Jorge Juan y Santacilia

Jorge Juan y Santacilia (Novelda?/Monforte del Cid?, 1713ko urtarrilaren 5ean - Madril; 1773) zientzialari, itsasgizon eta diplomazialari espainiarra izan zen. Europan Espainiako Jakintsua bezala ezagutua, Acadèmie Royale des Scienceseko eta Royal Societyko partaide izan zen. Zalantzarik gabe, XVIII. mendeko pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen. Bere lan zientifiko eta akademikoez gain, ekintza arriskutsuetan ere aritu zen: Erresuma Batuko espioia izan zen eta erregeordekoen egoera politiko, sozial eta ekonomikoari buruzko txosten sekretua ere egin zuen. Baina Jorge Juan ezagunagoa da Antonio de Ulloa lankidearekin batera egin zuen aurkikuntzagatik, meridiano-arkua eta Lurreko gradu bat neurtzeari buruz. Haren erretratua ezaguna izan da espainiarrentzat urte batzuetan, bere aurpegia hamar mila pezetako billeteetan agertzen baitzen.

Haurtzaroa eta gaztaroa 
Bernardo Juan y Caniciaren eta Violante Santacilia y Soler-en semea, 1713ko urtarrilaren 5ean jaio zen, arratsaldeko ordu bietatik hirurak arte, aitaren etxaldean El Hondón, gaur egun El Fondonet izenez ere ezagutzen dena, Noveldako mugapean. Gaur egun, jaio zeneko III. mendeurrena dela eta, hainbat arrazoibide garatu dira jaiotzaren jatorriaren inguruan. Kontua da ezen, nahiz eta Fondonet jaioterrian jaio, haren bataioa Monfort del Cid-n egin zitzaiola, eta herri hori agertzen dela Jorge Juanen jaioterriaz hitz egiten duen idazki bakarrean, Maltako ordenako sarrera-gutunean, non bere ukabila eta letra agertzen baitira: «Soy natural de Monforte». Hiru urte zituen aitaren umezurtz geratu zenean. Hamabi urte zituela, Malta uhartean onartu eta bidali zuten, San Juan de Jerusalemgo ordena ezagunaren abitua hartzeko, eta, urtebete igaro ondoren, António Manoel de Vilhena maisu handiaren morroi bihurtu zen. 

1729an, Espainiara itzuli eta Guardiamarinen Errege Konpainian sartu zen. Bertan, ikasketa tekniko eta zientifiko modernoak ematen ziren. Laster ikasle nabarmenaren fama hartu zuen, eta ikaskideek Euklidesen ezizenarekin ezagutu zuten. Cádiz ate irekia zen Europa ilustratuan, korronte entziklopedistei eta Amerikarekiko merkataritzari. 21 urterekin, Mediterraneoan hiru urtez nabigatu ondoren, guardiamarina-ikasketak amaitu zituen. Espedizio askotan parte hartu zuen, esate baterako, Napolira lagundu zuen eskuadroian, orduan Karlos infantea, gero Karlos III.a Espainiakoa izango zena, tronuan esertzeko.

Ameriketarako espedizioa 
1734. urtean, Felipe V.ak bere lehengusu Frantziako Luis XV.a erregearen eskaera jaso zuen, Parisko Academie Royale des Sciences delakoaren espedizio bat, Louis Godin-ek, Pierre Bouguer-ek eta La Mari-Condamine-k osatua Espedizioa Peruko erregeorderrira joan zen meridiano-arku bat neurtzera eta Lurreko gradu baten balioa lortzera, Maupertuis-ek Laponian egindako beste neurketa batzuekin alderatzeko.

Felipe V.ak ofizial trebeenetako bi aukeratzeko agindua eman zuen, Frantziako akademikoak lagundutzeko neurketa lan guztietan. Harrigarria bada ere, bi ofizial aukeratu beharrean, bi guardiamarina gazte aukeratu zituzten: Jorge Juan y Santacília eta Antonio de Ulloa. Ikasketak bikain amaitu bazituzten ere, ez zuten hogeita bat eta hemeretzi urte baino gehiago, eta ez zuten graduazio militarrik. Jorge Juan matematikaria izango litzateke eta Antonio de Ulloa naturalista.

