Bataan

Bataan Filipinetako penintsula baten izena eta Luzon irlako erdialdeko probintzia baten izena da. Probintziako hiriburua Balanga hiria da, baina Mariveles hiria da probintziako hiririk handiena. Probintziak Bataan penintsula osoa hartzen du, Luzonen. Zambales eta Pampanga probintziek inguratzen dute Bataan iparraldean. Penintsulak Txinako Hegoaldeko Itsasoa du mendebaldean eta Subic badia ipar-mendebaldean. Ekialdean Manilako badia du.

Bataango Gudua Estatu Batuetako eta Filipinetako soldaduen azken postuetako bat izan zen, Japoniako indarrek Bigarren Mundu Gerran piztu baino lehen. Bataango guduaren amaierako zorigaitzeko amaierari Bataango Heriotzaren Martxa izendatu zitzaion, hantxe hasi baitzen zorigaiztoko martxa hura. (Gehiago jakiteko, ikus: Bataango gudua).

Historia

Aeta herriak 
Bataan penintsulako lehen biztanleak Ayta Magbeken herria izan zen. Gero tagalogak etorri ziren, Luzon irlatik bertatik. XVI. mendean espainiarrak etorriko ziren, (ikus: Filipinetako kapitaintza nagusia), eta XX. mendean japoniarrak. II. mundu gerraren testuinguruan japoniarrak egotzi zituzten eta ingelesa bihurtuko zen irlan nagusitasuna lortuko zuen kultura berria.

Tagalogen migrazioa 
Penintsulan denbora luzean Ayta Magbeken herria bizi bazen ere, Luzon hegoaldeko Tagalogek, Cavitek bereziki, Bataango penintsulara migratu zuten. Ayta Magbeken-ek XVI. mendearen amaieran migratu zuten Bataan mendialdera tagalogen presioagatik.

Espainiako legea 
(ikus: Filipinetako kapitaintza nagusia) 

1647an, Herbehereetako itsas indarrek penintsulan lur hartu zuten, Espainiak konkistatuta zeuzkan uharteak bereganatzeko asmoz. Holandarrek Abucay herria sarraskitu zuten Bataanen.

Cornelio Bascara historialariak dio Bataan probintzia 1757ko urtarrilaren 11n ezarri zuela Pedro Manuel Arandia Gobernadore Nagusiak, Pampangaren lurretatik kanpo, eta Marivelesko corregimiento, une horretan Maragondonek Manilako badiaren bidez sartzen zuena.

Inbasio japoniarra 

Bigarren Mundu Gerran leku nabarmena hartu zuen Bataanek. (Ikus Luzongo bataila). 

1941eko inbasio japoniarraren aurretik, Bataan erreserba militarra zen Corregidor irlako gotorlekua defendatzeko. Estatu Batuetako armadak 1.000.000 galoi (3.800 m3) gasolina inguru bildu zituen han, hainbat muniziorekin batera. Penintsularen hegoaldeko muturrean, Estatu Batuetako itsas armadak base txiki bat ezarri zuen, Mariveles portuan.

Japoniako armadak 1941eko abenduan herrialdea inbaditu eta gutxira, AEBko eta bertoko indar filipinarrak elkarrekin koordinatuak lan egiten bazuten ere, pixkanaka-pixkanaka  gaindituak izan ziren, eta Douglas MacArthur jeneralak zuzentzen zituen tropak Bataan penintsulara egin behar izan zuten atzera, sorospen-indar bat AEB-etatik bidali arte itxaroteko asmoz. Japoniako indarrek penintsulako setio bati ekin zioten 1942ko urtarrilaren 7an, eta eraso oso bat egin zuten apirilaren 3an, Puntuetako Bataila, Bolsillos Bataila, Senderoren aurkako bigarren erasoa eta beste dozena bat borroka latz.  Bataanen kanpaina izan zen Estatu Batuetako armadako zalditeria erregularreko unitate bat, Filipina Scouts 26th Cavalry, erabili zen azken aldia, zaldizko borroka-unitate gisa.  1942ko urtarrilaren 16ko goizean, Edwin Ramsey tenienteak Morong hirira zuzendu zuen azken zalditeria-karga, Japoniako infanteriaren kontra zuzenduta.  Bataango tropen arrantxoetako errazioetan etengabe gutxitu zirenez, zaldiak hil egin behar izan zituzten soldadu gosetiak elikatzeko.

