Eguesibarrera

Eguesibarrera hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Aranguren, Eguesibar, Elortzibar, Ibargoiti, Itzagaondoa, Lizoainibar, Longida, Untzitibar, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretako berezko euskara. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.

2007ko udazkenean, ez zegoen eguesibarrerazko euskaldun gutxienik, eta, beraz, hizkera hilda da.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago ibar honetako toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Egues (Burlata eta Uharte barne), Elortz (Tebas barne), Aranguren, Ibargoiti, Untziti, Itzagaondoa, Longida eta Lizoain ibarrak, Agoitz, Tebas, Urrotz eta Uharte hiribilduak eta Urraulgoiti ibarreko Aristu, Adoain, Arangozki, Artanga, Aietxu, Elkoatz, Jakoisti, Lareki, Ongotz eta Sastoia herriak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Eguesibarrera azpieuskalkian. Azpieuskalki horretakoak ziren, intentsitate handieneko eremuan, Eguesibarreko Egulbati, Elia, Amokain eta Sagaseta (udalerriko biztanleriaren % 7 osatzen zuten), Lizoainibarreko Beortegi, Laboa eta Leiun (udalerriko biztanleriaren % 15) eta Aristu, Urraulgoitiko herri bakarra, intentsitate handieneko eremuan kokatua (ozta-ozta iristen zela ibar horren % 2ra). Bestalde, Urraulgoitin honetan, Aizkurgi, Arieltz, Eparotz, Ezkanitz, Gindano, Imirizaldu, Irurozki, Larraun, Ozkoidi, Santa Fe, Zabaltza, Zerrenkanobeiti eta Zerrenkanogoiti herriak, ibarreko biztanleriaren % 59 ordezkatzen zutenak, eremu ez euskaldunean zeuden. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 3 200 eguesibarrerazko euskaldun inguru egongo ziren hiru ibarretan.

1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, oso Eguesibarrera hiztun gutxi geratzen ziren. Azpieuskalki horretako leku bakartzat honako hauek aipatzen dira, hirurak Eguesibarrekoak: Egulbati, Sagaseta eta Elkano.

1925-1935 garaian, Aingeru Irigaraik ikerketa zehatzak egin zituen Nafarroa Garaiko hizkuntzaren mugaldean. Garai hartan euskal hiztunak aurkitu zituen herrialdeko herririk hegoaldekoenak adierazten dituzten bere datuekin, Eguesibarrerari zegokion toki bakarra Urraulgoitiko Aristu etxaldea zen, 1930ean 27 biztanle zituena, eta 1940an 17 besterik ez. Gainerakoak ez ziren euskaldunak.

1930eko hamarkadan, Pirinioaurreko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.

Ondorioz, 1970ean jada ez zen horrelako Eguesibarrerazko euskaldunik geratzen.

Kokapena

Ezaugarriak

Ahoskera 

 Bokalismoari dagokionez, oa > ua taldeak ixtera jotzen du batzuetan (da nesakua, ez mutikua)
 Bokalerdiaren kontsonantizazioa dugu u > b kasuan (gau > gaba)
 Monoptongaketak sailean, ai diptongoa > i bihurtu da (jinkuenpaxa)
 Goiko bokalek eragin asimilazioaz mintzatuko gara orain, -a bokala nagusitzen da aitzineko -u eta -i ren ondoren (kulpa, erbia)
 -on bukaera gordetzen da gaztelaniatik datozen -ón bukaturiko erdal maileguetan (kañon, millon)

Morfologia 

 Mugagabe, mugatuari dagokionez, jakina da euskaraz, azken honetan mugatzaileak gero eta gehiago ezartzen direla. Aditzondoak, adjektiboa eta bigarren mailako predikatuak mugagabe edo partitiboarekin adierazten dira mendebal eta erdialdeko hainbat kasutan (i gaixto aiz, gaxto zara)
 Kasu ergatiboari dagokionez, jakina ere bada, euskararen dialektoen artean euskalkiak bi multzotan bereizten dituen isoglosa garrantzitsua badagoela; hau da, alde batetik absolutibo pluralaren eta ergatibo pluralaren arteko ezberdintasuna egiten duten euskalkiek, (-ek) morfema atxikiz ergatibo pluralerako, eta (-ak) absolutibo pluralerako
 Kasu soziatiboan -aki dugu maiz askotan (filaeki, inzensarioaeki)
 Kasu prolatiboan zenbaitetan -tik dugu: ez da markarik agertzen (ni kanpero bainindego)
 Ablatibo bizigabean -taik morfema ohikoa dugu (hortaik hasi da)
 Distributiboan -ra morfema banatzailea agertzen da, -na/-ra-ren balio berberarekin

Hiztegia 
Herri gehienek eguesibarreraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz, nagusiki Urraulen:

 Adoain: Aduañe
 Akirain: Akidain
 Apardoze: Apardoxe edo Aparduese
 Ardatz: Ardanatz
 Ardatz: Ardanatz
 Arieltz: Arieltze
 Arripodas: Ripodase
 Egillor: Ellor
 Elkoatz: Elukatze
 Eparotz: Eparoze
 Erespuru: Aizpurua
 Eskusaga: Eskuxiaga
 Etxague: Etxabe
 Ezkitz: Azkotz
 Geretz: Geretze
 Jakoisti: Sakoixti
 Larraun: Larrañe
 Martsain: Masain
 Nardoze Alduate: Nardoxe Alduate edo Narduese Alduate
 Nardoze Andurra: Nardoxe Andurra edo Narduese Andurra
 Ongotz: Ongoze
 San Vicente: Donebikendi
 Santsoain: Santsuañe
 Sastoia: Sastua
 Tabar: Tabarre
 Zabaltza: Ibarzabaltza
 Zerrenkanobeiti: Serrenkanupe
 Zerrenkanogoiti: Serrenkanugaine
 Zilegieta: Zeligueta

Hiztunak 
Hizkera hori ziurrenik desagertua dago 1970etik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:

Konparaketa 
Hemen agertzen dira bildutako aditz-formak:

Bibliografia 

 "Hegoaldeko Goi-Nafarrera Elortzibarko Aldaera Hiztegia - Nafarroako Euskalkiak" (Aitor Arana, 2009)

Erreferentziak 
 Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Eguesibarrera.

Ikus, gainera 
 Nafarrera
 Hegoaldeko goi-nafarrera
 Sortaldeko nafarrera

Kanpo estekak 

Sortaldeko nafarrera
Hegoaldeko goi nafarrera
Eguesibarko kultura
Lizoainibarko kultura
Agoizko kultura
Longida
Urraulgoiti
Urraulbeiti
Ibargoiti
Untzitibar
Itzagaondoa
Aranguren
Noain Elortzibar