Irati (filma)

Irati 2022an Paul Urkijo arabar zuzendariak egindako euskal filma da, Joxean Muñoz eta Juan Luis Landaren ‘Irati Zikloa’ komiki mitologikoan oinarritua. 

Euskaraz egindako pelikulen artean zineman mugarri bihurtu zen. Euskaraz orain arteko ikusiena da 155.000 ikusle baino gehiagorekin. Lehenago Handia pelikulak izan zuen postu hori.

Sinopsia 

VIII. mendean Karlomagnoren armada Pirinioak sarraskitzen ari da, eta, hari aurre egiteko, ibarjaunak laguntza eske jotzen du bertako jainko zaharrengana, zeinak desagertzeko zorian baitaude kristautasunaren eraginez. Odolezko itun baten bitartez, ibarjauna baskoi paganoak etsaia garaitzen du, trukean bizia emanda, baina lehenago, Eneko semeari hitzemanarazten dio ibarjaun zuzena izango dela. Urte batzuk beranduago, Eneko, jada heldua eta kristau fedean hezia, umetan egindako promesa betetzera doa; baina, orduan, aitaren gorpua, frankoei hartutako altxorrarekin batera lurperatu zutena, modu ulertezinean desagertzen da. Horrek zalantzan jartzen du haien leinua. 

Enekok berreskuratu egin beharko ditu bere patua betetzeko, eta horretarako ezinbestekoa izango du ibarreko gazte baten laguntza, Irati izeneko pagano batena. Haitzulo baten barrenean dagoen Karlomagnoren altxorra lortzeko asmoa dute. Bertakoen arabera, jainkosa boteretsu bat bizi da han: Mari. Eneko noble gaztea Pirinioetako baso horietan murgilduko da, aitaren gorpuaren bila eta Iratiren laguntzarekin mundu mitologiko ilun bat ezagutuko du.

Antzezleak 
 Eneko Sagardoi: Eneko Aritza
 Unax Hayden: Eneko Aritza haurra
 Patxi Biskert: Eneko Aritza heldua
 Edurne Azkarate: Irati
 Ramon Agirre: Virila abadea
 Itziar Ituño: Mari
 Iñigo Aranbarri : Eneko X
 Kepa Errasti: Belasko
 Elena Uriz: Luxa
 Nagore Aranburu: Oneka iruñeakoa
 Iñaki Beraetxe: Ximeno
 Iosu Eguskiza: Odon
 Karlos Arguiñano: Gorza

Sariak eta aitortzak 
 2022: Sitgeseko zinemaldiko Ikusleen Sari Nagusia film onenari.
 2022: Sitgeseko zinemaldiko Efektu berezi, ikusmen edo makillaje efektu hoberenak saria ex-aequo «Ego (Hatching)» filmarekin.
 2022: Donostiako Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren 33. Astean Ikusleen Saria Film Luze Onenari.
 2023: Goya sarietan bost izendapen: 1) gidoi egokiturik onena, 2) ikusizko efekturik hoberenak (Jon Serrano eta David Heras), 3)  jantzi diseinu onena (Nerea Torrijos). 4) kanturik hoberena (Aranzazu Calleja, Maite Arroitajauregi eta Paul Urkijo). eta 5) Jatorrizko musika hoberena (Aranzazu Callejak eta Maite Arroitajauregi).

Filmaketa  
Filmaren atal garrantzitsuenetako bat borroka eszenak dira, zeinak Urkijori aunitz gustatzen zaizkion. «Borroketan estruktura narratiboek egon behar dute», nabarmendu du. Eneko Sagardoik adierazi du irudi horiek filmatzeko hamar kilo loditu behar izan dela, eta zaldian ibiltzen ikasi behar izan duela.

Finantzaketa  
4,3 milioi euroko aurrekontua izanda, EITB, RTVE, ICAA, Eusko Jaurlaritza, Gasteizko Udala eta Arabako Foru Aldundiaren babesa izan zuen. 2023ko otsailaren 24an estreinatu zen zinemetan, Filmaxek banatu zuen.

Urkijok adierazi zuenez, «zaila» izan da finantzen arloa, batez ere, istorioa «euskaraz eta genero minoritarioan» dagoelako. «Ekoizleak konbentzitu behar izan ditut gaztelu hau eraikitzeko», adierazi zuen Urkijok.

Banaketa 
Euskararen zabalkundeari egindako ekarpena historikoa izan zen, Filmax banaketa enpresa katalanaren eskutik: nazioarte mailan banatutako 112 kopien erdia baino gehiago jatorrizko bertsioan eman zituzten. Hortaz, euskara Malaga, Oviedo, Leon, Salamanca, Valladolid, Bartzelona, Madril, Valentzia, Lugo, Las Palmas eta Logroño bezalako hirietako pantaila handietara iritsi zen.

Erantzuna 
'Irati' pelikularik ikusiena izan zen Euskadin bere lehen asteburuan, eta bigarren estreinaldirik onena estatu mailan, zazpigarren tokian sartuta. Filma 112 kopiarekin estreinatu zen, horietako 30 Euskadin. Bigarren asteburuan baita ere, Euskal Herriko filmik ikusiena izan zen eta guztira 82.000 ikusle baino gehiago izan zituen pelikula estreinatu osteko lehen 10 egunetan. 

Hirugarren asterako berriro ere Euskal Herriko filmik ikusia izateaz gainera, euskarazko zineman mugarria lortu zuen diru-bilketan. Zinemetan prezioak igo zirela eta, hirugarren asterako 737.000 eurorekin, 2017ko Handia pelikulari lehenengo postua kendu zion lortutako diru kopuruan.

Eszenatokiak 
Pelikula leku ezberdinetan grabatu zen, aipagarrienak hauek diraː Iratiko oihana, Aralar mendilerroa, Loarreko gaztelua eta Mendukilo haitzuloa.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Irati filmaren trailerraberria.eus
 Irati Filmax enpresa banatzailearen fitxa
 Izena duenik bada. Andoni Imaz. Kritika, Zinema. Irati,  berria.eus. 2023-03-04.
 Euskal kondairen lurraldea. Iker Zabala Goikolea. Zinema kritikaria. Irutxulo.eus, 2023-04-03.
 Irati. Filmaffinity zinema-atarian. Fitxa, krítikak [24], trailerrak [3], irudiak [13] eta zinemak [68]

Euskal Herriko filmak
Euskarazko filmak
2020ko hamarkadako abentura filmak
Fantasiazko filmak
Euskal Herriko mitologiari buruzko filmak
Euskal Herriko Erdi Aroan girotutako filmak
VIII. mendean girotutako filmak
Nafarroa Garaian girotutako filmak
Orreagako gudua