Katalin Karikó

Katalin Karikó (,  ahoskatua; Kisújszállás, Hungaria, 1955eko urtarrilaren 17a) RNA bitartekari mekanismoetan espezializatutako biokimikaria da. Bere ikerketa proteina terapietarako in vitro transkribatutako mRNA garatzea izan da. BioNTech RNA Pharmaceuticals-eko presidenteordea da. 2023ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Drew Weissmanekin batera.

Karikóren lanak RNAren bidez aktibatutako immunitate-aktibazioaren ikerketa zientifikoa biltzen du, eta horren ondorioz, ARNaren immunogenotasuna kentzen duten nukleosidoen aldaketak aurkitzea lortzen da.   Horrek mRNAren erabilera terapeutikoa baimentzen duela uste da. Estatu Batuetan patentatutako patenteak ditu, RNA ez immunogenikoa aldatutako nukleosidoak aplikatzeko. RNARx -eko sortzaileetako eta zuzendari nagusia izan zen 2006tik 2013ra. Karikó, bi aldiz olinpiar urrezko domina lortu duen Susan Franciaren ama da.

Biografia 
Karikó Hungariako Kisújszállás hirian hazi zen eta bertan Móricz Zsigmond Református Gimnázium-en parte hartu zuen. Doktoretza lortu ondoren, Karikók ikerketa eta doktorego ondoko ikasketekin jarraitu zuen Hungariako Zientzia Akademiako Ikerketa Biologikoko Zentroko Biokimikako Institutuan, Temple Unibertsitateko Biokimika Sailean eta Uniformed Services University of the Health Sciences-en. Filadelfiako Temple Unibertsitatean doktorego osteko ikaskide gisa ari zela, Karikók HIESa, gaixotasun hematologikoak eta neke kronikoa zituzten gaixoak hari bikoitzeko RNA ( dsRNA ) tratatu zituen. Garai hartan, ikerketa aitzindaria zela uste zen, dsRNAren interferonaren indukzioaren mekanismo molekularra ezezaguna zen, baina interferonaren efektu antineoplastikoak ondo dokumentatuta zeuden.

1990ean, Pennsylvaniako Unibertsitateko irakaslea zela, Karikok bere lehen subentzio eskaera aurkeztu zuen eta bertan ARNmean oinarritutako terapia genetikoa ezartzea proposatu zuen  Orduz geroztik, ARNn oinarritutako terapia izan da interes nagusia Karikóren ikerketa gaietan. Karikó Pennsylvaniako Unibertsitateko Medikuntza Eskolako irakaslea izan zen ia 25 urtez.

2012an, Karikók eta Drew Weissmanek, Pennsylvaniako Unibertsitateko immunologo batek, patente bat jaso zuten zenbait nukleosi erabiltzeko, ARNMri birusen aurkako erantzun immunea murrizteko, eta enpresa txiki bat sortu zuten. Handik gutxira, unibertsitateak jabetza intelektualeko lizentzia saldu zion Gary Dahli, azkenean Cellscript bihurtu zen laborategi hornikuntza enpresa bateko buruari. Aste batzuk geroago, Flagship Pioneering, Moderna konpainiari laguntza ematen jarraitzen zuen arrisku-kapitaleko enpresa, harekin harremanetan jarri zen patentea lizentziatzeko, baina jada ez zen berea. 2013 hasieran, Karikók Modernak AstraZenecarekin egindako 240 milioi dolarreko akordioaren berri izan zuen endotelio hazkunde faktore baskularra (VEGF) mRNA garatzeko. Karikó ohartu zen ez zuela aukerarik izango mRNArekin esperientzia zuen unibertsitatean aplikatzeko, beraz BioNTech RNA Pharmaceuticals enpresako presidenteorde nagusi gisa sartu zen.

Ikerketa 
Bere ikerketak eta espezializazioak honako hauek dira: ARN messengerrean oinarritutako terapia genetikoa, RNAk eragindako immunitate erreakzioak, iskemiaren tolerantziaren oinarri molekularrak eta garun iskemiaren tratamendua. Karikóren lanak eta ikerketak lagundu dute BioNTech-ek txertoaren antigenoak eragiten dituzten zelula immunologikoak sortzeko ahaleginean; Karikóren ikerketek agerian utzi zuten mRNAren aurkako birusaren aurkako erantzunak minbiziaren aurkako txertoei bultzada osagarria eman zien tumoreen aurkako defentsan.  2020an teknologia hau COVID-19 ( Tozinameran) txertoaren barruan erabili zen, Pfizerrek eta BioNTech- ek batera ekoizten dutena.

Patenteak 
US8278036B2 eta US8748089B2 — Berrikuntza horrek RNA molekulak, oligorribonukleotido eta polirribonukleotido molekulak eskaintzen ditu, pseudouridina edo nukleosido aldatua, horiek osatzen dituzten gene-terapiaren bektoreak, molekulak sintetizatzeko metodoak eta proteinak ordezteko metodoak, gene-terapia. Asmakizun honek RNA, oligorribonukleotido eta polirribonukleotidoen molekulen immunogenizida] murrizteko metodoak ere ematen ditu.

Sariak 

 Katalin Karikók, Drew Weissmanekin batera, Rosenstiel saria jaso zuen 2020an, «RNAren eta txertoen terapiak garatzeko azido nukleikoak aldatzen egindako lan aitzindariagatik». 2021eko urtarrilean, honoris causa doktore izendatu zuen Szeged-eko Unibertsitateak. Biologian graduatu zen 1978an, eta urte bereko martxoan Széchenyi saria eman zioten.
 2021ean, Ikerkuntza Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzesa Saria irabazi zuen, Drew Weissman, Philip Felgner, Luis Tüin, Derrick Rossi eta Sarah Gilbertekin batera. Horiek guztiek, COVIDen 19ra arte garatutako proteur desberdinek, garapen independentean oinarritutako estrategia batzuk dituzte. Urte horretan bertan, Richard Dawkins etologo britainiarrak eta Derrick Rossi zelula amen biologo kanadarrak (Moderna sortzen lagundu zuen) Karikók eta Weissmanek Nobel Saria jasotzeko eskatu dute.
 Werner von Siemens Ring 2022an.
 Ezagutzaren Mugak (Fronteras del Conocimiento delako saria) Biologian eta Biomedikuntzan saria, Robert Langer eta Drew Weissmanekin batera, “RNA mezulariaren (ARNm) terapiei egindako ekarpenengatik eta gure zelulei gaixotasunen prebentziorako eta tratamendurako proteinak sortzeko aukera ematen dien transferentzia-teknologiagatik”, 2022an.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Katalin Karikóri elkarrizketa: El Pais, 2020ko abendua

Hungariako biokimikariak
Emakume biokimikariak
Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saridunak
Medikuntzako Nobel Saridunak