Matilde Landa

Matilde Landa Vaz (Badajoz, 1904ko ekainaren 24a - Palma, 1942ko irailaren 26a) Espainiako Alderdi Komunistako (PCE) militante nabarmena izan zen. Diktadura frankistaren aurkako emakumeen mugimenduaren ikur adierazgarrienetako bat izan zen.

Biografia

Lehen urteak 
Matilde Landa Badajozen jaio zen 1904ko ekainaren 24an, San Andres plazako (gero Cervantes plaza) familiaren etxean, familia aberats eta librearen barruan, hezkuntza eta kultura sustatzeko asmoz. Garai hartan ohikoa ez bazen ere, ez zuen bataiorik jaso. Familiaren bi lagunek eman zioten izena erregistro zibilean: Narciso Vázquez Lemusek (Extremadurako buruzagi sozialista ezagun eta ezaguna) eta Manuel Barriga Sotok (poeta eta kazetaria).

Rubén Landa Coronado  abokatu krausistaren alaba, Carolina Coronado idazlearen iloba, eta Jacinta Vaz Toscanoren alaba, 1886an ezkontza zibila izan zutenak —oso gutxitan gertatzen zen hori garai hartan— Porcelen (Portugal), Jacinta jaio zen tokian.

Bi ahizpa izan zituen: Aida eta Jacinta (José Castillejo Nazioarteko Eskolaren sortzailea eta, ondoren, Madrilgo Eskola Eleaniztunekoa), eta Rubén neba, filosofiako katedraduna, pedagogoa eta Antonio Machadoren laguna izatera iritsi zena. Hirurak erbestean, Mexikon, hil ziren .

Aitak lotura estua izan zuen Irakaskuntzako Erakunde Librearekin (ILE), eta Francisco Giner de los Ríos sortzailearekin eta Manuel Bartolomé Cossío pedagogoaren lagun egin zen. Azken hori IEAko ikasle eta irakasle eta zuzendari izan zen, eta IEAren Buletineko lehen akziodun-taldeko kide izatera iritsi zen; argitalpen eta erakunde hori erreferente izan zen seme-alaba guztien hezkuntzan, Rubén neba ere irakasle izan zen erakundean.

Landa familiaren eta Cossío familiaren arteko harremanak Matilde eta Julia Cossío alabaren arteko adiskidetasuna eragin zuen, eta Cossío familiak San Fiz de Vixoin, Bergondon (A Coruña), zuen pazo batean eman zituen uda asko.

Matilde Landak haurtzaroa eta nerabezaroa Badajozen igaro zituen, eta batxilergoa ikasle libre gisa ikasi zuen Institutu Orokorrean eta Teknikoan. Batxilergoa hasi aurretik, Matildek denboraldiren bat eman zuen Coruñan, Merkataritzako Lanbide Eskolan ikasten. 1923an, 19 urte zituela, Madrilera joan zen Natur Zientzietako unibertsitate-ikasketak egitera. Hori ez zen ohikoa garai hartako gazteen artean, eta 1929an lizentziatu zen. Andereñoen Egoitzan hartu zuen ostatu, Maria de Maeztu pedagogoaren zuzendaritzapean.

1930ean, Francisco López Ganivetekin (1907-1961) ezkondu zen. Ángel Ganivet García idazle eta diplomatikoaren militante komunistaren iloba zen, eta 98ko Belaunaldiaren aitzindaritzat jotzen zen. Gerra Zibilean Armada Errepublikanoaren V. kidegoko kapitaina izan zen. Bi alaba izan zituzten, Carmen 1931n eta Jacinta 1933an, nahiz eta azken hori hil egin zen hilabete gutxirekin. Ezkontza adiskidetasunez desegin zen Gerra Zibilean.

Carmen alabaren hezkuntza IEEri atxikita egon zen beti, eta amak espetxean idatzitako gutunen bilduma bat gordetzen da, Matilde Landaren berreraikitze biografikorako funtsezkoak izan zen bilduma.

Urte hauetan, bere lanbideari buruzko datu gutxi daude, baina badirudi Bigarren Errepublikaren amaieran Instituto Cajalen laborategi batean lan egin zuela, Gonzalo Rodríguez Lafora neurologo eta psikiatraren enplegatu gisa.

Militantzia politikoa 
Bigarren Errepublikan (1931-1939) hasi zen bere militantzia politikoa. 1934an, Gerra eta Faxismoaren aurkako Emakumeen Batzorde Nazionalaren sorrerako biltzarrean parte hartu zuen, Dolores Ibárruri buru zuen erakunde feminista eta herrikoia. Urte horretan bertan, Nazioarteko Sorospen Gorrian (SRI) afiliatu zen. Erakunde hori Nazioarteko Komunistari lotuta zegoen, eta presoei laguntzeko ekintzak egiten zituen, eta laguntza materiala eta humanitarioa antolatzen zuen berariazko beharrizan-egoeretan.

