Herri Indigenen Eskubideen inguruko Adierazpena

right|thumb|350px | 
 

Herri Indigenen Eskubideei buruzko Adierazpena (Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, alegia UNDRIP edo DOTROIP ingelesez) legez loteslea ez den ebazpena da, Nazio Batuen Erakundeak (NBE) 2007an onartutakoa. Herri indigenen eskubide indibidual eta kolektiboak zedarritu eta zehazten ditu, eta horien artean daude adierazpen kultural eta zeremoniala, identitatea, hizkuntza, enplegua, osasuna, hezkuntza eta beste gai batzuk. Eskubide horiek, halaber, jabetza intelektual eta kulturala babesten dute. 

Adierazpenaren helburua da estatuek eta herri indigenek orpoz-orpo lan egitea munduko arazoak konpontzeko, hala nola garapena, demokrazia multikulturala eta deszentralizazioa.

Historia

2007 aurretik 
Adierazpenaren oinarriak 1923 eta 1925ean hasi ziren Irokesen buru Deskaheh eta maorien aldeko T.W. Ratana-k (Tahupōtiki Wiremu Rātana) egindako lanarekin, Kanada eta Zeelanda Berriko arazoak Nazioen Ligara eramaten saiatu baitziren.

Hastapen horiek eta gero, adierazpena beren-beregi prestatzeko prozesuak 25 urte baino gehiago iraun zuen. Ideia 1982an sortu zen, Nazio Batuen Kontseilu Ekonomiko eta Sozialak (ECOSOC ingelesez ) Populazio Indigenei buruzko Lantaldea (WGIP ingelesez) sortu zuenean, José Ricardo Martínez Cobok herri indigenek jasaten duten diskriminazioaren arazoari buruz egindako azterlan baten ondorioz. 1985ean, Herri Indigenen Eskubideen inguruko Adierazpena idazteko lanean hasi zen Lantaldea. Proiektua 1993an amaitu zen, eta Diskriminazioa Prebenitzeko eta Gutxiengoak Babesteko Azpibatzordeari aurkeztu ondoren hurrengo urtean, 1994ean, onetsi zuen. Nazioarteko Lan Erakundeak 1989an Herri Indigenen eta Tribuen Hitzarmena onartu zuen.

Ondoren, adierazpen-proiektua Giza Eskubideen Kontseilura bidali zen, eta bertan beste lantalde bat sortu zen baldintzak aztertzeko. Hurrengo urteetan, lantalde hori 11 aldiz bildu zen, adierazpen-proiektua zein xedapenak aztertu eta zehazteko. Garapena motela izan zen, zenbait estatuk Adierazpenaren funtsezko xedapen batzuei buruz zituzten kezkengatik, hala nola indigenen autodeterminazio-eskubidea eta herri indigenen ohiko lurretan dauden baliabide naturalen gaineko kontrola. Adierazpenaren azken bertsioa 2006ko ekainaren 29an onartu zuen 47 kideko Giza Eskubideen Kontseiluak (30 estatu kide alde, 2 kontra, 12 abstentzio eta ez zeuden 3 kide zituela).

2007a: Ebazpena bozkatzea 
2007ko irailaren 13an, ostegunarekin, Nazio Batuen Erakundeko (NBE) Batzar Nagusiak  Adierazpenaren aldeko 144 boto eman zituen, 4 kontra, 11 abstenitu egin ziren eta 34 ez zeuden. Beraz, onarpen zabala izan zuen.

2007 ondoren 
Aurka bozkatu zuten lau estatu kideak Britainiar Inperioko kolonoak ziren eta, garai hartan, herrialde horietako biztanle gehienak ez ziren indigenak. Geroztik, lau herrialdeak joan dira adierazpena modu informalean onartzen eta nahiz eta aldaketa hori ez izan litzatekeen legez loteslea izango. 

