Pedagogia Marxista: Anton Makarenko



Sarrera 

	Pedagogiaren arloan aurkitu daitezkeen teoria ezberdinen artean, Pedagogia Marxista horietako bat da. Lan honen bitartez ikasle bakoitzaren garapen orokorraren aldeko apustua egiten zen, gizonaren garapen intelektuala, kulturala edota laborala bermatuz. Pedagogia korronte honetan, pertsonaia esanguratsuena Anton Seminovich Makarenko zen, bera baitzen Marx eta Engels filosofoen teoria Errusian zabaltzea helburu zuen pedagogoa.

Lan honetan, Makarenkok Pedagogiari eskainitako teoria azalduko dugu, kanpamentu ezberdinetako gazteekin bizi izan zituen esperientziekin sorturiko korrontea hain zuzen ere. Bizitza osoa pedagogiari zuzendu zion, eta bi liburu idatzi zituen; Poema Pedagógico eta Banderas En La Torre. Lehen liburua izan zen, batez ere, bere teoria guztia azaltzen duena, bertan Gorki Kolonian jaso zituen esperientziak nobela bihurtuta aurkeztu baitzituen.

Gure lana ere liburu honetan oinarritu dugu, liburutik zenbait ondorio ezberdin ateraz eta ondorio hauek etorkizunean gure lana izango den horretan aplikatzeko ikuspuntuarekin zentratu ditugu.

Pedagogia Marxista 

Karl Marx eta Engelsen ideia filosofikoetan oinarritzen da pedagogia marxista. Hauek sortutako teoria sozialista, pedagogiaren arlora mugatu nahi izan zuten hezkuntza lan emankorrarekin guztiz lotuz eta pertsona (gizon) bakoitzak garatu dezakeen balio-aniztasunaren aldeko apustua eginez; arlo intelektual, kultural eta laborala sustatuz. Hala ere, sozialismoaren aitek ez zuten analisi zehatzik burutu eskoletako egoeraren gainean, eta ekonomian, politikan, soziologian edota filosofian ez bezala, marxismoaren ukitu batzuk soilik zuzendu zituzten hezkuntza arlora, baina kapitalismoarekin eta honek zekartzan arazoekin amaitzeko tresna paregabea zela ikusi zuten.

Zuzenean hezkuntzan oinarritu ez ziren arren, kapitalismoari eginiko kritiketan hezkuntzaren garaiko egoera arazotzat hartzen zuten, garai hartan zegoen hezkuntza-sistemak batik bat kapitalismoari soilik egiten baitzion mesede. Sozialista hauen ideologiaren arabera, komunismoarekin gizonarentzat izango zen gizarte berri bat sortu behar zen, eta prozesu honetan hezkuntzak paper oso garrantzitsua hartzen zuen, protagonismo handia emanez estatuaren aberastasuna hazteko haurrak esplotatzeari. Honen adibide gisa, Ingalaterrako langile klaseko haur eta gazteek jolasteko zein eskolara joateko duten eskubideetatik aldendu eta fabriketako baldintza penagarrietara kateatzeko duten joera nabarmendu zuten. Ingalaterrako haur hauen egoeran oinarrituz, argi ikusi zuten hezkuntzak aldaketa nabarmena behar zuela haurren bizitza hobera aldatzeko, eta batez ere langile klaseko gazteen egoera miserableari aurre egiteko, hauek baitira beren garapen intelektualari uko egin behar izaten diotenak.

Marx eta Engelsen ideologiaren arabera, garaiko egoera aztertuz, gizartera hoberen egokitu zitekeen hezkuntza eredua eskuratzeko, gizartean hezkuntzako aldaketa hau ahalbideratuko zuen aldaketa eman behar zen, eta alderantziz. Hau da, gizartearen egoera hobera eramateko hezkuntza ereduan ere aldaketa bat eman beharko litzakeela zioten. Hezkuntza ikasketa prozesu luze gisa deskribatzen zuten, komunismoaren oinarriak gizarte osora zabaltzeko tresna bezala erabiliz. Burgesiak defendatzen zuen hezkuntza-sistema haur bakoitzaren arlo konkretu bateko formazioan oinarritzen zen, produktibitatea hazteko intentzioarekin; hezkuntza mota honek, laneko hierarkiak bereiztea ekartzen zuela zioten Marx eta Engelsek, horrela klase sozialen bereizketa erreproduzituz. Beti langile klaseari kalte egiten dion hezkuntza sistema hau ekiditeko, hezkuntza publiko, laiko eta doakoa proposatzen zuten, gizonaren formazio orokorra bermatuko zuena, hau da, ikaslearen garapen kultural eta teknologikoak ziurtatuko zituen hezkuntza eredua.

