Veleia afera

Veleia afera  izendapen labur bat da, Iruña-Veleian 2006an agertutako multzo epigrafikoaren inguruko polemika izendatzeko balio duena, esate baterako Alberto Barandiaranek erabilia 2010eko liburu batean. 2006ko indusketetan, Pompeia Valentina etxean, I. mendean eraikia eta V. mende arte etengabe erabilia, multzo epigrafiko bat aurkitu zen, gela hertsi batean: 270 idazkun eta marrazki ziren, ostraka zeramika zatietan eginak.

Pertsona-izenak ez diren lehen euskarazko hitz idatziak, Antzinako Egiptoko historiari buruzko hieroglifoak eta aipuak, eta kristau ikonografiako kalbarioaren irudikapenik zaharrenak izan litezkeenak ageri dira han. Hainbat alorretako ikerlarien arabera, aurkikuntzak faltsuak dira, baina haien benetakotasuna defenditzen duen talde bat ere badago. Talde horrek nazioarteko lantalde independente batek ostraken azterketa estratigrafikoa egin dezan eskatzen du.

Aurkikuntzatik arbuio akademiko eta ofizialera 
2006ko ekainean eman zen aurkikuntzen berri. Hasierako unean, euskaltzaleen artean ilusio handia sortu zuen euskararen lekukotasun idatzi hain antzinakoak lortu izanak. Euskaltzale askoren ustez, geroago etorri zen iruzurraz jabetzearen desengainua, adituen txostenek bata bestearen atzetik «aurkikuntza» horien guztien oinarri eza agerian jartzean. Susmo ugari sortu zen berehala, ordura arte Antzinako Erromaz, kristautasun primitiboaz, Antzinako Egiptoz eta aitzineuskaraz jakinak ziren datuekin bat ez zetozelako eta «aurkikuntza» horiek guztiak kamerek erregistratu gabe egin zirelako, besteak beste.

Eliseo Gilek eta Idoia Filloyk zuzendutako indusketa taldeak hitzeman zuen 2006a bukatu baino lehen argitaratuko zuela txosten bat. Ez zuten hala egin, eta 2007ko abuztuan Gilek adierazi zuen txostena 2008ko urtarrilerako izango zutela; baina hil horretara iristean, Filloyk txostena 2009rako egingo zutela iragarri zuen. Bien bitartean, Eliseok eta Filloyk ukatu egiten zieten adituei ostrakak aztertzeko aukera; susmoak zabalduz zihoazen.

2008aren bukaeran, Arabako Foru Aldundiko agintea Alderdi Popularraren eskuetatik EAJren eskuetara igaro zenean, erakunde horrek ikerketa sakona egitea agindu zuen azkenik, eta Administrazio publikoek zehaztasun handiz jarri zuen jendaurrean ikerketako xehetasunen berri. Aldundiak Iruña-Veleiako taldearekin adostuta izendatutako aditu batzordeak ondorioztatu zuen aurkikuntzak faltsuak zirela.

Arabako Foru Aldundiko Kulturako diputatu Lorena Lopez de Lacalleren esanetan, «Iberiar penintsulan sekula izan den iruzur arkeologikorik handiena» izan da. Londresko University Collegeko irakasle Dominic Perringek adierazi du «ondo landutako iruzurra» dela. Joakin Gorrotxategik,  aitzineuskarako epigrafian aditu gorenetakoak, Iruña-Veleiakoa «iruzur arkeologikorik bitxiena eta, neurri batean, ikusgarriena» izan dela idatzi du. Aldiz, epigrafiaren aldetik ez, baizik eta alderdi arkeologikoan berezitu eta objektuen ezaugarri estratigrafikoei erreparatu dien Edward C. Harris arkeologo ezagunak osoki babestu zuen Gil eta Filloyren taldearen ikerlana eta metodologia 2009an.

Veleiako ustezko euskara eta anakronismoak 

Veleiako ostraketakoak euskarazko lehen hitz ez-onomastikoak (pertsona-izenak ez direnak) izango lirateke, egiazkoak balira. Publiko egindako aleetako batzuk honako hauek dira:

 URDINISAR - urdin izar (?)
 ZURI URDINGORI - zuri, urdin, gor(r)i
 EDANIANLO - edan, jan, lo
 IANTAEDAN - jan ta edan
 IAUN - jaun
 GEURE ATAZUTAN - geure aita zutan (zugan)
 IESUS IOSHE ATA TAMIRIAN AMA - Jesus, Joxe aita ta Mirian ama

Hizkuntzalarien arabera, XX. mendeko euskaraz idatzitako testuak izan litezke, norbaitek erromatar garaikotzat mozorrotuak.

2006an, oraindik datu asko falta zirela (izan ere, «aurkikuntza» horietan urratsak ez ziren ordena egokian egin: aurkitu-egiaztatu-iragarri egin beharrean, ohiko egiaztapen zientifikoak egin gabe aurkeztu zitzaizkion «aurkikuntzak» prentsari), zenbait ikerlarik erromatar garaikoak zirela esan zuten, latindar alfabetoan idatzita baitaude. Oinarri ziren zeramika zatiak erromatar erako ceramica sigillata eltzeak ziren eta etxearen zimentazioa egiteko erabili omen ziren. Hori guztia aintzat hartuta, eta espektroskopia nuklearreko analitiketan oinarrituta (gero, adituek ikertzean, analitika horiek gainerako frogak bezain faltsuak direla jakin zen), idazkunak III.etik VI. mendera bitartekoak izan litezkeela adierazi zuten «aurkikuntzak» egin zituen taldeko kideek, 2006an.

