Geraldine Jewsbury

Geraldine Endsor Jewsbury Smith (Measham, Erresuma Batua, 1812ko abuztuaren 22a - Londres, 1880ko irailaren 23a) eleberrigile, editore eta literatura-kritikari ingelesa izan zen, baita  Londresko literaturaren esparruan goi-mailako irudia ere.

Ezaguna da Zoe: the History of Two Lives eta Athenaeum garaiko aldizkari literario nagusienetako baterako berrikuspenak bezalako eleberri herrikoiengatik. Jewsbury ez zen inoiz ezkondu, baina lagun eta ezagun asko izan zituen. Badirudi Jane Carlyle-rekin izan zuela harremanik hurbilena. Jane Carlyle Thomas Carlyle saiogilearekin ezkonduta zegoen adiskidea zen. Jewsburyk lotura erromantikoa sentitzen zuen harekiko; harremanaren konplexutasuna Jewsburyren idazketan islatzen da. Beste emakume batzuk ere animatu zituen bere ahalmen handiena lortzera.

Familia eta hezkuntza 
Jewsbury Meashamen jaio zen, Derbyshiren (orain Leicestershiren). Thomas Jewsbury kotoi-fabrikatzaile eta merkatariaren (1840an hil zen) eta haren emazte Maria Smith-en (1819an hila) alaba zen. Aitaren aldeko aitona, Thomas Jewsbury jauna (1799an hila), errepide-ikuskatzailea, kanal-ingeniaria eta filosofia-ikaslea izan zen. Testamentuan, lau etxe, biltegi bat, Meashameko lursail batzuk eta diru kopuru handia utzi zion familiari.

Sei neba-arreba izan ziren: Maria Jane idazlea (1800), Thomas (1802), Henry (1803), Geraldine bera (1812), Arthur (1815) eta Frank (1819). Maria Janek literaturan interesa zuen eta Manchesterreko Gazetarako idatzi zuen. Ama goiz hil ondoren, Maria Janek familia hazten lagundu zuen, ezkondu zen arte (baina gazterik hil zen suminez). Geraldinek, ondoren, aita zaindu zuen hil zen arte, baita Frank ere, ezkondu zen arte.

Aitaren kotoi-negozioa 1812ko gerran larri ibili zen, eta aseguru-agente bihurtu zen, Manchesterren egoitza zuelarik. Darbys  andereñoek Alder Mills-en, Tamworthetik gertu, mantendutako barnetegi batean hezi zuten Geraldine, eta Londresen jarraitu zuen frantsesa, italiera eta marrazketa ikasten, 1830ean eta 1831n, etxeko lanak egitera itzuli aurretik. Laster, ordea, depresioa pairatu zuen, bere patua zalantzan jartzen eta erlijio-zalantzak adierazten. Horrexek inspiratu zuen, argi eta garbi, bere lehen eleberria, Zoe: the History of Two Lives.

Jane Carlyle-rekiko harremana 
1840an, Jewsburyk Thomas Carlyle autore eskoziar garrantzitsuari idatzi zion bere literatura-karrerarako aholkuengatik. Chelseako (Londres) bere etxera gonbidatu zuten. Han, Jane Carlyle emaztearekin adiskidetasun beroa sortu zuen berehala, eta bere bizitzako harremanik sakonena eta esanguratsuena bihurtu zen.

Lehenengo etapetan, harremana oso grinatsua izan zen, mantendu diren gutunek erakusten duten bezala, nahiz eta, oro har, uste izan den maitasun platoniko gisa mantendu zela. Desadostasun askori aurre egin zien, bereziki emakumearen rolari, Jane emakume obediente famatua baitzen, inoiz ez baitzuen bere karrera propioa izan. Jane ere oso jeloskor agertu zen Jewsburyk gizonekin eta emakumeekin zituen beste harreman batzuengatik; harreman horietako batzuk propioak ziren. Baina harremanak hogeita bost urte baino gehiago iraun zuen, eta Jewsburyk Jane zaindu zuen gaixotasun-garaietan. Literatura-jakintsuek aintzatetsi zuten haien arteko harremana, eta Virginia Woolf sartu zuten Jewsburyk Janeri egindako gutunei buruzko artikuluan. Adiskidetasunak ere inprentara eraman zuen Jewsbury, Janek Jewsburyren lehen bi liburuak argitaratzen lagundu baitzuen.

