Cijara

Cijara Badajoz probintziako (Espainia) mankomunitate integrala da, Extremadurako Autonomia Erkidegoan kokatua. 

Iparraldean Caceres probintziarekin egiten du muga, ekialdean Gaztela-Mantxako komunitatearekin eta hego-mendebaldean Siberiako mankomunitatearekin. Batzuetan, Cijarako Mankomunitatea eta ondoko Siberiako Mankomunitatea ezaugarri fisiko eta kultural komun batzuk dituen eremu geografiko bateko kide dira, eta Cijara Siberia Norte izenarekin bereizten da.

Toponimia 
Ez dago adostasunik Cijara izenaren jatorriari buruz. La Jara eskualdearekin lotuta egon daiteke, Toledoko probintzian, Cijara mugarekin, eta iraganean Extremadura osatzen duten zenbait udalerriren parte izan ziren.

Historia

Historiaurrea 
Erromatarren aurreko kokalekuen aztarnak daude Castro Cerro de la Barcan eta El Jardaleko aztarnategian.

Erdi Aroa 
Eskualdea Toledoko erresuma musulmanekoa izan zen, Alfontso VI.a Leonek 1085. urtean konkistatu zuen arte. Hala ere, lurralde hori Toledoko hiriburutik hain urrun zegoenez, garai hartan ez zen Gaztelan sartu, baizik eta kristauen eta musulmanen artean geratu zen, hau da, mugan.

Eskualde horretako abangoardian, musulmanek gotorleku bat eraiki edo konpondu zuten, estrategikoki Herrera del Duquen kokatua. Toledoko kristauek oko kristauek beste gotorleku batzuk eraiki zituzten, hala nola Muroko gaztelua,  Helechosa de los Montesen. 1212an, musulmanen porrota Navas de Tolosan zela, erritmo aldaketa handia gertatu zen errekonkistan. 1212 eta 1230 bitartean, eskualdeko lurrak Gaztelan sartu ziren.

Eskualdeko errekonkista Alfonso Téllez de Meneses zaldunak hasi zuen, Toledon bizi zen zaldunak, eta 1222an Muro gazteluan bizi izan zen, besteak beste. Handik urte batzuetara, 1226an, gaztelua Toledoko artzapezpikuari saldu zioten.

Horrela hasi zen Cijarak Toledorekiko zuen mendekotasuna, gaur egun elizak irauten baitu. Errekonkistarekin, errege kristauek, lurralde guztiak kontrolatu ezin zituztenez, berreskuratu zituztenak birpopulatu egin behar izan zituzten, eta haien administrazioa eman nobleziako kideei, ordena militarrei, eliza-erakundeei eta hiriei. Hiriei bereziki interesatzen zitzaien beren udal-jurisdikzioa ahalik eta gehien zabaltzea lur-eremu handien gainean. Hori dela eta, Cijaran Toledoko eta Talavera de la Reinako kontzejuek osatuko dute alfoz zabal bat, populatu eta defendatzeko. Castilblanco eta Valdecaballeros Talaverako kontzejukoak izan ziren. Herrera del Duque Belalcázar konderrikoa izan zen (geroago, Puebla de Alcocer bizkonderria).

Errege Katolikoek 1502an probintzia fiskalak sortu zituztenean, ia eskualde hori guztia, Castilblanco eta Valdecaballeros herriak izan ezik, Salamanca probintzian sartuko da, Extremadurako gainerako herriekin batera. Dagoeneko 1653an Extremadurako probintzia fiskala sortu zen, eta Ziza osatzen jarraituko du. Hala ere, horrek ez du inola ere hausten Toledoko kontzejuaren eskualde honen eta Toledoko artzapezpikutzaren mendekotasuna. Horregatik, Siberia antzinako mapa batzuetan agertzen da, Gaztela Berriko zati gisa, eta ez Extremadurako zati gisa.

Aro Garaikidea 
1833ko Espainiako banaketa probintzialak Cijarako herri guztiak Badajoz probintzian sartu zituen. Probintzia-banaketa osatzeko, 1834an barruti judizialetan egindako azpizatiketa egin zen. Eskualdeko herriek Herrera del Duque taldea osatu zuten, Hegoaldeko Siberiako beste herri batzuekin batera. Herrera del Duqueko partida hamahiru herrik eta hamabost mila biztanletik gora osatzen zuten. Barruti judizialetako banaketa hori XX. mendearen bigarren erdira arte mantendu da. 