Estatu Batuetako eta Filipinetako indar gehienak apirilaren 9an errenditu ziren eta bizirik geratu ziren presoek 100 kilometro (62 ml) baino gehiago ibili behar izan zuten Bataandik Capasera (Tarlac), Bataanen Heriotzaren Ibilaldia izenarekin ezagutu zena.

Geografia 

Bataan Luzon erdialdearen hego-mendebaldean dago. Penintsula osoa Luzongo probintzia bat da, 1.372.,98 km2[9]. Txinako Hegoaldeko Itsasoak mugatzen du probintzia mendebaldean. Corregidor irla hegoaldean eta Manilako badia ekialdean dauzka.  Filipinetako gune politiko, sozial eta ekonomikora sartzeko atea da, militarrek estimu berezia zioten II. mundu gerran. Olongapo hiriak mugatzen du iparraldean eta Pampanga eta Bulacan probintziek ipar-ekialdean. Hiriburua, Balanga hiria, Manilako 31,3 milia nautikotara dago, Manilako badian barrena.

Administrazio-sailak 
Bataan, administratiboki, 11 udalerritan eta hiri-bildu batean (Balanga) banatzen da.

Demografia 
2020ko zentsuan, Bataango biztanleria 853.373 pertsonakoa zen,[2], eta kilometro karratuko 620 biztanle zituen (edo milia karratuko 1.600 biztanle) zituen. Bataeño da probintziako bertakoentzat erabiltzen den jentilizioa, (gaztelaniazko forma horretan, ingelesez ere bai).

Tagalog hizkuntza eta ingelesa dira probintzian nagusi diren hizkuntzetako bi, Filipina osoan bezala. Tagaloek eta kapampanganek beren doinu eta mode propioekin hitz egiten dute. Ilokanera  ilokano kolonoen ondorengoek hitz egiten dute iparraldean.

Jatorri etnikoa 
Bataango hiru talde etniko nabarmenenak Tagaloak, Kapampanganak eta Ayta Magbekenak dira. Azken hauek dira probintziako lehen biztanleak baina beste etniekin konparatu gutxiengoa dira gaur egun. Kapampanganak, batez ere, probintziaren ipar-ekialdean daude, baita probintzia-hiriburuan ere, neurri txikiagoan. Bataangar batzuk kolono ilokanoen ondorengoak dira.

Erlijioa 
Katolizismo erromatarra da erlijio nagusia da, Bataango biztanleen %85 hartzen duena. Beste erlijio kristauak eta ez kristauak gutxiengoan daude: Eliza Kristorena / Iglesia ni Cristo (%4,47), Ebanjelikoak (%2,06),Aglipayans / Filipinetako Eliza Independentea (%1,60) eta beste talde batzuk.

Giza garapena 
Giza garapenaren indize altua duten Filipinetako probintzien artean dago Bataan. Probintziaren Human Development Index 2015 0,793 da.

