Frankensteinen munstro

Frankensteinen munstroa fikziozko pertsonaia bat da, Mary Shelleyren Frankenstein edo Prometeo modernoa eleberrian lehen aldiz agertu zena. Hilotzen zati desberdinetatik sortutako izaki bat da, eta Victor Frankenstein sortzaileak ematen dio bizia esperimentu batean ondorioz. Pertsonaia herri-kulturaren parte izatera iritsi da, eta eleberrietako, komikietako, telesailetako eta filmetako beste pertsonaia batzuk sortzeko iturri izan da.

Izenik eza 
Eleberrian bere zurztasunaren, alienazioaren sinboloa da, eta ez du giza zentzurik ezta nortasunik . Istorioko pertsonaiak — batez ere, Victor Frankenstein — berari buruzkoak dira, eta hainbat izen erabiltzen dituzte: deabrua, doilorra... Modu esanguratsuan, "Munstro" hitza eleberrian gutxitan erabiltzen da.

Munstro anonimoa tradizioaren parte bihurtu zen Mary Shelleyren istorioa Londresen eta Parisen obra serio eta komikoetan eszenatokietara egokitu zenean eleberria agertu ondorengo hamarkadetan. Mary Shelley bera Presumption eleberriaren emanaldi arrakastatsu batean izan zen. "Antzezlanaren egitarauak izugarri dibertitu ninduen, pertsonaien zerrendan T. Cooke jauna agertzen baitzen", Leigh Hunt lagunari idatzi zionez. "Izendaezina izendatzeko modu anonimo hau nahiko ona da" .

Hutsune horretan, ulergarria da Frankensteinen sortzailearen izena laster erabiltzea bere sorkuntzaren izenerako ere. Akats hori eleberria argitaratu ondorengo lehen hamarkadetan gertatu zen, baina 1930eko hamarkadara arte ez zen ezaguna egiten hasi, Boris Karloff protagonista zuen Universal estudioetako film ospetsuarekin. Filma, neurri handi batean, Peggy Weblingen antzezlan batean oinarritzen da, 1927.urtean Londresen estreinatua. Bitxia bada ere, Weblingen Frankensteinen benetan izen hori ematen zaio bere izakiari; hala ere, Universalen pelikularen kredituek Karloffek han galdera ikurrekin bakarrik interpretatu zuen pertsonaiaren zerrenda jasotzen dute.

Deskribapena eta izaera 
Nobelan, munstroa garaiera handiko izaki humanoide bat bezala agertzen da, «zatien txikitasuna oztopo handia baitzen nire lanaren azkartasunerako»,  oin ingurukoa (Victor Frankensteinek berak dioenez), zortzi oin ingurukoa (2,44 metro, gutxi gorabehera). Aldez aurretik pentsatuta, sortzeko prozesuaren xehetasunak zehaztugabeak dira, nahiz eta inplizitua den disekzio-geletako, patibuloetako eta hiltegietako gorpu-zatiak erabili zituela sortzaileak. Honela deskribatzen du:

Nola adieraz niezaioke katastrofe haren aurrean sentitu nuen zirrara, edo esaldiak aurkitu hainbeste ahalegin eta lanen prezioan sortu zuen sortze nazkagarria deskribatzeko? Haren gorputz-adarrak, egia da, ongi proportzionatuak zeuden, eta haren hazpegiek edertasun apur bat izan ez zezaten saiatu zen. Edertasuna! Jainko maitea!

Bere azal horixkak ia ez zuen muskulu eta odol-hodiz estaltzen sarea. Ilea luzea eta lasaigarria zuen, hortzak oso zuriak, baina horrek guztiak begi beiratsuen izua areagotu besterik ez zuen egiten, haien kolorea sakonki hondoratuta zeuden orbita zurbilenarekin nahas baitzitekeen, aurpegiko azal zimurtuarekin eta ezpain beltzezko aho zuzenarekin kontrastean zegoena. Ai! Inork ez zukeen jasango haren ikusmenak sortzen zion izua. Momia kirastu berpiztu bat ez zatekeen sortze hura bezain beldurgarria irudituko. Oraindik bukatu gabe nengoela ikusi nuen, eta orduan ere nazka eman zidan. Baina bere muskulu eta artikulazioei bizitza transmititzean, Dantek berak ere imajinatu ezin izango zuen zerbait bihurtu zuen .»

