María Luz Morales

María Luz Morales Godoy (Coruña, 1889 - Bartzelona, 1980) idazle eta XX. mendeko Kataluniako kazetari aitzindari bat izan zen. Espainiako lehen emakumea izan zen egunkari nazional baten zuzendaria izaten. La Vanguardia zuzendu zuen 1936tik 1937ra bitartean, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran. 1940ko urtarrilean 40 egunez atxilotu zuten eta frankismoak profesionalki gaitasunik gabe utzi zuen gerraren ondoren. Trantsizioaren garaira itxoin behar izan zuen jarraitu ahal izateko bere jarduerarekin, eta Diario de Barcelona egunkariko kolaboratzaile izan zen hil zen arte, laurogeita hamar urte zituela.  Emakumea kazetaritzan eta literaturan sartu izanaren erreferentziatzat hartzen da XX. mendeko Espainian.

Biografia 
Coruñan jaio zen, baina bere bizitza Bartzelonan igaro zuen. Hara, oraindik haurra zela, bere familia lekualdatu zen, bere aita Ogasuneko funtzionarioa zelako. Mª Ángeles Cabré idazleak, bere biografiaren egileak, bere etxeko sukaldean kultura-kazetari egin zela azaltzen du. Espainian ez zegoen beste lekurik XIX. mende amaierako neskato eta gazteek beren bokazioak sortzeko.

Ibilbidea 
Nova Unibertsitatean Filosofia eta Letretan diplomatu ondoren, kazetari izateko idazle ofizioa hartzea erabaki zuen. Kazetaritza ez zen emakumeentzat ohiko lanbidea, aldizkarietan artikuluak sinatzen zituzten baina kazetaritza aktiboaren egunerokotasunean ez zuten parte hartzen. Bere lehen urratsak 1921ean eman zituen El hogar y la moda (Lecturas aldizkariaren aurrekaria) zuzenduz. Maria Luzek modari buruzko kronikak bidali zituen argitalpenaren bidez zuzendaritza-postua betetzeko deitutako lehiaketa batera, eta irabazlea izan zen. Bost urtez egon zen aldizkariaren buru. 1923an, Don Juan-i eta haurren antzerkiari buruzko entsegu batzuk bidali zituen La Vanguardia-ra. Bere kalitate literarioak egunkariko atea ireki zion. 1924an kritika zinematografikoaren ardura hartu zuen, oraindik ikuskizun txikitzat jotzen zena, eta astero "bizitza zinematografikoa" atala sinatzen zuen Felipe Centeno ezizenarekin, Benito Perez Galdosen pertsonaia baten izenarekin. Kazetaria La Vanguardia egunkariko erredakzioko beste pertsona bat zen, nahiz eta emakume bakarra izan. Ondoren, antzerki-kritikaz arduratzen hasi zen, bere izenarekin sinatuz.

Kritika zinematografiko gisa egindako lana Paramount Pictures ekoiztetxeari interesatu zitzaion. Berarekin elkarrizketa bat izan ondoren (ez zekiten emakume bat zenik), ekoiztetxe estatubatuarrak kontratatu zuen, bere filmen literatura-aholkularitzaren arduradun gisa eta, zinema soinudunaren etorrerarekin, bere elkarrizketen itzulpen eta egokitzapenaren arduradun gisa. Zeregin horiekin batera, El Sol egunkari erreformista madrildarrean kolaboratu zuen, "El periódico de la intelectualidad" delakoan, eta La mujer, el niño y el hogar orrialdearen ardura hartu zuen 1936an itxi zuten arte.

Karismatikoa eta borrokalaria, 1931n Bartzelonan Ikasle Andereen Nazioarteko Egoitzako buru izan zen, Isabel Llorachen Club Konferentzian inplikatu zen eta Gabriela Mistral bezalako egileekin adiskidetu zen.

Aldi berean, bere jarduera literario bizia gauzatzen zuen, haur literatura lantzen zuen, literaturako maisulanen haurrentzako egokitzapenekin, berak zuzentzen zuen Ediciones Araluce argitaletxearekin argitaratuak.