1936ko lehen hilabeteetan sartu zen PCEn, Gerra Zibila baino lehentxeago, Vittorio Vidali italiar aktibistarekin (Carlos komandantea), Kominterneko delegatuarekin eta Milizia Popularren Bosgarren Erregimentuko komisario eta fundatzaile politikoarekin, eta Tina Modotti argazkilari eta aktorearekin izandako harremanei esker.

1936ko uztailaren 21ean, estatu-kolpeak porrot egin eta egun batzuetara, Matilde Bosgarren Erregimentuak Madrilen okupatutako Behargin Ospitalera bidali zuten, eta uda hartan bertan, emakumearen batailoian sartu zen, instrukzio militarra eginez. Beste emakume askorekin batera (besteak beste, Tina Modotti), ahalegin handia egin zuen ospitale hura —erlijiosoak buru zituen tuberkulosidunen asilo bat— milizia herrikoietarako odol-ospitale bihurtzeko, Madrilgo iparraldeko mendilerroaren aurrerapen faxista geldiarazten ari baitziren. Bosgarren Erregimentuko emakumezkoen batailoiak, Dolores Ibarruriren ideiari jarraituz, emakumeek gizonekiko berdintasun-egoeran borrokatu zezaten nahi zuen. Halako gorputz militarizatu batean emakumeak egoteak nolabaiteko polemika sortu zuen PCEn, eta eratu ziren bi emakume-konpainia bakarrak desegin egin ziren azkenean.

Ondoren, osasun-lanetan hasi zen Madrilgo odol-ospitale batean (Maudesko Langile Ospitalea). 1936an, ospitalea ebakuatu egin zuten tropa frankistek aurrera egin zutelako, eta Matilde Valentziara joan zen azaroan, SRI berrantolatzeko.

Nabarmena da Nazioarteko Brigaden kuartel orokorrean eta hainbat lekutan (Albacete, Madril, Extremadura, Aragoi, Kordoba) izan zuen presentzia eta jarduera, bereziki Malagako tropa matxinatuen aurrerapenean, 1937ko otsailean biztanleak ebakuatzeko lanak antolatuz.

Urte horretan bertan, BIOan errefuxiatuei laguntzeko arduraduna izan zen, zehazki, haurrak ebakuatzeko eta haur-jantokiak eta -koloniak ikuskatzeko lanetan, eta uztailean BIOaren ordezkaria izan zen Parisen, 3 eta 4an Espainiari laguntzeko nazioarteko osasun-konferentzia batean (Centrale Sanitaire Internationale d’aide à l’Espagne Républicaine).

1938ko apirilean laguntza eman zien Merida inguruko errefuxiatu errepublikanoei. Hil horretan bertan, Bartzelonan, Gobernu Errepublikanoaren Propagandarako Idazkariordetzako Herri Informazioko Atalean sartu zen. Urte hartako udan, Bartzelonako Extremadura Etxeko Zuzendaritza Batzordeko kide izan zen.

Hilabete horietan, eremu errepublikanoan antolatutako Extremadurako erakunde antifaxistekin lan egin zuen. Hainbat hiritan jarduera frenetikoa izan zuen, eta horrek birika-afekzio batek zaildu egin zuen. Hori zela eta, Carmen alaba, orduan Valentziako kolonietan bizi zena, Sobietar Batasunera bidali zuen 1938ko udan. Carmen López Landa Madrilen hil zen 2006ko urtarrilaren 20an, 75 urte zituela.

Penintsulako hiri askotan ibili zen orduan, eta hitzaldiak antolatu zituen borrokalari errepublikanoei adorea emateko. Garai hartan Miguel Hernández ezagutu zuen, eta hark A Matilde poema eskaini zion, 2002. urtera arte argitaratu gabea.

1938ko azaroan, Matilde Landak Madrilen egindako Solidaritatearen Biltzar Nazionalean parte hartu zuen. Han SRIko Batzorde Betearazle Nazionaleko kide hautatu zuten.

Bartzelonan bizi zela, 1939ko urtarrilean hiria 'erori' ondoren, errepideko ezkutuko bidaia batek Madrilera eraman zuen; han, 1939ko martxoan, PCEko Buro Politikoak izendatutako buruzagia izan zen, ezkutuko konklabe batean, tropa frankistak hiriburura laster sartzean alderdia berrantolatzeko eta haren buru izateko. Madrilen ez ezik, Cuenca, Guadalajara eta Toledo probintzietan ere jarduten zuen. Horrek erakunde klandestinoaren erreferente ia bakarra bihurtu zuen Espainian.

