Jesu-Christo gure Jaunaren Passioa euskerazko versoetan

Jesu-Christo gure Jaunaren Passioa euskerazko versoetan XVIII. mende erdiko bertso sorta famatua da, Agustin Basterretxea josulagun lekeitiarrak eginikoa.

Izendapena 
Passioa, Pasioa, Pasiñoa, Pasiñoia, Nekaustea, eta besteren bat izan dira bertso famatu hauei jarritako izenburuak; Passioa da ezagutzen den zaharrena eta ikerlarien artean ohikoa.

Historia 
Pasio hau, luzea izan arren (61 bertso, errepika bategaz) buruz dakite lehengo zahar askok, ohiturazko baitzen batez ere Aste Santuko funtzioetan osorik abestea. Musika herriz herri aldatzen da, halere. 

Batera eta bestera, bertsook 300 urte inguru daramate herritarren ahotan: Santi Onaindiak baieztatu zuenez, Gipuzkoa, Bizkaia, eta Nafarroan "sarri aditu oi dira kantu erdigarri onen izki-doiñuak». Miren Agur Meabe idazleak ere umetan bizirik ezagutu ditu, herritarren ahotan.

Testua 
Testua hainbat aldiz izan da argitaratua 1760 baino lehenagotik, bertso paperetan, liburuxketan edo beste idazle batzuen liburuen barnean (Agustin Kardaberaz, Olaetxea, Kanalaetxebarria, eta abar). Beraz, Passioaren testua oso ezaguna da, inprimatua izan baita. Hainbat aldaera ditu, halere.

Passioa bizkaieraz idatzi zen, baita hasieran horrela argitaratu ere; baina urte gutxira Kardaberazek gipuzkeratu zuen. Bertsio hau izan zen gehien hedatu zena (Romualdo Galdosek esaten zuenez, lan honek gutxienez 20 edizio izan zituen). 1928an aita Galdosek berak testuaren bertsio garbizale berria argitaratu zuen ("Yosukisto gure Yaunaren Nekaustea euskerazko neurtitzez"), Luis Villasanteren arabera testua kaltetu zuena. Beranduago, jatorrizko testu bizkaitarra ezagutzen ez zuen norbaitek, berriz gipuzkeratik bizkaierara itzuli zuen.

Metrikari buruz, kanturako prestatuak, lehen lau lerroek kopla osatzen dute, 10/8 silabakoak, A puntua lerro pareetan mantentzen delarik, ondoren bi lerro labur datoz, 5/5, B puntua haien artean osatuz, eta zazpigarren lerroak berriro hartzen du koplako A puntua, 10 silabatakoa delarik.

Edukia 
Poema narratiboa izanik, eta pasioaren sekuentzia kronologikoa jarraitzen badu ere, askotan egiten zaio dei entzuleari, eta noiz edo noiz baita ni poetikoari, metalepsia sortzen delarik eta narrazio mailak hausten direlarik. Pertsonifikazioaren erabilera ere aipagarria da. Bertsolaritzaren moldea gogoarazten badu ere, Agustin Basterretxeak trebeki erakusten du lan honetan erretorikaren legeak ongi ezagutzen zituela.

Aipamen sentimentalak ere nabarmenak dira, nahiz eta poema klasikozale baten aurrean gauden.

Xabier Amurizaren arabera, "Kristau izan ala ez, pasioaren kondaira dramatikoa oso ondo eramana dagoela aitortu behar. Ez da, beraz, harritzekoa baladak-eta hain maite zituen herriak bertso hauek, fedez aparte ere, gogoz kantatzea".

Musika 
Euskal bertsoak beti dira kantatuak, eta Basterretxearenak ere kantatuz iraun dute belaunalditik belaunaldira. Horren eraginez tokian tokiko aldaketak izan ditu, herritarrek eginak edo musikalariek apropos sortuak. Kantu honen doinuaren bilketaz lehen arduratu zena Romualdo Galdos izan zen: 1920ko hamarkadan, Oñako Ikastetxean irakasle zela, ezagunen artean galde-paperak banatzen hasi zen, kantua pentagrama batean idatzita eta haren aldaerak biltzeko asmoz. Bere 1928ko argitalpenean doinu ezberdin birekin argitaratu zuen. Halere, Galdos bera baino lehenago Resurreccion Maria Azkuek ere bilduak zituen bere Kantutegian Passioaren sei bat doinu; bizpahiru argitaratu zituen 1922an, eta beste horrenbeste artxiboan geratu ziren. Arruek ere 1925ean beste bat argitaratu zuen.

