Andre Maria eliza (Tafalla)

Andre Maria eliza Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Tafalla udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

Historia 

Tafallako Andre Maria eliza, lehen izena Salbatzailearena izan zuena, eraikin monumentala da, eta gaur egungo itxura batez ere XVI. eta XVIII. mendeetan egindako lanetatik dator. Hala ere, jatorria Erdi Aroan izan behar du. Bertatik ia ez da aztarnarik geratzen, baina egungo tenpluaren kokapenetik eta espaziotik ondorioztatzen da nabe gotiko handi bat izango zuela, XIII. eta XIV. mendeetako Nafarroako arkitekturaren ildotik, hala nola Iruñeko eta Artaxoako San Saturnino elizak. Garai honetan, portada gotiko monumental bat, 1766ko albiste dokumentalengatik ezaguna, Epistolaren aldean irekitzen zen, birmoldaketa barrokoan desagertu zena. Dorre gotiko zaharraren zati bat baino ez da iritsi, eta harlanduzko hormak utzi ditu San Ferminen kapera eraikitzeko. XVI. mendean, populazioaren hazkunde handiarekin, eliza handitu behar izan zen. 1547an, Larrartetarrek eta Lazaro delako maisu batek parte hartu zuten obrak hasi ziren. Hargin horiek, auzi luzeen ondoren, 1561ean amaitu zuten enpresa. Etapa horretan, elizaren gaur egungo itxura egituratu zen oinplanoan eta altxaeretan; habearte gotikoan oinarritzen badira ere, gurutzadura handi bat gehitzen dute haren atzean, eta parrokia gurutze latindar formako oinplanoko tenplu bihurtu zen, habearte handi eta zero baino ez zuena. Ebakidura lerronahasiko lotura eta nerbio zuzenak dituzten tertzeletedun gangak, erdiko erronboak sorrarazten dituztenak; gurutzaduraren erdiko atalekoa konplexuagoa da; ganga gallonedoa da, eta tertzelete itzuliak ditu burualdearen gainean. 

Urte batzuk geroago, mende berean, 1586an, Menkoen Kaperan lan egiten zen. Patronatua, jatorriz, Armendarizko Diez Aux familiakoa zen, gurutzaduraren aurreko tartean, ebanjelioaren aldetik. Oinplano karratua du, laranja erdiz estalia garaiera handian; gaur egun, berritze-lan barrokoak ditu. 1643tik Lizarrako maisu Frantzisko Larrañagak tenpluan jarraitu zituen obrak, kaperak estaliz eta koruko eskailera eraikiz. 

Urte batzuk geroago, eliza ez zen nahikoa, eta handitu egin zen, habearteari oinaldeko zati bat gehituz; horrela, gurutzadurarekiko proportzioak orekatu ziren. Bestalde, ordura arte kontserbatutako Erdi Aroko egiturak aurri-egoeran zeuden. Hori dela eta, obren hirugarren fase bat egin zen, eta, oinaldeko zatia gehitzeaz gain, oinaldean koru altu bat landu zen, alboko tribunadun arku beheratuaren gainean. Nabearen alboko kaperak batzuk berritu eta beste batzuk gehitu ziren. 1732an, Mencoen kapera zaharberrituaren aurrean, San Ferminena eraiki zen, eraitsi berria zen Erdi Aroko dorrearen hormak aprobetxatuz. Baina XVIII. mendearen bukaera arte eta estilo neoklasikoan, kapera honek bere betiko itxura hartu zuen. Oinplano karratuko espazioa da, aurrealdeetan horma-hobi handiak dituena, petxinen gaineko kupulaz estalia, non lau okulu irekitzen diren. Garaiko horma-pinturak eta igeltserotzek osatzen dute multzoa. Erreforma barroko berean, tenpluaren barrualdea moldura nabarmeneko erlaitz batekin aberastu zen. Gregorio Blasek 1736 inguruan egindako igeltserotzako apaingarriz estalitako plaka geometriko handiak sartu ziren erlaitzak gangen abiaburuak hartzen dituen puntuetan, eta, gangetako nerbioekin batera, tenpluaren barrualdeko arkitektura-apaingarri bakarra izan zen. Sakristia epistolaren aldetik atxikita dago burualdeari, eta bertara XVI. mendeko erdi-puntuko arku batekin irekitzen da. Mende horretan antzinako sakristia zena igarobide huts bihurtu zen 1796an mendekotasun berri bat eraiki zenean. Oinplanoa karratua da, eta lau aldeetan tiraderak dituzten horma-hobi zabalak irekitzen dira. Sabai lau batek estaltzen du, eta XX. mende hasierako birmoldaketa batek ematen dio gaur egungo itxura.

