Ama Itsaso

Ama Itsaso euskal mitologiako balizko pertsonaia da, Joseba Aurkenerenaren susmoa oinarri hartuta.

Usteak erdi ustel 
Joseba Aurkenerenaren Euskal Sinesmen Zaharrak liburuan "Euskal Kosmogoniaren oinarrizko ikuskera" aurkeztu zuen. Bere ikuspegitik Euskal kosmogonia Ortziaren (osotasuna bere ustetan) barne indar bikoitiak parekatuko lirateke, dualismo baten antzekotasuna izango luken unibertso baten ikuspegi adierazgarria. Bizia eta herioa, Eki/Eguzkiren kontraria Ilazki/Ilargian daukan bezala Amalurren indar aurkaria Ama Itsaso izan beharko luke bere iritzian.

Aurkereneraren susmoa interesgarria bada ere ez du elezaharretan sustatzen duen idatzirik

Zentzuzkoa litzateke dualismoaren ikuspegitik susmo hau aldarrikatzea baina Aurkenerena ez da ohartzen Amalurren indar aurkaria Ortzia dela, bere gain dagoen zeru sabaia.

Hala eta guztiz ere susmotik hipotesi bat atera genezake zeren Ama Itsaso baten sinesmena egon zezakeela kristautasunaren sinkretismoan aurkitu dezakegu. Maria del Mar edo Santa Marina ugari topa ditzakegu Iberiar Penintsulako kostaldeko herrialdeetan (Europakoetan ere).

Erromatarren itsaso gurgarria

Venus marina 

Adolf Schultenek, XX. Mendearen hasieran, Venus Marina (marinel greko eta erromatarren zaindaria) zaindariari eskainitako tenpluen aztarnak aurkitzeko aukera zegoela espekulatu zuen, gaur egungo itsas adbokazioko elizak eta ermitak dauden tokietan, batez ere gaur egun ospetsuenetan. Santa Marina, Santanderreko Santa Marinaren kasua den bezala, egileak Venus Marina-ren kristautze prozesutzat jotzen baitzuen. Suposizio horren arabera, kanpaina arkeologiko ezberdinak egin zituen Higer lurmuturraren erdialdean dagoen San Telmo ermitaren hondakinak induskatuz, "Venus lurmuturra" bezala identifikatzen baitzuen.

Venus Anadyomene 
Greziako mitologiaren arabera, Afrodita (Venus erromatarra) itsasotik emakume heldu gisa jaio zen eta horrek ere bere birjintasuna etengabe berritu zuen. Jainkosaren ilearen motiboa errepikatzen da maiz. Gaia maiz errepikatzen zen Antzinean, laugarren mendeko eskultura irudikapenean, Akitaniako (Louvre) villa galo-erromatarra, antzinako azken garaian motiboaren etengabeko bideragarritasuna erakusten duena.

Apellesen pintura Koseko Asklepioren tenplurako margotu zuten eta handik Augustok Erromara eraman zuen tributuaren ordainetan,eta Zesarren tenpluan ezarri zen. Neronen garaian, margoaren egoera kaskarra zela eta, Doroteo margolariak egindako kopia batekin ordezkatu zuten. Pliniok, Apellesen margolanik onenak zerrendatuta, "Venus bat itsasotik ateratzen zen, Augusto berantiarrak memoria bedeinkatuari eskainia zuen Zesar bere aitaren [adoptatzailea] ermita ," Anadyomene "deitua. Greziar bertsoak beste lan batzuen antzera, denborak konkistatu baina ospe handirik gabea ".

Venus Anadyomeneren irudia Mendebaldeko Europan bizirik iraun zuen irudi bakarretakoa da, itxura klasikotik aldatu gabea, Antzinatetik Goi Erdi Arora arte. Jean Seznec-ek Venusen bi irudi konstelazioen artean XIV. Mendeko Bézers-eko Breviari d'amor Matfre Ermengau-ren eskuizkribu proventzalak erakusten ditu, eta Venus itsasoan biluzik irudikatzen da: "Agian azken mende paganoetako kulturak Proventzan bizirik iraun zuen beste leku batzuetan baino kontserbadurismo apartekoan ".

