Kongoko Lehen Gerra

Kongoko Lehen Gerra 1996-1997 bitarteko gerra zibila eta nazioarteko gatazka armatua izan zen, Zairen, egungo Kongoko Errepublika Demokratikoan, gertatutakoa. Mobutu Sese Seko presidentearen aurkako matxinoek, Ruanda, Uganda eta beste estatu batzuen laguntzarekin, Kinshasa hartu zutenean amaitu zen guda; Mobutuk ihes egin zuen, eta Laurent-Désiré Kabilak, matxinoen buruak, ordeztu zuen.

Aurrekariak 
Mobutu Sese Seko 1965ean igo zen botera estatu kolpe baten bidez. Patrice Lumumba afrikar lider ezaguna traizioz hil zuen 1961ean
AEBen konplizitatearekin, eta Zaireko jaun eta jabe egin zen lau urte geroago. Ordutik aurrera, Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu wa Za Banga izena
hartu zuen, hau da, “oztopo guztiak gainditzen dituen gerlari handia”. 32 urtez nahi izan zuen bezala agindu zuen Zairen. Altxamendu guztietan
nagusitu zen, AEBen, Frantziaren eta Belgikaren laguntzarekin. Afrikako herririk aberatsena miseria gorrian eta gosearen mende utzi zuen, baina bera ongi aberastu zen; 1996an, 7.000 milioi dolarreko ondasunak zituela zioten Mendebaldeko iturriek.

1994ko Ruandako genozidioaren ondoren, 1,5 milioi ruandar iheslari baino gehiago kokatu ziren ipar-ekialdeko Zairen, hutuak gehienak. Genozidioan parte kartu zuten Interahamwe milizietako kideak zeuden haien artean. Interahamweko eta Ruandaren Askapenerako Armadako (ALiR) kideek beren aginpidea ezarri zuten errefuxiatu zelaietan; hortik abiaturik, Ruandako eta Zaireko tutsien aurkako erasoak egin zituzten. Mobutuk ez zuen ezer egin eraso horiek ekiditeko; aitzitik, interes politikoak zirela-eta, laguntza eman zien hutu estremistei.

Banyamulengeen matxinada 
1996ko urrian, Zaireko Gobernuak banyamulengeak -Zairen bizi ziren Ruandako tutsien ondorengoak- Ruandara kanporatzeko agindua eman zuen. Banyamulengeek aurre egin zioten erabakiari eta armetan altxatu ziren. Altxamendu horri beste gerrilla batzuenak jarraitu zion ekialdeko eskualdean. Mobutu Sese Sekok, Zaireko lehendakariak -Suitzan zegoen prostatako minbizia kentzeko egin zioten ebakuntzatik osatzen-, Ruanda eta Burundi akusatu zituen gerrillariei laguntza emateaz.

Enfrentamenduek krisi humanitario handia eragin zuten Ruandatik eta Burunditik Zaireko ekialdera ihes egindako errefuxiatuen kanpamenduetan. Gerrillariek
Nyangezi eta Bukavu konkistatu zituzten eta ruandar errefuxiatuen exodo handia hasi zen. Nazioarteko gobernuz kanpoko erakundeek alde egin zuten Bukavutik. Errefuxiatuak Goman pilatu ziren. Emma Boninok, Europako Batasunaren gai humanitarioetarako komisarioak, nazioartea salatu zuen gatazka horren aurrean indiferentziaz jokatzeagatik. Urriaren amaiera aldera, Ruandako Gobemuak onartu egin zuen gerrillariei laguntza eman ziela eta Zaireko Armada akusatu zuen Ruandako Cyangugu hiriari erasotzeaz.

Gerraren bilakaera

1996 

1996ko azaroan, Etienne Tshisekedi, Zaireko oposizioko liderra, Mobuturekin bildu zen Genevan. Bileraren ostean batasun nazionaleko gobernua osatzeko akordioa hitzartu zutela esan zuen Tshisekedik, baina Zaireko lehendakariak gezurtatu egin zuen hurrengo egunean. Gerrillak batu egin ziren Kongo-Zaireren Askapenerako Indar Demokratikoen Aliantzan (KZAIDA). Laurent-Désiré Kabila agertu zen indarren batasuneko lider gisa. Batasunak berehalako ondorioak izan zituen: gerrillak Goma eta Mugunga konkistatu zituen, eta errefuxiatuen kanpamenduetan zeuden estremista hutuak ihes egítera behartu zituen. Amnesty International erakundearen salaketari erantzunez, Kabilak ukatu egin zuen gerrillak errefuxiatuak sarraskitu zituela.

Ofentsiba handiaren ondorioz, ruandar errefuxiatuek bat-batean Ruandara itzultzea erabaki zuten. Hilabete baten buruan milioi erdi inguru itzuli ziren. Ruandako Gobernuak Zairen errefuxiaturik ez zela geratzen esan zuen, baina erakunde humanitarioek gutxienez itzulitakoak hainbat geratzen zirela esan zuten. Azaroaren hasieran, nazioarteak eskuhartze indarrak bidaltzea erabaki zuen baina, hilabete osoz misioa zehazteko eztabaidan aritu ostean, errefuxiatuen itzuleraren ondorioz eskuhartzea ez zela beharrezkoa esan zuten herrialde askok, tartean AEBek. Kanadak, misioaren buruzagitzak, airez janaria banatzeko proposamena egin zuen, baina Zaireko Gobernuak ez zuen halakorik onartu.

