Gramatika unibertsal

Gramatika unibertsala, askotan GU idatzita, (jatorriz, ingelesez, Universal Grammar, UG ), hizkuntzalaritza modernoan, hizkuntza fakultateko osagai genetikoen teoria da, normalean Noam Chomskyri egozten zaioa terminoaren sortzea eta batez ere dibulgatzea. Gramatika unibertsalaren oinarrizko postulatua da gizaki orok berezko duela Giza hizkuntzari loturiko egitura arau multzo jakin bat, sortzezkoa dela giza gaitasun hori, esperientzia sentsorialetik independentea. Garapen psikologikoan zehar estimulu linguistiko gehiagorekin, haurrek Gramatika unibertsalarekin bat datozen arau sintaktiko zehatzak hartzen dituzte. Batzuetan "gramatika mentala" bezala ezagutzen da, eta beste "gramatika" batzuekin kontrastatzen da, adibidez, aginduzkoa, deskribatzailea eta pedagogikoa . 

Teoria honen defendatzaileek estimuluaren argumentuaren pobrezia eta gizakien hizkuntza naturalen zenbait propietate unibertsalen existentzia azpimarratzen dute eta neurri batean horretan oinarritzen dira. Hala ere, azken hau ez da finkatuta egon, zenbait hizkuntzalarik argudiatu baitute hizkuntzak hain askotarikoak direla unibertsaltasun hori sinesgaitza dela. 

Ikerketa enpirikoaren zeregina da bereiztea eta zehaztea giza hizkuntzen tasun guztien artean zer propietate diren unibertsal eta zer gaitasun linguistiko diren sortzetik datozenak.

Argudioa 
Gramatika unibertsalaren teoriak proposatzen du gizakiak baldintza normaletan hazten badira (ez muturreko sentsazio gabezian daudenak), orduan beti garatuko dutela hizkuntza zenbait propietaterekin (adibidez, izenak aditzetatik bereizteko ahalmena edo funtzio hitzak edukien hitzetatik bereiztea). 

Teoria honek proposatzen du sortzetiko eta genetikoki zehaztutako hizkuntza fakultate bat badagoela, arau horiek ezagutzen dituena, eta gizaki orok sortzez daukan giza hizkuntza ikasteko gaitasun horri esker haurrek hitz egiten nahiko erraz ikasten dute, eta horrelako berezko gaitasunik ez balego, umeek ez lukete hain erraz berez hain konplexua den kode bat ikasiko. 

Giza fakultate honek ez daki hizkuntza jakin bateko hiztegia (beraz, hitzak eta haien esanahiak ikasi behar dira). Hiztegia bera eta beste hainbat parametro geratzen dira hizkuntzen artean askatasun osoz alda daitezkeenak (izenlagunak izenen aurretik edo ondoren datozen ala ez ikasi behar da, aditza esaldiaren baitan non kokatu ohi den ikasi behar da...). Ideia horren aldeko hainbat ebidentzia bildu dira azken hamarkadetan. Esate baterako Valian-ek (1986) erakutsi zuen, harrigarriro, adin oso txikiko haurrek kategoria sintaktikoak eta haien banaketak ulertzen dituztela, ezagutza hori ekoizpenean agertu aurretik.

Noam Chomskyk dioen moduan, "bistan denez, gizabanakoaren hizkuntzaren garapenak hiru faktore izan behar ditu: sortzez dakarren dotazio genetikoa, eskuragarri dauden hizkuntzei mugak ezartzen dizkiena, eta horrela hizkuntza eskuratzea posible egiten duena; kanpoko datuak, hizkuntza bat edo beste bat hautatzen duen esperientzia sorta jakin eta estua eskaintzen diona gizabanakoari ; eta azkenik, Hizkuntza Fakultatekoak berezkoak ez diren printzipio edo hatsarreak".