Agindutako lanak askotarikoak ziren: bidaiaren eta neurri fisiko eta astronomiko guztien eguneroko osoa eramatea, luzera eta latitude kalkuluak egitea, planoak eta gutunak egitea, portuak eta gotorlekuak deskribatzea, ohiturak aztertzea, botanika eta mineralogia estudioak egitea, eta erregeorderiaren egoera politiko eta sozialari buruzko txosten sekretua egitea, baita Frantziako akademikoen gaineko polizia-kontrola ere, kolonietatik igarotzeak Luis XV.aren ministroen esku geratuko ziren datuak lortzea suposatzen baitzuen.

Meridianoko graduaren neurketa 1736tik 1744ra luzatu zen gainditu behar izan zituzten zailtasun handiengatik. Han, puntu finkoko zaldunak deitzen zitzaien. Jarraitutako sistema triangulazio batzuk ziren, eta seinaleak jarri behar ziren hautatutako puntu edo oinarrietan, bai zelaian bai 5.000 metroko altuerako gailurretan. Quito eta Cuenca hiriek, lehenengoaren hegoaldean hiru gradu gehiago kokaturik, neurketa geometrikoaren edo triangulazioaren muturrak mugatu zituzten; bien artean, mendi paraleloen kate bikoitz batek haiek elkartzen dituen haran handiaren erpina aukeratzea erraztu zuen.

Zenbait egiaztapen egin ondoren, behaketa fisiko horiek astronomikoekin osatu behar ziren; gainera, tresneriak akats larriak zituen, eta, horregatik, kalkuluak behin eta berriz egin behar izan ziren, eta Godínek, Juanek eta Hugot erlojugileak 20 oin luzeko tresna bat eraiki behar izan zuten neurketak errazteko.

Neurketetan frantsesekin parte hartzeaz gain, hiru aldiz eten behar izan zuten lana, eta Quitotik Guayaquilerako bide luzea egin behar izan zuten, Limako erregeordearen aginduz, erregeorderriaren itsas defentsarekin zerikusia zuten arazoak konpontzeko bere kostan eta plazetan, Anson almirante ingelesaren erasoen aurka gotortzeko, eta Belen eta Rosa del Comercio fragatak eraikitzen eta zuzentzen parte hartu zuen.

Lurraren forma eta magnitudea zehatz-mehatz ezagututa, kartografiatu egin zitekeen luzera eta latitudea behar bezala jarrita, eta Jorge Juanek eta Antonio de Ulloak munduko ehun karta modernoetatik berrogei egin zituzten. Juanek 56.767.788 toise ezarri zituen ekuatore-lerroaren ondoko meridiano-graduaren balio gisa, guztien hurbilena zen kalkulu batean. Neurketa unitatea metroa izatera pasatu zen, eta horrela sistema metriko hamartarra, unibertsalki onartua.

Europako Itzulia 
Ontzi desberdinetan itzultzea erabaki zuten, nota eta kalkuluen bikoiztuetako bat helmugara iritsiko zela ziurtatzeko. Jorge Juan Parisa joan zen bere lanari buruzko inpresioak aldatzeko eta hark eta Godinek behaketa astronomikoetan ikusitako zenbait berezitasun kontrastatzeko, eta Marian, Clairaut eta Nicolas-Louis de Lacaille astronomo ospetsuak ezagutu zituen, hainbeste aldiz erabili zituzten formulen egileak. Reaumur ezagutu zuen, termometroaren asmatzailea, eta beste akademiko ospetsu batzuk ere bai, Charles-Marie de La Condamine eta Bourguerrekin batera, bere jardueretara itzulita. Royal Academie des Sciences erakundeko kide gisa bozkatu zuten.

