Ostegun izan zen gizona

Osteguna izan zen gizona (The Man Who Was Thursday: A Nightmare) GK Chesterton-en eleberria da, 1908an argitaratua. Juan Garziak itzuli zuen euskarara 1997an. Literatura Unibertsala Bildumako 66. zenbakia izan zen eta Ibaizabal argitaletxeak plazaratu zuen. Testu osoa irakur daiteke, euskaraz, Armiarma webgunean.

Chestertonen lanik ezagunena da "Ostegun izan zen gizona" (1908) eleberri hau. Chestertonen hitzetan, komedia alegorikoa da, bertan muturreraino eramaten da satira ideologikoa. Chestertonek konplot anarkista batean inplikatzen den poeta baten gorabeherak narratzen dizkigu. Konplot horren eragileek izen klabe bana daukate.

Testuingurua eta filosofia 
Anarkismoa jorratzen duen arren, nobela esplorazio gisa ikus liteke, ez da nahitaez filosofia anarkistaren ezeztapena; izan ere, Jainkoaren aurkako matxinada-saiakera modura har liteke, eta, hala, existentzialismoaren edo nihilismoaren alderdi askotan oinarrituta egon daiteke. Hala ere, Chestertonen ia fikzio guztietan bezala, erraza da kristau alegoria asko aurkitzea.  Chestertonek, kristau protestante debotoa garai hartan zenak (15 urte inguru geroago Eliza Katolikoan sartuko zen), bere bizitzako zati handi batean depresio etengabea jasatzen zuen, geroago esan zuen liburua ezohiko aldarrikapen gisa idatzi zuela, liburu hau jainkotasuna eta justizia munduko alderdi guztien muinean zeudela aldarrikatzeko. Liburuak bere buruari eta bere familiako beste kideei anomaok emateko balioko zuela espero zuen, joera malenkoniatsuko beste kide batzuk baziren bere familian .

Kontakizunaren laburpena 
Mende aldetan nahiko surrealista den Londresen, Gabriel Syme poeta Scotland Yard-en anarkismoaren aurkako atal batek kontratatzen du. Lucian Gregory, anarkista eta Saffron parkeko poeta bakarra, poesiaz eztabaida sutsu bat du Gabriel Syme-rekin, kontrako jarrera hartzen duena, eta anarkista gisa seriotasunez hartzen ez duena. Denbora pixka bat igaro ondoren, Gregory zapuztuak Syme tokiko bilera anarkistara eramaten du, benetako anarkista dela erakusteko. Tokiko biltzarrak, kasualitatez, gau horretan aukeratu behar du nork ordezkatuko dituen mundu osoko Anarkisten Kontseilu Zentralean. Gregory anarkista aukeratu beharrean, bilerara joandakoek Syme agentea aukeratzen dute, berak anarkista dela esan du eta bere ikuskarien bihotzak irabazi ditu hitzaldi sutsu baten ondoren. Munduko Kontseilua zazpi gizonez osatuta dago, bakoitza asteko egun jakin batekin izendatua. Symeri Osteguna izena ematen diote. Kontseiluaren asmoak zapuzteko ahaleginetan, ordea, Syme-k deskubritu du beste sei kideetatik bost polizia / detektibe ezkutukoak direla ere; guztiak berdin eta modu misteriotsuan enplegatuak eta kontseilua garaitzeko esleituak. Denak konturatuko dira elkarren aurka borrokatzen dutela eta ez anarkisten aurka; horixe zen Kontseiluko presidente enigmatiko eta inposatzailea den Iganderen burmuin bikainaren plana. Bukaera bizkor eta surrealista batean, ordenaren sei txapeldunek Igande misteriotsu eta kapritxosoa nor den deskubritzen dute, "Jainkoaren bakea" izena hartzen duena. "Anarkisten aurka borrokatzeko" besteak kontratatu zituen gizon bera da Igande, baina seien arteko inork ez zuenl ortu identifikatzea, horietako bakoitzarekin izandako bilerak bulego ilun batean gertatu baitziren.

Eleberriak estrategia oso adimentsua proposatzen du, "etsaia izatean" oinarrituta dagoena, etsaiaren planak aldez aurretik ezagutzen direla. Baina Igande haratago doa, zuzendaritzako kide guztiak "polizia ikasiak" dira, berak esaten duen bezala: pertsona adimentsuak, ondo prestatuak edo artistak (poetak edo aktoreak).

Xehetasunak 
Ohar interesgarria da, anarkistek / detektibeek eleberriaren amaieran janzten dituzten jantziek dagokien egunean sortu zena adierazten dute. Igandea, "Jainkoaren sabbath eta bakea", tronuan esertzen da besteen aurrean. Bere azken hitzak: "Edan dezakezue nik edaten dudan kopatik?" Hori da Jesusek Santiagori eta Joani egiten dien galdera bere ikasle bihurtzeko erronka motibatzeko.

Symek maite duen neskaren izena, Rosamunda, Rosa Munditik dator, "Munduko arrosa" latinez, Kristori emandako izenburua. Litekeena da Chestertonek hori aipamen zuzen gisa pentsatu zuela.

