Montalbano komisarioa

Montalbano komisarioa edo Salvo Montalbano Andrea Camilleri (Porto Empédocle, 1925-Erroma, 2019) idazleak argitaratutako eleberri eta narrazio motz sail bateko protagonista da. Erabiltzen duen hizkuntzan sizilieraren elementu asko dituen italiera erabiltzeagatik bereizten da.

Fikziozko pertsonaia 
Montelusa probintziako Vigata herrian lan egiten du Montalbanok, asmatutako bi izen,  Siziliako Agrigento probintzia eta Porto Empédocleren alter egoak hurrenez hurren. Komisarioaren laguntzaile nagusiak honako hauek dira: Domenico 'Mimì' Augello komisarioa, Giuseppe Fazio inspektorea, Galluzzo agentea, Agatino Catarella agente eta telefonista —haren danbateko izugarriek eta hizkuntza-arazoek burutik komisarioa zoratzen dute—, eta Germanà, Giallombardo, Torretta eta beste agente batzuk ere agertzen dira. Beste laguntzaile batzuk hauek dira: Ingrid Sjöström, haren laguna Nicolò Zito kazetaria eta Pasquano doktorea auzitegiko medikua. Lehen eleberrietan eskolako lagun bat agertzen zen, orain gaizkilea, Gegè izenekoa. Montalbano komisarioa pertsonaia bitxia da, oso argia, funtzionario jeloskorra,eEstatuko Poliziaren ordezkaria, legea errespetatzen duena —nahiz eta, kasua argitzeko behar denean urratzen duen—, irakurle paperjalea, eta gastronomiaren eta bere lurralde siziliarraren maitale handia. Urte asko dira  Genovan bizi den Livia Burlandorekin krisi ugari izaten dituen maitasun-harremana duela.

Kasuak ebazteko ortodoxia gutxi duenez, arazo larriak ditu Luca Bonetti-Alderighi nagusiarekin.

Komisarioaren abizena Manuel Vázquez Montalbán idazleari, Pepe Carvalho detektibearen sortzaileari, omenaldia da,  gastronomiaren eta literaturaren zalea baita. Camilleri bezala, Montalbano Vázquez Montalbánen eleberrien zalea da. Era berean, Camilleriren zenbait lanetan adierazitakoaren arabera, fantasia-izen hori Italiako hegoaldeari egindako omenaldia da; izan ere, "Salvo" eta "Montalbano" nahiko ohikoak dira han.

Salvo Montalbano euskaraz 
Montalbano komisarioa protagonista duten hiru lan daude euskarara itzulita, eta euskarazko prentsan kritikak jaso dituzte. 

 Hilabete bat Montalbanorekin (Igela, 2011 - Un mese con Montalbano - itzultzailea, Fernando Rey)
 Gauaren usaina (Erein 2011, Uzta Gorria, 6 - L'odore della notte - itzultzailea, Josu Zabaleta)
 Uraren forma (Igela 2012, Enigma - Dell'acqua forma - Itzultzailea, Ander Irizar)

Saileko eleberriak 

 1994 - Dell'acqua forma  (Uraren forma)
 1996 - Il cane di terracotta 
 1996 - Il ladro di merendine 
 1997 - La voce del violino 
 2000 - La gita a Tindari 
 2001 - L'odore della notte  (Gauaren usaina)
 2003 - Il giro di boa 
 2004 - La pazienza del ragno 
 2004 - Racconti di Montalbano 
 2005 - La luna di carta 
 2006 - La vampa d'agosto
 2006 - Le ali della Sfinge 
 2007 - La pista di sabbia 
 2008 - Il campo del vasaio 
 2008 - L'età del dubbio 
 2009 - La danza del gabbiano
 2010 - La caccia al tesoro 
 2010 - Acqua in bocca 
 2010 - Il sorriso di Angelica 
 2011 - Il gioco degli specchi 
 2012 - Lama di luce 
 2012 - Una voce di notte 
 2013 - Covo di vipere 
 2014 - La piramide di fango 
 2015 - La giostra degli scambi 
 2016 - L'altro capo del filo
 2017 - La rete di protezione 
 2018 - Il método Catalanotti 
 2019 - Il cuoco dell'Alcyon 
 2020 - Riccardino  (Egilea hil ondoren argitaratua)

Kontakizun laburren liburuak 

 1998 - Un mese con Montalbano (Hilabete bat Montalbanorekin)
 1999 - Gli arancini di Montalbano 
 2002 - La paura di Montalbano 
 2004 - La prima indagine di Montalbano 
 2014 - Morte in mare aperto e altre indagini del giovane Montalbano

Telebista saileko kapituluak 
RAIk telesail bat ekoitzi du Montalbanoren zenbait abenturekin, Luca Zingaretti aktoreak Salvoren papera interpretatzen duelarik, eta Montalbano gaztea haren aurrekina ere Michele Riondinok interpretatuta.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Andrea Camilleriren Montalbano saileko aipamenak eta kritikak Armiarma webguneko euskarari ekarriak atalean
 Montalbano protagonista duten 4 narrazio Armiarma webguneko zizkak atalean
 Montalbano komisarioaren web ofiziala
 Montalbano komisarioaren fitxa (Telesaila) Filmaffinityn
 Montalbano gaztearen fitxa (TB) Filmaffinityn
 Montalbano komisarioaren aipamenak
 'El comisario Montalbano'ren kapitulu guztiak doan eta on line daude RTVEko Play-n
 Montalbano komisarioa Formula TVn

Fikziozko detektibeak
Literatura-pertsonaiak
Nobela beltza