Mary Jobe Akeley

Mary Lenore Jobe Akeley (Ohio, AEB, 1878ko urtarrilaren 29a - Connecticut, AEB, 1966ko uztailaren 19a) estatubatuar esploratzailea, alpinista eta argazkilaria izan zen. Kanadako Mendi Harritsuetan eta Kongo Belgikarrean espedizioak egin zituen. Historia Naturaleko Amerikako Museoan lan egin zuen, inguru natural errealistetan taxidermitutako animaliekin erakusketak sortuz.  Kontserbazioaren alde lan egin zuen, ehiza-erreserben sorreraren lehen defendatzaileetako bat izan zelarik.  Camp Mystic ere sortu zuen, neskatoentzako aire zabaleko kanpamentu bat.

Biografia

Bizitza goiztiarra 
Akeley 1878ko urtarrilaren 29an jaio zen Mary Lenore Jobe Tappan, Harrison County, Ohion; hiria Tappan lakuaren azpian murgildu zen 1938an. (Zenbait iturri inprimatuk, bere heriotza-ziurtagiria barne, Akeleyren jaiotze-urtea 1888 gisa ematen duten arren, 1880ko zentsuak eta Bryn Mawr College artxiboko erregistroek 1878ko data berresten dute.) Bi gurasoak ingeles jatorrikoak ziren; aita Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibileko beteranoa zen. Jobe Scio Collegera joan zen 1893 eta 1897 bitartean, lizentziatura batekin graduatu zen. Ondoren, Uhrichsvilleko (Ohio) lehen eta bigarren hezkuntzan irakatsi zuen. Bryn Mawr Collegen ikasten jarraitu zuen 1901 eta 1903 artean, Temple Universityn (1902 – 1903) irakasten zuen bitartean. Cortlandeko eskola arruntean (New York) historia eta gizalegea irakatsi zituen, 1903tik 1906ra, eta gero historia irakatsi zuen New Yorkeko Normal Collegen (gero Hunter College), 1906tik 1916ra.   Columbiako Unibertsitateko Historia eta Ingeleseko maisutza lortu zuen 1909an.   

Bryn Mawr-en egon zen bitartean, Jobek espedizio zientifiko batean sartzeko lehen aukera izan zuen, eta Columbia Britainiarreko Selkirk mendietarako espedizio botaniko batean aritu zen. Columbia Britainiarreko mendietara egindako lehen espedizioa izan zen.

Mendizaletasuna 
Jobe mendiko eskalatzailea zen, eta Kanadako Club Alpinoko (ACC) eta Amerikar Club Alpinoko kide zen.  1905etik 1918ra hamar espedizio egin zituen Kanadako Rocallosetara. 1913an, irakaskuntza-lana utzi zuen Hunterren, Skeena ibaiaren eta Paz ibaiaren artean bizi ziren Gitksan eta Carrier indiarrak aztertzeko eta haiei argazkiak ateratzeko espedizio etnografiko bati ekiteko.  Jobek 1913ko uda amaitu, eta ACCren urteko kanpamentuarekin bildu zen. Han, Robson mendiaren ipar-mendebaldera dagoen mendi bati buruzko berria entzun zuen, Samuel Prescott Fay eta Donald 'Curly' Philips kideek ikusi baitzuten. 1914an, Kanadako Rocallosas-era itzuli zen mendiaren bila, eta Philips kontratatu zuen gidari gisa. Une horretan, Jobek "Big Ice Mountain" deitu zion bere patuari, baina haren ondorengo txostenetan Monte Cocinas izena eman zion ("boteretsua" esan nahi duela uste da); mendia Monte Sir Alexander deitu zioten ofizialki 1916an.   Margaret Springate eta Bert Wilkins izan ziren espedizioan Jobe eta Philipsen laguntzaile.

