José Antonio Nielfa

José Antonio Nielfa Antón, ezizenez La Otxoa (Bilbo, 1947ko irailaren 11), euskal transformista eta musikaria da, 1970-80 hamarkadan Hego Euskal Herrian publiko orokorrarentzat ezaguna izan zen lehen LGBT artista.

Datu biografikoak 
Bilboko San Francisco auzoan sortua, kabaretetako giroa ume-umetatik ezagutu zuen. Nerabezaroan Santutxura aldatu zen. Familian Francoren aurkako giroa bizi izan zuen eta 11 urterekin haien tabernan lanean hasi zen. 14 urterekin bere homosexualitatea onartu eta publiko egin zuen.

Oso futbolzalea, auzoko taldearekin jokatzen zuen baina 17 urterekin "botak erantzi zituen, takoidun zapatak janzteko" eta "aldagelan mutilek erakartzen ziotenez" horrek, homosexualitateaz ezer ez zekien garai horretan, erreparo handia ematen ziolako. Orduan, lagun batekin Bilbotik joatea erabaki zuen.

1966-67 urteak Torremolinosen (Malaga, Espainia) pasatu zituen. Frankismoaren garaian, herri honetan nolabaiteko gay askagune bat sortu zen. Lagun batzuen artean apartamendu bat hartu zuten, eta La Sirena eta Apolo tabernetan lan egin zuen. Garai honetan zenbait kantari eta artistarekin ezagupidea egin zuen: Massiel, Mikaela, Dúo Dinámico, Grace Jones, Mariquilla... eta sexu askatasunaren aldeko mugimenduan hasi zen; 1968ko martxoan lehen aldiz atxilotua izan zen, Bartzelonan, hiriko gay giroko tabernetan eginiko sarekada handi batean; hile eta erdi pasatu zuen Bartzelonako Modelo eta Madrilgo Carabanchel espetxeetan,. Gero soldadutza bete behar izan zuen Santanderren.

1971ean berriz atxilotua izan zen, Bilbon. Gay giroarekin tematua zegoen komisario baten ekimenez, taberna batean sartu ziren zera esanez: "Maritxua ez denak, eskua jaso dezala"; inork eskua jaso ez zuenez, denak eraman zituzten. Kasu honetan, atxiloaldiak hiru egun iraun zituen.

PSOEkiko atxekimendua behin baino gehiagotan erakutsi izan du, Felipe Gonzalez eta Jose Luis Rodriguez Zapatero lehendakarien alde hitz eginez. Azken honen gobernuan 1968ko atxiloaldiarengatik indemnizatua izan zen eta bere aurrekari penalak ezabatzea lortu zuen, preso sozial ohien elkarte baten ekimenez.

Bere ogibide nagusia ostalaritza izan da; bere lehen taberna Bilboko Barrenkalean ezarri zuen, eta negozioan jarraitu du 2012an erretiroa hartu arte.

Erretiroa hartu eta gero Buenos Airesen duen etxera joateko asmoa zuen, baina COVID-19 pandemia dela eta Bilbon geratu behar izan zen, konfinamendua alaitzeko kantu bat ere grabatuz, MCD rock taldearekin batera.

Ibilbide artistikoa 

15 urterekin joan zen Bartzelonara lehen aldiz. Han artista, intelektual eta langile-auzoetako giro bizia ezagutu zuen, transformisten espektakuluak barne, eta publiko aurreko lehen emanaldiak egin zituen. Beste transformisten aldean nabarmendu zen, ohiko imitatzaile fidelek ez bezala (imitatuaren berdin-berdinak izaten saiatzen zirenak) berak bere pertsonai propioa sortzeko hautua egin baitzuen.

Lehen emanaldiak bere benetako izenarekin egin bazituen ere (Olatzagutiko festibala, Eibarko Radio Cadena...), Nielfak "La Otxoa" pertsonaia sortu zuen 1970eko hamarkadan, musika, umore eta antzerki espektakulua uztartuz. Izena gaztetan lan egindako Otxoa tabernarekin lotua zegoen, jendeak izen horrekin ezagutzen baitzuen: "Otxoaneko mutila". Pertsonaia Bartzelonan sortzen hasi zen ("La Reja Dorada" eta "Barcelona de Noche" aretoetan) eta 1974ean ama zaintzeko Bilbora itzuli zenean, Euskal Herrian ere famatzen hasi zen. 1978an Garden aretoan agertu zen, kazetarien festa batean. 1979an Bilboko Aste Nagusian jo zuen lehen aldiz. 1980ean, talde feminista baten ekimenez, bere tabernan bideoa grabatu zioten ("Libérate" kantua) eta txoznetan eten gabe proiektatu zuten, arrakasta ikaragarriarekin. Hain da ezen, "Federiko Ezkerra" konpartsakoek (Euskadiko Ezkerra) beraien txoznan zuzenean kantatzera gonbidatu zuten. Une pertsonal txarrean izan arren (ama hil berri, eta bikotea hilzorian) jai giroan zenbait emanaldi egin zituen, milaka pertsona bilduz, eta sexu askapenaren aldeko mugimendua indartuz.

