Mary Osborne

Mary Osborne (1921ko uztailaren 17a - 1992-ko martxoaren 4a) jazzeko gitarrista, abeslari eta gitarra fabrikatzaile estatubatuarra izan zen. Gitarra elektrikoa profesionalki jo zuen lehen emakumea izan zen. 40ko eta 1950eko hamarkadetako jazzean eragin nabarmena izan zuen, baita 1940ko hamarkadako swing-arotik bop-erako trantsizioan ere. Zale askorentzat, swing estiloari esker, R&B eta rock and rollaren lehen arkitektoa izan zen.

Lehen urteak eta eraginak 
Osborne Minot-en jaio zen, Ipar Dakotan, eta hamaika seme-alaben hamargarrena izan zen. Bere gurasoek musikarako joera zuten: amak gitarra jotzen zuen eta aitak biolina, lantegi txiki batean fabrikatzeaz gain, beren negozioa bizartegia bazen ere, bertako musikarien topalekua zen. Handik  era guztietako musika-tresnak pasatzen ziren eta Mary txikiak jo zezan etxera eramaten zizkioten. Horrek musika-hezkuntza eklektikoa eman zion. Gurasoek bultzatuta, lau urte zituela kantatzen, klakea dantzatzen, ukelelea, banjoa, pianoa jotzen eta biolina jotzen ikasi zuen. Bederatzi urte zituela, aitak gitarra bat oparitu zion Eguberrietan, eta txundituta geratu  zen, Guitar Player aldizkarirako 1974an egindako elkarrizketa batean adierazi zuenez: Hamar urte zituela, banjoa jo zuen aitaren bandan, eta kantuan, klakean eta biolinean, kontrabaxuan eta gitarran aditu bihurtu zen, baina azken hori zen gehien liluratzen zuen musika-tresna, eta laster bihurtu zen interprete trebatua, Bismarck eta Ipar  Dakotako neska hirukotearekin birak egiten hasteko. Ordurako hamabi urte zituen, baina, berez, country musika egiten zuen, gitarra akonpainamendu-tresna gisa erabiliz, kantatzen zuen bitartean, eta biolinarekin txandakatzen zuen. Artean ez zuen jazz hitza entzun, nahiz eta bere etxean irratiz entzun Red Norvo bibrafonista eta Mildred Bailey abeslaria, zuzenean, Chicagoko Blackhawk jatetxetik, "entzun nituen lehen jazz-musikariak". Hamazazpi urte zituela, Mary Osborne musika-genero horren zale bihurtu zen, eta jo zuen lehen jazz-gitarra Django Reinhardtena izan zen, nahiz eta Eddie Lang eta Dick McDonough gitarristen interpretazioek ere liluratu zuten.

1938an, Osborneren bizitza eta bere jotzeko modua asko aldatu ziren. Bere lagun musikariek Bismarcken The Dome izeneko klub batetik pasatzera animatu zuten, Alphonso Trent piano-jolearen Septetoa entzuteko. Banda horretan zegoen Charlie Christian gitarrista, harentzat guztiz berria zen musika-tresna bat jotzen zuena: gitarra elektrikoa. Klubean sartu zenean, Osbornek pentsatu zuen entzuten ari zen soinua saxo tenore batena zela; gitarrista bakarlari bati ez zion inoiz entzun melodia nagusia jotzen Christianek egiten zuen bezala: "Ezagutzen nuen gitarra elektriko bakarra hawaiiarra zen", esan zuen. "Nik garai hartako jazz-gitarrista guztiak entzuten nituen, baina guztiek jotzen zuten akustikoan. Baina han zegoen Charlie Christian 'St. Django Reinhardten 'Louis Blues', nota onekoa, baina gitarra elektriko batekin. Inoiz entzun ez zuen gauzarik harrigarriena izan zen".