Isisen ordezkapena 

Ekialdeko gurtzak Erromatar Inperioan agertu zirenean, Venus Marina-k atzerapen argia izan zuen Isis jainkosari eta zehazki Isis Pelagiaren aldaerari dagokionez, denbora gutxian erromatar nabigatzaileen bikaintasuneko gurtza bihurtu zelarik. Isis Pelagiaren irudia, oro har, kapa batekin eta sistrumarekin (musika instrumentu bat) irudikatzen zen. Bere irudia itsasertzeko tenpluetan eta itsasontzietan gurtzen zen, non jainkotasun apotropaikotzat jotzen zen. Zailtasun garaian itsasontzian zuen presentzia deitu zenean, bere kapa belaz erabiltzen zuela esaten zen, itsasontziaren agintea hartu eta arriskutik libratuz.

Kristautasunaren bilakaera 
Xabier Armendarizek nabarmentzen du kristau mundua iraultzearekin batera, Isis Pelagia eta bere lagun Venus Marina, lehen kristauetako marinel imajinarioan Stella Marisekin identifikatzen amaitzen direla, gero Itsasoko Ama Birjinari erreferentzia egiteko bere deialdi desberdinetan. Bere esanetan saihestezina da zenbait paralelismo finkatzea, Bizkaiko kostaldeko eremuan landa-lana egitean, Plentziako informatzaile batek ziurtatu didanez, “Andra Mari, Andre Mariaren eta Elurretako Andra Mari (sic) Ama Birjinak mantel hezea du. marinelak salbatzeagatik ”. Isis Pelagia balitz bezala, euskal marinelak bere kaparekin babesten ditu.

Kristautasunak, bere sistema teologiko eta mitiko zabalarekin, sinesmen zaharrak desplazatu edo antzinako jainkoen aztarnak gordetzen dituzten adbokazio berrietara aldatu zituen. Baina aldaketa batek itsas munduaren kontzepzioan eragina izango du ordurako egin ez zuen moduan: itsasoa eskaintzekin baretzea komeni zaion jainkoen etxea izatetik, amildegien eta izuaren espazio izatera pasatuko da, judeo-kristautasunak Erdi Aroaren amaiera arte elikatuko duen ideia.

Armarriak

Heraldikak dioena 

Irudi mota hauek naturan ez dauden animalia fantastikoak dira eta mitologia paganoetatik edo poeta eta mestrelen irudimenetik datoz. Horietako bakarra, itsas lamina, itsasoarekin lotura izan dezake. Heraldikan beti aurrealdetik edo profiletik irudikatzen da, emakumearen gorputza eta arrainaren beheko aldea dituela, normalean eskuineko eskuan helduleku obalatua duen ispilua eusten du, ezkerrarekin orrazia iletik pasatzen duen bitartean. Elokuentzia eta sedukzioa sinbolizatzen ditu.

Irudi hau ohikoa da Nafarroako zenbait haranetan, nobleziako biztanle guztien berdintasuna beren etxeetako fatxada nagusian zegoen armarrian itsas lamina janzteko muturreraino iritsi baitzen. Badirudi esklusiboki, hori bai hiru aldiz errepikatuta, 1690az geroztik Idiazabalen eta Itsasondon kokatutako Arraiz-Conderenaren besoetan kokatua, Nafarroako Ultzama ibarreko Arraitzeko Conderena eguzki etxetik zetorrela.

Itsas laminaren izen ezkutua agerian jartzen 
Bitxia dirudi Erdi Aroko sinesmenak kontutan harturik inork armarrian sinbolo horiek agertu nahi izanak. Ispiluan begiratzeak deabruaren ipurdian islatzea bekatu bezalakoa zuten elizgizonek denbora ahietan (ipurdia deabruaren ispilua da, dio elezaharrak). Zer esanik ez orraztearen kontuari buruz, beste lurraldetan ez dakigu baina Euskal Herrian barne Marirekiko oroimena dakar burura.

