Maria Amália Vaz de Carvalho

Maria Amália Vaz de Carvalho ( Lisboa, 1847ko otsailaren 1a - Lisboa, 1921eko martxoaren 24a ) idazle poligrafoa, poeta eta emakume aktibista izan zen. Ipuinak eta poemak idatzi zituen, baina baita saiakerak eta biografiak ere. Hainbat egunkari eta aldizkaritan kolaboratu zuen, hala nola Renascença (1878-1879), A Mulher (1879), A illustração portugesa: semanario (1884-1890), A illustração Popular  (1884). ), A Semana de Lisboa (1893-1895), Branco e Negro (1896-1898), Brasil-Portugal (1899-1914), Ilustração portugueza (1903-1923), O Occidente (1878-1915) eta Contemporânea-n (1915-1926). Haietan, literatura-kritikak eta etikari eta hezkuntzari buruzko iritzi-artikuluak argitaratu zituen. Zorroztazun handiz aztertu zuen garaiko gizartea, eta emakumeak bertan bizi zuen egoera eta betetzen zuen papera. 1912ko ekainaren 13an hautaturik, Lisboako Zientzien Akademian sartu zen lehen emakumea izan zen.

Biografia 
Maria Amália Vaz de Carvalho 1847ko otsailaren 1ean jaio zen Santa Catarina (Lisboa) parrokiako Rua dos Poiais de São Bentoko 88. zenbakian. Urte bereko martxoaren 2an bataiatu zuten Santa Catarina parrokiako elizan. Aita-ama pontekoak amaren aldeko osaba, João Eduardo de Almeida e Albuquerque, eta aitaren aldeko izeba, Maria Rosa Vaz de Carvalho, izan ziren. Gurasoak, 1843ko irailaren 2an Lisboako Santa Isabel parrokiako elizan ezkonduak, José Vaz de Carvalho (Pena (Lisboa), 1823ko urtarrilaren 1a - São Mamede (Lisboa), 1876ko ekainaren 24a) eta  Maria Cristina de Almeida e Albuquerque (Benfica (Lisboa), 1814ko uztailaren 24a - Santa Catarina (Lisboa, 1880ko ekainaren 25a) izan ziren. Aita, bere aitaren aldetik Monçãoko lehen bizkondearen iloba, diputatua izan zen, eta ama, berriz, Don Jose Vaz de Carvalhoren, João V.a erregearen garaian erresumako kantziler nagusiaren, ondorengoa. Neba nagusi bat zuen: José Vaz de Carvalho; eta neba-arreba gazteago bi: Maria do Carmo Vaz de Carvalho eta José Vaz de Carvalho, aitaren eta Amélia Perpétua Falcóren arteko harreman ez-legitimoko semea, 1901eko ekainaren 29an hil zena.

1874ko martxoaren 12an Santo Antão do Tojal (Loures) parrokiako elizan ezkondu zen António Cândido Gonçalves Crespo poetarekin (1846-1883). Elizkizun berean ezkondu ziren Maria Amaliaren ahizta Maria do Carmo eta Cristóvão Aires de Magalhães Sepúlveda (1853-1930). Maria Amalia 1883ko ekainaren 11n alargundu zen, 36 urte besterik ez zituela, bi seme-alaba txiki zituela eta haurdun zela. Hilabete beranduago, erditzean, haurra galdu zuen. Bere aitaren aldeko amama, Maria Amália de Azevedo Sá Coutinho, urte bereko irailaren 13an hil zen.

1912an, Maria Amália eta Carolina Michaelis Lisboako Zientzien Akademian sartu ziren lehen emakumeak izan ziren.

Maria Amália 1921eko martxoaren 24an, 74 urte zituela, hil zen Lisboan, jaio zen parrokian bertan, eta Cemitério dos Prazeres hilerriko hilobi batean dago lurperatua.