Bertsoak 
Hauek dira Passioaren bertsoak, Augustin Zubikaraiek "Ipazter" lanean argitaratutako bertsioaren arabera:

1.- Jesukristori kendu ezkero

pekatuagaz bizitza,

baldin ez ba dot negar egiten

arrizkoa dot biotza.

Guztiok lagun

kantatu daigun

bere penazko eriotza.

(Bertso bakoitzaren ostean esateko errepika)

Damu dot Jauna Biotz guztitik

zu ofendidu izana, ez geiago

pekaturikan neure Jaungoiko laztana

ezer kulparik betor zeuganik,

pena oriek niregana.

2.- Mundua baiño askoz lenago

señalauriko eguna

eldu izan zan obretarako

gizonaren osasuna.

Argia bera,

alde batera

bestetik egun illuna.

3.- Eguen santu afal ondoan, 

bere lagunak zitula 

Jesuse'k iru diszipuluai 

berba egin eutsen onela: 

triste nago ta 

lo ori bota

egizue emen gaubela.

4.-Getsemaniko Ortu santuan

auspez lurrean jarririk,

esketan eutsan librau eiala

Aitari Kaliza atarik;

Jesus penatzen

odolez urtzen,

eta ez dot nik negarrik?

5.- Izerdi otza arpegian da 

biotza penen artean, 

triste arimea gorputza larri  

agoliñako trantzean, 

baiñan alan bere 

egoan firme 

Aitaren borondatean.

6.-Juduak Judas lagun arturik

etorri ziran itantzen,

Nazarenua deritxon Jesus

emen ete da aurkitzen?

Judas orduan

bake moduan,

dua musua emoten.

7.- Zeinbat direan Judasen legez  

Kristoren adiskideak, 

Kanpoti laztan barruti saldu  

Ausirik bere legeak? 

Kristiñau faltso 

Arima gexto 

Pekatari traidoreak!

8.- Erantzun eban Jesus maiteak

Zeiñen billa zatoze ona?

Ara emen dago ezta besterik

Gura dozuen gizona:

Joateko eztot nik

soka bearrik

Ez eldu lagunok gana.

9.- Eskuetatik lotu izan eben

guztion libertadea.

Zegaiti au zan geure onean

Jaunaren borondatea,

Urratuteko

Ainbat urteko

Pekatuaren katea.

10.- Diszipuluak euren Maisua

ebenean ala ikusi

bakar bakarrik bera itxita

joan zirean igesi:

Pedro etorren

bere ondoren,

baña au bere urruti.

11.- Daroe bada Jerusalengo  

Sazerdoteen aurrera, 

Diszipuluen ganean eta 

Dotriñan kontu artzera: 

Kaifas gextoa 

Aurrerengua 

Asten jako itantzera.

12- Eztot nik diño Redentoreak  

predikatu ezkutuan, 

agirian zan nire dotriña 

Sinagoga ta Tenpluan: 

Ez niri itandu 

Asko dituzu

Entzun nabenak munduan.

13 - Erantzuna aitu eban ezkero 

Soldadu batek bertati

gora daroa bere besoa 

eta dirautso Jaunari: 

Ikasi daizun 

Zelan erantzun 

Barriz Pontifizeari.

14 - Esan eta egin emoten deutso  

bere arpegi ederrean 

belarriondoko andi bat, 

zeñek ezarri eban lurrean:

Eta Zeruak

dagoz lotuak

Au ikusten dabenean?

15 - Nozko dirade, Aita Eternua, 

tximistak eta arraioak

ez erretako an berbati 

esku ain sakrilegoak? 

Aingeru ostea 

eldu zaitea 

Non dituzuez egoak?

16- Baldin deungaro berba egin ba dot

Errazoia emon egizu

baiña ezpadot, diño Jesusek,

ezetan bere erratu,

Zegaiti arren,

berba egin arren

Onela tratetan nozu?

17.- Indazu Jesus biotzekoa

Zeure sufrimentu ori,

jakin dagidan zelan penetan

emongo dodan arpegi

parkatuagaz

biotz osoaz

etsairik andienari.

18 - Damu dot Jauna biotz guztitik

zeu ofenditu izana,

Ez ez geiago pekaturikan

Neure Jaungoiko laztana,

Lar da kulparik

betoz agaitik

Pena orreik niregana.

19.- Sua egoan eskatzen ta 

Pedro su atan berotzen, 

Zerren biotzak amodioa ta 

otz asko eutsan sentitzen 

Su orren keak 

Begi bereak 

Negarrez bete zituen.