Beraz, esan daiteke Pedagogia Marxista langile klaseari zuzenduriko hezkuntza eredua dela, hauek baitira klase zapalkuntzaren ondorioz, beren formakuntza intelektual, kultural edota fisikoari uko egin behar diotenak estatuaren aberastasuna gero eta erritmo biziagoan hazteko, baldintza txarretan lan eginez.

Anton Seminovich Makarenko 

	Bilpolen jaio zen 1888an, garaiko Ukraniako hiriburua zena Errusiako Inperioan, eta 1939an hil zen Moskun. Mutil gaizbera zen, sarritan gaixotzen zen, eta ondorioz, gazte hil zen 51 urte soilik zituela. Bizitza laburra izan arren, pedagogiaren arloan lan ugari burutu zituen, eta oraindik ere bere lan esanguratsuena dena “El Poema Pedagógico”, pedagogiako ikasketetan ikasten den lana da, non bere ibilbide pedagogikoa literaturan irudikatua agertzen den. Berak sortu zuen pedagogiako doktrinarekin, Sobietar Batasuneko herritar izateaz harro egon, eta komunismoaren ideologia defendatzen zuela erakutsi nahi izan zuen bere ikasleei pentsamendu hau barneratu nahi izan zien. 1917ko iraultzaz geroztik, gazteek izan zezaketen indarra nabarmendu nahi izan zuen. Institutuan jardun zen 16 urte bete zituen arte, ikasketa hauek nota izugarri onekin amaitu zituen, eta segituan urte bateko iraupena zuen kurtsoa burutu zuen pedagogian. Lehen urteetan bere aitak lan egiten zuen enpresan bertako langileen irakasle lanetan aritu zen, baina azkenean Pedagogo titulua lortu zuen Pedagogoen Instituzioaren eskutik, puntuazio maximoarekin 1917an. Enpresako irakasle lanen ondoren, gizartean zentratzeko zailtasunak zituzten haur eta gazteen berreziketan zentratu zen. Eskola bateko zuzendari egin zuten, eta lan kolektiboan oinarrituz haur hauen gizarteratze egoki batean zentratu zuen bere lana. Esan bezala, berak sistema pedagogiko berritzailea sortu zuen eta hau egiteko nobeletan, antzerki lanetan eta gidoi zinematografikoetan oinarritu zen. Makarenko zein Blonskij pedagogia aktibo bat sortzen dute.

Makarenkoren ustetan, ez zegoen haur edo gazte gaiztorik munduan, izan ere, hauen portaera txarraren errua ingurugiro egokia ez edukitzearena zen, hau da, bere ustetan hezitzailearen helburua, gazte horren ingurua (familia, lagunak, ekonomia…) hobetzea izan behar da, eta horretarako ez da psikologiarik erabili behar, gizartean integrazio egoki baten esperientzia bizitzea baino. Makarenkoren pedagogia, pedagogia guztiz originalean kokatzen da eta hau ez du egiten bere apetaz, baizik eta balio gutxi zutelako berak deitzen dien doktrina pedagogikoak. Hau da, kasu askotan, Makarenko pedagogiari buruzko tresna gutxi daudela kexatzen da. Berarentzat, literatura pedagogikoak hitz ederrez, pentsamendu bikainaz... osaturik daude baina aldi berean hutsik dauden tresnez eta, metodoez ere. Honengatik haserrealdi puntu handi batera iristen da eta pedagogoak hezkuntzari buruz ez dakitela ezer baieztatzen du. Horrez gain, bulegari eta eskribei ere kritikak egiten dizkie, esanez hauek ez direla gai hezkuntza praktikoan arazoei aurre egiteko. Jarraituz, Makarenkok umeen beharretara egokitzen den hezkuntza kritikatzen du, berak dio hezkuntza ezin dela umeen beharretara egokitu. Berak, garrantzi gehiago ematen dio beste behar batzuei, adibidez kolektibizazioari, sozialari, herrialdeari… “la necesidad es para nosotros hermana del deber, de la obligación, de las capacidades, es la manifestación del interés no de un consumidor de bienes sociales, sino de un miembro activo de la sociedad soviética, de un creador de esos bienes”

