Matilde Ucelay

Matilde Ucelay Maortua (Madril, 1912 - ibidem, 2008ko azaroaren 24a) arkitektoa izan zen. Espainiako lehen emakume arkitekto tituluduna eta 2004an Espainiako Arkitektura Sari Nazionala izan zen.

Biografia 
Pura Maortua Lombera antzerki-zuzendariaren eta Enrique Ucelay Sanz abokatuaren alaba nagusiena zen. Haren ahizpak Luz, Margarita filologoa (Enric Ucelay-Da Cal historialariaren ama) eta Carmen Ucelay izan ziren. Pura Maortua, Federico García Lorcaren lagun handia, Lyceum Club Femeninoko kidea izan zen eta Anfistora antzerki-konpainiaren sortzailea.

Ucelayk Eskola Institutuan batxilergoa ikasi zuen, kalifikazio akademiko bikainekin eta piano karrerarekin. 1931n, Madrilgo Unibertsitateko Arkitektura Eskolan sartu zen, Lali Úrularekin (karrera amaitu ez zuena) eta Cristina Gonzalorekin batera. Matilde Ucelayk bi ikasturte aldi berean egin zituen, batean Fernando Chueca Goitiarekin batera. Beraz, aurreikusitakoa baino urtebete lehenago amaitu zuen karrera. Ikasle izan zuen lehen urteetan Unibertsitateko Eskola Federazioko kide aktiboa izan zen. 1936ko ekainean amaitu zuen karrera.

1936ko uztailaren 10ean, Hotel Nazionalean, haren lagun eta lagunek omenaldia egin zioten Espainiako arkitekturako lehen lizentziadun gisa, lehenago gobernazio-ministroa izan zen Amós Salvador Carreras arkitektoa ere bertan izan zen ekitaldian. Omenaldi horretan garaiko irudi garrantzitsuak izan ziren, hala nola Teodoro de Anasagasti arkitektoa. 1936an, Madrilgo Arkitektoen Elkargo Ofizialeko Gobernu Batzordeko emakume kide bakarra izan zen, eta idazkari lanetan aritu zen abuztutik urrira edo agian azarora arte. Orduan, familiarekin joan zen Valentziara. Une hartan, aitak hanka haratustelduta edo 'gangrenatuta' zuen, eta mehatxuak ere jaso zituen. Ondorioz, Madrilen egotea arriskutsua zenez, familiak Levante aldera joatea erabaki zuen.

1937ko urtarrilean José Ruiz Castillorekin ezkondu zen Valentzian. José Ruiz Castillo abokatua, Nekazaritza Ministerioko funtzionarioa eta Madrileko editore-familia ezagun bateko kidea. Aita Liburutegi Berriaren jabea zen, eta haren zuzendaritza Ucelayren senarrak jaso zuen. Senar-emazteek bi seme-alaba izan zituzten: José Enrique eta Javier.

Espainiako Gerra Zibila amaitu ondoren, eta 1936an Madrilgo Arkitektoen Elkargoko Gobernu Batzordean parte hartu zuenez, behin baino gehiagotan epaitu zuten gerra-kontseiluan eta Arkitekturako Zuzendaritza Nagusiak profesionalki araztu zuen, "matxinadari laguntza ematea" leporatuta. Alberto Díaz odontologoak, besteak beste, bere aldeko lekukotasuna aurkeztu zuen. 1942ko uztailaren 9an, kargu publikoetarako, zuzendarientzako eta konfiantzazko kargudunentzako betiereko desgaikuntza ezarri zitzaion, lanbidean bost urtez aritzeko debekua eta 30.000 pezetako kalte-ordaina. 1936an lortutako titulua ez zitzaion ofizialki eman 1946. urtera arte.

1950eko hamarkadan, agintari frankistek debekatu egin zuten Emakume Unibertsitarioen Elkarteko zuzendaritza-batzorderako kandidatura. Elkarte horretako sortzailea izan zen eta 7 zenbakia zuen.

1998an, La Mujer Construye elkarteak publikoki aitortu zuen bere figura, Espainiako arkitekturan lizentziatutako lehen emakumea baitzen. 2004an, Arkitekturako Sari Nazionala lortu zuen. Bi urte geroago, Arkitekturako Veneziako Biurtekoan parte hartu zuen, España [f.] nosotras, las ciudades pabiloian, Espainiaren ordezkaritza ekitaldian.

Madrilen hil zen 2008ko azaroaren 24an. 2018an, Madrilgo Udaleko talde guztiek erabaki zuten Chamberí barrutiko lorategi batek bere izena izatea.

