Elektroi askeko laser

Elektroi askeko laserra edo FEL ingelesezko free-electron laser-en siglaz, ohiko laserren propietate optikoak partekatzen dituen laserra da, hau da, potentzia handia irits daitekeen erradiazio elektromagnetiko izpi koherente baten igorpena, baina printzipio fisiko guztiz desberdinean oinarritzen da sorta sortzeko: energia atomiko edo molekularreko maila desberdinetako elektroiak kitzikatu beharrean, FEL batek abiadura erlatibistan azeleratutako elektroi sorta erabiltzen du medio aktibo gisa laserra sortzeko; elektroi horiek ez daude atomoetara lotuta; eremu magnetiko batean, aske mugitzen dira, hortik elektroi aske terminoa.

John Madey-k 1976an eraiki zuen elektroi askeko lehen laserra. Gaur egun, dozena bat baino gehiago daude martxan edo eraikitzen. Elektroi askeko laserrek laser mota guztietako maiztasun-tarterik zabalena dute, eta erraz sintoniza daitezke. Gaur egun, espektro elektromagnetikoko zati zabal bateko uhin-luzerak eskura daitezke, mikrouhinetatik hasi eta erradiazio infragorriraino, ikusgarria, ultramorea eta baita X izpietakoa ere. Tresna horiek, fisikan, kimikan, biologian eta material eta teknologia berrien garapenean, ikerketa zientifikorako erabilgarriak dira, eta aplikazio praktikoak dituzte medikuntzan eta industria militarrean.

Historia 

Elektroi askearen laserra John Madeyk asmatu zuen. Lehenengo prototipoa Stanfordeko Unibertsitatean eraiki zuten 1976an. Asmakizunaren inspirazioa Hans Motz-ek wigglers edo inbertsore izenez ezagutzen diren eremu magnetiko periodikoei buruzko ikerketatik sortu zen, elektroi-laserraren bitarteko aktiboa sortzeko funtsezkoak direnak. Madeyk -ko energia duen elektroi-sorta eta -ko luzera duen wiggler bat erabili zituen erradiazioa anplifikatzeko. Handik gutxira, beste laborategi batzuk mota horretako laser gehiago egiten hasi ziren. 1992an, X izpien FEL bat eraikitzeko aukera aztertzen hasi ziren. 2009an hasi zen lehenengoa lanean, LCLS (LINAC Coherent Light Source) SLAC National Accelerator Laboratory-n (Kalifornia). 2011n, SACLA (SPring-8 Angstrom Compact Free Electron Laser) jarri zen martxan Japonian, hirugarren bat, Europako XFEL, Alemanian eraikitzen ari den bitartean.

Ikus, gainera 
 Sinkrotroi erradiazioa

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Stanford Unibertsitatea
1976 zientzian
Partikula-azeleragailuak