Bertizeko armarrian ageri diren bi argizagiak ere badute zer esanik ere, Itun zaharreko bi argizagiak Ilargia eta Eguzkia bahit dira.
{{esaera2|14 Jainkoak esan zuen: «Izan bitez argizagiak
zeru-sabaian, eguna eta gaua bereizteko, eta jaiak, egunak eta urteak ezagutarazteko.

15 Izan bitez zeru-sabaian lurrari argi egiteko».

Eta hala izan zen. 16 Jainkoak bi argizagi handi egin zituen: handiena egunaren gain jartzeko eta txikiena gauaren gain. Eta izarrak ere egin zituen.

17 Zeru-sabaian ezarri zituen lurrari argi egiteko, 18 egunaren eta gauaren gain jartzeko, argia eta ilunpea bereizteko. Eta Jainkoak ona zela ikusi zuen. 19 Honela, laugarren eguna burutu zen.
}}
Berez hemen dugu irudiaren zentzua argitu dezaken lehenengo aztarna.

Ispilua eta orrazia argizagien sinboloak dira, hau da ilargia ispilua irudikatuko luke eta orrazia berriz eguzkia, antzinako jakinduri baten ezkutuko itsas gizonen leinua, Ilargian islatzen dan argia eguzkiarena dela eta bertan agertzen den itzala lurrak eragiten duela aspalditik zekiten.

Armarriak XV eta XVI. mendeen artean agertu baziren jakinduria hori ez litzake hain harrigarria izango baina antzinagotik ere zekitenaren aztarna badugu ikusgai.

 Drumdurno, Neskatxaren harria Maiden Stone (Neskatxaren harria) inguruko baserriaren ondoren Drumdurno harria izenaz ere ezaguna, Eskoziako Aberdeenshire hiriko Inverurie inguruan dagoen harri piktoa da, ziurrenik IX. Mendekoa.

Izena tokiko kondairatik eratorria da, harrian higaduraren arrastorik nabarmenena biltzen duena: monumentuaren goiko aldera koska triangeluarra.

 Elezaharra 
Kondairak dioenez, Balquhain Laird-en alabak ezezagun batekin apustua egin zuen, Bennachie gailurrerainoko errepidea eraiki zezakeena baino azkarrago egosi zezakeela. Saria neskatxaren eskua izango litzateke. Hala ere, ezezaguna Deabrua zen eta bidea amaitu eta galdutakoa aldarrikatu zuen. Neskatoa Deabruarengandik ihes egin zuen eta salbatzeko otoitz egin zuen. Kondairak Jainkoak harri bihurtu zuela esanez amaitzen da, baina koska horrek deabruak sorbalda hartu ziola korrika egiten zuen bitartean egin ziola dio.

Ikerlarien esanetan harriko sinboloek piktoen eta kristauen nahasketan oinarrituta, litekeena da harriek piktoengan egindako misiolari bidaietan predikazio gune bat markatzea.

 Ezaugarriak eta interpretazio batzuk 
Harria granito gorrizkoa da, 3,01m-ko altuera du (piktoen monumentu altuenetakoa da, nahiz eta eguraldiaren eraginez hainbat zentimetro galdu diren goialdean). II. Klaseko monumentu piktioa da (kristau aurreko eta kristau aurreko pikto-hitzak konbinatzen ditu), K. a. Mendearen bukaerako edo IX. Mendearen hasieran kokatzen dute bere sorrera.

