Eduarda Mansilla

Eduarda Damasia Mansilla Ortiz de Rozas (Buenos Aires, Argentina, 1834ko abenduaren 11 - ib.,1892ko abenduaren 20a) XIX. mendeko idazle, kazetari eta musikagile argentinarra izan zen, bere generoaren aitzindari, eta bere lanak Espainia osora zabaldu zituen, beste hizkuntza batzuetara itzultzeko pribilegioa lortuz. Literatura lanagatik aintzat hartu den lehen emakume argentinarretako bat da.

Jaiotza, gurasoak eta hezkuntza 
Buenos Aires hirian jaio zen, 1834ko abenduaren 11n. Benetako eliteko kidea zen, bai gizartean, bai politikan eta kulturan. Ama, Agustina Ortiz de Rozas, Juan Manuel de Rosasen arreba txikia zen, eta bere edertasun eta espiritualtasunagatik, garaikideen aho bateko gorespena merezi izan zuen. Aita Lucio Norberto Mansilla jenerala izan zen, figura publiko garrantzitsua. Eduarda, zalantzarik gabe, Rosasen iloba kuttuna zen, eta txikitatik egin zuen distira Palermoko San Benitoko etxe handian, Manuelita Rosas lehengusinarekin, Agustinita amarekin eta Lucio Victorio Mansillarekin batera.

Bere talentua garaikideen ikuspuntutik ikusita 
Hura gogoratzean, Manuel Eugenio Montes de Ocak semeari esan zion: Ez ahaztu inoiz. Aparteko talentua duen emakumea da, arima aparta [...] Bere buruan Anne-Louise Germaine Neckeren (Madame de Staël) indarra, Jorge Sanden estiloa eta Pardo Bazán Kondesaren fantasia sortzailea laburtzen ditu. Domingo Faustino Sarmientok, El Nacional-en, 1885eko apirilean honelaxe laburtu zuen bere lana:Eduardak "hamar urte egin ditu emakumeari itxitako ateak irekitzeko, edozein kronista edo erreportari hautaturi (arrak) erreserbatutako zeruan sartzeko, azkenean sarrera-txartel bat lortu duen arte, bere arriskuagatik, Juana Mansori gertatu zitzaion bezala; izan ere, Juana Mansok 'orratzak sartuta' hil zuten, gizena zegoelako eta hezkuntzaz arduratzen zelako".Rafael Pombo olerkari kolonbiarrak, berriz, boskote biografiko bat utzi zuen, bere lanetako bat aitzinatuz. Besteak beste, hauxe esan zuen: Zeruak eta naturak benetan bildu dituzte, García andrearen nortasun bikainean, batetik bestera ibili ohi diren eskerrak eta dohaiak, askotan nahikoak izaten direnak beren ondasunen jabe egiteko. Bertan monopolio bat dago, behartsuek eta itsusiek proposatutako teoria kontsolatzaile hura desitxuratzen duena, alegia, jainkozko eraketaren arabera, dohai horiek, kargu publikoen eta haien emolumentuen antzera, ezin direlnak metatu. Berak ere kontrajartzen du naturalisten asertzioa, hobekien abesten duten hegaztiak ez dutela itxura ikusgarriena izaten.

Haren literatura-lana 

Bere lanek ia literatura-genero guztiak hartu zituzten, eta eleberrian, draman, antzerki-lanetan, saiakera filosofikoetan, hainbat gaitako kazetaritza-artikuluetan eta musikaren kritikan aritu zen.

