María Ignacia Rodríguez de Velasco

María Ignacia Rodríguez de Velasco de Osorio Barba eta Bello Pereyra, ezagunagoa María Ignacia Rodríguez de Velasco edo, besterik gabe, Güera Rodríguez izenaz (Mexiko Hiria, Espainia Berria, 1778ko azaroaren 20a, -  Mexiko Hiria, 1850eko azaroaren 1a), emakume heroikoa izan zen, eta haren babesa bikaina izan zen Mexikoko gizarte kolonialean. Ziurrenik, emakume novohispanoaren estereotipoekin hausten zuelako. Zoritxarrez, Artemio de Valle Arizpe eta Romeo Hernández Mendoza bezalako idazle batzuek, besteak beste, beren biografietan beren maitasunak eta historian oso ezagunak diren pertsonaien adiskidetasuna azpimarratzen dituzte. Edertasun paregabea zuenez, uste da Manuel Tolsá artista ospetsuak La Profesako Ama Birjina zizelkatu zuela, harengan inspiratuta, bere aurpegitik egindako pintura bakarra izanik. 

Gizonen mundutik hurbil zegoenez, Güera Rodríguez estigmatizatu egin zuten: emakume fribolotzat hartu zuten, eta matxinatuak, erregeordeak eta beste pertsonaia historiko batzuk limurtzea egotzi zioten. Horren adibidea da Independentziaren pertsonaia enblematikotzat hartu zela, Agustin de Iturbiderekin maitasun-harremana izateagatik Mexikoko enperadore izango zenarekin eta «askatasun mexikarra» gauzatzera eta osatzera bultzatzeagatik. Simon Bolibar askatzailearekin eta Alexander Von Humboldt esploratzaile eta naturalista alemanarekin harramena izan zuen

Bere bizitzari eta Mexikoko gertaera historikoetan duen zereginari buruzko alderdi gutxi ezagutzen dira. Hala ere, Guillermo Barba idazleak, Mexikoko lehen feministatzat har daitekeenaren irudia aldarrikatu nahi duenak, zera dio:“Guerak gorputzez askea zen, baita buruz ere. Bi estigma izan zituen: lehena, bere askatasuna lortzea emakume gisa, eta bigarrena, aberriaren askatasuna. Biak lortu zituen, nahiz eta familia eta aberastasuna arriskuan jarri. 1808tik 1821ean Independentzia heldu arte alargun egon zen, bost seme-alabaren ama izan zen, bizitza arriskatu zuen, Inkisizioari aurre egin zion eta amets libertarioa lortzeko konspiratu egin zuen.”

Biografia 
Mexiko Hirian jaio zen 1778ko azaroaren 20an, Antonio Rodríguez de Velasco eta María Ignacia Osorio Barba eta Bello Pereyra senar-emazteen alaba. María Josefa Rodríguez de Velasco izeneko ahizpa izan zuen. 1792an Villarko José Jerónimo López de Peralta y Villamil y Primo militarrarekin ezkondu zen, eta harekin lau seme-alaba izan zituen. Senar-emazteak harremana 1802an amaitu zen, hilketa-saiakeraren salaketa batekin. Rodríguezekin bat, López de Peraltak jo egiten zuen eta hiltzen saiatu zen, bala batek huts egin bazion ere. Bestalde, José Jeronimok hiru apaizekin adulterioa egitea leporatu zion, horien artean José Mariano Beristáin apaiz ospetsua.

16 urte zituela, Alexander Von Humboldt zientzialaria ezagutu zuen. Harekin adiskidetasun handia izan zuen, eta bien arteko harreman sentimentala egotzi zioten, baina ez zen haren frogarik izan. Era berean, urtebete geroago, Simón Bolívarrekin egon zen, eta harekin ere sexu-harremanak izan zituela esan zen Mexikon eskala egiten ari zela Espainiarantz zihoan San Ildefonso ontzian ezagutu zuenarekin.

