Spica

Spica (α Virginis bezala izendatua, latinizatuta Alpha Virginis eta laburtuta Alpha Vir edo α Vir) Virgo konstelazioko izarrik distiratsuena da eta gaueko hogei izar distiratsuenetako bat ere bada. Paralaxiaren analisiek erakutsi dute Eguzkitik 250 ± 10 argi-urtera kokatzen dela. Izar bitar bat da eta izar aldakor elipsoidal birakari gisa sailkatzen da. Azken sailkapen horren arabera, Spica sistema osatzen dute bi izarrak oso hurbil daude elkarrengandik, hain hurbil ezen itxura esferikoko bi izarren tankera izan beharrean, arrautza-itxurako izar bakar baten tankera dute eta soilik beraien espektroarengatik jakin daiteke independenteak direla. Sistemako izar nagusia Beta Cephei motako izar aldakorra da eta tamainari dagokionean, erraldoi urdina.

Zenbait iturriren arabera, Spica, Arturo eta Denebola izarrekin batera, Udaberriko Triangelua asterismoaren kide da, eta Diamante Handia ere osatzen du, Cor Caroli izarrarekin batera.

Nomenklatura 
Izarraren Bayerren izendapena α Virginis (Alpha Virginis latinizatuta) da. Alabaina, askoz ezagunagoa da izen tradizionalarekin, Spica, latinezko spīca virginis hitzetatik datorrena, "[garizko] alearen birjinaren galburua" esan nahi duena. Johann Bayerrek Arista izena ere aipatu zuen.

Arabiarrek hainbat izen tradizional ere eman dizkiote: Azimech /ˈæzɪmɛk/ arabieraz "armatu gabeko simāk''' " (esanahi ezezaguna), Alarph, "mahats biltzailea" esan nahi duena eta Sumbalet (Sombalet, Sembalet eta hainbat aldaera ere badira), "gariaren galburua" adierazten duena.

Txinatar kulturetan Spica eta ζ Virginis izarrek osatzen duten asterismoari 角宿 (Jiǎo Xiù) izena ematen zaio, "Adarra" esan nahi duena. Txineraz Spicari 角宿一 (Jiǎo Xiù yī, euskaraz: Adarraren Lehen Izarra) izena ematen zaio. Astronomia hinduan, Spica Chitrā'' Nakshatra-ri dagokio.

Behaketa

Behaketen historia 
Spica Eguzkitik hurbilen dauden izar bitar masiboetako bat da eta horregatik, hainbat behaketa egin zaizkio historian zehar.

Ustez, Hiparkori ekinozioen prezesioa aurkitzeko beharrezko datuak eman zizkion izarra Spica izan zen. Menat (lehenago Hathor) jainko egiptoarrarentzako Tebasen egin zen tenplua Spicarantz zuzenduta eraiki zen K. a. 3200. urtean. Denbora igaro ahala, poliki-poliki Spicaren kokapena aldatzen joan zen zeruan eta horrek eragin zuen gaur egun tenplua ez egotea zehatz zuzenduta izarrerantz. Hainbat mende beranduago, Nikolas Koperniko astronomo poloniarrak hainbat behaketa egin zizkion Spica izarrari berak egindako triquetrum-aren bidez, prezesioari buruzko ikerketak egiten zebilela.

Gaur egungo behaketa 
Spica ekliptikatik 2.06 gradura kokatzen da eta Ilargiak estali dezake, baita planeta batzuk ere kasu jakin batzuetan. Artizarrak estali zuen azken aldiz izarra (Lurretik ikusita) 1783ko azaroaren 10ean eta planeta bera izango da hurrengo estaltzea egingo diona izarrari, 2197ko irailaren 2an. Urtero Eguzkia Spicatik bi gradu baino apur bat gehiago iparraldera pasatzen da, urriaren 16an hain zuzen. Izarraren eguzki-irteera aipatutakoa gertatu eta handik bi aste ingurura jazotzen da. Zortzi urtetan behin Artizarra Spicatik hurbil igarotzen da izar hura eguzki-irteera heliakala burutzen dabilela, 2009ko azaroaren 3an izarretik 3.5º iparraldera igaro zen.

Spica zeruan kokatzeko modu bat Zartaginaren Asterismoa kokatu eta horren heldulekuaren arkua jarraitzea da Arturo izarrera iritsi arte eta ondoren distantzia angeluar berdina egitea harik eta Spica aurkitu arte.

