Josefa Ortiz de Domínguez

María Josefa Crescencia Ortiz Girón, "Josefa Ortiz de Domínguez" izenaz ezagunagoa (Morelia, Mexiko, 1768ko irailaren 8a - Mexiko Hiria, 1829ko martxoaren 2a) matxinatua Mexikoko Independentzian, Querétaroko konspirazioko lehen partaideetako bat, eta Dolores Hidalgoko borrokaren hasierarako funtsezko pieza. Querétaroko korrejidore zen Miguel Dominguezen emaztea izan zen, eta, ondorioa, Corregidora izenaz ezagutzen da.

Biografía 

Gurasoak José Ortiz, Los Morados erregimentuko kapitaina eta Manuela Téllez-Girón eta Calderón izan ziren, Espainiako familia noble batekoak. Valladoliden jaio zen, gaur egungo Morelian.

Aitak bizia galdu zuen batailan, Josefa neskato bat besterik ez zenean, eta ama handik gutxira hil zen. Hala, ahizpa zaharrenak, María Sotero Ortizek, lagundu zion Josefari  Mexiko Hiriko Vizcainas ikastetxe entzutetsuan sartzen.  Behin, Kolegioa apaindu egin zuten zenbait funtzionarioren bisita jasotzeko, horien artean, Miguel Domínguez aurkitzen zen, Josefaz maitemindu  eta neska gaztea bisitatzeko baimena eskatu zuen. Handik laster, senar-emaztegai egin ziren, eta 1791ko urtarrilaren 23an Mexiko Hiriko Sagrario Metropolitanoan ezkondu ziren. 1802an, Nueva Españako erregeorde Félix Berenguer de Marquinak Miguel Domínguez  Querétaroko Santiago hiriko korrejidkargura sustatu zuen.

Josefa andrea kreola zen, eta gachupinek komunitate horretan jasandako gehiegikeriarekin identifikatzen zen, penintsulan jaiotako espainiarrei deitzen zieten bezala. Kreolak bigarren klaseko hiritartzat hartzen zituen erregimen kolonialak, Espainia Berrian (kolonia batean) jaio zelako eta ez metropolian. Horregatik, birreinatoaren administrazio publikoan bigarren mailako postuetara baztertzen zituzten. Gertaera horrek atsekabe handia sortu zuen urteen joanarekin, eta kreolak literatura-taldeetan antolatzen hasi ziren, Eliza Katolikoak debekatutako Ilustrazioaren ideiak zabaltzeko. Josefa andrea elkarte horietako batean sartu zen eta senarra ere konbentzitu zuen integratu eta denbora gutxira. Miguel Domínguezek, Josefa andrearen senarrak, geroago zenbait akats estrategiko egingo zituen konspiratzaileen plangintzari dagokionez.

1810eko urriaren lehenean matxinatuak armetan altxatzeko prest zeuden. Irailaren 13an, ordea, infiltratu batek harrapatu zituen, eta agintariei Querétaroko literatura-taldearen jardueren berri eman zien. Miguel Domínguez korrejidoreak katxeo bat gidatu behar izan zuen hiriko etxeetan, matxinatuen liderrak harrapatzeko. Hura babesteko, giltzapean sartu zuen emaztea gela batean. Aurrekoa gorabehera, Josefa Ortiz de Domínguezek Dolores Hidalgoko apaiza ohartarazi ahal izan zuen; Juan Aldama eta Ignacio Aldama, bere zapata bat lurraren kontra joaraziz, Ignacio Pérez alkateak deia entzun zuen, eta, haren agindupean, Dolores Hidalgo herriko apaizari ohartarazi zion konspirazioa aurkitua izan zela.Horregatik, erretoreak herria armetan altxatzera deitu zuen 1810eko irailaren 16ko goizaldean, mezatan, eta Mexikoko Independentziaren aldeko gerra hasi zen.

Alejandro Villaseñor historialariaren arabera, Biografía de los héroes y caudillos de la independiente liburuan, Julián Villagránek Mexikora itzuli zen Collado oidorea atxilotu zuen, konspiratzaileei kausa eman ondoren. Presoen artean Josefa andrea zegoen, Julián Villagranek eta erregeak hitzartutakoa betez aske geratu zena. Behin aske utzita, Josefa andreak matxinatuei laguntzen jarraitu zuen, senarraren ahuleziak gorabehera, dirua eta informazioa bidaltzen, eta beste batzuk auziarekin bat egiteko konbentzitzeko aukera galdu gabe. Mexiko Hirian hil zen 1829ko martxoaren 2an, pleuresia baten ondorioz. Independentzia-gerra hasi aurreko gertaeren garapenean izandako eraginagatik eta, batez ere, gesta honen hasiera eragin zuen funtsezko pertsonaia izateagatik, Mexikoko aberriaren amatzat hartu izan da. Gaur egun, haren gorpuzkiak Queretaroko Santiago hiriko Queretanos Ilustres izeneko panteoian daude.

Legatua 

Josefa Ortiz de Domínguez heroi nazionala da, Benemérita de la Patria eta Mexikoko fundatzailea. Haren izena urrezko letrekin ageri da San Lazaroren Legegintza Jauregiko Ohorezko Horman, bai eta Independentziaren Monumentuan ere, beste heroi batzuekin batera; haren irudia billeteetan eta txanponetan agertu da.

Oroimena ohoratzen duten bi estatua daude: bata Santo Domingo plazan, Mexiko Hirian, eta bestea Korrejidore plazan,  Querétaroko Santiagon. Mexikon zehar, hainbat eskola, kale eta ospitalek dute  "Corregidora" izena.

Santiago de Querétaro estadioak ere izen hori du.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Josefa Ortizen biografia
 Josefa Ortizen jaiotza agiria

Mexikoko Independentziaren matxinatuak
Erreferentzia behar duten adierazpenak dauzkaten artikuluak
Emakume aktibistak