Erik Erikson

Erik Homburger Erikson, jaiotzaz Erik Salomonsen (Frankfurt am Main, Alemania, 1902ko ekainaren 15a-Harwich (Massachusetts), Cod lurmuturra, Massachusetts, AEB, 1994ko maiatzaren 12a) psikologo eta psikoanalista germaniar-estatubatuarra izan zen, mundu osoan ezaguna, garapenaren psikologian egindako ekarpenengatik, besteak beste.

Unibertsitateko titulurik ez zuen arren, Erikson irakasle gisa aritu zen erakunde garrantzitsuetan, besteak beste, Harvard, Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley eta Yale. 2002an argitaratutako Review of General Psychology inkesta batek Erikson XX. mendeko 12. psikologo ospetsuena bezala sailkatu zuen.

Biografia 
Bere jatorria misterioz inguratuta dago. Bere aita biologikoa daniar ezezagun bat izan zen, Erik jaio zenean emaztea utzi zuena. Bere ama, Karla Abrahamsen, jatorri juduko gazte daniarra, bere semea bakarrik hazi zuen bere bizitzako lehen hiru urteetan. Gero Theodor Homberger doktorearekin ezkondu zen, haurraren pediatra zena, eta elkarrekin Karlsruhera joan ziren bizitzera, Alemaniako hegoaldera.

Bigarren hezkuntza amaitu ondoren, Erikek artista izatea erabaki zuen. Arte-eskoletara joaten ez zenean, Europan barrena ibiltzen zen, museoak bisitatzen eta zubien azpian lo egiten. Bizitza errebelde axolagabea bizi izan zuen denbora luzez, bere bizitzarekin zer egin serioski pentsatu baino lehen.

25 urte bete zituenean, bere lagun batek, Peter Blosek (artista eta geroago psikoanalista) ikasle estatubatuarrentzako eskola esperimental batean maisu-plaza baterako aurkeztea iradoki zion. Eskola hori Dorothy Burlinghamek zuzentzen zuen, Anna Freuden laguna zena. Artea irakasteaz gain, Montessori hezkuntzako ziurtagiri bat eta Vienako elkarte psikoanalitikoko beste bat lortu zituen. Anna Freudek berak Erikson psikoanalizatu zuen. Han egon zen bitartean, antzerki dantza irakasle bat ezagutu zuen aipatutako eskolan, Joan. Hiru seme-alaba izan zituzten; horietako bat geroago soziologo ezaguna izango zen.

Naziek boterea hartu zutenean, Viena utzi eta Kopenhagera joan ziren lehenik, eta Bostonera gero. Eriksonek Harvardeko Medikuntza Eskolan lanpostu bat onartu zuen eta haurren psikoanalisia egin zuen bere kontsulta pribatuan. Garai hartan Henry Murray eta Kurt Lewin mailako psikologoekin elkartzea lortu zuen, baita Ruth Benedict, Margaret Mead eta Gregory Bateson antropologoekin ere. Egile hauek Eriksonen obran eragin handia izan zuten.

Geroago Yalen irakatsi zuen eta gero  Kaliforniako Unibertsitatean Berkeleyn. Garai horretan Erik Eriksonek lakota eta yurok tribu amerikarrei buruzko ikasketak egin zituen. Estatu Batuetako hiritartasuna lortu zuenean, Erik Erikson izena hartu zuen ofizialki.

1950ean, Childhood and Society (Haurtzaroa eta gizartea) liburua idatzi zuen. Bertan, Ipar Amerikako tribuen azterlanetako artikuluak, Maximo Gorki eta Adolf Hitlerren analisia, estatubatuar nortasunaren eztabaida eta teoria freudiarrari buruzko bere bertsioaren argumentu-oinarriak jasotzen ziren. Gai horiek (kulturak nortasunean duen eragina eta figura historikoen azterketa) beste lan batzuetan errepikatu ziren, eta, horietako batek, Gandhiren Egiak, Pulitzer Saria eta Liburuaren Sari Nazionala eskuratu zituen.

