Uso-lasterketa

Uso-lasterketa edo kolonbofilia kirol bat da, uso mezulariak askatzea eskatzen duena. Usoak bereziki entrenatuta daude beren habietara itzultzeko ahalik eta azkarren, arreta handiz neurtutako distantzia batetik. Zehaztutako distantzia estaltzeko hegaztiak hartzen duen denbora neurtua da, eta bidaiaren abiadura lasterketan parte hartzen duten beste usoen abiadurarekin konparatzen da, zein animalia itzuli zen abiadura handiagoan zehazteko.

Uso-lasterketaren irabazlea abiadura handieneko hegaztia da, hau da, hegaldi-distantzia zati hartutako denbora. Lasterketak, sarritan, irabazi edo galdu egiten dira segundo-desberdintasunengatik, eta denbora neurtzeko gailu asko garatu dira. Denbora erregistratzeko metodo tradizionalean, bereziki diseinatutako erloju batean jartzen diren gomazko eraztunak sartzen dira; garapen berrienetan, berriz, RFID etiketak erabiltzen dira iristeko denbora erregistratzeko.

Zehaztea zaila den arren, zenbait arrazoik pentsarazten dute uso-lasterketako kirola 220. urtean jada egiten zela, et agian lehenagotik ere. Kirol hori oso ezaguna izan zen Belgikan XIX. mendearen erdialdean. Belgikako usoen zaleak hain zeuden harrapatuta hobbyarekin, ezen berariaz trebatutako usoak garatzen hasi ziren, batez ere iraupen luzeko hegaldi azkarrerako, Voyageurs (bidaiariak) izenekoak.  Flandriako zaleek garatu zituzten kirolaren eta Voyageur-en bertsio modernoa mundu osoan zabaldu zen. Behin oso ezagun egin ondoren, kirolak behera egin du azken urteetan, beharbada, zaleen bizi-kostu handiagatik eta zahartzeagatik.

Uso-lasterketako kirolaren garapen berri bat "ostatu bakarreko lasterketa" da. Bertan, hegaztiak entrenamendu-erregimen berean lehiatzen dira, eta ez entrenatzaile onenak, hegaztirik onenak bereizteko ahaleginean.

Historia 
Usoak etxekotuta egon dira milaka urtez. Gaur egungo lasterketa-usoen aurrekoak etxera itzultzeko gaitasunak hazitako usoak izan ziren, mezuak garraiatzeko batez ere. Mundu osoan zabaldu dira uso mezulariak, eta erabilera militarretan erabiltzen diren bitartean, batzuek oraindik ere zerbitzu horiei eusten diete. Uso modernoen lasterketak Belgikan sortu ziren XIX. mendearen erdialdean.

Lehiaketa 
Hegazti lehiakideak euren etxeetatik ateratzen dituzte, eta etxera itzultzeko lehian aritu behar dute. Hartzen den denbora eta egiten duten distantzia erregistratu egiten dira, eta hegaztirik azkarrena da irabazlea. Lasterketen distantziak, oro har, 100 km-tik 1.000 km-ra bitartekoak izaten dira. Estatu Batuetan 1.800 km-rainoko hegaldiak erregistratu dira.

Lasterketei lotutako arrisku ugari dagoela pentsatuz gero, usoa lehian egon liteke sei hilabete inguru dituenetik, eta hamar urte baino gehiagoko lehian egon daiteke oraindik. Hala ere, kasu horiek ez dira arruntak, eta lasterketa-uso baten zerbitzuen gehieneko adina ez da hiru urtetik gorakoa izaten.

Lasterketan lehiatzeko, zenbaki bakarreko eraztun iraunkor bat izan behar du, bost bat egun jaiotakoan jarriko dena. Lasterketa bat egiteko, uso lehiakideak lasterketan sartu behar dira, normalean klubaren egoitzan, eta etxetik urrun eraman behar dira, denbora jakin batean eta aurrez zehaztutako leku batean askatzeko. Hegaztiaren habiaren kokalekuaren eta lehia-puntuaren arteko distantzia GPSaren bidez neurtzen da, eta usoak itzultzeko hartzen duen denbora neurtzeko, bi metodo onargarrietako bat erabiltzen da. Batzuetan, liga batzuetan, bi dibisio daude. Bata hegazti gazteentzat (normalean, urtebete lehen lehiaketan) eta bestea hegazti zaharrentzat.

