دوست‌محمدخان بارکزائی

دوست محمد خان بارکزایی(بارکزهی) فرزند علی محمدخان بارکزایی پسر رستم خان و فرزند اعظم خان فرزند شئ مهراب خان از خوانین برخی مناطق بلوچستان است مادرش بی بی روزخاتون است.او اصالتاً از طایفه باران زهی بود و مادرش از طايفه بزرگ زاده در دزک سراوان می‌باشد و در شهرستان سراوان متولد شده‌است. تا قبل از حمله نیروهای رضاشاه، برخی مناطق مکران در ایران توسط دوست محمد خان اداره می‌شد .

قدرت یافتن 
بهرام خان عموی دوست محمد خان ایرانشهر و بمپور را در جنگ با طایفه نارویی ضمیمه حکومت خود کرد و در جنگ با قوای اعزامی حکومت مرکزی قاجار، قلعه ناصری را نیز در دست گرفت و مرکز حکومت خود قرارداد. پس از مرگ بهرام خان، دوست محمد خان جانشین عمویش گردید.

با فرا رسیدن سال ۱۳۰۰ ه‍.ش و مرگ سردار بهرام خان بار کزهی، برادر زاده اش دوست محمد خان، ملقب به اسعد الدوله حکومت محلی پهره (ایرانشهر) را در دست گرفت.

او به تدریج حوزه نفوذ خود را گسترش داد و تقریباً تمام بلوچستان را تحت سیطره خود درآورد.

تحولاتی که در این دهه رخ داد شرایطی را به وجود آورد که نه تنها حکومت دوست محمد خان، بلکه تمام حکام استقلال طلب را تهدید کرد؛ ولی به علت فاصله زیاد بلوچستان از تهران و خرابی راه‌ها و همچنین عدم وجود وسایل ارتباطی پیشرفته، دوست محمد خان اطلاع جدیدی از اوضاع مملکت نداشت. وی همچنان حکومت مرکزی را ضعیف می‌پنداشت و لذا از پرداخت مالیات به دولت مرکزی خودداری کرد و از سوی دیگر داعیه استقلال بلوچستان را در سر می‌پروراند.

جنگ با دولت مرکزی 
استقرار قدرت رضاشاه، پای قشون شرق به فرماندهی امیر لشکر امان اله خان جهانبانی را به بلوچستان گشود. قشونی به سرکردگی سرهنگ محمد نخجوان جهت فروپاشی بلوچستان عازم منطقه شد. دوست محمد خان خواست دولت مرکزی مبنی بر تسلیم را حتی در قبال وعده سمت استانداری نیز نپذیرفت. در سال ۱۳۰۷ حکومت بلوچستان در جنگ با لشکر رضا شاه شکست خورد.

در این رابطه سردار حسین خان شیرانی دوم و سردار زمان خان بامری و سرتیپ یاغی خان از ده رضا به عنوان راهنمای قوای دولتی که از کرمان به بلوچستان می‌آمدند عمل می‌کردند.

جهانبانی فرمانده نیروهای اعزامی به بلوچستان دربارهٔ سرداران بلوچ و کمک آنها به نیروهای دولتی آورده‌است: «روز جمعه ششم مهرماه تمام سرداران بلوچ سرحدی به اتفاق فرمانده تیپ از خاش حرکت کرده و برای ملاقات این جانب به دزآپ (زاهدان) وارد شدند و اظهار اطاعت و خدمتگزاری کلیه سرداران بلوچ سرحدی را، در این موقع می‌توان از موفقیت‌های بزرگ در بلوچستان محسوب داشت زیرا طوایف سرحدی سلحشور و اگر قصد مخالفت داشتند اشکالات مهمی فراهم می‌گردید و اردوکشی ممکن بود به زودی خاتمه یابد.

پس از پایان عملیات، بلوچ‌هایی که با وعده مذاکره از قلعه خارج شده بودند، اعدام گردیدند.