Bere lehen literatura-lana eleberri bat izan zen: El médico de San Luis, 1860an Buenos Airesen argitaratua eta 'Daniel' izengoitiarekin sinatua. Horrek Argentinako lehen eleberrigilea bihurtu zuen. Oinarrizko irazkia duen lan horrek maisutasunez —1860 inguruko bizitza probintziala— deskribatzen dituen eta eskarmentu handiko idazle baten esperientziaz karaktereak diseinatzen dituen idazlea erakusten digu. Urte berean bigarren eleberria argitaratu zuen: Lucía Miranda, Sancti Spiritu gotorlekuko emakumeari eskainia, Europak Argentinan izandako lehen kokalekua, lan hauxe ere Daniel izengoitiarekin sinatua; 1882an berrargitaratu zenean, Caleb Chusing estatubatuar publizistaren goraipamena merezi izan zuen:Ikusten denez, idazlana autore gazte batena da, baina asmakizun- eta irudimen-ezaugarriak ditu, eta ikuskera eta deskribapen grafikoaren indar handi horri lotuta dago, zeinak maila handi horretan bereizten duen Pabloren lanik helduena.Ondoren, frantsesezko eleberri bat argitaratu zuen Parisen: “Pablo ou la vie dans les pampas”. Hasieran, liburuxka gisa argitaratu zen “L’artiste” aldizkarian eta, ondoren, liburuan. Victor Hugok goraipatu zuen obra, eta hark txundituta utzi zuen eleberria eta goraipamen beroak idatzi zizkion, honako hauxe adieraziz:Zure liburuak liluratu egin nau. Ordu zoragarriak eta onak zor dizkiot nik. Zuk frantziar mundua erakutsi didazu. Hizkuntza bikain batean idatzita, eta oso interesgarria da zure pentsamendu amerikarra gure europar hizkuntza bihurtzea. Zure nobelan drama bat eta paisaia bat daude: paisaia izugarria da, drama hunkigarria da. Eskertu egiten dizut andrea, eta nire omenaldia zure oinetan uzten dut.Bestalde, Edouard Laboulayek, eleberriari buruzko gutun batean, hauxe esan zuen:Zuen Pablok liburu batek eman diezadakeen bozgorailurik bizienetako bat eman dit; inoiz ikusi ez dudan herrialde batean bizitzera eraman nau, seguru asko inoiz ikusiko ez dudan herrialde batera;  sentimendu eta grinak ulertarazi dizkit, gure klima hotzean pasio bera ez dutenak. Bi hitzetan, zuen nobelak kutsu erabat espainiarra eta amerikarra du; bertan ikus daiteke Pampa, egunez duen lasaitasun paregabea, gauez duen animazioa; Pablok, bere maiteak eta amak benetako interesa pizten dute; gautxo gaiztoarekin bizi da, eta eguneroko bizitza arruntetik ateratzen da.Beste idazle frantses batzuek gogo biziz goraipatu zuten lan hau. Zenbaiten ustez, Eduardaren garrantzitsuenak dira, eta berezitasun bat du: Argentinako idazle batek frantsesez argitaratutako lehen eleberria da. Lucio Victorio Mansilla nebak gaztelaniara itzuli zuen eta La Tribuna egunkarian argitaratu zen kapitulutan, Panpetako bizitza zuzenean ezagutzen ez zuen arren, Eduardak balio handiko paisaia historiko kostunbrista marraztu zuen. Noemí Vergara de Biettik adierazten duenez:Frantziar kutsua izan arren eta hura sortu zen leku urrunean, Pablo edo panpetako bizitza, gai historiko eta gauchoko giroko eleberria, “grinaz argentinarra” da gure soroetako bizitzaren erromantzea, autoreak bere lurreko airea arnasten zuen egun zoriontsuetan. Ezerk ez du adierazten herrialdearen inguruko nobela batean, beste hizkuntza batean idatzita, harro egon litekeen esnobismo grina.María Rosa Lojoren arabera:Lucio Victorio Mansillaren Una salida a los indios ranqueles –1870– izan zen beti Martín Fierroren testu aitzindaria -1872-, “lurraren semeen” aldeko apustu sendoaren alde, Fierroren zoritxarrak kontatzen dituzten atalak sartzearen alde (indiarren artean zabaltzen diren eta narratzaileak haiekin hitz egiten duen pertsegitutako gautxoak). Esan daiteke Eduardak aurrea hartzen diola anaiari generoan.Bere literatura-lanak Recuerdos de Viaje lanarekin jarraitu zuen, «liburu bikaina», Sarmientoren arabera, «besteek bezala helduaroan inspiratua, bihotz gaztea, eder denaren sentimendua eta arte-arloaren eskaera»; ondoren, antzerki-kutsuko obra bat, La Marquesa de Altamira, gero Creaciones literatura-saiakera desberdinen konpilazioa da, hasi «simila similibus» ekitaldi bateko komediatik eta fantasiazko ipuin-pare bateraino: El Ramito de romero eta Dos cuerpos en un alma, Edgar Allan Poeren gozagarri eta 1855ean argitaratutako azken eleberriaren, Un amor.

Haren lan zabala, generoan aitzindari izatea eta literatura-bikaintasuna aspalditik ahaztu ziren, harik eta, XX. mendearen bigarren erditik aurrera, ikertzaile askok beren literatura- eta musika-lanak aztertu eta haien lana baloratu duten arte. Besteak beste, María Rosa Lojo, Néstor Tomás Auza, Lily Sosa de Newton, Graciela Batticuore, María Sáenz Quesada, David Viñas, Beatriz Bosch, María Verónica Rossi, Bonnie Frederick, Juan María Veniard, Lea Fletcher, Marina L. Guidotti, Claudia Torres, Juan Pablo Spicer-Escalante, Noemí Vergara de Bietti, Soledad Vallejo, etab.