Robson menditik hurbil, Sir Alexander mendira eta menditik egindako bidaiak sei aste hartu zituen oinez eta zaldiz. Aste horietan, oso giza jarduera gutxi ikusi zuten ibilbidean zehar. 1914ko abuztuaren 21ean iritsi ziren gailurrera, eta abuztuaren 25ean iritsi ziren punturik altuenera, itsas mailatik 8.000 bat oinetara (2.400 m) gelditzea, gailurretik oso behera, Jobek uste baitzuen 11.000 oin (3.400 m) eta 12.000 oin (3.700 m) artean zegoela. 400 argazki inguru atera zituen bidaian. Itzultzean, New York Timesek "lehen pertsona zuria eta, seguruenik, lehen gizakia" bezala agurtu zuten, urruneko mendia aztertzeko. Times artikuluak Jobek espedizioan lortutakoa gainditu zuen, eta gutun bat idatzi zion editoreari egun batzuk geroago akatsak zuzentzeko, etxera itzuli ondoren, argitalpen akademiko eta herrikoietan egindako espedizioari buruzko erreportaia.   1915ean, Kanadako gobernuaren batzorde bat hartu zuen Columbia Britainiarreko Fraser ibaia eta Monte Sir Alexander glaziarrak esploratzeko eta kartografiatzeko. Caroline Hinman ACCko kidea gehitu zitzaion; berriro ere Curly Philips kontratatu zuten gidari gisa, baita hainbat langile ere, sukaldari eta zamaontzi gisa. Jobe eta Philips erromantikoki nahasi ziren uda hartan. Espedizioak beste saiakera bat egin zuen Sir Alexander mendira igotzeko, eta gailurretik 30 bat metrora (98 oin) iritsi zen. 

Jobek Rockyetan egindako lanaren omenez, Kanadako Batzorde Geografikoak Sir Alexander mendiaren hego-ekialdeko gailurretako bat izendatu zuen: Jobe mendia (2.271 metro, 7.451 oin) 1925ean.

Camp Mystic 
1914an, Mysticetik (Connecticut) hurbil 45 akre erosi zituen Jobek, eta hantxe sortu zuen Camp Mystic, 8 eta 18 urte bitarteko neskentzako eremua. Normalean,  80 kanpinlari gutxienez egoten ziren edozein unetan, eta batez ere familia aberatsetakoak eta eragin handikoak ziren.  Kanpinlariak, besteak beste, Hawai'ian Abigail Kapiolani Kawani eta Lydia Liliuokalani Kawakoa printzesak, baita Howard Chandler Christy artistaren alabak ere, Abigail Kapiolani Kawice irrati-kirolaria, Ida Bailey Allen idazlea, eta Bergren Sukaldaritzako argitaratzailea egon ziren. Vogue eta St. Nicholas bezalako herri aldizkarietan kanpalekurako iragarkiak agertzen ziren.  1916ko iragarki batek, Scribner aldizkarian, kanpinlariei hitz eman zien esperientzia bizi izango zutela kanpin hauetan: iraupen-kanpina, ibilaldiak ontzian, igeriketa, zaldiketa, dantza, musika, drama eta landa-atletismoa. Jobek 30 metroko ontzia zuen (98 oin), eta Mystic Islandera (gero Ram Island (Connecticut) eramaten zituen kanpinlariak Fishers Island Sound-en. 1921ean, Mystic Islandeko hegoaldeko erdia erosi zuen Jobek, eta, gero, uharteko gainerakoa erosi zuen. Neskei lehen eskuko esperientzia emateaz gain, kanpamentua esploratzaile eta naturalista ospetsuek bisitatu zuten, hala nola VIlhjalmur Stefannson, Herbert Spinden, George Cherrie edo Martin eta Osa Johnson.   1923ko kanpinlarien kuota $375 izan zen.

