Errensa jainkosari eskainitako aldarea

Errensa jainkosari eskainitako aldarea Larragako herrian aurkitu zuten erromatar garaiko aldarea da. Testuak, ohi bezala latinez egonik ere, eusko-akitanierazko izena duen jainkosa bat aipatzen du, aldarea hari eskainita baitago, Errensa jainkosari, hain zuzen.

Hareharri grisaxkaz egina dago eta zutabe baten harroina osatzeko egokitu zen: burualde biribildua eta zulatua du goialdean; oinarri molduratua eta hautsia eskuinaldean. Ez da aurkitu bere jatorrizko kokagunea. K.o. I. edo II. mendeetan egin zen.

Larragan aurkitu zuten, «Casa Macario»n, 1987ko martxoan eraikitze-lanak egin zirenean, beste kolomen hondar batzuekin batera. Iratxeko monasterioan gordeta egon zen eta Nafarroako Museoaren ardurapean dago. 1989 urtean argitara eman zen L'Année épigraphique aldizkari-katalogoan. Gaur egun, Berbintzanako Eretak museoan erakusgai dago.

Transkripzioa 
Carmen Castillo eta Jesús María Bañalesen irakurketa.

Irakurketa laburdurak osatuz 
D(omitía)• Mater/na•Errens--/ae•pro•l(iberis?) p(oni) i(ussit)/L (ucretia) • Crista• ar(bitratu)/suo•v(otum)•s(olvit)•

Itzulpena 
Domicia Maternak Errensari bere (semeengatik ala askatasunagatik?) hau jartzeko agindua eman zuen. Lucrecia Cristak, bere erabakiz, promesa hori bete zuen.

Inskripzioari buruzko argibideak 
Hitzen artean hiruki itxurako puntuazioa dago.

Testuaren egitura eta idazteko modua ez dira ohikoak: eskaintzailearen izena jainkosaren izenaren aurretik jarri da eta Crista kognomena latin arruntaren aldaera bat izan behar du, izen zuzena, Chresta baita. Aldarea eskaintzen duen emakumeak eta jartzen duenak libertak izan zirela interpretatu dute: Batetatik Crista, Chresta izen grekoaren deformazioa da eta izen grekoak esklaboei eman ohi zitzaien. Bestalde, Domicia izena laburduraz idatzi da, eta azkenik, ez batak ez besteak, ez dute beren aitaren izena aipatzen. Hori dela eta, badirudi jainkosari eskerrak ematen dizkiotela askatasuna (pro libertate) lortu dutelako.

Ez zen aztarnategi batean aurkitu, hau da, bere jatorrizko kokalekua izango zena, baina kontuan izan behar da Larraga Andelos hiri baskoi-erromatarretik gertu dagoela eta, seguruenik hiriaren eremu administratiboa izango ziren lurretan agertu zen.

Identifikazio kodeak bibliografian 
AE 1989, 458 eta HEp 3, 1993, 261

Errensa izenari buruz 
Errensak izenak euskal hizkuntzaren berezitasun fonetiko batzuk erakusten ditu: e- protesikoa hitzeko hasierako r- baten aurrean, eta -nsa amaiera. Silaben banaketa, ordea, beste bat izan daiteke. Lehenik eta behin kontuan izan behar dugu -AE morfema latinaren datiboa (Nori edo Norentzat) marka dela izen femeninoetan, beraz nominatiboa (Nor) Errensa izan daiteke. 

Izenaren esanahia ez dute oraindik adostu. Hitza honela banatzea proposatu da: Erren-sa. -sa, oparotasuna adierazten duen egungo -TZA bezala interpretatu da. Lehen zatiari buruz, erren, erreka hitzarekin edota erein hitzarekin lotu dira, nahiz proposamena bera egin dutenek ez diote sinesgarritasun handirik ematen . 

Bestalde Euskaltzaindiaren hiztegian erren hitzaren bi sinonimo edo esanahia ematen zaizkio: arantza nafarreraz, nahiz eta gutxi erabilia, eta erraina. Labayru hiztegian, bestalde, sinonimo hauek ematen dizkio: arantza, ar, elorri, xixta, berro. 

Luis Mari Zaldua erren hitzaren azken erabilera horiek ere aipatzen ditu, eta gogorarazten du Arantzazuko Ama, elorri batean, arantzen artean agertzen dela legendan. Barandiaranek diola, elorria landare sakratua dela, oinaztarria saihesten omen baitu. Bestalde, filologoak esaten du -SA eta -TZA seguruenik ez daudela lotuta, -TZAren forma zaharra TZAHA izan zela uste baita. Toponimian Errensaren antzekotasunak daude toponimo hauetan: Resa/Arresa, Calahorratik gertu dagoen herri hustua, Burgoseko Resa  lekua (Ressa 864an) eta Arresa Huescan (Arrensa dokumentatua 992an). Dena den, ohartarazten du R-az edo A-z hasten diren toponimo horiek ez dutela zertan Errensa-ren baliokideak izan. Erren osagaia duten beste toponimo daude XIII. mendetik dokumentatuta, Aralarren, Oiartzun-Lesaketan, Zufian, Eraulen, Zaren eta Larunben. Larunbekoa antza gehiena daukana da: Errenza; baina XVIII. mendekoa da dokumentatua agertzen den lehengo aipua.

Oharrak

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Akitaniera
Euskara Antzinaroan
Artefaktu arkeologikoak
Euskararen jatorria eta ahaideak
Euskararen historia
Eusko-akitanierazko izendun idazkunak
Antzinako euskal-akitaniarren erlijioa
Erromatartze garaiko epigrafia Euskal Herrian