1933tik aurrera, zinema-zaletasuna antzerkiagatik aldatu zuen, eta horren ondorioz, Elisabeth Muderrekin lankidetzan, Romance de media noche lana idatzi zuen.

1936ko uztailaren hasieran, Galiziako Autonomia Estatutuaren onarpenaren ospakizunetan parte hartu zuen. Egun batzuk geroago Espainiako Gerra Zibila piztu zen.

La Vanguardiako zuzendaria (1936) 
Generalitateko gobernuak egunkari batzuk konfiskatzea agindu zuen, besteak beste, La Vanguardia, 1936ko uztailaren 19an eratutako CNT-UGT langileen batzorde baten kontrolpean geratu zena. Abuztuaren 8an, Agustí Calvet "Gaziel" zuzendariak erbestera ihes egin ondoren, egunkariko batzordeak Maria Luz Morales, erredakzioko emakume bakarra, zuzendari izendatzea erabaki zuen. Onartu zuen, baina behin-behinekoa izango zela ohartarazi zuen: "Onartzen dut, baina baldintza batekin. Oso ondo ezagutzen dut egunkariaren teknika eta erredakzioaren martxa zainduko dut. Baina onartzen badut, behin-behinekoa baino ez da. Alderdi politikoari dagokionez, beste batek eraman behar du. Nik kazetaritza besterik ez dut egingo".

La Vanguardia egunkarian hurrengo egunean iragarki hau argitaratu zen:

"Kataluniako Gobernua inspiratzen duen joera sozial eta ekonomikoaren arabera, gaur egun Langile Batzorde batek kontrolatzen du, erredakzioko, tailerretako, administrazioko eta horren gainerako ataletako ordezkariek osatua. Batzorde honek hasieran hartutako erabakien artean, María Luz Morales eta Carmelo Avellá lankideak zuzendari eta administratzaile karguetarako izendatzea dago ".

Sei hilabete baino gehixeagoz bete zuen lanpostua, eta goiburu nazionaleko egunkari baten zuzendaritza hartu zuen lehen emakumea izan zen. Horren ondorioz, erregimen frankistak errepresaliatu egin zuen.

Gerra garaian, 1939an, Sierra de Teruel (edo L'Espoir) film dokumentalaren gidoian parte hartu zuen, André Malrauxek helburu propagandistikoekin zuzendu zuena. La Vanguardiako erredaktore guztiak kargugabetu zituzten eta epaitzeko zain zeuden, pasaportea kendu zieten eta kazetari gisa desgaitu zituzten. 1940an, gerra garaian egunkariaren zuzendaria izatea eta Alderdi Galeguistako kide izatea egotzita, Maria Luz Morales 40 egunez espetxeratu zuten Bartzelonako Sarriá komentuan. Aldi horretan, nahiz eta beti uko egin zion horretaz hitz egiteari, Ariel eta Jorge Marineda ezizenekin sinatu zituen zenbait eleberri idatzi zituen. Gaztelaniazko zinemaren lehen istorioetako bat argitaratu zuen, eta Araluce argitaletxearekin lankidetzan aritu zen haurrentzako hainbat klasiko egokitzen, Las obras maestras al alcance de los niños bilduma zuzenduz.

Salvat argitaletxean lan egin zuen Universitas entziklopediaren buru zela, eta Surco argitaletxea sortu zuen.

1948an, antzerki-kritika gisa Diario de Barcelona egunkarian kolaboratzen hasi zen. Pixkanaka bere literatur jarduera berreskuratzen joan zen eta Lecturas aldizkarian ere kolaboratu zuen.

1958an El amor empieza en sábado bere eleberria zinemara eraman zuten Victorio Aguado Candelaren zuzendaritzapean.

Francoren heriotzaren, trantsizio demokratikoaren eta askatasunen iritsieraren ondoren, araztutako asko bizitza publikora itzuli ziren, eta 1978ko urtarrilaren 24an, lankide talde handi batekin batera, María Luz Morales kazetari gisa birgaitu zuten. Berriro lanean hasi ondoren, Diario de Barcelona egunkarian jarraitu zuen lanean, erredaktore gisa, eta bertan idazten jarraitu zuen 1980an hil zen arte.