Ezkontza eta ondorengoak 
Antonio Cândido Gonçalves Cresporekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba utzi zituen:

 Luís Vaz de Carvalho Crespo (Santa Catarina (Lisboa), 1878ko ekainaren 24a - Cascais, 1959ko uztailaren 27a). Maria do Carmo da Guerra Quaresma Vianarekin ezkondua (1880-1956).
 Maria Cristina Vaz de Carvalho Crespo Prestage ( Santa Catarina (Lisboa), 1880ko martxoaren 7a - Santa Catarina (Lisboa), 1918ko abuztuaren 31), Edgar Prestagerekin (1869-1951) ezkondua
 António Cândido Gonçalves Crespo Jr. (Santa Catarina (Lisboa), 1883ko uztailaren 17a - Santa Catarina (Lisboa), 1883ko uztailaren 17a).

Ibilbide literarioa 
Portugalgo (Diário Popular, Repórter, Artes e Letras) eta Brasilgo (Rio de Janeiroko  Jornal do Comércio) hainbat argitalpenetarako idatzi zuen, Maria de Sucena ezizenarekin. Maria Amália Vaz de Carvalhok erraztasun handia zuen bere idazle lanean genero eta gai desberdinetan aritzeko. Lan poetikoez gain, ipuinak, saiakerak, biografiak eta literatur kritika ere idatzi baitzituen. Bere lanen artean, Contos para os filhos nabarmendua izan da. Haurrentzako ipuinen bilduma bat da, 1886an argitaratua, senarrarekin lankidetzan idatzia, eta Conselho Superior de Instrução Públicak (Instrukzio Publikoko Kontseilu Gorena) lehen hezkuntzako eskoletan erabiltzeko onartu zuena.

Bere etxea Lisboako lehen literatur bilgunetako bat izan zen. Bertatik Portugalgo literatura eta kulturako izen handiak igaro ziren, hala nola Eça de Queiroz, Camilo Castelo Branco, Ramalho Ortigão edo Guerra Junqueiro. Posta-truke luzea izan zuen Antero de Quental poetarekin, nahiz eta inoiz ez zuten elkar ezagutu, eta berari buruz idatzi zuen, artean bizirik zegoela, "Alguns Homens do Meu Tempo" saiakeran, independentziaz eta sinpatiaz. Maria Amáliak goraipatu egin zituen bere zintzotasuna, perfekzio estilistikoa, adimena eta exijentzia, baina bere ekintza budista ere kritikatu zuen, eta bere bizitza beteko zukeen maitasun falta adierazi zuen.

Emakumeari buruzko ikuspegia 
Bere obra zabalean, bereziki emakumeen hezkuntzaren inguruan, hala nola "Cartas a Luiza", "Mulheres e Creanças" edo "cartas à uma Noiva", Maria Vaz de Carvalhok emakumeek eremu publikoan izan behar duten lekuari buruz duen jarrera argia da, hezkuntzak emakumeei ikusgarritasuna emateko eta emakumeak subjektu aktibo gisa baieztatzeko duen garrantzian. Garai hartan, rol sozial maskulinoak eta femeninoak oraindik ere oso markatuta zeuden esfera publikoaren eta eremu pribatuaren arteko banaketagatik, gizona protagonista izanik eta emakumeak eszenaren atzean geldituta. Garrantzitsua zen, beraz, emakumeari ikusgarritasun berezia ziurtatzea, eremu pribatuan dituen rolak alde batera utzi gabe. Izan ere, emakumearen estatus berriari buruz zituen ideiak gorabehera, ideia horiek ez zuten garai hartan ezarritako ordena eta emakumearengandik espero zen emaztearen eta amaren "rol femeninoa" zalantzan jartzen. Egile honen arabera, emakumea emaztea eta ama izateko sortu zen, baina horrek ez du esan nahi gizartean ikusgaitasunik izan behar ez duenik, artearen, literaturaren eta irakaskuntzaren esparruan. Maria Amália Vaz de Carvalhoren ustez, emakumea eremu publikoan onartua izan daiteke, gizonaren berdina den izaki gisa, baina beti ere bere gizarte-misioari uko egin barik, belaunaldi berrien hezitzaile gisa eta bere etxeko misioarekin batera.