Batzuetan, gramatika unibertsalaren alderdiak deskribagarriak direla dirudi ezagutzari buruzko xehetasun orokorren arabera. Adibidez, gertakariak eta objektuak klase desberdinekoak bezala sailkatzeko joera gizakiaren ezagutzaren parte bada, eta hizkuntza guztietan agertzen diren izenak eta aditzak zuzenean sortzen badira, orduan pentsa liteke gramatika unibertsalaren alderdi hori hizkuntza jakin batzuetako espezifikoa baino giza hizkuntzari dagokiola, orokorrean gertatzen denez, munduko hizkuntza guztietan, gizaki ororen ezagutzaren zati bat da kategorizazio hori. Ezagutzeari buruzko beste gertakari batzuetatik aurki daitezkeen hizkuntzen propietateak bereizten ez dituzten hizkuntzen propietateak bereizteko, UG*, -euskaraz GU*-, laburdura erabil daiteke. UG Noam Chomskyk maiz erabiltzen duen terminoa da giza burmuinaren  hizkuntza alderdia izendatzeko.

Historia 
"Gramatika unibertsala" terminoa ez zuen Noam Chomskyk asmatu, aurrekoa da, baina gramatika  unibertsaleko chomskyren aurreko ideiak desberdinak ziren eta gaur egun Chomskyren ikuspegia nagusitu da. Chomskyren aburuz, UG "[genetikoki oinarritutako hizkuntza-fakultatearen teoria] da, eta horrek hizkuntza-jabetzearen teoria bihurtzen du GU, eta hizkuntza ikasteko dohaina jaiotzetik datorren hipotesiaren parte da. Aurreko gramatikariek eta filosofoek gramatika unibertsalean pentsatu zuten, hizkuntza guztien gramatika tasun unibertsalaren zentzuan. XX. mendearen amaieran gramatika unibertsala ulertzeko hurbilketa ezaguna da, esate baterako Greenberg-en hizkuntza-unibertsalak dira.

Gramatika unibertsal baten ideia Roger Baconek bere . Gramatikaren sinopsian eta c.  Gramatika grekoa: hizkuntza guztiak gramatika komun baten gainean eraikitzen dira, nahiz eta intzidente-aldaketak izan ditzakeen; eta XIII. mendeko gramatika espekulatiboak, zeinak, Roger Baconi jarraituz, gramatika dauden arau unibertsalak postulatu baitzituzten. Gramatika unibertsalaren edo hizkuntzaren kontzeptua izan zen XVII. mendeko hizkuntza filosofikoetarako proiektuen erdigunea. Denbora horretan eragina izan zuen obra bat Claude Lancelot-en eta Antoine Arnauld egileen Grammaire générale izan ziren, René Descartesen lanen gainean eraiki zutenak. Hizkuntzetarako gramatika orokor bat deskribatzen saiatu ziren, eta ondorioztatu zuten gramatikak unibertsala izan behar duela. XVIII. mendeko gramatika unibertsalen eskola eskoziar bat dago, hizkuntza filosofikoaren proiektutik bereizten den bezala. Han sartzen dira James Beattie, Hugh Blair, James Burnett, James Harris eta Adam Smith. Entziklopedia Britainiarraren lehen edizioan (1771) gramatikari buruzko artikuluak "Gramatika unibertsaletik" izeneko atal zabala du.

Tradizio hori XIX. mendearen amaieran jarraitu zuten Wilhelm Wundtek eta XX. mendearen hasieran Otto Jespersen hizkuntzalariak. Jespersenek ez zuen bat egin "gramatika unibertsalaren" lehen gramatikalekin, esanez latinetik gehiegi eratortzen saiatu zirela, eta latinean oinarritutako GU batek huts egin behar zuela, munduko hizkuntza-aldaketaren zabalera kontuan hartuta. Otto Jespersenek ez dio erabat uko egiten "gramatika unibertsal" baten ideiari, baizik eta kategoria sintaktiko unibertsalei edo superkategoriei mugatzen du, hala nola, kopuruari, denborari eta abarrei.  Jespersenek ez du eztabaidatzen propietate horiek giza kognizio orokorraren gaineko egitateetatik edo hizkuntzaren dotazio espezifiko batetik datozen (Chomskyren formulaziotik hurbilago egongo litzateke). Lan hau genetika molekularraren aurrekoa denez, ez du eztabaidatzen genetikoki baldintzatutako gramatika unibertsalaren nozioa.