Ezaugarri fisikoak

Izar-sistemari dagozkionak 
Spica elkarrengandik hurbil dauden bi izar bitarrek osatzen duten izar-sistema bat da, bakoitzak bestea orbitatzen du lau egunetan behin. Bi izarrak oso hurbil kokatzen dira elkarrekiko, horregatik, teleskopio sendoenek ere ezin dituzte banatuta erakutsi. Orbita-higiduran dituzten aldaketak direla eta, Doppler efektua gertatzen da euren espektro-lerroetan eta horregatik lerro bikoitzeko izar bitar espektroskopiko gisa sailkatzen dira. Hasieran, izar-sistemaren parametro orbitalak neurketa espektroskopikoak egiten deduzitu ziren. 1966 eta 1970. urteen artean, Narrabri Izarren Intentsitate Interferometroa izar bitarra behatzeko erabili zen eta hala, zuzenean neurtzeko izarraren orbita-ezaugarriak eta izar nagusiaren diametro angeluarra. Diametro angeluar hori (0.90 ± 0.04) × 10−3 arkusegundokoa zela jakin zen eta orbitaren ardatzerdi handia (1.54 ± 0.05) × 10−3 arkusegundokoa.

Spica izar aldakor elipsoidal birakaria da, hau da, elkar eklipsatzen ez duten bi izar hurbilek osatzen duten sistema bat da, zeinetan osagai-izarrek elkar distortsionatzen duten euren elkarrekintza grabitazionala dela eta. Efektu horrengatik, izarraren magnitudea 0.03 puntutan aldatzen da periodikoki eta periodo hori orbita-periodoarekin bat dator. Magnitudearen gorabehera hori nabaritzea zaila da. Bi izarrek beraien orbita-periodo komuna baino bizkorrago errotatzen dute. Sinkronizazio falta horrek eta izarren orbiten eliptikotasun altuak, agian, izar-sistema gaztea dela esan nahi du. Denbora igaro ahala, baliteke bi izarren itsasaldien indarrek bi izarren sinkronizazioa areagotzea, hala, orbita biribilagoa bihurtuz.

2016an jakin zen Spica izar aldakor polarimetriko bat dela. Igorpen polarimetrikoaren iturri nagusia izar batek bestearengan islatzen duen argia da (eta alderantziz). Spica izar-sistemako izarrei islakortasuna (edo albedo geometrikoa) neurtu zitzaien eta neurketa hori jaso zuten lehenak izan ziren historian. Spica A eta Spica B-ren albedo geometrikoak, hurrenez hurren, ehuneko 3,61 eta ehuneko 1,31 dira. Planeten albedo geometrikoekin alderatuta, balio baxuak.

Izarren sailkapenaren baitan, Spica B mota goiztiarreko sekuentzia nagusiko izartzat hartzen da. Spica izar-sistemako izar kide bakoitzari espektro mota bat zehaztea zaila da, batez ere bigarrenarentzat. Izar Distiratsuen Katalogoak izar-sistemako izar nagusia B1 III-IV espektro-motakoa dela dio eta B2V motakoa bigarren izarra, baina beranduago egin ziren ikerketek sailkapen desberdinak egin dituzte.

Spica A 
Spica A, izar-sistemako izar nagusia, B1 III-IV motako izarra da. Izar baten argitasun mota bat dator bere espektroarekin, baldin eta izar hori izar hori azpierraldoi eta erraldoi moten artekoa bada. Hala bada, ez da sekuentzia nagusiko izarra izango inoiz. Izar honen eboluzio-faseari dagokionean, uste da sekuentzia nagusiko fasea igaro duela. Izar honen masa Eguzkiarena halako hamar da eta bere erradioa Eguzkiarena halako zazpi. Izar nagusiaren argitasun bolumetrikoa Eguzkiarena baino 20.500 aldiz indartsuagoa da, eta bere bizilagun Spica B-rena baino bederatzi aldiz indartsuagoa. Izar nagusi hau Eguzkitik hurbilen dauden izarren artean II Motako supernoba bat eragiteko gaitasuna duenetako bat da, hartarako nahikoa masa baitu.

Spica A Beta Cephei motako izar aldakorra da, bere distira 0.1738 eguneko periodo batean behin aldatzen duena. Espektroak abiadura erradiala ere aldatzen duela erakusten du, periodo berdinean, horrenbestez, izarraren gainazala aldiro pultsatzen dabil, gero berriz ere uzkurtzeko. Izar hau bizkor biratzen dabil bere ardatzarekiko, 199 km/s-ko errotazio-abiadurarekin bere ekuatorean.

Spica B 
Spica B izarra, sistemako izar sekundarioa, ezagutzen diren izarren artean Struve-Sahade efektua pairatzen duten apurretako bat da. Efektu horrek espektro-lerroetan ezohiko aldaketak eragiten ditu orbitak aurrera egin ahala, izan ere, lerroak ahulago bihurtzen dira izarra behatzailearengandik urrundu ahala. Efektu horren arrazoia, agian, izar nagusiaren eguzki haize indartsuak dira, zeintzuek izar sekundarioaren argia sakabanatuko luketen izar horrek atzera egin ahala. Bigarren izar hau nagusia baino txikiagoa da zentzu guztietan, bai masa aldetik (Eguzkiarenak halako zazpi ditu) eta baita erradio aldetik (Eguzkiarena halako 3,6koa du). Bere izar-sailkapena B2 V da, beraz, sekuentzia nagusiko izarra da.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Izar aldakorrak
Izar bikoitzak
Virgo konstelazioa
Izen propiodun izarrak
Izar bitarrak