Concha Méndez

Concha Mendez, jaiotzez, Concepción Méndez Cuesta (Madril, 1898ko uztailaren 27a - Mexiko Hiria, 1986ko abenduaren 7a) idazlea, poeta, antzerki-idazlea eta gidoilaria izan zen, 27ko belaunaldiko garaikidea, bere poesia-lanagatik bereziki ezaguna. Sinsombrero taldekoa zen.

Biografia

Gazteria eta abangoardia 
Concha Méndez Cuesta 1898ko uztailaren 27an jaio zen Madrilen, Espainian, hamaika neba-arrebetatik nagusiena. Familia aberatsekoa, Frantziako ikastetxe batean jaso zuen hezkuntza, eta hori, agian, bere lehen bertsoetan nabaritzen da. Kirolzalea, gimnasia eta igeriketan nabarmendu zen, azken horretan txapeldun izan baitzen. Udak familian pasatzen zituen Donostian, 1919an lehen senargaia izan zen Luis Buñuel ezagutu zuen herrian. Harreman horrek zazpi urte iraun zuen, eta urte horietan Concha, Maruja Malloren laguna, Luis Cernuda, Rafael Alberti eta Federico García Lorcarekin harremanetan jarri zen.

1926an Kezkak (1926) argitaratu zuen, bi urte geroago Surtidor eta geroago Canciones de mar y tierra/ Itsaso eta lehorreko kantak (1930). Garai hartan, Maruja Malloren eragina izan zuen, eta harekin partekatu zuen bere 'lehen erbestealdia'.

Gurasoen etxetik independizatuta 1929aren hasieran, Londresetik, Montevideora eta Buenos Airesera eraman zuen bidaia bati ekin zion. Bertan, Guillermo de Torre idazle eta kritikariarekin harremanetan jarri zen, La Nación egunkariko letra-saila zuzentzen zuen eta astean poema bat argitaratzen hasi zen. Argentinan Consuelo Berges eta Alfonsina Storni adiskide egin zituen. Garai hartakoa da Canciones de mar y tierra (1930) poema liburua. 'Bigarren erbestealdia' deitu izan zaio.

Errepublikaren etorrerarekin, Espainiara itzuli zen, eta Granja El Henar (1931) Kafetegiko tertulietara joaten hasi zen. Han, Federico García Lorcak Malagako Manuel Altolaguirre inprimatzailea aurkeztu zion, eta harekin ezkondu zen hurrengo urtean (Federico García Lorca, Juan Ramón Jiménez, Jorge Guillén eta Luis Cernuda izan ziren lekuko). Elkarrekin La Verónica inprenta sortu zuten Aragón hoteleko gela batean, eta Héroe aldizkaria argitaratzen hasi ziren. Juan Ramón Jiménez, Unamuno, Pedro Salinas, Luis Cernuda eta Jorge Guillénen lanak agertu ziren. Orduan hasi zen antzerkiarekiko eta zinemarekiko interesa, eta garai hartan argitaratu zituen El personaje presentido (1931), El ángel cartero (1931) eta El carbón y la rosa (1935) antzerki-lanak, azken biak haurrentzat. Garai hartan, Vida a vida (1932), Niño y sombras (1936) eta Lluvias enlazadas (1939) lanetan joera abangoardistako poesia argitaratu zituen. Londresen bizi izan ziren 1933tik 1935era bitartean, eta han galdu zuen espero zuen lehen semea (esperientzia hori 1936an argitaratutako Niño y sombra liburuan islatu zuen) eta 1935ean Paloma alabaren jaiotza zoriontsua. Senarrarekin batera (inprimatzaile aktiboa), 27ko belaunaldiko taldearen lana zabaltzen lagundu zuen, eta Poesia- eta aldizkari-bildumak argitaratu zituen; besteak beste, Poesía, 1616 (Shakespeareren eta Cervantesen heriotzaren urteari buruzko titulua) eta Caballo Verde para la Poesía (Pablo Nerudak zuzendua).

