Zenbakien izenak

Zenbakien izenak hizkuntzen eboluzioan eta hizkuntza-familietan ordezkapen lexikal gutxienekoa erakusten duten elementu lexikoak dira. Ikerketa baten arabera, Swadesh zerrendan agertzen diren terminoek baino 3.5 eta 20 aldiz gehiago iraun dezakete ordezkapenik gabe zenbakiek. Era berean, mutazio gutxiago izaten dituztela uste da, anbiguitaterik gabeko terminoak izaten direlako. 

Hizkuntza indo-europarretan lekukotasun argiak daude iraupen eta bateratasun horrenak, baina baita hizkuntza bantuetan edo austronesiarretan. Euskaraz, hizkuntza isolatua izanik, ez dago konparatzerik beste hizkuntza batzuekin, baina arrazoi berberagatik euskarazko zenbakien izenak aski originalak direla agerikoa da, maileguetatik aparte egon direlarik, eta eboluzio propioa izan dutelarik. Hala ere, euskarazko zenbakien izenak erlatiboki berriak direla ere uste dute ikerlari batzuek.

Zenbaki-sistemak 

Zenbaki izenak, oro har, zenbaki-sistema bati edo besteri lotuak izaten dira. Euskaraz adibidez, sistema hamartarraren eta sistema hogeitarraren ondoriozko zenbaki izenak dauzkagu: 17 (hamazazpi, 10 + 7), eta 47 (berrogeita zazpi, 2 x 20 + 7).

Ehun arteko zenbakietan, Europako hizkuntzetan sistema hamartarra nagusi da, baina euskarazko hogeitarraren antzekoak badaude, era partzialean frantsesez bezala, adibidez (quatre-vingts 4 x 20). Ehundik gora ere erabili izan da sistema hogeitarra euskaraz inoiz: Joanes Leizarragaren Biblia itzulpenean (1571) seiogei forma ageri da zenbait aldiz (ehun eta hogei, alegia), hogeinaka kontatzearen ondorioaz; eta baita seiogei eta bortz ere bai.

Euskarazko izenak 
Euskaltzaindiak arautu bezala, hauek dira euskarazko zenbaki izenak, 20 artekoak, eta hortik gorakoak taulan idazkera orokorra eta zalantzak argitzeko balio dezaketenak (hirurehun tarteko R batekin, baina seiehun ez).

<div style="overflow:auto">

Biga erabiltzen da Iparraldean, bi zenbatzailea izenordain gisa ari denean. Bortz ekialdeko forma egokitzat hartzen da, baita bere osagarrietan, bost-en ondoan: hamabortz, bortzehun. Hemeretzi forma nagusitzat hartzen da, baina hamazortzi baztertu gabe. - Hirurogei eta laurogei aldaera nagusien ondoan, badira ekialdean hiruretan hogei eta lauretan hogei gisako moldeak ere. Euskalki batzuetan milatik gorako zenbakiak ehunka ere konta daitezke: hamahiru ehun (mila eta hirurehun). Hamabi ehun eta hogeita hamalau (1.234).

Euskal etimologiak 
Euskararen Historia (Eusko Jaurlaritza, 2018) lanean, Joseba Lakarra hizkuntzalariak dio euskal zenbaki izenak beste hizkuntzetan konexiorik ez dutela: mila (1.000) mailegu argiaren behetiko zenbakiez ari da, noski. Hala ere, iberiera zaharraren ikertzaile batzuek hizkuntza hartako idazkietan euskararen lotu daitezkeen numeralak aipatu dituzte. Batetik zortzirainoko paralelismo zerrenda hau proposatu da: ban, bi(n), (k)ilu(n), lau(r), bors(te), śei, sisbi, sorse; eta gainera abaŕ (hamar) eta oŕkei (hogei).

