Makal-ziza

Makal-ziza (Cyclocybe aegerita, lehenago Agrocybe aegerita) Agaricales ordenako onddo espezie bat da, Strophariaceae familiakoa. Bere esporokarpoa jangarria da eta uste da Antzinako Erroman jada erabiltzen zela. Makal, haltz, zumar, sahats, gaztainondo, pikondo eta alboen enborretan hazten dira, borobiletan. Hiriguneetan aurki daitekeen ziza mota bat da.

Nahiko jangarri preziatua da, baina ale gazteak bakarrik jan behar dira, zahartzean toxikoak izan baitaitezke. Leku batzuetan, onddo bilatuenetako eta ezagunenetako bat da. Usain garratz samarra duenez, erraz identifika daiteke. Espezie hau landatu egiten da saltzeko, baina saiatu ziren lehenak erromatarrak izan ziren. Diuretiko gisa ere erabiltzen da.

Sinonimoak: Pholiota cylindracea Gillet, Agrocybe cylindracea Maire

Deskribapena 
Kapela: 3 eta 14 cm. arteko diametrokoa. Hasieran marroi iluneko hemisferikoa, gero laua eta kolore zurbilagokoa. Gainazala pitzatuta egoten da askotan, eta ertza uhindua edo oxkarratua.

Orriak: Itsatsiak, estu, kolore zurixkatik okrera igarotzen dira esporak heltzean.

Hanka: Luzea eta liraina, meheagoa behe aldera, betea, sendoa, gogorra, haritsua, zuria edo arre samarra. Eraztun zuria, mintzezkoa, zabala eta iraunkorra du.

Haragia: Trinkoa, gogorra, zuria edo arre samarra; usain eta zapore atseginekoa.

Etimologia: Agrocybe hitza, grekotik datorren hitz konposatua da, landa eta burua, zelai burua esan nahi du. Aegerita epitetoa berriz, grezierazko “alegeras”-etik, makala esan nahi du. Bere bizilekuagatik.

Jangarritasuna 
Jangarri ona, batez ere gaztetan. Ale zaharrak baztertzea gomendatzen da.

Nahasketa arriskua 
Agrocybe dura-rekin, hau txikiagoa da eta kolore argiagoa du.

Hasiberriak Agrocybe aegerita, Hypholoma fasciculare eta Hypholoma sublateritium toxikoekin nahastu ohi dute, baina hauek zuhaitz mota guztietako motzondo zaharren gainean irteten dira, eta aldea oso nabarmena da orrien kolorean.

Sasoia eta lekua 
Euriteen ondoren urteko sasoi gehienetan ateratzen da, baina batez ere udaberrian eta udan, makalen motzondo zaharretan eta makal bizien gainean, batez ere makal zaharretan eta gaixoetan.

Zumarretan, lizarretan eta abarretan ere bai.

Banaketa eremua 
Estatu batuetan, Txilen, Japonian, Korean eta Italian landatu eta merkaturatu egiten da. Eskualde Mediterraneoan perretxiko honen laborantza oso aspaldikoa da.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Strophariaceae
Onddo jangarriak