Argentinako letren aitzindaria eta Haurrentzako Ipuinen generoan aitzindaria 
Juana Manso eta Juana Manuela Gorritirekin batera, Argentinako lehen idazleetako bat eta haurrentzako ipuinen generoan aitzindaria izateko pribilegioa du. Eduarda Mansillak haur-ipuinen generoari buruzko lehen literatura-lana, Argentinan argitaratua, aurkeztu zuen: haurrentzako zazpi ipuin, ustez biografikoa den kontakizun bat ("Osaba Antonio") eta ohitura-artikulu bat ("Pazkoa"), Estatu Batuetako eta Parisko Gabonetako festei buruzkoa. Eduarda Mansilla bera, hitzaurrean, harro dago haurrentzako letra argentinarren aitzindarietako bat izateaz. Domingo Faustino Sarmientok gorespen beroa eman zion lanari, eta artikulu zabala eskaini zion Espainian.

Kazetaritza-lana 
Hainbat kazetaritza-bitartekorekin lan egin zuen, bere izena edo izengoitiak erabiliz, hala nola “Daniel” edo “Alvar”. Bere idazkiak hementxe aurki daitezke: “La Flor del aire”. Bertan, “Antzerki Atalean” idatzi zuen, El Alba, La Gaceta Musical edo El Plata Ilustrado aldizkarian-1871-1873 -, non bere ardurapean baitzuen "Modas" saileko emakumezkoena. Egunkari berean, "Hojas sueltas/ Orri solteak" izenburupean, bere artikuluak aurki ditzakegu. Bertan, bere ideiak interesgarritzat jotzen zuen eta bere iritzia ematea beharrezkotzat jotzen zuen orotan islatzen zituen: ohituren kritikak, iritzi moralak, gizarte-aipamenak, hiriaren deskribapenak, etab.

Bere musika-talentua 
Musika grinaz landu zuen eta bere ezagutzak garaiko maisu handienekin hobetu zituen; Anton Rubinstein, Charles Gounod, Jules Massenet eta bere lagunen zirkulua osatzen zuten beste batzuk, eta haien aurrean Ipar Amerikan eta Parisen eta mundu zaharreko beste hiriburu handi batzuetan bere musika-ezagutzaren berri eman zuen.

Ahots paregabea zuen eta pianoan piezak egiten zituen benetako maistratasunarekin. Lau hizkuntzatan kantatzen zuen. Marietta Alboniren (kontralto ospetsua) eta Enrico Tamberlick tenorearen (seguruen, irizpide liriko finaren zati bat berari zor dio) lagun handia zen. Kantu eta pianorako hainbat lan konposatu zituen eta oso kritika interesgarriak idatzi zituen La Gaceta Musical-en, jarduera artistiko horri buruzko Argentinako lehen argitalpena. 

Azken urteotan, bere lan gehienak berrargitaratu dira, nahiz eta Doña Eduarda testamentuan ez egiteko eskatu zuen.

Ezkontza, seme-alabak, familia 
Buenos Aires hiriko San Miguel elizan ezkondu zen 1855eko urtarrilaren 31n - 1855. urteko liburua, 66. orria -, Manuel Rafael García Aguirre jaunarekin, legelari eta diplomazialari argentinar nabarmenarekin, Manuel José García estadista eta diplomatikoaren semearekin. Manuel José García Rosas-en opositore leiala zen, Manuela Ortiz emaztearen ahaidea izan arren. Prentsak «La unión de Romeo y Julieta» izenburupean aipatu zuen ekitaldia.

Haren seme-alabek, Eduardak, Manuel Josék, Rafaelek, Danielek, Eduardok eta Karlosek, Juan Manuel de Rosas jauna hil zenean, gurasoek berariaz eskatuta, 1877an, betiko batu zituzten aitaren eta amaren abizenak gidoi baten bidez, eta gero García-Mansilla familia eratu zuten, argentinarren arteko beharrezko neba-arrebatasun sinbolo gisa. Idazlearen ondorengo bakarrak dira.

Senarrarekin batera, Europako eta Estatu Batuetako hiri handietan ibili zen, eta, horri esker, herrialde bakoitzaren idiosinkrasia eta edertasun naturalak ezagutu ahal izan zituen, baina, batez ere, maila intelektual eta artistiko handiko mundu batean sartu zen. Mundu horretan, horretarako sortutako emakume baten naturaltasunarekin moldatu zen, eta, kulturaren munduko gorenera joanez, artista gisa hazi eta bere estiloan eragin zion.

Bere familia maiz pertsona handiekin ibili zen eta euren lagun izan zen: Estatu Batuetanko Abraham Lincoln presidentea eta Ulysses Grant jenerala, Henry Wadsworth Longfellow poetaren erretratu grabatua jaso zuena; Wadsworthek bertso batzuk eskaini zizkion: John Lothrop Motley historialaria, Hamilton Fish estatu-idazkaria, Frantziako Luis Felipe erregearen biloba, Orleanseko Luis Felipe, Parisko kondea, edo haren anaia, Chartresko dukea, Roberto Orleanskoarenak  besteak beste.

