Cecilia Pantoja

Mireya Cecilia Ramona Pantoja Levi (Tomé, 1943ko urriaren 21a - Santiago, 2023ko uztailaren 24a), "Cecilia la Incomparable" edo, besterik gabe, "Cecilia", jatorri judutarreko kantautore txiletarra izan zen, 1960ko olatu berriaren ordezkaria. 1965ean Viña del Mar-en Nazioarteko VI. Kantu Jaialdia irabazi zuen. 2016an, Michelle Bachelet Jeriaren gobernuak Errepublikako Musika Nazional Presidentearen saria eman zion.

Aipamena 
Cecilia bakarlari gisa sartu zen Ola Berrian, 1960. urtearen erdialdean, garai hartako gazte-izarrik handienentzat hartu zen, nahiz eta haren estiloak eta errepertorioak ez zioten men egiten mugimenduaren moldeari. Bere belaunaldiko bikoteak Estatu Batuetan arrakasta zuten abestiak bikoiztera mugatzen ziren bitartean, Ceciliak nortasun propioa hartu zuen, musika latindar eta europar tradizioari atxikitako abestien katalogo zabalari esker.

Hainbat musika-estilo landu zituen, besteak beste, boleroa, tango italiarra, mamboa, chachachá eta rock and rolla. Rubén Nouzeilles musika-ekoizleak eta, beraz, Odeón seiluko zuzendari artistikoak bere belaunaldiko musikarien artean bakartzat jo zuen Cecilia. Hortik datorkio bere bigarren long play bakarlariaren izena: La incomparable (1965). Hurrengo hamarkadetan ezagun egin zen izena.

Lehen urteak 
Mireya Cecilia Ramona Pantoja Levi Tomen jaio zen, 1943ko urriaren 21ean, 22:00etan. Fernando Pantoja Rubilar eta Luisa Leviren alaba izan zen. Familiako txikiena izan zen, Marietta eta Fernando neba-arreben ondoren. Giza Zientzietako ikasketak egin zituen Tomeko Lizeoan.

Elkarrizketa batean hauxe esan zuen: «Nire autobiografia idatzi behar banu, esango nuke denek ezagutzen nautela "Cecilia" izen soilez, horrela deitu baitzidaten beti nire senideek eta lagunek».

1950. urtearen amaieran hasi zen kantuan, Los de Tomé laukote melodikoan. Hasieran, González deitura zuten hiru anaiak osatzen zuten laukote melodikoa, eta haien izenak jaoterria omentzen zuen. RCA zigilurako lehen disko singlea eta bakarra grabatu ondoren, 1960ko hamarkadaren hasieran taldea desegin egin zen, eta ahots nagusia bakarka jarri zen, Los Singers izena eman zion ahots-laguntzako talde batekin batera. Haiekin batera, 1962an, Odeon estudioetara iritsi zen bere lehen bakarlari lana grabatzeko. Disko single horrek, bi musika-estilo konbinatzen zituen: tango italiar bat («Uno de tantos») eta rock and roll bat, jatorrizko hizkuntzan interpretatua («I wanna live»).

Bakarlari debuta egin eta bi urte geroago, 1964ko Cecilia ospetsu egin zen, Tango de las rosas (1963), Aleluya eta Baño mar a medianoche bezalako kantu italiarrei esker. 1963 eta 1965 artean, salmenta-zerrenden eta prentsaren eta irratiaren ospearen buru izan zen; haren jarraitzaile fanatikoak pilatu egiten ziren irratietan, antzokietan eta kontzertuak egiten ziren estadioetan. Gainera, bere izena urte haietan Txilek antolatutako musika bira nagusietako batzuen buru izan zen.

Karisma eta polemika zuzenean 

Haren hedapen eszenikoa lotsagabea eta probokatzailea zen, hainbat musika-genero hartzen zituen musika-katalogo batekin, eta horrek sexu-emantzipazioaren sinbolo bihurtu zuen, modalak, konbentzioak eta ohiturak urratzean. Viña del Mar-en 1965eko Nazioarteko VI. Kanta Jaialdian parte hartu zuenean, Como una ola abestiarekin lehiatu zen, eta garaiko edilizio-agintariekin eztabaida gogorra izan zuen, bere takito-musu bereizgarria interpretatu baitzuen, keinu eszenikoa, teknika futbolistikoan oinarritua eta, garai hartan emakume batek exekutatzeko desegokitzat jotzen zena. Muekekin, xelebrekeriekin eta muxu bat edo beste zatitxo batekin erantzun zuen.

Eragin handia izan zuena bere musika- eta arte-estiloan bere lehen musika-produktore eta, Odeón seiluko zuzendari artistiko Rubén Nouzeilles izan zen, baina hark ez zuen Ola Berriaren ustezko erraztasunarekin bat egiten. Bere musika-prestakuntza musikarien produkzioak batzeko bezain zabala zen, hala nola Lucho Gaticarena, Violeta Parra lagunarena eta Los Huotas Quincheros lagunarena. Nouzeillesen sinadura daramaten Zeziliaren grabazioak, azken batean, bere karrerako garrantzitsuenak izan ziren, eta Odeongo oinplanoko zuzendariak, hala nola Luis Barragán eta Valentín Trujillo, konpondu zituzten orkestrazio aberatsak jaso zituzten.