Kanpamenturako liburuxka batean, Jobek hauxe idatzi zuen:Neskek osasuna, zoriona eta garapen handiena ateetatik kanpo aurkitzen dituzte, eta haien atzean uzten dituzte herri eta hirien artifizialtasunak, mendixka zuhaiztuen eta kostaldearen errealitate alaietarako.Beste batean zera gaineratu zuen:Gaurko neskek askatasuna, osasuna eta zoriona izateko eskubidea dute.Feministatzat edo sufragistatzat jo ez zen arren, sufragio munduarekin "oso solidario" zelakoan daude asko.

Depresio Handiaren ondorioz itxi zen kanpalekua 1930ean. Bera izan zen kanpalekuko zuzendaria beti.

Ezkontza eta Afrikako espedizioak 
1920an, Vilhjalmur Stefansson esploratzaileak Carl Akeley naturalista eta taxidermista aurkeztu zion Joberi. Akeley Delia Akeleyrekin ezkonduta zegoen une horretan, baina Maryk eta Carlek abentura bati ekin zioten. Deliak eta Carlek dibortzio mingotsean amaitu zuten 1923an, eta Jobe Akeleyrekin ezkondu zen 1924ko urriaren 28an, New Yorkeko Arima Guztien Elizan.    Oso sartuta zegoen Historia Naturaleko Museo Amerikarrean Afrikako erakusketa berri baterako laginak biltzeko proiektu batean, eta geroago idatzi zuen Maryk bere lana utzi eta bere Afrikako proiektuari bere denbora eskaintzea espero zuela. "Harrigarria" zela esan zuen arren, hein handi batean bete egin zuen. 1926an, Afrikako bosgarren espedizioan (eta lehenengoan) lagundu zion, espezimenak jasotzeko. Bidaian, Akeley-Eastman-Pomeroy espedizioa izenaz ezaguna, Belgikako Kongoko Mikeno mendian gaixotu eta sukarrez hil zen.   Espedizioa osatu zuen, Kongo belgikarraren zatiak kartografiatuz, baita Kenya eta Tanzania ere, eta landareen laginak bildu zituen, ehunka argazki hartuta. Estatu Batuetara itzultzean, museoak senarraren oinordeko izendatu zuen Afrikako Aretoa garatzeko Aholkulari Berezi, 1938 arte jardun baitzuen. Paper horretan, hitzaldiak eman, idatzi eta aretorako dirua bildu zuen.  Aretoari Carl Akeley izena eman zioten ohoratzeko 1936an.  (Mary Jobe hil ondoren, New York Times aldizkariak oker deklaratu zuen aretoak Mary izena zuela.) 

1926ko espedizioaren helburuaren zati bat  Albert Parc Nationala zelatatzea zen. Espedizioa amaitu ondoren, Akeley Jean Marie Derscheid zoologo belgikarrarekin elkarlanean aritu zen parkeari buruzko txostena osatzeko. Cruz del Caballero, Orden de la Corona, jaso zuen Belgikako erregearengandik egindako ahaleginengatik. 1929-1936az geroztik, Akeley ere Parkea zaintzeko antolatutako nazioarteko batzorde bateko idazkari estatubatuarra izan zen.

Akeley Afrikara itzuli zen 1935ean Transvaal, Hegoaldeko Rhodesia eta Portugalgo Ekialdeko Afrikara, baita Hego Afrikako Kruger Parke Nazionalera ere. Han argazkia atera zien Zulu jendeari eta Swazi jendeari. 1947an itzuli zen berriro, Belgikako koroak eskatuta, Kongoko basa-bizitzaren erreserbak ikuskatzeko eta arriskuan zeuden espezieak filmatzeko.