“Hortik sortu ziren Gueraren adulterioen lehen zurrumurruak. Baina auto luzeetan senarrak ezin izan zuen ezer frogatu, eta frogatuta dago emakumea sufritua izen zela eta tratu txarrak jaso zituela. Hain zuzen, Villamilgo senideek, lagunek eta lankideek emaztearen alde egin zuten, eta hark esan zuen errugabea zela bere izaera lurrunkor eta bortitzaren biktima —eta batzuek, gainera, senarrak emandako kolpeen ondorioz “odolean bainatuta” aurkitu zuten—. Lau hilabete igaro ondoren, Villamilek bere eskaeran atzera egin zuen. Bikotea noizbait elkartu zen eta 1805eko ekainaren 12an jaio zen bere azken alaba. Baina senar-emazteek hilabete gutxi batzuk lehenago amaitu zuten kapitaina hil ostean.”[6]

Ondoren, Rodríguez bigarren aldiz ezkondu zuen Mariano Briones izeneko agure aberatsarekin. Handik hilabete batzuetara hil zen, eta seme bat izan zuen. Orduan dirutza handia jaso zuen. Azkenik, Manuel Elizalderekin ezkondu zen, eta harekin bizi izan zen hil arte. Guera Rodriguezen heriotzaren ondoren, Elizalde apaiz sartu zen.

1850eko azaroaren 1ean hil zen Mexiko Hirian. Artemio de Valle Arizpek bere bizitzako biografia nobelatu bat idatzi zuen: La Güera Rodríguez (1949). Fanny Cano aktore mexikarrak 1978an eraman zuen zinemara, Felipe Cazalsek zuzendutako La güera Rodríguez izeneko film batean.

Garrantzi historikoa 
María Ignacia Rodríguezek Mexikoko Independentzia kontsumitzen parte hartzea oso gai polemikoa izan da. Iturri batzuen arabera, Agustin de Iturbideri lagundu zion Mexikoko herriaren askatasun plan nazionala gauzatzen. Artemio del Valle Arizpek hauxe dio: «1821eko irailaren 27an, Trigarante armadak garaipen-sarrera ikusgarria egin zuen Mexikon [...] Armada askatzaileak Tlaxpanatik (San Cosme) jarraitu behar zuen, Virreinal jauregiaren aurrean igarotzeko, baina Iturbidek zutabea Maria Ignacia Rodríguez de Velasco andrearen etxea zegoen Lanbideko kaletik desbideratu zuen, desfilea ikusi eta hura bere tropen aurrean harro-harro ikus zezan. Horrek Agustinen eta «La Güera»ren arteko harremana frogatzen zuen, eta horrek eragin handiegia izan zuen Mexikoko lehen enperadorearen ikuspegi politikoan. Haren lana ez zen izan bakarrik Independentziarekin eta matxinatuei laguntzearekin lotuta, baita emakumeen eginbeharra hausten zuelako ere.

Nortasuna 
María Ignaciak gorespenez bete zuten zenbait idazlek, hala nola Artemio de Valle Arizpek. Artemiok «emakume aparta» zela esan zuen, «bere itxura onagatik, minerva errazeko talentu argiagatik, aberastasun handiagatik eta, gainera, luxu bikainagatik». Montserrat Galí i Boadellak bere nortasuna «prototipotzat» jotzen zuen; emakume «ilustratu eta libertinatzat». Hala ere, kontraesankorra zela ere esaten zuen; izan ere, «bere kabuz baliatzen zen, zoriontasuna bilatzen zuen eta gorteiatu eta maitaleak ematen zizkioten ohiturak praktikatzen zituen». Aurreko guztia garai hartako dama baten ezaugarria zen.

