Entella

Entella () antzinako hiri bat zen, Hipsas ibaiaren ezkerraldean (gaurko Belice) eta bi itsasoren erdiko bidean: 40 km Hipsas ibaiaren bokaletik eta antzeko distantzia Siziliako iparraldeko kostatik, hau da, Castellammare del Golfotik.

Historia 

Hiria antzinakoa da, beharbada sikanoa, nahiz eta kondairaren arabera jatorria elimoarra izan eta, agian, Troiako kolonia bat ere. Zenbait idazleren ustez, (Silio Italiko beste batzuen artean) Azestesek fundatu zuen eta hiriari bere emaztearen izena eman zion. Beste batzuek, berriz, pentsatzen dute elimoek fundatu zutela. Virgilioren arabera, Entellus (hiriko heroia eta fundatzailea) Azestesen laguna zen. Tuzididesen ustez, Erice eta Segesta elimoar hiri bakarrak ziren eta ez du Entella batere aipatzen baina bai beste hiri batzuk sikano edo sikulo jatorrikoak.

Entellaren lehenengo aipamen historikoa Diodororena izan zen. Honen arabera, K.a. 404an campaniar mertzenarioak, kartagotarren zerbitzura egon zirenak, abegi ona izan zuten hirian, baina gero, biztanleen kontra joan ziren eta gizonezko guztiak hil zituzten. Ondoren, zenbait urtez Entellaren jabeak<ref> DIODORO SIKULO: XIV. 9; EFORO ZIMEKOA ;ESTEBAN BIZANTZIOKOA: 'S. V. Ἔντελλα.
</ref> bilakatu ziren.
Dionisiok Kartagoren kontra izandako gerretan, Entellako campaniarrek antzinako aliantzari eutsi zioten edo K.a. 396an sinatutakoari atxiki ziren, Siziliako hiri guztiak, bost izan ezik, Dionisioren alde lerrokatu zirenean.

K.a. 368an, Sirakusako tirano hau Entellaz jabetu zen. Dirudienez, hiria campaniarren esku zegoen baina, berriro, kartagotarren etsaia bihurtu zen. Afrikarrek K.a. 345ean, eskualdea hondatu zuten baita hiria setiatu ere. Timoleonek Entella berreskuratu ondoren, askatasuna eta independentzia eman zion. Urte hauen ostean, ezer gutxi dakigu Entellari buruz. Bide batezko aipamen bat baino ez Lehen Gerra Punikoan, baina ematen du ez zuela parte hartu erromatarren eta kartagotarren arteko borroketan.

Erromatar garaian, nekazaritzari esker hiria garatu zen, lurraldea oso aberatsa zelako ardoan eta zerealetan. Zizeronek laudatu zituen biztanleen artisautza eta nekazaritza baina, Siziliako hiri gehienetan bezala, Verresen ordainarazpenak pairatu zituen.

Izena berriro agertzen da Pliniorekin eta Ptolomeorekin, antzinako beste egile batzuk aipatzen ez badute ere. Hala ere, Entella existitu zen XIII. mendera arte. Sarrazenoen gotorlekua izanik, Frederiko II.ak zeharo suntsitu eta gero, biztanleak Nocera Inferiorera, Napoliren ondoan mugitu zituen. Fazelloren garaian, hiriak oraindik izenari eusten zion. Historialari honen arabera, hiriak berezko indarra zuen, toki guztietatik (batetik ian ezik) amildegi malkartsuez inguraturik zegoelako, goiko parteko eremu zabala eta laua izan ezik.Rocca d'Entellan kokatuta dago, Contessa Entellinako udalerrian, Belice ibaiak iparraldetik eta mendebaldetik hiria inguratzen du. Dirudienez, Fazelloren garaian zeuden hondakinak Erdi Aroko hirikoak ziren baita sarrazenoen gaztelua ere.

 Indusketa arkeologikoak Scuola Normale Superiore di Pisak egindako indusketek adierazi dute Entella populatuta zegoela Brontze erdiko aroan, urbanizazioa askoz beranduago egin bazen ere. Eskualdean aurkitu dira artisautzazko toki bat, gotorleku bat eta gurtzarako eskualde batzuk.

Demeter eta Kore gurtza K.a. V. eta III. mendeen artean gauzatu zen, harresietatik kanpoko santutegi batean. Garai helenistikokoak dira nekropoliaren hilobi gehienak. Garai hartakoak dira ere hilobiratze mota, baxera eta brontze-koloreko tabletak (Entella eta Nakone hirietako dekretuak zituztenak). Hauek legez kanpo induskatuak izan ondoren, antikuario merkatuan saldu ziren baina, zorionez, berreskuratu ziren. Pieza hauek garrantzitsuak dira tokia heleniar kokalekua zela adierazten dutelako.

Izan ere, 1970ean inguruan Entellaren ondoan brontzezko tableta batzuk aurkitu ziren, Entellako dekretuak izenekoak. Hauetan campaniarrak aipatzen dira, K.a. III. mendean hirian finkatu zirenak. Nahiz eta tabletako idazkera grekoa izan, herriak beste hizkuntza batean hitz egiten zuen.