Gerra Zibila eta erbestea 
Senar-emazteak eta alaba Espainiara itzuli ziren 1935ean, eta, Espainiako gerra zibila hastean, biek Errepublikaren alde egin zuten, nahiz eta Madrildik alde egingo zuen alaba babesteko, senarra Espainian gelditu bitartean. Ingalaterran, Belgikan eta Frantzian bizi ondoren, Bartzelonara itzuli zen senarrarekin elkartzeko, erbesteko bidean. Parisera joan ziren, eta han Paul Éluardek hartu zituen, eta geroago Habanara. 1943ra arte han egon ziren beste erbesteratu askorekin batera. Kubako erbestean, La Verónica izeneko beste inprenta bat ezarri zuten eta 1939 eta 1943 artean El ciervo herido izeneko bilduma poetikoa argitaratu zuten. 1944an Mexikora joan ziren, eta Altolaguirrek utzi egin zuen Maria Luisa Gómez Mena kubatarrarekin elkartzeko (urte batzuk geroago, Espainian hil ziren biak, 1959an Donostiako zinemalditik itzultzean).

Conchak poemak argitaratzen jarraitu zuen Hora de España, non El Solitario (Nacimiento) izeneko hitzaurrea argitaratu baitzuen, 1938an (hurrengo bi emanaldi edo ekitaldiak La Habanan 1941ean eta Mexikon 1945ean argitaratu ziren) hiru ekitaldiko drama poetikoa. 1944an Gabon-kantak eta Itzalak eta ametsak argitaratu zituen. 1944tik 1979ra, argitaratzeari utzi zion, nahiz eta 1976an Antologia poetikoa argitaratu zen. 1979an agertu zen Vida o río, bere azken liburua. Ez zen inoiz Espainiara itzuli, nahiz eta hiru bidaia puntual egin zituen Madrilera 1966tik aurrera; Mexikon bizitzen jarraitu zuen 1986an hil zen arte..

1991n argitaratu ziren Memorias habladas, memorias armadas/ Memoria mintzatuak, memoria armatuak, Paloma Ulacia Altolaguirre bilobak grabatutako zinta batzuetatik bilduak..

Poesia-lana 
Bere poesia-lana Poemas entre 1926-1986 lanean jasota dago, Paloma alabaren senarrak, James Valender irakasleak, prestatua.

Bere poesia ondorengo etapetan bana daiteke, bere bizitzarekin estuki lotuta:

Lehen etapa 
Lehen etapa hiru liburuk osatzen dute: Inquietudes (1926), Surtidor (1928), Canciones de mar y tierra (1930). Trilogia horren ezaugarri dira Alberti neopopularistaren gai berak eta hogeiko hamarkadan modernitateak (kirola, zinema, autoak) ordezkatzen zuen guztia bertsoan sartzea. Inquietudes liburuan, lehen olerkiak ageri dira. 'Ultraistak' dira eta kirolak, dantzak ... lantzen dituzte.  Gai nagusiak bidaiak, natura eta itsasoa dira. Hirurogeita hamabost poema labur dira, eta errima asonanteko bertso heptasilaboak eta oktosilaboak dira nagusi. Surtidor lanean bere poesia-ahotsa abangoardistagoa da, bertso nominalak, bisualak eta oso plastikoak dira. Irudi anizkoitz baten bila egituratzen dira, kontzeptu-transzendentzia asmorik gabe. Berrogeita hamahiru abesti dira lehen zatian, poema laburragoak, eta hogeita lau poema Erritmo luzeagokoak. Canciones de mar y tierra lanean, argi ikusten da Concha Méndezen, Albertiren eta Lorcaren arteko eragina. Haren bizi-esperientzia liburu osoan zehar ikus daiteke; bidaia da ardatz egituratzailea. Hirurogeita hemeretzi Abestiak-en atzetik, hiru Uneak prosan. Norah Borgesek ilustratu zuen. Bere epilogoa adierazpen poetikoa da.

