STEN

STEN subfusila Bigarren Mundu Gerran Britainia Handian sortutako metraileta izan zen. Britainiar indar armatuek 1960ko hamarkadan erretiratu zuten, baina harrezkero munduko hainbat lekutako gatazka armatuetan erabili izan dira, Euskal Herrian barne.

Diseinua 

STEN subfusila arma premia larri egoera batean diseinatu zen, Britainia Handia nazien inbasioaren mehatxupean zegoela. 1941ean, Enfield herriko Royal Small Arms Factory lantegiari iskilu merke eta ekoizterraz bat diseinatzeko enkargua egin zitzaion. Horrela sortu zen subfusila, STEN akronimoarekin izendatu zena: alde batetik diseinatzaileen izenengatik (Shepherd eta Turpin), eta bestetik ENfield herriarengatik.

Diseinua oso oinarrizkoa zen, Alemaniako MP-28 metrailetaren ereduan oinarritua: kanoia bere mekanismoarekin, metalezko kulata eta kargadore horizontala. Iskilu txikia zen, eta behin desmuntatua erraz ezkutatzen zen; horrek Erresistentziako kideentzat oso praktiko bihurtu zuen. Gerrillariek STENak konpontzen eta egokitzen trebetasun handia garatu zuten. Armaren sinpletasun honek inolako lubrikaziorik gabe funtzionatzea ahalbidetzen zuen.

Bigarren Mundu Gerran zehar etengabeko hobekuntzak egin zitzaizkion, eta aldaera asko egin ziren; modeloak Mark hitzarekin (MK) eta zenbaki erromatarrekin izendatu ziren.

Mekanika 

Bere ekoizpenak eragiketa mekaniko sinpleak behar zituen (estanpazioa) eta soldadura gutxi. Operazio gehienak tailer txikietan egin zitezkeen, eta armak Enfield-en muntatzen ziren. Denborarekin gainera fabrikazioa erraztu zen: STEN MK-III oinarrizko eredua bost ordutan ekoizten zen. Bertsio merkeenek 47 zati bakarrik zituzten.

Mekanismoak tiroaren atzerakada baliatzen zuen hurrengo bala kanoiburuan sartzeko, ixtailu ireki sistema baten bidez.

Kargadorean balak tolesteko forma MP-38 alemanari kopiatu zitzaion, arma honen munizioaz (9 x 19 Parabellum) jabetu ezkero hura baliatu ahal izateko.

Abantailak eta desabantailak 
STEN subfusilak, batez ere MK-II bertsioak, gorazarre eta kritika kopuru beretsuak jaso zituen: iturginaren amesgaizto ezizenez ezagutu zen, fidagarritasun eta erresistentzia faltarengatik.

Bere abantaila nagusia ugaritasuna eta eskura-erraztasuna zen. Mekanika semiautomatikoak, berriz, STENa erabiltzen zuten soldaduei abantaila ematen zien, eskuz eragindako ixtailudun fusilen aldean (artean hauek ziren erabilienak). Ohiko fusilek asko jota minutuko 15 tiro egin zitzaketen, eta gainera hurbileko borrokarako desegokiak ziren, STENak ez bezala.

Desabantaila nagusietako bat kargadorean balak tolesteko forma zen, ataskoak errazten zituena. Reinhard Heydrich SS-etako Obergruppenführer-raren hilketa ospetsuan (1942), operazioak ia porrot egin zuen STEN baten kargadoreak huts egin zuelako. Gainera, STENak ustekabean tiro egiteko erraztasuna zuen, lurrera erorita edo kolpea hartuta. Eta, bistan da, prezisio falta: zaila zen 30 m baino gehiagotara zeuden ituei jotzea.

Bigarren Mundu Gerra 

Bigarren Mundu Gerran 4.500.000 ale inguru ekoitzi ziren (erdia baino gehiago MK-II modelokoak). Britainia Handian egindakoez gain, STEN subfusilaren kopiak leku askotan egin ziren, bai aliatuen aldetik (Polonia, Norvegia, Danimarka, Belgika, Australia, Kanada...) baita ardatzekoen aldetik ere (Alemanian).

STENak airetik paraxutatzen ziren erresistentzia guneetan, desmuntaturik, gerrillariek muntatu eta erabil zitzaten. Kainoiaren gehiegizko beroketa saihesteko, gerrillariek trapu zahar bustietan bilduta erabili ohi zituzten.

