Izurri Atlantikoa

Izurri atlantikoa Europako mendebaldeari 1590ko hamarkadatik aurrera eragin zion izurriaren epidemia izan zen. Euskal Herrian 1597-1600 inguruan egon zen aktibo, nahiz eta lehenago eta geroago kasu batzuk ere izan ziren. Flandriatik iritsita, eragin nabarmena izan zuen Gaztelan. Euskal Herriko herri batzuetan, bereziki Pasaia, Donostia eta Oñatin eragina larria izan zen.

Bilakaera 
Izurri atlantikoa izena eman zaio gertakari horri, aurreko epidemia ia guztiak Mediterraneoari lotuta egon baitziren (nahiz eta Euskal Herrian ohikoa izan Donejakue Bideari lotuta hastea), eta kasu honetan Atlantikotik iritzi zelako Iberiar penintsulara.

Gaztelara iritsiera 
Izurri atlantikoa Flandriatik Santanderrera iritsi zen Rodamundo itsasontzian izan zuen jatorria. Bertara Castro Urdialesko Bartolomé de San Juan izeneko bat sartu zen Calaisko portuan, eta hirira iristean azkar sakabanatu zen izurria Gaztelara eta Atlantikoko beste portuetara. 1596ko abenduaren 4an Santanderrek epidemia iritsi zela adierazi zuen eta gaixo guztiak hiritik kanporatu zituen, gaixotasuna inguruko herrietara hedatuz. Hortik Gaztelako goi-ordokira hedatu zen, ipar-hego norabidean, Andaluziara iritsi arte. 1597an Lisboara iritsi zen (eta hortik beste foku batzuk sortu ziren), 1598an Oviedora, Burgosera, Valladolidera, Madrilera eta Toledora.

Euskal Herrian 

Kantabriatik Bilbora iristea ekiditeko Bilbok bere ateak itxi eta merkantziak behatzeari ekion zion 1597-1598 urteetan. 1596ko abuztutik urrira Hondarribian izurria sartu zen, eta data berdintsuetan Pasaian. Pasaiara Donostiatik etorri zela zioen garai hartako apaizak, "emakume arrain-saltzaile batzuek Castro [Urdialestik] zetozen oihal merke eta on batzuk erosi zituztelako, garesti eta txar atera direnak". Garai horretan Alemaniatik etorritako bi bidaiarik egoeraren berri jaso zuten: Hernanin lo egin zutenean, hiria itxita zegoen izurriaren beldur. 1597ko urriaren 21ean Pasaiaz gain, Lezon eta Errenterian ere hedatuta zegoen, eta gatazka zegoen Lezoko ontziolan egiten ari ziren barkuetako langileak Errenteriara bidali nahi zituztelako baina han ez zituztelako hartzen. Gaixotasunaren berri gutuna bidali zuten Iruñera, azalpenekin.

Jada 1598aren hasieran izurria Lekeitio, Soraluze eta Oñatira iritsi zela jakinda, herri gehienak gotortu ziren, baita Bilbo ere. Hala ere, urte horretako otsailean izurria Bilbora iritsi zen, eta urtebete egon zen hirian, harik eta 1599ko martxoan lehen agerraldi hori gelditu zen arte; baina atsedenik gabe, 1599ko udatik azarora bigarren bat egon zen. 1599an Legazpira iritsi zen, Mirandaola burdinolako familia osoa hil zen ama izan ezik. Herrien arteko mugak ixteak arazo larriak ekarri zituen elikaduran. Gipuzkoak, adibidez, Arabatik pasatzen zen gariaren beharra zuen; egoera ikusita, Arabak egoera probestu zuen gariarekin espekulatzeko, guardiak jarrita San Adriango baselizan. Bertatik pasatzen zen garia Segurara iristen zen, eta segurarrek, desesperazioaren ondorioz, gari lapurtu eta itzainak bahitzera iritsi ziren, gerora beraiek erabakitako prezioan inguruko herriei salduz.

Parterik txarrena Oñatik eraman zuen. Herriak bere biztanleen herena, 1.200 pertsona inguru, galdu zituela kalkulatzen da. Gainera, denbora horretan inguruko herrietatik isolatuta egon zen, bizirauteko beharrezkoa zen garirik gabe, eta gaixotzeko beldurrez ziren askok mendira jo zuten, aziendak hiltzen utziz edo arboletako fruituak jaso gabe. Goseak, izurriarekin batera, biztanleriaren herena inguru hil zituen. Arantzazuko Santutegiak ere egoera gogorra izan zuen, heriotzaz gain ez baitzuen bizirauteko nahiko janari lortzen. Kontrapartean Bergara egon zen. Inguruan foku garrantzitsuak zituen (Oñati eta Soraluze hasieran, Legazpi eta Gasteiz geroago) eta gari azoka garrantzitsua zen. Hala ere, bi urtez ia itxita egon ziren, eta lortu zuten gaixotasuna herrian ez sartzea; eragin ekonomikoa esanguratsua izan zen Eibarren eta Elgoibarren, baina salbu egotea ere lortu zuten.

Arabak garia gorde zuen, espekulatu ahal izateko. Baina 1598tik aurrera Gasteizek eta Agurainek, gutxienez, izurria ere pairatu zuten eta, orduan, Gipuzkoako itzainak ziren salgarriak eramaten ez zituztenak Arabara. Gasteizek garaian zituen 5.000 biztanletik 2.000 hil zirela kalkulatu zuen Martin Perez de Viñaspre Lantziegoko apaizak. 1598ko urrian izurria zegoen Aiaraldean, Orozkon eta Gasteiz inguruko hainbat herritan.

Aragoiko Erresuma 
Aragoiko Erresuman ohikoak ziren izurriak, bereziki Bartzelona, Lleida eta Zaragozan, baina kasu honetan ez zen bertaraino iritsi, hegoaldean dauden hainbat hiri kenduta, Alacant eta Valentzia inguruan.

Hildakoak 
Izurri atlantikoa ez zen itzali guztiz 1604ra arte; milioi erdi pertsona hil zituen Gaztelan, biztanleriaren % 9,43. Ez dakigu zenbat pertsona hil ziren Euskal Herrian, baina badakigu kopurua ez zela txikia izan. Bilboko bederatzi mediku eta zirujanoetatik, herena hil zen. Hondarribian 219 pertsona hil ziren 1597ko abuztuaren 8tik urriaren 21era, eta Pasaian data berberen artean beste hainbeste (36 gizonezko eta 183 emakume). Pasaian izurriak iraun zuen eta herrian bizi ziren 807 biztanleetatik 364 hil ziren, % 45,1. Lekeition gutxienez 500 pertsona hil direla esaten da dokumentazioan. Gainera, Izurri atlantikoak Espainia zein euskal hiriak krisi ekonomiko larrian utzi zituen.

Oharrak

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Epidemiak
Izurri pandemiak
1590eko hamarkada
Euskal Herriko Aro Modernoa