Matilde Hidalgo

Matilde Hidalgo Navarro, ezkontzaz Matilde Hidalgo de Procel izenez ezaguna (Loja, Ekuador, 1889ko irailaren 29a - Guayaquil, Ekuador, 1974ko otsailaren 20a) ekuadortar mediku, poeta, sufragista eta aktibista izan zen. Matilde Hidalgo Latinoamerikan hauteskunde nazional batean botoa eman zuen lehen emakumea izan zen, baita medikuntzan doktoretza lortu zuen lehen ekuadortarra ere. Hidalgok emakumeen eskubideak onartzeko borroka egin zuen, eta orain Ekuadorreko historiako pertsonaiarik garrantzitsuenetakotzat hartzen da.

Biografia 
Ideia liberalak politikan babesten zituen etxe batekoa zen, eta kultura-ondare alfaristarekin aberastu zen. Gurasoak Manuel Hidalgo Pauta, merkatari lanekoa, eta  Carmen Navarro del Castillo ziren. Aita hil ondoren, amak jostun lan egin behar izan zuen bera eta beste 6 neba-ahizpak mantentzeko.* 

Karitateko Ahizpen Sortzez Garbiaren eskolan ikasi zuen. Seigarren mailako graduatu zenean, ikasten jarraitu nahi izan zuen. Bere neba Antoniok eskaera egin zion Bernardo Valdivieso bigarren hezkuntzako eskolako sekularrari. Eskolako zuzendaria, Angel Ojeda doktorea, ados egon zen. Ekuadorreko lehen emakume batxilergoduna izan zen 1913an, eta ohoreekin graduatu zen. Ikasketekin batera, naturari, zientziari eta maitasunari buruz hitz egiten zuen poesia idazten hasi zen.

Lehen instantzian Ekuadorreko Unibertsitate Zentralean jarraitzea erabaki zuen, eta bertan matrikula ukatu zitzaion. Hori zela eta, Cuencara joan zen. Hantxe eman zuen izena Azuayko Unibertsitatean, gero Cuencako Unibertsitatea izan dena, orduko errektore Honorato Vázquezekin hitz egin ondoren, eta 1919ko uztailaren 19an lortu zuen Medikuntzako Lizentziatura.

Cuencako ikasketak amaitu ondoren, Quitora itzuli zen, eta bertan lortu zuen Medikuntzako doktoretza 1921eko azaroaren 21ean Ekuadorreko Unibertsitate Zentralean. Hala, titulu hori jaso zuen lehen emakume ekuadortarra izan zen.

Lan ibilbidea 
1922an Guayaquilera joan zen eta Ospitale Orokorrean lana lortu zuen. Matilde Hidalgo urtebete geroago,  Fernando Procel abokatuarekin ezkondu zen, eta bi seme-alaba izan zituen. Guayaquil hirian medikuntzan aritu zen 1949ra arte. Argentinan Pediatria, Neurologia eta Dietetikan espezializatzeko beka bat lortu zuen.

Ekuadorrera itzuli zenean, Ekuadorreko Kultur Etxeko lehendakariorde izendatu zuten, eta Ekuadorreko Gurutze Gorriko biziarteko presidente ere izendatu zuten. Ondoren, Osasun Publikoko Merezimenduaren Domina jaso zuen.

Bizitza profesionala eta sufragioa 
José Luis Tamayoren presidentetzan, Matildek iragarri zuen hurrengo lehendakaritza-hauteskundeetan Jose Luis Tamayoren gobernuan bozkatuko zuela. Machala kantoiko hauteskunde-erregistroetan izena ematera hurbildu zen, senatari eta diputatuen hurrengo hauteskundeetan parte hartzeko, baina ez zioten utzi emakume zela esanez. Hidalgok argudiatu zuen konstituzioak ez zuela generoa zehazten botoa emateko, eta ekuadortarrak gramatika- eta irakurketa-trebetasunak ezagutu behar zituela eta adinez nagusia izan behar zuela. 

Francisco Ochoa Ortiz Gobernuko ministroak aldeko kontsulta egin zuen, eta honako hau adierazi zuen: “ez dago legezko debekurik emakumeak hauteskunde-erregistroetan inskribatzeko; eta, beraz, emakume hori bere eskubideaz baliatuz inskribatuta egon behar da”.Behin eta berriz saiatu zenez, enpadronatu egin zuten, baina Parlamentuari eta Estatu Kontseilu Ohoretsuari egin zitzaion kontsulta, eta hark, 1924ko ekainaren 9an egindako bilkuran, aho batez erabaki zuen ekuadortar emakumeek aukeratzeko eta hautatuak izateko eskubidea zutela.