Mendebaldeko aldeak gurutze eraztuna du "bi arrain munstro" (izurdeak diruditen bi ureko kelpiak) arteko giza irudiaren azpian. Gurutzearen azpian panel karratu bat dago, erdian zelta motako espiral bat duen diskoa duena, giltza-ereduko eraztun batez inguratua, korapiloen patroiak izkinak betetzen dituena. Alderantzian, lau panel daude itxita: zentauro handi bat oso eguraldi iraunkorreko hiru irudiren azpitik (baliteke zentauroak bi txikiagoekin eta txakurrarekin borrokatzeak); "iltze laukizuzena eta Z barraka" ikurra; Piztiaren pikto ikurra, ispilua eta orrazia. Iparraldeko ertz estuan korapilo eredua dago eta hegoaldeko ertzean teklatu eredua. Iparraldeko ertzaren zati bat falta da eta ereduak asko higatuta daude, batez ere mendebaldeko aurpegian.

Ikerleen esanetan giza irudiak eta "arrain munstroak" Jonasen eta Balearen Bibliako istorioa irudika dezakete, balea bikoiztu egiten baita diseinua simetrikoa izan dadin (?).

Gunea Historic Environment Scotland  ardurapean dagoen antzinako monumentu bat da eta une oro irekita dago.

Harri totemiko honi esker ispilua eta orraziaren jakinduria gutxienez IX. mendean ezaguna zela badakigu.

 Bi isatsetako itsaslamina 

XI-XII mendeetan zehar hegazti-sirenak eta arrain-itsas laminak elkarrekin bizi ziren mendebaldeko kristau arte erlijiosoan, lan artistikoaren benetako protagonistetan bihurtuz. Garai horretako itsas laminak gorputza buztan bakarra edo bi buztanarekin ager daitezke, azken hau da irudikatuena. Itsas laminek ez dute normalean iturriek ematen dieten alderdi erakargarria eta ohikoa da isatsak bi eskuekin harrapatzea, kasu batzuetan soilik, esaterako, San Martin de Zillis-eko (Suitza) elizako teilatuan zegoen itsas lamina. txirula jotzen du, beraien kanta goxoa abesten duten musika tresna batez lagunduta. Garai horretan izango da itsas laminek sirenak-hegaztiaren jatorrizko ideia ordezkatu egiten duenean bere itsas izaera itsasoko izakiekin lotuz. Baina Espainiako arte erromanikoan hegazti tipologia duen sirenen mota nabarmena da, agian folklore islamikoko hegazti antropomorfoen eragina dela eta.Baina ziurrenik emakume hegazti hauek zeltiberiarren hildakoekiko sinesmenen ildoa jarraitzen dute, hegaztiak bahit ziran hildakoen arimak eramaten zituztenak.

 Itsasoa beste munduaren erresuma 
Euskal elezaharretan itsasoa pertsonai bat baino eremu bat bezala azaltzen da. Itsasgorrieta'' munduaren mugaren adierazlea da, Eguzkiak ere ez da heltzen haraino bere amarengana doanean dio elezahar batek.

Sineskeriatzat jotzen du elezahar batek kostaldean ikusten diren olatuen artean Itsas-Jaunaren artaldeek dabiltzala sinesteak, sinesmen hori gure arbasoen artean egon zan lekuko.

Antzinako Euskal sinesmenean ura sakratua bada ere indar baikor eta ezkorrak bateratzen dituen osagaia da. Erdi Arokoa dirudien humoreen sineskerien parekoak ere topa ditzakegu iturrian jasotako uretan gar bat edo gurutzearen sinua egitearen ohiturak agerian usten duten bezala.

Urak ere izaki miragarrien etorbidea da (Basiliskoa, Laminak, Zuzidun Txakurra eta bestelakoak...).

Hemen ikusitakoaren ondoren hipotesia Ama Itsaso Amalur izango litzatekeela da. Lurrazaleko biziaren euskarri dan ama uretan urperatu gabe mantentzeko arrain isatsez horniturik egon beharko lukeela itsas gizonen artean hedatu zen sinesmena.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Amalur
 Itsas lamina

Kanpo estekak 
 Joseba Aurkenerena: Itsasoa euskal mundu-ikuskera zaharrean. 

Euskal mitologiako izakiak