20 - Zerren ollarrak ez eban emon

birritan bere soñua

non iru bider ukatu eban

San Pedrok bere Maisua:

Ezta besterik

Okasiñorik

Ateraten dan pagua.

21.- Kaifasek barriz itantzen deutso

egiñik juramentua

Esan eidazu, Jesus bazara

Mesias prometidua

Alan ezpada

Zetako izan da

Engañatea mundua?

22.- Ondo ekian Jesusen nora

joean konfesiñoia

topetan eban kondenetako

Kaifasek okasiñoia

Eta arekin

gura eutsan egin

ilteko akusaziñoia.

23.- Alan be baietz entzuten dau

Aitari begiraturik

Baita Kaifasek bere deadar

soñekoak urraturik

Blasfemuena

Da onen pena

Ia dago kasua egiñik.

24.-Jagiten dira konziliotik 

Ta artuten dabe bidea 

Amargurara, non Pilatosek 

Edukan bere etxea 

zan Erromako 

denpora atako 

judeuen Presidentea.

25 - Juezak diño emongo badot

Gizon au eriotzara

ekarri egizuz kausa justuak;

Eta ezpadira, zetara

Narabilzue,

Eroaizue

Or Herodesen aurrera.

26.- Aita Eternua jakituria 

Dauko munduak zorotzat, 

Agaiti diño Errege orri 

Jantzi tunika zuri bat: 

Ezpabe nola 

Zeruko estola 

Erosiko zan guretzat.

27.- Esan eutsien Pilatoseri 

Juduen Sazerdoteak, 

Uste al dozu ez doguzala 

Guk bete geure legeak? 

Dau Blasfemadu, 

Merezi ditu 

Eriotza ta azoteak.

28 - Onek esan dau, izanik arotz 

Pobretxo baten Semea

dala Jainkoaren Semea, 

Judeako Erregea: 

llten ezpozu 

ezara ez zu 

Zesarren adiskidea.

29 - Gura eukean juezak Jesus 

Eriotzatik libradu,

Zegaiti bere inozentzia 

Ondo eban ezagutu 

baiña juduak 

dagoz itsuak, 

ez eutsien permitidu.

30.- Eriotza bat eginda, diño

dago Barrabas kartzelan

Nor nai dozue, Nazarenua

edo a librau dagidan?

Da oiturea

Bat libretea

Zuen Pasko egunean.

31.- Osta aotik atera eban

asi zirean deadarrez:

Librau egizu Barrabas; baiña

Jesus Nazarenue ez:

Orrek bear dau

Biziro penau

Abe batean dolorez.

32.- Ostera itantzen dau Pilatosek:

Baiña zer kausa emon dau?

Israeleko Errege bada,

Esatea da pekatu?

Areik deadar

Errege Zesar,

Ori Kurutzean iminzu.

33.- Justiziako lege guztiak  

itxirik alde batera 

Salbadorea kondenatu dau 

gogor azoteetara: 

Zeru altuak 

Zer dekretuak 

Datoz ortikan lurrera.

34- Jainkoa bera, zeñek dadukan

mundua loraz jantzirik,

kortesi baga bere erropak

Tunikaraiño erantzirik

narru gorrian

egun argian

itxi eban lotsaturik.

35 - Nondik zarie gaba ta odeiak  

illuntasuna non zara, 

zelan zatoz Birjiñearen 

Seme eder au estaltzera? 

Ola eguzkia 

Zeure argia 

bialdu egizu atzera.

36 - Bost milla azote eta geiago  

loturik kolumna baten 

asi zirean iru borreru 

bere espaldetan emoten: 

Ibai bat zelan 

Odola alan

Asi ziran zan jausiten.

37.- Arriak eta Salbadoreak 

biak alkar zirudien 

zegaiti esan onen aoti 

sentimenturik entzuten: 

Marmolak eurak 

golpe kruelak 

dituenean artuten.

38.- Pillaretikan biziro Jauna 

soldaduak askaturik

joakoz arin adoratera 

burlaz Errege egiñik: 

Bere koroa

Arantzazkoa 

Buruan estu josirik.

39 - Mantu santarra soñean eta

kañabera bat eskuan:

Onelan Jesus tratetan eben

Pekatariak munduan,

mundua bera

Redimietara

Jauna etorren orduan.

40.- Jesus onela ikusi eta

Pilatos errukiturik,

diño barriz: nik eztot aurkitzen

gizon onegan errurik;

II egizue

Nai badozue

Erroman ezta legerik.

