Mesa (geomorfologia)

Mesa gailur lauko kota, gailur edo muino isolatu bat da, alde guztietatik aldapa malkartsuek mugatuta dagoena eta inguruko lautada baten gainean nabarmen dagoena. Mesak, berez, arroka sedimentario lau bigunez osatuta daude, geruza erresistenteago batez edo arroka gogorragoko geruzez —adibidez, hareharriz— gaineratutako eskistoz. Geruza erresistenteak mesa baten gailur laua osatzen duen haitz-gain gisa jokatzen du. Haitz-gaina arroka sedimentarioz osatuta egon daiteke, hala nola hareharriz eta kareharriz, laba-jario disekzionatuz edo sakon higatutako duricrustez. Goi-ordokia ez bezala, zeinaren erabilerak ez duen oinarrizko geruza horizontalik suposatzen —adibidez Tibeteko goi-ordokia—, Mesa terminoa lau-geruzaz eraikitako lur-formari soilik dagokio. Horren ordez, goi-ordoki lauak lautada gisa ezagutzen dira<ref name="DuszyńskiOthers2019a">Duszyński, F., Migoń, P. and Strzelecki, M.C., 2019. Escarpment retreat in sedimentary tablelands and cuesta landscapes–Landforms, mechanisms and patterns. Earth-Science Reviews,''' no. 102890. doi.org/10.1016/j.earscirev.2019.102890</ref>Neuendorf, Klaus K.E. Mehl, James P., Jr. Jackson, Julia A.. (2011). Glossary of Geology (5th Edition). American Geosciences Institute. .

 Izenak, definizioa eta etimologia 
Bryan-ek 1922an adierazi zuenez, mesak «...inguruko herrialdearen gainean nabarmen agertzen dira, mahai bat dagoen solairuaren gainean dagoen bezala». Itxura horretatik dator mesa terminoa, gaztelaniazko mesa hitzetik.

Mesa butte baten antzekoa da, baina gailur eremua zabalagoa du. Dena den, ez dago adostutako tamaina-mugarik mesak buttetik edo lautadatik bereizten dituenik. Esaterako, mendi lauak, mesa izenez ezagutzen direnak, Australiako Ipar Mendebaldeko Cockburn mendilerroan, 350 km arteko eremuak dituzte. Aitzitik, gailur lauak diren muinoak, 0.1 km eremukoak, Elba hareharrizko mendietan, Alemanian, mesa gisa deskribatzen dira<ref name="DuszyńskiOthers2019a">Duszyński, F., Migoń, P. and Strzelecki, M.C., 2019. Escarpment retreat in sedimentary tablelands and cuesta landscapes–Landforms, mechanisms and patterns. Earth-Science Reviews, no. 102890. doi.org/10.1016/j.earscirev.2019.102890</ref>Neuendorf, Klaus K.E. Mehl, James P., Jr. Jackson, Julia A.. (2011). Glossary of Geology (5th Edition). American Geosciences Institute. ISBN 9781680151787. 

Ez hain zorrozki, normalean, gailur laua duen altuera ertaineko muino edo mendi oso zabal, lau eta isolatua, gutxienez alde batean itsaslabar edo malda aldapatsu batek mugatua eta higadura-hondar bat adierazten duenari ere mesa deitu izan zaio.

Ingelesezko literatura geomorfiko eta geologikoan, mesatarako beste termino batzuk ere erabili izan dira<ref name="DuszyńskiOthers2019a">Duszyński, F., Migoń, P. and Strzelecki, M.C., 2019. Escarpment retreat in sedimentary tablelands and cuesta landscapes–Landforms, mechanisms and patterns. Earth-Science Reviews, no. 102890. doi.org/10.1016/j.earscirev.2019.102890</ref>. Esaterako, Venezuelako Roraima eskualdean, tokiko Pomón hizkuntzatik datorren tepui izen tradizionala eta mahai-mendi terminoa erabili izan dira tokiko gailur lauko mendiak deskribatzekoDoerr, S.H., 1999. Karst-like landforms and hydrology in quartzites of the Venezuelan Guyana shield: Pseudokarst or" real" karst?. Zeitschrift fur Geomorphologie, 43(1), pp.1-17.. Australiako antzeko elementu geografikoei tablehills, table-top hills, tent hills edo jump ups  izenez ezagutzen dira. Ingelesezko literatura zientifikoan ere, Tafelberg'' terminoa erabili izan da iraganean.

Sorrera 

Mesak jarduera tektonikoaren eraginez altxatutako geruza horizontaleko arroken meteorizazioaren eta higaduraren ondorioz sortzen dira. Arroka mota ezberdinek meteorizazioari eta higadurari aurre egiteko duten gaitasunaren aldaketek arroka mota ahulenak higatzea eragiten dute, harkaitz mota erresistenteagoak, topografikoki, ingurua baino altuago utziz. Prozesu horri, higadura diferentziala deritzo. Erresistentzia handiena duten arroka motak hareharria, konglomeratua, kuartzita, basaltoa, txerta, kareharria, laba eta mantuak dira. Laba eta mantuak, batez ere, oso erresistenteak dira meteorizazioari eta higadurari, eta, sarritan, mesa baten goiko laua edo haitz-gaina osatzen dute. Erresistentzia ez duten arroka geruzak arbelez osatuta daude batez ere, arroka leunagoa dena eta eguraldiak errazago higatzen duena.