Homero, Eskilo, Sofokles, Dante, Shakespeare, Goethe, Cervantes eta Tirso de Molina klasikoen haurrentzako egokitzapen batzuk Espainian eta Hispanoamerikan argitaratzen dira gaur egun ere.

Kultur kazetaritzaren aitzindaria 
María Ángeles Cabré idazleak, Generoaren Kultura Behatokiko zuzendariak, adierazi duenez, María Luz Morales Espainiako lehen emakumezko kultura-kazetaria izango litzateke, Carmen de Burgos herrialdeko lehen kazetari profesionalaren aurrekariarekin.

Literatura lana 

 Parientes y trastos viejos (argitaragabea)
 Trovas de otros tiempos, 1928
 Libros, mujeres y niños, 1928
 Las románticas, 1930
 Edison, 1934
 Romance de media noche (Elisabeth Mulderrekin), 1935
 Julio César, 1936
 Madame Curie, 1936
 Alejandro Magno, 1936
 Alguien a quien conocí, 1937 - 2019an berrargitaratua.
 Tres historias de amor en la Revolución francesa, 1942
 María Antonieta, 1943
 El mundo de las hormigas, 1948
 El Cine: historia ilustrada del séptimo arte, 1950
 Hazañas del Cid, 1951 .
 Enciclopedia del hogar, 1952
 Rosalinda en la ventana, 1954
 Balcón al Atlántico: (Heroirik gabeko beste eleberri bat), 1955
 Balcón al Mediterráneo, 1955
 Historias del décimo círculo, 1962
 Libro de oro de la poesía en lengua castellana, 1970

Itzulpenak 

 Charles E. Pearce, Los ojos de Alicia, Zoé Godoy-rekin, Sociedad General de Publicaciones, 1921.
 George Gibbs, La puerta cerrada,  Zoé Godoy-rekin, Sociedad General de Publicaciones, 1923.
 George Gibbs, El camino prohibido, Zoé Godoy-rekin, Sociedad General de Publicaciones, 1924.
 Berta Ruck, Corazones que no se encuentran, Zoé Godoy-rekin, Sociedad General de Publicaciones, 1924.
 Júlio Dinis, Los hidalgos de la casa morisca, Sociedad General de Publicaciones, 1923.
 Júlio Dinis, La mayorazga de los cañaverales, Sociedad General de Publicaciones, 1925.
 Júlio Dinis, Una familia inglesa, Sociedad General de Publicaciones, 1926.
 Champol, El marido de Aurora, Sociedad General de Publicaciones, 1924.
 Florence Barclay, El rosario, Zoé Godoy-rekin, 1925.
 James Oliver Curwood, El caballero del valor, Zoé Godoy-rekin, 1928.
 Mary Roberts Rinehart, El héroe de la litera número 10, Zoé Godoy-rekin, 1929.
 John Galsworthy, La cuchara de plata, Ricardo Baeza-rekin, 1933.
 John Galsworthy, Más allá: Novela, «Che faró senza», 1942.
 Santiago Rusiñol, El señor Esteve, 1949.
 Carles Riba, Seis juanes, 1951.
 Ana María Dalí, Salvador Dalí visto por su hermana, «Grandes Biografías»-en, 1949.
 María Rusiñol, Santiago Rusiñol visto por su hija, «Grandes Biografías»-en, 1963.
 J. M. Barrie, Peter Pan y Wendy, 1925.
 J. M. Barrie, Aventuras de Peter Pan, 1930.
 Peter Bernard, La cuesta encantada, 1926.
 Olive Richards Landers, El libro de las niñas, 1935.
 Matilde Alanic, Deber de hijo, 1924.
 Jean de la Brète, Un vencido, 1924.
 Hermanos Grimm, Doce cuentos de los hermanos Grimm, 1966.