Esan bezala, enpresako irakaskuntza alde batera utzi eta haur eta gazteetan murgiltzean piztu zitzaion pedagogiarako ekarpenak egiteko grina, eta horrela eman zion bere azterketari hasiera. Hezten zituen aurrekin kalifikazioa jasoko zuen azterketa bat egin nahi izan zuen, eta azterketa bakoitzak lortu zuen notarekin zerrenda bat osatu zuen; nota onena eskuratu zutenak zerrendan lehenak ezarriz, eta txarrena eskuratu zutenak zerrendaren azken zatian. Kalifikazioak gelan erakutsi zituen, eta azken nota eskuratu zuena ikasle ona zela ohartu zen. Orduan argi ikusi zuen ikasle bakoitzaren egoera fisiko, psikologiko edota sozialak ere haurraren errendimenduan eragina izan zitekeela.
Nota okerrena atera zuen ikaslea tuberkulosiak jota zegoen, eta hau zen bere ikasketetako errendimenduko beherakadaren oinarria. Beraz, esan bezala, haur bakoitzaren portaera ezberdinak bere egoera pertsonalaren arabera aldatu egiten direla frogatu zuen. Makarenkoren jarduera pedagogikoa bi etapa ezberdinetan bereizten da; bata, “hezkuntza udaleku” gisa deskribatzen dituen komunatan; eta bigarrena, komuna hauek utzi eta hil arte pedagogiaren inguruan eman zituen hitzaldi eta idatzietan oinarritzen den etapa da. Makarenkok udaleku hauetan burutu zuen lana ez zen erraza izan bi arrazoiengatik; hezten zituen gazteen portaera eta egoera zaurgarria batetik, eta garai hartan Errusia igarotzen ari zen egoera garrantzitsua bestetik.

Poema pedagógico 

Bere bizipenetan oinarritzen den nobela da, bere obra garrantzitsuenetakoa; izan ere bertan zegoen Makarenkoren doktrina pedagogikoaren zati garrantzitsuena.

3 zatitan dago banatuta:

Adingabeko urratzaileentzat kolonia batzuk egiteko ordezkari modura izendatu zutenean izandako arazoak. Lehen etapan, esan bezala Makarenkok berak zuzentzen zituen kolonietan osatu zuen bere pedagogiaren doktrina. Kolonia honi ‘Maximo Gorki’ izena eman zitzaion, bere irakasle izandakoa erreferentetzat hartuz, bere ikasleentzat ere erreferente izatea nahi zuen; gazte hauek bezala diru gutxiko familia batetik zetorrelako, baina hau ez zen oztopo bat izan bere ikasketekin jarraitzeko eta idazle errusiar ospetsua izatera heldu baitzen. Hasieran, teknika ugariren falta sumatu zuen, ez baitzuen bertan jarduteko baliabide ugaririk, baina argi zuen kolonia komunista izango zela, eta bere heziketaren bidez komunismoa gazteengana gerturatuko zuela, hezkuntza horretarako tresna garrantzitsua eta aproposa izan zitekeela pentsatzen baitzuen. Gazte hauek bertara iritsi zirenean zituzten ohiturak baloreen gainetik zeuden, eta hori konpontzeko Makarenkok guztiek lagundu behar zutela argi utzi zuen, eskolaren berreraikuntzan, baratzean, sukaldean… modu honetan esfortzuaren bidezko lorpenen garrantzia irakatsi nahi zien. Makarenkok bere ikasleei transmititzen zizkien baloreak honako hauek ziren: errespetua, tolerantzia, lana; eta honen bitartez iniziatiba eta elkar laguntza. Bere ardurapean zituen gazte eta haurrak gizarte komunistan aktiboak izango ziren biztanle bilakatu nahi zituen, eta esan daiteke Makarenkoren idatzien arabera, bere buruari proposaturiko helburua bete zuela, hezi zituen gazteak enpresetan edozein lanpostuetan trebetasunez jarduteko gai ziren.