Iberiar paralelismo horiek arbuiatzen ditu Lakarrak, eta aldiz dio euskal erro propioekin azal daitezkeela euskarazko zenbaki izenak. Etimologia horietan, eskuen bidezko kontaketa zeinuen bidez azaltzen dira bitik zortzirainoko zenbakiak, eta bost zenbakiaren multiploak: 5, 10, 15, 20.

Lakarrak proposatzen du lau eri erakutsiz egindako keinuekin azal daitekeen kontaketa sistema bat lehen zenbakientzat, erpurua geldi edo seinalatzeko edukirik: 1etik 4ra konta zitekeen horrela, erakuslea izanik lehena, hatz luzea 2.a, nagia 3.a eta txikia 4.a. Keinu hauetarik etimologikoki eratortzen ahal dira autorearen arabera, bi, hiru eta lau zenbakien izena (bat-ek beste azalpen bat beharko luke), honela:

 2. *GON-I > GOI > GWI > BI, non *GON-I protoeuskarakoak garaia edo goikoa adierazten duen, eta esku zeinuaren hurrenkeran, hatz erakuslea da garaiena hain zuzen.
 3. *HER-(B)UR (protoeuskaran eri labur) > HERUR > HIRUR > HIRU.

 4. *LA-BUR (protoeuskaran, laburraren ondokoa, edo laburrena) > LAUR > LAU.
Goiko azalpen horietan nolabaiteko kontraesana dirudi erdiko eria izatea laburra, eta eri txikia, are laburragoa dena izatez, laburraren ondokoa. Hain zuzen, lehenago Lakarrak berak eta ondoren EHHEak, labur adiera ematen diote 4-ren etimologiari, eta Lakarrak *her-ur hitzaren amaiera laur-en kutsaduraz ere azal daitekeela esaten du (ohikoa da elkarren ondoko zenbakien arteko kutsadura: hemeretzi-tik hemezortzira eta, herri batzuetan, hemezazpi-raino bezala); izan ere, *her soila da hiru zenbakiaren izena heren hitzean.

5 zenbakiaren azalpenerako, berriz: Ukabilaren zeinua egitetik, *BOR (protoeuskaran, biribila) > BORTZ > BOST ondorioztatuko litzateke,

Hona azalpenak, seitik zortzira bitartekoak:

Bosten multiplo oinarrizkoek azalpen hau lukete halaber:

Goiko zeinu-bidezko etimologietatik kanpo leudeke zenbaki hauen azalpenak, guztiak nolanahi ere, euskarazko erro propioekin azalduak:

 1, Bat: Bada aditz formatik azaldua, ba dena, ezerezarekin kontrastean.
 9, Bederatzi: *BAT-E-RA-DON-TZ-I > BAT-ERANTZI (Bat kendu, alegia) > BEDERATZI. Ohikoa formula da hau zenbait hizkuntzatan, 10etik abiatuta 9aren izena kenkezta osatzekoa. EHHEak, aldiz, bederatzu formari lehentasuna emanez (Zuberoa eta Erronkarikoa, baina Erdi Aroko mendebalderagoko toponimian dokumentatua), *bad-e-ra-tzu aukera aipatzen du, "(hamarretik) batera-tsu".
 11, Hamaika: Tartean *HAMAR-BAD-E-KA delarik, bat-aren presentziarekin.
 100, ehun. *EHON > EHUN, non ehun/oihal hitzaren alor semantikotik letorkeen paralelismoa, ASKO esanahiagatik, "oihal bateko hariak bezala".

Hizkuntza indoeuroparrak 
Euskararen eta bere inguruko hizkuntza indoeuroparren zenbaki oinarrizkoen konparazioak agerian uzten du hizkuntza indoeuroparretan batasun handia dagoela zenbaki izenetan, eta euskarazkoak guztiz direla desberdinak.