Aldaketa demografikoek alderdi judizial zaharrak aldatzea ekarri zuten 1965etik aurrera. Puebla de Alcocerreko partida desagertu egin zen, eta haren herriak mugakideen artean banatu ziren. Gehienak, hiriburuarekin batera, Herrera del Duque-n sartu ziren. Harrezkero, antzeko sentimendua sortu da lehengo dibisioak bultzatu zuenaren aldean, eta Herrera del Duqueko partida berriko hamazazpi udalerriak, 24.000 biztanle eta 2.691,6 kilometro karratu dituztenak, Extremadurako Siberia osatzen dute.

Ingurune naturala

Erliebea 

Toledoko mendien hego-mendebaldean kokatutako mendilerro txikiz inguratutako lautada batek osatzen du eskualdea. Castilblanco dagoen eskualdearen erdian penillanurako erliebea dago. Hego-mendebaldeko mendilerroen magaletan daude Valdecaballeros eta Herrera del Duque. Ipar-ekialdean, eremurik menditsuenean, Helechosa de los Montes, Villarta de los Montes eta Fuenlabrada de los Montes daude. Lurraren %90 baino gehiago 400 eta 800 m. koten artean dago, eta altitude hori ekialdeko mendilerrorik handienetako bost puntutan baino ez da gainditzen: La Umbría mendilerroa, Los Castrejones, Cantosnegros, Santana eta Pico Montilla; azken hori da eskualdeko gehieneko kota, 940 metrokoa.

Mendilerro-multzo hori Toledoko mendien hegoaldeko estribazioetako bat da, Las Villuercas mendigunearekin lotura zuzena duena. Mendigune horrek malda handiak ditu, eta lubakiak, askotan, mendi-magalean.

Hidrologia 
Ibaiak, urtegiak eta zingirak dira Cijararen ezaugarri nagusietako bat, eta, La Siberia eta La Serena eskualdeekin batera, Espainian barneko kostaldeko kilometro gehien dituen lurraldea osatzen dute. Eskualdeak bi urtegi handi ditu Guadiana ibaiaren ibilbidean: Cijara eta García de Sola. Bildutako ur kopuru handi hori XX. mendearen bigarren erdian, Badajoz Plana izenekoan, probintzian egindako jarduketen ondorioa da. Plan horren helburua eskualdeko nekazaritza hobetzea zen.

Erliebe malkartsuak hegalean akuiferoak egotea eragiten du, eta eskualdeko lurralde osoan barreiatutako iturburu asko elikatzen dituzte. Horietako batzuk komertzialki ustiatzen ari dira, uren kalitatea dela eta. Valdecaballerosen ere balneario bat dago, ur termalen propietate mineromedizinalak aprobetxatzen dituena. Probintzia osoko mota horretako establezimendu urrietako bat da.

Klima 
Cijararen kokapen geografikoak, Meseta Zentralaren (klima kontinentalarekin), Atlantikoaren (klima leunagoa) eta Mediterraneoaren (epelagoa eta askoz lehorragoa) artean, trantsizio-zerrenda bihurtzen du lurralde hori, eta horietako bakoitzaren ezaugarri batzuk hartzen ditu. Eskualde barruan, tokiko mikroklimak ere sortzen dira, eta desberdintasun nabarmenak daude, mendilerroen orientazioaren ondorioz. Desberdintasun horiek nabarmenagoak dira prezipitazioei dagokienez, ez tenperaturei dagokienez. 

Urtean 60-70 egun euri egiten du. Sasoiko prezipitazioen banaketa irregularra da, eta maximoak izaten dira urtarriletik martxora bitartean, baina desbideratze handiak izaten dira urte lehorren eta euritsuen arteko batez bestekoetan. Apirila-iraila seihilekoan udako lehorte handi eta luzea izaten da, idortasun nabarmena duena. Elurteak oso arraroak dira, eta, nolanahi ere, egun bat edo bi izaten dira, ordu bakar batzuetan, hiru edo lau urtean behin.