پس از آن ستون برای اشغال مرکز بلوچستان که عبارت از پهره و بمپور باشد حرکت کرد. پس از تمرکز در پهره تیمسار جهانبانی به تهران پیشنهاد کرد که پهره بنام ایرانشهر نامیده شود و وزارت راه جاده بین زاهدان و ایرانشهر را ترمیم و سیم تلگراف هم دائر کند.

با شکست دوست محمد خان از قوای دولتی، تیمسار جهانبانی، قسم‌نامه ای برای وی فرستاد و اعلام نمود در صورت تسلیم، او و نیروهایش در امان خواهند بود.

پایان کار 
با دریافت تأمین و تسلیم روانه تهران شد. رضا شاه به پاس ایستادگی‌اش در برابر قوای انگلیس در تهران تحت مراقبت نگاهش داشت. او از امتیازات بیشتری نسبت به سایر سران تبعیدی ایلات مانند حق گردش و شکار در اطراف تهران و حمل اسلحه برخوردار بود. دوست محمدخان خسته از اقامت در تهران و به تحریک اطرافیان خویش برای فرار، در ۱۹ آبان ۱۳۰۸ آجودان مراقب‌اش را به قتل رساند و خودروی مراقب‌اش را برداشته و با همراهان گریخت. اما پس از طی مسافتی خودرو بنزین تمام کرد. بواسطه تشنگی و گرسنگی در دیماه همان سال در کویر حدود سمنان دستگیر و به تهران اعزام شدند. پس از ورود به تهران او را به حضور شاه بردند.

رضاشاه از او پرسید که این چه کاری بود کردی؟ فقط در جواب گفت: تقدیر چنین بود. سپس دوست محمدخان و بلوچ همراه وی در دادرسی ارتش محاکمه و به اعدام محکوم شدند و در ۲۶ دیماه همان سال دوست محمدخان اعدام گردید. با انهدام قدرت دوست محمدخان، سراسر بلوچستان به تصرف رضاشاه درآمد و تمام سران بلوچ در مقابل نیروهای دولتی تسلیم و اظهار انقیاد نمودند.پدر و برادرش به خونخواهی او با قوای حکومت مرکزی درگیر شدند در جنگ با قوای دولتی به فرماندهی سرگرد اسکندر در سرباز در ۱۳۰۷ شکست خوردند و به بلوچستان انگلیس (بلوچستان پاکستان) گریختند و تا رضاشاه بر سر قدرت بود بازنگشتند.

شورش‌های بلوچستان پس از دوست محمدخان 
در سال ۱۳۱۰ ه‍.ش / ۱۹۳۱. م سردار جمعه خان اسماعیل زایی، رئیس طایفه اسماعیل زایی، سر به شورش برداشت، اما از سوی دولت، مجازات گردید و به همراه طایفه اش به شیراز تبعید شد و مدتی طولانی در آن استان تحت نظر به سر برد.

در ناحیه کوهک نیز که سرداران و خان‌ها سرکش شده بودند، مورد حمله قوای نظامی قرار گرفتند و سرتیپ عباس البرز فرمانده لشکر کرمان و مکران به عده ای از سران بلوچ بوسیله قرآن مهر کرده تأمین داد، ولی هنگامی که سران بلوچ اسلحه خود را به زمین گذاشتند و تسلیم شدند آنها را دستگیر و چهل نفر از آنان را تیر باران نمود.

پانویس

منابع 
 حکایت بلوچ، محمود زند مقدم، جلد ۱، ناشر نویسنده، ۱۳۷۰
 کتاب نارنجی، گزارش‌های سیاسی وزارت خارجه روسیه تزاری دربارهٔ انقلاب مشروطیت ایران، جلد دوم، به کوشش احمد بشیری نوری، نشر نور ۱۳۶۶، تهران

اعدام‌شدگان اهل ایران در زمان حکومت رضا شاه
اعدام‌شدگان با طناب دار اهل ایران
افراد در دوره قاجار
اهالی بلوچستان ایران
بلوچستان
درگذشتگان ۱۹۳۰ (میلادی)
سیاستمداران اعدام‌شده
سیاستمداران بلوچ
شورشیان