Izarbeibarrera

Izarbeibarrera hegoaldeko goi nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Izarbeibar (Izarbeibarra) eta Orbaibar (Orbaibarra) ibarretako berezko euskara. Azpieuskalki gisa ere hartzen da.

1935ean, ez zegoen izarbeibarrerazko euskaldun gutxienik, eta, beraz, hizkera hilda da.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago ibarretako toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Gareis, Obanos, Legarda, Uterga, Muruzabal, Adiotz, Eneritz, Ukar, Añorbe, Biurrun, Olkotz, Tirapu, Untzue, Barasoain, Garinoain eta Orisoain udalerriak eta Munarrizketa, Artariain, Iratxeta, Iriberri, Bariain, Etxague, Oloritz eta Orizin lekuak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Izarbeibarrera azpieuskalkian. Azpieuskalki horretakoak ziren, euskararen intentsitate txikiko eremuan, herri guztiak. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 1 600 izarbeibarrerazko euskaldun inguru egongo ziren hiru ibarretan.

1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, oso Izarbeibarrera hiztun gutxi geratzen ziren. Dokumentu horren arabera, euskara jada ez zen komunikazio hizkuntza nagusia bailarako inongo herritan.

1935ean, euskaldunen errolda berria egiteko orduan, jada ez zen horrelako Izarbeibarrerazko euskaldunik geratzen.

Kokapena 
Gaur egun, ez dago izarbeibarrera hiztunik. Hala ere, 1870an, hiztunak erregistratu dira, honako udalerri hauek barne:

Ezaugarriak

Hizkerak eta aldaerak 
Izarbeibarrera hizkera ez da inongo azpieuskalkitan sartzen, ez sortaldeko ez sartaldeko goi-nafarrera, eta azpieuskalki independente bat mantentzen da, nahiz eta beti hegoaldeko goi nafarreraren barruan egon. Sailkapen horretara eraman duten aldeak izan aditzean ikus daitezke. Orainaldia gainerako azpieuskalkien antzekoa den bitartean, zuek zarate (zuek zarete) forman, sartaldekoa bezalakoa, eta zu zare (zu zara) forman, sortaldekoa bezalakoa, lehenaldiak bere berezitasunak ditu, eta horien artean ni niza (ni nintzen) nabarmentzen da.

Azpieuskalki hau ere berezia da, bere barruan hizkera ezberdinik ez duelako, baizik eta etengabe bat osatzen duelako. Hala ere, kontuan hartzen badugu azpieuskalki horren azkartasun azkarra, beste bien aldean, eta Luis Luziano Bonapartek 1863an aztertu zuenean zuen egoera kaskarra, pentsa genezake informazio faltagatik gertatzen dela, eta informazio gehiago izanez gero, hizkerak eta aldaerak ere identifika zitezkeela.

Hiztegia 
Herri gehienek izarbeibarreraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz:

 Adios: Adiotz
 Basongaitz: Basongai
 Ekoien: Ekoian
 Eristain: Iristain
 Etxarren: Etxarrentxulo
 Gares: Gareis
 Gomaziain: Gomazin
 Izarbeibar: Izarbeibarra
 Orbaibar: Orbaibarra

Hiztunak 
Hizkera hori ziurrenik desagertua dago 1935etik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:

Konparaketa 
Luis Luziano Bonapartek, XIX. mendean, Izarbeibarrako herri batzuetako euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Goiz desagertu zenez, ez da datu askorik ezagutzen, nahiz eta beste aldaera batzuetatik jasotako datuek hurbileko hizkerekin alderatzeko aukera ematen duten, hala nola Oltzakoarekin edo Eguesibarrekoarekin, adibidez:

Bibliografia 
 Izarbeibarko euskara (Garesko Udala, 1993).
 Diccionario Castellano-Vasco de Valdizarbe (2009).
 Izarbeibarko hiztegia (Nafarroako Gobernua, 2002).
 Hegoaldeko goi-nafarrera. Izarbeibarko aldaera Hiztegia (Hiria, 2005).
 Aitor Arana: Izarbeibarko Euskara. Ikasliburua eta Hiztegia (2010).

Erreferentziak 
 Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Izarbeibarrera.

Ikus, gainera 
 Izarbeibar
 Orbaibar
 Nafarrera
 Hegoaldeko goi-nafarrera

Kanpo estekak 

Izarbeibarrera
Izarbeibarko kultura
Orbaibarko kultura