Kronometraje tradizionaleko metodoa 

Uso-lasterketen kronometratze-metodo tradizionalak zenbaki seriatu bakarreko gomazko eraztunak eta berariaz diseinatutako uso-lasterketetako erlojua ditu. Eraztuna hegaztiaren tartsoaren inguruan jartzen da lasterketara bidali aurretik. Zenbaki seriatua erregistratu egiten da, erlojua doitu eta zigilatu egiten da, eta hegaztiak eraztuna etxera eramaten du.

Lehen hegaztia itzultzean, entrenatzaileak eraztuna atera eta erlojuaren zirrikitu batean sartu du. Eraztuna sartu zen denbora erregistratu egiten da, eta usoa etxera iritsi zen denbora ofiziala da. Inprimatutako denbora horretatik ibilbidea egiteko batez besteko abiadura kalkulatzen da, lasterketan irabazle bat zehazteko.

Bere helburuetarako erabilgarria den arren, metodo hori arazotsua dela frogatu da, arrazoi gutxi batzuengatik:

 Uso baten "denbora ofiziala" ez da iritsi zen benetako denbora, eraztuna kendu, erlojuan sartu eta erregistratu zen denbora da, eta horrek segundo asko iraun dezake.

 Aparteko usoak behin baino gehiagotan irits daitezke etxera; eraztuna kenduko diotela jakitean (eta hori desatsegina izan daiteke), usoak habiara sartzeko gogo falta izan lezake, entrenatzailea zain duela dakielako.

Kronometratze elektronikoaren metodoa 
Uso-lasterketak kronometratzeko azken garapen eta metodo gogokoena Electronic Timing System (kronometraje elektronikoko sistema) da. Hegaztiaren etorrera automatikoki erregistratzen da. Sistema elektroniko bat erabiltzen denean, uso-hazleak ez du habiaren ondoan egon behar hegaztiak itzultzen direnean denbora erregistratzeko. Hegaztiei zerrenda bat jartzen zaie RFID txip txiki batekin, eta hegaztia etxera itzultzen denean irakur daiteke. Etxean, eskaner elektronikoak usoen etorrera erregistratzen du. Antena ostatuaren sarreran dago, eta usoak gailuarekin gurutzatzen duenean banda edo txip elektronikoa eskaneatu egiten da. Erlojua antenari lotuta dago. Eraztuneko txiparen serie-zenbakia iriste-denborarekin batera erregistratzen da. Giza lasterketetan erabiltzen diren irrati-kronometratze sistemen oso antzekoa da.

2008ko otsailean, Galesko Penygraog Homing Society Racing Pigeon Club-eko kideek sari bat irabazi zuten kronometratzeko gailu elektroniko berri bat aurkitzeagatik. All Wales sari-ekimenaren finantzaketari esker lortu zuen gailua klubak. John Williams klubeko idazkariak esan zuen: "Kronometraje elektronikorako gailuak askoz errazagoa egiten digu".

Habi bakarreko lasterketa 
Habi edo ostatu bakarreko lasterketa haztegi askotako hegaztiak entrenatzeko prozesua da, leku berean, entrenatzaile beraren pean eta baldintza beretan (entrenatzaileek beren hegaztiak entrenatzen dituzten ostatuetan duten gaitasunaren aurka). Uste da metodo bidezkoagoa dela zein odol-lerro edo hazle den hobea ebaluatzeko, eta diru sari gisa handienak eman ohi dira. Kronometratze elektronikoko sistemen bidez erregistratzen dira usoak. Sistema horiek hegaztiak eskaneatzen dituzte, etxe-ostatura sartzen diren heinean, eta irabazleek erabakitzen dute hegaztirik azkarrena izatea, Atik B-rako ibilbidea osatzean.

Ostatu bakarraren ibilbidea oso ezaguna egiten ari da mundu osoan, eta zaleak gai dira odol-lerroak beste usoen aurkako berdintasunean oinarrituta konparatzeko.