Emanaldia amaitu zuenean, Christianekin hitz egin zuen ukitu zuen gaiaren bertsioaz. Txundituta geratu zen neskak buruz konposizioaren akordeak bazekizkielako eta Django Reinhardten zalea zela ikusi zuenean. Berarekin joatera gonbidatu zuen, eta aholku eta ideia batzuk emateko bezain eskuzabala izan zen, Osbornek Down Beat aldizkarirako 1951ko elkarrizketa batean gogoratuko lukeen bezala. 

Gau hartatik aurrera, elkarrizketa labur hori inflexio-puntu bat izan zen bere bizitza profesionalean, musikari gisa: Charlie Christian, jazzeko gitarra modernoaren aita fundatzaile gisa onartua, Osborneren idolo eta musika-erreferente bihurtu zen. Hark, gainera, denda bat gomendatu zion Maryri, non Gibson ES-150 gitarra bat eros zezakeen, berak jotzen zuena bezalakoa, baita anplifikadore bat non lor zezakeen ere.

Karrera profesionala 
1938an, Gibson gitarra elektrikoa erosi berria zuen, Christianena bezalakoa, eta bere soinu berriarekin liluratuta, Osborne biran abiatu zen Winifred McDonald piano-jolea buru zuen emakume-hirukote batekin. Batez ere, abesti dantzagarriak, jazzeko zerbait eta Andrews Sistersen pop abestiak jotzen zituen. Pittsburgheko irrati batek entzun ondoren, Hollywoodeko aktore eta Charles "Buddy" Rogers tronboi-joleak hirukotea bere ikuskizunaren zati gisa elkartu nahi izan zuen, baina, zenbait astez bira egin ondoren, 40ko hamarkadaren hasieran, Rogersek bere orkestra desegin zuen New Yorken agertu ondoren. Hurrengo asteetan, nesken hirukotea ere adiskidetasunez banatu zen; izan ere, guztiek ezagutu zituzten beren senarrak, Mary Osborne barne, Johnny Drake abeslariak Ralph Scaffidi tronpeta-jotzaile gaztea, Dick Stabile saxofoi-jotzailearen bandan zegoena, Winifred McDonald hirukotea Piccadilly hotelean jotzen zuen bitartean, 43. kaleko antzokien barrutian, Broadwaytik mendebaldera. Osborne eta Scaffidi 1942ko amaieran ezkondu ziren.

1940ko hamarkadaren hasieran, eta New Yorken kokatuta, Mary Osborne berehala egin zen ezagun interprete eta grabazio-artista gisa. 1941ean, Joe Venuti jazz-biolin-jotzailearekin bira egin zuen, Eddie Lang (1933an hil zen) betiko gitarra-jolea ordezkatuz. Venutik inoiz ez zuen ordezko egokirik aurkitu.

Osborne eta haren senarrari aukera bat aurkeztu zitzaien Chicagon, Russ Morganen Orkestrarekin eta Joe Mooney pianistarekin kontzertu bat Edgewater Beach hotelean. Michigan lakuaren ondoan dagoen josteta-konplexua da Edgewater Beach, eta big-bands delakoagatik da ezaguna. Morganek orkestra iraunkorra zuen. Osborne, orduan, Chicagoko klubetan hainbat jarduera egiten hasi zen, eta horietako batzuk Chez Paree ospetsuan egin zituen. Hiri horretan, Stuff Smith jazz-biolin-jolearen laukotearekin batera grabatu zuen Jimmy Jones pianoan eta John Levy kontrabaxuan.

