Euskal antzerki berria

Euskal antzerki berria Euskal Herrian 1970eko hamarkadatik sortu garatu den mugimendu bizi eta indartsuari esaten zaio. Euskal antzerkigintzak fase historiko desberdinak izan ditu, pastoralen manikeismo tradizionalarekin hasi zen eta azken hamarkadetan nazioarteko ikus-entzunekoen eragin zuzena duten joera hauetaraino heldu da.

Historia 
XX. mendean, Francoren diktadurak euskal kulturari ezarritako errepresioak etenaldi larria ekarri zuen. Frankismoa bukatu aurretik, ordea, Euskal Herrian kultura mugimendu bizi eta indartsua sortu zen antzerki talde amateurren inguruan. Gabriel Aresti izan zen, 1960ko hamarkadan, euskal antzerkiaren berritzaile, gazteen antzerki taldeekin eta antzezleekin zuzeneko harremana zuela. Boterearen arbitrariotasunari eta Euskal Herriko moral tradizionalari aurka eginez, tradizioaren eta abangoardismoaren arteko sintesia egin zuen; herri antzerki iraultzailea egin zuela esan izan da. Xabier Letek dioenez, Arestiren Beste mundukoak eta zoro bat antzezlanarekin hasi zen euskal antzerkigintza berria.

Gaur egun, euskarazko literatura-generoetarik atzenduena dugu antzerkia oraindik, baina mende berriarekin produkzioa ikaragarri hobetu da kantitatez eta kalitatez. Hori ikusteko nahikoa da Donostia Antzerki Sarian azken 2010etik aurkeztu diren obren zerrendari eta antolatzen diren antzerki-jaialdien zerrendari erreparatzea.

2010ean Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea (EHAZE) sortu zen. Antzerkiaren dokumentazioa, formakuntza, sustapena eta komunikazioa lantzen ditu. Hiru urte lehenago Hik Hasi aldizkariaren topaketetan antzerkiaren munduko lagun ugarik egin zuten hausnarketaren ondorioa izan zen. Euskal Herri osoko pertsonak bildu ziren eta Josu Kamara izendatu zuten lehendakari. Idoia Gereñu eta Oskar Aranzabal ere zuzendaritza taldeko kideak dira. Egoitza Azpeitiko Enparan dorretxean du.

Kronologia 

 1973an, Gabriel Arestik Lau teatro arestiar idatzi zuen.
 1977an, Kukubiltxo taldea sortu zen Larrabetzun.
 1980an, Maskarada taldea sortu zuten Bilbon.
 1983an, Marijane Minaberrik antzerki lan batzuk bildu (Joanes Zirtzil, Manexen nahigabeak, Auzitegian, Marikitaren otoitza, Eri haundia eta Abereen eguberri), eta argitara eman zituen Haur antzerkia bilduman.
 1984an, Maskaradak Dario Fo italiarraren lan baten egokitzapenarekin Pistolaren begi zuri-beltzak lan arrakastatsua estreinatu zuten Bilboko Campos Eliseos Antzokian. Modu profesionalean plazaraturiko lehendabiziko euskal antzezlana izan zen.
 1986an, Bernardo Atxagak Henry Bengoa Inventarium amaitu zuen.
 1988an, Maskarada taldeko Mikel Martinez-ek Patrick Süskind idazle alemaniarraren Kontrabaxua monologoa taularatu zuen eta 300 errepresentazio baino gehiago egingo zituen gero. Dario Fo italiarraren lan baten egokitzapenarekin, "Pistolaren begi zuri-beltzak" alegia, Bilboko Campos Eliseos Antzokian estreinatutakoa. Hain zuzen ere, modu profesionalean eta euskaraz egindako lehen antzezlana izan zen. Urte berean Antzerkiola Imaginarioa abangoardiako taldea abiatu zuten Bilbon.
 1991ean Garbi Losada lehenengo aldiz dabil zuzendari moduan. Tanttaka taldearen 'Hansel eta Grettel bezala’ antzezlana taularatu zuen.
 1996an, Tanttakak arrakastaz estreinatu zuen El Florido Pensil, Andrés Sopeñak idatzia eta izen bera duen liburuan oinarritua. Urte hartan bertan, Deabru Beltzak kale-antzerkiko taldea sortu zuten Bilbon.
 2001an, TARTEAN teatroa sortzen da, hiru antzerki zigilu edo izen garrantzitsu batzen duena: EZ DOK HIRU, MARIE de JONGH eta TARTEAN bera.
 2003ko Korrika kulturalak hainbat herritan Koldo Izagirreren pertsonaia xelebrearekin Metxa  antzezlana eskaini zuen. Urte berean Kutsidazu bidea, Ixabel antzezlana mugarri bat izan zen euskarazko antzerkian, ia bi urtez iraun zuen, eta emanaldaik 180 izan ziren.
 Lingua Nabajorum. Euskararen historia txoroa (2014)
 Ez dok hiru. Euskal musikaren benetako istorioa (2017) eta Simplicissimus (2019). antzerki musikalak taularatu ziren.