Une hartan, alderdiaren lana, baliabide-eskasia eta inprobisazio izugarria zirela medio, laster polizia frankistaren eskuetan erori ziren zelula txikien inguruan antolatu zen. Domingo Girón, Eugenio Mesón eta Guillermo Ascanio alderdiko buruzagien ihesa antolatzeaz arduratu zen — 'Elvira' izenarekin jardunez—, baina porrot egin zuen buruzagi ohi baten zuhurtzia ezagatik, eta hirurak agintari frankistei eman eta fusilatu egin zituzten 1941ean. Horren ondorioz, Joaquín Rodríguez militantea erori zen, eta horrek Matilde aurkitzea eragin zuen. Matilde María Guerra Micó idazkariarekin batera atxilotu zuten 1939ko apirilaren 4an.

Apirilaren 12an, Matilde Gobernazio Ministerioaren —gaur egungo Barne Ministerioaren— egoitzara eraman zuten, Puerta del Soleko Posta Etxera. Han, Jesús Cabezas komisarioak galdeketa egin zion. Badira torturatu zuten edo ez azaltzen duten bertsio kontrajarriak, baina badakigu ia sei hilabetez isolatuta eta komunikatu gabe egon zela.

Kartzela

Las Ventas 
1939ko irailaren 26an Las Ventas emakumeen kartzelan sartu zuten. Han preso egondako presoen artean Las Trece Rosas/ Hamairu Arrosak egon ziren, aurreko hilabetean fusilatuak,  zigorraren konmutazio-eskaerarik tramitatu gabe.

Orduan, Carmen de Castro teresiarra zen kartzela-zuzendaria, Irakaskuntzako Erakunde Libreko ikaslea izandakoa. Matildek, agian horregatik lortu zuen bere gelan penadunen galeria antolatzeko baimena—hiltzera kondenatutakoak biltzen zituen, gainerako presoengandik bereizteko asmoz, eta garai hartan 190 ere batu zituen— bulego bat, non hiltzera kondenatutako presoei laguntzeko lan izugarria egin baitzuen: zigortuen bulego ezaguna zen, presoei laguntza juridikoa emateko kabinetea —batez ere, errugabetzeko baliabideak tramitatzeko—, eta, hala, preso horietako batzuk fusilatzea saihestu zuen. Arlo horretan egindako lorpenak kuantitatiboki handiak ez izan arren, laguntza psikologiko garrantzitsua izan zen, eta, horri esker, laguntza-sarea ezarri ahal izan zen emakumeen artean eta euren eta familien artean, egoera desesperatu eta ezezagunen aurrean, gehienetan legezko erabateko defentsa-gabeziaren aurrean.

1939ko abenduaren 7an Álvaro Soto Burgos kapitainak prozesatu zuen gerra-kontseiluan matxinadari atxikimendu delituagatik. Heriotza-zigorra jaso zuen. Aida ahizpak Manuel García Morente filosofo eta, orduan, erregimenarekin ondo konpontzen zen abade konbertsoari laguntza eskatu zion. Lagunak ziren Manuel García Morente eta Matilderen neba Rubén Landa Vaz, biak Irakaskuntza Erakunde Libreko (ILE) ikasle eta irakasle izan zirenen laguntzari esker 1918ko ekainaren 18ko heriotza zigorra 'barkatu' eta 30 urteko kartzela ezarri zioten.

Haren espediente penala 1941eko martxoaren 14an dago, eta Palma Mallorcakoan  dago:"Hogeita hamar urtera zigortutako horren epaiaren eta kondena-likidazioaren lekukotza  50.683/39 zenbakiko auzian jaso eta batzen da, eta, jasandako aurreneurrizko espetxealdiaren ordainketarekin, 1969ko irailaren 22an iraungiko da."Kommutazioa oso kasu berezia izan zen, eta penintsulatik kanpo zegoen penal batera eraman behar izan zen. Konmutazioaren ondoren, Matildek laguntza juridikoko lanarekin zigortutakoen galerian jarraitzea eskatu zuen, baina ez zuen lortu. Galeriatik irten ondoren, espetxeko zuzendaritzak debekatu egin zuen bulegoa, eta haren ordez joste-lantegi bat jarri zen.

Palma Mallorkakoa 
1940ko abuztuaren 14an, Palma de Mallorcako emakumeen presondegian sartu zen —Can Saleseko espetxea—, Espainiako gerraosteko emakume-kartzela beldurgarrienetako batean. Masifikazioa eta presoen elikadura eta baldintza penagarriak zituen ezaugarri.

Las Ventas-en bezala, Matilde, unibertsitateko prestakuntza zuen preso bakarra, presoentzako oinarrizko moral-erreferente bihurtu zen berehala, penalean egiten ziren erresistentzia-ekintza apalen buru. Sartu zenetik, etengabeko jazarpena jasan zuen, ez bakarrik antolakuntza-jarduera handiagatik, baita bere berezitasunagatik ere: Matilde Landa emakume kultua zen, argia, presoen artean ondo ikusia eta bataiatu gabea.