1945etik 1949ra bitartean, bere hirukotearen buru izan zen, New Yorkeko hotel askotan jotzen baitzuen, bai eta Village Vanguarden eta La Calle 52ko beste lokal garrantzitsu batzuetan ere, Manhattango kale horretako klubak jazzeko komunitatearen erdigunea zirenean, hala nola Hickory House eta Kelly's Stables,Osbornek berak elkarrizketa batean aitortu zuen bezala: 

1946 arte, Osborneren hirukotea Sanford Gold piano-jotzaileak eta Frenchy Cauette kontrabaxu-jotzaileak osatzen zuten, eta geroago Jack Pleis piano-jotzailea. Lehenik grabazioak egin zituzten Signature Records, Aladdin, Decca eta haren ordezkariarentzat,Coral, baina hainbat zailtasun izan ondoren kudeaketarekin, musika-agenteekin eta pertsonal-aldaketekin, hirukotea banandu egin zen.

Hala ere, Osborne saioko musikari gisa oso eskatua zegoen, eta artista handiekin grabatu zuen: Bob Chester,Terry Shand, Mel Tormé, Clark Terry, Tyree Glenn, Art Tatum, Dizzy Gillespie, Ben Webster, Mercer Ellington, Mary Lou Williams, Beryl Booker eta Coleman Hawkins. Larunbat arratsaldeetan ere emanaldi bat lortu zuen Minton's Playhouse klubeko taldean, Harlemeko 118. kalean. Jam sessions delakoagatik nabarmentzen den lokal bat da, eta hasieran publiko zabalarentzat ezezagunak ziren musikari gazteak jazzaren estilo berria asmatzen ari ziren, bebop izenekoa. Mintonen Coleman Hawkins, Ben Webster, Dizzy Gillespie eta Art Tatumekin jo zuen, eta geroago beste kontzertu eta grabazio batzuetarako kontratatu zuten.

Filadelfiako Musika Akademian parte hartu zuen lehen kontzertuetako bat 1944an izan zen. Leonard Feather produktore eta jazz-kritikariaren bidez lortu zuen, eta haren lagun egin zen 1940 inguruan, segur aski Minton'sen, Coleman Hawkins, Art Tatum, Denzil Best bateria-jotzailea eta Al McKibbon kontrabaxu-jotzailea izan zituen eszenatoki berean. 1945ean, Featherren eragin handiaren ondorioz, Esquire aldizkariaren New Orleanseko “Izarren Kontzertua”-n agertu zen. Aldizkari hori New Yorketik, Los Angelesetik eta New Orleansetik aldi bereko konexioan eman zen, eta oso garrantzitsua zen egun haietan. Osborne jazzaren mundura iritsi berria zela iragarri zuten. George eta Ira Gershwinen "Embraceable You" kantu ezaguna kantatu zuen eta "Rose Room" estandarraren bertsio bat jo zuen. Irrati-emanaldi horrek audientzia nazionala eman zion, eta une hartako beste Esquire All-Starsen mailan egoteko aukera eman zion: Duke Ellington, Louis Armstrong, Benny Goodman, Red Norvo, Billie Holiday eta Teddy Wilson.

1949ko urtarrilean, Lester Youngekin batera, zuzenean ematen zen telebista-saio batean agertu zen, Abenturak Jazzean New Yorkeko CBSn eta 1951n Arthur Godfreyren talentuak aurkitzeko showean. Ekintza horren ondorioz, Leonard Featherrek  Down Beat aldizkarian goraipatu zuen, "Mary Osborne: a TV Natural" izeneko artikulu batean.Hala ere, irratian lortu zuen presentzia nabarmena, 1952tik 1963ra The Jack Sterling Show-en egindako lana, WCBS eguneko goizeko programa ospetsua, Columbiako Onda Media irratian, non Osbornek Elliot Lawrennen laukotearekin jotzen baitzuen, besteak beste, Elliot Johnkrennen musika moldaketekin. New Yorkeko irratiko saio honetan, Jack Sterling aktore, aurkezle eta bateriarekin, 1959ra arte zuzeneko musika izan zuen azkena izan zen. Osbornek Cocktail Swing albuma grabatu zuen, Sterlingen boskotearekin: Andy Fitz (klarinetea), Tony Aless (pianoa), Tyredy.