Eleberriak 
Jewsbury batez ere ideia eta dilema moralen nobelagilea zen, emaztearen eta amaren rola zalantzan jartzen zuen, eta lanak emakume baten bizitzan duen balio espirituala sustatzen zuen. Askotan, bere pertsonaia femeninoak gizonezkoak baino jakintsuagoak eta trebeagoak ziren.

Lehen eleberria, Zoe: the History of Two Lives (1845), apaiz katoliko batekin maitemindu zen neska bati buruzkoa zen, fedea galaraziz. Historiak zalantza ugari sortzen zituen, ez bakarrik sinesmen erlijiosoari buruz, baita ezkontzan sinesteari buruz ere, hori baitzen emakumearen jomuga nagusia. Hasieran, editoreak baztertu egin zuen, baina geroago onartu egin zuten Thomas Carlyleren eraginaren ondoren. Berehalako arrakasta izan zuen, Manchester Explorer-ek "harrigarri" eta "adimentsu" gisa goretsia, gainerako kritikak askotarikoak izan ziren arren. Eszeptizismoko eleberri gisa, Charlotte Yonge, Mrs. Humphry Ward-ek lanarekin batera sailkatu daiteke. Beste batzuek, desira sexualen eta estutasun espiritualaren arteko loturak, berriz, George Sandekin konparazioak ekarri zituzten.

Bere hurrengo eleberriak, The Half Sisters-ek (1848), emaztearen eta amaren rola ere auzitan jartzen zuen, hura ez baitzen atsegina eta mugatzailea. Alice emazte ohiaren bizitza Bianca ahizpa ertainaren bizitzarekin konparatu zuen. Biancak burutik egindako ama eusteko aktore gisa lan egiten zuen. Aliceren pertsonaiak Jane Carlyle-ren ezaugarriak zituen; Bianca, berriz, Jewsbury-ren hurbileko beste lagun batean oinarritzen zen, Charlotte Saunders Cushman-en, alegia. Hauxe zen autorearen nobela gogokoena.

Bere hirugarren eleberria, Marian Withers (1851), emakumeen errealizazioaren gai bera aztertu zuen, baina inguru industrial batean, Manchesterko enpresa-munduko lehen esperientzia aprobetxatuz.  Hezkuntza, sormen-asmakuntza, lantokiko estatusa eta filantropia publikoa bezalako gaiak landu zituen. Eleberriak istorio desberdinak kontatu zituen, analogiekin lotuak, eta kritikari batzuei ez zitzaien gustatu, egitura zatikatua baitzuten.

Hiru eleberri gehiago idatzi zituen (Constance Herbert, 1855; The Sorrows of Gentility, 1856; Right or Wrong, 1859), interes gutxiago erakarri zutenak, eta haurrentzako bi eleberri ere idatzi zituen: The History of an Adopted Child (1852) eta Angelo, edo, The Pine Forest in the Alps (1855).

Ipuinak 
Charles Dickensek 17 istorio agindu zizkion Jewsburyri 1850 eta 1859 artean, Household Words egunkarirako.

Kritikak 
1846 eta 1880 artean Jewsburyk 2.000 liburu inguru berrikusi zituela uste da, nobelak, haur-liburuak, memoriak, biografiak, istorioak, sukaldaritza-liburuak eta etxeko administrazioari buruzko liburuak barne, batez ere Athenaeum astekarirako. Une hartan azterketa gehienak anonimoak zirenez, guztizkoa ezin da kalkulatu. Anonimatuak ere susmopeko giroa sortu zuen autoreen eta kritikarien artean. Jewsburyren kritika asko John Cordy Jeaffreson nobelagileari eta ez-fikziozko idazleari egotzi zitzaizkion, oker. Eta Rhoda Broughtonek jakin zuenean bere eleberriaren kontrako kritika bat Jewsburyk idatzi zuela, berak karikatura gaiztoa egin zuen eta JewsburyrenThe Beginner liburu berantiarrenetako batean sartu zuen (hala ere, Jewsbury hil ondoren izan zen).