Industriak eta manufakturak

Leku kultural eta historikoak 

 Monte Samat Santutegi Nazionala edo Dambana ng Kagitingan Pilarren, probintziako mugarri historiko nabarmenena da. Santutegia 1966. urtean enkargatu zuten Bataango batailan borrokatu ziren soldaduak omentzeko. Marmolezko kolomadi batek eta itsasoaren mailatik gora 555 metroko oroitzapenezko gurutze batek osatzen dute.
 Layacen (Hermosa) dagoen Lehen Defentsa Lerroaren Markatzaileak Bigarren Mundu Gerran Japoniako Armada Inperialaren inbasioaren aurkako USAFFEren indarren lehen defentsa-lerroa markatzen du.
 Bataanen heriotzaren martxaren markatzailea, 0 kilometroko markatzaile ere esaten zaiona, Mariveles eta Bagac herrietan dauden monumentuak dira, eta Bataanen heriotzaren martxa zorigaitzekoaren nondik norakoak adierazten dute.
 Pilareko su-ezpata J.J. Linao National Road eta Bataan National Road  arteko obeliskoa da, eta Bagac eta Marivelesen presoen puntu konbergentea markatzen du, Bataanen Heriotzaren Martxa gogorarazteko.
 Bigarren Mundu Gerraren Museoa eta Entrega-gunearen Markatzailea Balangako Lehen Hezkuntzako Eskolaren esparruan daude. Han, Edward P. King jeneralak USAFFEko 76.000 soldaduak Japoniako Armada Inperialaren aurrean errenditzea negoziatu zuen.
 Filipinen eta Japoniaren arteko Adiskidetasun Dorrea (Bagac) monumentu bat da, Bigarren Mundu Gerraren ondoren Filipinen eta Japoniaren arteko adiskidetasun diplomatikoaren berrezarpena ospatzeko.
 San Domingo parrokia-eliza edo Abucay eliza XVII. mendeko eliza da, arkitekturaren estilo barrokokoa. 1587an eraikia eta Dominikar Ordenako fraideek administratua, Filipinetako lehen inprimaketa-prentsak zituen.  1647ko ekainaren 23an, Holandako inbaditzaileek ehunka filipinar eta espainiar sarraskiaren lekuko izan zen eliza.
 Elizbarrutiko santutegia eta San Jose katedrala edo Balangako katedrala Balangako elizbarrutiaren egoitza dira. Bigarren Mundu Gerran, Japoniako armada inperialak artilleria-kokaleku gisa erabili zuen katedrala, USAFFEren indarrak Samat mendian bonbardatzeko.
 Arrosarioko Andre Maria Santuenaren Basilika Txikia edo Orani Eliza elizbarrutiko santutegi neoklasikoa da eta Orani hiriaren erdian dago.
 San Miguel Archangel parrokia-eliza edo Oriongo eliza, XVI. mendeko eliza barrokoa da, Brgyn kokatua. San Vicente, Orion-en, San Miguel goiangeruari eskainitakoa.
 Bagac-eko Acuzar Filipinak etxeak 40 hektareako jabetzakoa da, eta Filipinetako hainbat tokitan birlandatutako etxe zahar batzuk ditu bertan, kontserbatzeko.

Ekoturismoa 

 Bataan Parke Nazionala - Bataan iparraldeko eremu menditsuetan dagoen baso-erreserba babestua da.
 Roosevelt Protected Landscape - babestutako baso-erreserba bat da, eta 786,04 hektareako (1,942,3 akre) azalera hartzen du, Bataan probintziaren iparraldean, Olongapotik eta Freάko Badia Subic Zonetik gertu.
 Mariveles Five Fingers - Bataan penintsulako hegoaldeko muturrean dago -, airetik bost hatz bezala ikusten diren leizeak dira.
 Tarak Ridge ezaguna da mendizaleen artean, Mount Mariveles -galdara konplexuko gailurretako bat da.
 Dunsulan Falls - Samat mendiaren oinean dagoen ur-jauzia da. Dunsulan ur-jauziak ibaia Samat mendiaren kraterraren aldeko drainatze nagusia da.
 Malasimbo mendia - Dinalupihanen dagoen mendi dotorea da eta mendizaleentzat ezaguna da.
 Istanbul Sprint and Pasukulan Falls in Abucay
 Anito baloia Mariveles-en
 Pintong Alipi Falls - 80 oineko ur-jauzia da, Morongeko Silangan mendian.
 Laki Beach Marivelesko hauts naturaleko harea zuriko hondartza da
 La Caleta Cove hondartza, Morongen
 Camaya Coast - Marivelesko hegoaldeko muturrean dagoen kala batean dagoen jolas-garapena da.
 Ocean Adventure itsas parke zoologikoa da eta Morongen dago, Ekonomia Eremu Bereziaren eta Subic Portu Librearen barruan.

