Xela Arias

Xela Arias Brown (Sarria, Lugo 1962ko martxoaren 4a - Vigo, Pontevedra 2003ko azaroaren 2a ) idazle, poeta eta itzultzailea izan zen hainbat hizkuntzatan, galizierazko editorea eta irakaslea ere izan zen. Galiziako Errege Akademiak 2021eko Dia das Letras Galegas (Galiziar Letren Eguna) berari eskaintzea erabaki zuen.

Biografia 
Xela Arias Castaño, Lugon jaio zen 1962an María de los Ángeles izenarekin, nahiz eta Xaime Félix López Arias kronikariak esan zuen bere jaiotza Sarrian (Lugo) erregistratu zutela. Amparo Castaño Lopezen eta Valentín Arias López idazlearen eta itzultzailearen alaba. 1984an María de los Ángeles María dos Anxos bihurtu zen eta sei urtetik aurrera Xela deitu zioten. Azkenean, 1995ean Alejandro Roa Nonide epaileak Xela izena aldatzeko baimena eman zuen.

7 urte arte Barreiros landetxean ikasi zuen, Antonio Fernández López filantropo eta enpresaburuak nekazal orientazioarekin eta Galiziako kultura naturako zikloekin bateratzearekin sortutako proiektu pedagogikoaren barruan. Geroago Vigora joan zen bere familiarekin, Calvario auzoan kokatutako Castelao Institutuan sartuz. COU ikasten ari zenean utzi zituen ikasketak, Xerais de Galicia Editions-en lanean hasteko, 1979an —argitaletxea sortu zen urtean— Xulián Maure Rivas eta Roberto Pérez Pardorekin batera. Hasieran idazkari lanak egin zituen, ondoren sorkuntza eta ikerketari ekin zion eta 1990 eta 1996 artean, erredaktore eta editore jardun zuen.

1991an Filologia Hispanikoa ikasten hasi zen Vigoko Unibertsitatean, 1996an Santiago de Compostelako Unibertsitatean lizentziatu zen eta galego-portuges espezialitatea hasi zuen.

1999-2000 ikasturtean bigarren hezkuntzako, gaztelaniazko eta literaturako irakasle ordezko gisa hasi zen lanean Santa Comba, Moaña, Pontevedra, Santiago de Compostela eta Vigoko institutuetan. Bizitzako azken urteetan irakasle izan zen Galiziako hainbat udalerritan, hala nola Chapela, A Guarda eta Vigon.

2003ko azaroan Xela Arias 41 urte zituela Vigoko ospitale batean hil zen bihotzekoak jota. Vigués de Pereiró hilerrian lurperatu zuten.

Bizitza pertsonala 
1992an Xulio Gil Rodríguez argazkilari eta matematikariarekin ezkondu zen, eta harekin izan zuen bere seme bakarra, Darío, 1994an.

Literatur ibilbidea 
1980az geroztik Xela Arias , Diario 16 de Galicia, Faro de Vigo, Jornal de Noticias do Porto, Dorna, Tintimán, Carel edo Katarsis bezalako egunkari eta aldizkarietan argitaratzen hasi zen. Festa da Palabra Silenciada, Luzes de Galiza edo Galego Literatura Buletinean argitalpenetan kolaboratu zuen eta Viceversa galizierazko itzulpen aldizkariaren erredakzioko kide izan zen.

Literatura munduan sartzea 1986an gertatu zen Denuncia do equilibrio, poema bilduma berritzailearekin, gai heterogeneoarekin, funtsa bere forma eta sintaxi arbitrarioaren gainetik lehenesten zituena. Lan honekin ezaguna egin zen eta Losada Diéguez sarirako finalista izatea lortu zuen. Urte horretan bertan Lingua Galegako Idazleen Elkartean sartu zen.

Bere alde poetikoaz gain, Xela Arias buru belarri murgildu zen hainbat autoreren lanak galegora itzultzen, hala nola Jorge Amado, Camilo Castelo Branco, James Joyce, James Fenimore Cooper, Wenceslao Fernández Flórez, Carlos Oroza, Gianni Rodari, Roald Dahl, Juan Farias, Miguel de Cervantes, Vicenç Beltran, Jan Terlouw, Bram Stoker, Angela Carter, Charles Baudelaire eta Jean Rhys.

Xela Ariasek ipuinak ere idatzi zituen, eta horietako batzuk Contos erótica / Elas (1990) lanaren barruan aurki daitezke. Gainera, 1991n, Desertores Vigoko rock taldearekin kolaboratu zuen, bere albumetako baten letrak grabatzen, bere olerkietan oinarritutako abestiekin.

1996an, Darío semea jaio eta hiru urtera, Darío a diario argitaratu zuen, non poetak ama gisa izandako esperientziaren inguruko hausnarketa egiten duen, amatasuna ikuspegi tradizionaletik eta egunerokotasunetik urrun.

