Matxin Zalbaren gutuna

Matxin Zalbaren gutuna, edo zehatzago, Martin San Martin eta Matxin Zalbaren arteko gutun-trukea, 15. mendeko dokumentu elebiduna da, Nafarroako Erresumako bi funtzionari gorenen artekoa, nafar erromantzez eta euskaraz idatzia.

1416. urtean izan da datatua gutuna, eta lehenbizi ageri da Martin San Martinek Zalbari eginiko eskaera, eta jarraian orrian bertan Zalbaren erantzuna. Biena da egiletza, beraz, eta bi parteak dira elebidunak, baina Zalbaren erantzuna luzeagoa da eta euskaraz gehiago du, eta horregatik dokumentua identifikatzeko Matxin Zalbaren gutuna forma soilagoa ere erabiltzen da euskal filologoen artean.

Irakurketa 
Testuaren transkripzio edo edizio kritiko hau proposatu da (beltzez, euskarazko zatiak). Lehenbizi, Martin San Martinen eskaera dator:

Eta ondoren Matxin Zalbaren erantzuna:

XXI. mendeko euskarara ekarria, honela:

Analisia 
Gutun-trukea azpimarragarria da edukiz bikoitza delako, hizkuntzaz elebiduna bezainbeste. Elkar ezagutzen dute bi goi-funtzionariek, eta lasai truka ditzakete esaldiak, kontu pertsonalei zein erresumaren administrazioari buruz, euskaraz zein nafar erromantzez. Bi hizkuntzak 15. mendeko Nafarroako elitean ezagunak eta erabiliak zirelako froga dago hemen. Gutuna idatzi zen garaian, San Martin Karlos III.a erregearen idazkari eta errege etxeko ekonomia administratzailea zen, eta Zalba erregearen, Gorte Nagusiko eta Comptos Ganberako notarioa.

Sinatzaileez gain aipatzen diren bi pertsonak dokumentatuta daude, Miguel Papon Tuterako notario bat zela dirudi, zeina Karlos III.aren zerbitzura ageri den dokumentuetan, 1408an. Peyre de Tors ere identifika daiteke Pere de Torres notarioarekin. Bitxia da nola Matxin Zalbak ez dion estimu handirik De Tors delakoari, eta lasai adierazten diola hori jasotzaileari: "que mal li se faga en el coillón", min dakiola barrabila.

Naturaltasunaren seinale gehiago: Ponte-izenez berdinak diren bi testugileek, halaber, jakitun dira bata Martin gisa ageri dela, eta bestea Matxin forma euskaratuarekin dela ezagun. Aipaturiko toponimoa ere batak erromantzez ematen du, Sant Johan, eta besteak euskaraz, Done Johanne Garaçi. Gaian ere, pertsonala eta administratiboa tartekatzen dira; afari baterako gonbiteaz dihardute, eta Donibane Garaziko diru-kontuez.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Euskarazko testu arkaikoak
Eskutitzak
Nafar erromantzea