Joseph McCarthy senatariaren 1950eko beldurrezko erregealdian, Eriksonek Berkeley utzi zuen irakasleei leialtasun konpromisoa sinatzeko eskatzen zaienean. Une horretatik aurrera, Eriksonek 10 urte eman zituen Massachusettseko klinika batean lanean eta irakasten, eta, ondoren, beste 10 urte Harvardera itzuli zen. 1970ean erretiroa hartu zuenetik, bizitza osoan zehar idazten eta ikertzen jarraitu zuen. 1994an, hil zen.

Esperientzia eta prestakuntza psikoanalitikoa
Eriksonek hogeita bost urte zituela, bere lagun Peter Blosek Vienara gonbidatu zuen arte tutorea izateko umeentzako Burlingham-Rosenfeld eskola txikian, non Sigmund Freuden alabak, Anna Freudek, psikoanalisiak egiten zizkien. Ana Eriksonek eskolako umeekiko zuen sentsibilitateaz ohartu zen, eta psikoanalisia ikastera bultzatu zuen Vienako Institutu Psikoanalitikoan, non bere ikasketa teorikoen gainbegiraleen artean August Aichhorn, Heinz Hartmann eta Paul Federn analista nabarmenak baitzeuden. Haurren analisian espezializatu zen, eta entrenamendu-analisi bat egin zuen Anna Freudekin. Helene Deutsch eta Edward Bibring arduratu ziren helduari ematen zion hasierako tratamendua gainbegiratzea. Aldi berean, Montessori metodoa aztertu zuen, haurren garapenean eta sexu-etapetan zentratzen zena. 1933an, bere diploma jaso zuen Vienako Institutu Psikoanalitikoan. Hori eta bere Montessori diploma izango ziren Eriksonen kredentzial akademikoak bakarrak bere bizitzako lanerako.

Teoria psikosoziala 
Nortasunaren garapenaren teoria bat egin zuen, eta teoria psikosoziala deitu zion. Bertan, bizi-zikloaren zortzi etapa edo fase psikosozialak (bizitzaren garapeneko krisiak edo gatazkak, pertsonek aurre egin behar dietenak) deskribatzen ditu:

 Oinarrizko konfiantza vs. mesfidantza (jaiotzen denetik 18 hilabete ingurura arte). Konfiantzaren sentsazio fisikoa da. Haurtxoak amaren gorputzaren beroa eta bere maitasun-zainketak jasotzen ditu. Etorkizunean beste pertsona garrantzitsu batzuekin izango dituen harremanen oinarria izango den lotura garatzen da; ingurumen-estimuluekiko harkorra da, eta, horregatik, frustrazio-esperientziekiko sentikorra eta kaltebera da, esperientzia horiek baitira onarpena, segurtasuna eta gogobetetze emozionala eskaintzen dituzten eta indibidualtasunaren garapenaren oinarrian dauden esperientzia goiztiarrenak. Gurasoek beren buruarengan eta besteengan duten konfiantza-sentimenduaren araberakoa da, beraz, hori seme-alabengan islatu ahal izatea.

 Autonomia vs. lotsa eta zalantza (18 hilabetetik 3 urtera, gutxi gorabehera). Etapa hau giharren garapenari eta gorputzaren kanporatzeen kontrolari lotuta dago. Garapen hori motela eta progresiboa da, eta ez da beti sendoa eta egonkorra; horregatik, umetxoak lotsa eta zalantza uneak pasatzen ditu. Haurtxoa jaiotzen ari den ni baten borondatearen baieztapen sentsazio gero eta handiagoa kontrolatzen hasten da; askotan besteei aurka eginez baieztatzen da. Haurra bere borondate autonomoa esperimentatzen hasten da, haurraren jokabidean hainbat modutan ezartzen diren eta lankidetzaren eta burugogorkeriaren artean kulunkatzen diren indar inpultsiboak esperimentatuz; gurasoen jarrerak eta bere autonomia-sentimendua funtsezkoak dira haurraren autonomia garatzeko. Horrek ezartzen du lehen emantzipazioa, hurrengo etapetan emantzipazio hori modu askotara errepikatuko duela.