Sariak eta aintzatespenak 

 1956. Frantziako Gobernutik  Orden de las Palmas Académicas saria jaso zuen, bere lanaren aitorpen gisa.
 1963. Antzerki Sari Nazionala 1962 Diario de Barcelona egunkarian egindako antzerki kritikengatik.
 1971. Isabel Katolikoaren begizta.

Hil osteko omenaldiak 
María Luz Moralesen figura aintzatesteko, bi sari eratu dira Espainian:

María Luz Morales Kazetaritza Saria 
La Caixa Fundazioak, La Vanguardiak eta Generoaren Kultura Behatokiak 2016an María Luz Morales Kazetaritza Saria sortu zuten haren oroimenez. Saria 4.000 eurokoa da, eta urtero ematen da "emakumeak gaur egungo munduan duen paperari buruz konpromisotik eta zorroztasun analitikotik hausnartzen duten kazetaritza-lanak aintzatesteko eta sustatzeko". Akzesit bat du, 1.500 eurorekin saritua.

 2016. Política eres tú, Patrícia Soley-Beltranena , El País semanal egunkarian argitaratua. Akzesita Benoît Crosen Las abuelas solares de Burkina Faso, lanarentzat izan zen, Eldiario.es-en argitaratua eta ekintzailetza-proiektu bati buruzkoa. Proiektu horretan 40 eta 50 urte bitarteko emakume analfabetoek, han "amonak" deituak, bizi-itxaropen laburraren ondorioz, panel fotovoltaikoak egiten dituzte.
 2017. Les raons d 'Antígona, Marina Subirats soziologoaren artikulua, Ada Colau (Bartzelona) edo Anne Hidalgo (Paris) bezalako emakumeek Europako hiriburu handietan politika egiteko modu berriei buruzkoa. Akzesita El Mundo-ren Ellas toman la palabra serieari egokitu zitzaion.

Ikus-entzunezko ikerkuntzako María Luz Morales sariak 
Ikus-entzunezkoen ikerketarako María Luz Morales sariak Ikus-entzunezkoen Galiziako Akademiak banatzen ditu 2017tik, Galiziako diputazioen laguntzarekin, arlo horretako ikerketa zientifikoa nabarmentzeko.

 2017 : Cibrán Ternero, Noelia Álvarez eta Nazaré Estévez, Denisse Lozano eta Brais Romero.

María Luz Moralesek bere izena duen kale bat du Coruña hirian eta plaza bat Bartzelonan, zuzentzen zuen egunkariaren egoitzatik oso gertu. 2010eko martxoan Palafrugellen egindako parte hartze prozesu batean ere bozkatua izan zen, kale bat merezi duen emakumeetako bat bezala.

Erreferentziak

Bibliografia 

 Morales, Maria Luz. Edició de M.ª Ángeles Cabré. Alguien a quien conocí (gaztelaniaz). Renacimiento, 2019 (Los Cuatro Vientos, 140). ISBN 9788417550523.
 Cabré, María Ángeles. María Luz Morales. Pionera del periodismo. Bartzelona: La Vanguardia Ediciones (Libros de Vanguardia), 2017. ISBN 9788416372409.
 Bonet, Joana. El rum-rum. Des de les ombres. La Vanguardia, 28-06-2017, 24. orr.
 Casasús, Josep Maria. Una pionera. La Vanguardia, 23-02-1998,  23. orr.

Ikus, gainera 

 Carmen de Burgos "Colombine"
 Espainiako irakasleriaren arazketa frankista

Kanpo estekak 

 ¿A quién votarán nuestras mujeres? María Luz Moralesen erreportajea Bigarren Errepublikako Espainiako hauteskunde orokorren aurrean (1933)
 Zer irakurri behar dute emakumeek? (1927)
 Las mujeres de la revolución. Kritika literarioa (1933)

Kataluniako kazetariak
Coruñarrak
Bartzelonan hildakoak
Espainiako Antzerki Sari Nazionala
Diktadura frankistaren errepresioaren biktimak
Galiziako idazleak
Espainiako zinema kritikariak