Abenduan, Ugandako armada Zairen sartu zen, han gerrillari ugandarrak babesturik zeudela argudiatuta. Mobutu Zairera itzuli zen eta Kabilaren indarren aurkako kontraerasoa agindu zuen. Gobernua atzerriko mertzenarioak kontratatzen hasi zen. Gerrillak, ordea, erraz gainditu zituen Zaireko indar armatuetako mertzenarioak. Beni, Butembo eta Bunia konkistatu zituzten gerrillariek. Hilaren erdi aldera, afrikar herrien goi bilera egin zuten, baina nazioarteko eskuhartzeko misioa alde batera uztea erabaki zuen Kanadak.

1997 

Urtarrilean Mobutu Frantzian zen berriro. Léon Kengo wa Dondo lehen ministroak kontraerasoa agindu zuen. Borroketan fronteak bere hartan gelditu ziren. Gobernuak mertzenario gehiago kontratatu zituen, eta Kabilaren indarrek Uganda eta Ruandako soldaduen laguntza handiagoa jaso zuten. Otsailean Shabunda, Kalima eta Kindu konkistatu zituzten gerrillariek, eta Tingi Tingiko errefuxiatuen kanpamendua inguratu zuten. Horren ondorioz, ehunka mila ruandar errefuxiatu ihesean joan ziren bertatik. KZAIDAko gerrillariek eta Ruandako Armadak sarraskitu zituzten ihesi zihoazen errefuxiatu hutu horiek; Mugarik Gabeko Medikuak erakundearen arabera, 190.000 inguru erahil zituzten Zaire ekialdeko oihanetan. Hego Afrikako lehendakari Nelson Mandelak bitartekaritza eskaini zien bi aldeei. Zaireko armadak eraso egin zien gerrilarien esku eroritako hiriei. Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak bake plana aurkeztu zuen Zairerentzako.

Gerrillariek Lubutu, Tingi Tingi, Kabalo, Moba, Kongolo eta Kisangani hartu zituzten martxoan. Gobernuak NBEren bake plana onartzen zuela esan zuen. Gerrillariek, su-etenaren aurretik, Mobuturekin aurrez aurre negoziatzea eskatu zuten. Kengo wa Dondo lehen ministroak dimititu egin zuen. Mobutu Kinshasara itzuli zen eta su-etena eta batasun nazionaleko gobernua galdatu zituen. Gobernuaren eta gerrillaren arteko lehen elkarrizketak hasi ziren. Parlamentuak Étienne Tshisekedi aukeratu zuen lehen ministro apirilaren hasieran. Tshisekedi Mobuturen erregimenaren aurkako erabakiak hartzen hasi zen. Halaber, osatzeko saioa egin zuen gobernuan ordezkaritza izatea eskaini zien KZAIDAko erreboltariei. Baina, neurri horiek aurrera eramaten hasi zenean, kargutik kendu zuen Mobutuk. Gerrillak konkista gehiago egin zituen: Kananga, Kolwezi, Ilebo, Tshikapa eta Lubumbashi. AEBek kargua uzteko garaia iritsi zitzaiola esan zioten Mobuturi eta Bill Richardson bidali zuten artekari lanetarako.

Maiatzean, Kabila eta Mobutu aurrez aurre negoziatzen hasi ziren Hego Afrikan, Mandelaren bitartekotzarekin. Akordioa lortu zutela esan bazen ere, biek gezurtatu egin zuten. Hilaren 12an, Kabilaren indarrek Kenge hartu zuten, Kinshasa hiriburutik 100 kilometrora; gerrako azken borrokaldia izan zen. Bost egun geroago, KZAIDAko indarrak Kinshasan sartu ziren, eta Zaireko Armadak ez zuen eragozpenik jarri. Mobutu ihesi atera zen herrialdetik, eta Kabilak Kongoko Errepublika Demokratikoko estatuburu izendatu zuen bere burua, Lubumbashi hiriko kuartel nagusian emandako hitzaldian.

Ondorioak 
Gerraren ondoren, Laurent-Désiré Kabila bilakatu zen Kongoko Errepublika Demokratikoko estatuburu eta gobernuburu, eta KZAIDAko kideek hartu zituzten gobernu berriko kargu gehienak. NBEaren ordezkari Roberto Garretónen arabera, Kabilak giza “eskubideak ezabatu zituen, biziari, askatasunari eta herritarren segurtasunari dagokienez”. 1997ko urrian, Kabilak elkarte humanitario guztietako langile eta boluntarioak kanporatu zituen Kongotik. Ruandar errefuxiatuei laguntza ematea zen elkarte horien egiteko nagusia; ondorioz, babesik gabe geratu ziren errefuxiatuak.

Kabila laster etsaitu zen agintea hartzen lagundu zioten atzerriko tropekin. Estatu kolpe baten beldur, 1998ko uztailean kargutik kendu zuen James Kabarebe Defentsa ministroa, tutsi etniako ugandarra. Bi aste geroago, Kongotik alde egiteko agindu zien ruandar eta ugandar soldaduei. Horren ondorioz, tutsi banyamulengeak Kabilaren aurka matxinatu ziren abuztuaren 2an, eta haren erregimena totalitarioa zela salatu zuten. Kabilaren gobernuak, berriz, “inperio tutsi bat” eratu nahi izatea leporatu zien banyamulengeei eta, batik bat, Ruandako eta Ugandako gobernuei. Era horretan hasi zen Kongoko Bigarren Gerra.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Afrikako herri eta estatuetako gerra zibilak
Kongoko Errepublika Demokratikoko historia
Ugandako historia
Ruandako historia
Burundiko historia
Angolako historia
1996ko gatazkak
1997ko gatazkak
Sudanek parte hartutako gerrak
Proxy gerrak