Kanadak, Alderdi Kontserbadorearen buruzagitzapean, adierazpen ofizialak egin zituen UNDRIPen aplikazioaren aurka. Hala ere, 2015ean aukeratutako gobernu liberalak argi adierazi du Kanadak UNDRIP babesten duela. 2020ko abenduaren 3an, C-15 lege-proiektua aurkeztu zen Komunen Ganberan, Kanadako zuzenbidea NBEren ebazpenera egokitzeko. 2021eko ekainaren 16an Kanadako senatuak C-15 lege-proiektua onartu zuen, eta 2021eko ekainaren 21ean errege-onespena jaso zuen, lege bihurtzeko. Horrela, Kanada bihurtu zen Britainiar Inperioko kolono gisa atzera egiten zuen lau herrialdeetako lehena.

Australiako Gobernuaren esku-hartzeak, bere partetik, zalantzan jarri izan dira.

Gaur egun, 2007an aurka bozkatu zuten lau herrialdeek, modu informalean bada ere, atzera egin eta Adierazpena babesten dutela eman dute aditzera.

Abstenitu ziren hiru herrialdek, Kolonbiak, Samoak eta Ukrainak, babestu egin dute Adierazpena gerora.

2020ko otsailean, Nazio Batuen Ekonomia eta Gizarte Gaietarako Departamentuak, honela deskribatu zuen Herri Indigenen Eskubideei buruzko Adierazpena (A/RES/61/295): "(...) herri indigenen eskubideei buruzko nazioarteko tresnarik integralena. Munduko herri indigenen biziraupenerako, duintasunerako eta ongizaterako gutxieneko estandarren esparru unibertsala ezartzen du, eta indarrean dauden giza eskubideen eta oinarrizko askatasunen estandarretan sakontzen du, herri indigenen egoera espezifikoari aplikatzen zaizkion heinean".

Helburua 
Gizabanako indigena eta herri indigenen aurkako iragan eta gaur egungo indarkeriaren zein gehiegikerien ondorioz, NBEk beharrezkotzat jo zuen Adierazpena sortzea. Gainera, herri indigenak ez dira nazio-estatu politikotzat hartzen, eta ezin dute nazioarteko zuzenbidearen babesa eskuratu nazioarteko justizia-auzitegiaren bidez. 

Estatus legalari erreparatzen badiogu, Batzar Nagusiaren adierazpena den heinean, Herri Indigenen Eskubideei buruzko Adierazpena ez da juridikoki loteslea nazioarteko zuzenbidearen arabera.

Kanadako Saskatchewango Unibertsitateko Ikerketa Katedrako eta fakultateko kide Ken Coatesek, argudiatzen du Adierazpenak sona handia duela herri indigenen artean, baina gobernu nazionalek, berriz, oraindik ez dutela erabat ulertu haren eragina".

Edukia 
Adierazpena Nazio Batuen ebazpen gisa dago egituratuta: 23 hitzaurre-klausula eta 46 artikulu ditu. Artikulu gehienetan, Estatuak indigenen eskubideak nola sustatu eta babestu behar dituen adierazten da. Hona hemen artikuluetako gai nagusiak:

 Pertsona eta herri indigenen autodeterminazio-eskubideak (1 - 8 artikuluak; 33 - 34 artikuluak)
 Norbanakoaren eta jendartearen arteko aldea.
 Indigenek, bakarka zein taldean, kultura babesteko duten eskubidea praktika propio, hizkuntza, hezkuntza, komunikabide eta erlijioaren bidez, beren jabetza intelektualaren kontrola barne (9., 15., 16., 25. eta 31. artikuluak)
 Herri indigenek gobernatzeko eta garapen ekonomikorako duten eskubidea (17., 21., 35. eta 37. artikuluak)
 Osasun-eskubideak (23 - 24 art.)
 Besteak beste, adinekoen, emakumeen eta haurren azpitaldeak babestea (22. artikulua)
 Jabetzatik eratorritako lur-eskubideak (lurrak konpontzea edo itzultzea,adibidez, 10. artikulua) eta ingurumen-gaiei dagozkienak (26. artikulutik 30. artikulura eta 32. artikulura)
 Dokumentu hau etorkizunean nola ulertu behar den (38 - 46 artikuluak).