Eskualdeak urtean 2900 eguzki-ordu inguru izaten ditu, eta horren intentsitatea prezipitazioen alderantzizkoa da. Urteko batez besteko tenperatura 16 °C ingurukoa da. Hilik hotzena urtarrila da, 6-7 °C-koa batez beste, eta beroena, uztaila, 25-27 °C-koa. Urteko batez besteko anplitude termikoa 20 °C-tik gorakoa da. Maximo eta minimo absolutuak, hilabete hauetan ere, -2 °C eta 42 °C dira, hurrenez hurren, eta 44 °C-ko oszilazio termiko handia adierazten dute (klima kontinentalaren ezaugarri tipikoa).

Balantze termoplubiometriko horiei esker, negu leunak, udaberriak maiz laburrak eta luzeak eta agorraldi lehorra izaten dituzte, eta, oro har, Zizarako klima "mediterraneo subhezea" dela esan daiteke. Iparraldeko eta lehorreko aldaerak ditu, eta Atlantikoan eragin txikia du.

Flora 

Inguruko jatorrizko ekosistema adierazgarriena baso esklerofilo mediterraneoa da (hosto gogor eta iraunkorreko zuhaitzak), eta artea da nagusi espazioaren zatirik handienean, gune mugatuagoetako artelatzarekin batera (batez ere, atalaseak eta lurzoru sakon batzuk), hezetasunari dagokionez zorrotzagoa baita. Beste kerdinea bat ere agertzen da (zuhaitz mota honi deitzen zaion familia): erkametza, espezie nahiko arraroa Extremaduran. Zuhaitz-geruza estadiorik puruenetan oihanpe trinko batek estaltzen du. Sastrakadi mediterraneoa osatzen du, eta espezie ugari ditu: gurbitza, durilloa, gartxu hostoestua, legeltxorra, cornicabra, mirto, abaritza, torbiskoa eta abar. Eskualdeko erdialdeko eta iparraldeko eremu zerratu zabalak erretxina-pinuz, pinazi-azienda eta eukaliptoz basoberritu dira. Gaur egun, haien basogintza ia utzita dago, errentagarritasun ekonomiko txikia edo batere ez baitu. Zingiren ertzak ere eukaliptoz, pinuz eta makal gutxiagoz basoberritu dira. Helburua ez da egurra ustiatzea, baizik eta lurzorua eta azaleko isurketagatik urtegira zuzenean isurtzen diren lurretatik arrastaka eraman daitezkeen materialak atxikitzea, eta, ondorioz, pixkanaka lohiz betetzea.

Fauna 

Eskualdeko fauna bere aniztasunagatik nabarmentzen da, Extremaduran deskribatzen diren ia 500 ornodun basa espezie bizi baitira inguru horretan. Hegaztien artean, sai arrearen probintzia-populazioaren erdia baino gehiago Toledoko mendietako haitz-ebakietan dago. Gutxiago egiten dute habia arrano perpendikularrek eta benetako arranoek, sai zuriak, belatz handiak, hontz handiak, sai beltzak, arrano inperial iberikoak, zikoina beltzak... Eskualdeko urtegiek atxikitako ur ugaritasuna dela eta, uretako hainbat hegazti talde finkatu dira. Nabarmentzekoa da García de Solako urtegia, HBBE (Hegaztientzako Babes Bereziko Eremua) izendatu zena. Orain Zainketa Bereziko Eremua da, Extremadurako Natura eta Natur Guneak Babesteari buruzko 8/1998 Legearen bidez.

Hiri ingurunean, zikoina zuria, belatz zuria, belatz gorria, hontza, enara, hegazkina eta artatxikia daude.

Ehiza-fauna, batez ere, Cijarako Erreserban dago; han, basurdeak, oreinak, adarzabalak (oso lokalizatuak) eta orkatzak bizi dira, ehiza larriko ehizakiak diren aldetik. Ehiza xehean eperrak, pagausoak, usoak, usapalak, erbiak eta untxiak daude.