Antzezlanak 
Euskal antzerki berriari hasiera arrakastatsua eman zioten obrak dira hauek: Pistolaren begi zuri-beltzak, Henry Bengoa Inventarium, Kontrabaxua, Hansel eta Grettel bezala, El Florido Pensil, Metxa,  Kutsidazu bidea, Ixabel...

Beste hauek Donostia Sariko irabazleak izan dira: 7ak bat, Sherezade eta tipularen azalak, Mami Lebrun, Francoren bilobari gutuna, Maitasunaren ostean maitasuna, Arrastoak, Lingua Nabajorum, Publikoari gorroto, Gure bide galduak, Errautsak, Aitarekin bidaian, Juglarea, puta eta eroa, Emakumeak izarapean, Artea, Kaukasiar Kreazko Borobila, Yuri Sam, 1937, John Wayneren laguna, Lotsa Gabe, Ozeanoko pianista.

Lali Miramonek eta Agus Perezek EHAZErako egin zuten ikerketaren arabera 2016 eta 2020 urteen bitartean antzemandako euskarazko estreinaldiak aztertuta, erabilitako hizkuntzari begira, multzo hauek bereiztu zituzten: (arloak ez direla elkarren baztertzaile):

 150 obra euskaraz jatorriz eginak.
 81 obra beste hizkuntza batetik euskaratuak.
 84 obra bi hizkuntzatan egin zirenak.
 11 obra elebidun ziren emanaldi berean (euskaraz eta erdaraz zatiren batean emanaldi berean)

Sortzaileak eta antzezleak

Antzerkigileak

Aktoreak 

Aktore ezagunen artean, antzerkiaren arloan honako hauek aipatzekoak ditugu, besteak beste: Ramon Agirre, Ainhoa Aierbe, Anjel Alkain, Nagore Aranburu, Loli Astoreka, Klara Badiola, Juan José Ballesta, Ramon Barea, Olatz Beobide, Sara Cozar, Kike Diaz de Rada, Karra Elejalde, Antton Etxeberria, Isidoro Fernandez, Manex Fuchs, Ximun Fuchs, Ane Gabarain, Mireia Gabilondo, Aitziber Garmendia, Mikel Garmendia, Miren Gojenola, Asier Hormaza, Iñake Irastorza, Miren Ibarguren, Elena Irureta, Mikel Laskurain, Niko Lizeaga, Ander Lipus, Garbi Losada, Koldo Losada, Álvaro de Luna, Aitor Mazo, Mikel Martinez, Gorka Otxoa, Martxelo Rubio, Paco Sagarzazu, Jose Ramon Soroiz, Patxo Telleria, Oscar Terol, Carlos Sobera, Kandido Uranga...

Antzerki taldeak 
Lali Miramonek eta Agus Perezek EHAZErako egin zuten ikerketaren arabera 2016 eta 2020 urteen bitartean antzemandako konpainiak edo taldeak 127 izan ziren. 121 talde horien datuen arabera konpainia mota izeneko arloan kopuru hauek agertu ziren: arte eszeniko plataforma bat (Artedrama); 2 antzoki ekoizle; 3 kooperatiba; 7 pastoral ; 8 kolektibo; 11 ekoizpen-etxe (= ekoiztetxe); 13 SL, SA, SIeta ‘Profesionala’ (Chimères-en kasuan); 17talde amateur; 18 kultur-elkarte edo elkarte artistiko; 22 autonomo.

Hauek dira hauetako batzuk

Azpiegitura

Sariak 

 Donostia Antzerki Saria

Jaialdiak 

 Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
 Donostiako Antzerki Feria
 Donostiako Kale Antzerki Jaialdia
 Eibarko Antzerki Jardunaldiak
 Erriberriko Antzerki Klasikoaren Jaialdia
 Euskadiko Antzerki Topaketak (Azpeitia)
 Gasteizko Nazioarteko Antzerki Jaialdia
 Gasteizko Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia
 Getxoko Antzerki Jardunaldiak
 Irungo Gazte Antzerkiaren Erakustaldia
 Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdia
 Lizarrako Antzerki Jardunaldiak
 Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia
 Tolosako Nazioarteko Txotxongilo Jaialdia

Erreferentziak

Bibliografia 

 Patri Urkizu (2009): Teatro Vasco. Historia, reseñas y entrevistas, antologia bilingüe, catálogo e ilustraciones, UNED, 2009.
 Patri Urkizu (2000): «El teatro vasco entre la tradición y la modernidad: la década del 60», Euskonews & Media, 76. zenbakia.
 Mari Karmen Gil Fombellida (2005): «Gaurko euskal antzerkiaren aurrekariak eta izaera», Euskonews & Media, 288. zenbakia, 2005-02-11/18.

Ikus, gainera 

 Euskal literatura
 Euskal antzerkigintza
 Donostia Antzerki Saria
 Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
 Zerrenda:2018ko euskarazko antzezlanak
 Zerrenda:2017ko euskarazko antzezlanak

Kanpo estekak 

  Artez Blai webgunea
 Euskal antzerki garaikidea
 Teatro Testuak webgunea
 Nafarroako Antzerki Eskola
 Donostiako Euskal Antzerki Topaketak
  Bilbao Antzerkia Dantza

Euskal antzerkigintza
Euskal Herriko literatura