Le Spectre de la rose

Le Spectre de la rose (Arrosaren espiritua) ballet laburra da. Bere lehen dantzalditik oroigarri arrosa baten izpirituarekin dantza egitearekin amesten duen neska gazte bati buruzkoa da.  Jean-Louis Vaudoyerrek balletaren istorioa idatzi zuen. Théophile Gautierren bertso batean oinarritu zuen .

Michel Fokinek diseinatu zituen dantzak. Musika Hector Berlioz-ek Carl Maria von Weber-en Aufforderung zum Tanz piano musikaren 1841eko orkestrazioa da (Dantzarako gonbidapena). Léon Bakst-ek jatorrizko eszenografia eta jantziak diseinatu zituen.

Balleta Monte Carlon aurkeztu zen lehen aldiz 1911ko apirilaren 19an. Nijinskyk Arrosa dantzatu zuen eta Tamara Karsavinak Neska Gaztea dantzatu zuen. Arrakasta handia izan zuen. Spectre nazioartean famatua bihurtu zen Nijinskyk balletaren amaieran leiho batetik egindako jauziagatik.

Jatorria 
1911n, Sergei Diaghilev Ballet Russeseko ekoizleak Nijinskyren L'Après-midi d'un faune balleta aurkeztea espero zuen (Fauno baten arratsaldea). Ez zegoen eszenatokirako prest, eta, beraz, beste ballet bat behar zuen haren lekua hartzeko. Ballet hura Jean-Louis Vaudoyer idazlearen ideia izan zen. 1910ean, ballet baterako ideia bat bidali zion Léon Bakst Ballets Russes eszenografoari eta jantzi-diseinatzaileari. Haren ideia Théophile Gautierren Le Spectre de la rose lanean eta Aufforderung zum Tanz, Carl Maria von Weberren pianorako lanean, oinarritu zen. Diaghilev-i Vaudoyerren ideia gustatu zitzaion. Fauneren lekua erraz har zezakeela uste zuen. Vaudoyerren ideia garatzen jarri zuen berehala.   Diaghilev-i Gautierren Espektroan oinarritutako balletaren ideia gustatu zitzaion, Gautierren jaiotzaren mendeurrenari lotu zitekeelako.

Musika 
1819an, Carl Maria von Weberrek Aufforderung zum Tanz izeneko pianorako lana idatzi zuen. Lan honetarako dantzaldi batean elkartzen, dantzan eta parte hartzen duten gazte eta emakume bati buruzko programa bat ere idatzi zuen. Aufforderung-en hasierako musika lasaiak vals doinu eder (eta animatua) batera eramaten ditu lana hasierako musikarekin amaitu aurretik.  1841ean, Hector Berliozek Aufforderung orkestratu zuen . Musikaren [bertsio] hau Weberren Der Freischütz operako ballet labur baterako erabili zen Parisko Operan.  Berliozen bertsioa izan zen Le Spectre de la rose balleterako erabili zena.

Dantza 
Michel Fokinek hiruzpalau entsegutan osatu zuen dantza . Geroago idatzi zuen balleta ia inprobisazio bat zela .  Grace Robert-ek The Borzoi Book of Ballets-en idazten du Spectre pas de deux bat dela, baina ez XIX. mendeko teknika eta birtuosismo] konplexuari begiratzen dion pas de deux modukoa. Horren ordez, aurrera begirako dantza modernoa da, etengabeko mugimendua eta adierazkortasuna duena. 

Fokinek ballet klasikoaren port de bras (besoen posizioa) utzi zuen Nijinskyren dantzak diseinatzean. Horren ordez, besoen eta atzamarren mugimendu kurbatuak, zartaginak, erabili zituen. Nijinsky ballet honetan pertsonaia androgino bihurtu zen, hanketan botere maskulinoa eta besoetan fintasun femeninoa erakusten zuena.  Bere keinuetako batzuk, Ostwaltek Nijinsky-n idatzi zuen: Eromenerako jauzia, "aura femenino bat (indar ikusezina)" eman zion pertsonaiari.

Nijinskyren jantzia 

Nijinskyren zetazko jantzia elastikoa Léon Bakst-ek diseinatu zuen. Jantzia zetazko arrosa petaloz estalita zegoen. Nijinsky jantzian josi zuten ikuskizun guztietan.  Erakusketa bakoitzaren ondoren, armairuko andreak petaloak ukitzen zituen bere kizkurdun burdinaz.  Nijinskyren makillajea jantzien diseinuaren zati garrantzitsu bat izan zen. Romula de Pulszkyk, gero bere emaztea izango zenak, idatzi zuen "zeruko intsektu baten antza zuela, bere bekainek kakalardo ederren bat iradokitzen zutela".  Ostwaldek idatzi du Nijinskyren jantzia dantzari baten modukoa zela.  Batzuetan, petaloak askatzen ziren eta eszenatokira erortzen ziren. Nijinskyren zerbitzari Vasili petaloak bildu eta oroigarri gisa saltzen zituen. Le Château du Spectre de la Rose izeneko etxe handi bat eraiki omen zuen petaloen salmentatik ateratako irabaziekin.