Bigarren Mundu Gerra amaitu gabe zegoela, Bigarren Txina-Japonia Gerran (1937-1945) aliatuek 73.000 STEN MK-II bidali zizkieten txinatarrei.

Bigarren Mundu Gerra ostean 

Gerra osteko estuasun ekonomiko egoera zela eta, aliatuek STENak erabiltzen jarraitu zuten. Britainia Handiak Koreako gerran erabili zituen (1950-53), baita IRAren Mugako Kanpainaren errepresioan ere (1956-62), eta 1971ean India eta Pakistan arteko gerrako borroketan. George VI erregeak berak STEN bat eraman ohi zuen autoan (gaur egunean Imperial War Museum-ean ikusgai dago); Erresuma Batuan MK-V (1944ko bertsioa) 1960ko hamarkadara arte erabili zen. Ameriketako EEBB-ek, berriz, 1971ean isiltzailedun STEN modeloak erabili zituzten Vietnamgo Gerran.

Hainbat herrialdek STENen kopiak ekoizten jarraitu zuten, hala nola Israelek (1948), Argentinak (1949), Txinak (40ko hamarkada), Frantziak (50eko hamarkada)...

Bigarren Mundu Gerrako STEN orijinalak leku askotan berrerabili ziren. Besteak beste:

 Gerra ostean, Norvegiako armadak erabili zituen.
 1948ko Arabiar-Israeldar Gerran, Arabiar Askapen Armadak.
 Txinako Gerra Zibilean (1950a arte) bi aldeek erabili zituzten.
 1950ean Tibeteko armadak 168 ale erosi zituen.
 Koreako Gerran (1950-53) komunistek erabili zituzten.
 1954tik aurrera, Angolako gerrillan.
 1956ean, Israelek Suezko Krisialdian erabili zituen.
 1958an, Kubako Iraultza abian zela, Fidel Castrok STENa goraipatu zuen Erik Durschmied kazetariari emandako elkarrizketan.
 Finlandiako Armadak 76.155 MK-III erosi eta konpondu zituen 1950eko hamarkada amaieran.
 Malaysiako indar armatuek 1950ko eta 1970eko hamarkaden artean erabili zituzten.
 Laoseko Gerra Zibilean (1959-79).
 1963an, Afrika Erdiko Errepublikako poliziak 10 ale zituen.
 1965etik aurrera, ETA-k gehien erabili zituen subfusiletako bat izan zen.
 1966tik aurrera, Irlandako talde armatu errepublikarrek zein loialistek erabili zuten.
 1971eko Bangladesheko Askapen Gerran, gerrillako kideek.
 Vietnamgo Gerran (1955-1975) komunistek erabili zituzten.
 1982an, Iparretarrak-ek atentatu batean erabili zituzten.
 1984ean, Indiako lehen ministro Indira Gandhi erahiltzeko erabili zen.
 1984an Cambio16 aldizkariari emandako elkarrizketa batean, GAL-eko bi kideetako batek STEN bat zeraman.
 1994ean, Mexicoko EZLN-eko kide batzuk STEN subfusilez hornituak zeuden.
 2006 urtean Nepalen oraindik erabiliak ziren.

Euskal Herrian 
1965ean, Euskadi Ta Askatasuna erakundeak borroka armatuari ekitea erabaki zuenean, Bigarren Munduko Gerrako STEN partida bat eskuratu zuten maki frantziarreko kide ohien bitartez. Lehen komandoa sei pertsonaz osatu zen, Xabier Zumalderen gidaritzapean, eta besteak beste iskilu hauek eman zitzaizkien. ETA-ko Talde Autonomoek (Los Cabras) ere erabili zituzten 1969-1977 artean.

Iskilu hauek oraindik erabilgarri zeuden 1980an, Zumaldek M-30 talde paramilitarra EAJ-ren enkarguz eratu zuenean; arma berriak erosteaz gain 30-40 STEN zahar berreskuratu zituen helburu horretarako. ETA militarrak ere 80ko hamarkada erdira arte erabili zituen (MK-II ale konkretu bat, 1979 inguruan, Gipuzkoan eta Nafarroan 8 ekintzatan erabili zela frogatu da).

1982an, Iparretarrak-eko kide batzuek Baigorrin CRS-en auto bat metrailatzeko erabili zituzten.

2004an, Xabier Zumaldek Arteagako museoan zulo bat irudikatzen zuen gunea prestatu zuen; polemika handia sortu zuen, besteak beste bertan STEN bat erakusten zelako; erakusketa handik egun gutxira itxi zen.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Subfusilak
ETA