Athleticzale amorratua, futbol talde honi kantuak eta ezin konta ahalako aipuak egin izan dizkio. Telebistako hainbat saiotan parte hartu izan du: "Vivir Cada Día", "Saski Naski", "Y sin embargo te quiero", "Si yo fuera presidente", "La Muga", "Gatos en el tejado", "Plasti - Plasti", "Larousse" (Galiziako telebistan), "Vips" (Emilio Aragón), "Hablando se entiende la gente" (Jose Luis Coll), "La unión hace la fuerza", "Tentáculo", "Noche de ronda", "Pero esto que es"...

65 urte betetzear, bere 16. diskoa grabatu zuen ("La Otxoa y Yo"), El Consorcio eta Kepa Junkera musikarien kolaborazioarekin.

Zenbait pelikulatan ere agertu da: "Mikelen Heriotza" (1984), "La Otxoa, Sin Complejos" (2013). Antzerki musikala egin du ("Bilbao, Bilbao") futbol partiden erretransmisioak, eta liburu biografiko bat du, "Sin plumas en la lengua" (2004),

"Libérate" kantua 
LGTB kolektiboaren ikur bihurtu den kantu hau La Otxoaren famatuena izan arren, ez da berak egina. Autorea Vicente Raga valentziarra da, eta Rafael Conde "El Titi" kantariarentzat egin zuen. Baina honek ez zuen kantatu nahi izan, "ausartegia zelako". Ragak, orduan, bere lagun bilbotar bati erakutsi zion Madrilen (Manuel Ruiz Umaran pailazoa, Txomin del Regatoren bikote artistikoa). Honek esan zion: "Ekarri ezazu kantu hori, badakit Bilbon nork kantatuko duen eta". Hori 1974ean izan zen. Nielfak hitzak moldatu zituen, eta bertsio hau osatu zuen:

Gerora, "El Titi" eta "La Otxoa" Bilbon elkar ezagutzeko aukera izan zuten, batek Tiffany's eta besteak Garden aretoetan jo zutenean. Elkarrekin Yoko Lennon's tabernara joan zirenean jarri zieten kantua, eta Titiri hainbeste gustatu zitzaion ezen, 1983an hura ere grabatzera animatu zen.

Aldarrikapena 
Bere ibilbide artistiko osoan, Nielfak LGBT+ kolektiboaren eskubideen aldeko aldarri aktiboa mantendu du: homosexualen ezkontza, gay harrotasunaren eguna, frankismoan erreprimituak izan zirenei aitorpena... Pinkwashinga ere kritikatu izan du, zenbait alderdik 1979ko Aste Nagusian erakutsi zuten jarrera (EAJ-k "extraterrestre" izendatu zuelarik) 40 urte geroago mantentzen dutenarekin alderatuz, edo eskuineko politikariek erakusten duten aurpegi bikoitza seinalatuz (parlamentuan gay ezkontzen legearen aurka eginez, eta gero haien alderdikide gayen ezkontzak babestuz).

Aitortzak 
2019ko Aste Nagusian, Nielfak Bilboko Udalaren omenaldia jaso zuen, eta Juan Maria Aburto alkateak gay askapenari eginiko ekarpena aitortu zion.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 ««Kamerinoan jaio zen La Otxoa, eta kamerinoan hilko da»» Naroa Torralba Rodriguez Berria, 2023-09-10)

LGBT abeslariak
LGBT ekintzaileak
Bilbotarrak
Bizkaiko abeslariak
Gaztelaniazko abeslariak
1960ko hamarkadako abeslariak
1970eko hamarkadako abeslariak
1980ko hamarkadako abeslariak
1990eko hamarkadako abeslariak
2000ko hamarkadako abeslariak
2010eko hamarkadako abeslariak