Azpiegiturak

Potentzia

Sorkuntza 

Bataan energia soltean sortzeko tokia da, eta bertan sortutako energia gehiena Luzon irlako sarera bidaltzen da. Bataango zentral elektriko gehienak erregai fosilen mende daude, hala nola petrolioa eta ikatza, baina energia-iturri berriztagarriak, batez ere eguzki-energia, guztira sortzen den energiaren parte dira. 2022ko azaroaren 30era arte, dauden zentral elektrikoek guztira 3,676,7 MW-eko kapazitate instalatua zuten. Eraikitzen ari ziren sarrerako zentral elektrikoek 4.920,7 MW-era handituko zuten ekoizpena, eta 3. hiruhilekotik (2023tik 3. hiruhilekora, 2026ra) martxan jarriko ziren.

Aireportua

Itsas portuak 

 Jetti Petroleum Inc. (Mariveles)
 OilLink International Corporation (Mariveles)
 Petron Bataan findegia (PBR) (Limay)
 PNOCa (Mariveles)
 Planters Products Inc. (API)/GPII (Limay)
 Astillero itsasertzeko pasealekua (Mariveles)
 SL Harbor Bulk Terminal Corporation (SLHBTC) (Limay)
 SMC Consolidated Power Corporation (Limay)
 GN Power (Mariveles)
 ATI Mariveles Grain Corporation (MGC) (Mariveles)
 Herma/Mariveles Shipyard Corporation (MSC) (Mariveles)
 SMC-Shipping and Lighterage (Mariveles)
 Filipinak guztira (Mariveles)
 Solteko terminal lehorra (Mariveles)
 Bataango zentral nuklearreko kaia (Morong)

Hezkuntza 
2018tik aurrera, Bataango alfabetatze-tasa %99,4koa zen (10 urteko eta hortik gorako etxeko biztanleriaren alfabetizazio maila altua, beraz). Hezkuntza-aukeretarako sarbidea Gobernuaren edo partikularren edo taldeen jabetzako 259 lehen eskola, 84 bigarren mailako eskola eta 19 hirugarren mailako eskolaren esku dago. TESDAn egiaztatutako 6 erakundek ere eskaintzen zituzten ikastaro tekniko eta profesionalak.

Hezkuntza-erakundeak 
Bataango Penintsulako Estatuko Unibertsitatea edo Bataan Peninsula State University , BPSU, estatuaren jabetzako unibertsitatea da eta probintziako hirugarren mailako hezkuntza-hornitzaile nagusia. 9403. Errepublikaren Legearen arabera ezarri zen, 2007ko martxoaren 22an sartu baitzen indarrean. Bataanen estatuarenak diren goi-mailako hezkuntzako bost erakunderen elkartzea da. Unibertsitateak, gaur egun, sei campus ditu sakabanatuta probintzia osoan: Campus Nagusia (lehen Bataango Arte eta Merkataritza Eskola Nazionala), Balangako Campusa (lehen Bataango Eskola Komunitarioa zena), Abucayko Campusa (lehen Bataango Nekazaritza Eskola Nazionala zena), Dinalupihaneko Campusa (lehen Estatuko Campusa). Sabang-eko zazpigarren campusa, Morong, Bataan, eraikitzen ari dira

Probintziaren jabetzakoa den goi-mailako beste erakunde bat Filipinas Bataango Unibertsitate Politeknikoa da, Polytechnic University of the Philippines Bataan, Filipinetako Unibertsitate Politeknikoaren campus satelitearekin. Sta. Mesa, Manilan, 1976an ezarria. Marivelesko Bataango Freeport Area of Bataan (FAB) inguruan dago.

Hona hemen Bataanen nabarmendu diren goi-mailako irakaskuntzako beste erakunde batzuk:

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Bataanen webgune ofiziala

Filipinetako probintziak