Pedogenesi

Pedogenesia edo edafogenesia lurzorua eratzen deneko prozesua da. Pedologia eta edafologia dira lurzorua eta haren sorrera eta eboluzioa aztertzen dituzten zientziak.

Meteorizazioz hasten da sortzen lurzorua eta gertatzen zaizkion aldaketek lurzoruaren eboluzioa ekarriko dute segida ekologikoa abiaraziz.

Kontzeptuaren azalpena 

Lurzoruaren eraketa ama harriaren meteorizazioz hasten da. Lurrean dauden hainbat mikroorganismok (bakterioek, arkeobakterioek, onddoek...) meteorizazioak erauzitako konposatu sinpleak dituzte elikagai eta haien metabolismoaren hondakin gisa azido organikoak eta proteina bereziak kanporatzen dira. Hauek harriaren meteorizazioa areagotzea ekartzen dute. Askaturiko mineralek eta konposatu organikoek humusa eratzen dute. Mikorrizak dituzten landareak ere gai dira arroka amatik mineralak askatzeko.

Prozesua denboran luzatu ahala lurzoru berriak sakonera handiagoa hartuko du. Ama harriaren ezaugarrien eta gainerako baldintzen arabera lurzoruaren sakonera 1-10 mm handitzen da urtero. Lurzorua handitu ahala landare eta animalia espezie berriak sartuko dira bertara eta segida ekologiko primarioa abiatuko da. Lurzoruak ere eboluzioa izango du, eta horizonteak azalduko dira.

Meteorizazio motak

Meteorizazio fisikoa 
Eragile fisikoek egiten duten arrokaren haustura da, esate baterako presioak edota tenperatura aldaketak. Meteorizazio mekanikoa ere esaten zaio. Gelifrakzioa da adibide argia.

Meteorizazio kimikoa 
Uraren disolbatzaile ahalmenak, oxigenoaren edo karbono dioxidoaren eraginak eta bestelako eragile kimikoek arroka desegiteari esaten zaio. Oxidazioa, disoluzioa, karbonatazioa edo hidratazioa dira meteorizazio mota honen adibide batzuk.

Meteorizazio biologikoa 
Animalia edo landareen jarduerak arroka apurtzeari esaten zaio. Zuhaitzen sustraiek eragiten ditzuten hausturak edo animalien gordelekuen eraikuntzak arroka ama hautsi egiten dute.

Pedogenesian eragiten duten faktoreak 
Lurzoruaren sorreran bost faktorek eragiten dute: arroka ama, klima, topografia (erbiebea), organismoak eta denbora. Ingelesez CLORPT esaten zaio, "climate, organisms, relief, parent material and time".

Arroka ama 
Arroka ama igneoa, sedimentarioa edo metamorfikoa izan daiteke eta lurzoruaren mineralen iturria da, bai eta landareek behar duten nutrienteen gordelekua ere. Arroka aman aurkitzen diren mineral nagusiak kuartzoa (SiO2), kaltzita (CaCO3), feldespatoa (KAlSi3O8) eta mika (K(Mg,Fe)3(AlSi3O10)(F,OH)2) dira.

Klima 
Klimaren barnean erabil handiena duten faktoreak prezipitazioa eta tenperatura dira, izan ere bi faktore hauek arroka amaren meteorizazio motetan eragin handia baitute. Klima eskualde bakoitzean lurzoru mota ezberdina aurkitzen da.

Topografia 
Zoruaren inklinazio angelua, altuera eta orientazioa hartzen ditu kontutan topografiak. Maldak uraren higadura maila zehazten du, eta ondorioz lurzoruak ongi garatzeko duen aukera. Malda handia bada lurzorua finkatzea zaila izango da, aldiz zorua laua bada uraren drenaia txarra izango da eta kalitate eskaseko lurzorua eratuko da, padura gaziak edo zohikaztegiak esate baterako.

Organismoak 
Mikroosganismoek elementu kimikoak finkatzeko gaitasuna dute, horren adibide dira nitrogenoaren, sufrearen eta burdinaren bakterioak.

Betsalde landareen sustraiek arroka ama hausteaz gain lurzoruaren higadurari aurre egiten diote. Landareen sustraiak onddo eta mikroorganismoekin elkarlanean aritzen dira lurzoruaren oreka egokia mantentzeko. Animaliei dagokionez materia organikoa txikitzen dute eta bioturbazioa eragiten dute.

Denbora 
Aurrez aipaturiko faktore guztiek denbora behar dute benetako eragina izateko. Denbora nahikoa pasatzen bada lurzoruak beharrezko horizonteak garatuko ditu, beti ere aurrez aipaturiko baldintzen arabera eratuko direnak. Batzuetan hamarkadak behar dira lurzoru bat garatzeko, kasu batzuetan milaka urte ere bai. Eta hori gutxi balitz faktore guzti hauek aldakorrak izan daitezke eta ondorioz lurzoruak berak ere aldaketen aurrean etengabe eboluzionatzen jarraituko du.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Edafologia
Lurzoruaren zientziak
Pedologia