41.- Areik deadar: Jauna dalako

Pilatos, bildur bazara,

Datorrela arin orren odola

geure arimen ganera:

Eztau ardura

Geure kontura

Kondena egizu kurutzera.

42. Juez gextoak Sazerdoteen 

esana egiteagaitik, 

publiketan dau sententzia bat, 

ez iñok okerragorik, 

Eta gura dau 

Burua librau 

Jainkoaren odoletik.

43.- Alper alperrik Presidentea

garbitzen dozak eskuak,

juez justotzat eduki azan

hipokrita ori munduak:

loituta ago;

baiña geiago

I baño bere juduak.

44- Kurutze baten mundu guztiko 

pekatuak zituzala 

abiatu zan kalbariora 

Jesus lapur bat bezela: 

Artu Kurutzea 

Au da bidea, 

Galduko gara bestela.

45 - Salbadorea pausu bat bere

ezin emonik aurrera

Kurutze astunak azpiraturik

benzidu eban lurrera.

0 pekatua

zeure pixua

Karga guztia zu zara.

46.- Ezin bakarrik eroan eben

zalako guztiz astuna,

eta orregaiti emon eutsien

Zirineoa laguna:

ditxazko gizon

Zara zu Simon

Nork leukan zure eguna!

47.- Bide onetan joeanean

Kalbarioko mendira,

bere Semea kontenpletako

Ama egoan begira:

An dira penak

An tormentuak

martirioak an dira.

48.- Ama Birjiña afligidea

itxi egizuz begiak,

estaldu zaite, ain baga bere

asko daroa Semiak

tormenturikan;

Bat bere itzikian

ezteutsu itxiko negarrak.

49 - Bialtzen dituz Amak begiak 

Semearen ikustera;

baiña biotzak sufridu ezinda 

biurtzen dira atzera: 

Dagoz agaiti 

begietati

biotzak berba egitera.

50 - Semearenak esaten deutso 

badakizu Ama maitea

asko sentitzen badozu bere 

onelan ni ikustea: 

Bestelan ezin 

Zeruarekin 

egingo dala bakea.

51.- Neure Aitaren borondatean

Zeurea beti daukazu

aren esanak naroa: Agur

Bendiziñoia indazu;

Neure ordeaz

Pekatariaz

kontuak zeuk edukazu.

52 - Amak diñotso: Zoaz neure Jesus

iltera ordu onean

baiñan zelan ni itxi nai nozu

bakartade ain tristean?

0, zelanbait nik,

eta ondo pozik

jarraituteko (?) neukean.

53.- Salbadoreak onelan penaz 

egiñik bide erdia, 

Veronikaren karidadeak 

kendu eutsan izerdia: 

Obra onen pagu 

Jaunak isten du 

Pinturan bere arpegia.

54.- Joazan bada bera laguntzen

jerusalengo Alabak,

penaren andiz negietati

urturik euren biotzak;

eta eurekana

biurturik Jauna,

Dio: Ay emakumeak!

55.- Arbola eze au erre badau 

pekatuaren su garrak, 

zelan eztituz abrasaduko 

su orrek egur igarrak? 

Ez niri negar, 

Eztot nik bear, 

pekatuari negarrak.

56.- Eldu ziren Kalbariora, 

egozan prest borreruak 

Mundu guztiko Egilleari 

josteko oiñak ta eskuak, 

Ikusi eian, 

Bigarren Adan,

Arbola atan munduak.

57 - Nok ditu esku ta oin orreitan 

burdiñeagaz idigi

gorroto edo amodioak 

odolezko lau iturri? 

Bularretikan

ate egiñikan 

amodioa da agiri.

58 - Baltzez jantzirik ezkutetan dau 

Zeruak bere arpegia, 

lotseagaítik gelditzen dala 

gorriturik argia,

gau illunean 

egoanean 

altuena eguzkia.

59.- Austen dirade arriak, zelan 

dagoz biotzak osorik 

Kurutze baten dolorez ilten 

geure bizitza ikusirik? 

Pekatariak 

gora begiak 

negar iturri egiñik.

60 - Gogoti negar egingo deutsut

jarririk zeure oiñetan,

neure Jaun ona zaitudalako

imiñi Krutze orretan:

Daukat damua

Zu ofendidua

Gauza guztien ganean.

61.- Izanagaiti, Jesus maitea,

neure pekatua andia,

Preziosua da zeure odola,

Au dakidala balia:

Piedadea

Neure Jabea

Jauna miserikordia.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
Bertsolarien datu basean, bertsoen doinuak:

 Bat

Bertsoak
Kristau abestiak