Akrilonitrilo

Akrilonitriloa CH2CHCN formula duen konposatu organikoa da. Likido lurrunkor koloregabea da, baina lagin komertzialak horiak izan daitezke ezpurutasunengatik. Baratxuri- edo tipula-usaina du. Egitura molekularrari dagokionez, nitrilo bati lotutako binilo talde bat du. Poliakrilonitriloa bezalako plastiko erabilgarriak egiteko monomero garrantzitsua da. Erreaktiboa eta toxikoa da dosi txikietan. Charles Moureu (1863-1929) kimikari frantsesak lehen aldiz sintetizatu zuen akrilonitriloa 1893an.

Naturan 
Akrilonitriloa ez da berez sortzen Lurraren atmosferan. Hala ere, leku industrialetan 0,11 ppm-rainoko kontzentrazioan ager daiteke. Astebete irauten du atmosferan degradatu baino lehen. Oxigenoarekin eta hidroxilo erradikalarekin erreakzionatzean deskonposatu egiten da, formil zianuroa eta formaldehidoa sortzeko. Akrilonitriloa kaltegarria da uretako bizitzarako.

Titanen, Saturnoren satelitean, akrilonitriloa detektatu da. Ordenagailu bidezko simulazioek iradokitzen dutenez, Titanen dauden kondizioek eraman lezaketela akrilonitriloa eratzera Lurreko zelula-mintzen eta besikulen moduko egiturak.

Produkzioa 
Akrilonitriloa propilenoaren amoxidazio katalitikoaren bidez prestatzen da. 2002an, munduko ekoizpen-ahalmena urteko 5 milioi tonakoa zela kalkulatu zen. Azetonitriloa eta hidrogeno zianuroa erreakzioarenazpiproduktu garrantzitsuak dira eta saltzeko berreskuratzen dira. Izan ere, 2008-2009ko azetonitriloaren eskaintza-eskasiaren arrazoia akrilonitrilo-eskaera gutxitzeagatik gertatu zen.

Propilenoa, amoniakoa eta airea (oxidatzailea) ohantze fluidizatuko erreaktore batetik pasarazten dira non katalizatzaillea 400–510 °C-tan eta 50–200 Kpa-tan dagoen.

2CH3−CH=CH2 + 2 NH3 + 3 O2 → 2 CH2=CH–C≡N + 6 H2O

Erreaktiboak behin bakarrik igarotzen dira erreaktoretik eta, ondoren, azido sulfuriko urtsutan itzaltzen dira. Uretan disolbatzen ez diren gehiegizko propilenoa, karbono monoxidoa, karbono dioxidoa eta nitrogenoa zuzenean atmosferara isurtzen dira edo erraustu egiten dira. Ur-disoluzioak akrilonitriloa, azetonitriloa, azido zianhidrikoa eta amonio sulfatoa izaten ditu. Zutabe batean ura kentzen da eta akrilonitriloa eta azetonitriloa destilazio bidez bereizten dira.

Kimika berdeko zenbait bide garatzen ari dira akrilonitriloa lehengai berriztagarrietatik sintetizatzeko, hala nola biomasa lignozelulosikotik, glizerinatik (biodieselaren ekoizpenetik lortutakoa) edo azido glutamikotik.

Erabilera 
Akrilonitriloa monomero gisa erabiltzen da nagusiki poliakrilonitriloa homopolimeroa edo zenbait kopolimero garrantzitsu prestatzeko, hala nola estireno-akrilonitriloa (SAN), akrilonitrilo-butadieno-estirenoa (ABS), akrilonitrilo-estireno akrilatoa (ASA) eta beste kautxu sintetiko batzuk, hala nola nitrilo kautxua (NBR). Akrilonitriloaren hidrodimerizazioak adiponitriloa sortzen du nylon batzuen sintesian erabiltzen dena:

Akrilonitriloa eta haren deribatuak, hala nola 2-kloroakrilonitriloa dienozaleak dira Diels-Alder erreakzioetan. Akrilonitriloa ere aitzindari da akrilamidaren eta azido akrilikoaren fabrikazio industrialean.

Toxikotasuna 
Azkar lurruntzen da giro-tenperaturan (20 °C) kontzentrazio arriskutsuak sortuaz; azala narritatzea, arnas narritadura eta begiak narritatzea dira esposizio horren berehalako ondorioak. Gizakien esposizio-bideetan, besteak beste, emisioak, automobilen ihes-gasak eta zigarro-kea sartzen dira, eta horiek gizakiari erraz eragin dieziokete arnastu edo erretzen badu. Ukitzeak ere arazoak sorraraz dizake. Behin eta berriz ukitzeak azala sentsibilizatzea dakar, eta nerbio-sistema zentralari eta gibelari kalte egin diezaieke.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Binilodun konposatuak
Fumigatzaileak
Airearen kutsatzaile arriskutsuak
IARC 2B taldeko kartzinogenoak
Monomeroak
Nitrilo konjokatuak
Lehengai kimikoak
Nitriloak
IARCren 2B taldeko kartzinogenoak