Makarenkok hezkuntzaren ordura arteko helburua okerra zela zioen, izan ere, heziketa haurraren pertsonalitate bakarra sortzean oinarritzen zen, eta beraren ustetan hezkuntzaren betebeharrak haurraren bizitza antolatzea izan beharko lukete bizitzako aspektu guztietan (familia, eskola, lana…). Antolakuntza mota honi izen bat egokitu zion; taldea, taldea baitzen beraren ustetan pertsona bakoitzaren bizitza antolatzen zuen tresna. Beharrezkoa ikusten zuen gizona gizartean heztea, gizarteko esperientzien bidez norbanakoaren benetako morala osatzen zela uste baitzuen. “Udalekuetan” argi ikusten zuen hezkuntza kolektiboa gertaera logikoa zela, bertan iristen ziren gazte berriak beste ikasleekin elkartzean hauek bezala portatzen zirelako, horrela gizartean ematen zen heziketarekin ez zen maisurik behar, beraz makarenko bera laguntzaile gisa aurkezten zen.

Bigarren zatian, Gorki koloniatik beste leku batera mugitzen dira, bi urteetan kolonoek konpondu duten tokira hain zuzen: ‘la finca de los Trepke’. Etapa honetan ikusten da gazteek arduraz jarduten dutela, hau da, lehenengo etapatik aldaketa bat nabari dela. Horrela denbora pasa ahala Gorki kolonia orekatzen ari zen; hala ere gazte batzuekin arazoak zituen, ez baitziren lanera ondo egokitzen; baina orokorrean bere lanak fruituak eman zituen. Ikasle bakoitzaren gaitasunen araberako erantzukizunen antolakuntzari esker ikasleek ikasi zuten ez daudela bakarrik munduan eta norbaitek dagokiona egiteari uzten badio gainontzekoei eragiten diela.

Azken toki aldaketa da hau, Kuriazh koloniara mugitzen dira, honek Gorki izena hartzen duelarik, bertakoekin fusionatzen dira. Hau hasieran traba bat izango da; baina aurreko kolonoekin erabilitako metodoei esker komunitate bateratu bat lortu zuen. ‘Berriak’ integratzeko bere ikasle onenak aukeratu zituen taldeko gida izateko eta arauak besteei azaltzeko.

Gogoa dagoenean dena da posible, eskolaren eta bertara iristen ziren egoera ezegonkorra ikusita hau aldatzen saiatu zen eta esfortzu eta dedikazio handiz lortu zuen. Gazte hauetako asko, hasieran batean zuzendu ezinak zirenak, mediku, irakasle, ingeniari bilakatu ziren.

Makarenkok bizitza zaila izan zuen, hezkuntzari eskeinia eta nobela amaieran adierazten da, pedagogian egindako lanaren sari modura. Makarenkok zioen bezala hezitzaile bat ereile baten modukoa da, uzta iristen denean, landutako horren fruituak jasotzen dituena.
Tituluaren esanahia: ikasketa esperientzi bakoitza sentimendu batekin lotzen da; poemak bezalaxe. Pedagogia ez da teknika eta metodologia soilik, baizik eta gizakiaren alderdi emozionala ere kontutan hartu behar da, ikasketa prozesuan presente daudenak hain zuzen.

Kolonietako lana eta diziplina 

Lehenik eta behin esan beharra dago, Makarenkok diziplina ez zuela alde batera uzten ezta minutu bat ere. Adibidez, berak esaten zuten gurasoak, behartu behar ziela euren seme-alabei gustatzen ez zitzaizkien lanak egitea. Etorkizunari begira gazteak prestatuak egongo zirelako lan kaxkarrena egiteko ere eta honek gainera plazera emango zuelako. Hau da, kexarik gabe lan okerrena gustura burutzea. Pedagogoak zion, lana helburu konkretu batekin egin behar zela, ikasteko helburuarekin hain zuzen eta ezin genuela edozein lan hartu geure eguneko orduak betetzeko. Aipatutako lan hauek, muskuluak eta gaitasunak garatzeko balio zuten, baina garrantzitsuena solidaritatea, parte hartzea eta bertute kolektiboa garatzen zela zen. Esan beharra dago, koloniara joaten ziren gazteak gaizki pasa zutela eta hasieran oso desatsegina egiten zitzaiela lan hauek burutzea, izan ere, ez zutelako inoiz pentsatu horrelako hezkuntza existituko zenik eta gutxiago hau jasoko zutenik. Hots, gorra eta oso desatsegina egiten zitzaien gazteei.

