Margarita Xirgu

Margarita Xirgu Subira (Molins de Rei, Katalunia, 1888ko uztailaren 18a  Montevideo, Uruguai, 1969ko apirilaren 25a) kataluniar aktore eta antzerki zuzendaria izan zen, batez ere García Lorcaren lanekin lotutakoa. Bere emanaldi eta lanengatik txalotu zuten. Bira ugari egin zituen Latinoamerikako kontinentean, idazle garrantzitsuenen lanak ezagutzera emateko. Madrilgo Teatro Español-eko (Espainiako Antzokiko) lehen aktorea izan zen. Francoren diktaduran erbesteratuta, Uruguaiko nazionalitatea hartu zuen. Antzerki zuzendaritzan eta interpretazioan ere jardun zuen.

Biografia 
1888ko uztailaren 18an jaio zen Kataluniako Molins de Rei herrian, Bartzelonako probintzian. Pedro Xirgu Martí eta Josefa Subirá Pollen alaba. Bi urte zituela (1890), bere familiarekin Gironara joan zen bizitzera eta zortzi urte zituela bere familia Bartzelonan kokatu zen (1896). 1897an, eskola hasi eta aitarekin Ateneoetara joaten hasi zen. Txikia zenetik irakurtzea gustatzen zitzaion, eta adierazteko modu argia eta artistikoa zuen. 1900ean, eskudel tailer batean hasi zen lanean eta antzerkira zaletu zen Bartzelonako Ateneoaren (V. barrutia) egoitzan, non bere aita ohiko partaide zen, eta elkarte dramatikoekin kolaboratu zuen.  1902an debuta egin zuen afizionatu gisa Bartzelonako Asiar antzokian, José Feliú y Codina-ren Lo nuvi lanarekin. Urtebete geroago, Don Álvaro o la fuerza del sino antzeztu zuen, Ángel de Saavedraren eskutik, bosgarren distritoaren Ateneoan, Curra papera eginez, jada bere talentu handia publikoari erakutsiz.

Txikitatik hasi zen aktore lanetan talde afizionatuetan eta profesionalki Josep Santpere konpainiarekin egin zuen debuta. 1905ean biriketako gaixotasuna diagnostikatu zioten. Badalonako "Gent Nova" rekin kolaboratzen hasi zen. 18 urte zituela, 1906an, Emile Zolaren Thérèse Raquin antzezlaneko pertsonaia nagusiaren papera lortu zuen. Bere ibilbidearen eragilea izan zen bere lehen lan profesionala izan baitzen. Lehen emanaldia 1906ko urriaren 4an izan zen Círcol de Propietaris de Gràcia aretoan. Urte berean, lehenengo aldiz kontratatu zuten Bartzelonako Romea antzokian aritzeko, Àngel Guimeràren Mar y Cel antzezlanean Blanca paperean. 

1909an, Terra Baixa lanean parte hartu zuen. Maiatzaren 23an izan zen Montjuïc parkean Àngel Guimerà omentzeko eskainitako egun berezi batean, bere lan aipagarrienen irudikapenarekin. 1910ean, Oscar Wilderen Salomé papera egin zuen Bartzelonako Antzoki Nagusian. Feminal aldizkariak goraipatu egin zuen bere emanaldia, eta honakoa idatzi zuen: "Senyoreta Xirgu, com sempre, deliciosa, millorant cada dia en ses creacions."  Horri esker, talentu handia erakutsi zuen Bartzelonako obra garrantzitsuenetako pertsonaia batzuen interpretazioarekin, hala nola Oscar Wilderen Salomé edo Hofmannsthal-en Elektra .

1910ean bere konpainia sortu zuen, eta, besteak beste, Andrónica eta La reina joven lanak estreinatu zituen Bartzelonako Romea antzokian, eta horrek ospe handia eman zion Kataluniako eszenan. 1909 eta 1916 artean zenbait filmetan parte hartu zuen eta esperientzia horren ondoren ez zen kamerara beste behin baino itzuli, 1938an, Bodas de sangre film argentinarrean parte hartzera.

1912ko maiatzaren 8an Elektra estreinatu zen, Hugo Von Hofmannsthalek egokitutakko tragedia.1913an Bartzelonako Principal antzokian Fru-Fru interpretatu zuen. Urte berean, Margarita Xirgu Odeón Antzokira iritsi zen (Europako antzerki eta konpainia handienak biltzen zituen 995 ikusleko aretora). Garai hartan lehiakortasuna zinemarekin oso garrantzitsua zen, beraz arrakasta are nabarmenagoa zen.  Latinoamerikan (Argentina, Txile, Uruguai ) lan egiteko aukera batzuk Faustino da Rosa argentinar enpresariak eskaini zizkion. Lan aukera honek Latinoamerika osora 4 bidaia egitera eta bere emanaldietako abantailen % 50 irabaztera eraman zuenBira ikusgarri honetarako hainbat obra aukeratu ziren  .

