هند بررسی و توضیح داده شده‌است.
.
دیباچه کتاب با این شعر پر آوازه از عرفی شیرازی آغاز شده که او این شعر را در هند و در مدح شاهاکبر کبیر سروده اما بعضی در ایران انرا مدح پیامبر دانسته‌اند:
 از نقش و نگار در و دیوار شکسته - آثار پدید است صنادید (بزرگان) عجم را.
 نوبت بمن افتاد بگویید که دوران - آرایشی از نو بکند مسند جم را.
 هشدار که نتوان بیک آهنگ سرودن - مدح شه کونین و مدیح کی و جم را.
 او اکبر شاه را وارث شاهان و مهتران و امپراتوران عجم و جم جاه دانسته‌است.

مساجد 
مساجد زیر در کتاب نقش پارسی توضیح داده شده‌است:
 مسجد جامع دهلی
 مسجد بادشاهی
 فاتح پور سیکری
 مسجد کهنه در نواحی فتحپور (سیکری)
 مسجد کوتلهٔ نظام الّدین
 کالی مسجد یا کلان مسجد
 مسجد قلعه کهنهٔ دهلی
 مسجد آمبر
 مسجد جامع فتحپور (سیکری)
 مسجد جامع اله آباد
 مسجد جامع اکبر آباد (آگره)
 مسجد اکبرآبادی
 سنگ نوشتهٔ مسجد روشن الدوله
 مسجد بابری مسجد بابُری बाबरी मस्जिद) نام مسجدی در شهر آیودیا (آیودهیا یا آجودهیا) در بخش فیض آباد در ایالت اوتارپرادش هند در شرق لکنهو بود که برفراز تپه‌ای به‌نام «رام کوت» به معنی «قلعه رام» قرار داشت که بنظر هندوها زادگاه رام بوده‌است لذامسجد تخریب گردید.

بر سر در مسجد بابری که تخریب شد بر سنگ نوشته شده بود:

در کتیبه دو طرف منبر:

(اصفهانی)

قصرها و قلعه‌ها 
 سیکندرا
 * فاتح پور سیکری
 * قلعه آگره
 * لال قلعه (دهلی)
 * قصبهٔ آمبر
 کاخ ریاست جمهوری هند
بعضی شاعران فارسی شهرت جهانی دارند از میان آنها می‌توان به حافظ و خیام و نظامی و مولوی اشاره کرد
اشعار نظامی گنجوی در شبه قاره هند شناخته شده بوده و در زبان هندی و اردو به تقلید از او اشعاری سروده شده

در سالن اشوکا مهمترین سالن کاخ ریاست جمهوری فعلی هند یا راشتراپاتی بهاوان دهلی اشعار زیبای فارسی نوشته شده و با نقاشی‌هایی از ایران یا پرشیا مزین شده‌است از جمله صحنه شکارگاه فتحعلی شاه قاجار و اشعاری از حافظ و خیام و نظامی گنجوی بر سقف و بخشهایی از سالن ترسیم شده‌است. یک تصویر بزرگ با رنگ و روغن از نظامی گنجوی و یک تصویر بزرگ از بانوی ایرانی نقاشی شده که در دو سوی سالن آشوکا است.

آرامگاه‌ها و درگاه صوفیان 
 مقبره بی‌بی * آرامگاه همایون * آرامگاه اکبر کبیر * تاج‌محل * سرای نورمحل * سیکندرا
 فاتح پور سیکری * معین الدین چشتی * معماری گورکانی * آرامگاه آصف‌خان * آرامگاه همایون * احمد لاهوری * استاد عیسی شیرازی * باره‌دری * باغ‌های گورکانی * باغ شالیمار * بلند دروازه * جهانگیر محل * باغ مهتاب
 حویلی* حمام شاهی * پری محل * تاج محل * چتر (معماری) * چهارباغ (معماری) *
 مسجد جامع دهلی * قلعه شاهی * سرای نورمحل * سیکندرا * شیش محل (قلعه لاهور) * فاتح پور سیکری* قلعه آگره* لال قلعه (دهلی) *مسجد بابری *مسجد پادشاهی * مسجد شاه‌جهان (تهته)*مسجد مریم زمانی بیگم *مقبره بی‌بی * مسجد وزیر خان * مقبره نادره بیگم

چاپ جدید بابخشهای اضافه ۱۳۹۲ 
این کتاب پس از گذشت بیشتر از نیم قرن فراموشی مجدداً به کوشش محمد عجم منتشر شده‌است چاپ جدید شامل تصویر بسیاری از این سنگ نوشته هااست و همچنین یک فصل جدید (هفتم) شامل پنج گفتار:
 گفتار نخست: تعدادی از سنگ نوشته‌های فاخر حیدر آباد
 گفتار دوم:فارسی بر احجار بنگاله.
 گفتار سوم: معماری گورکانی- معماری مغولی هند یا معماری ایرانی؟
 گفتار چهارم: اهمیت زبان فارسی و تأثیرگذاری آن بر سایر زبان‌ها- زبان هندی و اردو.
 گفتار پنجم: نمونه‌هایی از فرمان‌ها - دستورهای حکومتی نسخ‌های فاخر مصور فارسی در موزه‌های حیدر آباد و دهلی.