Antonio d'Ulloa Portsmouth ondoan preso hartu zuten, baina komisarioek bere paperetan interesa hartu eta almiranteari jakinarazi ziotenean, Bedfordeko dukeak askatasuna eman zion. Londresen Estatu ministroak, Harringtongo kondeak, Espainiara enbaxadore gisa joan zen eta bere egonaldiaren oroitzapen onak zituena, Martin Folkes Royal Societyko presidentea aurkeztu zion, hark hartu zuen paperen ardura almiranteaz geroztik. Azken honek, haiek aztertu eta haien balio zientifikoa ikusita, gorde eta itzuli egin zituen, ez lehen Ulloari, Stanhopeko kondearekin batera, Royal Societyko kide izatea proposatu gabe. Antonio de Ulloa, meatzaritzari buruzko ikasketetan, platinaz edo platinoaz mintzatu zen lehena, zilarra eta urretik desberdina den mineral gisa.

Madrilera heltzean, Felipe V.a hil zen, eta axolagabe hartu zituzten Armadako bulegoan eta Estatu Idazkaritzan. Armadako jeneralak, Pizarrok, Txileko adiskide zaharrak, Ensenadako markesari aurkeztu zizkion, haietan ikusten baitzuen bere itsas eta armamentu politika garatzeko pertsona idealak, haien balioa aintzat hartuta.

Fernando VI.a Espainiakoak, ongi onartu zuen hautaketa, eta fragata-kapitain izendatu zituen. Memorias secretas txostenaz edo memoria horiek Ekuadorren eraman zituen misioaren zati erreserbatuaren txostenaz interesatu zen, gazte izateko heldutasun eta espiritu liberal harrigarriz idatzitako probintzien estatu politikoa izateko. Bere lana fisika newtondarrean inspiratzen zenez, zenbait arazo izan zituen inkisizioarekin.

1749ko martxoan, Jorge Juan Londresera bidali zuten Mr. Josues izenarekin, zenbait misio sekreturekin, Ensenadako markesak eskatuta. Itsas armadaren erreforma planetarako, ontzigintzari buruzko informazioa behar zuen. Han, gai hauei buruzko informazioa bildu zuen.

Juan eta Ensenadaren arteko gutunak zenbakizko kodean idazten ziren. Industria-espioitzaren jarduera sekretuak ez zuen eragotzi Jorge Juan apirilaren 6an Londresko Royal Societyko kide gisa Ulloa bezala onartzea. 18 hilabeteko buruzagian, Frantziako kostaldetik ihes egin behar izan zuen, marinelez mozorrotuta, baina Espainian 50 ontzi-teknikari eramatea lortu zuen.

Jarduera honek jakintsu ez den alderdi bat erakusten digu. Horrek guztiak frogatzen du lanerako egokitzeko gaitasun sinestezina eta erregeari eta estatuari zerbitzatzeko interesa.

Halaber, 1749. urtean argitaratu zen Espainiaren eta Portugalen, Ulloaren eta Juanen meridianoari buruzko Disertazio historiko eta geografikoa. Egun horretan, zientifikoki ebatzi zen Alexandro VI.ak bi nazioen aurkikuntzetarako barruti gisa adierazi zuen meridianoa zehazteko auzia, eta oraindik ere Tordesillasko Itunetik negoziatzen zen.

1750etik aurrera bere karrera geldiezina izan zen; Ensenadak bere helburuetarako erabilgarria izango zela jakingo luke. XVIII. mendean, itsas garraioa eta itsasontzien defentsa erabakigarriak izan ziren; ontzi onenak zituen herrialdea izango zen nagusi. Espainiaren atzerapenaz jabetuta, ahaleginak punta-puntako sektore horretan egin zituzten. Baina Juanek, ontzigintzako sistema ingelesaren ilusiorik gabe, Londrestik itzultzean, Espainiako plan berri bat asmatu zuen, 1752an erregeak onetsia, departamentu guztietan ezarri zena, Cartagena, Cádiz, Ferrol eta Habanako ontzioletan nagusituz. Armategiak antolatu zituen, Ferrol eta Cartagenan dikeak eraiki zituen, Bryant eta Tournel  eraikitzaileak kontratatuz. Han, lana banatzeko industria-irizpide moderno batekin egiten zen lan; milaka langile banatzen ziren dikeetan, ontzioletan, labeetan, sareen eta olanen fabriketan eta abarretan. Arau horiekin Aquilón eta Oriente bezalako ontziak eraiki ziren.