Bere obra poetikoa Palabra da muller (1992) edo Daquelas que cantan liburu kolektiboen bidez ere ezagutzera eman zen. Rosalía na palabra de once escritoras galegas (1997)

Bere azken poema bilduma, Intempériome, hil zen urte berean argitaratu zuen -2003- Miguel Anxo Fernán Velkok. Lan hau hiru zatitan banatuta dagoː

 "E asi que se me din que agarda" (Eta horrela harrapatu ninduten), hainbat ideia garatzen ditu: heriotza, gaixotasuna (HIESari erreferentzia eginez) eta gizabanakoaren sozializazioa, etxe zapaltzailearen etengabeko gaia eta genero rolen ikuspegi ironikoa barne.
 "Corazón cuestión" (Bihotzaren galdera) -k bere poesia guztietan agertzen diren obsesioak islatzen ditu, kaosaren bere ideia pertsonala azpimarratuz.
 "Vencerse é cousa de se treat", non irakurtzen dutenen artean interpelazio ugari dagoen, gizarteak guri eragiten digun errepresioa kentzeko eskatuz, borrokarik izanez gero egoerak hobera egin dezakeen itxaropenarekin.

Bere Poesia reunida 2018ko azaroan argitaratu zen, María Jesús Nogueira filologo eta saiakeragilearen edizioarekin, sarrera eta oharrekin. Liburu honetan Denuncia do equilibrio, Tigres coma cabalos, Darío a diario eta Intempériome biltzen dira. Nogueirak Ariasen lanetik abiatuta gizakiaren eta gizarte ordenaren kontraesanen inguruko ikerketak nabarmendu zituen, Poesiaren dimentsio soziala aztertuz, 90eko hamarkadatik hurbilago dagoen ikuspegi batetik, aurreko belaunaldietakoetatik baino.

Poeta gisa hartutako dimentsio publiko eta konprometitu horren barruan, agerpen espazio berriak bilatzen zituen, hala nola errezitaldiak, argazki erakusketak edo ikuskizun poetiko-musikalak eta zentzu horretan, Xela Arias eredu izan zen belaunaldi berrientzat. Erantzun politiko eta sozialari lotutako errezitaldi poetikoetan parte hartu zuen, hala nola Espainia NATOn sartzearen aurka 1982an egindakoan, edo 2002an Prestige-ren hondoratzearen ondorioek eragindako pertsonei elkartasuna adierazteko markoan eta Burla Beltzaren aurkako Plataforman, hark Xosé María Álvarez Cáccamo idazlearekin batera 2003ko otsailean antolatuan. Otsail hartan bertan eta martxoan Irakeko Gerraren aurka egin ziren manifestazioetan adierazpen batzuk irakurri zituen. Fernando Abreu musikariarekin Intempériome lanari buruzko ikuskizun poetiko musikala prestatzen ari zen baina ezin izan zuen interpretatu.

Xela Ariasek bere independentzia eta zintzotasun artistikoa aldarrikatu zituen ikuspegi formal eta moralen gainetik, eta gorputzen independentzia eta ideien independentzia aipatu zituen. Bere sorkuntzetan agertzen diren hiru gai nagusiak maitasuna, gizabanakoak gizartearekiko duen alienazioa eta heriotza eta giza existentziaren hutsaltasuna dira Bere lanak Galiziako poesia berritzen lagundu zuen, gai berrien trataera eta oso estilo pertsonal eta abangoardistarekin. Galiziar poesian eman zen emakumeen boom literarioaren aitzindaria izan zen 90eko hamarkadan, 90eko hamarkadako poeten gai eta ezaugarri formal asko agertzen baitira jada 80ko hamarkadan argitaratutako bere lehen poemetan.

Sariak eta aitortzak 
1986an bi lehiaketatan finalista izan zen, Antón Losada Diéguez saria , Denuncia do equilibrio lehen lanarekin, eta poesia Esquío sarian, Lili sen pistolak, argitaratu gabeko lana.

Hainbat itzulpen sari jaso zituen:

 Sociedade da Língua Portuguesa Amor de perdición Camilo Castelo Brancoren lanaren itzulpenagatik (1986, Xerais)
 Ramón Cabanillas O derradeiro dos mohicanos James Fenimore Cooper-en lanaren itzulpenagatik (1993, Xerais)
 Hilondoan, Plácido Castro 2004 O Spleen de París Baudelaireren lanaren itzulpenagatik.
Redondelako Bibliotekak Xela Arias izena darama.