Argazkilaritza 
Akeleyk 1909an Herschel C. Parker-ek Kanadako Inkesta Topografikorako egindako espedizio batean ekin zion bere argazki-lanari.  Bere lan goiztiarraren emaitzak eskuz egindako diapositibetan gordetzen dira, espedizioei buruzko hitzaldiak ematen zituenean. Bere lan etnografikoak pertsonak eta haien ohiturak erregistratu zituen, zeremonia-objektuak barne. Afrikan egin zuen lana basa-bizitzan eta haren ingurunean oinarritu zen.  1926an Kongora egindako bidaian, Carl senarra Historia Naturaleko Museo Amerikarrerako gorila eszena bat garatzeko prozesuan zegoen. Carl erakusketarako ikerketa osatu aurretik hil zen, hala, Maryk bere erreferentzia-argazkiak erabili zituen berriro sortu nahi zuen leku berezia identifikatzeko, eta eszenako ehunka argazki hartu zituen, bai banakako landare-espezieenak, bai eszenarik handienarenak. Landareen laginak ere jaso zituen.  Kenyako Hannington lakura joateko bidaia ere egin zuen, flamenkoei argazkiak ateratzeko. Argazkiak American Museum of Natural History-ko Akeley African Hall-en erabili ziren.

Akeleyko diapositibetako 2000 baino gehiago 'bizi dira'. Bere argazki-produkzioa Historia Naturaleko Museo Amerikarrean eta Río Mistikoaren Elkarte Historikoan dago.  ΟStarr Crowther biografoak Akeleyren argazkia emakumeentzako garai garrantzitsutzat deskribatzen zuen, eta Akeley "bere buruarentzat konpontzen ari zela victorianismoaren printzipioak astintzeko eta adierazteko modu esanguratsuak aurkitzeko borrokan ari ziren emakume askoren dilema. Akeleyren argazki-estiloa honelaxe deskribatu zuen: "aurreratua... zuzena eta boteretsua", eta "egonkorra eta orekatua", espedizioan aurkitutako pertsonak eta lekuak dokumentatuz.

Egilea eta bizitza publikoa 
Akeleyk maiz hitz egin zuen bere lanari buruz. 1912an, espedizio goiztiarrei buruzko 40 hitzaldi baino gehiago eman zituela jakinarazi dute. 1927an Afrikatik itzuli ondoren, eta bere bizitzaren zati handi batean zehar, Akeleyk kontserbazio-arrazoiengatik lan egin zuen, hitzaldi zabaletan, eta irratian agertu zen. Etxe Zurian bazkaldu zuen Eleanor Roosevelt lehen damarekin, eta Akeleyren kontserbazio- eta hezkuntza-lana nabarmendu zuen Roosevelten egunkari-zutabe sindikatuan, "My Day".  

Akeley izan zen zazpi libururen egilea. Horietako batzuk hil aurretik idatzitako materialak erabiliz egilekide izan zituen senarrarekin hil ondoren. Lehen liburua, Carl Akeley's Africa (1929), Maryk Carl Akeleyk bere bizitza galdu zuen espedizioaren kontakizuna izan zen, Kongoko espedizioan aurkitutako animaliak eta herriak dokumentatuz. Hurrengo urtean, Adventures in the African Jungle (1930) argitaratu zuen, Carl egilekide zela, biek bizirik zeudela egindako plan bati eutsiz. Maryk edo Carlek sinatzen zituzte kapituluak; Maryk Carl-en kapituluak bildu zituen landa-oharretan eta lagunekin lotutako istorioetan. Bere kapituluetan, Kongora egindako bidaiako esperientziak kontatzen dira, espedizioan hil aurretik eta ondoren. Lions, Gorillas, and their Neighbors/ Leoiak, Gorilak eta euren bizilagunak (1932) ere Carl hartzen dute autore gisa, eta haren espedizioa kontatzen dute; historia erabili zuten kontserbazio-mezu bat transmititzeko, eta aurreko 30 urteetan animalia-populazio handiak gutxitu zirela adierazi zuten. Times of London-en liburua berrikusteak ehizaren historia zirraragarria kontatu zuen, baina bere asmoa zientifikoa zela azpimarratu zuen, ez zen emozioen bilaketa bat. Honelaxe idatzi zuen aztertzaileak: "Ehiza mugatu eta adimentsu liteke, plazer handiena eta iraunkorrena izan liteke, bereizketarik gabeko sarraskiak izan beharrean... Afrikako joko handia giza arrazarentzat balio erreala duen zerbait da."

