Pantaila lau

Pantaila laua edo Panel lauko pantaila (FPD) bistaratze elektronikoko teknologia da, pertsonei edukiak (irudi finkoak, bideoa, testua edo bestelako material bisuala) ikusteko aukera ematen diena hainbat dispositibotan: kontsumo-elektronika, ordenagailu pertsonalak eta gailu mugikorrak, eta bestelako ekipotan, medikuntza, garraio edo industriakoak esaterako. Garai bateko bideo-pantailak eta ohiko izpi katodikoen telebistak (CRT) baino askoz arinagoak eta meheagoak dira, eta, oro har, 10 zentimetro (3,9 hazbete) baino lodiera txikiagoa dute

Pantaila lauak dauden pantaila-gailuetako bi kategoriatan daude: hegakorrak eta estatikoak. Pantaila hegakorretan pixelak aldizka elektronikoki eguneratu behar dira, egoera manten dezaten (adibidez, kristal likidozko pantailetan, LCD), eta energia behar du egoera mantentzeko. Panel lauko pantaila estatikoak, berriz, kolore-egoera biegonkorra duten materialen mende daude (adibidez, Sony-ren liburu elektronikoen irakurle-tabletak), eta, hala, panel lauko pantailek testua edo irudiak pantailatik atxikitzen dituzte, baita itzalita daudenean ere. 

2016. urtetik aurrera pantaila lauek ia erabat ordeztu dituzte CRT pantaila zaharrak. 2010tik aurrera pantaila lauek bistaratzeko duten edozein eragozpen (CRTekin alderatuta) garraiagarritasunaren abantailekin (mehetasuna eta arintasuna) konpentsatzen da, bereziki gailu eramangarri txikietan, hala nola ordenagailu eramangarriak, telefono mugikorrak, telefono adimendunak, kamera digitalak edo sakelako bideo-kamerak.

2010tik aurrerako pantaila lau gehienek LCD eta/edo LED teknologiak erabiltzen dituzte. 

Panel lauko pantailak meheak eta arinak dira, linealtasuna mantentzen dute eta aurreko garaietako telebistek baino bereizmen handiagoa eskain dezakete. CRT telebistetarako bereizmenik altuena 1080i zen; aitzitik, pantaila lau askok 1080p edo 4K-ko bereizmena lor dezakete. 

2016 urtetik aurrera, pantaila lauak (tabletetan, telefono adimendunetan eta, neurri gutxiagoan ordenagailu eramangarrietan) ukipen-pantailak ere izaten dira. Funtzio horri esker, erabiltzaileak pantailako ikonoak hauta ditzake edo hainbat ekintzak aktiba (adibidez, bideo digital bat erreproduzitu) pantaila ukituz. Ukipen-pantaila duten gailu askotan zenbakizko teklatua edo QWERTY birtuala erakuts daiteke pantailan bertan, erabiltzaileak zenbakiak edo hitzak idatz ditzan.

Historia 
Panel lauko telebista baterako lehen ingeniaritza-proposamena General Electric-ek egin zuen, radar-monitoreetan egindako lanaren ondorioz. Haien aurkikuntzen argitalpenetan etorkizuneko pantaila lauko telebista eta monitoreen oinarrizko kontzeptu guztiak agertu ziren. Baina GKEk ez zuen jarraitu eskatutako I+Grekin, eta ez zuen inoiz eraiki une horretan funtzionatzen zuen pantaila laua. 

Pantaila lauaren lehen ekoizpena Aiken hodia izan zen, 1950eko hamarkadaren hasieran garatua eta 1958an ekoitzia kantitate mugatuetan. Etxeko telebistatan erabiltzeko merkaturatzeko saiakerek arazo askorekin egin zuten topo eta, ondorioz, sistema ez zen inoiz merkaturatu.

Lehen plasma bidezko bisualizazio panela 1964an asmatu zuten Illinoisko Unibertsitatean.

Hegakorrak

LCD pantailak 
1959an, Bell Laborategietan asmatu zuten MOSFET delakoa (metal-oxidozko erdieroalearen eremu-efektuko transistorea edo MOS transistorea), eta 1960an aurkeztu zuten. Lan horretan oinarrituta, film meheko transistorea (TFT) garatu zuten 1962an RCAn. MOSFET desberdin bat zen, estandarra ez bezalakoa.  TFTn oinarrituta, kristal likidozko pantaila (LCD) baten ideia sortu zuten1968an RCAn bertan. 