Eraikina 
Elizaren kanpoaldeak harlanduzko bloke bat osatzen du. Bertan, gurutzadura, burualdea eta XVI. mendeko nabe handia nabarmentzen dira. Habearte horren hormak zeharka jarritako horma-bular prismatikoek sendotzen dituzte. XIII. mendean, tenpluaren perimetro osoa zeharkatzen duen erlaitz batek handitu eta uniformatu zuen multzoa. Une horretan, nabeari dagozkion puntu txaranbelduak ireki ziren, eta gurutzaduraren jatorrizko leihoak mantendu dira. Erdiko bloke hau XVIII. mendean gehitutako eraikuntzek inguratzen dute; kaperek, Erdi Aroko hormak ezkutatzen dituzte. Epistolaren aldeko azken zatian portada barrokoa dago, gotikoa ordezkatu zuena. Eskema sinplea du, anpulua bada ere, elementu arkitektonikoen loditasunagatik eta molduragatik. Gorputz bakarra da, zirkuluerdiko arkua duena, baketoi lodi batez inguratua. Pilastra kaxeatu toskanarrez markoztatua dago, eta bertan sekzio ganbileko friso bat dago; frontoi zuzenaren zatiak, okulu txaranbeldu batez zentratuak, eta landare-motibodun hiru loreontzik errematatzen dute. Fatxada nagusia oinaldean dago, XVIII. mendean egina da eta komentu motakoa da. Harlanduzko paramentu bertikal garaia da, frontoi triangeluarrez koroatua, erdian okulu baketoiduna duela. Ateak dagoeneko deskribatuta dagoen alboko portadaren antzeko eskema du; zirkuluerdiaren alboetan dauden pilastra kaxeatuek triglifoak eta metopak dituen taulamendu bati eusten diote. Frontoi zatituak gorputzaren diseinu berdineko teilatupe bat du. Bertan, Jasokundearen irudi barrokoa dago, alabastroz egina. Gorago, bi leiho eta moduradun okulu txaranbeldu bat irekitzen dira. Dorrea eskuineko hegalean dago, eta fatxada osatzen du. Bere lanak 1731n hasi ziren eta 1736an amaituta zegoen. Altueran behera egiten duten harlanduzko hiru gorputz prismatiko ditu. Pilastra landatuak ditu, kapitel toskanarrak lehenengo bietan eta korintoarra hirugarrenean, eta horiek artikulatzen dituzte, moldura desberdinetako frisoen gainean bermatuta. Gainera, baoen gainean dauden balaustradek azken bi gorputzak aberasten dituzte. Oro har, elementu arkitektonikoen tratamendua plastikoa eta apaingarria da, portadetakoarekin bat etorriz. Elizaren fatxadaren aurrean, XVI. mendeko gurutze bat altxatzen da, Larrarte maisuari esleitua. Lau angeluko bi mailen gainean, oinarri prismatiko bat dago, erliebeduna, eta, haren gainean, irudi geometrikoz apaindutako fuste zilindriko bat, kapitel baten gainean, gurutzea altxatzen den arrano eta bolutekin.

Lehen kaperan, Ebanjelioaren aldean, Gurutze Santuaren erretaula dago, 1791n Arostegi maisuak egina. Garai hartan orokortutako ereduen araberako traza klasizista du. Erretaularen burua XVI. mendeko bigarren herenean datatutako Gurutziltzatua da, bere anatomiaren adierazkortasunagatik eta bere buruagatik nabarmentzen dena, dramatismo handikoa. San Isidroren erretaula barrokoa (ca. 1734), hurrengo kaperaren titularra, ondo definitutako arkitektura du, hostoz eta zainez apaindutako apaindura ugarirekin aberastua. San Isidroren tailua aldarearen garaikidea da. Hirugarren kapera, Mencos familiaren patronatua, XVI. mendeko antzinako burdin sareaz itxia, Santa Maria Magdalenaren erretaula rococo batek presiditzen du. Kaperaren aurrealde nagusian Guendulaingo kondeen hilobia dago atxikita, harriz egina mende honen hasieran, estilo neogotikoko armarri handi batekin. Gurutzaduraren besoaren muturreko horman, Arrosarioko Ama Birjinaren erretaula handia dago, barrokoa, Francisco Pejonek 1743an egina eta 1745ean Jose del Reyk urreztatua. Bere egitura arkitektonikoa, banku hautsia, garapen handiko gorputz bakarra, zutabe salomondarrez eta teilatupeaz seinalatutako hiru kalerekin, hostoz egindako dekorazio trinko batez estalita daude, erritmo kurbatuen lerroak dituena. Makina ikusgarri honetan Arrosarioko Andre Mariaren tailu txiki bat dago, 1600 inguruko obra erromanista, Nafarroan hain hedatua dagoen Agoizko elizako Ama Birjinaren eredu ikonografikoa errepikatzen duena, Joanes Antxietak egina. Gainerako tailuak ere kalitatezkoak dira, eta erretaularen garaikideak dira.