Bigarren etapa 
Ahots garbiagoa eta pertsonalagoa, ez hain kolorista eta ludikoa, ageri da Vida a vida (1932) lanean. Harriduratan amaitzen diren hogei poema dira. Bere bizi-heldutasunak talka egiten zuen bere ingurunearekin. Liburu horretan, bere ametsekin errealitatea aztertu zuen. Autobiografia tonuarekin jarraitu zuen Niño y sombras (1936) haur bat aukeratu zuen, jaio ez zen lehen semea. Bere poesia arindu egin zuen, abangoardia atzean utziz, bere bertsoak luzatuz lexiko erraz eta natural batekin. Hogeita zortzi poema horietan, heriotza eta dolua, amatasunaren ondoan, liburuaren ardatz izan ziren. Bi liburu horiek, gerran idatzitako poema berri gutxi batzuekin batera, Lluvias enlazadas (1939) lanean berrargitaratu ziren. Habanan argitaratutako liburu horrek erbesteko desengainua eta eszeptizismoa eta deserrotzea erakutsi zuen. Hamabi poema ezezagun daude. Poema-liburu hori bere inprimategiko "El ciervo herido" liburu-bilduman argitaratu zen. Sombras y sueños 1944koak, laurogeita hamazazpi poema dira, lau gai nagusi dituztenak: itzala, bakardadea eta mina; erresistentziaren poemak; uztearen poemak, non bereizketaren, bere jaioterriaren, bere lagunaren eta egun horietan hildako bere amaren nostalgia erakusten baitute, eta bere poeta gogokoenei omenaldia diren poemak. Ia aldi berean, ordea, 1944an, Villancicos de Navidad argitaratu zuen. Lan hori askoz bitalagoa eta itxaropentsuagoa izan zen, eta aurrez deskribatutako poema-liburuarekin kontrajartzen zuen, eta geroago berrargitaratu zuen.

Hirugarren etapa 
1967an, edizio zabal batean, Gabon-kantak, laurogeita bost poema labur berrargitaratu zituen, Arte Txikiko herri-tradizioan murgilduak, baliabide estilistiko oso sinpleekin. Ardatz tematikoa Jesus Haurraren jaiotzagatiko poza da. Vida o río (1979) ehun poema labur dira. Gogo-aldarteak dira, eta guztiek dituzte ametsak eta oroitzapenak beren intimitatearen proiekzio gisa. Une edo sentsazio batzuk gorde eta ahanzturatik salbatu behar ditu. Egitura-ardatzak denbora, oroitzapenak, ametsak, natura, heriotza eta existentzia bera dira. Entre el soñar y el vivir/ Ametsaren eta bizitzaren artean da nabarmen, azken liburua (1981).  Berrogeita zazpi poema dira, gehi senarrari eskainitako zortzi. Existentziaren azken zentzuaren etengabeko azterketa da.

Antzerki lana 
1920ko hamarkadaren erdialdetik aurrera, antzerki-eszenako berritzaileak haurren antzerkira itzuli ziren inspirazio bila. Eszenan nagusi zen gehiegizko errealismo mimetikotik ihes egin nahi zen eta abangoardien araberako adierazpide berriak bilatzen ziren. Proposatutako ekimenen artean, antzoki egonkor bat sortu nahi zuten, Pinocho Antzokia, Salvador Bartolozzi eta Magda Donato egile zirela. Berritze horretan Elena Fortúnek ere parte hartu zuen, Haurrentzako hamabi antzezlan lana egin baitzituen. Halaber, Carmen Barojak Mirlo Blanco giñola egin zuen. Concha Méndezek "El carbón y la rosa" antzezlana egin zuen Emakumezkoen Lyceum Klubean, Rafael Albertik bere olerkien irakurketa egin zuen egun berean. Maruja Mallok dekoratu zuen. Idazleak beti agertu zuen kezka handia haur-antzerkiaren funtzio pedagogikoaz, hezkuntza globalaren bila.

Autobiografia 
Bizitzaren amaieran, Concha Méndezek ez zuen bere memoriak idazteko gaitasun fisikorik izan. Hala ere, autorearen sendotasunari eta ahaleginari esker sortu ziren Memorias habladas, memorias armadas (1990). Ez ziren bere ukabiaz eta letraz idatzi, baizik eta bere bilobari, Paloma Ulacia Altolaguirreri, diktatuta. Hark, gero, saio askotan grabatutako zintetatik abiatuta, liburua osatu zuen.