1752an, erregeak Guardiamarinen Akademiako zuzendari izendatu zuen, erantzukizun handiko kargu, eta Jorge Juanek garaiko ikasketa aurreratuenak ezarri zituen. Cádizko astronomia-behatokia sortu zuen, garai hartako aparatu onenez hornitu zuen, eta behaketak Paris, Berlin eta Londresko akademiekin trukatu zituen.

Cadizen, ikerketa berrietarako aukera eta denbora izan zuen, kalkulu matematikoekin ontzi arin eta azkarrak eraikitzeko modua esperimentatuz, segurtasuna eta erresistentzia galdu gabe. Arau hauek ezarri zituen: ontzia ahalik eta zur eta burdina gutxien erabiliz eraiki behar zela, baina sendo irauteko behar ziren zur eta burdina guztia eduki behar zuela. Era berean, itsasoaren eta haizearen indarra aztertu zuen, erresistentzia desberdinak konparatzeko atoian eramaten zituen nabe-ereduak eraikiz, eta egiaztatu izarrekin haizeak beletan egiten zuen eragina.

Dikeen eraikuntza gainbegiratzeaz eta armategiak antolatzeaz gain, zuhaitzak mozten zituen ontziak eraikitzeko; arazoak konpontzen zituen Almaden eta Linareseko meategietan, Murtziako eta Aragoiko ubideen kanaletan, Santanderko kanoilen fabrikan; oinarriak ezarri zituen Espainiako kartografia moderno baterako, eta Alacanten matematikako katedra bat irekitzeko ere eskatzen zioten. 1754ko ekainean, erregeak Merkataritza eta Moneta Batzar Nagusiko ministro izendatu zuen, txanponetako pisu eta liga batzuk aztertu eta konpontzeko enkargua zuela.

Markesa Granadara erbesteratu zen, kargu guztiak kendu zizkioten, zaindu egin zuten, eta debekatuta zuen bisitak hartzea. Jorge Juanek Cartagenatik abiatu zuen bidaia, bere mahaian eseri eta etxalde motza eskaini zion. Beharbada, Antonio de Ulloak berdin egin zuen, aurretik adostasunik lortu gabe. Haren ospeak mugak gainditzen zuen eta Europa osoan Espainiako jakintsua deitzen zioten.

Denbora horretan, Jordi Joan-ek Cadizen Lagunarteko Literatur Batzarra sortu zuen, ostegunetan bere etxean biltzen zena, non Luis Godín, José Aranda, Gerardo Henay, Diego Porcel, José Infant, Francesc Canivell, José Nájera, Francisco Esglésies, Pere Virgili eta José Carbonell bezalako jakintsuek landutako gai interesgarriak jorratu zituzten etorkizuneko Zientzien Akademia baten enbrioia izan nahi zuenean eta non berak bere behaketak aurkeztu zituen. Hor sortu zen bere Examen marítimo lan handia idazteko ideia, denbora luzez lan egingo zuena eta Madrilen hamalau urte geroago, 1771n, argitaratuko zena. Lan hori itsas eraikuntzaren teoriaren oinarria izango zen, kalkulu matematikoekin idatzitako lehena. Itsasontziaren dinamika, egonkortasuna, olatuen bultzadarekin duen harremana eta dena esperientzian oinarrituta aztertu zituen. Agertu bezain pronto Europa osoan ezagutu eta itzuli zen.

Baina, zoritxarrez, Espainian, Ensenada erori ondoren eta arrazoi politikoengatik, astiro ordezkatu zen Juanek aztertutako eraikuntza-eredua, frantziar ereduarekin, ingelesen gozamen naturalarekin; lasai-lasai ikusi zuten Espainiako ontziak berreskuratzeko planak geldituta geratzen zirela.