1954an, Terry Pollard pianista eta bibrafonistak gidatutako emakumeen zazpikotean parte hartu zuen, Leonard Feather-ek babestutako Cats Vs album bitxi bat grabatzeko. Chicks - A Jazz Battle of The Sexes, lau kantu biltzen zituena, non Clark Terry tronpeta-jotzaileak zuzendutako gizonen beste zazpikote bati "aurre" egiten zioten musikalki, non biniloaren kredituen arabera emakumezkoen septetoa ezarri zen Feather eta Nat Hentoff Down Beat aldizkari espezializatuko jazz kritikari ezagunaren iritziaren arabera.

1955etik 1959ra erditu zituen hiru seme-alabak. Hirugarren semeaz haurdun zegoela, Warwick Recordsentzat grabatu zuen 1960ko A Girl and Her Guitar albumetako lehena. Titulua pinpirina izan arren, Maryk indartsu jotzen zuen, hotz eta azkar, izar-boskote baten buru zela: Danny Barker gitarra erritmikoan, Tommy Flanagan pianoan, Tommy Potter kontrabaxuan eta "Papa" Jo Jones baterian abesti klasikoen bertsio onak, besteak beste, “I love Paris”, “How high the moon” edo “Body & Soul”, besteak beste.

1957 eta 1960 bitartean, Tyree Glenn tronboi-jolearen hainbat diskotan grabatu zuen, eta 1963an Gene Krupa eta Louie Bellson bateria-joleen The Mighty Two albumean.

1962an, bere karrerako gailurrean, bere teknika hobetzeko gitarra klasikoa formalki ikasi nahi zuela erabaki zuen. Alberto Valdés Blain irakaslea aukeratu zuen, Andrés Segoviaren ikaslea, eta harekin ikasi zuen 1968. urtera arte, bere burua aberasteko eta digitazio klasikoaren estiloa gehitzeko pua delako tresna erabili gabe, jazza jotzeko moduari.

1968an, Osborne Bakersfieldera (Kalifornia) joan zen bizitzera. Han eman zuen gainerako bizitza, senarrak Mosrite gitarra-etxerako salmenta-ordezkari gisa egindako lanaren ondorioz. Gitarra horiek nahiko ezagunak ziren arren, 1969an Mosrite porrot egin zuen. Orduan, Scaffidi senar-emazteek "Osborne Guitar Company" sortu zuten, beren kontura gitarrak eta gorputz solidoko baxu elektrikoak egiteko. Osbornek zuzeneko eragina izan zuen gitarra hauen mastaren eta diapasoiaren diseinuan, baita tresnen oreka orokorrean eta ukimenean ere. Zoritxarrez, Mosritek bezala, arazoak izan zituzten merkatu bat eskuratzeko, neurri batean Fender une hartan menderatuta zegoelako. Orduan, konpainia "Osborne Sound Laboratories" bihurtu zen, eta megafonia eta elektronika izan zituen ardatz, Maryk banan-banan probatzen zuen "Osborne" anplifikadore berri bat sortzeko. Baina azkenean, enpresa horrek ere ez zuen lortu espero zuen arrakasta, eta Osborne Soundek 1980an utzi zion behin betiko funtzionatzeari.

Mendebaldeko Kostan jazza jotzen jarraitu zuen eta 1973an kontzertu bat eman zuen Los Angeleseko Hollywood Bowl-en.

1978an, Kansas Cityko (WJF) Emakumezkoen Jazz Jaialdiaren lehen edizioan, gitarra-joleak "All-Stars" seikotearekin jo zuen, Marian McPartland (pianoa), Janice Robinson (tronboia), Mary Fettig (saxo alto) eta Lyntocano Millan buru zirela. Formazio horren aurrekaria 1977ko ekainaren 30eko kontzertuan izan zen, Rochesterreko Monticello Room-en (New York), non Now's The Time! albuma grabatu baitzen. Osborne boskotearen parte zen, McParland, Milano, Dodgion eta Elvira "Vi" Redd saxo altuan zituela. Lan horren izenburuak Marian McParland-en borondatea islatzen zuen; 1964an jada pentsatu zuen "unea iritsi zela" jazzaren munduan emakume interpreteen nolabaiteko anonimatua eta hura jotzeko moduari buruzko ideia okerrak indargabetzeko.