Lanak 
Lau hamarkadako bizitza profesional luzean, 120 proiektu inguru egin zituen 1940 eta 1981 artean. 1945 baino lehen egin zituenek ez dute bere sinadurarik, Aurelio Botilak bezalako lagunenak baizik. Aurelio Botilak bere proiektuak sinatu zituen, bera gaitasunik gabe egon zen bitartean. Bezero nagusiak Madrilgo goi-burgesiako pertsonak izan ziren, horietako asko atzerritarrak, eta horietako asko emakumeak. 1953ko Oswald etxeak ireki zizkion goi-klaseko ateak. Kalitatezko bizitegi-arkitekturan espezializatu zen, erosteko ahalmen handiko bezeroei zuzendua, hiriburuko eremu onenetan kokatutako etxe handiak. New Yorken ere etxe bat eraiki zuen bere ahizpa Margaritarentzat. Bere etxeak nabarmendu egiten dira xehetasunen zainketagatik, pertsonen bizitzari eskainitako arretagatik eta bezeroaren beharrei erantzun arkitektoniko onena emateko azkartasunagatik.

 Oswald etxea, Puerta de Hierro, Madril.
 Bernstein etxea.
 Marichalar etxea.
 Ortega Spottoren etxea.
 Simone Ortega etxea.
 Lugoko Benítez etxea, Kanaria Handiko Palmasen.
 Ucelay etxea, Long Island-en.
 Turner eta Hispano-Argentina liburutegiak Madrilen.

Aintzatespenak 

 2018ko uztailean, “Herstóricas. Historia, Mujeres y Género” eta “Autoras de Cómic” taldeek kultura- eta hezkuntza-izaerako proiektu bat sortu zuten, emakumeek gizartean egindako ekarpen historikoa ikusarazteko eta bere hutsunea hausnartzeko karta-joko bat egin zuten. Karta horietako bat Ucelayri buruzkoa da.
 2004an, Arkitekturako Sari Nazionala lortu zuen.
 1998an, La Mujer Construye elkarteak publikoki aitortu zuen bere figura, Espainiako arkitekturan lizentziatutako lehen emakumea baitzen.
 2018an, Madrileko Chanberí auzoko berdegune batek, Doménico Scarlatti  inguruan, Matilde Urcelay lorategia izena du.

Erreferentziak

Bibliografia 

 Vílchez Luzón, Javier. Matilde Ucelay: Espainiako lehen emakume arkitektoa. Granada: Granadako Unibertsitatea, 2013. Irakurketa data: 2012-12-14 
 Vílchez Luzón, Javier. "Conversaciones con una arquitectura", in Arenal Revista de Historia de las Mujeres, 21. liburukia, 1. zk., 2014, ISSN 1134-6396, DEPÓSITO LEGAL GR. 948-1994
 Sánchez de Madariaga, Ines (zuz.). 2012. Matilde Ucelay Maortua. Eraikitzen ari den bizitza. Arkitekturako Sari Nazionala. Madril: Sustapen Ministerioa. ISBN ά498-0920-0
 Sánchez de Madariaga, Inés (2010): “Amigos del alma. Matilde Ucelay eta Félix Candela. Madrilgo Elkargoaren konfiskazioa eta arkitektoen errepresioa frankismoan zehar”, in Cueto Ruiz -Funes, J.-I. (arg.) Félix Candela 1910-2010, Instituto Valenciano de Arte Moderno-Sociedad Nacional de Recueraciones Culturales, or. 121-138. ISBN ά92827-95-4
 Sánchez de Madariaga, Inés (2008): “El papel de las mujeres en la arquitectura y el urbanismo, de Matilde Ucelay a la primera generación universitaria en paridad”, in Leboreiro, Marian (arg.), La arquitectura y el urbanismo desde la perspectiva de las arquitectos, Etxebizitza Ministerioa - ETSAM, Madril, 21. or. 69-77. ISBN ά691-9168-2

Ikus, gainera 

 Emakumeak arkitekturan

Kanpo estekak 

 Sánchez de Madariaga, Inés (2008): Obituario Matilde Ucelay Maórtua, Espainiako lehen emakume arkitektoa, El País, 26-11-2008.
 Matilde Ucelay, Espainiako lehen emakume arkitektoa, documentos RNE-n

Madrildarrak
Madrilen hildakoak
Madrilgo arkitektoak
Emakume arkitektoak
Diktadura frankistaren errepresioaren biktimak