Aderitz

Aderitz Ezkabarte ibarreko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 9,4 kilometrora.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak aderiztarrak dira.

Izena 
Aderitz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Adiriz (1141)
 Adiriz (1198)
 Aderiz (1534)
 Aderiz (1632)
 Aderiz (1829)
 Aderitz (1990)
 Aderitz (2000)

Geografia 
Aderitz Ezkabarte ibarrean dago, Iruñeko merindadean.

Ingurune naturala eta kokapena 
Ezkabarte udalerria Iruñeko saihesbideak (PA-30) eta N-121-A errepide nagusiak zeharkatzen dute, baita Aitzoainekin lotzen den tokiko errepide batek ere. Udalerriaren erliebea Ultzama ibaiaren ibarrak definitzen du ekialdean, eta Pirinioaurreko lur-eremu menditsu batek gainerako lurraldean. Hegoaldean, gainera, Ezkaba mendia nabarmentzen da (895 metro), Iruñearekiko eta haren metropoli-eremuarekiko hegoaldeko muga egiten duena.

Klima eta landaredia 
Ezkabartek klima atlantiarra dauka, urteko batez besteko balioek erakusten duten moduan. Urteroko prezipitazioak 1.000mm eta 1.400mm bitartekoak dira, eta tenperaturak 10 eta 13 gradu artekoak. Egun euritsuak 120 inguru izaten dira. Euria urte osoan zehar egiten badu ere, uda garaian hilabete bateko lehortea izan ohi da.

Prezipitazio ugariek eraginda, landaredia eta basoak ugariak dira. Basa pinuak, pagoak eta beste hainbat zuhaitz espezie daude ibarreko basoetan.

Estazio meteorologikoa 
Ezkabarten ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Txulapain pareko udalerrian, estazio bat dagoen Beltzuntze kontzejuan, itsasoaren mailatik 530 metrora, Nafarroako Gobernuak 1988an jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Jaurerri nobleziarioko hiribildua zen, eta haren titularrek Leireko monasterioari trukatu zioten XII. mendearen erdialdean. Hurrengo hiru mendeetako biztanle-gunerik ez dago, hutsik geratu baitzen. Ondoren, bi familia bizi dira, 1553 eta 1646an. 1802an, Aderizi buruz hitz egiten da, jaurerrien menpe zegoen Ezkabarteko etxalde gisa; garai hartan, Ello markesa zen, eta horregatik izendatzen zuen alkate arlo kriminalerako. Arlo zibilean eta ekonomikoan, berriz, ibarreko errealengoen antzera administratzen zen. Termino hori 1220 lapurtutan kalkulatzen zen 1849an, horietatik 320 laborantzarako bakarrik.

Demografia 
 biztanle zituen Aderitzek.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ezkabarteko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ezkabarte ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Olaibarreraz. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Goñerriko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Ezkabarte eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %12,35k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 16,70k.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Ezkabarte
 Ibarrak (Iruñerria)
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Ezkabarteko Udalako webgune ofiziala

Ezkabarteko etxaldeak