ELD motako lehenengo pantaila elektroluminiszenteaWestinghouse Electric Corporation-en garatu zen TFT erabiliz. 1973an,  Westinghouse Researcheko T. Peter Brody, J,A. Asars eta G.D. Dixon eskutik aurkeztu zen  film meheko transistoreekin egindako kristal likidoko lehen pantaila erakutsi zuten (TFT LCD). Eta 1974an Brodyk eta Fang-Chen Luok, TFT erabiliz, aurkeztu zuten matrize aktiboko kristal likidoko lehen pantaila laua (LCD AM). 

1982an, AM LCD teknologian oinarrituta, poltsikoko LCD telebistak garatu ziren Japonian. 2.1 hazbeteko Epson ET-10 telebista koloretako poltsikoko lehen LCD telebista izan zen, 1984an agertua. 1988an, T. Nagayasu ingeniariak zuzendutako Sharp enpresako ikerketa-talde batek koloretako 14 hazbeteko LCD pantaila bat aurkeztu zuen, LCD pantailak izpi katodikoen hodia (CRT) ordeztuko zuela adituak sinestarazi zuen telebista. 2013rako, kalitate handiko eta bereizmen handiko bisualizazio-gailu elektroniko moderno guztiek TFTn oinarritutako pantailak erabiltzen zituzten.

LED pantailak 
LED teknologiako lehen pantaila Hewlett-Packard-ek (HP) garatu zuen eta 1968an aurkeztu zen. 1977an, James P Mitchellek prototipo bat egin zuen, agian LED monokromatikoko teknologian oinarritutako pantaila lauko lehen telebista.

2004an, Sony-ko Qualia 005 izan zen atzerako LED oinarria zuen lehen LCD pantaila. Sony XEL-1, 2007an merkaturatua, OLED motako lehen telebista izan zen.

Ohiko modeloak

Kristal likidozko pantaila (LCD) 

Kristal likidozko pantailak (LCD) arinak, trinkoak, eramangarriak, merkeak, fidagarriagoak eta izpi katodikoen pantailak baino erosoagoak dira. LCD pantailetan kristal likidozko geruza mehe bat erabiltzen da,

LCD diodo argi-igorlearekin (LED), atzetik argiztatua 
LCD pantaila hauetan argiztapena LED bitartez egiten da. 2010eko hamarkadan pantaila  ohikoenak dira.

Plasmazko panela 
Plasmazko pantaila batek beirazko bi plaka ditu, gas batez (neoia adib.) betetako espazio mehe batez bereiziak. Plaka horietako bakoitzak hainbat elektrodo paralelo ditu.

Panel elektroluminiszentea 
Pantaila elektroluminiszentean (ELD),irudia sortzen da plakei seinale elektrikoak aplikatuz fosforoa distira egin dezan.

Diodo organiko argi-igorlea 
Diodo argi-igorle organikoa edo OLED (ingelesez: organic ligth-emitting diode), elektroluminiszente organiko izenez ere ezaguna, diodo argi-igorle (LED) mota bat da, zeina geruza elektrolumineszentea konposatu organikoen film batez osatuta dagoen. Geruza organiko honek bi elektrodoen artean kokatuta dago; elektrodo hauetako bat gardena izaten da. OLEDak display digitaletan erabiltzen dira; telebisten, monitoreen edo mugikorren antzeko gailuetan.

Estatikoak 

Panel lauko pantaila estatikoak kolore-egoera biegonkorra duten materialez eginda daude. Irudiak ez du energia behar bere horretan mantentzeko, eta horren ondorioz energia aldetik askoz eraginkorragoa den pantaila da. Baina pantaila interaktibo baterako desegokia den eguneratze-abiadura motelak mugatzen du erabilera. Panel lau biegonkorreko pantailak, beraz, aplikazio mugatuetan ezartzen ari dira, kanpoko publizitatean, liburu elektronikoak irakurtzeko gailuetan eta erloju adimendunetan esaterako.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Ordenagailuko monitorea
 LCD
 OLED
 Ukimen-pantaila

Kanpo estekak 
 https://zientzia.eus/artikuluak/tft-pantaila-lauak-azken-berrikuntza/

Ameriketako Estatu Batuetako asmakizunak
Hardwarea
Kontsumoko elektronika
Telebistako teknologia