Nijinskyren jauzia 
Balleta famatu egin zen Nijinsky-k eszenatokiaren atzealdeko bi leiho handietako batetik egindako jauziagatik. Jauziaren altuera ilusio bat zen ordea. Nijinskyk bost urrats korrika egiten zituen eszenatokiaren erditik eta leihotik salto egiten zuen seigarren urratsean. Leihoaren azpiko zola-ohola (oinarri-ohola) oso baxua zen, jauzia hura baino altuagoa zelako ilusioa emanez. Multzoaren atzean, lau gizonek airean harrapatzen zuten Nijinsky eta eskuoihal beroak jartzen zizkioten. Inork ez zuen Nijinsky lurra hartzen ikusi. Betiko hegan egingo zuela zirudien. Azken akordeari eutsi zion orkestra-zuloko zuzendariak lagundu zion ilusioari . Hori horrela, jauziari luzera eta altuera handiko sentsazioa eman zitzaion.

Balletaren istorioa 
Gortina altxatzen da neska baten logelan. Neska Gaztea txapel zuriz eta txabusinaz jantzita sartzen da gelara. Lehen dantzalditik etorri da etxera. Arrosa bat dauka arratsaldeko oroigarri gisa. Aulki batean erori eta lo hartzen du. Arrosa behatzetatik lurrera erortzen da. Arrosaren Espiritua ikusten da leihoan. Lurrera jaitsi eta Neska Gaztea hurbildu da. Oraindik lotan, jaiki eta berarekin dantza egiten du. Aulkira itzuli, musu ematen dio, gero leihotik eta gauera jauzi egiten du. Neska Gaztea esnatu eta jaikitzen da. Jausitako arrosa hartu eta musu ematen dio. Gortina erortzen da. </ref>

Lehenengo gaua eta jendeak pentsatu zuena 
Spectre 1911ko apirilaren 19an aurkeztu zuen Diaghileven Ballets Russes-ek Monte-Carloko operan, Monte Carlon. Tamara Karsavinak Neska Gaztea dantzatu zuen eta Nijinskyk Arrosa.  Grace Robertek idatzi zuen Spectrek "berehalako arrakasta" izan zuela.  Diaghilev harrituta zegoen; Spectre merezi ez zuen huskeria iruditu zitzaion., baina ballet txikia Ballets Russes-en produkziorik maitatuenetako bat bihurtu zen.

Nijinskyren ondoren 
Dantzari asko Nijinsky Arrosa gisa parekatzen saiatu ziren, baina porrot egin zuten. Azken finean, balleta Nijinskyren talentu oso berezientzat diseinatu zen.   Neska Gazteari" balletaren emakume ahaztua" deitu izan zaio eta, denbora pasa ahala, zatia errutina bihurtu zen.  XXI.mendearen erdialderako, Spectre akrobazia-ballet bat baino ez zen bihurtu: jendeak jauzia leihotik ikusteko bakarrik ordaintzen zuen. 

Spectre Rudolph Nureievek Errusia utzi ondoren Mendebaldean dantzatu zuen lehen balletetako bat izan zen. Hau Alemaniako telebistarentzat izan zen 1961ean. Arrosa dantzatu zuen lehen aldiz New Yorkeko eszenatokian (24 aldiz), Joffrey Ballet-en Diaghilev programarako, 1979an. Spectre Nureiev eta Margot Fonteyn elkarrekin dantzatu zuten azken balleta izan zen. Hori 1979ko ekainean izan zen, dantzariak 60 urte zituela. Parisen Arrosa dantzatu zuen 1981 eta 1982an, eta azkenekoz 1987ko abuztuan dantzatu zuen Londresko Coliseum-en Nancy Ballet-ekin. 

Balleta Australian ikusi zen lehen aldiz 1936an, Monte Carloko Russian Ballet programaren parte zenean.  1962an, Margot Fonteynek Neska Gaztea dantzatu zuen 1962an Australian egindako biraren barruan.  2006an, The Australian Ballet-ek balleta aurkeztu zuen Fokineren lana erakusten duten hiruetako bat bezala.

Erreferentziak

Bibliografia

Kanpo estekak 

Balletak