Armen Dzhigarkhanian

Armen Borisovitx Dzhigarkhanian (; ; ahoskera [dʒiɡɑrχɑnjɑn]; 1935eko urriaren 3a - 2020ko azaroaren 14a) aktore sobietarra, armeniarra eta errusiarra izan zen.

Erevanen jaio eta hazi zen, eta hiriko antzoki akademiko eta errusiarretan hasi zen antzezten, Moskura joan aurretik antzezten jarraitzeko. 1960az geroztik, film armeniar batzuetan agertu zen. 1970eko hamarkadan, film sobietarretan jokatutako hainbat rolekin ezaguna egin zen: The New Adventures of the Elusive Avengers (1968), bere segidako The Crown of the Russian Empire edo Once Again the Elusive Avengers (1971) eta The Meeting Place Cannot Be Changed (1979). Ia 30 urte Maiakovski Antzokiko eszenatokian egon ondoren, Dzhigarkhanianek VGIK-n irakatsi zuen, eta, 1996an, bere antzerki propioa sortu zuen Moskun.

250 agerraldi baino gehiagorekin, Dzhigarkhanian, zinema eta eszenako aktore armeniar eta errusiar ospetsuenetako bat, beste edozein aktore errusiar baino film gehiagotan agertu zen.

Hastapenak 
Armen Dzhigarkhanian Erevanen jaio zen, (Armeniako SSR) (Sobietar Batasuna), 1935eko urriaren 3an. Bere aitaren aitona, «tamada profesionala» zen, Georgiako hiriburuko Tbilisiko familia armeniar batekoa. Anton Txekhov izeneko Errusiako institutuan graduatu zen. 1953 eta 1954 artean, kamera-operadorearen laguntzaile gisa egin zuen lan, estatuko Hayfilm estudiotan.

Ibilbidea

Antzerkia

Aktorea 
1955ean, Dzhigarkhanian Sundukian estatuko antzoki akademikoan onartu zuten. Armen Gulakian zuzendariaren klasean ikasi zuen 1958ra arte. Sundukian antzokiko lehen urtetik hasi zen Erevango Stanislavski Errusiako antzokian antzezten. Han, 10 urte baino gehiago egin zuen, 1967ra arte. Armeniako Errusiako antzoki bakarrean, 30 paper inguru jokatu zituen, batez ere, Vania Kudriax gisa Aleksandr Ostrovskiren The Storm filmean; Sergei gisa Aleksei Arbuzov-en An Irkutsk Story-n, eta aktore gisa Maksim Gorkiren The Lower Depths-en. Bere ibilbide eszenikoaren hasieratik, Dzhigarkhanianek aldakortasun ikaragarria erakutsi du, errepertorio klasiko eta garaikideko hainbat rol lortuz: Shakespeare, Tennessee Williams eta egile errusiar modernoak barne. 

1967an, Dzhigarkhanian Moskura joan zen Lenkom antzokian karrera egitera. Anatoli Efros-en zuzendaritzapean jarduten hasi zen; hala ere, elkarrekin lan egin zuten aldi labur batez. Dzhigarkhanianek Molièren papera jokatu zuen Mikhail Bulgakoven Hipokriten kabala lanean. Efros joan ostean, paper gehiago eman zizkioten, baina berak ez zuen jarraitu nahi izan antzoki hartara ekarri zuen zuzendaririk gabe. 

1969an, Dzhigarkhanian Moskuko Maiakovski antzokian sartu zen Andrei Gontxarov-en gomendioarekin. 1996ra arte lan egin zuen bertan, eta, ia 30 urtez, «bere aktore nagusia» izan zen. Aleksander Fadeiev-en The Rout filmean, Levinsonen paperean agertu zen lehen aldiz. Bere azken paperen artean, Stanlei Kowalskirena da Tennessee Williamsen Desio izeneko tranbia filmean. Bere rol gehienak protagonistarenak zirenez, hainbat rol antagoniko egitera pasa zen. 

Edvard Radzinski-ren Socratesekin elkarrizketak lanean, Dzhigarkhanianek 1975ean jokatutako Sokratesen papera txalotu zuten kritikariek, eta hark «eszenako garaiko aktorerik interesgarri eta indartsuenetako batean» bihurtu zuen. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan, Dzhigarkhanian gutxiago agertu zen oholtza gainean, eta maizago filmetan, eta, publiko sobietar zabalarentzat, ezaguna egin zen. Oholtza gaineko agerraldi kopurua gutxitu bazuen ere, Dzhigarkhanianen rol guztiak eztabaida-gai bihurtu ziren. Garai horretako paperik onenetakoak dira: Daddy handiarena Tennessee Williamsen Cat on a Hot Tin Roof  filmean; Lord Bothwell-ena Robert Bolt-en Vivat! Vivat Regina!; Neron-ena Edvard Radzinskiren Antzerkia Neron eta Senekaren garaian, eta beste batzuk.