Jaio eta ia berehala, zutik jartzeko, ibiltzeko eta arropak janzteko gai da: beraz, zinemak erakutsi ohi duenaren kontra, nahiko izaki argia da. Gainera, oso sentibera eta emozionala da, konpainia eta afektua irrikatzen ditu eta bere helburu bakarra bere existentzia bere antzeko sentimenduz hornitutako beste izaki batekin partekatzea da. Oso adierazgarria eta artikulatua da, eta frantsesez eta, beharbada, alemanez eta ingelesez ere zuzen hitz egiten eta idazten du. Edertasuna miresten du, eta bere plazerrik handiena "loreak, txoriak eta udako gala alai guztiak" ikustea da. Joera baketsuak ditu, eta haragiaren erabilera ezagutzen duen arren, nahiago du soroan aurkitzen dituen sustrai, baia eta intxaurrez elikatzea, barazkijalea izanik. Irakurtzea gustatzen zaio, eta irakurtzen dituen liburuetako batzuk honako hauek dira: Miltonen paradisu galdua (haren heroiak, Satanek, miretsi egiten du, eta harekin alderatzen da "zure Adan izan beharko luke, baina zure aingeru eroria naiz"), Frankensteini esatera iristen zaio, eta bide batez sorkuntzaren eta jainkotasunaren nozioak ulertzeko balio dio), Werther gaztearen desbenturak, Goetherena (honek ere miresmen handia pizten dio eta giza harremanen munduan sartzen du) eta Plutarcoren Bizitza paraleloak (Antzinaroko gertaera historiko nabarmenenak ezagutzeko aukera ematen diote). Hala ere, objektu izatearen etengabeko arbuioak izaki bakarti, mingostu eta mendekati bihurtzen du. Hala eta guztiz ere, etengabe atsekabetzen dute damuek, literatura gotikoko beste munstro batzuetatik bereizten baitute, hala nola Drakula edo Polidoriren Lord Ruthven banpiroa, inoiz damurik sentitzen ez dutenak. Zenbait alderditan, garai hartan ohikoa zen "basati onaren" arketipo literarioarekin antz handia du. Ilustrazioan Rousseauk eta beste idazle batzuek ezagun egin zuten, gizakia berez ona dela eta gizarteak galbideratzen duela esanez.

Elleberrian 

Victor Frankenstein bere sortzailearen bizitza jaso bezain laster, honek bere kasa abandonatzen du, bere itxura fisiko ikaragarri eta nazkagarriagatik higuinduta. Zenbait egunez, munstroa, izuturik, goibeldurik eta bere nortasunaz ezjakinean, basoetan barrena dabil, ahal duen bezala bizirauten basa-baiaz eta ibaiko urez. Eguraldiak okerrera egiten duen heinean, eta janaria basoan gero eta urriago bihurtzen den heinean, gertuko herri batean bilatzen du babesa, non gizakiekin harremanetan jartzeko egiten dituen ahalegin guztiak bortizki eta modu tamalgarrian amaitzen diren, itsustasunagatik denek arbuiatzen baitute. Azkenik, aterpe abandonatu batean aurkitzen du aterpea, urruneko etxalde batean. Bertan, familia bat bizi da, De Laceytarrak, jatorriz Frantziakoa. Hurrengo hilabeteetan, eta etxeko bizilagunak ikusi gabe ikustearen poderioz, haiekin maitemintzen baita, munstroak hitz egiten, irakurtzen, idazten ikasten du, eta inguratzen duen mundua hobeto ulertzen hasten da. Guria, adierazgarria eta findua bihurtzen da. Baina bere deformazio fisikoaz eta bere jaiotzaren anormaltasunaz ere jabetzen da, pertsonengandik aldentzen baitute. Frankensteinen laborategitik eraman zituen arropetako poltsiko batean aurkitzen dituen paper batzuei esker, Frankensteinen egunerokoak direnak, bere sortzailearen historia eta bere jaiotzari buruzko xehetasunak ezagutzen ditu, eta horrek bere buruarekiko gero eta gaitzespen handiagoa eragiten dio.

Hala ere, ez dio uko egiten familiaren lagun egiteko aukerari, eta seme-alabak kanpoan diren egun batean, aitarengana hurbiltzen saiatzen da, itsu dagoenez, ezin baitu ikusi, eta, beraz, ez da jabetzen bere itxuragabetasunaz. Hala ere, gainerako familia itzultzen denean, berriro arbuiatzen eta izutzen dute, eta kolpeka kanporatzen dute etxetik.