Lanak

Poesia 

 Denuncia do equilibrio (1986), Edicións Xerais de Galicia, ISBN 84-7507-233-X.
 Lili sen pistolas (1986, argitaratu gabea).
 Tigres coma cabalos (1990), Xerais; Xulio Gil-en argazkiekin, ISBN 84-7507-449-9.
 Darío a diario (1996), Edicións Xerais de Galicia, ISBN 84-8302-080-7.
 Intempériome (xullo de 2003), Espiral Maior, ISBN 84-95625-70-9.
 Maldito lindo (argitaratu gabea).
 Xela Arias. Poesía reunida (1982-2004) (2018), Xerais, ISBN 978-84-9121-428-1.

Itzulpenak 

 Gaztelaniatik (Cabalum): Caballum, Carlos Oroza-rena (1983).
 Portugesetik (Amor de Perdição): Amor de perdición, Camilo Castelo Branco-rena (1986, Xerais), ISBN 978-84-7507-236-4, Tradução Sociedade da Língua Portuguesa saria.
 Ingelesetik (Fabled Cities, Princes and Jinn from Arab Myths and Legends): Cidades fantásticas. Príncipes e Xinns da mitoloxía e as lendas árabes, Khairat Al-Saleh-ena, Valentín Arias-ekin (1986, Xerais), ISBN 84-7507-211-9.
 Italieratik (Favole al telefono): Contos ó teléfono, de Gianni Rodari (1986, Editorial Juventud), ISBN 84-261-2213-2.
 Portugesetik (O Gato Malhado e a Andorinha Sinhá): O Gato Gaiado e a Andoriña Señá: Unha Historia de Amor, Jorge Amadorena (1986, Xerais), ISBN 84-7507-226-7.
 Gaztelaniatik (El bosque animado): O bosque animado, Wenceslao Fernández Flórez-ena (1987, Xerais), ISBN 978-84-9914-021-6.
 Ingelesetik (The Witches): As bruxas, de Roald Dahl (1989, Xerais), ISBN 978-84-9782-499-6.
 Nederlanderatik (Belledonne kamer 16: een dagboek uit het verzet) Belledonne, habitación 16, Anke de Vries-ena (1990, SM), ISBN 978-84-348-0923-9.
 Gaztelaniatik (Los corredoiras): Os corredoiras, Juan Farias-ena (1990, SM), ISBN 84-348-3078-7.
 Ingelesetik (Dubliners): Dublineses, James Joyce-na, Débora Ramonde eta Rafael Ferradás-ekin (1990, Xerais).
 Gaztelaniatik (El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha): O enxeñoso fidalgo don Quixote da Mancha, Cervantes-ena, Valentín Arias, Xosefa S. Fernández, A. Palacio Sánchez, Xavier Senín eta Xesús Senín-ekin (1990, Xuntanza), ISBN 84-86614-64-3.
 Nederlandetatik: Os cómics de Franka, Henk Kuijpers-ena, María Xesús Lameiro-rekin (1990, Xerais). Hiru izenburu hauekin: Os dentes do dragón, A caída do dragón, Competencia a morte, A volta do sol do norte y A vinganza do barco fantasma.
 Portugesetik (Rosa, Minha Irmã Rosa): Rosa, miña irmá Rosa, Alice Vieira-rena (1990, SM), ISBN 84-348-3120-1.
 Portugesetik (Caminhando sobre as águas): Camiñando sobre as augas, José Viale Moutinho-rena (1993, Xerais), ISBN 978-84-7507-733-8.
 Ingelesetik (The Last of the Mohicans: A Narrative of 1757): O derradeiro dos mohicanos, James Fenimore Cooper-ena (1993, Xerais), ISBN 978-84-7507-768-0. Ramón Cabanillas Saria.
 Gaztelaniatik: A cantiga de amor, Vicenç Beltran Pepió-rena (1995, Xerais), ISBN 84-7507-943-1.
 Nederlanderatik (Briefgeheim ): A carta en clave Jan Terlouw-ena (1995, SM), ISBN 84-348-4538-5.
 Ingelesetik: Drácula, de Bram Stoker (2000, Xerais), ISBN 978-84-8302-469-0.
 Ingelesetik (Black Venus): Venus Negra, Angela Carter-ena (2001, Xerais), ISBN 978-84-8302-702-8.
 Gaztelaniatik: Relatos, Gloria Pampillo-ren (2002, Biblioteca Virtual de Literatura Universal en Galego).
 Frantsesetik (Le Spleen de Paris): O Spleen de París Charles Baudelaire-rena (Bivir), Traducción Plácido Castro 2004 Saria (Hildokoa).
 Ingelesetik (Wide Sargasso Sea): Ancho mar de sargazos, Jean Rhys-ena, amaitu gabea.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Día das Letras Galegas
Galiziako itzultzaileak
Galizierazko idazleak
XX. mendeko Espainiako idazleak
Lugoko probintziako jendea
Emakume idazleak
Emakume itzultzaileak