«Aurkikuntzak» plazaratu eta hilabete gutxira, EHUko hiru katedradunek (Joakin Gorrotxategi, Joseba Lakarra eta Juan Jose Larrea) lehen kritikak argitaratu zituzten.

Hala ere, aitzineuskaran, egiptologian edo Antzinako Erroman espezialista ez diren zenbait euskalarik eta euskaltzalek zalantzan jartzen dute adituen lana, eta euskarazko idazkunak egiazkoak izatearen aukerari eusten diote oraindik; horretan nabarmendu dira Juan Martin Elexpuru eta Hector Iglesias hizkuntzalariak. Aitzineuskaran —ostraka horien garaiko euskaran— espezialista ez diren euskalari horiek ez dituzte gai horretako eta grafologiako adituen ondorioak onartzen, eta proba fisiko-kimikoak egitera dirua bideratzea galdatzen diete Administrazio publikoei, nahiz eta proba horiek idazkunen egiazkotasuna frogatzeko balio ez duten.

Euskaltzaindiko Azkue liburutegiko zuzendari Pruden Gartziaren iritziz (eta Ricardo Gómez aintzineuskarako aditua bat dator iritzi horrekin), batera aurkitu ziren euskarazko, latinezko eta hieroglifikoetako idazkun horietan faltsukeria frogatuak dozenaka direlarik, euskarazko idazkunak iruzurretik «nola edo hala salbatzeko afan hori» izatearen arrazoia da —aurkikuntza horien egiazkotasunaren defentsa «euskararen defentsa»rekin identifikatzen dutela zenbaitek. «Baina bistan da posizio hori absurdua dela; euskararen defentsak eskatzen duena da, hain juxtu ere, faltsukeria honen salaketa garbi eta ozena. Eta hain zuzen ere horretan ari dira, euskararen eta euskaltzaleon zorionerako, bai Arabako Diputazioa, bai Euskal Herriko Unibertsitatea».

Euskararen lurralde eremuak historian izan duen bilakaerari dagokionez, nahiz eta ostraka horiek faltsuak diren, badira hainbat froga, garai hartan inguru horretan euskaraz egiten zutela (edo, zehazkiago, euskararen aurrekari zen hizkuntzaz egiten zutela) pentsarazten dutenak: halaxe erakusten du  Lerga herrian —Iruña-Veleiatik 137 kilometrora— aurkitutako hilarriak (euskal izenak dakartza, latinezko testuan), bai eta Durruma nahiz Santikurutze Kanpezu aldean —Arabako lurretan, Iruña-Veleiatik 50 kilometrora— aurkitutako baskoi erako hilarriek ere.

Ostraketako idazkeraren elementu zenbait anakroniko eta moderno izatearen itxura osoa dute: komaren edo erdiko marratxoaren erabilpena kasu (ikus alboko irudietan Ata-ama, neba-arreba). Gutenberg-en berrikuntza da letren oinarriko marratxoa edo marratxo baxua letren erdi altuerara igotzea. Dena den, ortografia latinoan ezohiko marratxoak agertu egiten dira tarteka, adibidez, Soriako Tierras Altasko aurkikuntza epigrafikoetan.

Aurkikuntza eta geroko iritzi kontrajarriak 
Aurkikuntza horiei buruzko ondorioak plazaratu eta gero, ondorengoak esan ziren:

Epaia 
Gasteizko Zigor Arloko 1. Epaitegiak bi urte eta hiru hilabeteko zigorra ezarri zion Eliseo Gil indusketen arduradunari, agirian faltsutzeagatik eta iruzurrarengatik. Haren laguntzaile Ruben Cerdani urtebete, hiru hilabete eta 23 eguneko zigorra ezarri zion. Zigortuek ez zuten kartzelara joan behar izan, baina 12.490 euro ordaindu behar izan zizkioten Arabako Foru Aldundiari. Epaileak kontuan hartu zuen auzia asko luzatu zela. Hasieran batean, akusazio partikularrak (Arabako Foru Aldundiak) zazpi urte eta erdiko zigorra eskatzen zuen Gilentzat, eta fiskaltzak, bost urte eta erdikoa. Ondarea hondatzea eta iruzur egitea egozten zioten Gili, baina azken unean omisio delitua eta dokumentuak faltsutzea ere egotzi zioten. Akusazio horiek zirrikitu bat ireki zieten zigor txikiagoei, epaiketaren saioetan agerian geratu baitziren aztarnategian egindako lanaren hutsuneak eta akatsak, baina akusazioek ez zuten lortu piezak Eliseo Gilek faltsutu zituenik ziurtatzea.

Isabel Díez epaileak fiskalak epaiketaren azken egunean emandako argudioak onartu zituen Gil zigortzeko. Izan ere, epaiak zioen ezin zela frogatutzat eman grafitoak Gilek berak egin zituenik. Aldiz, onartu zuen Gil aztarnategiko zuzendari zen neurrian, bertan geratzen zenaren jabe zela eta, beraz, baita arduradun ere.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Euskara Antzinaroan
Euskal Herriko arkeologia
Arabako historia
Euskal Herriko Antzinaroa
2006 Euskal Herrian
Epigrafia
Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak