Banu Musa

Banu Musa ("Moisesen semeak") anaiak Abu Jaʿlejos, Muḥammad ibn Musa ibn Shakir (803 baino lehen - 873ko otsaila); Abu al-Qasim, Unḥloco ibn Musa ibn Shakir (h. IX. mendea); eta Al-Hasan ibn Musa ibn Shakir (h. IX. mendean) izan ziren, Islamiar Urrezko Aroan Bagdaden lan egin zuten IX. mendeko hiru jakintsu persiar.  

Automatak (makina automatikoak) eta gailu mekanikoak lantzen dituen Mekanismo Ingeniosoen Liburuagatik ezagunak dira.

Beste lan garrantzitsu bat planoen eta irudi esferikoen neurketa liburua da, islamiar eta europar matematikariek maiz aipatzen zuten geometriari buruzko oinarrizko lana. 

Banu Musa anaiek Al-Mamun abbastar Kalifak Bagdaden ezarritako behatoki astronomikoetan lan egin zuten , Jakintzaren Etxean ikerketak egiten zituzten bitartean. IX. mendeko espedizio batean ere parte hartu zuten neurketa geodesikoak egiteko eta gradu baten longitudea zehazteko.

Bizitza 
Banu Musak Musa ibn Shakirren hiru semeak ziren, aurretik Khorasan-en bide-lapurra eta astronomoa izan zena, pedigri ezezagunekoa.  Jorasango gobernadore zen Al-Mamunen lagun egin eta Merven geratu ondoren, Musa astrologo eta astronomo gisa kontratatu zuten.  Hil ondoren, bere seme gazteak Al-Mamuneko gortean sartu zituzten.  Al-Mamun-ek hiru anaien gaitasunak aintzat hartu zituen eta Jakintzaren Etxean izenak eman zituen, liburutegiaren eta itzulpen zentroaren arteko nahasketa Bagdaden 

Yahya ibn Abi Mansur-en Jakintzaren Etxean ikasten , antzinako greziarren lanak arabierara itzultzeko ahaleginetan parte hartu zuten, Bizantziar Inperioko greziar testuak bidaliz, itzultzeagatik diru kopuru handiak ordainduz eta beraiek greziera ikasiz. 

Halako bidaietan, Mahomak Thábit ibn Qurra matematikari eta itzultzaile ospetsua ezagutu eta kontratatu zuen. Noizbait Hunayn ibn Ishaq ere bere taldeko parte izan zen.  Anaiek zientzialari eta itzultzaile asko babestu zituzten, hilero 500 dinar gutxi gorabehera ordainduz. Anaien ahaleginagatik izan ez balitz, haiek itzuli zituzten greziar testu asko galdu eta ahaztu egingo ziren. 

Al-Mamun hil ondoren, Banu Musa-ek lanean jarraitu zuen Al-Mutasim, Al-Wathiq eta Al-Mutawakkil kalifen menpe. Hala ere, Al-Wathiq eta Al-Mutawakkil-en erregealdian barne lehiak sortu ziren Jakintzaren Etxeko jakintsuen artean. Uneren batean, Banu Musatarrak Al-Kindiren etsai bihurtu ziren, eta Al-Mutawakkilek jazartzen lagundu zioten. Geroago Al-Mutawakkilek Al-Jafariyya hiri berrirako kanal bat eraikitzeko erabili zituen.

Matematika eta mekanika 
"Banu Musa" anaiek greziarrek baino ikuspegi zertxobait desberdina zuten zirkunferentziaren azalerari buruz. Itzuli zuten ikerketan, greziarrek bolumenak eta azalerak gehiago hartzen zituzten proportzioetan, benetako zenbakizko balioetan baino. Gehienek halako neurketak beste objektu batzuen tamaina erlatiboan oinarritu zituzte.

orain arte iraun duten argitalpenetako batean, Kitab Marifat Masakhat Al-Ashkal (Planoen eta irudi esferikoen neurketaren liburua) Banu Musa anaiek bolumenaren eta azaleraren zenbakizko balioak eman zituzten. Horrek frogatzen du ez zirela soilik greziar materiala itzultzen eta erreproduzitzen. Izan ere, kontzeptuetan oinarrituta eraikitzen ari ziren eta berezko lan original batzuk sortzen ari ziren. 

Bere argitalpenetatik ezagunena Kitāb al-Ḥiyal (Trikimailuen liburua) izan zen, batez ere Ahmad erdiko anaiaren lana, ehun gailu mekanikoz jositako liburua zena. Liburuan benetako asmakizun praktiko batzuk zeuden, mekanikoki iluntzen zen lanpara bat bezala, iturriak txandakatuz. Gailu batzuk antzinako greziar lanen erreplikak direla dirudi, baina gainerakoak greziarrek egin zutena baino askoz aurreratuagoak ziren.

Astronomia 
Behaketa eta ekarpen ugari egin zituzten astronomiaren alorrean, eta ia dozena bat argitalpen idatzi zituzten haien ikerketa astronomikoei buruz. Eguzkiari eta ilargiari buruzko behaketa ugari egin zituzten. Al-Mamunek Mesopotamiako basamortura bidali zituen gradu baten luzera neurtzera. Urte baten iraupena 365 egun eta 6 ordukoa dela ere neurtu zuten.

Politika 
Politikagatik famatuak ez baziren ere, kontuan izan behar da zientziaren mundutik kanpoko interesak zituztela, batez ere Muhammad anaia nagusia. Kalifak kontratatuta hainbat proiektutan aritu ziren lanean, goian aipatutako kanalean barne, eta Al-Mutawakkilek eskatuta al-D̲j̲unʿfariyya hiria eraikitzeko kontratatutako 20 laguneko talde baten parte ere izan ziren. Horrelako proiektu zibilak bere gain hartzeak, jakina, Bagdadeko eszena politikoan inplikatu zituen. Hala ere, Mahomaren jauregiko jarduera politikoaren gorena bere bizitzan berandu iritsi zen, turkiar komandanteak estatuaren kontrola hartzen hasi ziren garaian.

Al-Mutawakkil hil ondoren. Mahomak lagundu zion Al-Musta'ini kalifaren anaiaren ordez izendapena lortzen. Kalifaren anaiak Bagdad hiria setiatu zuenean, Mahoma bidali zuten armadaren tamaina kalkulatzera, eta setioa amaitu zenean al-Mustaʿīn-ek tronua uzteko baldintzak lortzeko bidali zuten. Horiek garai hartan Mahomaren mailako frogak dira. Garai hartako agintari gorenen konfiantza eta errespetua zuten.

Lanak 
Banu Musa anaiek ia 20 liburu idatzi zituzten, gehienak galduta.

Automatak 
Lorpen aipagarrienen artean automatizazioaren alorrean egindako lana dago, jostailuetan eta beste entretenimendu-sorkuntza batzuetan erabili zutena. Hor aurrerapen garrantzitsuak erakutsi zituzten Greziako aurrekoen aldean.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Bagdadarrak
IX. mendeko matematikariak
873ko heriotzak