نسخه جدید با نام نقش پارسی بر میراث جهانی در هند منتشر شده تا عنوان درست‌تر و کامل‌تری باشد؛ زیرا بسیاری از آن سنگ نوشته‌ها امروزه فقط احجار نیستند بلکه ثبت میراث جهانی و معنوی بشر شده‌اند.
چاپ جدید دارای حدود۱۲۰ تصویر است.
در مقدمه ناشر آمده‌است:

چاپ جدید دارای نسخه آپلود شده در اینترنت است که به صورت رایگان قابل استفاده است. اما از نظر صفحه بندی با چاپ کاغذی آن متفاوت است.
از جمله کتیبه‌های بررسی شده می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد:
 نوشته‌های فارسی روی سنگ قبر ارجمند بانو
نورجهان، نوزاد دختری که خانواده اش در سفر تبعیدی از ایران به هند او را در کنار چاه آبی رها کرد تا شاهد دردهای خود و خانواده‌اش نباشد، سرگذشت شگفت‌آوری پیدا کرد. بگونه‌ای که او همسر جهانگیر شاه شد و در ترقی ایرانیان، از آن جمله برادرش که پدر ارجمند بانو بود نقش بارزی داشت.
.
.
در داخل بنای تاج محل قبر شاه جهان و همسرش ارجمند بانو وجود دارد که با سنگ مرمر یکپارچه تزئین شده‌است کنار سنگ مرمر قبر سمت راست به خط نسخ فارسی رایج دوره صفویه نوشته شده‌است:
مرقد منور ارجمند بانو بیگم مخاطب بممتاز محل متوفی سنه...
 کنار سنگ گور شاه جهان نوشته شده:
مرقد مطهر اعلی حضرت فردوس آشیانی صاحبقران ثانی شاه جهان طاب ثراه سنه ۱۰۷۶ ق)
تعدادی بیشماری سنگ نوشته‌های فارسی با خط نستعلیق در
 قصر قلعه اگرا شاه جهان * قصر اکبر شاه * سنگ نوشته‌های فارسی درگاه جهانگیر * نوشته‌های قبر تاج محل ممتاز محل وجود دارد. 

 مسجد جامع دهلی
 مقبره بی‌بی * * تاج‌محل * سرای نورمحل * سیکندرا * فاتح پور سیکری * قلعه آگره * معین الدین چشتی * لال قلعه (دهلی) * مسجد بادشاهی
 فاتح پور سیکری

صلیب پارسی 
شش عدد صلیب در کلیساهای مختلف کهن سریانی جنوب هند وجود دارد به دلیل اینکه بر روی این صلیبها به خط پارسی پهلوی جملاتی نوشته شده به آن صلیب پارسی در هندوستان هم می‌گویند. یکی ار این صلیبها، صلیب کلیسای سریانی سنت توماس است.
سنگ نوشته‌های پارسی و نقاشی‌های مانوی، غارهای آجانتا از پادشاهان ساسانی و ۶ صلیب فارسی نوشته به خط پهلوی در جنوب هند اهمیت خاصی دارد.
همهٔ این شش صلیب سنگی در جنوب هند یافت شده و احتمالاً به سدهٔ هفتم میلادی تعلق دارند. این صلیبهای سنگی را مسیحیان ایرانی سریانی که به جنوب هند مهاجرت کرده بودند، از خود به یادگار نهاده‌اند. مسیحیانی که از ایران امروز یا از خراسان بزرگ به این منطقه مهاجرت کرده‌اند و احتمالاً مسیحیت توسط این گروه از ایرانیان در هند معرفی شده‌است.
نویسه نگاری از پهلوی:
MROH-mn mšyh ’p̄hš’yṭ W QDM ’p̄r’šṭ čh ’rbwxt'. swlyh’ MNW bwxt' ẔNE.
xwadāy-mān mašīhā abaxšāyīd ud abar abrāšt čahārbōxt. sūrīhā kē bōxt ēn.
 برگردان پارسی نوشته روی چلیپا یا صلیب سریانی:
خدای مان، مسیحا، بخشایید و برافراشت چهاربخت (صلیب) را، سوریها که این رهایی شان داد.

