Marifé de Triana

Marifé de Triana, jaiotzez, María Felisa Martínez López (Burguillos, Sevilla, 1936ko irailaren 13a - Benalmádena, Malaga, 2013ko otsailaren 16a) kopla-abeslaria eta aktorea izan zen.

Biografia 
María Felisa Martínez López Sevillako Burgillos herrian jaio zen 1936ko irailaren 13an. Sevillako Triana auzo jendetsuan igaro zituen lehen urteak, eta hortik hartu zuen bere abizen artistikoa.

9 urte zituela, aita hil zen eta 12 urte zituela, Marifék ikasketak utzi eta artearen munduan sartzen hasi zen. Familia Madrilera joanda, txikitatik kantatzeko zaletasuna piztu zitzaion. Alcántara maisuaren akademian musika-ikasgaiak jaso zituen kantu-akademietan ikasketa-aldi labur baten ondoren, artearen eta kanta folkloriko mundura pasatu zen, David Cubedoren eskutik Radio Nacional de España irratian debuta eginez.

David Cubedok "Marifé de Triana" izena jarri zion Radiotelevisión Españolan egin zuen lehen emanaldian. 13 urterekin atera zuen artista-txartela, gutxieneko adina 16 bazen ere. Egun horretan bertan, Madrilgo  Pizarro Zineman ikuskizun baterako kontratatu zuten, eta bertan konpositore eta piano-jolea zen Ricardo Freire ezagutu zuen.

Espainia osoan zehar ibili zen, hainbat barietate-konpainiatako kide gisa; besteak beste, Manolita Chen-en Antzerki Txinatarrean. 1950 eta 1952 artean, uneko koplako izar handien arrakastak interpretatu zituen, besteak beste, Juanitaa Reina. Aurrerago, besteak beste, "Polizontes del cante" (Niño de Orihuela) eta "Padre Virtudes" (Pepe Mairena) ikuskizunetan aritu zen.

Hasiera gogorrak izan zituen, bere buruarengan zuen konfiantza eta bere artea baino ez baitzituen lagun izan. Baina aukera paregabea iritsi zitzaion, Juan Carcellé ikuskizunen sustatzaileak berehala kontratatu baitzuen Madrildik hurbil zegoen herri batean ikusi zuenean, eta hauxe esan zuen: “Inoiz ez du inork emakume honek bezala kantatu. Andaluziako kantaren erabateko berrikuntza da.”La Niña de los Peines-ek (Pastora Pavón) 22 urte zituela zera esan zuen: "Marifé de Triana beste artista batzuk amaitzen duten lekutik hasi da." Carcellék aurkeztuta, Madrileko Price Koliseoan egin zuen debuta.  Barietate-ikuskizun baten buru zela, Andaluziako koplak maisutasunez interpretatuta sekulako arrakasta izan zuen. 

Álvaro Retana idazleak honela adierazi zuen: “Dotorea eta gaztea, bere izaera artistikoa nabarmendu egiten zuen Quintero, León eta Quiroga hirukotearen ondoan jartzean.”Eta bere mimika hobetuz eta koplan sakonduz, garai hartan ezohikoa bazen ere, hiru hilabetez jarraian kartelean egotea lortu zuen.

Arrakasta itzela lortu zuen, kopla munduan izan den azkarrenetakoa. Diskoetxeak lehiatu egin ziren bere kontratuarekin, eta lehen diskoa (1956) merkaturatu zen, Lladrés, Manuel Gordillo eta Sarmientoren “Torre de arena” abesti arrakastatsuarekin. Marifé de Triana kantaren aktore gisa gailentzen hasi zen, aparteko dohainak eta ahots argi eta indartsua baitzituen, egoera liriko guztiak menderatzen zituen ahotsa.

“Torre de Arena”, berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarkadetako disko salduenen zerrendetan lehena izan zen. Concha Piquer, Antoñita Moreno edo Juanita Reina izan ezik, beste inork ez zuena lortu ordura arte. 

Arrakasta diskografiko itzela zela eta, Marifé de Trianak bere ikuskizunaren enpresari gisa "Torre de Arena" izenekoa sortu zuen, Espainia osoko antzoki nagusiak zeharkatuz, arrakasta izugarriarekin, bi urte baino gehiago jarraian, Espainiako antzerkian jarraitutasun-arrakasta ezezaguna.

Ondoren, "La actriz de la copla/ Koplaren aktorea" ezaugarria eman zion Espainia osoko prentsak, Marifé de Trianak harrotasun handiarekin bere bihotzean zuen 'titulua'.

Handik aurrera bere arrakastak jarraituak eta etengabeak izan ziren, berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarkadetan Espainiako eta Andaluziako lehen kanta-postua lortuz. "Torre de arena", "La loba", "Maiatzaren 13a", "Romance de Zamarrilla" edo "Quién dice pena" abestien arrakasta ugarien artean egon ziren, ia grabatzen zuen guztia. Nahiz eta seguruenik "Maria de la O" (1961) izan zen bere kantarik ezagunena, Gerra Zibila baino lehen Estrellita Castro handiarentzat idatzitakoa. Kanta horri buruz hauxe esan zuen:"Ultimatuma emango balidate, eta abesti batekin geratu beharko banu, "Maria de la O" izango litzateke.

Bata bestearen atzetik izaten ziren ikuskizun arrakastatsuak. Hauek dira azpimarragarrienak: "Torre de Arena", "La Emperaora", "La sombra", "Carrusel de España", "Coplas al viento", "La maestra Giraldilla", "Torre de Coplas", "La niña de Agualucero", "Embajora del España", "La cantaora", "El café del Taranto", "María Maletilla", "Cabalgata"... 