Bere sorterrira itzuli zen lan garrantzitsu batzuen estreinaldira. Gainera, Konpainian egin zuen jarduera ez zion inoiz Bartzelonan lan egiteari utzi, lanak erreproduzitzen jarraitu baitzuten.

1914an Madrilera egin zuen jauzia, eta Espainiako Antzokian lan egin zuen, Valle-Inclán (Divinas Palabras filmaren estreinaldia, 1933), George Bernard Shaw, Gabriele D'Annunzio, Alejandro Casona (La sirena varada, 1934) lanak interpretatuz eta Federico García Lorca, harekin ohiko kolaboratzailea izan zen, Fuente Vaqueros poetak bere obra garrantzitsu ia guztiak estreinatu zituenetik berarekin: Mariana Pineda Salvador Dalíren apaingarriekin (1927); La zapatera prodigiosa (1930), Yerma (1934), Doña Rosita la soltera o El lenguaje de las flores (1935) eta Bodas de sangre (1935) berrargitaratzea, Caballeroren dekoratuarekin.

1921ean, Latinoamerikara egin zuen bigarren bidaiari ekin zion. 1926ko udan, Madrilen, García Lorca ezagutu zuen. Egileak bere horretan ikusi zuen "Aktoresa honek tximeleten monotonia apurtzen du aire berriztatzailez, eta suzko eskukadak eta ur hotzeko pitxerrak botatzen dizkie arau apolilladetan lokartutako publikoari"."Emakume aparta da, eta edertasun dramatikoa balioesteko eta interpretatzeko sen berezia du, dagoen tokian aurkitzen dakiena. Eskuzabaltasun paregabez joaten da haren bila, eta ez dio jaramonik egiten komertzial dei genezakeen edozein begiruneri"  Bilera garrantzitsua izan zen bai lan mailan, bere lan askoren protagonista eta zuzendaria izan baitzen. 1927an, Mariana Pineda estreinatu zuen Bartzelonan, arrakastagatik bere ibilbideko bere antzezpenik ospetsuenetako bat. Jantziak Salvador Dalík berak sortu zituen. Ezaguna egin zen Rafael Albertiren antzezpen batean parte hartzeagatik, Birjina Maria Fermin Galanen, non ahotsa altxatu zuen behera monarkia! Esateko. 1931ko obra errepublikarra eta ezkerrekoa zen. 

Margarita Xirgu-k Uruguaiko Komedia Nazionala eta bere izena daraman Montevideoko Arte Dramatikoko Eskola zuzendu zituen. 

1933an Méridako Erromatar Antzokian antzeztea lortu zuen, Extremadurako hiriburuko Antzerki Klasikoaren Jaialdiari hasiera emanez .

Espainiako Gerra Zibila hasi baino pixka bat lehenago Hego Amerikara bira bat egin zuen Lorcaren lanekin. 1937an Yerma eta Doña Rosita egin zituen Buenos Aireseko Odeón antzokian. 1938an Edmundo Guibourg-ek zuzendutako Bodas de sangre film argentinarrean antzeztu zuen. Kritikak aldeko izan ziren, La Naciónen adibidez : "Emanaldi kementsua eskaini zuen", "lehen aktore entzutetsua", "hiru txalo zaparrada luzeak".

Espainian gerra hasi zenean, Latinoamerikan zegoen García Lorcaren lanak ekoizten. Aldi berean, Lorca bere lanik ospetsuenetako bat idazten ari zen Bernarda Albaren etxea, eta garai hartako bikotekideagatik, Rafael Rodríguez Rapúngatik, Espainian geratzea erabaki zuen.1936ko abuztuan fusilatu egin zuten bere izate eta ideiengatik. Xirgu bere lagun handiaren heriotza ezagutu zuenean, Mexikon bere beste lan ospetsu baten antzezpena prestatzen ari zen, Yerma izenekoa, seme-alabak izateko desesperatuta dagoen emakume baten historia kontatzen duena. Xirguk obraren zati bat aldatu egin zuen, eta protagonistak senarra hil ostean "nik neuk hil dut nire semea" esan beharrean, "Nire semea hil dute" esan zuen, frankistek erruduntzat joz.  Francok 1939an hartu zuen boterea Margarita Xirgu Argentinan bizi zenean. Ezkerreko ideia politikoak zirela eta, nahiago izan zuen Espainiara itzuli ez, beraz Latinoamerikan (Argentina, Txile, Uruguai) bizi izan zen. Ez zuen itzuli nahi izaneta, egia esan, ez zen inoiz itzuli diktadura amaitu arte. Nahiko erradikala zen bere ideologia politikoagatik, hain zuzen ere ezizena Margarita la Roja zen.

