Arma Kimikoen Hitzarmena

Arma Kimikoen Hitzarmena (AKH) –ofizialki, Arma Kimikoen Garatze, Ekoizte, Biltegiratze eta Erabiltzea Debekatzeari eta Horien Suntsipenari buruzko Hitzarmena–  armak kontrolatzeko helburu duen ituna da, Arma Kimikoak Debekatzeko Erakundeak (AKDE) kudeatzen duena, Hagan (Herbehereak) egoitza duen gobernu-arteko erakundea. Ituna 1997ko apirilaren 29an sartu zen indarrean, eta, hitzarmenaren bidez, arma kimikoak eta haien aurrekariak eskala-handian erabiltzea, garatzea, ekoiztea, biltegiratzea eta transferitzea debekatzen du, helburu oso mugatuetarako izan ezik –zehazki, ikerketa, medikuntza, farmazia edo babesa–. Hitzarmenaren arabera estatukideen betebehar nagusia debeku hori betearaztea da, bai eta egun beren eskutan dituzten arma kimiko guztiak suntsitzea ere –edukitzekotan–; gainera, suntsitze-jarduera guztiak AKDEren egiaztapenarekin egin beharko dira.

2021eko martxorako, 193 estatu AKHren alderdi bihurtu dira eta, ondorioz, hitzarmen-betebeharrak onartzen dituzte. Israelek, bestalde, akordioa sinatu baina ez du berretsi; NBEko beste hiru estatukidek –Egipto, Ipar Korea eta Hego Sudan–, berriz, ez dute ituna sinatu. Duela gutxi, 2018ko maiatzaren 17an, Palestinako Estatuak AKHra atxikitzeko prozesuari hasi zion. 2013ko irailean, Siria hitzarmenean sartu zen Siriako arma kimikoak suntsitzeko akordio handiago baten baitan.

2021eko otsailerako, munduko arma kimikoen biltegien %98.39a suntsiturik zegoen. Konbentzioak produktu kimikoak ekoizteko instalazioen ebaluazio sistematikoa egiteko xedapenak ditu ere, bai eta beste estatu-alderdi batzuen inteligentzian oinarritutako arma kimikoak erabiltzearen eta ekoizteko salaketak ikertzeko ere.

Gerran asko erabili izan diren baina industrian eskala-handiko erabilera ugari dituzten produktu kimiko batzuk –esaterako, fosgenoa– oso araututa daude; hala ere, badira salbuespen nabarmen batzuk. Esaterako, kloro-gasa oso toxikoa da, baina elementu purua eta helburu baketsuetarako oso erabilia izanik, ez dago ofizialki arma kimiko gisa zerrendatuta. Zenbait estatu-potentziak –adibidez, Siriako Assad erregimena– erregularki produktu kimikoak fabrikatzen eta ezartzen jarraitzen dute borroka-munizioetan; hala ere, kimiko hauek AKHk kontrolatzen dituen bezala zerrendatuta ez dauden arren, edozein substantzia kimiko toxiko arma gisa erabiltzea –bere ekintza toxikoaren bidez heriotzak sortzeko erabiltzen denean–, berez, debekatuta dago itunak. Beste produktu kimiko batzuk –hala nola, fosforo zuria–, oso toxikoak dira, baina legezkoak dira AKHren arabera, betiere indar militarrek toxikotasunarekin erlazioa ez duten testuinguruan erabiltzen denean.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Arma Kimikoen Hitzarmenaren testu osoa – AKDE
 Arma Kimikoen Hitzarmenaren sareko testua: artikuluak; Eranskinak, deuseztapen-egutegiak barne – AKDE
 Fitxategiak  – AKDE
 Arma Kimikoen Hitzarmema: Berretsitako herrialdeak – AKDE
 Arma Kimikoen Konbentzioaren webgunea – Estatu Batuak
 Arma Kimikoen Konbentzioa Begirada batean, – Arms Control Association
 Chemical Warfare Chemicals and Precursors – Chemlink Pty Ltd, Australia
 Michael Bothe-ren sarrera-oharra, prozeduraren historia-oharra eta ikus-entzuneko materiala – Nazio Batuen Nazioarteko Zuzenbideko Ikus-entzunezko Liburutegiko Artxibo Historikoa.
 Santiago Oñate Laborderen hitzaldia Arma Kimikoen Hizarmena: Ikuspegi Orokorra – Nazioarteko Zuzenbideko Nazio Batuen Ikus-entzunezko Liburutegiko Hitzaldi-Sorta.

Venezuelako itunak
Ameriketako Estatu Batuetako itunak
Erresuma Batuko itunak
Ukrainako itunak
Suitzako itunak
Suediako itunak
Espainiako itunak
Esloveniako itunak
Eslovakiako itunak
Serbia eta Montenegroko itunak
San Marinoko itunak
Errusiako itunak
Errumaniako itunak
Portugalgo itunak
Poloniako itunak
Norvegiako itunak
Herbehereetako itunak
Marokoko itunak
Montenegroko itunak
Monakoko itunak
Moldaviako itunak
Mexikoko itunak
Maltako itunak
Ipar Mazedoniako itunak
Luxenburgoko itunak
Lituaniako itunak
Liechtensteingo itunak
Letoniako itunak
Japoniako itunak
Italiako itunak
Irlandako itunak
Islandiako itunak
Hungariako itunak
Greziako itunak
Alemaniako itunak
Georgiako itunak
Frantziako itunak
Finlandiako itunak
Estoniako itunak
Danimarkako itunak
Txekiar Errepublikako itunak
Zipreko itunak
Kroaziako itunak
Txinako Herri Errepublikako itunak
Bulgariako itunak
Bosnia eta Herzegovinako itunak
Belgikako itunak
Azerbaijango itunak
Austriako itunak
Australiako itunak
Armeniako itunak
Andorrako itunak
Albaniako itunak
Giza eskubideen instrumentuak
Gerra kimikoa
Arma kontrolerako itunak
Indonesiako itunak
Malaysiako itunak
Argentinako itunak
Bielorrusiako itunak
Gabongo itunak
Kolonbiako itunak
Liberiako itunak
Senegalgo itunak
Uruguaiko itunak
Brasilgo itunak