Arrain-faunari dagokionez, arrantzaleek gehien preziatzen dituzten espezieak karpa, barboa, kizkurra, txabitxia, lutzia, boga, black-bass... dira, baina badira beste batzuk ere, kirolerako eta sukaldaritzarako interes txikiagokoak, baina garrantzi ekologiko handikoak: pardilla, cacho, colmilleja, calandino, gambusia...

Politika 
Eskualdeko gobernu eta administrazio organoa Cijarako Mankomunitatea da. Mankomunitateko Batzar Orokorra udalerrietako alkateek eta zinegotzi batzuek osatzen dute. Mankomunitateko lehendakaria hura osatzen duten sei udalerrietako alkateen artetik aukeratzen dute. 2011-2015 aldian, Inés María Cabrera Babiano Mankomunitateko burua izan zen, Fuenlabrada de los Montesko alkatea, Alderdi Popularraren izenean. Cabrera 1969ko martxoaren 11n jaio zen, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsentseko Bibliotekonomia eta Dokumentazioan diplomatua eta Fuenlabradako udal-liburutegiko aldi etenen arduraduna, izan zen Mankomunitateko lehendakari bihurtu zen lehen emakumea. Gaurko presidentea Julia Sánchez Villa da, PSOEko Helechosa de los Montesko alkatea.

Demografia 
Populazioa beti urria izan da. Biztanleen bizitasun handieneko aldia XX. mendearen lehen erdia izan zen. Bigarren hamarkadan gripearen epidemiak eta 1930eko hamarkadan gerra zibilak eragina izan arren, populazioa erritmo ezezagunetan hazi zen (urteko milako 11,3). Hala ere, XX. mendearen bigarren erdian, emigrazioak Cijarako lurrak hustu ditu eta biztanleriaren egungo egitura baldintzatu du. Eskualdeak biztanleriaren ia erdia galdu du. Gazteen emigrazioak biztanleria zahartua utzi du eskualdean: hirurogeita lau urtetik gorako pertsona gehiago daude hamasei urtetik beherakoak baino. Nahiz eta cijar-talde batzuk itzuli, gehienak dagoeneko erretiratuta daude, eskualdeak populazioa galtzen jarraitzen du jaiotako baino pertsona gehiago hiltzen direlako.

Ekonomia 
Biztanleria-egitura hain desorekatua izanik, jarduera-tasa oso txikia da. Baina horrek ez du esan nahi eskualdearen erabateko eskasia ekonomikoa denik. Gutxi garatutako probintzia baten testuinguruan, zizareak ondo bizi dira sektore publikoaren transferentziei esker. Familiaren errenta erabilgarria Badajoz eskualdea baino txikiagoa da eta Merida eta Almendralejo eskualdeen antzekoa. Cijarako jendearen okupazioa aldatu egin da azken hamarkadetan. XIX. mendearen amaieran, %90 inguru nekazaritzan aritzen zen, %5 eta %6 artean artisauak ziren eta oso gutxik egiten zuten lan industrian eta zerbitzuetan. Gaur egun, zerbitzuen heren bat baino gehiago (%36,38), eta horren atzetik datoz nekazaritza (%31,03). Industriak eta eraikuntzak biztanleriaren %14,33ri eta %18,26ri, hurrenez hurren.

Lehen sektorea 
Fuenlabrada de los Montesen ezti ekoizpen garrantzitsua da.

Hirugarren sektorea 
Cijarako presa eta García de Sola urtegia eraiki zirenetik, 1960ko hamarkadan, landa-turismoan eta ekoturismoan oinarritutako industria turistikoa garatzen ari dira.

Garraioak 
Eskualdeko herri komunikatuenak Castilblanco, Herrera del Duque eta Fuenlabrada de los Montes dira, eta horietatik igarotzen da N-502 errepide nazionala. Helechosa de los Montes eta Bohonal de los Montes (BA-7101) eta Villarta de los Montes (BA-7216) lotzen dituzten mendietako errepideak Guadianako Ur Konfederazioaren titulartasunekoak dira eta egoera txarrean daude.