Berriro bakarrik eta izaki adimentsu ororen konpainiatik bereizita, basoan barrena ibiltzen da berriro, Victor Frankenstein aurkitu eta bere sinpatia eta betebeharrak bere sortzaile gisa eskatzeko itxaropenarekin. Bidean, itota hiltzeko zorian dagoen neskato baserritar bat aurkitzen du. Bizitza salbatzen dio, baina neskatoaren aitak aurkitzen duenean, eskopeta batekin tiro egiten dio eta hiltzeko zorian dago.

Gertaera horrek erabat mingostuta eta gizateriaren aurkako gorroto eta mendeku nahiez, azkenean Geneva ingurura iristea lortu zuen, Frankensteinen familia bizi den hirira. Halabeharrak Williamekin topo egitea eragiten du, Victorren anaia txikiarekin, eta bere ahaidetasunaren berri izatean, amorruzko amorru batean, hil egiten du. Adorez eta amorruz, hilketetatik alde eginez, hilketaren erruak Justineri, haurra zaintzeaz arduratzen den neskameari, leporatzeko moduan konpontzen ditu frogak.

Handik gutxira, Victor Frankensteinekin topo egingo du, eta bere istorioa kontatuko dio. Amorruz leporatuko dio Victor Frankenstein sortu izanaren errua, gero hari muzin egin eta erabateko bakardadean murgildutako bizimodu mingots eta miserablera kondenatu izanagatik. Bere lankide bat, bere antzeko izaki bat, baina sexu femeninokoa, sinesteko eskatzen du, zeinarekin giza auzotasunetik betiko urrunduko dela agintzen baitu. Munstroak kontatu dion istorioak hunkituta, baina baita bere krimenen izaera ezagutzean asaldatuta ere, eta bere balizko mendekuaren beldur, Frankensteinek bere haurraren desioak betetzea onartzen du. Zientzialaria eta bere lagunik onena, Henry Clerval, Eskoziako txoko batera joango dira, non, ezkutuan, bigarren izaki bat sortzeari ekingo dion. Hala ere, gero eta higuin handiagoa sentitzen du zereginagatik, eta damuak eta gizadiarentzat arriskutsua izango den munstro-arraza sortzeko aukerak oinazetuta, ezin izaten du jarraitu. Munstro larritua berriro agertzen da, eta Frankensteinen eginbeharretara jotzen du berriro, bere lanarekin jarrai dezan erregutuz. Baina Frankenstein zurrun ageri da eta, emaitzarik lortzen ez duenez, erretiratu egiten da mehatxu izugarriak eginez: "Joan egingo naiz, baina, gogoratu: zure eztei-gauera joango naiz".
Handik gutxira, munstroak Henry Clerval estrangula zuen, eta Victor krimen horretaz akusatu zuten. Bere aita zaharrak, Suitzatik iritsiak, kartzelatik eta urkamenditik salbatu zuen. Lur jota, eta beldurrak eta obsesioak jota, bere bizitza ahal duen moduan berregiten saiatzen da: Genevara itzultzen da eta Elizabeth Lavenza bere betiko neskalagunarekin ezkontzeko prestatzen da. Baina munstroak bere mehatxua betetzen du: eztei-gaua, Victorrek, bere bizitzaren beldur den arren, kanpoan ematen duen une bat aprobetxatuz, Elizabeth itotzen eta hiltzen du. 

Heriotza eta zorigaitz ugari jasan ezinik, Frankensteinen aita tristuraz hiltzen da, eta horren ondoren Victor bera arrazoia galtzeko zorian dago. Inork ez du sinesten munstro bat dela heriotza horien guztien atzean dagoena, eta bere bizitzatik geratzen dena hari jazartzera eta akabatzera sagaratzea erabakitzen du. Handik urte batzuetara, Artikoko bakarlekuetara iristen da, eta han, Walton kapitainak, nabigazio-ibilbideak erraztuko dituen iparralderako pasabide bat aurkitu nahi duen esplorazio-espedizio baten zuzendariak, hilzorian bere itsasontzian jasotzen du. Bere azken hatsarekin bere istorioa kontatzen dio, berak egindako akats berberak ez egiteko eskatzen dio eta Munstroa desegiteko erregutzen dio. Handik gutxira, Walton itsasontzira joan zen, sortzailearen gorpuaz kexatu zen, eta, bere patu garratz eta garratzagatik, Waltoni erregutu zion ez zezala bere krimenengatik gogorregi epaitu (inork ez baitu berengatik berak bezainbeste sufritu), eta itsasontzia utzi zuen, Ipar Poloan su batean bizirik erre zela zin eginez.