Azken urteak 
Jorge Juanek, hil baino lehentxeago, autoritatearekin eta irizpide-independentziarekin, gutun gogor bat idatzi zion Karlos III.a Espainiakoari, hasieratik berak baztertu zuen eredu frantsesaren mende egoteagatik. Galera larriak iragartzen zituen, 32 urte geroago Trafalgarreko Batailan gertatuko zen bezala, Ingalaterrako ontzi arinek, Juanen azterketetan inspiratuta, astun eta vetusta Hispanofrantziako flota astuna eta zaharkitua suntsitu zutenean.

1757an argitaratu zuen bere Compendio de navegación, Akademiako prentsa berean inprimatu zuen ale dotorea, zeinari eskaini baitzion bere ezagutza tipografia, tinta eta paper kontuetan, eta kopia ederrak ateratzen zituena, testu-lan guztiak. 1760an eskuadraburu izendatu zuten. Horrek guztiak bere osasuna okerrera egingo du, Busoteko bainuetxeko behazun koliko batzuetatik atseden hartzeko denbora bilatu beharko du.

1766ko irailean Karlos III.a erregeak Marokoko gortean aparteko enbaxadore izendatu zuen misio politiko zail baterako. Hiru agintalditan, Jorge Juan ezinbestekoa izan zen.

Sei hilabete baino gehiagoko jarduera diplomatikoaren ostean, 19 artikuluko ituna sinatu izanaren misio betearekin itzuli zen. Honetan, Espainiako nahiak puntu askotan ziurtatuta zeuden, misioaren arrakasta gutxitu ez zuten batzuetan izan ezik. Bidaiaren xehetasun eta bitxikeria guztiak eskuz idatzitako egunkari batean jaso zituen.

Madrilera itzuli eta pilatutako esperientziarekin, Estatu idazkariek eta Gaztelako Kontseiluak eskatutako era guztietako gaiak aztertzen aritu zen. Hutsezintzat jota, arazo politiko zailen konponbidean eta azterketan bere iritzia eskatzen zuten. Azkenik, 1770ean Nobleen Errege Seminarioko zuzendaritzarako izendatu zuten, bere azken zerbitzu-postua. Berarekin batera zetorren aginte moralarekin eta antolakuntzarako eta lanerako gaitasunarekin, osasuna larriki huts egiten bazuen ere, curriculumak aldatu zituen, ordenantzak osatu, beharrizanekin bat zetozen irakasleen kopurua handitu eta guztien betetze handiagoa eskatu zuen, eta Errege Seminarioaren egoera hobetu egin zuen.

Jorge Juan 1773ko ekainaren 21ean hil zen, 60 urte eta sei hilabete zituela, eta San Martin elizan lurperatu zuten, San Fernandon (Cadiz).

Jorge Juanen idatziak 

 Compendio de navegación (1757)
 Examen marítimo teórico práctico (1771)
 Estado de la astronomía en Europa (1774)

Antonio d'Ulloaren lankidetzarekin idatzia 

 Plan del camino de Quito al río Esmeraldas, según las observaciones astronómicas de Jorge Juan y Antonio de Ulloa (1736 - 1742) 
 Observaciones astronómicas y físicas hechas en los reinos del Perú (Madril, 1748 )
 Relación histórica del viaje hecho de orden de su Majestad a la América Meridional (Madril, 1748 )
 Disertación histórica y geográfica sobre el meridiano de demarcación entre los dominios de España y Portugal ( 1749 )
 Noticias secretas de América, sobre el estado naval, militar y político del Perú y provincia de Quito (1748, Londresen 1826an argitaratua).  Argitalpena Espainiako Gobernuak debekatu zuen

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Jorge Juan Arxivat Fundazioa  ..
 Jorge Juanen biografia Todo a baborren.
 Fisikari aplikatutako matematikari buruz
 Enciclopèdia Catalana taldea.

Espainiako itsaslariak
Madrilen hildakoak
Royal Societyko kideak