El Forau de la Tuta

El Forau de la Tuta, Campo de la Virgen izenez ere ezaguna, Artiedako aztarnategi arkeologikoa da, Aragoiko Jazetania eskualdean, Espainian. Antzinako hiri erromatar baten aztarnak ditu, I. eta II. mendeetakoak, eta Goi Erdi Arokoak ere bai. Aztarnategiak orain arte adituek independentetzat zituzten multzo arkeologikoak ditu: San Pedro ermita, Campo de la Virgen eta Campo del Royo. Hiri erromatarrak termak, ur hornidurarako sistema, estoldak eta, seguruenik, 150 metro karratuko tenplu bat eta mosaiko bat ditu.

Mosaikoen tamaina eta ezaugarriengatik, estolden tamainagatik eta beste datu batzuengatik, hiritar asentamentu bat izan zela pentsatzen da, eta ez, orain gutxi arte uste izan den bezala, villa erromatar bat. Oraingoz, ezin da jakin erromatar dokumentuetan agertzen ziren hirietatik zein izango zen, ez eta erregistroetan agertuko zen ere.

Ikerketak 
Aspaldidanik jakina zen herrian erromatar aztarnak zeudela hainbat puntutan, hala nola San Pedro ermitan, El Forau de la Tutan, Campo de la Virgenen eta Campo del Royon. Horiek ondo ikertzean, ordea, ikerlariak konturatu ziren bizigune bakarra osatzen zutela, eta 2022an ikerketaren emaitzak argitaratzean, hiri monumental baten berri eman zuten, erromatar garaian eta Goi Erdi Aroan iraun zuena.

Ez da ezagutzen hiri erromatarrak izango zuen izena, eta aztarnategia El Forau de la Tuta izendatu dute.

Erromatarren kokalekua Iaca erromatarra (egungo Jaca), Ilumberri (egungo Irunberri) eta Pompelo (Iruñea) lotzen zituen galtzadaren ondoan zegoen. Gaur egun Ruestatik Mianoserako Errege Bidea deitzen zaio, eta Erdi Aroan iraun zuen Bide Frantsesaren edo Donejakue Bidearen Bide Tolosarraren zatietako bat baitzen.

Ermitaren inguruan, eraikin publiko handi bat aurkitu dute, tenplu bat izan daitekeena. El Forau de la Tutaren mendebaldean, San Pedro sakanaren ondoan, opus caementicium-ean (garaiko porlana) egindako eraikin publikoen multzo ikusgarria dago; besteak beste, lau hustubide-aho, arkuen oinarri trinko sendo bat, zimendatze bat eta lau angeluko oinplanoko zenbait egitura, ziurrenik, hornidura-zisternak. Kloakak kanoi-gangaz estalita daude, eta alboko hormetan bermatutako zinbriak dituzte, 0,80 metroko altuerakoak. Ikerlariek esan dutenez, “Obra horiek hiri-kokalekuei dagozkie, eta, horietan, ur-hustuketa kontuan hartu beharreko arazoa zen, batez ere eraikinei dagokienez, hala nola, konplexu termalei dagokienez, hondakin hidriko ugari sortzen baitzuten".

Aurkikuntzarik deigarrienak kale-gurutzaketa bat izan dira, eta bainuetxe bateko gela bat, 18 metro koadroko mosaikoa duena, oso egoera onean, ia ukitu gabe. Areto bateko zoladura osoa da, tesela beltz eta zuriekin egina eta bikain egindako itsas motiboak dituena. K.o. I – II. mendekoa izan daiteke.

Bestalde, aztarnategiko lau hilarri aztertu zituzten, Jakako Elizbarrutiko Museoan eta Artiedako bilduma pribatuetan gordetzen direnak. Inskripzioak aztertuz ondorioztatu dute nekropoli garrantzitsu batekoak zirela. Oro har, corpus hori osatzen duten lau inskripzioen hilobi-izaerak erakusten du El Forau de la Tuta taldearen nekropolia garrantzitsua izango litzatekeela, eta aktibo egongo litzatekeela, gutxienez ere, Aro aldaketatik (argitaratu ez den hilarri berri baten gutxi gorabeherako data)  garai inperial aurreratu batera arte (Jakako Elizbarrutiko Museoaren kronologiaren arabera).

Iruditegia

Eusko-akitanierazko idazkunak 
Multzo horretako beste ezaugarri aipagarri bat euskal-akitaniar jatorriko onomastika izan dezakeen piezak dira, hiria ikertzen duten arkeologo-historialarientzat. Bestalde, J.J. Casús eta J. Núñezentzat ordea, zelta eta iberiar osagaiak ikusten zituzten izen horietan. Mikel Martínez Aretarentzat ez dira euskal-akitanierazkoak  eta Gorrotxategik zalantzazkoen artean jarri zituen.  