Entellan zenbait txanpon eriden dira ΕΝΤΕΛΛΙΝΩΝ legendarekin; baina badaude beste batzuk campaniar okupazioarenak ΕΝΤΕΛΛΑΣ aurrealdean eta ΚΑΜΠΑΝΩΝ atzealdean dutenak.

 Elezaharra 

Contessa Entellinaren Dinareseko trokari buruzko elezahar bat dago, izen horrekin deitzen zaio Entellako haitza barrunbe karstikoari. Beste tradizio beten arabera, trokan 14 burutako munstro narrasti bat bizi zen, horren haserrea bakarrik asetzen zen egunero jateko neskato bat ematen bazioten.

 Entella hiria 

Eneolitikotik eta Brontze Aroan zehar Entellako meseta eta haitzaren maldak populatuta egon ziren, honela adierazten dute aurkitutako aztarna arkeologikoek. Erromatar inperioan eta Erdi Aroan hiria garrantzitsua izan zen, baina 1246an, biztanleek utzi behar izan zuten.

 Harresietatik kanpoko santutegia 

Ipar-mendebaldeko atetik hurbil, Petraro auzoan (antzinako kalean Belice ibarratik datorrena) eta harresien ondoan, botozko metaketa bat aurkitu da, Demeter gurtzari zegokiona. Material eta zeramika hauek Antiquarium di Contessa Entellinan daude. Santutegia tesmoforia bat zen (jainko ktonikoak gurtzeko). Santutegi hau VI. mendeko amaieratik III. mendera arte erabili zen.

 Erdi Aroko gotortutako jauregia eta greko-erromatar eraikinak 

Lautadako hegoaldean, Erdi Aroko gotortutako eraikin bat dago (XII. eta XIII. mendekoa). Eraikinak dorre bat du, sarrera bat eta artikulatutako solairu bat, bi gune irikien inguruan. Eraikinak antzekotasuna du Afrikako iparraldean dauden zenbait egiturarekin. Hegoaldean, bidean barrena, greziar garaiko eraikin bat ikus dezakegu, IV-III. mendekoa, aro garaikidean sute batek kiskali zuena. Hondakinen artean hainbat material jaso dira, besteak beste, botozko poteak. Erromatar garaiko eraikin baten hondakinak agertu dira K.a. I. mendekoa.

 Harresia 

Harresi batek, 2.800 metrokoak, iparraldeko aldapa babestu zuen, irisgarriena zena ibarratik eta Belice ibaiaren ezkerraldetik (antzinako Krimiso). Hegoaldean, ekialdean eta mendebaldean, horma harritsuek defentsa naturalak osatzen dituzte. Harkaitzaren erliebea bi sakanen artean dago eta, horien erdian ateak.

Agerikoa da ipar-mendebaldeko atea. Hona heltzen da kale batetik Cozzo Petraroren malden artean dagoena. Zailagoa da identifikatzea ipar-ekialdeko kalea, hiriko agorara zeramana. Ipar-mendebaldeko atearen ondoan, nekropoli islamiko bat agertu da.

 Agora 
Ekialdeko sakanan, eraikin publikoko aztarna izugarriak ikusgai daude: peristasi gabeko tenplu bat (oikos), barneko aldare batekin, K.a. V. mendekoa, eta K.a. IV. mendeko aletegi bat, K.a. II. mendean sute batek kiskali zuena. Bi eraikinak handi hauek agorako ekialdean zeuden. Aletegian, botozko metaketa bat aurkitu da Demeter gurtzarako estatua txikiekin baita igeltsu-harrobi bat ere, gune hau egiteko erabili zena. Berriki, beste indusketa batzuek haitzetan induskatutako gune bat adierazi dute eta K.a. IV. mendeko beste botozko metaketa bat ere.

 Erreginaren parpaila 
Harkaitzaren garaiera handienean (557 m), Erdi Aroko gaztelu baten hondakinak eta uharka bat ikusten dira. Hego-ekialdean, gotorlekuaren defentsarako harresiak zeuden, gortutako eraikin bat hegoko maldan eta egitura bat Cozzo petraro''n iparraldean.

Iruditegia

Erreferentziak

Bibliografia 
 Entella (Contessa Entellina, PA).Ricerche nel territorio 1998-2002 Il contributo della fotografia aerea: recupero di frammenti di viabilità antica, academia.edu.
 Timoleonte , Entella e la sua chora. Destrutturazione di un racconto e cartografia di una battaglia, in Quarte Giornate Internazionali di Studi sull’Area Elima. Atti del Convegno Erice-Gibellina 1-4 dicembre 2000, Pisa 2003, Academia.edu.

Kanpo estekak 
 Entella: il territorio[collegamento interrotto], dal sito del Laboratorio di archeologia della Scuola normale superiore di Pisa
 Filmato audio Gaspare Mannoia, I decreti di Entella.
 Enciclopedia Treccani, Entella, su treccani.it.
 Entellari buruzko web orria

Siziliar gerrak
Italiako aztarnategi arkeologikoak
Siziliako aztarnategi arkeologikoak
Siziliako historia
Antzinako Erromako hiriak