The Wildlife Lives Againen, Akeleyk senar zenaren taxidermista lana kontatzen du, Afrikan egindako espedizioak barne. The New York Times egunkarian egindako berrikuspen batek atentzio berezia ematen du Historia Naturaleko Museo Amerikarrerako gorila erakustaldiaren garapenaren historiari buruz. Bertan, taxidermiaren prozesua eta bizimodu erakusketaren eragina deskribatzen dira. 

Congo Eden (1950) Akeleyk Afrikara egindako azken bidaiaren ondoren argitaratu zen 1947an, eta bidaia horren historia kontatzen du.  Jeannette Eileen Jones historialariak Carl eta Mary Akeleyk Afrikaren "infernal" edo "ilun" iritzi publikoari aurre egiteko egindako kanpainaren zati gisa identifikatzen du liburuaren izenburuaren "Eden".

Heriotza 
Akeleyren osasunak gainbehera egin zuen, Akeleyk aldakako arazoak eta artritisa baitzituen. Bera 1959tik 1966ra ospitaleetatik eta zaharren egoitzetatik sartu eta atera zen. Akeleyk Camp Mystic-eko leku zaharrean bizi izan zituen azken urteak. Afrikako abenturen oroitzapenekin apaindua, eritasuna gorabehera espiritu independentea eta "adimen hutsa" gordetzen ditu. 1966. urtean hil zen garun-isuri batetik, Mystic-eko Mary Elizabeth-en Casa Convaleciente-n, Connecticut.    Baina senar zenarekin mendian erretzeko eta lurperatzeko nahia adierazi zuen. Mikeno Deersville-n lurperatu zuten, Ohion jaio zen lekutik gertu, gurasoen hilerri berean. Hil ondoren, kanpamendu zaharra Bakearen Santutegi bihurtu zen, Mary L. Jobe Akeley Trust & Peace Santuarioren zuzendaritzapean, orain, Denison Pequeña Natur Zentroak mantentzen du. 

Akeleyk bere lanaren erregistro zabala utzi zuen. Bere artikuluak Mary L. Jobe Akeley Bilduman Historia Naturaleko Museo Amerikarrean eta Connecticuteko Eskolan ospatzen dira.

Liburuak 

 Carl Akeleyren Afrika: Akeley-Eastman-Pomeroy espedizio afrikarraren kontakizuna (1929)
 Abenturak Afrikako oihanean (1930)
 Lehoiak, Gorilak eta bere bizilagunak (1932)
 The Swan Song of Old Africa (1932)
 Oihan geldiezina (1936)
 Basamortua berriro bizi da (1940)
 Danbor urrun baten zurrumurrua: Afrikako barnealdearen benetako historia (1946)
 Kongo Eden (1950)

Sariak eta ohoreak 

 Belgikako Alberto erregeak Koroaren Ordenako zalduna Kongon lan egiteko  
 Jobe mendia Kanadako Rocallosetan, Kanadako gobernuak izendatua
 Erdi Aroko ohorezko doktoretza Union College 1930ean
 Ohioko Emakumeen Famaren Aretoan induzitua 1979
 Connecticuteko Emakumeen Famaren Aretoan induzitua, 1994

Kidetasunak 

 Royal Geographic Society, Fellow, 1915
 American Alpine Club
 Alpinoa Kanadako Kluba
 Club Alpino Francés
 Emakume Esploratzaileen Elkartea

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Ohioarrak
Emakume antropologoak
Ameriketako Estatu Batuetako alpinistak
Emakume argazkilariak
Ipar Amerikaren esploratzaileak
Ameriketako Estatu Batuetako esploratzaileak
Ameriketako Estatu Batuetako ekologistak
Ameriketako Estatu Batuetako argazkilariak
Naturalistak
Afrikaren esploratzaileak