Konduktismoaren gorakadaren garaian, gramatika unibertsalaren ideia (zentzu batean zein bestean) baztertu egin zen. XX. mendearen hasieran, hizkuntza ikuspegi konduktista batetik ulertzen zen normalean, eta iradokitzen zen hizkuntzaren jabekuntza, beste edozein ikaskuntza-mota bezala, arrakastaren entseguen ondorio zela, proba-akats entseguen ondorioa, eta arrakasta-sarien segida baten bidez azal zitekeela.  Hau da, haurrek imitazio soilez ikasten zuten ama hizkuntza, helduek esandakoa entzunez eta errepikatuz. Esaterako, ume batek "esnea" esaten duenean eta amak irribarre egingo duenean, eta horren ondorioz haurrari esnea emango dionean, haurrak emaitza hau aberasgarri izango du, horrela haurraren hizkuntza garapena hobetuz.  GU hizkuntzalaritza modernoan protagonismoa eta eragina izan zuen Chomsky eta Montagueren teoriekin 1950-1970eko hamarkadetan, " linguistika gerren " zati gisa.

2016. urtean, Chomskyk eta Berwickek Why Only Us izeneko liburua idatzi zuten. Bertan, programa minimalista eta tesi minimalista indartsua definitu zituzten, bai eta haien ondorioak ere, UGren teoriaren ikuspegia eguneratzeko. Berwick eta Chomskyren arabera, beren tesi minimalista indartsuan diote "UG sistema eraginkortasun konputazionaleko baldintzen arabera funtzionatzen duten printzipio konputazional sinpleenetara murriztea izango litzateke egoera onena. Hipotesi horri Tesi Minimalista Indartsua (SMT) deitzen zaio". SMTren garrantzia da gramatika unibertsalaren aurreko enfasia nabarmen aldatzea Chomskyk eta Berwickek orain "fusionatu" deitzen duten kontzeptuari. "Fusionatu" bere 2016ko liburuan honela definitzen da: "Sistema konputazional bakoitzak bere baitan jadanik eratuta dauden X eta Y objektuei aplikatzen zaien eragiketa bat sartu du, eta horietatik abiatuta Z objektu berri bat eraikitzen du. 'Fusionatu' eragiketa honetara deitzen du". SMTk dioenez, " 'Fusionatzea' ahalik eta sinpleena izango da: ez du X edo Y aldatuko eta ez du konponketarik ezarriko; bereziki, nahigabetuta utziko ditu, gertaera garrantzitsu bat... Beraz, bat-egitea multzoaren eraketa baino ez da: X-ren eta Y-ren fusioak “ X, Y’ multzoa sortzen du.

Chomskyren teoria 
Chomskyk argudiatu zuen giza garunak murrizketa-multzo mugatua duela hizkuntza antolatzeko. Horrek esan nahi du, era berean, hizkuntza guztiek egitura-oinarri bera dutela: "gramatika unibertsala" izeneko arau-multzoa.

Hizkuntza batean adituak diren hizlariek badakite zer esamolde diren onargarriak beren hizkuntzan eta zeintzuk diren onartezinak. Funtsezko buru-hausgarria da nola iristen diren hiztunak hain azkar eta hain zehatz beren hizkuntzako murriztapen horiek ezagutzera, murriztapen horiek urratzen dituzten adierazpenak ez baitira agertzen txikitan jasotzen diren sarreretan. Chomskyk argudiatu zuen estimulu-pobrezia horrek esan nahi duela Skinnerren eta beste konduktibisten ikuspegi konduktistak ezin duela hizkuntzaren eskurapena behar bezala azaldu. Proba negatiborik ez izatea —adierazpen bat hizkuntza jakin bateko esaldi ez-gramatikalen klasearen parte dela— da bere argudioaren muina. Adibidez, ingelesez, izenordain galdetzaile bat, klausula erlatibo baten barruan predikatu batekin  ezin da lotu. Honelako esaldiak ez-gramatikaltzat joko luke edozein ingeles-hiztunek, (nahiz eta inoiz antzekorik aditu ez):

 *"What did John meet a man who sold?"