1981eko udan New Yorkeko Carnegie Hall-en agertu zen Kool Jazz Festival-en (lehen Newport Jazz Festival izenarekin), eta jendeak harrera beroa egin zion.

1989an, Los Angelesko Jazzaldi Klasikoan jo zuen, eta "The Man I Love" estandar ezaguna kantatu zuen, bere gitarraz lagunduta. Kritika nabarmendu zuen interpretazio-sentimenduaren sakontasuna, hiri-blues-ariketa arraro gisa hartua.

1990ean, Lionel Hamptonekin batera, Playboy Jazz Festival-en parte hartu zuen Hollywood Bowl de los Angelesen, eta gitarrista bikaina izaten jarraitzen zuela erakutsi zuen. Oso aldeko kritiken arabera, Osbornek 'lapurtu' zuen ikuskizuna.

1991ko abuztuan, Mary Osborne hirukotea New Yorken agertu zen azken aldiz, Village Vanguard klubean. Astebetez, Dennis Irwin baxuan eta Charlie Persip baterian aritu ziren, eta gau batez semeek bat egin zuten Peter Scaffidi baxu eta Ralph Scafjdi baterian elkartu ziren. Hau izan zen jendaurrean agertu zen azken aldia.

Osbornek Kaliforniako Estatuko Unibertsitatean ere egin zuen lan hainbat urtez, Bakersfielden (CSUB), eta, horren ondorioz, CSUBeko musika-ikasleentzako beka sortu zen. Beka hori urtero ematen da Bakersfieldeko Jazzaldian. Ikasle partikularrak zituen; gitarra-eskolak ematen zituen YWCAn, Bakersfield Collegen. Ikasle itsuentzako eskola berezia ere garatu zuen.

1992ko martxoaren 4an hil zen Bakersfielden, 70 urte zituela, gibel-gutxiegitasunez, leuzemiaren aurkako hamazazpi urteko borrokaren ondorioz.

Jim Carlton Vintage Guitar aldizkariko kideak oso ondo laburbildu zuen Osbornek jazzaren historian izan zuen eragina:Osborneren ondarea bere lanetik haratago doa. Bere memoriak osotasun artistiko eta pertsonaleko monumentu gisa balio du. Haren irmotasuna eta talentua ohiz kanpoko garapen artistikoan islatzen dira. Sexismoa eta arrazismoa jasan nahi ez zituenaren duintasuna eta ausardia goraipatzen zituen, jarrera horiek ohikoegiak ziren garai batean. Kultura- eta musika-arloko aitzindari izan zen, eta betiko egongo da artista handienen panteoian.

Musika estiloa 
Gitarrista gisa, Osborne bere garaikideek onartzen zuten, bai aldaberatasun miresgarriagatik, bai bere bakarren bikaintasunagatik eta erritmo-trebetasunengatik. Haren estilo gogorra, oldarkorra, baina arimaz betea, ezin hobeto zetorren bat R&B-ren lehen artistekin, hala nola Wynonie Harris eta Big Joe Turner. 

Gitarraren elektrifikazioaren hasiera irudikatu zuen garai batean, Osborneren soinua beroa eta brioiz betea zela jotzen zen, baina sustainarekin eta tempoaren zentzu nabarmenarekin, balada bat edo edozein gai azkar joz.