Memorien hitzaurrean, Paloma Ulaciak zera adierazi zuen, Concha Méndezek ez zuela bere autobiografia lehenago idatzi, haren ustez, bere bizitza jada kontsumitutako gertaera gisa onartzeak zahartzaroa onartzearen eta heriotzaren hurbiltasuna onartzearen baliokide baitzen. Autoreak bere bizitza kontatzeko beharra sentitu zuenerako, ezin izan zuen fisikoki egin, laurogei urte baitzituen bere bizitza kontatu nahi izan zuenean. Adina gorabehera, haren adierazpenek eta memorien xehetasunek autoreak bizitza osoan legez, energia askorekin jarraitzen zuela erakusten dute. Hitzaurrean ere ikusten da liburuaren egitura kronologikoki ordenatu zela, aldi baterako gertaerak berrantolatu eta oso luzeak zirenak laburtu egin zirela. Paloma Ulaciak, interes gutxikotzat edo irakurketa oztopatzen zuten pasarte familiarrak edo etxekoak kendu egin zituen.

Dirudienez, Concha Méndezek bere bizitzako pasarte batzuk autozentsuratu egin zituen bere oroitzapenak kontatzeko orduan. Horregatik, bere maitasun-harremanak bezalako gertaerak 'gainetik' lantzen dira. Bere bizitza zehatz-mehatz kontatzean zentratu ordez, pasadizo gisa adierazi zuen. Bere bizitzaren funtsezko bi oinarriak poesia eta bidaiak izan ziren. Neskato batek itsasontzi bateko kapitaina izatea amesten zuen, familiak oso ondo hartu ez zuen ideia, eta gaztetan emantzipazioa lortu zuen bidaiatuz. Oroimenak gertaera eta bizipenen zerrenda dira, eta Concha Méndezek hartutako erabakiei buruz egindako gogoetarekin amaitzen dira.

Lan zerrenda

Poesia 

 Inquietudes (Juan Pueyo argitaletxea, Madrid, 1926)
 Canciones de mar y tierra (Talleres Gráficos Argentinos, Buenos Aires, 1930)
 Vida a vida (La Tentativa Poética, Madrid, 1932)
 Niño y sombras (Héroe argitaletxea, Madrid, 1936)
 Lluvias enlazadas (Habana, El Ciervo Herido, 1939)
 Poemas. Sombras y sueños (México, Rueca, 1944)
 Villancicos de Navidad (México, Rueca, 1944; 2. edizio luzatua, Málaga, El Guadalhorce liburudenda, 1967)
 Vida o río (Caballo Griego para la Poesía, 1979)
 Entre el soñar y el vivir (1985)
 Poemas 1926-1986 (Madrid, Hiperión, 1995), Paloma bilobaren senarrak, James Valender irakasleak, prestatutako edizioa

Antzerkia 

 La caña y el tabaco (2012 arte argitaratu gabea, Espainiako Eszena Zuzendari Elkarteak Literatura dramática iberoamericana bilduman)
 El ángel cartero (Ume lan bakarra, 1929an Madrileko Lyceum Clubean antzestua)
 El personaje presentido (1931)
 El pez engañado (aktu bateko ume komedia,1933an idatzia, 2006an Espainiako Eszena Zuzendari Elkarteak argitaratua)
 Ha corrido una estrella (Ume komedia, 1934an idatzia, 2006an  Espainiako Eszena Zuzendari Elkarteak argitaratua)
 El carbón y la rosa (1935)
 Las barandillas del cielo. Giñolerako komedia​  (1938an idatzia, 2006an Espainiako Eszena Zuzendari Elkarteak argitaratua)
 Prólogo de El solitario (El nacimiento) (1938)
 El solitario (Amor) (1941)
 El solitario (Soledad) (1945)

Aintzatespenak 

 2020tik Madrileko Chanberi auzoko lorategiak bere izena du.

Ikus, gainera 

 27ko Belaunaldia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Madrildarrak
Emakume idazleak
Emakume poetak
gidoilariak
Espainiako idazleak
Espainiako poetak

XX. mendeko Espainiako idazleak