Xedapenak 
Adierazpenaren sarrerak eta 2. artikuluak ezartzen dute "herri indigenak gainerako herrien berdinak direla". Iindigenek, beste herriek bezala, dituzten eskubideak aldarrikatzeaz gain, Adierazpenak artikulu batzuetan (46tik 23tan) jasotzen du estatuek nola jokatu behar duten. Artikulu gehienek diote estatuak herri indigenekin batera aritu behar direla lanean. Hona hemen hartu beharreko zenbait neurri:

 Lurrak (26. artikulua), zeremoniazko objektuak (12. artikulua) eta giza ondarea (12. artikulua) itzultzea.
 "Herri indigenen osasuna zaintzeko, mantentzeko eta lehengoratzeko programak" ezartzea (29. artikulua)
 Pertsona eta herri indigenen eskubideak babestea eta babesaraztea (artikulu askoren azpipuntua; ikus adierazpena).

Aipuak 
Herri Indigenen Eskubideei buruzko Adierazpenak honakoa dio, besteak beste: "herri indigenek beren erakunde, kultura eta tradizioak mantendu eta indartzeko dituzten eskubideak azpimarratzen ditu, bai eta beren beharretara eta asmoetara egokitutako garapena lortzeko duten eskubidea ere. Debekatu egiten du herri indigenen aurkako diskriminazioa", eta "haien partaidetza oso eta eraginkorra sustatzen du dagozkien gai guztietan, bai eta bereizita egoteko eta garapen ekonomiko eta sozialari buruzko beren ikuspegiak jarraitzeko duten eskubidea ere".

Juridikoki loteslea ez bada ere, Adierazpenak hau jasotzen du: "nazioarteko arau juridikoen garapen dinamikoa irudikatzen du, eta NBEko estatu kideek norabide jakin batzuetan aurrera egiteko duten konpromisoa islatzen du" eta "indigenen tratamendurako estandar garrantzitsua da, zalantzarik gabe tresna garrantzitsua izango dena planetako 370 milioi indigenen giza eskubideen urraketak ezabatzeko, eta diskriminazioaren eta marjinazioaren aurkako borrokan laguntzeko". 

Adierazpenak barne hartzen ditu "Indigenen aldarrikapen historikoak, erronka garaikideak eta helburu sozioekonomiko, politiko eta kulturalak" eta "erakunde indigenek belaunaldiz-belaunaldi egindako ahaleginaren uzta da; izan ere, urteetan aritu dira lanean nazioarteko arreta lortzeko, beren asmoen errekonozimendua izateko eta beren agenda politikoetarako babestua izan dadin". 

40. artikuluak dioenez, herri indigenek eskubidea dute estatuekin edo beste alderdi batzuekin izan ditzaketen gatazkak konpontzeko bidezko prozedurak izateko, indigenek ezin dutelako Nazioarteko Justizia Auzitegia erabili.

Eztabaida 
Adierazpenaren aurka bozkatu zuten lau gobernuek – guztiak anglofonoak, Britainiar Inperioko kide ohiak eta populazio nagusiki zuria zutenak, baina biztanleria aborigen esanguratsua zutenak – erreserba handiak adierazi zizkioten adierazpenaren azken testuari. Australiaren ordezkaritzak indigenen sistema juridiko tradizionalak mantentzearen aurka hitz egin zuen, eta honako hau adierazi zuen: "australiar guztientzako lege bakarra egon behar da, eta ez dugu erlikia gisa mantendu behar mundu modernoan onargarriak ez diren legezko jardunbideak".

Kanada haratago joan zen, eta esan zuen, "adierazpenaren espiritua" babesten duen arren, Kanadako Konstituzioarekin funtsean bateraezinak diren alderdiak biltzen zituela, eta bereziki aipatu zituen, batetik, 19. artikulua, gobernuek indigenekin kontsultak egitea eskatzen duena, neurri legegile eta administratiboak hartu eta aplikatu aurretik, haien adostasun aske, aldez aurreko eta informatua lortzeko, eta, bestetik, 26. artikulua, lurralde indigena historikoei buruzko erreklamazioak egin ahal izateko eskubidea biltzen duena. Funtzionario batzuek dokumentua honela deskribatu zuten: "gauzatzea ezinezkoa da gobernu konstituzionala duen mendebaldeko demokrazia batean".