 Ekimena vs. errua (3 urtetik 5 urtera, gutxi gorabehera). Ekimenaren hirugarren etapa jolasaren adinean gertatzen da. Haurrak jarduera eta irudimena garatzen ditu eta kementsuagoa eta berritsuagoa da, libreago eta bortitzago mugitzen ikasten du, hizkuntzari buruz duen ezagutza hobetu egiten da, hobeto ulertzen du eta galderak egiten ditu etengabe; horrek guztiak aukera ematen dio bere irudimena hedatzeko eta asmo eta asmo zentzu baten oinarri errealista den ekimen-sentimendua eskuratzeko. Krisia bera izatearen sentsazioa areagotuz konpontzen da. Aktiboagoa da eta energia-soberakin jakin batez hornituta dago, ekintzarekin zer egin daitekeen identifikatzen du; zer egin dezakeen deskubritzen du, egiteko gai denarekin batera. Etapa honen ezaugarriak honako hauek dira.
  Espazioan sartzea lokomozio indartsu baten bidez.
  Jakin-min handi baten bidez ezezagunean sartzea.
  Besteen pertzepzio-eremuan sartzea.
  Fantasia sexualak (adin honetako jokoek alderdi sexualei buruzko konnotazio sinboliko bereziak dituzte). Azken horri dagokionez, haurrak oinarrizko genitalitatea du, eta askotan erru-sentimenduak eta horri lotutako beldurrak izaten ditu.

 Laneratzea vs. gutxiagotasuna (5 urtetik 13 urtera, gutxi gorabehera). Haurrak eskolaurreko eta eskolako ikasketak hasten dituen etapa da; haurra irrikaz dago beste batzuekin batera gauzak egiteko, zereginak partekatzeko, gauzak egiteko edo planifikatzeko, eta jada ez ditu beste haurrak behartzen, ezta haien murrizketa eragiten ere. Esperientzia soziala menderatzeko modu infantil bat du, esperimentatuz, planifikatuz, partekatuz. Ez dago pozik eta ez dago pozik gauzak egiteko gai ez delako sentipenarekin eta gauzak ondo eta perfektuak ez direlako sentipenarekin; gutxiagotasun-sentipenak psikologikoki gutxiago sentiaraz dezake, bai egoera ekonomiko-sozialagatik, bai "arrazagatik", bai eskola-estimulazio eskasagatik; izan ere, eskola-erakundeak zaindu behar du lan-sentimendua ezartzea.

Identitatea bilatzea vs. identitatea zabaltzea (13 urtetik 21 urtera, gutxi gorabehera). Identitatea eta identitate-krisia bilatzen ari dira, aurreko etapa bakoitzeko gatazkak berpizteko. Nerabeen gurasoek egoera berriei aurre egin behar diete, eta egoera horiek erronka berria dira beren orientazio-misiorako. Nerabearen nortasunaren ezaugarriak dira
  Denbora-ikuspegia, orientazioa denboran eta espazioan.
  Segurtasuna bere buruarengan.
  Rolarekin esperimentatzea, enfasia ekintzan.
  Ikaskuntza, ingurumenarekiko harremanarekiko interesa eta bizi-ikaskuntzaren estrategia.
  Polarizazio sexuala: norberaren interes sexualaren garapen-maila egokia.
  Lidergoa eta atxikimendua: "Pare" taldearekiko integrazio egokia.
  Konpromiso ideologikoa, balioespen-orientazioa eta inguruneko parte-hartzea.