Hispania Epigraficako online datu basean Artiedan topatutako bi inskripzio jasota daude:

 Valeriaren epitafioa, San Pedro ermitako horman sartuta dagoena. Hainbat emakume aipatzen ditu. Val(eria), Mass(i) filia, Val(erio) Aqui-/lo mar(ito), Aquilino f(ilio)/an(norum) XXVIII, Miniciae f(iliae)/an(norum) XX, Aquilinae neptaeKatalogoetako identifikatzaileak: HEp 1990, 00735 = AE 1989, 00471
 Ausages[atus?]-en epitafioa (HEp 2, 1990, 735; AE 1989, 471): I.go mendeko idazkun honetan, eusko-akitanierazko izenak izan daitezkeen bi antroponimo agertzen dira: Agirn[es?] eta Auseges[atus?], aurrekoaren semearen izena. Bi izen horien azken zatia hipotetikoa da, hilarriaren eskuineko aldea puskatua eta galduta baitago. Berreraikitze horiek eta benetan irakurtzen dena oinarri hartuta, Gorrotxategirentzat, "Auseges[" baskoia da, eta, besteak beste, Ascoliko brontzean agertzen diren Enneges eta Ennegensisekin parekatzen ditu. Bestalde, Agirnes izenak ere Ascoliko brontzean agertzen da .  Hispania Epigraficako online datu basean ematen den transkripzioa: Ausageṣ[---] / Agirṇ[---] / Firṃ[---] / Fronṭọ[---] / s(ua) [p(ecunia) f(aciendum) c(urauit)]. Katalogoetako identifikatzaileak: HEp 1990, 00735 = AE 1989, 0047.  Museoko kartelean honela transkribatu eta itzuli dute: Ausages[io?]  /  Agirn[es f(ilio)?]  /  Firma[a]  /  Fronto[nis f.]  /  s(ua) p(ecunia) f (ecit)  ==  Agirnesen semea den Ausagesiorentzat (edo Ausagesatorentzat?),  Firmak (?) eginarazi zuen  (monumentu hau) bere diruarekin.
Artiedako museoan beste idazkun bat dago:

 Ausagesio izan daitekeenaren epitafioa. Museoko kartelean honela transkribatu eta itzuli dute:   [Ausa?]gesio [---]  /  [---]f(ilio)  an(norum) XVII[--]  /  [ma]ter d(e) s(ua) [p(ecunia) f(ecit]  /  [h(ic) s(itus) [e(st)]   ==  [-----] ren semea den Ausagesiorentzat, 27 (edo 28 edo 29) urte zituela hil zen, Hyahenesn alaba den (Ander)e bere amak egin zuen (monumentu hau) bere diruarekin. Hemen datza.

Indusketa berriak eta hiriaren identifikatzea 
Aztarnategia hondeatzeko eta aztertzeko lanak, Zaragozako Unibertsitateak eginak, 2019an hasi ziren, San Pedro ermitan aztarna arkeologikoak eta galtzada erromatarra aurkitu ondoren. 2021ean, aztarnategian aurkitutako mosaiko bat interes kulturaleko ondasun deklaratzeko izapideak hasi ziren. Forau de la Tuta delakoan aurkitutako hiri erromatarraren izena ezezaguna da.

Musealizazioa eta Zabalkundea 
2023an, Artiedako turismo arloak bisita gidatuak eta beste ekitaldi batzuk eskaintzen hasi da. Artiedako San Martin elizako "Museo de la Torre" erakusketa egonkorrean, aztarnategian aurkitutako hainbat pieza erakusten dira. 60. hamarkadan azaleratu ziren beste aurkikuntza batzuk, ordea, Zaragozako Museoan daude.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 José Ángel Asensio Esteban, Paula Uribe, Lara Íñiguez, María Ángeles Magallón, Milagros Navarro, Jorge Angás, Enrique Ariño, Irene Mañas, Carmen Guiral, Cristian Concha, Óscar Lanzas, Aurora Asín y Guillermo Mora (2021-12-13): El Forau de la Tuta (Artieda), una ciudad altoimperial romana, hasta ahora desconocida. (Bideoa) CDL Aragon.
 Museo virtual de El Forau de la Tuta Scetchfab-en.

Jazetania
Baskoien hiriak
Akitaniera
Espainiako aztarnategi arkeologikoak
Eusko-akitanierazko izendun idazkunak