Analisia eta interpretazioa 
Nobelako hainbat kritikari eta aztertzailek, sakon aztertu dutenek, Munstroa amarik gabeko haur baten metafora izan daitekeela esan dute: Mary Shelleyk berak ama jaio eta gutxira galdu zuen, eta berak aitarekin harreman arazotsu samarra izan zuen bizitza osoan. Munstroak bezala, Maryk ere haurtzaro bakarti eta bakarti bat izan zuen, maiz irakurtzen edo idazten eman zuena. Beste batzuetan, Munstroa, hain zuzen ere Industria Iraultzaren hastapenetan agertua, klase sozial zapaldu baten sinbolotzat ikusi izan da: Shelleyk berak idatzi zuen Munstroak "jabetzaren banaketa, aberastasun izugarriak eta pobrezia maltzurra aitortzen" zituela. Beste batzuek kontrolik gabeko teknologia baten emaitza tragiko gisa ikusi dute Munstroa: jendeak menderatu ezin den zerbait sortzeko duen beldurra gorpuztea. Era berean, bere historian tradiziozko ezagutza zientifiko patriarkalaren kritika inplizitua ikusi nahi izan da, emakumeak horretatik baztertuta daudela.  Aldi berean, bizitza artifizialaren sorkuntzari buruzko Europako Erdi Aroko elezaharrekin lotuko litzateke, hala nola Fausto edo Golem, zeinetan osagai magikoa edo naturaz gaindikoa zientziak ordezkatuko zukeen. Baina Munstroak, gizabanako gisa, badu alderdi tragiko eta ia existentzialista bat ere. Joseph Carrollek honako hau adierazi du: "protagonistak eta antagonistak bereizten dituzten ezaugarrien arteko lurralde mugakidea". Alberto Manguelek honako hau esan du: "Adan sufritzaileak bezala, mundu honetara etortzeko inoiz eskatu ez zuen buztin zati bizia da. Bere bertsiorik gorenean Hamlet da, Segismundo da La vida es sueño de Calderón lanean, bere buruari galdezka ea ez ote den hauts mota bat oskol baten barruan. “Eleberriaren multzoa" bere gurasoak, bere jainkoak sortu eta arbuiatu zuen izaki baten oihua bezala ikus daiteke, zientziaren, munstroak sortzen dituen arrazoiaren ametsaren…”

Irudikapen nabarmenak 
Oso txikitatik, Mary Shelleyren lanak egokitzapenak izan zituen hainbat hedabidetan. Lehenengoetako bat antzerkia izan zen: Richard Brinsley Peake-ren Presuntzioa edo Frankensteinen patua obra, 1823an estreinatua, ezagunenetako bat izan zen. Munstroaren papera, eleberrian ez bezala eta ondorengo zinema-egokitzapenetan gertatuko zenaren antzera, Thomas Potter Cookek antzezten zuen, paper honengatik nabarmenkeria handia lortuko zuena. Garai hartako grabatuengatik eta deskribapenengatik, jakina da sare urdin batzuk zeramatzala soinean, greziar ttantta moduko bat eta ileorde handi eta mardul bat.

Gordetako Munstroaren lehen agerpen zinematografikoa J. Searle Dawleyren 1910eko Frankenstein film labur mutuan izan zen, non Munstroa Charles Oglek antzezten duen. 16 minutu irauten duen filma Edisonen estudioek ekoitzi zuten eta liburutik nabarmen aldentzen da. Han, Munstroa bizkarrez kargatutako pertsonaia iletsu bat bezala agertzen da, Victor Hugoren Quasimodoa gogorarazten duena, ile handi eta mardul batekin eta kopeta lau batekin, agian ondorengo karakterizazioen aitzindaria. Dirudienez, Ogle izan zen daraman makillajearen egilea.