1941ean, Fernando Oca del Vallek (Madril, 1893 - Asunción, 1973), Espainiako Gerra Zibilaren ondoren errepublikar erbesteratua izan zenak, Compañía Teatral del Ateneo Paraguayo sortu zuen, Asuncionen. 1943an Montevideon finkatu ondoren, Montevideoko Auditorium Institutuko (SODRE) zuzendari bihurtu zen eta hurrengo urtean Margarita Xirgu Paraguayo Teatral del Ateneo konpainiara iritsi zen. Asuncion antzokia kulturalki eraldatzeko Oca del Valle-ren lanak konbentzitu zuen aktorea. Izan ere, hirian bi astez geratzeko asmoa zuen, eta Udal Antzokian emanaldi batzuk egiteko asmoa zuen. Txileko Santiagora bidaia bat hasi zuen bere lanak aurkezteko,1944an. Urte berean, Buenos Airesera joan zen, eta antzerki klasikoa obra garaikideekin uztartu zituen emanaldiak egin zituen, horrela sormen eszenikoa sortuz. 1945ean Buenos Aires Lorcako Avenida antzokian estreinatu zuen Lorcaren azken drama, La casa de Bernarda Alba .

Montevideon Espainiako egileen lanak ordezkatu zituen eta 1949an Arte Dramatikoko Udal Eskolako (EMAD) zuzendari postua lortu zuen. Berarekin batera, Amelia de la Torre, Cándida Losada, Enrique Diosdado, Alberto Closas eta Sancho Graciaren tamainako aktoreak trebatu ziren. Uruguaiko Komedia Nazionalean antzeztu eta zuzendu zuen Montevideoko Solis antzokian China Zorrilla Romeo eta Julieta, Sueño de una noche de verano Uruguaiko nazionalitatea lortu zuen, Punta Ballenan erosi zuen etxea, Maldonadon eta Uruguaian egon zen bere bizitzako azken hogei urteetan. Montevideon Arte Dramatikoko Diziplina Anitzeko Eskolak (bere sorreratik zuzendu zuen 1949tik 1957ra) bere izena darama.

Uruguain hil zen ebakuntza kirurgiko bat egin ondoren, 1969ko apirilaren 25ean. Bere aztarnak 1988an bidali zituzten jaioterrira Molins de Reyra, Francoren diktadura amaitu eta urte batzuetara. Diotenez, hil aurretik, greziarrek arrazoia zutela esan zuen: "erbesteratzea izan zen zigorrik ikaragarriena".

Bizitza pertsonala 
1907an bere aita hil egin zen eta Margarita Xirguk hartu zuen familiaren ardura. Arrazoi ekonomikoengatik, bi aldiz ezkondu zen; lehen aldiz 1910ean Josep Arnalekin, 1936an hil zenarekin. Eta bigarren ezkontza Miguel Ortin aktorearekin 1941ean. Ortin, beranduago, antzerki konpainiako bere ordezkari bihurtu zen.9 > Bere bi elkarteetako bakar batean ere ez zen seme-alabarik izan.

Kritika eta aitortza 
Idazkien, artikuluen arabera, eszenatokian egindako emanaldiak ikusgarriak izan ziren. Salome, Joan Arcakoa eta Medea bezalako pertsonaia sakon eta tragikoak antzeztu zituen. La Vanguardia egunkariak El yermo de las almas egindako emanaldiari dagokionez, bere indar dramatikoa eta hain paper zaila izatearen meritua goraipatu zituen. Walter Vidarte, Margarita Xirgu-rekin lan egin zuen aktore uruguaiarrak, bere talentuaz hitz egin zuen: "Bere poesia Lorcarekin uztartu zenean izugarrizko zerbait bihurtu zen, apartekoa, jendea paralizatu zuena". 