Ikuskizunen artean nazioarteko birak egiten zituen Mexikon, Venezuelan, Argentinan, Perun, Txilen, Frantzian, Belgikan, Alemanian, Holandan, Suitzan, Ingalaterran eta Estatu Batuetan, herrialde horietako antzoki entzutetsuenetan eta telebista-kateetan, baita Espainiako TVEn ere. Zineman arrakasta handia izan zuten bi film interpretatuz: “Canto para tì” eta “Bajo el cielo andaluz”.  Handik urte batzuetara aitortu zuen (2008): "Nire ilusio handiena aktore izatea izan zatekeen, horretarako hezi izan banindute".Marifé de Trianak, baldintza bereziko artista gogorrak eta gizatiarrak, sari ugari ditu, zerrendatu ere ezin direnak egin, nazionalak eta atzerrikoak. Hala ere, bere ustez, Espainiako Autoreen Elkarte Orokorrak emandakoa zen estimatuena, bere estiloko artista bakar gisa izan zituen merezimendu baliotsuak aintzat hartuzen zituenak. Bere giza kalitateak eta hurbiltasunak maitasunaren eta jendearen estimuaren irabazle egin zuten, musika karrera apartagatik eta Andaluziako generoari egindako ekarpenagatik.

"Marifé canta a México" (1974) kanta mexikarren LP bat grabatu zuen lehen kopla interpretea izan zen. Ez zituen inoiz bere grabazioak entzuten, benetan gustatzen zitzaiona "interpretatzea eta jendearen aurran kantatzea" zen.

1963ko urriaren 5etik ezagutu zuen José María Alonso Calvo poeta, ikuskizunetako baterako errezitatzaile gisa kontratatu zuenean. Poetarekin emozio-une zailak izan zituen zenbait hamarkadatan, Mariférekin harreman sentimentala baitzuen, eta, aldi berean, Maruja Díazen Circo Price funtzioko dantzarietako batekin, Amaya Perellón izeneko 15 urteko neskato gaztearekin. Marifé 1982ko urriaren 7an Madrilen ezkondu zen poetarekin.  

Rafael de León hil ondoren, aurrerantzean kanta asko konposatu zizkion Rafael Rabay musikariarekin taldea osatu zuen. 1981ean "Encrucijada" edo 1989ko maiatzean "Kopla-saltzailea", arrakasta handia izan zuten. Hurrengo urtean, Burgillosko Udalak artistaren izenarekin bere sorterriko kale bati kantariaren izena eman zion. Herri ekitaldi handia izan zen, eta agerian geratu zen bertako biztanleek artista ezagunarekiko maitasuna. Bere azken diskoa 2001ean argitaratu zen, "Porque...". Harrezkero, artistak bere bizitza pribatuari ekitea erabaki zuen, nahiz eta une jakin batzuetan telebistako programetan parte hartu zuen, beti koplaren balio berrien alde egiteko.

90eko hamarkadan, Lo que yo más quiero irratsaioa aurkeztu zuen, Canal Sur 2 Radio irratian.

José María senarra 2008ko apirilaren 26an hil zen 85 urte zituela. 

2009ko uztailaren 24an, omenaldia egin zioten Triana auzo maitean: plaka bat bizi izan zen kalean, hainbat urtez, eta , bere izena duen Copla Lehiaketa. Bertan, Francisco Miguel Alegre, David Juan Eduardo Peso autoreek egindako "Ay, Marifé" abestia estreinatu zen  Sevillako Cristina Crespo kantariak interpretatua.

2011ko azaroaren 11n Urrezko Domina eman zioten Laneko Merezimenduagatik.

2012ko urriaren 25ean Kultur Ondarearen Saria jaso zuen ABC Punto Radioren Motibo Sarien lehen edizioan.

2013ko otsailaren 16an hil zen, minbiziaren biktima Nazioarteko Xanit Ospitalean (Malaga). Artista Torremolinosko Udal Hilerrian lurperatu zuten, senarrarekin batera.

Merezimendu artistikoak 
Marifé de Triana, "La Actriz de la Copla" izenaz ezaguna, generoari 540 kanta berri eman zizkion, gehienak Quintero, León eta Quiroga hirukotearenak,  Rafael de León poeta andaluziarraren bertsoak ziren eta  Antonio Quinterok eta Manuel Quirogak musika jartzen zieten. Generoaren iraultzaile eta sortzaile handia izan zen. Bere interpretazioagatik nabarmenduta eta miretsita, Marifé de Trianak, bere interpretazio ahalmenen eta Andaluziako ahotsaren bidez, folklore generoa gailurrera eraman zuen. Ibilbide diskografiko bikaina izan zuen Sevillako artista honek. Ondorengo belaunaldiei erreferentzia egin zen (Rocío Jurado, Isabel Pantoja, Pasión Vega, Diana Navarro, Nieves Hidalgo...) eta belaunaldi berrientzat ere erreferente nagusia izaten jarraitzen du.

Aintzatespenak 

 2017 Jerez de la Fronterako Andaluziako Flamenkoaren Museoan artistari omenaldia egitea onartu da.
 2011ko azaroaren 11n Urrezko Domina eman zioten Laneko Merezimenduagatik.
 2009ko uztailaren 24an, omenaldia egin zioten Triana auzo maitean: plaka bat bizi izan zen kalean, hainbat urtez, eta , bere izena duen Copla Lehiaketa.
 2003an Torremolinosen Ohorezko turista izendatu zuten.
 1982ean Burgillosko Udalak artistaren izenarekin bere sorterriko kale bati kantariaren izena eman zion.

Diskografia

Biografia

Kanpo estekak 

Sevillarrak
Kopla abeslariak
Emakume aktoreak
Emakume abeslariak
Gaztelaniazko abeslariak
Minbiziak hildakoak