Baina Munstroaren irudirik ezagunena, herri-kulturan sendoen errotuta geratu dena, Boris Karloffena da 1931ko Frankenstein filmean, James Whalek zuzendua eta Universal estudioek ekoitzia, eta haren jarraipena, Frankensteinen emaztegaia. Karloffen Munstroa irudi ikaragarria da, garezur altu eta laukoa, hilotz itxurakoa eta lepoan torloju bereziak dituena, pertsonaiaren sinbolo gisa geratu direnak (liburuan aipatzen ez diren arren) eta bateria baten borneak bezala jokatzen dutela suposatzen dena, elektrizitatea bere gorputzean sar zedin ahalbidetuz. Jantzi ilun bat darama, estuegia eta motzegia tamainarako, eta asfaltozko bota handi batzuk, Karloff are altuago sentiarazteko. Oso indartsua den arren, bere ibilerak zurrunak eta traketsak dira (Munstro originalari kontrajarrita, bizkorra eta azkarra baitzen). Makillajea, eragin handikoa eta oso kopiatua izan dena, Jack Piercek egin zuen, Unibertsaleko beste munstro batzuk makillatu zituena, hala nola Barre egiten duen Gizakia, Momia eta Gizotsoa. Filmean eta haren ondorioetan, Munstroa pentsamolde nahiko sinple eta haurrentzako izaki gisa agertzen da, nahiz eta Frankensteinen neskalaguna lanean hitz egiten ikasiko duen, baina esaldi labur eta ia artikulatuekin. Suaren beldur da. Karloffek Frankensteinen Itzala filmean Munstroa berriz interpretatuko lukeen arren, Universalek pertsonaiari buruz ekoitzitako hirugarren filma, hurrengoetan beste aktore batzuk izango lirateke – nagusiki, Glenn Strange –, pertsonaia berrartuko luketenak, nahiz eta bere oinarrizko ezaugarriak eta Jack Pierceren makillajea gorde. Gaur egun, Karloffen aurpegiaren irudia, Frankensteinen makillajearekin, bere alaba Sara Karloffen konpainiarena da: Karloff Enterprises.

Aldaketa nabarmena izan zen 1957ko Frankensteinen madarikazioa filmarekin, Hammerrek ekoiztua eta Christopher Leek Izakiaren paperean antzeztua. Karloffen makillajea garai hartan Universal estudioetan erregistratuta zegoenez, filmeko makillatzailea, Phil Leakey, erabat desberdina zen bat sortzeko trebatua izan zen, bat gizatiarragoa eta ez hain munstroa. Karloffen antz fisiko gutxikoa, Lee, altua eta argala, ile lodia, orbain izugarriz jositako aurpegi hilgarri zurbila eta begi-lausoa daramatza. Berak interpretatutako Munstroa sen hiltzaileen hiltzaile maniako bat da, Karloffekoaren errugabetasunik gabea. Filmak arrakasta handia izan zuen, eta laster Hammerrek Frankensteinen oinarritutako bere pelikula-zikloa sortu zuen, agertzen ari ziren munstroen bariazio ezberdinekin.

1973ko Frankenstein minisailean, benetako istorioa, Munstroa Michael Sarrazinek interpretatzen du, eta gizon arrunt, eder baina adimen mugatukoa bezala agertzen da, pixkanaka munstro grotesko bihurtuz doana.

Mary Shelleyren 1994ko Frankenstein filmak, Kenneth Branaghek zuzendutakoak, inflexio-puntu garrantzitsu bat markatzen du, jatorrizko materialari aurreko bertsioak baino zintzoago jarraitu nahi baitio, eta, ondorioz, eleberrian agertzen denaren antzekoagoa den Munstro bat erakusten saiatzen da. Robert De Nirok antzeztuta, Munstroak larritasun eta bakardade sakona ditu, eta burua soilduta eta gorputza jostura puntu odoltsuz eta orbainez estalita agertzen da. Filmean, Victor Frankensteinek, Kenneth Branaghek antzeztua, arlote herren baten gorpua eta bere irakasle zenaren garuna erabiltzen ditu sortzeko.

2004ko Frankenstein minisaila, Kevin Connorrek zuzendua eta Hallmarkek ekoitzia, agian liburuaren moldaketarik fidelena da. Luke Gossek interpretatua, Izakia, aurreko bertsioetan baino gizatiarragoa eta delikatuagoa, adimentsua, artikulatua eta sentikorra da, ile beltz eta leuna eta gorpuzkera hilgarria ditu.

Erreferentziak

Ikus, gainera

Kanpo estekak 

Munstroak
Frankenstein
Fikziozko hiltzaileak