Zuzendaria 

1989 eta 1997 artean, Dzhigarkhanianek Gerasimov Zinematografia Institutuan (VGIK) irakatsi zuen, Errusiako estatu-zinema eskolan. 

1990eko hamarkadaren erdialdean, Dzhigarkhanianek, Gerasimov Zinematografia Institutuan (VGIK), bere ikasleak bilduko zituen antzerki bat sortzea erabaki zuen. 1996ko martxoan, Dzhigarkhanianek bere antzerki propioa sortu zuen, "D" izenekoa, eta, gaur egun, Moskuko antzokia, Armen Dzhigarkhanianek zuzendua (Московский драматический театр пода руковод Московский театр пода руковод) du izena. Bere antzokiak hainbat antzezlan famatu taularatu ditu, besteak beste, Samuel Beckett-en Krapp's Last Tape eta Harold Pinter-en The Homecoming.

Dzhigarkhanianek konbinazio konpainiak ere zuzendu izan ditu, eta, Fiodor Dostoievskiren jokalarian, jeneralaren papera eta Eduardo De Filipporen Filumena Marturano pertsonaia nagusiarena jokatu izan ditu Lenkom antzokian.

Zinema 
Dzhigarkhanianek 1960 egin zuen bere debuta zineman, Landslide (Obval) filmean, Akop-en paperean. Ikusleak txundituta utzi zituen fisikariaren erretratu inspiratuarekin, Frunze Dovlatianen Kaixo, hori ni naiz! filmean (Barev Yes Em, 1966) Artem Manvelian gisa. Ospe nazionala eman zion, eta pantailako oso karrera emankorrari ekin zion. Usta Mukutx errementari zahar baten paperak, Henrik Malian zuzendari armeniar ospetsuak zuzendutako Triangelu (Yerankyuni, 1967) filmean sortutakoa, dozenaka pelikularen bidea ireki zion ondorengo hamarkadetan. 

Beranduago, hainbat film ikonikotan agertu zen, besteak beste, Ovetxkin kapitain gisa Edmond Keosaian-en The New Adventures of the Elusive Avengers-en (1968), The Crown of the Russian Empire-n edo Once Again the Elusive Avengers-en (1971). 1973ko Gizona komedia, Edmond Keosaianek zuzendutakoa, sobietar amaieraren garaiko film armeniar enblematikoenetako bat bihurtu zen, eta, gaur egun, bere pertsonaia nagusienen estatua bat dago Erevan erdialdean. 1970eko hamarkadaren hasieran, Dzhigarkhanian zinema-aktore sobietar ezagunenetako bat bihurtu zen 200 paper baino gehiagotan agertuz; genero guztiak jokatu zituen egoera-komediatik hasi eta abentura historikora, drama psikologikora, thriller eta kalitatezko literatur egokitzapenera eta esfortzurik gabe entretenimendu hutsaletik arte sofistikatura igaroz. The Meeting Place Cannot Be Changed (1979) bost ataleko telebistako miniseriean, Vladimir Visotski garai guztietako aktorerik gogokoenak jokatua, Dzhigarkhanianek lege-lapur bat antzeztu zuen, eta horrek ezagunago egin zuen publiko sobietar orokorrarentzat. Gainera, Teheran 43 (1981) sobiet-frantziar produkzioan, paper nagusian agertu zen, Claude Jade bere andre gazte misteriotsu gisa eta Curd Jürgens bere abokatu gisa lagun zituelarik.

Bizitza pertsonala 
Dzhigarkhanian hiru aldiz ezkondu zen. 1960ko hamarkadaren hasieran, ezkutuan ezkondu zen Alla Vanovskaiarekin, Erevango Stanislavski Errusiako antzokiko aktorearekin. Haien alaba, Jelena, 1964an jaio zen, eta, 1987an, 23 urte zituela hil zen lo zegoela, itota autoaren motorra martxan utzi zuelako. Bere bigarren bikotea ere, Tatiana Vlasova, Erevango Stanislavski antzokiko aktorea zen. Inoiz ez ziren ofizialki ezkondu, baina elkarrekin bizitzen hasi ziren, 1967an Moskura joan zirenean elkarrekin. Tatiana Dallasen (Texas) bizi da, eta errusiar hizkuntzako irakasle gisa lan egiten du unibertsitate batean. Dzhigarkhanian askotan bisitatu zuen hura. Hirugarren emaztea bera baino 43 urte gazteagoa zen.

Gaixotasuna eta heriotza 
Bere bizitzako azken urteetan, Dzhigarkhanianek osasun txarra izan zuen. 2016ko martxoan eta 2018ko urtarrilean, ospitaleratu egin zuten. 2018ko apirilean, berriro ospitaleratu zuten bihotzekoak jo ostean, eta koman sartu zen. Dzhigarkhanian Moskun hil zen 2020ko azaroaren 14an. Heriotzaren arrazoia giltzurrun-gutxiegitasuna eta beste gaixotasun kroniko batzuen ondoriozko bihotz geldialdia izan zuen. Vladimir Putin Errusiako presidenteak eta Armen Sarkissian Armeniakoak, Nikol Paxinian Armeniako lehen ministroak eta Sergei Sobianin Moskuko alkateak dolumin mezuak eman zituzten.