Hizkuntza indoeuroparren zenbakien bateratasuna oso handia da bere esparru geografiko osoan, eta antzinatasunagatik nabarmena da. Taula honetan Indiako ekialdean hitz egiten Odia hizkuntzako zenbakiak konpara daitezke latinezkoekin:

Goiko taulak are bateratasun handiagoa erakusten du zenbaki ordinalen kasuan. Latinetik aldaketa gutxiagorekin igaro dira horiek hizkuntza erromantzeetan, eta Odia hizkuntzan ere antzinako sanskritotik zuzenago datoz.

Hizkuntza austronesiarrak
Munduan hedapen geografiko zabalenetakoa eta hizkuntza kopuruan anitzetakoa duen hizkuntza taldea austronesiarra da. 

Mapak erakusten du nola Taiwango jatorri posibletik zabaldu zen erdigune batean Asiako hego-ekialdeko uharteetan, hortik zabalkundea eginez Madagaskarreraino mendebalderantz (malagasiera), eta Ozeaniako uharteetan ekialderantz. Hala ere, zenbakien izenetan bateratasun handia ikusten da hizkuntza taldean. Salbuespena nabarmena da txamorroera, non kolonizatzaile espainiarren eraginez kontaketa sistema guztiz aldatu zen.

Bantu hizkuntzak
Niger-Congo hizkuntza taldearen azpimultzo bat dira bantu hizkuntzak, bateratasun handia erakusten dutenak Afrikako erdialde eta hegoalde osoan zehar, zabalkunde nahiko berri baten aztarna dela uste dena.

Txinerazko zenbakiak eta beren eragina 
Asiako ekialdeko hizkuntza batzuetan, txineraz erabiltzen diren zenbakien izenak erabiltzen dira, mailegu kulturalak, baina aldi berean jatorrizko izen-multzo paraleloak erabiltzen dira. Hauxe da kasua vietnamera, koreera eta japonierarekin, kulturazko hiru hizkuntza familia-harremanik gabe txinerarekin.

Hiru kasuetan, txinerazko idazkera moldeen zabalkundetik gertatu da mailegatzea, eta finkatu diren formak egungo txinera mandarinera ofizialarekin baino, iraganeko txinerazko moldeekin dute zerikusia.

Honako taula honek erakusten du, ezkerretik eskuinerantza, nola erabiltzen diren zenbaki-izen bikoitz hauek, koreeraz, japonieraz eta vietnameraz.

Japonieraz, adibidez, kanji karaktereek (txineran jatorria durenak) irakurketa bikoitza dute 1etik 10era, modu sinitikoa bata (txineratik datorrena), eta jatorrizkoa bestea. Esate baterako, 三 san era sinitikoan, eta mittsu japoniar natiboan. Sistema natiboa bakarrik erabiltzen da 10 arte, eta gauza batzuk kontatzeko orduan ez da erabiltzen (dirua, denbora, pertsonak). Sistema sinitikoa beraz nagusitu egin da japonieraz.

Vietnameraz, ordea, sistema natiboa da gehien erabiltzen dena, kontaketa arruntetan zein matematiketan. Sistema sinitikoa txineratik eratorritako esamoldeetan gorde da, gutxi gora-behera bi- edo tri- aurrizki klasikoak Europako hizkuntzetan erabiltzen diren bezala.

Koreeraz tarteko oreka bat dago sistema sinitikoaren eta natiboaren artean. Oro har, ehun arte sistema natiboa da nagusi, eta hortik gora sinitikoa. Kontaketan, ohitura banaketa bat dago, eta sistema natiboan kontatzen dira, adibidez, pertsonak, objektuak oro har eta adina. Sistema sinitikoa aldiz ikusten da datetan, diruan, helbide eta telefono zenbakietan.

Hizkuntza kartveliarrak
Georgierak eta bere ahaideek Hego Kaukasoan osatzen duten multzoa da hizkuntza hauena:

Erreferentziak

Bibliografia 

 Gorrotxategi (ed.) et al (2018). Euskararen Historia (Eusko Jaurlaritza).

Kanpo estekak 

Lexikoa
Zenbakiak