Grafitoak etxeko tresnetan

Grafitoak etxeko tresnetan, etxean edo antzeko eremuetan, egunerokotasunean erabili izan ziren objektuetan eskuz egindako grafitoak dira.

Arkeologian, grafitoak eskuz egindako inskripzio laburrak eta irudiak dira eta idazteko euskarri izateko helburua ez zuten objektutan egin ziren. Inskripzio mota hori, Mireille Corbier historialari frantsesak eta epigrafian aditua, “askatasunean idatzitako idazkera” dela dio. Epigrafiaren kategoria berezi bat da, eta XIX. mendetik aurrera arkeologoek pixkanaka, gero interes handiagoa izan dute, baina, batez ere, XX. mendearen amaieratik aurrera, orain arte argitaratu gabe egon diren idazkunenen kopurua nabarmen murriztuta baita. Denbora luzez, beste dokumentazio-iturri batzuekin alderatuta, grafitoak beheko klaseen idatzizko testigantzatzat hartuak izan dira, baina gaur egun, uste da grafitoak egitearen ohitura gizartearen espektro zabalagoan eman zela .

Mundu erromatar eta grekoarentzat, grafitoen azterketa instrumentum-etan (tresnetan) idatzitako objektu guztiei dagokie,  baina, batez ere, zeramikan egindako inskripzioena, zeinen kontserbazioa oso ohikoa baita.

Edozein hizkuntzatan, garaitan eta kulturan holakoak aurki ditzakegu.

Zeramika estanpatua eta zeramika grafitoekin 
Erromatar idazkunak ikertzen dituzten epigrafistek bestelako objektuetan zizelkatutako idazkunak aztertu izan dituzte batez ere: hilarrietan, aldareetan, monumentuetan jartzen ziren plaketan, monumentuen ateburuan, eta abar. Baina inskripzio batzuk objektu txikietan egiten ziren, batez ere zeramikazko etxeko lanabesetan agertzen direnak (basera pieza osoak, garraiorako eta kontserbaziorako ontziak, zeramika zatiak, olio-lanparak...) edo komertziorako eta biltegietan gordetzeko ontzietan, anforetan eta dolliatan oso ohikoak izan ziren. Gehienek modu "profesionalean" egiten ziren, adibidez, merkataritzan erabiltzen diren anforen lepoan, edo saltzen ziren zeramika poteen azpialdean estanpatzen ziren ekoizlearen zigiluak.

Horiek "estanpatuak" dira, ez eskuz egindako grafitoak. Hala ere, baziren etxeko baxeran etxekoek edo norbanakoek eskuz egindako (esgrafiatutako) grafitoak, bai eta paretetan egindakoak. Azken horien artean, ezagunak dira Ponpeian aurkitutakoak.  

Zeramika gaineko grafitoetan, oro har, hitz bakunak aurkitzen ditugu gehienetan, pertsona izenak, testu laburrak batzuetan, eta baita irudiak ere. Latinez, grekoz, iberieraz, galoz eta beste hizkuntzatan idatzia ere aurkitu izan dira eta ohiko maiuskulaz edo "etzanaz" idatzita egon daitezke.

Izendapena 
Latinezko eskuz egindako inskripzioei buruz ari genean izen edo esapide batzuk erabiltzen dira, hala nola, "grafitoak zeramika gainean", eta instrumenta domestica (edo zehazkiago instrumenta domestica inscripta), beti ere pluralean; singularrean "Instrumentum domesticum" eta instrumentum domesticum inscriptum da. Instrumentum domesticum "etxeko tresna" esan nahi du. Pablo Ozcáriz Gil ikertzaile nafarrak grafitoak eta grafitoak "instrumentum gainean" izendapena erabiltzen du. Grafito bat horma baten gainean egin daiteke eta objektu txiki batean egiten bada, instrumentum hori, objektu baten zati bat izan daiteke edo objektu osoa izan daiteke. Idatzitako zeramika zatiei "ostraca" izan ematen diete propio ikerlari batzuek.

Frantses akademian, "inscripcions mineurs"  eta espainolez, "epigrafia menor" esapidea erabiltzen da, eta hainbat motako idazkunak izendatzeko erabiltzen da: zeramikan egindako idazkunak, grafitoak berunean, beiran, mosaikotan, brontzean eta adreiluetan.

Aztarnategiak 

Frantziako Puy-de-Dôme (Puèi Domat)-en dagoen Ceyssat lepoan sortu zen herrian, 72 grafito aurkitu ziren. Testuak formula laburtuei edo inizialei dagozkie, zeramikazko ontzien ezpainetan eta mokotan; gehienak su-pitxerrak dira, besteak beste, pitxarrak eta lapikoak. Grafito horietako batzuk Merkurioren gurtzarekin lotuta egon daitezke, eta, horrek, Puy de Dômeko oinean egon zitekeen santutegi erromatar baten hipotesia babesten indartzen du. Oso ezagunak dira Suitzan dagoen Aventicumekoak, bertan, 1.828 grafito aurkitu baitziren. Iberiar Penintsulan Segobrigakoek hainbat artikulutan argitaratu eta kongresutan aurkeztu dira. Hispanian Segorbrigako zeramika esgrafiatua ikertu dira modu monografikoan. Pablo Ocariz Gil historialari nafarrak Iberiar Penintsulako zoomorfoen grafitoak ikertu ditu eta baita, bereziki, Nafarroako grafitoak. Zaragozan, Huecha ibaiko Campo de Borja eskualdeko mahiko zeramika gaineko 110 grafitoren ikerketa argitaratu da. 

Afrika Iparraldean, egungo Libian eta orduko Limes Tripolitanuseko kanapeleku bat zegoen Bu Njemen (antzinako Gholaia), idatzitako zeramika puska ugari aurkitu dira, baina testuak tintaz idatzita daude, ez esgrafiatuak. Mons Claudianuseko harrobi erromatarra African zegoen ere, baina Egipto ekialdean. Inskripzio ugari agertu dira bertan, batez ere K.o. II. mendekoak, "profesionalak" zein paretetan, harrobiko harrietan eta ostracatan (zeramika pusketatan) eskuz egindakoak. Asia mendebaldean, Dura Europos hiri garrantzitsuan , idatzitako 69 zeramika puska (ikerlari batuek ostraca (pluralean) izena ematen dietenak); gehienak grekoz daude baina latinez, partieraz eta persieraz ere idatzi ziren. Bertako sinagogako paretetan ere, horma gaineko grafitiak aurkitu dira.

Erreferentziak

Bibliografia 

 Mireille Corbier, Michel E. Fuchs, Pierre-Yves Lambert eta Richard Sylvestre (zuz.) (2020). Graffites antiques, modèles et pratiques d’une écriture. Actes du 3e colloque Ductus association internationale pour l’étude des inscriptions mineures. M. Feugère (zuz), "Monographie Instrumentum" bilduma, 65 zk. ISBN 978-2-35518-103-0.
 Michel Fuchs,  Richard Sylvestre eta Christophe Schmidt Heidenreich (arg), 2012. Inscriptions mineures: nouveautés et réflexions. Actes du premier colloque Ductus (19-20 juin 2008, Université de Lausanne), Berne, Peter Lang. ISBN:9783034304429

Ikus, gainera 

 Ostrakoi

Kanpo estekak 

Epigrafia
Idazketa
Arkeologia
Antzinako Erromako kultura