Gabriel Syme 
Gabriel Syme-ren pertsonaia, Igande suntsitu nahi duen gizona beldurra diolako egin nahi du, eta "gizon batek bera izutzen duen ezer ez du inoiz utzi behar unibertsoan", azkenean deskubrituko du, berak borrokatzen duen guztia horixe dela Igande-k pertsonifikatzen duena. Syme-k bere heziketari buruz kontatzen duena eta Chesterton-en heziketa nahiko berdintsuak ozan ziren; agian, Chestertonen fikziozko pertsonaia guztien artean hau da autobiografikoena da.

Oharpenak 
Martin Gardner-ek The Annotated Thursday liburua argitaratu zuen, informazio biografiko eta testuinguruko ugari eskaintzen duena oin oharretan, testu osoan zehar, liburua lehen aldiz argitaratu zeneko oharrak eta Chestertonen beraren liburuari buruzko iruzkinak aro desberdinetan egindakoak. Jatorriz Ignatius Press-ek argitaratua, liburua gaur egun agortuta dago. Ohar gutxiago zituen edizio bat egin zen GK Chesterton-en The Complete Works obraren barruan, Ignatius Press-en ere.

Liburuak Franz Kafkaren literaturan eragina izan zuela esaten da, bereziki anonimotasun eta esperientzia metafisikoa dela eta.

Agerraldiak herri kulturan 
Deus Ex ordenagailu jokoak liburuko zenbait pasarte ditu, jokoaren hainbat puntutan aurki daitezkeenak; zatiek beti dute zerikusirik jokalariaren egoerarekin. Gainera, New Yorkeko doako klinika batean topatutako gizon batek beste pertsona bati eskultura bat egiten ari dela esaten dio, The Man Who Was Thursday deituko dio. Gabriel Syme, liburuko protagonista, Infernuko sukaldean hoteleko gonbidatuen zerrendan ere ageri da.

Aipu famatuak 

 "Inork ez du Armageddoneko batailaren esperientzia".
 "-Beno, benetan ez dut ezagutzen borondate ona baldintza bakarra duen lanbiderik. -Nik bai. Martiriak. Heriotzara bidaltzen zaitut. Ondo ibili". (Polizia buruak Syme-ra)
 "Beti izan komikoa tragediaren aurrean. Zer gehiago izan daiteke bestela? " (Gabriel Syme).
 "Modernoek esaten dute ez ditugula herejeak zigortu behar. Dudan galdera bakarra da ea beste norbait zigortzeko eskubidea al dugun. "(Gabriel Syme).
 "Inglaterrako suposizio snob batek diona ukatzen dugu, heziketa gabeko pertsonak ez dira gaizkile arriskutsuak. Gogoan ditugu enperadore erromatarrak. Berpizkundeko printze handi pozoitzaileak ditugu gogoan. Gaizkile arriskutsuena gaizkile kultua dela diogu. Gaizkile arriskutsuena legerik gabeko filosofo modernoa dela esaten dugu. Horrekin alderatuta, lapurrak eta bigamoak pertsona moralak dira funtsean, eta nire bihotza beraiengana joaten da "(polizia).
 "Dakizunez, haren heriotza bere bizitza bezain auto-ukapena izan zen, karea eta uraren nahasketa higienikoan sinesteagatik hil baitzen esnearen ordezko gisa hartuta, barbaroen sustantzia tipikotzat jotzen zuena eta behiekiko krudelkeria suposatzen zuena". (Butons kamaradak Ostegun betebeharrean aritu zen Syme-ren aurrekoari buruz).
 "Zoroa izan daiteke abentura, baina abenturazaleak sano egon behar du burutik" (Gabriel Syme).
 "Gregory andereño maitea, zintzotasun eta zintzotasunik ezazko modu asko daude. Adibidez, gatzontzia ekartzen dizun norbaiti eskerrak ematen dizkiozunean, pentsatzen duzu zer esaten duzun? Ez. Mundua biribila dela diozunean , zuk pentsatzen duzu hori? Ezta ere. Ez da egia izateari uzten dionik, baina ez duzu horretan pentsatzen ari. Batzuetan, ordea, gizonezkoek, duela gutxi zure anaiak bezalaxe, benetan pentsatzen ari diren zerbait esaten dute, eta orduan esaten dutena erdia, herena, laurdena eta hamarren bat egia izan daiteke; baina kontua da uste baino gehiago esaten dutela, esaten dutena benetan pentsatzearen indarrez ". (Gabriel Syme)
 "Nahi al duzue nik munduko sekretua kontatzea? Beno, sekretua da munduaren atzealdea soilik ikusten dugula. Atzetik bakarrik ikusten dugu, horregatik ankerra dirudi. Hori ez da zuhaitza, zuhaitzaren bizkarra baizik; hori ez da hodei bat, hodei baten bizkarra baizik. Ez al duzue ikusten dena beste leku batera begira eta aurpegia ezkutatzen bezalakoa dela? Mundura aurrekaldetik azalduko bagina!..." (Gabriel Syme)

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 The man who was Thursday (Nightmare) GK Chesterton-en itzulpena eta Alfonso Reyes-en hitzaurrea
 Ostegun izan zen gizona. Juan Garziaren itzulpena. Literatur Unibertsala Bilduma, 66. zenbakia. Ibaizabal argitaletxea, 1997. 265 orr.

Erresuma Batuko eleberriak
Euskaratutako liburuak