Hainbat arroka-geruzen indarraren aldeak dira mesei forma bereizgarria ematen diena. Hain erresistenteak ez diren harriak lurrazalean higatzen dira haranerantz, non inguruetako ur drainatua biltzen baitute, eta geruza erresistenteenak nabarmen geratzen dira. Oso erresistentea den arroka-eremu handi batek —esate baterako, mantuak— beheko geruzak higaduratik babestu ditzake, inguratzen duen harkaitz leunagoa haranetan higatzen den bitartean eta, horrela, haitz-gain bat osatuz.

Harkaitz-motaren desberdintasunak mesen alboetan ere islatzen dira; izan ere, malda leunen ordez, alboak «labar eta aulkiaren topografia» izeneko eskailera-eredu batean apurtzen dira. Geruza erresistenteek itsaslabarrak edo eskailera-mailak osatzen dituzte, eta hain erresistente ez direnek malda leunak edo aulkiak itsaslabarren artean. Itsaslabarrek atzera egiten dute, eta, azkenean, itsaslabar nagusitik edo goi-ordokitik, moztu egiten dira zulaketa basalaren bidez. Itsaslabarraren ertza, modu uniformean, atzera egiten ez duenean —baizik eta goitik behera higatzen diren errekek koskatuta dagoenean—, atal bat moztu daiteke itsaslabar nagusitik goi-ordoki bat osatuz

Zulaketa basala mesaren harkaitz-geruzen inguruan isurtzen den urak azpiko eskisto-geruza bigunak higatzen dituenean gertatzen da, bai gainazaleko isurketa gisa, bai gainazaleko geruza iragazkorretatik mugitzen diren lurpeko urak, eta horrek eskistoaren kokapena eta isurketa eragiten du. Azpiko eskistoa higatzen den heinean, ezin ditu gehiago sostengatu gaineko itsaslabarren geruzak, eta erori eta atzera egiten dute. Haitz-gaina apur bat geratzen den punturaino amildu denean, menditxo bezala ezagutzen da.

Adibideak eta kokapenak

Australia 

 Cockburn Range, Mendebaldeko Australia
 Mount Conner, Iparraldeko Lurraldea

Frantzia 
 Mont Aiguille, Auvernia-Rhône-Alpeak

Alemania 
 Königstein, Saxonia
 Lilienstein, Saxonia
 Papststein, Saxonia
 Pfaffenstein, Saxonia
 Quirl, Saxonia

Irak 
 Amadiya, Kurdistango eskualdea

Irlanda 
 Kings Mountain, Sligo konderria
 Knocknarea, Sligo konderria
 Knocknashee, Sligo konderria

Israel 
 Masada, Hegoaldeko Barrutia
 Har Qatum

Italia 
 Monte Santo, Sardinia

Erresuma Batua

Ingalaterra 

 Castle Folds, Cumbria
 Cross Fell, Cumbria
 Goldsborough Carr, Durham konderria
 Ingleborough, North Yorkshire
 Pen-y-ghent, Ipar Yorkshire
 Shacklesborough, Durham konderria

Eskozia 
 Healabhal Mhòr, Skye uhartea

Ameriketako Estatu Batuak

Arizona 
 Anderson Mesa
 Black Mesa
 Black Mesa
 Black Mesa
 Black Mountain
 Cummings Mesa
 First Mesa
 Horseshoe Mesa
 Indian Mesa
 Second Mesa

Kalifornia 
 Redonda Mesa

Colorado 

 Battlement Mesa
 Grand Mesa, munduko mendi laurik handiena.
 Green Mountain
 Log Hill Mesa
 North Table Mountain
 Raton Mesa

Nevada 
 Mormon Mesa
 Pahute Mesa

Oklahoma 
 Black Mesa
 Mesa de Maya

Texas 
 Floating Mesa

Utah 
 Checkerboard Mesa
 Crazy Quilt Mesa
 Hurricane Mesa
 Sams Mesa
 Smith Mesa
 South Caineville Mesa
 Thompson Mesa
 Wildcat Mesa
 Wingate Mesa

Wisconsin 
 Grandad Bluff

Marten 

Marteko trantsizio-eremu bat, lur zoratu izenez ezagutzen dena, krater asko duen goi-lurraldeen eta krater gutxiagoko behealdeen artean dago. Lur txikiagoek harresi-mahai eta horma aldapatsuko protuberantziak erakusten dituzte. Mesak eta protuberantziak lur lau etzanez bereizten dira. Izotzak erraztutako lurreko edo atmosferako iturrietatik sortutako masa xahutzeko prozesuetatik eratzen direla uste da. Mesak eta muturrek tamaina txikiagotzen dute mendialdeko isurialdetik urrundu ahala. Mearen erliebea 2 km eta 100 m artekoa da, itsaslabarretik dauden distantziaren arabera.

Ikus, gainera 
 Uhartedi – Uharteen bilduma
 Mesa Verde Parke Nazionala - AEBko parke nazionala Coloradon
 Pingdingshan - Tokiko mesa baten izena duen Txinako hiria
 Table Mountain - Hegoafrikako Lurmutur Hirira begira dagoen mendi laua
 Tepui - Hego Amerikako Guiana Highlands-eko goi-lurretako mendia edo mesa
 Tundra - Bioma non landareen hazkuntza tenperaturaren hozteek oztopatzen duten

Erreferentziak

Kanpo estekak

Geografiako terminologia
Higadurak sortutako forma geografikoak