Jewsbury kritika moralekoa zen. Bere irizpide nagusia pertsonaiek ongia eta gaizkia bereizteko zuten trebetasuna zen, horri tramari baino garrantzi handiagoa emanez. Adibidez, ez zituen onartzen emakume gazteago baten maitasunagatik sufritzen zuten gizon zaharren istorioak. Berari ere ez zitzaizkion gustatzen maitasun-eszenak eta etxeko nobelak, oro har. Hona hemen aipatutako autore ezagun batzuk: Anthony Trollope, George Eliot, George Meredith eta Wilkie Collins.

Jewsburyk irakurle gisa ere lan egin zuen Hurst eta Blackett argitaletxerako eta Bentley-rako, eta Ellen Wood, East Lynne (1861)-ren best sellerra argitaratzeko gomendatu zuen, baina gero arrakasta izan zuten autoreak ere baztertu zituen, hala nola Mary Elizabeth Braddon eta Ouida. Sarritan, bere lekua erabili zuen Bentley-n beste emakume idazle batzuen lasterketetan laguntzeko, besteak beste, Margaret Oliphant eta Frances Power Cobbe.

Lagunak eta erromantzeak 
Jewsbury oso lagunkoia zen, lagun eta literatura-gizarte askorekin, eta edozein motatako pertsonekin zerbait komuna aurkitzeko gai zen. Bere handitasunak eta nortasun bereziak, George Sandek bezala, eta gizonezkoen moduko arropa erabiltzen, laster ekarri zion goi-mailako profila literaturaren gizartean. Haren lagunek Huxley, Kingsley, Rossetti eta Browning familiak ere bazeuden, baita William E. Forster (harekin batera Paris iraultzailea bisitatu zuen 1848an), John Piloto, John Ruskin eta G. H. Lewes ere.

Geraldine ez zen inoiz ezkondu, baina hurbileko harreman pertsonalak izan zituen gizonekin eta emakumeekin, horietako batzuk propioak, beste batzuk platonikoak, Jane Carlyle-rekin izan zen esanguratsuena. Beste bat Charlotte Cushman aktorearekin izan zen, pertsona ahaltsua eta erabat 'gizonezkotua', Janeren etxekotasun obsesiboarekin alderatuz. Charlotte Cushman Biancaren modeloa zen The Half Sisters-en. Jane Carlyle jeloskor eta triste jarri zen, harreman hori zela eta.

Sydney Owensonek (Lady Morgan ere deitzen zaio) lagundu zion Jewsburyri Londresera lehen aldiz iritsi zenean, adiskidetasun handia izan zuten, eta Jewsburyk zahartzaroan bere memoriak idazten lagundu zion.

Bere gizonezko laguntzaileengandik, esanguratsuena Walter Mantell izan zen, bere lanarekin deseroso sentitzen zena, maoriei presioa eginez bere lurra britainiarrei prezio baxuan saldu eta Ingalaterrara bizitzera etor zitezen. Berak ahalegin handiak egin zituen literatura-munduan hura sustatzeko, eta ezkontzeko ere proposatu zion, baina, itxuraz, bera nekatzen hasi zen Geraldineren gehiegizko arretarekin, eta bereizi egin ziren.

Heriotza 
1866an, Jane Carlyle hil ondoren, Jewsbury Sevenoaks-era, Kentera joan zen, baina 1879an minbizia harrapatu eta 1880an Londresko ospitale pribatu batean hil zen, 68 urte zituela. Brompton hilerrian lurperatu zuten. Berak bizitzaren amaierara arte idatzi zuen, Bentley-rentzat 1880ko irailaren 9an idatzi zuen azken erreportajea. John Stores Smith enpresaburu feministari utzi zizkion paper guztiak, harreman estua izan baitzuen harekin.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Pettitt, Clare: "Jewsbury, Geraldine [Endsor] 1812 – 1880". In: The Cambridge Guide to Women's Writing in English (Cambridge, Erresuma Batua: CUP, 1999). ikusita 2011ko ekainaren 22a.
 Wilkes, Joanne.' Geraldine Jewsbury. Oxford Dictionary of National Biography (on line arg.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/14815.  (Subscription or UK public library membership  artxibatua, . Required.)
  Chisholm, Hugh, arg. (1911).link=|13x13px "Jewsbury, Geraldine Endsor". Encyclopιdia Britannica (11. arg.)) Cambridge University Press. 

Ingelesak
Londresen hildakoak
Emakume idazleak
Emakume kritikariak
Ingalaterrako feministak
Ingalaterrako haur literaturako idazleak
XIX. mendeko idazleak