Diseinu esperimental

Diseinu esperimentala ikerketa esperimental baten barruan eragin baten kausak identifikatu eta kuantifikatzeko aukera ematen duen teknika estatistiko bat da. Diseinu esperimental batean, aldagai bat edo gehiago, kausekin lotuta, nahita manipulatzen dira interesgarri den beste aldagai batean duten eragina neurtzeko. Aurrez zehaztutako konfiantza-mailarekin ustezko kausa-ondorio erlazio baten beharra ezartzeko, diseinu esperimentalak jarraibide batzuk agintzen ditu zein aldagai manipulatu behar diren, zein modutan, zenbat aldiz errepikatu behar den esperimentua eta zer ordenatan.

Diseinu esperimentalak industrian, nekazaritzan, marketinean, medikuntzan, ekologian, portaera zientzietan eta abarretan aplikazioak aurkitzen ditu, azterketa esperimental baten garapenean ezinbesteko fasea osatuz.

Ikuspegi historikoa 
Ronald Fisher diseinu esperimentalaren aitatzat hartzen da XX. mendearen lehen herenean egindako agronomia ikasketetan. Erabileraren aitzindarien zerrendari, Frank Yates, WG Cochran eta GEP Box gehitu behar zaizkio. Diseinu esperimentalaren jatorrizko aplikazio asko nekazaritzari eta biologiari lotuta zeuden, teknika horren terminologiaren zati bat diziplina horietatik baitatoz.

Ehungintzarako aplikazioak 1930eko hamarkadan hasi ziren Ingalaterran, eta Europako eta AEBko kimiko eta manufaktura industriara herritartu eta zabaldu ziren Bigarren Mundu Gerraren ostean. Azpimarratzekoa da elektronika eta erdieroaleen industrian gaur egun duen erabilera.

Zer da diseinu faktoriala? 
Estatistikan, esperimentu faktorial osoa da bere diseinua bi faktore edo gehiagok osatzen duten esperimentua, horietako bakoitza balio edo maila ezberdinekin, zeinen unitate esperimentalek maila horien konbinazio posible guztiak faktore guztietan hartzen dituzten. Esperimentu mota horrek faktore bakoitzak erantzun-aldagaian duen eragina aztertzea ahalbidetzen du, baita faktoreen arteko elkarrekintzek aldagai horretan duten eragina aztertzea ere.

Adibidez, faktore bakoitzean bi faktore eta bi mailarekin, esperimentu faktorial batek guztira lau tratamendu-konbinazio izango lituzke, eta 2×2 diseinu faktoriala deituko litzaioke.

Diseinu faktorial osoko konbinazio-kopurua prozesatzeko handiegia bada, diseinu faktorial zatikatu bat hauta daiteke, non konbinazio posible batzuk baztertzen diren.

Historia 
XIX. mendean, John Bennett Lawes eta Henry J. Gilbert Rothamsted Experimental Station-eko diseinu faktoreak erabili zituzten.1926an, Ronald Fisherrek argudiatu zuen diseinu konplexuak, hala nola diseinu faktorialak, faktore bat aldi berean aztertzea baino eraginkorragoak zirela. Fisherrek idatzi zuen: «Eremuko probei dagokionez, aforismorik ez da hain maiz errepikatzen naturari galdera gutxi egin behar dizkioguna baino edo, hobeto, banaka egitea. Idazlea sinetsita dago ikuspuntu hori guztiz okerra dela». Diseinu faktorial batek hainbat faktoreren eragina eta baita haien arteko elkarrekintzak ere entsegu kopuru berarekin zehaztea ahalbidetzen du, efektuak berakzehaztasun maila berarekin zehaztu behar baitira.

Yatesek ekarpen esanguratsuak egin zituen, bereziki diseinuaren analisian, Yates Analisiak. Faktorial terminoa ez zen inprimatu 1935 baino lehen, Fisherrek The Design of Experiments liburuan erabili zuenean.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Zientzia
 Metodo zientifikoa
 Metodologia
 Hipotesi kontrastea

Kanpo estekak 

Gizarte zientzien metodologia
Kalitatea
Industria ingeniaritza
Estatistika-teoria