Sintomatikoa da Ceciliaren gainbehera artistikoaren hasiera eta Odeonetik urruntzea bat etortzea. Kezkatzen hasi zen  hamarkadaren bigarren erditik aurrera gazte-idolo berrien eraginez (besteak beste, José Alfredo Fuentese) gero eta ospe galera handiagoa jasaten hasi zelako. 1968an, CBS/Philips zigilura aldatzea erabaki zuen, eta bere karrerari profil helduagoa eta nazioartekoagoa emango zioten gaiak grabatzen hastea. Hala, urte horretatik aurrera eta 1970era arte, bertsio progresiboak proposatu zituen Violeta Parraren («Bizitzari esker») eta Víctor Jararen («Nekazari bati otoitza») abestietarako. Baina, zalantzarik gabe, garai hartako erregistrorik garrantzitsuena "Konpromisoa" izan zen, hiru hamarkada geroago Javierak eta Los Imposiblesek berreskuratu zuten rok-azentuko balada. Bere garaian, ordea, esperimentu estilistiko horren arrakasta ez zen oso ona izan, eta haren emaitzen ondorioz, abeslariak eskura izan zituen bitarteko guztiak probatu zituen.

CBS/Philips-erako LP bat argitaratu ondoren (1970), zorterik gabe saiatu zen Mexikon karrera bat egiten, eta, itzultzean, Unitate Popularraren gobernu garaian, bere diskografia-zigilua sortu zuen, Chia Producciones, zeinarentzat hedapen eskasa izan zuten kutsu malenkoniko eta erromantikoko gai gutxi batzuk grabatu baitzituen. Galdutako gloria berreskuratzeko azken saiakera garrantzitsua izan zen.

Bohemia 
1973ko irailaren 11ko estatu-kolpeak hiriburuko boitetan eta gaueko zentroetan kantatzen harrapatu zuen, eta harrezkero, agertoki haiek beren biziraupen artistikorako babesleku bihurtu ziren. Bere belaunaldiko beste abeslari batzuek ez bezala, Olatu Berriko erregina ohia hedapenerako zirkuitu ofizial eta masiboetatik kanpo geratu zen. Nazio-bohemia deprimituaren lurrazpiko zonetan, Cecilia kultu-irudi gisa baloratzen hasi zen belaunaldi berri baten legendan altxatzen hasi zen.

Horri buruzko lehen seinalea Vicente Ruiz antzerki-zuzendariak ematen du. 1984an Ceciliaren abestiak erabili zituen El Trolley antzokian sortu zuen Hipólito obraren bertsio bat musikalizatzeko. Zer lotura ikusi zuen Vicente Ruizek Ceciliaren eta tragedia grekoaren artean? «Berak —1984ko abenduan, El Merkurio egunkariko Wiken gehigarria aitortu zuen— pertsona itzel bat bezalakoa da, eta, autosuntsiketa baten ondorioz, anonimatuaren iluntasunean desagertu zena. Bere kanta guztiak maitasunezkoak dira, baina ezin da zehaztu. Emakumeak bere burua hil zuen». Hipólitoren muntaketak oso eragin txikia izan zuen arren, Cecilia belaunaldi berrien artean errebalorizatzeko abiapuntua izan zen. 

Ondoren, Olatu Berriko erregina zaharraren kontzertu batzuk egin ziren (horietako bat lepo zegoen Caupolicán Antzokian), Leo García zuzendari artistiko ohiarekin. Gero, Rubén Nouzeillesek formatu digitaleko bi disko konpilatu kaleratu zituen: La incomparable (1995) eta Un día te diré (1997). 100 mila ale baino gehiago saldu ziren, eta haien abestien errotze herrikoia argi geratu zen.

Garai berean estreinatu zen Cecilia, una reina, un mito (Cecilia, erregina bat, mito bat), Ceciliaren bizitzari buruzko antzezlana, alkoholismoaren eta homosexualitatearen gaia ukitzen zuena, bere figurari buruzko mitoa elikatuz. Horretan lagundu zuen baimenik gabeko biografiak, Cecilia, la vida en llamas, Cristobal Peñak idatzia (2002, Planeta). Hilabete egon ondoren, liburua Santiagoko Krimenaren Lehen Epaitegiaren aginduz konfiskatu zuten, auzi penal bat zela eta. Urtebete eta erdi geroago, kasua itxi egin zen, eta auzitegiak ez zuen demandaren funtsari buruzko iritzirik eman, prozedura bertan behera uztea erabaki zelako. Gero, Santiagoko Apelazioen Gorteak berretsi zuen erabakia.

Musika-ibilbidearen zati handi batean, Cecilia Pantoja Levi —bere belaunaldiko kantari guztiak bezala— 1960. urteko musika-ondarea administratzera mugatu zen.

Besteak beste, Mon Laferte eta Denisse Malebrán artistek Ceciliaren eragina jaso dutela adierazi dute.

Diskografia

Estudioko diskoak 

 Cecilia (1964)
 Cecilia, la incomparable (1965)
 Estamos solas, guitarra (1968)
 Gracias a la vida (1970)

Zuzeneko diskoak 

 Cecilia en vivo (2000)
 Cecilia en concierto: Santiago 2006 (2006)
 Mi historia (en vivo) (2021)

Bildumak 

 Cecilia: Sus más grandes éxitos (1980)
 Cecilia: Sus más grandes éxitos II (1982)
 La incomparable (1995)
 Un día te diré (1998)
 Antología 1960-1970 (2002)

Filmografia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Ceciliarekin lotutako artikuluen bilduma El Merkurio egunkarian (Txileko Santiago).
 Goazen Chilenas web guneko biografia (Txileko Santiago).

Txiletarrak
Txileko juduak
Txileko rock abeslariak
Emakume abeslariak
Giza eskubideen urraketen biktimak