Nidia Morrell

Nidia Irene Morrell (Mar del Plata, Buenos Aires, Argentina, 1953ko uztailaren 3a) Argentinako astronomoa da, Las Campanas behatokiko langile egonkor gisako langilea, La Serenan (Txile). Virpi Niemela buru zuen Massive Stars ikerketa-taldeko eta Hubble-ren jaraunspen-proiektuko kidea izan zen. Profesionalki, izar bitarrak edo izar masiboen astrofisikarekin lotutako ekarpen ugariengatik da ezaguna. Izarretako objektuetan distira-aldaketak sistematikoki bilatzen ditu, eta, horri esker, Thorne-Zytkow-ren objektu izateko hautagai baten behaketa historikoaren parte da. ASASSN-15lh supernoba aurkitu zuen taldeko kide ere izan zen.

Ikasketak 
Nidiak La Platako Unibertsitate Nazionalean egin zituen astronomia-ikasketak; 1977an lizentziatura lortu zuen, eta 1984an doktoretza. Doktoratu ondoko beka bat jaso zuen (1989-1990), CONICET Argentinak babestuta, Estatu Batuetan ikerketa egiteko, Helmut Abten aholkularitzapean, Kitt Peak National Observatoryn. Argentinara itzuli zenean, UNLPko Zientzia Astronomiko eta Geofisikoen Fakultatean ikertu eta irakatsi zuen (ikus La Platako Astronomia Behatokia).

Goiz izarrak (batez ere O eta Wolf-Rayet izarrak), izar-eraketako eskualdeak eta masa handiko izar bitarrak  izan zituen ardatz bere lanak. Horrelako izarrek azkar kontsumitzen dute erregaia, eta leherketa handi batekin amaitzen da: supernobarekin.

La Platan, Virpi Niemela buru zuen Massive Stars ikerketa-taldeko kide izan zen Nidia. Nidia eta Virpi Hubble teleskopio espazialaren (Hubble heritage project) herentzia-proiektuaren parte izan ziren, eta hedapen handiko hezkuntza-baliabideak sortu zituen. 1996 eta 2001 bitartean, Nidia Argentinako ordezkaria eta zientzia-aholkularia izan zen Gemini Sur Behatokian (Geminik 8 metroko diametroa duten bi teleskopio ditu; bat Ipar hemisferioan, Hawaiin eta bestea Hego hemisferioan, Txilen).

El Leoncitoko (CASLEO) gune astronomikoko "Jorge Sahade" 2,15 m-ko diametroko teleskopioaren erabiltzaile nagusietako bat izan zen urte askoan. Askotan behatu omen zuen, eta ikasle askok ere, gero astronomoak eta irakasleak direnak, lehen behaketak El Leonciton egin zituzten.

2002. urtearen amaieran, Nidia Las Campanas Behatokiko zientzia-taldean sartu zen, eta, ondoren, Carnegie Supernova proiektuan (lanaldi partzialeko ikertzaile gisa). Bien bitartean, izar bitarren azterketetan laguntzen jarraitzen du. Hondurasko Unibertsitate Autonomoko eta Nikaraguako Unibertsitate Autonomoko irakasle bisitaria ere izan zen.

2006an La Serenan (Txile) kokatu zen, ikerketekin jarraitzeko. Haren behaketa garrantzitsuenen artean, ASASSNren (15lh) aurkikuntzan parte hartu zuen, inoiz antzemandako supernobarik distiratsuenean.

Azken hamarkadan, Nidiak Txileko behaketa-denbora esleitzeko batzordeetan ere parte hartu du, eta behaketa astronomikorako tresnei eta prozedurei buruzko ezagutzak eman ditu.

2009an, Ricardo Benítezek egindako "El silencio de las Campanas" bideo dokumentalean parte hartu zuen. Bideo horren bidez, astronomoen eta goi-mailako behatoki batean astronomoek eguneroko egiten dituzten lanak zabaldu nahi izan dira.

2014. urtean, Thorne-Zytkow-en balizko izar hibrido bat edo objektu bat atzemateko protagonistetako bat izan zen, urtetan postulatu teorikoa izan zena. Aurkikuntza horrek Magallanes teleskopioarekin zerikusia izan zuen. Banakako izena HV 2112 duen izar horren ezaugarri kimikoak espektroskopia-tekniken bidez aztertu ziren, eta Nidia aditua da teknika horietan.

Nidiaren ideia batzuk 
Nidiak beti bultzatu izan ditu ikasleak, edozein adinetakoak, proiektu zientifikoetan parte hartzera. Bestalde, zerua gizateriaren ondare gisa errespetatzearen garrantzia planteatzen duten ekimen profesionalak ere baditu. Nidiaren hitzak:"Munduko inon ere baliabide ugari dauden arren, nik esango nuke zientzia une zoragarri batetik pasatzen ari dela, non nazioarteko lankidetza inoiz baino argiagoa eta arinagoa den (batez ere informazioa eta ezagutzak Internet bidez partekatzeko erraztasunagatik)."Nidia erabat defendatzailea da software librearen erabilera, ezagutza librea eta gizaki guztien berdintasuna eta inklusioa. Beren etxeetatik supernobak bilatzen laguntzen duten astronomo amateurrekin ere lankidetzan aritzen da. Nidiaren iritzia, bokazioa dela-eta: "Bizitza osoa daramat astronomiarekin. Agian horixe izango da lorpenik handiena, bokazio bat betetzea, nahiz eta bizitzako beste gauza batzuk ondo atera ez diren, norberari hainbeste gustatzen zaion zerbaitetan aritzea lorpen baliotsua da, pribilegioa, nahi bada".

Aintzatespenak 
Nidiaren lagunek astronomiarekiko grina (ia erromantikoa) onartzen dute. Ikasle eta ikastunekiko dedikazioa eta pazientzia direla eta, oso emakume maitea da. Era berean, izugarri lagundu du behaketazko datu ugari lortzen. Horregatik, Izar Bitar eta Supernobei buruzko nazioarteko konferentzia egin zen bere 65. urtebetetzea ospatzeko. Ekitaldia 2018ko azaroaren 5etik 9ra egin zen, Argentinako San Carlos de Bariloche hirian, erakunde hauen laguntzarekin: Río Negroko Unibertsitate Nazionala (UNRN), La Platako Unibertsitate Nazionaleko Astronomia eta Geofisika Zientzien Fakultatea (FCAG-UNLP), Astronomiako Argentinako Elkartea, The Carnegie Institution, eta Barilocheko Udala.

Sariak eta aintzatespenak 

 Bere 65. urtebetetzea aprobetxatu zuten omentzeko eta Izar Bitar eta Supernobei buruzko nazioarteko konferentzia egiteko.  
 Bai Nidia Morrell doktorearen lorpen zientifikoengatik, bai karismagatik , bilera horretan jakinarazi zitzaion Nazioarteko Astronomia Batasunak asteroide bat (Minor Planet 25906) bere omenez izendatzea erabaki zela.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 La Platako Unibertsitate Nazionala

 Nazioarteko Astronomia Batasuna

Kanpo estekak 

 Nazioarteko Astronomia Batasuna
 Heritage proiektua
 Argentinako Astronomia Elkartea

Argentinako astronomoak
Emakume astronomoak
Argentinako zientzialariak
Emakume zientzialariak
Emakume ikertzaileak