 Generatibitatea geldialdiaren aurrean (40 urtetik 60 urtera, gutxi gorabehera). Haurrak hazteko aldia da, oro har. Etapa honen funtsezko zeregina produktibitatearen eta geldialdiaren arteko oreka egokia lortzea da. Produktibitatea maitasuna etorkizunera hedatzea da; hurrengo belaunaldiari eta etorkizuneko beste guztiei buruzko kezka batekin du zerikusia. Bai seme-alabak edukitzeak eta hazteak, bai irakaskuntzarekin, idazkuntzarekin, asmakuntzarekin, zientziekin, arteekin eta gizarte-aktibismoarekin lotutako lanak egiteak produktibitate-lana osatzen dute; azken batean, behar-beharrezkoa izateko aspaldiko behar hori betetzen duen edozer. Geldialdia, bestalde, «Auto-xurgapena» da: inor zaintzea; pertsonak hain emankorrak izaten saiatzen dira, non iristen den une bat non ezin duten denborarik eman beren buruarentzat, erlaxatzeko eta atseden hartzeko. Azkenean, pertsona horiek ere ez dute ezer lortzen gizartean. Adin ertainaren krisiaren etapa da hau. "Zer egiten ari naiz hemen?" Galdetzen dio bere buruari.

 Osotasuna etsipenaren aurrean (60 urte ingurutik heriotzaraino). Hau da azken etapa. Heldutasun berantiar edo heldutasun delikatuan, zeregin nagusia osotasuna lortzea da, etsipen minimo batekin. Lehenik eta behin, urruntze soziala gertatzen da. Alferreko sentipen batetik, alferkeria biologikoaren zentzua dago, gorputzak ez baitu lehen bezala erantzuten; gaixotasunekin batera, heriotzari buruzko kezkak agertzen dira. Lagunak hil egiten dira, senideak ere bai, eta horrek itxaropenik ezaren sentimendua sortzen laguntzen du. Etsipen horri erantzuteko, adineko batzuk iraganarekin kezkatzen hasi dira. Osotasun yoikoak bizitzaren terminoetara iristea esan nahi du, eta, beraz, zure bizitzaren amaierako terminoetara iristea. Gaizki moldatzeko joerari presuntzioa esaten zaio; pertsonak osotasun yoikoa duela uste duenean, senektudearen zailtasunei aurre egin gabe.

Freuden eragina 

Erik Eriksonen lanetan Sigmund Freuden eragina ikus daiteke, azken buruan haren jarraitzailea izan baitzen. Hala ere, zenbait gauzetan maisuarengandik urrundu zen:
 Eriksonen ustez pertsonak izaki aktiboak dira, beren ingurunera egokitu nahian, bulkaden esklabo pasiboak baino gehiago.
 Eragin kulturaleei Freudek baino garrantzi handiago eman zien.

Obra

Lan nagusiak 
 Childhood and Society (1950)
 Young Man Luther: A Study in Psychoanalysis and History (1958)
 Insight and Responsibility (1966)
 Identity: Youth and Crisis (1968)
 Gandhi's Truth: On the Origins of Militant Nonviolence (1969).
 Life History and the Historical Moment (1975)
 Toys and Reasons: Stages in the Ritualization of Experience (1977)
 Adulthood (edited book, 1978)
 Vital Involvement in Old Age (with J. M. Erikson and H. Kivnick, 1986)
 The Life Cycle Completed, 1997. 1998an edizio handitua. New York: W. Norton & Company, 1998. ISBN=978-0-393-34743-2.

Bildumak 
 Identity and the Life Cycle. Selected Papers (1959)
 "A Way of Looking at Things – Selected Papers from 1930 to 1980, Erik H. Erikson" ed. by S. Schlein, W. W. Norton & Co, New York, (1995)

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Psikoanalisi
 Niaren psikologia
 Sigmund Freud

Kanpo estekak 
 :Eric Eriksonen garapen psikosoziala.
 :Eriksonen teoria psikosoziala. 

Frankfurtarrak
Nazismoaren erbesteratuak
Ameriketako Estatu Batuetako psikologoak
Ameriketako Estatu Batuetako psikoanalistak
Garapenaren psikologoak
Ameriketako Estatu Batuetako saiakeragileak
Harvard Unibertsitateko irakasleak
Yale Unibertsitateko irakasleak