Christianek Osbornen zuen eragina ukaezina zen arren, Christianek eragin hori eta bere swing goiztiarreko soinu oldarkorra fintzen jarraitu zuen, bere ahotsean eboluzionatu arte. Une batzuetan, Django Reinhardt bezala entzuten zen, indarraren nahasketa latz eta korapilatsuarekin, eta New Yorkeko Kelly's Stableko ohikoa zenean, mirespenez entzun zuela esaten da, eta beste une batzuetan Wes Montgomery iradoki zezakeen.

Mary Osbornek ere kantari bikaina zela erakutsi zuen, baina, batez ere, jazzeko gitarrista bikaina izan zen.

Taldea eta tresnak 
Gibson ES-150, Charlie Christianena bezalakoa, izan zen Mary Osborneren lehen gitarra elektrikoa. 1950eko hamarkadaren amaieran, publizitate- eta babes-kontratu bat eskaini zioten Gretsch-ekin, eta haren Country Club modeloekin edo, geroago, White Falcon batekin agertu zen argazkia. Gitarra horiek ez ziren gustukoenak, izan ere, jazzeko gitarristen artean ospe handiagoko beste gitarra archtop batzuk nahiago zituen, hala nola Gibson L-5 edo Stromaw-5 modeloa Azken modelo hori "cutaway" da, eta oso unitate gutxi eraiki ziren ber. 

1964an, Toledoko (Ohio) lutier ezagunaren archtop modelo pertsonalizatua erabiltzen hasi zen, William G. Barker, 1966 arte fabrikatzaile horrek eraiki zituen 120 gitarretako bat, DeArmond pastilla bakarrarekin eta gozatzailearen azpian ezkutatutako tonu- eta bolumen-kontrolekin. Gitarra horrekin agertzen da Mary Osborne 1981eko Now And Then albumaren azalean (eta artikulu honetan agertzen den argazkian), Monticellok, Rochesterrek 1977an Tom Marcellok emandako kontzertuan.

Osborne Barker erabiltzen hasi zenean, Gretschekin zuen esklusibotasuna amaitu zuen.

Dirudienez, Mary Osborne izan zen 1945. urtean gitarran distortsioa erabili zuen lehena.

Diskografia

Aitzindari-colíder gisa 

 1960 - Girl and Her Guitar (Warwick)
 1977 - Now's The Time! (Halcyona)
 1981 - Now And Then (Stash Records)
 1992 - Mary Osborne - A Memorial (Stash Records)

Laguntzaile gisa 
Tyree Glennekin

 1957 - At the Embers (Roulette).
 1959 - Tyree Glenn At The Roundtable (Roulette).
 1961 - Tyree Glenn At The London House In Chicago (Roulette)

Gene Krupa eta Louie Bellsonekin

 1963 - The Mighty Two (Roulette)

Terry Pollardekin

 1954 - Cats vs. Chicks - A Jazz Battle Of The Sexes - (Clark Terryren Septetoarekin partekatutako albuma) (MGM)

Stuff Smith-ekin (laukotea)

 1944 - Blues in Mary's Flat / Blues in Stuff's Flat (Selmer)
 1944 - I Got Rhythm
 1944 - Sweet Lorraine

Jack Sterlingekin (Kintetoa)

 1959 - Swing koktela (Harmony - Columbia)

Mel Tormeekin

 1951 - Mel Tormé And His Trio (Capitol).

Mary Lou Williams-ekin

 1999 - The Chronological: 1945-1947 [Mary Osborneren 1945-46ko grabazioak ditu, "Mary Lou Williams' Girl Stars" boskotearekin] (Kontinent-Classics)

Erreplilatorioak (beste artista batzuekin) 

 1948 - Girls In Jazz (RCA - Victor)
 1989 - Forty Years of Women in Jazz [Mary Osborneren 5 kanta dakarzkigu] (Jass Records).
 2000 - Swing to Bop Guitar: Guitars in Flight 1939 – 1947 [Mary Osborneren hirukotearen 3 abesti ditu] (Hep Records).

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Gitarra-jotzaileak
Abeslariak