Xirgu Paraguaira iritsi zenean, El País edo La Tribuna bezalako egunkari garrantzitsuek hari buruzko artikuluak argitaratu zituzten.  El País-ek 1944ko abuztuaren 1ean "Margarita Xirgu konpainia da mota horretako dekoratuen sortzailea eramaten duen bakarra" izeneko oharrean adierazi zuen aktore eta zuzendariaren konpainia modernizatzen ari zela antzerkia, eta bere originaltasuna momentuko beste antzerki konpainia batzuekin alderatuta. Era berean, beste pertsona batzuen lana, hala nola Santiago Ontañón eszenografoa eta Xirgu-rentzat duen garrantzia, bere obraren itxurak, eszenetako zaintzak eta xehetasunak lasaitzen dute.

 1988an, hil eta hemeretzi urte igaro ondoren, Kataluniako Generalitateak gaur egun bere jaioterrian dauden bere aztarnak etxeratzea eskatu zuen.
 1973az geroztik, Bartzelonako antzerki denboraldiko emakumezko emanaldi onenaren Margarida Xirgu Saria banatzen da haren omenez. Saria bere jaioterrian ematen da, Molins de Reyn .
 Bere lana aitortzeko, Garapenerako Nazioarteko Lankidetzarako Espainiako Agentziak eta Radio Exterior de España- k "Margarita Xirgu" Irrati Antzerki Saria sortu zuten 1985ean.
 Osvaldo Golijov argentinarraren ópera de cámara Ainadamar (2004) Margarita Xirguen Hego Amerikako biran inspiratuta dago.
 Bere izena duen kale bat du Malagak, Palma de Mallorcak, Rubík (Bartzelona), Guadalajarak, Zaragozak, Madrilek, Méridak, Granadak, Gijónek, Gasteizek, Sant Feliu de Llobregatek, Sabadellek(Bartzelona), El Prat de Llobregatek. (Bartzelona), Badalonak (Bartzelona), Montornés del Vallések (Bartzelona) Viladecansek (Bartzelona) eta Ascók (Tarragona), baita Don Orionek (Buenos Aires) ere.
 Hospitalet de Llobregat eta Badalona herriek (biak Bartzelonako probintzian ) beren izena daraman institutua dute. Móstolesen ere, Madrilgo probintzian, eskola publiko batek du izena, ONU etorbidean.
 Buenos Airesen antzokia dago bere izenarekin. 
 Alcalá de Henaresen antzokia dago bere izenarekin. 
 Montornés del Vallésen antzokia dago bere izenarekin.
 2018ko uztailean Elkarteak “Herstóricas. Historia, Emakumea eta Generoa ”eta“ Komikiaren Egileak ”Kolektiboak izaera kultural eta hezitzailea duen proiektua sortu zuten, emakumeak gizartean egin zuen ekarpen historikoa ikusarazteko eta karta-joko batez osatutako haien gabeziari buruz hausnartzeko. Letra horietako bat Xirgu-ri eskainia dago.

Filmografia 

 Alma torturada (1917).
 Bodas de sangre (1938).

Antzeztutako lanak (aukeraketa)

Telebista 

 Margarita Xirguren telebistako antzerkia (1956), Cervantes Antzoki Nazionaletik igorrita, Rojasen Celestina , Florencio Sánchez-en Barranca down, Moliére-ren Tartufo eta Thornton Wilder-en Nuestro Pueblo bezalako lanak .

Ikasleak 
Ospe handiko hainbat aktorek Xirgu-rekin hasi zituzten ikasketak: 

 Alberto Closas
 Alfredo Alcón
 Ana Diosdado
 Estela Castro
 Sancho Gracia
 Thelma Biral
 China Zorrilla
 Estela Medina

Erreferentziak

Bibliografia 
 Genoveva Dieterlich, Diccionario del teatro. Madrid: Alianza Editorial, 1995.
 SEIBEL, B., Margarita Xirgu y el teatro de Buenos Aires, Assaig de teatre: revista de l’Associació d’Investigació i Experimentació Teatral, 2002.
 TRUJILLO SERRANO, J., Margarita Xirgu : análisis y recepción de la escena teatral en la Barcelona del siglo XX, Universitat Autònoma de Barcelona, 2015
 YOUSFI LOPEZ, Y., Maragarita Xirgu en Paraguay, Universitat Autònoma de Barcelona, 2013.

Kanpo estekak 
 Margarita Xirgu Web creada por su familia
  «Margarida Xirgu, el teatre» (audio). l'Arxiu de la Paraula. Ateneo Barcelonés, 2014.

XX. mendeko emakumeak
XX. mendeko aktoreak
Kataluniako emakume aktoreak
Antzerki zuzendariak
Baix Llobregat eskualdeko jendea
Kataluniako frankismoaren erbesteratuak