Entrenamendua 
Lasterketa-usoak usategi batean biltzen dira, edo berariaz diseinatutako usoen bizilekuan. Bost aste inguru dituenetik bere kirol-ibilbidea amaitu arte, usategia da lasterketa-usoen etxea. Hara itzultzen da lasterketa-egunean.

Uso gazteak lasterketa-ekitaldi batean lehiatzen hasi baino gutxienez sei hilabete lehenago entrenatzen dira pixkanaka. Lasterketa-uso baten hasierako entrenamenduak ostatua eta inguruak ezagutzea eskatzen du, bai eta etxeko ezaugarriak erabiltzeko entrenamendua ere (adibidez, sarrera-puntuak). Une kritiko horretan, hegaztiek aginduak ikasten dituzte, hala nola, entrenatzaileak txistu egiten dituenean ostatura sartzea.

Aste gutxi batzuetako hasierako entrenamenduaren eta etxerako egokitzapenaren ondoren, hegazti gazteei lehen aldiz irteten uzten zaie. Amek hegan gogor egin baino lehen egin ohi dute hori, usoa ez dadin urrutira joan etxera itzultzen ikasi baino lehen. Hegaztiak heldu ahala, indartsuago eta adimentsuago bihurtzen dira eta etxetik urrutiago hegan egiten uzten zaie. Entrenatzaile gutxi batzuek beren usoak eremu berean hegan egiten dutenean, usategi-saldo hegalari horiek milaka hegazti izan ditzakete. Usategiko hegaldi horrek hegaztiak etxeko eremura ohitzen ditu eta sasoian jartzeko aukera ematen die. Hala ere, ez die asko laguntzen etxea distantzia handietatik aurkitzen, hori funtsezkoa baita lasterketa-uso batean. Hegalariak fidatu ahala, gero eta luzeagoak diren hegaldietara eramaten dira uso gazteak, eta gero eta "entrenamendu-aldi" luzeagoetan askatzen dira. Hori lasterketa erreal baten formatuaren antzekoa da, baina eskala askoz txikiagoan, eta ez da kronometratzen lehiaketetan bezala. Entrenamendu mota hau bizitza osoan zehar egiten da.Entrenamendu-metodoak usoak berak bezain ugariak dira. Zale batzuek uste dute beren sistemak arrakasten sekretua direla, eta irmo ikasitako ikasgai horiek arretaz gordetzen dituzte. Zale gehienek beren oinarrizko estrategia azalduko dute, baina batzuek ez dituzte beren arrakasten xehetasunak azalduko. Sistema ezagunenetako bat alarguntasunarena da. Sistema horrek hegaztiari larrialdi-zentzua ematen saiatzeko motibazioa erabiltzen du lehia-egunean. Alarguntasuna, normalean, lehiatzaileari bere kaxan kume bat hazteko aukera ematen zaionean hasten da. Usakumeak lumatu ondoren, emea banandu egiten da, eta, askotan, habiaren kutxa itxi egiten da. Hortik aurrera, hegazti horiei bakarrik uzten zaie bikotekidea ikusten edo habia-kutxan sartzen entrenamendutik edo lasterketatik itzultzean. Baldintzatze hori funtsezko elementuetako bat da lasterketa-programa askotan.

Arriskuak 

Lasterketak zerutik distantzia handira egin ahala, lehiaketa-bide batean egin beharrean, lasterketa batean edo entrenamendu batean uso bat mehatxa dezaketen arrisku asko daude. Lasterketa-usoen arrisku nagusia hegazti harrapariek harrapatzea da. Harrapari basatiek uso baliotsuak hil dituztenez, usoen zaleek hegazti harrapariak (belatzak, esaterako) hil dituztenaren susmoak eragin ditu.

Lasterketa-usoak eremu geomagnetikoan oinarritzen direla uste da, etxerako bidea aurkitzeko. Bistan da telefonia mugikorreko dorreek hegaztien orientazioa kaltetu dezaketela. Hala ere, ez da argitaratu teoria horri buruzko ikerketarik.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Usoak eta gizakiak
Animalia lasterketak
Hegazti-hazkuntza