Carriage

Carriage edo karroza/gurdia euskaraz, animaliek tiratutako ibilgailua da, zurezko, burdinazko edo bi materialezko armazoia duena eta bi gurpilen edo gehiagoren gainean irristatzen dena. Antzinatik salgaien edo pertsonen garraiorako erabilia, Mendebaldean ia ez da erabiltzen, eta museozko pieza bihurtu da.

Zurezko karroza 
Errepidean gehien erabiltzen diren egurrak zumarra, artea, alamo beltza, lizarra eta makala dira. Gehiago lantzen eta sufritzen duten piezetarako zumarra aukeratu ohi da. Egurrezko bi espezie daude: biribilkia eta aserradiza.

 Zur biribilkara ez dago ez eskuairatuta ez zerratuta, baina bai behar den luzerako zokotxetan moztuta. Horrekin, kuboak, ardatzak, zubiak, guraizeak eta pinak egiten dira.
 Aserradiza zerrarekin lodi batzuetara murriztutakoa da. Aserradizarekin ardatzeko kaxak, pilareak eta lantzak (lizar gaztez egiten diren hagak, habeak edo barrak) egiten dira.

Zurezko zalgurdiaren beste alderdi garrantzitsu bat malgukien bidezko esekidura da, eta sendotutako larruzko sopanda edo balezten sistema baten mende dago.

Gala erdiko karroza 

Aurrekoaren antzekoa da, baina bost beira edo argi ditu.

Karrozaren zatiak 
Zalgurdien aniztasunak eta tipologiak eta haien hiztegi ugari eta aldakorrak zerrenda bat osatzen dute, eta hemen funtsezko termino batzuk azpimarra daitezke, orientazio gisa:

 Bi jokotako zalgurdietan: aurreko joko-kutxa eta atzeko joko-kutxa.

 Guraizeak zurezko bi pieza dira, aurreko jokoan lantzaren ondoan ahokatuta daudenak, eta bertatik banatzen dira, urkila bat osatuz. Kontrako puntetan telera izeneko pieza bat dago, eusteko balio duena.
 Guraizearen baoak "pinu" batzuekin betetzen dira, "gurpila" osatzeko, aurreragoko "zolaren" azpian.
 Krispetak zolatan jarritako gurpilen ardatzen kojineteak dira. Pieza horren azpian, ardatza eskoppleadura batetik igarotzen da.
 Lavija maistra aurreko jokoa zalgurdiaren gorputzean lotzen duen iltze buru lodi eta zanpatua da.
 Lantza, makila, habea edo barra, zaldien artean dagoen lizar edo zumar pieza luze mugigarri bat da. Zalgurdia gobernatzeko balio du, eta haren punta pieza metaliko batez sendotuta dago, kakoz amaitua, zorroa izenekoa.
 Guraizearen gainean zorua segurtatzen duen langeta moduari kulunka handia esaten zaio. Gorputz-adar bakoitzean beste bi pieza daude lotuta, kulunka txikiak deiturikoak, eta horiei zaldiak lotzen zaizkie.

 Gidatutako objektuak ez erortzeko gurdi batzuek aurretik eramaten dituzten hagaxka meheei adralak esaten zaie.

 Galerek atzean daramaten pieza kurbatua da Balleston. Era berean, egurrezko pieza bat ere deitzen da, auto batzuetan gidariaren behealdean finkatuta dagoena, kotxezainak gora igotzean oina bermatzeko.
 Bolea erdian argolla duen pieza bat da, lantzaren gainean gurdi batzuekin gurutze moduan jartzen dena.
 Kontrarodetea gurpilean gainjartzen den pieza zirkularra da, eta horren gainean biratzen du, larakoa jantzita.
 Horcate makila bat da, zaldunen lepokoak lotzen dituena.
 Pertika gurdi baten batez besteko luzera zeharkatzen duen egurrezko pieza handia da.
 Hagaburuak eta limoiak zur altuak eta baxuak dira, eta horien artean dago enravadura.

Gurpilak 

Kuboa izeneko erdiko pieza bat dute, eta bertatik tximista izeneko pieza batzuk abiatzen dira, pina izeneko pieza kurboz osatutako zirkunferentzia batean mihiztatzen direnak. Pinen kanpoaldeko zirkunferentzia burdinazko edo haguneko uztai batekin indartzen da, eta beroan aplikatzen da, hozten denean eta uzkurtzen denean pinak estutu eta euskarri izan ditzan. Tripa kuboaren zatirik lodiena da, eta, erraia ez dadin, uztaiekin edo zelloekin baieztatzen da. Ardatzaren gurpilaren eta titiburuaren muturraren artean jartzen den gurpiltxoa bilorta edo doministikua da, eta kuboaren barruan sartzen diren eta ardatzarekin luitzen direnak buje izenez bereizten dira. Kuboaren kanpoko muturra ahokoa da, eta barrualdea nalguila, eta besarkaderen iltzeak ijito esaten zaie.

Historia

Historiaurrea 
Hilobi zeltiarretan aurkitutako zaldizko batzuek euren plataformak elastikoki zintzilik zeudela adierazten dute. Brontze Aroko Europan lau gurpileko bagoiak erabili ziren, eta indusketetatik ezagutzen den formaren arabera, orduan ezarri ziren gurpila eta azpi-gurdia eraikitzeko oinarrizko teknikak (motordun autoaren adina arte iraun zutenak).

