Euskal Errepublika

Euskal Errepublika Euskal Herriak historian zehar izandako izenetako bat da, batez ere XIX. eta XX. mendeetan zehar, estatu gisako aldarrikapen burujabeak izan dituenean. Era berean Euskal independentismoaren helburu politiko nagusia da.

Nafarroako Erresuma (estatu izaera) 

Nafarroako Erresuma Europako Erdi Aroan IX eta XVII. mendeen artean izan zen Euskal Herriko egitura politiko independentea izan zen. Hasierako garaian Iruñeko Erresuma izena hartu zuen, hiri hartatik hasi baitzen hedatzen.

Erdi aroan "estaturik" ez zegoenez, erresumak ziren nazioarteko subjektu burujabeak, eta hori hartu behar dugu kontuan euskal estatu moduan. Hor koka dezakegu euskal estatuaren lehenengo aldarrikapen historikoa.

Euskal Errepublikaren aldarrikapenak 

Euskal Errepublikaren aldarrikapenen artean:

 1882an, Nafarroako Estatuko Sortaraua
 1930ean, Euskal Herriarentzako Sortaraua
 1931an, Bizkaiko eta Gipuzkoako hainbat udalek eskatutakoa
 1934ko Batzar Kudeatzaileen (diputazioen) proiektua
 1936ko Euskadiren Autonomia Estatutua

1931ko Euskal Errepublikaren eskaerak 

1931ko apirilaren 14an Espainiako Errepublika aldarrikatu zen. Espainiakoa jaio bezain laster, Hego Euskal Herriko hainbat udalerritan (Bizkaian eta Gipuzkoan, batik bat) Euskal Errepublikaren aldarrikapenak ere burutu ziren. EAJk Euskal Errepublikaren aldeko mozioak aurkeztu zituen hainbat herritan, eta horietako batzuek onartu zituzten, aho batez edo gehiengo osoz. Mozioetan, Euskal Herriko autodeterminazioaren eta Euskal Errepublikaren aldeko aldarrikapenak egiten ziren, aipatutako Euskal Errepublika "gainontzeko errepublika iberikoen" konfederazio batean kokatuz.

Mozioak hainbat udal garrantzitsuetan onartu ziren: Getxon, Bermeon, Mundakan, Elorrion, Zumaian, Hernanin, Azpeitian, Oñatin, Orion, Bergaran, Lazkaon, etab. Mozio guztiak 1931ko apirilean zehar onartu ziren.

Euskal Errepublika eskatu zuten herri horietako alkate batzuek (tartean, Jose Antonio Agirrek, garai hartan Getxoko alkatea) dei bat egin zieten Bizkaiko udaletako ordezkari politikoei apirilaren 17an Gernikara joan zitezen, bertan Euskal Errepublikaren aldarrikapena egiteko. Baina Espainiako Errepublikaren gobernu berriak kontzentrazioa debekatu eta oztopatu zuen, eta armada espainiarraren tropek hiria militarki okupatu zuten egun hartan.

Euskal Errepublikaren Proiektua 

Euskal Errepublikaren Proiektua 1941ean Manuel Irujo Eusko Jaurlaritzaren ordezkariak proposatutako proiektua izan zen, Euskal Herri independientea sortzeko helburua zuena.

1941ean Manuel Irujok Euzkadiko Batzar Nagusia bultzatu zuen (1940ko uztailaren 11n sortu zena ofizialki), kanpoan zegoen Jaurlaritza buruan izanik (Britainian zegoena). Irujok Ingalaterrako gobernuarekin, Frantziako gobernuarekin eta Espainia askeko gobernuarekin nahi zuen Euskadirentzat estatus berria negoziatu, horretarako itxoitea erabaki zuen Espainia ardatzeko potentziei batu arte, horrela Ingalaterra, Frantzia eta Espainiako beste aldea aurka edukiko zituen Espainiak.

Irujok aliantza bat egin zuen Britainian exiliatutak zeuden Kataluniar abertzale eta independentistekin, zeinek bertan Consell Nacional de Catalunya eratu zuten. Manuel Irujok proposatu zuen Piriniotako hegoaldea banatuta izatea euskal eta kataluniar errepublika bitan eta horrela adierazpen bat aurkeztu zioten Ingalaterrako Estatu Idazkariari 1941eko urtarrilaren 18an.

Manuel Irujok "Euskal Errepublika eratzeko aurreproiektua" (Anteproyecto para la constitución de la República Vasca) egin zuen. Bertan jasotzen zen Euskal Errepublika errepublika demokratikoko izaeradun estatu independiente bat izango zela. Horren lurralde-eremua Antso III.a Garzeitz Nagusiaren erreinupean Nafarroako erresumak zuen hedadura izango zen, baina Iparraldea kanpo uztea erabaki zuen Irujok, Frantziako Charles de Gaulle presidentearen oniritzia jasotzeko. Horren mugak hauek ziren:

Horrek Burgos, Kantabria, Errioxa eta Aragoiko lurraldeak hartzen zituen. Euskal Estatua esku-hartzailea, babeslea eta gurasolea izango zen, Eliz Katolikoaren doktrina jarraituz, Eusko Alderdi Jeltzaleak jarraitzen zuen moduan.

Errepublikaren presidentea demokratikoki aukeratuta izango zen, eta konstituzioak lurralde gehiago errepublikan barne biltzeko aukera ematen zuen.

Hemen Euskal Errepublikaren konstituzioaren zati txiki bat:

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Euskal Herriko politika
Eusko abertzaletasuna