Zeelanda Berriak onartu ezin zituen lau artikulu zeudela adierazi zuen, eta bereziki 26. artikuluak beste herritar batzuek legez zituzten lurren eskubide indigenak aitortzea eskatzen zuela. Gobernuaren arabera, horrek "ez dio erantzuten egungo errealitateari, eta ezinezkoa litzateke egikaritzea".

Estatu Batuetako bozeramaile Benjamin Changek bere burua zuritu zuen esanez "egin zena ez dago argi. Bidea interpretazio askoren mende dago orain, eta ez zen printzipio unibertsal argirik ezarri. " Estatu Batuetako ordezkaritzak "Observations of the United States with respect to the Declaration on the Rights of Indigenous Peoples" dokumentua argitaratu zuen. Dokumentu horrek bere gobernuaren eragozpenak zehazten ditu, eta horietako asko beste hiru herrialdeetakoen puntu berberetan oinarrituta daude, baina nabarmentzen du, AEBetako gobernuaren arabera, Adierazpenak ez duela herri indigenen definizio argirik.

Lau gobernu horiek esandakoaren kontra, beste herrialde askok eta Nazio Batuetako goi-funtzionarioek adierazi zuten pozik zeudela Adierazpena onartu izanarekin. Ban Ki-Moon Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiak adierazi zuenez, "NBE osatzen duten estatuak eta herri indigenak historia penagarri baten ondoren adiskidetu diren une historikoa da, eta giza eskubideen, justiziaren eta guztiontzako garapenaren ibilbidean elkarrekin aurrera egitea erabaki dute. " Louise Arbour, Kanadako herritarra, Giza Eskubideetarako Goi Komisarioa, pozik agertu zen lan gogorrak eta pertseberantziak azkenean "herri indigenen eskubideei buruz orain arte egin den Adierazpen ulergarrienaren fruitua eman dutelako". Era berean, Adierazpena onartzeari buruzko berriak pozez hartu ziren Afrikan, eta Boliviako ordezkariak, David Choquehuanca Kanpo Harremanetarako Ministroak, esan zuen espero zuela kontra bozkatu zuten edo abstenitu ziren gobernuek, hartutako posizioa berriz aztertzea eta Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalak bezain garrantzitsu deskribatu zuen dokumentua babestea.

2010eko martxoan, Australiak Adierazpenarekin bat egin zuela iragarri zuen. Zelanda Berriak jarraitu zion, hiru urtez kontra egin ondoren. 2010eko azaroan, Kanadako Gobernuak bere babesa iragarri zuen, eta, azkenean, urte bereko abenduan, Estatu Batuek Adierazpenarekin bat egingo zutela berretsi zuten. Obamak aldaketa politiko hau iragarri zuen Etxe Zuriko Nazio Tribalen Biltzarraren irekiera ekitaldian: "Hitzek baino askoz gehiago axola duena, edozein ebazpen edo adierazpenek baino askoz gehiago axola duena, hitz horiekin bat datozen gertaerak dira", gaineratu zuen presidenteak. "Ameriketako Estatu Batuen babesa zenbait interpretaziok zehaztu zuten, hala nola, Adierazpenak" herri indigenentzako determinazio askearen nazioarteko kontzeptu berri eta desberdin bat "sustatzen duela, eta hori ez dela nazioarteko zuzenbidean dagoen kontzeptu bera. Gainera, "aurretiko baimen askea, informatua" interpretatzen du, eta honako hau dio: "Estatu Batuek uste dute tribuetako liderrekin kontsulta-prozesu esanguratsua eskatzen duela, baina ez nahitaez lider horien akordioa, kontsulta horietan jorratutako neurriak hartu aurretik".

Adierazpena onartu zenetik hainbat lanen aztergai izan da.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Herri Indigenen Eskubideei buruzko Adierazpena

Indigenen eskubideak
Nazio Batuen Erakundearen dokumentuak
Giza eskubideak
Ebazpenak