Bullok karroza 
Zaldi-kotxea, bullock karroza bezala ere ezaguna, idiek eraman ohi duten lau gurpileko gurdi handi bat da. Gurpilen artean egurrezko mihi sendo bat, idi-parea lotzen duen uztarri bat, bidaiarientzako edo zamarientzako zurezko plataforma bat eta altzairuz errematatutako zurezko gurpil handiak ditu. Karroza hauek K.a. 3. milurtekoan babestu ziren lehen aldiz, eta gurdi aurreratuak. Gurdi arin eta astunen frogak aurkitu dira Mohenjo-Daro, Harappa eta Chanhu-daro bezalako tokietan.

Guduetako karroza 
Indoren haraneko zibilizaziotik bi gurpileko gurdi modeloak aurkitu dira, baita zaldi bikia ere, antzeko gurdi estaliak, Harappa, Mohenjo Daro eta Chanhu Daro bezalako tokietatik. Lehenengo zalgurdia Mesopotamiara 1900. urtean iritsi zen. Egiptoarrek, Easterner hurbilek eta europarrek gerrarako erabili ohi zuten, funtsean bi gurpileko ontzi arin bat zen, bidaiari bat edo bi zeramatzana, banan-banan bi zaldik tiratuak. Gurdia iraultzailea eta eraginkorra zen, gudari berriak gudu gune erabakigarrietara azkar eramaten zituelako.

Erromatarreko karroza 
K.a. I. mendea Erromatarrek bagoi iheskorrak erabili zituzten lur gaineko bidaietarako. Litekeena da gurdi erromatarrek larruzko kate edo uhalak esekitzeko moduren bat erabiltzea, indusketetan aurkitutako gurdi-zatiek adierazten duten bezala. 2021ean, arkeologoek lau gurpileko gurdi zeremonial baten hondakinak aurkitu zituzten, pilentum bat, Ponpeia erromatar hiri zaharretik gertu. Uste da pilentoa ezkontzak bezalako zeremonietan erabili izan dela. Aurkikuntza "kontserbazio egoera bikainean" dagoela esan izan da.

Txinako karroza 
Txinako Zhou dinastian, Warring estatuetan ere bagoiak garraio bezala erabili zirela jakina zen. Hiri eta erresuma hauen gainbeherarekin, teknika hauek ia desagertu egin ziren.

Erdiaroko karroza 
Erdi Aroko zalgurdia lau gurpileko gurdi motakoa izan ohi zen, itxuraz Estatu Batuetako Conestoga Wagon ezagunaren antzeko goialde biribil ("okertua") batekin. Brontze Arotik ezagutzen den gurpil eta azpi-gurpil forma tradizionala partekatuz, oso litekeena da antzinako mundutik zetorren aurreko ardatzaren biraketa ere erabiltzea. Suspentsioa (kateetan) XIV. mendeko irudi bisualetan eta kontakizun idatzietan erregistratzen da ("chars branlant" edo auto kulunkariak), eta XV. menderako oso erabilia izan zen. Gurdiak errege-erreginek, aristokratek (eta batez ere emakumeek) erabiltzen zituzten neurri handi batean, eta apaindu eta urreztatu egin zitezkeen. Gurdi horiek lau gurpilen gainean egon ohi ziren, eta bi eta lau zaldi artean eramaten zituzten, tamaina eta egoeraren arabera. Egurra eta burdina ziren zalgurdi bat eraikitzeko behar ziren material nagusiak, eta erregetzarik ezak erabiltzen zituen zalgurdiak larru hutsez estalita zeuden.

Coach 
Karrozen historiaren berritasun handienetako bat esekitako karroza edo gurdi-brankaren asmakuntza izan zen (nahiz eta hori erromatarren edo Erdi Aroko berrikuntza izan). Erdi Aroko ilustrazioen "gurdi-branka", uste bezala, larruzko uhalez baino katez esekita zegoen. Esekidurak, dela kateetan, dela larrutan, beste ibilaldi leun bat ekar zezakeen, gurdiaren gorputza ez baitzen ardatzen gainean pausatzen, baina ezin zuen norabide guztietan kulunka egitea eragotzi (brankaria). Ilustrazioetatik (eta bizirik dirauten adibideetatik) ondorioztatzen da Erdi Aroko gurdi esekia, inklinazio biribilekoa, Europako tipo hedatua zela, edozein izenek aipatua (automobila, gurdia...).

Damise 
Bagoiak eta kotxeak desagertzen hasi ziren lurrun-propultsioaren erabilerak gero eta interes eta ikerketa gehiago sortzen zuen heinean. Lurrun-indarrak azkar irabazi zuen animalien boterearen aurkako borroka, Ingalaterran 1895ean idatzitako "Horseflesh vs. Steam" egunkariko artikulu batek erakusten duenez. Artikulu horretan, garraiobide nagusi gisa, zalgurdiaren heriotza nabarmentzen da.

Gaur egun 
Gaur egun, Estatu Batuetan, amishak bezalako talde minoritario batzuek kotxeak erabiltzen dituzte eguneroko garraiorako. Turismorako ere erabiltzen dira, Brujas, Viena, New Orleans eta Little Rock (Arkansas) hirietan.

Bestelako erabilerak 

 Museo batean 
 Zaldien arteko lehiaketak egiteko