1924an, Hidalgok Lojan eman zuen botoa, eta Ekuadorren hauteskunde nazional batean parte hartu zuen lehen emakumea izan zen. Horren aurretik, Latinoamerikako zenbait emakumek lortu zuten tokiko hauteskundeetan botoa ematea, adibidez, Julieta Lanteri argentinarrak, 1911n Buenos Airesko udal-zinegotzien hauteskundeetan. Hidalgok emakumearen subjektu politikoaren aurrekaria ezarri zuen herriarentzat, eta haren lorpenen alde egiten jarraitu zuen. 1941ean, lehen emakume hautagaia bihurtu zen, eta lehen emakume hautetsi publikoa Lojan, ordezko diputatu karguarekin.

Lana 
Cecilia Ansaldo Brionesek Matilde Hidalgoren hogei poema biltzen ditu Jenny Estradaren "Matilde Hidalgo de Prócel. Biografia eta Poemarioa" liburuan. ". Han, jakina da Matilde Hidalgok bere lehen poemak idatzi zituela Bigarren Hezkuntza "Bernardo Valdivieso" ikastetxean aritu zenean, eta gai hauexek landu zituen, besteak beste: "Zientziaren gurtza, Naturarekiko mirespena, pertsonaien edo daten gorespena, mirespen marianoa, oso gutxi maitasun-poesia eta emakumearen gaia".

Halaber, beste titulu batzuk ere ezagutzen dira:

Sariak eta aintzatespenak 

 “Al Meritu” Kondekorazio Nazionala, Ofizialaren Graduan, 1956ko Lehendakaritza Dekretuaren bidez emana.
 Loja hiriaren omenaldia, «Emakume ilustre» (1966) aldarrikatuz.
 Osasun Publikoko “Al Meritu” Kondekorazio Nazionala, Ekuadorreko Osasun Publikoko Ministerioak emandakoa (1971).
 Zerbitzuen domina, Ekuadorreko Gurutze Gorria (1959).
 Haren omenez, Guayaquil, Cuenca, Quito, Loja, Guayaquilgo Amatasun Ospitale bat, Guayaquilgo Institutuen Zentro Anizkoitzeko Liburutegi bat eta Matilde Hidalgo sariak izendatu dira.

 2004an, César Carmigniani zuzendari ekuadortarrak "Matilde" film biografikoa zuzendu zuen, Hidalgoren bizitzako gertaera garrantzitsuak kontatzen dituena. urtean, zinemagile beraren zuzendaritzapean, "La dama invencible" izeneko miniseriea gertatu zen.
 2017an, Jodie Padilla Lozano birbilobakilobak "Team Matilde" kanpaina sozial eta digitala sortu zuen, Matilde Hidalgok Ekuadorren emakumeen ahalduntzea sustatzeko legatuari buruz kontzientziatzeko. 
 2019an, Jodiek eskaera bat egin zion Googleri, 'Doodle' bat eman ziezaioten Matilderi, Latinoamerikako hauteskunde nazional batean bozkatu zuen lehen emakume gisa egindako balentria aitortzeko. Matilde doktore-titulua eskuratu zuenetik 98 urte igaro eta urteurrenean Doodle argitaratzea erabaki zuen Googlek. Horri esker, lehen ekuadortar profesionala izan zen. Eskaera onartu egin zen eta azaroaren 21ean Doodle hori Latinoamerikan, Italian, Erresuma Batuan eta Irlandan agertu zen. Horren ondorioz, Matilde Ekuadorreko lehen emakumeak bere Doodle izan zuen, eta Julio Jaramillok lortu zuen aurretik. 
 2019ko abenduan, Gloria Astudillo batzarkide ohiaren ekimenez, Jodiek oroimen historikoa eman zuen mozioan Batzar Nazionalaren osoko bilkuran sostengu gisa (638. bilkura, 2019ko abenduaren 10ekoa), eta, horri esker, ekainaren 9an, "Emakumeen Botoaren Egun Nazionala" onartu zen, Matilde Hidalgoren legatuaren ohorez.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Ecuadortarrak
Istripu zerebrobaskularrak hildakoak
Emakume medikuak
Emakume poetak
Emakume sufragistak
Feministak
XIX. mendeko emakumeak
XX. mendeko emakumeak