Pertsonen arteko harremanak 
Hurrengo urteetan, Maria Ignaciak maitaleak eta senarrak izan zituen sarritan. Juan Vicente de Güemes erregeordearen eta gotzainaren bitartekaritzari esker, Villar Villamilgo José Jerónimo López de Peraltarekin ezkondu zen 1794ko irailean. Hark, geroago, kolpatu egin zuen eta tirokatu egin zuen, baina balak ez zion eragin. Hori dela eta, 1802ko uztailaren 4an, Villaminek leporatu zion hilketa-saiakera. Jose Jeronimok, gero, José Mariano Beristáin eta Souza adiskide, kanonigo eta doktorearekin adulterioa egitea leporatu zion, eta Espainia Berriko epaitegien esku-hartzea eta ezkontza bertan behera uztea eskatu zuen, nahiz eta 1805ean hil zen dibortzioa lortu aurretik. Ezkontza horretatik lau seme-alaba jaio ziren. Bigarren aldiz ezkondu zen Mariano Briones agure dirudunarekin. Agure hura ere hil egin zen hilabete batzuk geroago, eta Maria Ignaciak bere dirutza jaso zuen. Berriro ezkondu zen, oraingoan Manuel de Elizalderekin, eta harekin egon zen hil arte. Manuel de Elizalde, María Ignaciaren heriotaren ondoren, apaiz sartu zen.

María Ignaciak kausaren alde egin zuen bere diruarekin eta harremanekin, eta heresia ere egotzi zioten, independentzia defendatzeagatik eta Miguel Hidalgo eta Costilla apaizarekin tratua izateagatik, eta Inkisizio Santuaren epaitegira eraman zuen 1811ko martxoaren 22an, non Juan Sáenz de Mañozcak ere akusatu baitzuen adulterioarekiko zaletasunagatik. Entzunaldiaren ondoren, Francisco Javier de Lizana erregeordeak eta Beaumontek Queretarora erbesteratu zuten denbora laburrean. Frogarik ez zegoelako, karguak kendu egin zizkioten, María Ignaciak bere burua defendatzeko argudioak eman ondoren, inkisidorearen moraltasuna eta sexu-orientazioa azaleratuz.

Harreman sentimentala izan zuen Agustín de Iturbiderekin, Mexikoko enperadore izango zenarekin, eragin politiko handia izan baitzuen. Harremanei esker, garaiko dokumentu konfidentzialak eskuratu ahal izan zituen, hala nola Fernando VII.ak Apodaca erregeordeari 1820an bidali zion gutuna, eta proposatu zion gizon ezagun bat aurkitzea, armadan eragina zuena, matxinatuekin tratuak egin zitzan, Igualako Planaren printzipioen arabera. Maria Ignaciak gizon hori Iturbide izan zitekeela iradoki zuen .

Haren miresleen artean Alexander von Humboldt naturalista eta esploratzaile alemaniarra aipatzen da. Miresle eta lagun bihurtu zen, eta harreman erromantikoa izan zutela esaten da. Urte horietan, halaber, Karlos IV.aren omenez zaldizko estatua baten inaugurazioan parte hartu zuen, Humboldt lagun zuela. Mariak, Artemio de Valle Arizpen arabera, arropa galantea jantzi eta baroiaren besotik ibiltzen zen. Esaten denez, Manuel Tolsá artista ezagunak zizelkatutako La Profesaren elizako aldare nagusiaren eskuinaldean dagoen Doloretsuaren irudia bere irudian oinarrituta dago. Halaber, eliza berean, eskuinaldeko aldareetako batean, dagoen Sortzez Garbiaren pintura Gueraren alabetako batengan inspiratua izan zitekeen.

Ikus, gainera 

 Mexikoren independentzia.
 Lehen Mexikar Inperioa.
 Josefa Ortiz de Domínguez.
 Gertrudis Bocanegra.'
 Leona Bikarioa.
 Rita Pérez Jiménez.'
 Rafaela López Aguado de Rayón.

Erreferentziak

Bibliografia 

 Galí i Boadella, Montserrat (2002). Historias del bello sexo: la introducción del romanticismo en México. México: UNAM. ISBN 968-36-9644-9. 
 «Rodríguez de Velasco y Osorio Barba, María Ignacia», Enciclopedia de México, vol. 12. Mexiko, 1987.

Kanpo estekak 

Mexikarrak
Mexikoko historia

Heroiak