Zigor askoren biktima izan zen. 1941eko ekainaren 1ean, espediente penalean hauxe adierazi zen:Zigorra: Diziplina Batzordeak, 1. egunean egindako bilkuran, ama nagusiak [sic] proposatuta, zigortu hori kartzelan sartzea erabaki zuen, eta inkorrejimenduko kartzela batera eramatea eskatu zuen.Isolamendu-gelan ia lau hilabete egon zen; irailaren 20an zigorra kentzea erabaki zen, Merced eguna zela eta.

1942ko irailaren 14an, hil baino hamabi egun lehenago, Espetxeetako Zuzendaritza Nagusiak ofizio bat jaso zuen, Matilde Tenerifeko Santa Cruzeko emakumeen kartzelara eramateko agindua emanez. Zigorra jokaeragatik ezarri zioten. Egun batzuk geroago bertan behera utzi zen lekualdaketa.

Kartzelatik hainbat gutun idatzi zizkion Carmen alabari, Espainiatik ateratzea lortu ondoren, osaba-izebekin Mexikon bizi baitzen. 

Uste sendo, koherente eta jarrera kontsekuenteen ondorioz, espetxeko agintari erlijiosoak, Santa Cruz Ahizpak, bereziki  nahi zuten Landa katoliko egitea, diktadurarako lehen mailako propaganda-egintza izan zitekeen eta. Hala, 1941 urteaz geroztik presio handiak jasan zituen bataioa jasotzeko.  Bárbara Pons katekistaren bidez, Ekintza Katolikoko militanteek Landari egindako presioa oso ankerra izan zen. Presoen bizi-baldintzen hobekuntza truke-txanpon bihurtu zen Matilderen 'kristauketa' lortzeko, Palmako gotzain zen José Miralles Sbertek babestuta.

Bataio publikoa 1942ko irailaren 26rako aurreikusita zegoen, hain zuzen ere, espetxean sartu zenetik hirugarren urteurrena betetzean, Palmako gotzainak eta gobernadore zibila bertan egoteko asmoa zutela.

Heriotza 
1942ko irailaren 26an, larunbata, arratsaldeko seiak igaro ondoren, bataiatzeko ospakizun eguna heldu zenean, 38 urte zituela, espetxeko galeria batetik, ustez, bere buruaz beste egiten saiatu eta hil egin zen. Seguruenik, presioagatik, uharteko espetxe- eta eliza-agintariengandik bataiatzeko jasaten ari zen presioagatik. Haren agoniak ia ordubete iraun zuen, eta denbora hori nahikoa izan zen azkenean 'artikulu mortis-ean' bataioa emanarazteko. 

Udal Epaitegiak luzatutako eta auzi judizialean laburbilduta ziurtatutako heriotza-aktak, 1945eko urriaren 29an, honako hau adierazten zuen: “1942ko irailaren 26an hil zen, 19:25ean, barne-hemorragia baten ondorioz”. Hala ere, espediente penalean honako hau ageri da:Atzo (irailak 26), 19:10ean, kartzelan hil zen ziurtagiri medikoak adierazten duen gaixotasunagatik. Bere gelan 3 lan aurkitu zituzten: Gustavo Adolfo Becquerren poesiak, Teresa Avilakoaren idatziak eta Francisco Quevedoren lanen edizio osoa. Palmako hilerrian lurperatu zuten, Aina Oleza Bestard-en hilobi batean, Mallorcako familia aristokratiko batekoa.

Matilde Landaren auziaren dokumentazioa, 50.683 zenbakiarekin, Madrilgo Kapitaintza Orokorraren artxibo militar batean dago gaur egun.

Aintzatespenak 

 Barricada Nafarroako rock-taldeak, La Tierra esta sorda/ Lurra gor dago (2009) diskoan, Gerra Zibilari eta ondorengo errepresio frankistari buruzko 18 gairekin, horietako bat Matilde Landari eskaini zion. 184 orrialdeko liburuxka ere badu.
 2012ko irailaren 26an, Balear Uharteetako eta Ezker Batuko Alderdi Komunistak omenaldia egin zion Matilde Landari, Palmako hilerriko hilobian, 70. urteurrenean.
 Matilde Landa Kalea Madrilen.
 Matilde Landa Kalea Palma Mallorcan.
 La Ventanilla auzoak eta Tetuan Elkarte Feministak omenaldia.
 Omenaldiak: Mallorcan, Convocatoria Cívica, Badajozen,...

Iruditegia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Badajoztarrak
Espainiako komunistak
Espainiako ateoak
XX. mendeko emakumeak
Espainiako Alderdi Komunistako politikariak
Espainiako politikariak XX. mendean
Diktadura frankistaren errepresioaren biktimak