Adierazpen horiek ez daude erabilgarri ingeles hizkuntza-ikasleentzat baina hala ere ingelesezko hiztunek badakite antigramatikalak direla. Ingeles hizkuntzako hiztunek ez dituzte erabiltzen, eta onartezintzat joko lituzkete hizkuntza-ikasle aurreratuek ere, nahiz eta horrelakorik inoiz entzun ez, nahiz eta horrelakoak irakasleek inoiz zuzendu ez. Gramatika unibertsalak estimuluaren pobreziaren presentziari buruzko azalpena ematen du, giza hizkuntzen ezaugarri unibertsaletan zenbait murrizketa egiten baititu.

Kritikak 
Geoffrey Sampson-ek dio gramatika unibertsalaren teoriak ez direla faltsifikagarriak, eta beraz, pseudozientifikoak direla. Argudiatzen du “arau” gramatikalek post-hoc oharrak postulatzen dituztela soilik dauden hizkuntzei buruz, hizkuntza batean posible denari buruzko iragarpenen ordez. Era berean, Jeffrey Elman-ek argudiatzen du gramatika unibertsalak bereganatutako hizkuntzen ikaskuntzarik eza gramatika-eredu zorrotz, "okerrago" batean oinarritzen dela, ez datorrela bat ezein gramatika errealekin. 

Morten H. Christiansen-ek eta Nick Chater-ek argudiatu dute hizkuntzaren izaera azkar samarrak eragotzi egingo lukeela maila mantsoago aldatzen diren egitura genetikoek lortzea, genetikoki egituratutako gramatika unibertsal baten aukera ahulduz. Berezko gramatika unibertsal baten ordez, honako hau diote: "hizkuntza-egituraren alderdi itxuraz arbitrarioak izan daitezke ikaskuntza orokorretik eta pentsamendu-prozesuen egituratik pertzepzio-motorretatik, muga kognitibo eta pragmatikoetatik eratorritako alborapenak prozesatzetik".

Wolfram Hinzenek gramatika unibertsalaren kritika ohikoenak laburbiltzen ditu:

 Gramatika unibertsalak ez du formulazio koherenterik, eta benetan ez da beharrezkoa.
 Gramatika unibertsala biologiarekin gatazkan dago: ezin du eboluzionatu modu uniformean onartutako neo-Darwiniar printzipio ebolutiboen bidez.
 Ez dago hizkuntzaren tasun unibertsalik: hizkuntzaren giza gaitasunaren muinean dagoen hizkuntza-antolakuntzako maila guztietan gertatzen den aldaketa ugariek ezeztatzen dute gramatika unibertsala.

Gainera, iradoki da jendeak bere hizkuntzan hitzak banatzeko probabilitate-ereduei esker ikasten duela, arau gogor eta azkarrei esker baino (banaketa-hipotesia). Adibidez, haurrek hasieran erregular bezala jokatzen dituzte aditz irregularrak, eta gero erregularrak ez diren salbuespenak ikasten dituzte banan-banan. Halaber, proposatu da estimuluaren problemaren pobrezia hein handi batean saihets daitekeela, baldin eta onartzen bada haurrek hizkuntzak ikasteko antzekotasunetan oinarritutako orokortze-estrategiak erabiltzen dituztela, erabiltzen dakiten antzeko hitzen erabilera orokortuz.

Hizkuntzak ikastearen gaia jorratu duen Michael Ramscar ikertzaileak iradoki du, haurrek erregulartasuna espero eta irregulartasuna entzuten dutenean, igurikimenaren porrot errepikatuak atzeraelikadura negatibo inplizitu gisa balio duela, denboran zehar dituzten akatsak zuzentzeko aukera ematen diena; esate baterako, nola zuzentzen dituzten haurrek gramatika-orokortzeak errepikakorren porrota balitz bezala. Horrek esan nahi du hitzen ikaskuntza probabilitate-prozesu bat dela, akatsek bultzatua, mapatze azkarreko prozesu bat baino gehiago, natibista askok uste bezala.