Letren munduan ezaguna, bigarren aldiz iritsi zen Europara, eta zortzi urtez Victor Hugo, Thiers, Alejandro Dumas, Houssaye, Janin, François Coppeé, Jules Massenet, Laboulaye eta beste hainbat lagun izan zituen bere egongelan.

Napoleon III.aren eta haren emazte Eugenia de Montijoren gorteak, Lucio Norberto Mansilla jeneralaren aitaren lagunak eta hark enperadoreari aurkeztutakoak, garatzen zuten bizitza diplomatikoa. Austriako Francisco Josék eta Sissi emazteak (Bavariako Isabel jaio zen) adeitasunez hartu zituzten Habsburgosko gorte zurrunean.

Baliabide ekonomikoei esker argitaratu 
Bere burua inposatzeko borrokatzen zuen ingurunea gizonei zuzenduta zegoela jabeturik, senarrak lagunduta, bere baliabide ekonomikoak erabili zituen bere literatura-sorkuntza argitaratzeko, bere lanen ezagutza publikoa lortzeko eta literaturan hazi ahal izateko kritika bilatzeko. Bere lanak argitaratzeko aukera eta pribilegioa izan zuen XIX. mendeko idazle argentinar bakarretakoa izan zen.

Haren heriotza 
Bihotzeko gaitz baten ondorioz hil zen Buenos Airesen, berrogeita hemezortzi urte zituela, 1892ko abenduaren 20an. Hileta handia egin zen Buenos Aireseko Katedral Metropolitarrean, Argentinako hainbat pertsona ospetsu bertan zirela.

Eduarda Mansillaren lana 
Bere liburu batzuk hauexek dira:

 El médico de San Luis (1860) Lehen edizioa, Daniel izengoitiarekin argitaratua. La Pazeko inprimategia. Bigarren edizioa, Eduarda Mansilla de García (1879) izenarekin, Rafael Pomboren hitzaurrearekin. Buenos Aires: Buenos Aireseko Herri Liburutegia: Enrique Navarro Violaren Liburu Editorea.

 Lucía Miranda. Historia Argentinatik ateratako eleberria (1860) Lehen argitalpena, Daniel izengoitiaren azpian argitaratua. Buenos Aires: La Tribuna inprimategia. Bigarren edizioa, Eduarda Mansilla de García izenarekin, La Tribuna egunkarian (1860) liburuxkan argitaratua. Hirugarren edizioa (1882) Buenos Aires: Imprenta de Juan A. Alsina.
 Pablo, ou la vie dans les Pampas. (1869) Paris. Lachaud Pablo, bertsio digitala, Frantziako Liburutegi Nazionala
 Cuentos/ Ipuinak (1880) Buenos Aires: Inprenta de la República.
 Recuerdos de viaje/ Bidaiako oroitzapenak (1882)
 Creaciones/ Sorkuntzak (1883) Buenos Aires.
 Un amor (1885) Buenos Aires: Imprenta El Diario.
 Los Carpani (1883) Lau ekitaldiko drama soziala eta prosa. 1883ko ekainaren 1ean Opera Antzokian ordezkatua.
 La marquesa de Altamira/ Altamirako markesa (1881) Hiru ekitaldiko drama eta hitzaurre bat, 1881ean Buenos Airesen ordezkatua.
 Ajenas culpas/ Inoren erruak (1883)
 El Testamento/ Testamentua (1885) Drama prosan.
 La Batalla de Santa Rosa/ Santa Rosako bataila.
 Marta (1873) Nobela ezezaguna
 Cuentos fantásticos/Fantasiazko ipuinak (1874) Argitaratu gabea.

Kantu eta pianorako konposizio musikalak 

 Une larme (Romanza) Alfontso Lamartineren letraz. Washington D.C. W.C.Metzert. Edizio elebiduna, frantsesa eta ingelesa.
 Légende (kanta)
 Espoir en Dieu (Kanta) Victor Hugoren letraz. Paris, L. Bathlot.'
 Cantares Adolfo Mitre-ren letraz (1882)
 Oktobre (Erromantza, François Coppée-ren letrarekin)
 Brunette (Balada). Buenos Aires, F. P. Rodríguez. (1882)
 Nik ez dakit maite zaitudan (Hegoamerikako kanta) Buenos Aires: F. P. Rodríguez. (1882)
 Alokatu egiten da (kanturako boleroa)

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Argentinako kazetariak
Emakume kazetariak
Argentinako idazleak
Emakume idazleak
Argentinako ipuingileak
Emakume ipuingileak
Argentinako musikagileak
Emakume musikagileak
Argentinako feministak
La Recoleta hilerrian lurperatutakoak