نسخه پی‌دی‌اف فصل ۱تا ۸

نگارخانه 
نمونه‌هایی از بناهای هند که سنگ نوشته یا نگاره‌های فارسی دارند و در کتاب نقش پارسی به آنها پرداخته شده‌است تصاویر بیشتر در فلیکر کتاب: flicker

پانویس

منابع 
 متن کامل کتاب به فارسی بصورت وورد و پی‌دی‌اف  
 دانلودو ذخیره رایگان متن چاپ قدیمی کتاب:
 متن وورد کتاب "نقش پارسی بر بناهای فاخر هند", نسخه 1393 
 روزنامه همشهری ۲۸ تیر 1393  مسجد جامع دهلی و سنگ نوشته‌های زیبای فارسی آن، محمد عجم.
 گزارش نسخه‌های خطی هندوستان. ویژه نامه نسخ خطی هند۱۳۸۷- فصلنامه قند پارسی شماره زمستان ۱۳۸۹ ویژه نامه تاگور  
 نقش پارسی بر احجار هند علی اصغر حکمت 
 اهمیت زبان فارسی در عصر دهکده جهانی، دکتر محمد عجم - همشهری، ۲۲ آبان ۱۳۸۵ 
 زبان «اردو» برآمده از مشترکات فارسی و هندی است. مصاحبه دکتر عجم 
 سنگ نوشته فارسی فرمان شاه‌جهان (مجله دریای پارس)
 تأثیر زبان فارسی بر زبان و ادبیات شبه قاره هند. مجله آفتاب 
 چرا زبان فارسی در هند رو به افول گذاشت.
Why is Persian dying out in India, despite its deep roots?Most Persian manuscripts lie unused and locked in Indian libraries and archives. 
 خط فارسی در هند

 آلبوم عکس از کتاب در فلیکر
 تصاویر بیشتر ازکتاب در فلیکر : 
 About history of Persian Calligraphy and its different styles
 ایرانیکا، سنگ نوشته‌های پارسی. 
 مرکز بررسی‌های سنگ نوشته هادر هند 
 برسی‌های باستانشناسی هند وسنگ نوشته‌های فارسی عربی هند

جستارهای وابسته 
 علی‌اصغر حکمت شیرازی
 صلیب پارسی در هندوستان
 سرایندگان ایرانی در شبه‌قاره هند
 زبان فارسی در کشمیر
 زبان فارسی در شبه‌قاره هندوستان
 ادب پارسی در هند
 پارسیان هند
 فهرست آثار تمدنی ایران در سایر جهان
 روابط ایران و هندوستان
 ایرانیان در امپراتوری گورکانی
 از همین نویسنده اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان

آرامگاه‌ها در اوتار پرادش
آرامگاه‌ها در هند
آگره
ادبیات فارسی
اسلام در پاکستان
اسلام در هند
اشیای ایران باستان در موزه‌های خارج از کشور
اقامتگاه‌های سلطنتی در هند
باغ‌ها در هند
باغ‌های ایرانی در هند
باغ‌های ایرانی
بنیان‌گذاری‌های ۱۵۲۶ (میلادی) در امپراتوری گورکانی
پژوهشگران فرهنگ اهل ایران
تاج محل
تاریخ ایران باستان
تاریخ بنگال غربی
تاریخ بنگال
تاریخ فرهنگ هند
تاریخ کلکته
تاریخ هند
جاذبه‌های گردشگری آگره
جاذبه‌های گردشگری در اوتار پرادش
جاذبه‌های گردشگری دهلی
هند
جغرافی‌دانان اهل ایران
دربارهای فارسی‌زبان
درگاه‌ها (دین)
درگذشتگان در تهران
دژها در دهلی
دیدنی‌های دهلی
دیدنی‌های هند
روابط ایران و پاکستان
زبان فارسی در هند
زبان فارسی
زبان‌شناسان اهل ایران
زبان‌های پاکستان
ساختمان‌ها و سازه‌ها در آگره
ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۶۴۸ (میلادی)
ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۶۵۴ (میلادی)
سازه‌ها و ساختمان‌ها در دهلی
سبک‌های معماری
سنگ‌نوشته‌های فارسی باستان
عناصر معماری اسلامی
آنندراج
فهرست‌های سنگ نوشته‌های فارسی
کاخ‌ها در هند
کتاب‌های ۱۹۵۶ (میلادی)
کتاب‌های ایرانی
کتاب‌های تاریخی درباره هند
کتاب‌های درباره هند
کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۵۶ (میلادی)
کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۵۸ (میلادی)
گنبدها
گورکانیان هند
معماری اسلامی
معماری ایرانی

معماری هند
میراث جهانی یونسکو در هند
نویسندگان فارسی‌زبان اهل ایران
هند در قرون وسطی
هند
یادبودها و یادواره‌ها در اوتار پرادش
یادبودها و یادواره‌ها در هند