Zerbitzu publikoak

Hezkuntza 
Titulartasun publikoko haur eta lehen hezkuntzako sei ikastetxe daude Cijarako Mankomunitatean: Faustino Plaza Guijarro, Helechosa de los Montes; Carlos V, Castilblanco; Manuel Ordóñez Maestro, Valdecaballeros; Fray Juan de Herrera, Herrera del Duque; Santa Ana, Fuenlabrada de los Montes; eta Nuestra Señora de la Antigua, Villarta de los Montesen.

Bigarren hezkuntzako institutu bat dago, Benazaire izenekoa, Herrera del Duquen. Bigarren Hezkuntza jasotzen dute Mankomunitateko ikasle guztiek.

Gizarte zerbitzuak 
2017ko irailean, Extremadurako Juntako Osasun eta Gizarte Politiketako Sailaren ebazpenaren bidez, Cijarako Mankomunitateak hiru gizarte-langile izatetik lau izatera pasatu zen.

Kultura

Gastronomia 
Gastronomia askotarikoa da, baina ia ez da merkaturatzen. Oinarrizko ardatza zerria da oraindik, oraindik ere ugariak baitira etxeko hilketak. Aipagarriak dira ehizatik eratorritako produktuak ere: oreinaren edo basurdearen oreinak, basurdearen txorizoak, etab. 

Plater tipikoen artean, hauek aipa ditzakegu: kakalardea (haragia edo arrain erreak, tipula, tomatea, piper berdea, ozpina, olioa eta gatza), salmorejoa Helechosa de los Montesen (ibaiko arrainekin), mamiak, eltzekaria, grepatxoa (baratxuri zuria eta neguko gazpatxuri betea), mamiak, tomate-zopa beteak, sagar-mendiak... Baliabide-eskasiak, garai batean, produktu marjinal ugari erabiltzea ekarri zuen, eta horietako gehienak oraindik ere erabiltzen dira: zainzuriak, perretxikoak, berroak, katagorriak, urkidiak, txikizioak, mitxoleten mojea, kumeak, txoritxoak, txoritxoak, txoritxoak, pikuak, landare usaintsuak eta sendagarriak... 

Lurreko ardoak ere ez dira merkaturatzen, pitarrakoak deiturikoak, oraindik ere etxean ekoizten direnak. Castilblanon, era berean, gloria egiten da, mahats-muztioarekin eta pattarrarekin. Fuenlabrada de los Montesen, txapa urarekin, azukrearekin, pattarrarekin eta, batzuetan, anisarekin egiten da.

Zizaran tradizio handia dago gozogintzan. Batez ere Aste Santutik hurbil dauden egunetan edo jai garrantzitsuetan, honako hauek aurki ditzakegu: almendrondoak, kodeak, opilak, buñueloak, jakak (Herrera del Duque), tiradera-mantekadoak, txakurtxoak, pestiñoak, almendra-gazta (Fuenlabrada de los Montes), erroskilak, kandelatxoak, loreak eztiarekin, harroi-opilak... Eztia erabiltzen da gozokiak egiteko: arropak, ganbak, kaneloiak, kandelilla, etab.

Castilblanco gazta eskualdean egiten diren ardi-gazten izen generikoa da. Espainiako Gazten Katalogoaren parte den produktu berriena Ángel Muroren Practicón liburuan dago, 1894an argitaratua. Sukaldari, idazle eta gastronomo honek Espainiako onenetakotzat jotzen du Castilblanco gazta. Gazta ondua da, erdi ondua, ardi-esnearekin, koagulazio entzimatikoarekin eta ore prentsatuarekin egina, ez egosia, ez oso gazia. Forma zilindrikoa du eta ertza laua. Tamaina ertaina du, 1-1,5 kg-ko pisua.

Kirola 
Cijarako Mankomunitatearen futbol txapelketa ospatzen da eskualdean. Lehen edizioaren finala 2016ko urtarrileko lehen asteburuan jokatu zen, El Tomillar estadioan (Fuenlabrada de los Montes), eta garaipena lortzeko lehian izan ziren AP Fuenlabrada eta SP Herrera. Irabazlea bertako taldea izan zen. SP Castilblanco hirugarren geratu zen.

Oharrak eta erreferentziak

Kanpo estekak 

 Ciarako Mankomunitatearen webgune ofiziala. 

Extremadurako eskualdeak