Maria Vaz de Carvalhok ezagutzen zituen ordena eta pentsamolde tradizionalak ezbaian jartzen zituzten eta indarra hartzen ari ziren ideia eta mugimendu berriak eta haien aurrean, bere idatzietan, zalantzaz betea eta mesfidati agertzen zen:

Lanak

Biografiak 

 Vida do Duque de Palmela D. Pedro de Sousa e Holstein (D. Pedro de Sousa e Holstein Palmelako Dukearen bizitza), 1898 - 1903

Ipuinak 

 Contos para os nossos filhos (Gure seme-alabentzako ipuinak), 1886
 Contos e Fantasias (Ipuinak eta Asmakizunak), 1880

Kritika literarioa 

 Alguns Homens do Meu Tempo (Nire garaiko gizon batzuk), 1889 (eBook)
 Pelo Mundo Fora (Munduari bira), 1889 (eBook)
 A Arte de Viver na Sociedade (Gizartean bizitzeko artea), 1897
 Em Portugal e no Estrangeiro (Portugalen eta Atzerrian), 1899
 Figuras de Hoje e de Ontem (Gaur eta atzoko pertsona ospetsuak), 1902
 Cérebros e Corações (Adimenak eta bihotzak), 1903
 Ao Correr do Tempo (Denborak aurrera egitean), 1906
 Impressões da História (Historiaren inpresioak), 1911
 Coisas do Século XVIII em Portugal, Coisas de Agora (XVIII. mendeko kontuak Portugalen, Oraingo kontuak), 1913

Hezkuntza eta Gizartea 

 Mulheres e creanças: nota sobre educação (Emakumeak eta haurrak: Hezkuntzari buruzko oharra), 1880 (eBook)
 Cartas a Luísa (Luisari gutunak), 1886 .
 As Nossas Filhas. Cartas às Mães (Gure Alabak. Amei gutunak) (edizio digitala)
 Coisas d'Agora (Egungo kontuak) (edizio digitala)

Saiakera 

 Serões no Campo (Arratsaldeak landan), 1877

Poesia 

 Uma Primavera de Mulher (Emakume baten udaberria), 1867
 Vozes no Ermo (Ermoko ahotsak), 1867

Esker onak 

 1933an, bere izena eman zioten lehengo Escola D. Maria Pia ikastetxeari (egun Eskola Secundária Maria Amália Vaz de Carvalho). Eskola honetako ikasketak emakumeei zuzenduta zeuden. Bertan eskeini ziren lehen ikastaroak eskulanak, tipografia, telegrafia eta merkataritzako liburugintza izan ziren.
 1950ean, Lisboako Udalak idazlea omendu zuen Alvalade inguruko kale bati bere izena emanez.
 1993an, Loureseko udalak "Maria Amália Vaz de Carvalho Saria" ezarri zuen bere omenez, poetak bere haurtzaroan Loureseko (garai hartan Olivais) Santo Antão do Tojal parrokian bizi izan zela gogoratuz

Erreferentziak

Bibliografia 
 Redacção Quidnovi (José Hermano Saraivak koordinatua), História de Portugal, Dicionário de Personalidades, volume XIII. Ed. QN-Edição e Conteúdos, S. A., 2004.

Kanpo estekak 
 Maria Amalia Vaz de Carvalho
 Projecto Vercial
 Portugalgo Literaturaren Historia Unibertsala
 Maria Amália Vaz de Carvalho Saria
 Evocação da vida e obra de Maria Amália Vaz de Carvalho, escritora, poetisa e ativista feminista (1847-1921). RTP arquivos. Evocações (1997-01-28)

Portugalgo saiakeragileak
Portugalgo poetak
Portugalgo idazleak