Lanarekin jarraituz, Makarenkok esaten zuen berak bidalitako lanak ez zirela hezteko helburuarekin egiten, kontzientzia sozialista sortzeko helburuarekin baizik. Hau da, lan hauek prestaturik zeuden kontzientzia sozialista pizteko. Baita ere ikasteko helburuarekin, esaten zuen lan guztiak ez zutela ikasteko balio eta ondorioz balio zuen lana bilatu behar zela. Aipatzekoa da komunetan lehiakortasuna zegoela batzuen eta besteen artean, baina ez zen elkartasuna apurtuko zuen lehiakortasun bat, talde lanerako sustagarri zen lehiakortasun bat, produktibitatea suspertzen zuena eta taldekideen arteko harremana areagotzen zuena baizik, Amaitzeko, lan ezberdinak talde ezberdinak burutu behar zituztela, gaitasunaren arabera zion, honek lana antolakuntzarako balioko zuelarik. Pedagogoaren ustez, lana oinarrizkoa zen gizakiarentzat bere ongizatea eta kultura bermatzeko eta kolonian lan ezberdinak nabarmendu daitezke, esate baterako lehen urteak nekazaritzan eta gerora industrian, lan hauek, lan sortzaile bezala definitzen zituelarik.

Diziplinari dagokionez, Makarenkok defendatzen zuen ideologia pedagogikoaren oinarririk garrantzitsuena diziplina zela. Kolonian bertan kuartel anbientea apreziatu zitekeen, egun osoan zehar Sobietar Batasunaren banderari, eta bertako nagusiei agurtu behar baitzen, zigorrak ere leku garrantzitsua zuten bertan, jaiegunetan militar uniformea jantzi behar izaten zuten, eta antzerako beste zenbait arau finkatuta zituzten. Diziplina hau kolonia bisitatzen zuten ikuskariek izugarri goraipatzen zuten, eta diziplina hau erabat egokia zela eta burutzen zela esaten zuten, horrela Makarenko bere lanaz harro zegoen. Diziplina kolonoengan erabat barneratua zegoen, eta ez zuten sakrifizio gisa hartzen, hauek beharrezkoa ikusten baitzuten beren bizitzan zigorra edota burutu behar izaten zituzten zereginak ere.

Ikusi daitekeen bezala, militantziari garrantzi handia ematen zion pedagogoak, baita ere zigorrari eta diziplinari. Adibidez, diziplina txikitatik mantendu behar zela zion, familian ordena bat jarraitu behar zela eta arau txikiena hausten zenean ere, hau aipatu behar zela. Izan ere, arau haustura txikienak ere garrantzia zuelako. Honetarako, gurasoak geroz eta zorrotzagoak izan behar zirela seme-alabekin zion, geroz eta arau haustura gutxiago egoteko eta ondorioz zigorrak desagertzeko. Hau da, berak zion zigorrak ez zirela bete behar gurasoak edo norbaitek esaten zuelako, kontzientzian ez zelako hausturarik onartzen baizik, eta ondorioz bakoitzak bere zigorrak onartu behar zituela, horrela pixkanaka zigorrak desagertzen joango zirelarik. Esan beharra dago, geuk ulertzen dugun moduan, «erregimena» eta «antolaketa» sinonimoak dira Makarenkoren hiztegian: hezkuntza kolektibitatearen erregimenaren ondorio da diziplina. Makarenkok, erregimenaren zati bezala, ondo zehaztutako ordutegi bat aholkatzen zuen, eta kasu batzuetan, gurasoei gauza tentagarriak haurraren ikuspegian uztea aholkatzen zuen, lasaitasunez eta borondatez ikusi ahal izateko eta ohitura hartzeko.
Jarraituz, gurasoek haien autoritatea, hezitzaile izateko duten erantzukizun soziala dela eta, errespetatua izateko hezi beharko dituzte haurrak; Familiaren hezkuntza hau jaso ez zuten kolonoentzat, Makarenkok bilatzen zituen emaitzak emango zizkion erregimen bat bilatzen zuen. Erregimen honetan ez ziren akatsik porrotik edota atsedenik onartzen, eta beharrezkoa zenean zigorrak ipintzen ziren. “Ez dakit zigorrik gabe hezten, oraindik ez dut arte hori ikasi”.

Erreferentziak 

Libreros, M. E., & García, M. d. (2012). Reseña de "Poema pedagógico" de Anton Semionovich Makarenko. From http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=13223042015
Makarenko, A. S. (1932). Banderas en las torres.
Makárenko, A. S. (1985). Poema pedagógico. Madrid: Ediciones Akal, S.A.