Errekonozimendua 

Dzhigarkhanian bere belaunaldiko errusiar aktore ezagunenetariko eta entzutetsuenetako bat izan zen, bai zineman, baita antzerkian ere. Novaia Gazetak, Errusiako astekari handienetako batek, Dzhigarkhanian, Errusiako antzerki eta zineman, «marka bereizi» gisa eta bere ahotsa «bizi marka bereizi» gisa deskribatu zituen. Peter Rollberg-en arabera, Elliott International Affairs-en hizkuntza eslaviarren eta zinema ikasketetako katedraduna, Dzhigarkhanianen pertsonaiak, normalean, estoizismoagatik, ironiagatik eta barne-indar lasaiagatik bereizten dira, adinarekin hazi baino ez den xarma zakar bat irradiatzen duena. 

Frunzik Mkrttxian (1993), Khoren Abrahamian (2004) eta Sos Sargsian-en (2013) heriotzarekin, Dzhigarkhanian sobietar garaiko azken aktore armeniar nagusia izaten jarraitu zuen.

2005ean, bere urtebetetzearen zorion-agurrean, Armeniako bigarren presidenteak, Robert Kotxarianek, Dzhigarkhanianen «ospe handia» bere talentuari eta lanari esker zela adierazi zuen. Kotxarianek gaineratu zuen: «Bere artea armeniar eta errusiar kulturen elkar aberasteko estandar berezi bat bihurtu da». 2010ean, Serge Sargsian Armeniako egungo presidenteak artista «zinema modernoaren pertsonaia nabarmenetako bat» bezala  deskribatu zuen, «mugarik gabeko talentua eta xarma» duena. Sargsianek adierazi zuen: «Nazio armeniarra harro dago zutaz». 2010ean, Dmitri Medvedev Errusiako presidenteak «Aberriari Merezimenduagatik» agindua eman zion Dzhigarkhaniani, eta honakoa adierazi zuen:
 
2012an, Moskuko alkate Sergei Sobianinek Dzhigarkhanian zoriondu zuen bere urtebetetzean, eta «aktore bikaina eta zuzendari trebea» dela deskribatu zuen; «eszenatokian eta pantailan urte askotan zehar ekarpen handia egin zuen Errusiako kulturaren garapenean».

Errekorra 
Hainbat iturrik diote Dzhigarkhanian Guinness World Records-en sartuta dagoela zineman agerraldi gehien izan dituen errusiar aktore gisa (2013tik aurrera), 250 film baino gehiagotan jokatu duela iradokiz (300 RIA Novostiren arabera). Hala ere, Guinness World Records webguneak ez du datu horiek herrialdeka ematen. Agertu den pelikula ugariri erreferentzia eginez, Aram Khatxaturian sobiet-armeniar konpositore entzutetsuak behin esan zuen: «Lisaburdina pizten duzun bakoitzean, han dago Dzhigarkhanian!». Valentin Gaft aktoreak epigrama bat idatzi du bere agerpen kopuru handiari umorezko erreferentzia batean: «Munduan armeniar gutxiago dago Dzhigarkhanian agertu den filmak baino» (Гораздо меньше на земле армян, / Чем фильмов, где сыграл Джигарханян).

Sariak 
 Sobietar Batasuna
 SESBeko Herriaren Artista (1985)

 Errusia
 RSFSRko Herriaren Artista (1973)
 "Aberriari Merezimenduagatik" Agindua, III. klasea (1995)
 "Aberriari Merezimenduagatik" Agindua, IV. klasea (2005)
 Alexander Nevskiren Ordena (2006)
 Cristal Turandot (Хрустальная Турандот), Moskuko Antzerki Sari Gorena (2010)
 "For Merit to the Fatherland" Agindua, II klasea (2010)

 Armenia
 Armeniako SSRko Herri Artista (1977)
 San Mesrop Maxtotsen ordena (1996)
 Erevango ohorezko herritarra (2001)
 Armeniako Ohorezko Ordena (2010)

Filmografia hautatua 

 Ahotsa

 Han txakur bat bizi zen (Жил-был пёс, 1982) - Otsoa
 Maitasun formula (Формула любви, 1984) - Cagliostro kondea (Nodar Mgaloblixvilik antzeztua)
 Altxorraren uhartea (Остров сокровищ, 1988) - John Silver
 Cars (Тачки, 2006) — Doc Hudson (errusierazko bikoizpena)
 Up (2009) — Carl Fredricksen (errusierazko bikoizpena)
 Alicek badaki zer egin! (Алиса знает, что делать!, 2013–2016)

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Armen Dzhigarkhanian IMDb-n
  Shant TV-tik
 Photo gallery of Dzhigarkhanian RIA Novosti media library-tik

Erevandarrak
Sobietar Batasuneko aktoreak
Armeniako aktoreak
Errusiako aktoreak