Aratis

Aratis edo Aratikos  hiri zeltiberiar bat izan zen, oppidum bat, egungo Aranda de Moncayo, Castejón muinoan, hiri nukleotik km 1 iparraldera, Aranda ibaiaren eskuinaldean, Euskal Herriko hegoaldeko muturretik oso gertu. K.a. VI. mendearen inguruan eraiki zen. K. a., eta Erromako armadak suntsitu zuen k.a. 74 eta 72 urteen artean, Irulegiko herrixkaren suntsiketaren garai bertsuan. Suntsiketa horretatik aurrera ez zen berriz populatua egon.

2016an, aztarnategia Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten "gune konplexu eta arkeologikoaren kategorian".

Identifikazioa 
19. mendearen amaieran aurkituriko txanpon batzuei esker, ARATIKOS izenarekin grabatuta (alfabeto zeltiberiarran), hiri honen existentzia ezagutzen da. 1950az geroztik, Antonio Beltrán Martínez edo Jürgen Untermann  ikertzaileek Aratis izeneko hiri zeltiberiar batekin identifikatu zituzten txanpon haiek, eta hipotesia luzatu izan behar zela  erromantzezko izen hauetako baten erreferentzia: Aranda de Moncayo, Arandiga edo Aranda de Dueroko. 20. mendearen amaieran egin zen identifikazio zehatza Aranda del Moncayotik hurbil dagoen Castejón muinoan kokatutako "Castejón I - El  Romeral" aztarnategia zela tokia. 

20. mendeko azken laurdenean, hain zuzen, indusketa irregular pribatuen bidez arpilaketa larriak gertatu ziren inguruan; 21. mendean nolabait konponduak Aratisko kaskoak, pieza ikusgarri batzuk, neurri batean Aragoira itzuli direlarik.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Iberiar penintsulako herri zeltak
Aragoiko aztarnategi arkeologikoak
Zaragozako probintzia
Suntsitutako hiriak
Sertorioren gerra