Daniel Everettek argudiatu du gramatika unibertsal bat ezinezkoa izan ez arren, ez litzatekeela onartu behar, fenomeno guztiak sinpleago azaltzen duten teoriak baditugulako. Haren hitzetan, "gramatika unibertsalak ez du funtzionatzen, eta ez dirudi [bere ustez] ebidentzia handirik dagoenik. Eta zer jar dezakegu GUren lekuan? Faktoreen elkarrekintza konplexu batek, zeinen kultura, gizakiek partekatzen dituzten balioak, zeregin garrantzitsua baitu hitz egiteko modua eta hitz egiten ditugun kontuak egituratzeko orduan". Michael Tomasello garapenaren psikologoak ere baieztapen hori babesten du, argudiatuz "nahiz eta gizakiaren hizkuntza-gaitasunaren alderdi askok biologikoki eboluzionatu duten, berariazko gramatika-printzipioek eta eraikuntzek ez dutela egin. Eta hizkuntza desberdinen egitura gramatikaleko unibertsoak giza ezagutzari, komunikazioari eta bokal-entzunezko prozesamenduari lotutako prozesu eta murrizketa orokorragoetatik etorri dira, eta hizkuntza-komunitate partikularretako gramatika-eraikuntza partikularren deialdian eta transmisioan jardun dute".

Erreferentziak

Bibliografia 
 Baker, Mark C. The Atoms of Language: The Mind's Hidden Rules of Grammar. Oxford University Press, 2003. .
 Beattie, James. "Of Universal Grammar". Section II, The Theory of Language (1788). Rpt in Dissertations Moral and Critical (1783, 1986.)
 Blair, Hugh. Lecture 6, 7, and 8, Lectures on Rhetoric and Belles Lettres, (1783). Rpt New York: Garland, 1970.
 Burnett, James. Of the Origin and Progress of Language. Edinburgh, 1774–1792.
 Chomsky, N. "Approaching UG from Below" in Interfaces + Recursion.
 Chomsky, N. Aspects of the Theory of Syntax. MIT Press, 1965. .
 
 Elman, J., Bates, E. et al. Rethinking innateness. MIT Press, 1996.
 Harris, James. Hermes or A Philosophical Inquiry Concerning Universal Grammar. (1751, 1771.)
Otto Jespersen. The Philosophy of Grammar..Norton. 1965 (Lehen edizioa 1924).
 Kliesch, C. (2012). Making sense of syntax – Innate or acquired? Contrasting universal grammar with other approaches to language acquisition. Journal of European Psychology Students, 3, 88–94,
  Claude Lancelot & AntoineArnauld. Grammaire générale et raisonnée contenant les fondemens de l'art de parler, expliqués d'une manière claire et naturelle. Slatkine Reprints. 1968. (Lehen edizioa 1660).
 "Of Universal Grammar". In "Grammar". Encyclopædia Britannica, (1771).
 Pesetsky, David. "Linguistic Universals and Universal Grammar". In The MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences. Ed. Robert A. Wilson and Frank C. Keil Cambridge, MA: MIT Press 1999.
 Sampson, G. The "Language Instinct" Debate. Continuum International Publishing Group, 2005. .
 Smith, Adam. "Considerations Concerning the First Formation of Languages". In Lectures on Rhetoric and Belles Lettres. Ed. J. C. Bryce. Indianapolis: Liberty Press, 1983, 203–226.
 Smith, Adam. "Of the Origin and Progress of Language". Lecture 3, Lectures on Rhetoric and Belles Lettres. Ed. J. C. Bryce. Indianapolis: Liberty Press, 1983, 9–13.
 Tomasello, M. Constructing a Language: A Usage-Based Theory of Language Acquisition. Harvard University Press, 2003. .
 Window on Humanity. A Concise Introduction to Anthropology. Conrad Phillip Kottak. Ed. Kevin Witt, Jill Gordon. The McGraw-Hill Companies, Inc. 2005.
 White, Lydia. "Second Language Acquisition and Universal Grammar". Cambridge University Press, 2003. 
 Zuidema, Willem. How the poverty of stimulus solves the poverty of stimulus''. "Evolution of Language: Fourth International Conference", Harvard University, March 2002.

Ikus gainera 
 Gramatika sortzaile.
 Noam Chomsky.

Kanpo estekak 

Zientzia kognitiboak
Hizkuntzalaritza teoriak eta hipotesiak
Hizkuntzaren filosofia