Burualdetik, Nafarroako erromanismoaren adibide onenetako bat den erretaula nagusi monumental bat da tenpluaren buru. 1581ean, Joanes Antxietak sagrarioaren exekuzioa kontratatu zuen, bi urte geroago amaituko zena, eta, ondoren, erretaula egiten hasi zen. Erretaula horretan lan egin zuen 1588ra arte, hil zen urtera arte. Hala jarraitu zuen, jatorrizko trazari jarraituz, Pedro Gonzalez de San Pedro ikasle eta kolaboratzaileak. Multzoa banatutako banku bikoitz batez osatutako idulki baten gainean dago, motibo manieristetan oinarritutako dekorazio-errepertorioarekin. Bere gainean, hiru kale eta bi kale-arteko bi gorputz altxatzen dira, lehenengoan pilastroi ordena batez eta bigarrenean zutabe jonikoez seinalatuak. Egitura arkitektonikoa eta dekorazio-motiboak Estorgako eta Briviescako erretauletan entseatutako irtenbideetatik eratorriak dira. Euskarriak, frisoak eta frontoiak pilatuta daude, eta estutasun espazialaren sentsazioa sortzen dute. Konplexutasun hori areagotu egiten da muskulua eta haragia nagusi diren tailuak eta erliebeak pilatzen direlako. Programa ikonografikoa zabala da, ziklo marianoa, Jesusen Haurtzaroa eta Kristoren Pasioa eta Berpizkundea barne. Istorioak erliebeetan kontatzen dira, eta eskulturak kale nagusirako eta atikorako gordetzen dira. Salbatzailearen tailua, Parrokiaren antzinako titularra, kutxa nagusian dago. Bigarren gorputzean Jasokundearen multzoa dago, Estorgan eta Briviescan finkatutako ikonografiaren arabera; Ama Birjina, emagin erromatar gisa izugarri tratatua, aingeru-mandorla batek igotzen du.

Eraispenaren erliebe monumental batek teilatupea hartzen du, eta haren gainean Hirutasuna, Jainko Aitarekin, bere besoen artean gurutziltzatutako Kristoa duela, zeinaren azpian Espiritu Santua loriatzen baita. Birjinak eta San Juanek Kalbarioa osatzen dute. Alboetan dituzte Moises eta David profeten eta bi Santuen tailuak. Horrela, teilatupea irudi handien eszenatoki bihurtzen da, koroatze original eta aberatsa osatuz. Oro har, Miguelangelesca instalazioaren italiar konposizioetan oinarritutako belar-motak ditu ezaugarri. Itxura heroikoa duten irudiek jarrera ezegonkorrak eta eskortzo ausartak hartzen dituzte, manieristen konposizioei dagozkienak. Hala ere, eszenen banaketak simetriaren printzipio klasikoa errespetatzen du, pertsonaien eta keinuen banaketa orekatuarekin, nahiz eta halako metaketa batekin, non erliebe horiek forma estu eta bihurgunetsuak dituzten. Bere edertasunagatik, banku bikoitzari dagozkion Antxietako taulak nabarmentzen dira, hala nola Ama Birjinaren Jaiotza eta Artzainen Adorazioa. González de San Pedroren obra zertxobait apalagoa da. Bankua zentratuz, sagrario monumental bat sortzen da, Antxietaren beraren pieza, erretaularena baino proiektu arkitektoniko garbizaleago bati erantzuten diona, kalitate tekniko handiz egindako eskala txikiko erliebezko eskultura batekin. Erdiko oinplanoko tenplete bat da, zutabe bikoitzeko bi gorputzez osatua. Zutabe horiek ordena doriarra eta joniarra dute, hurrenez hurren, eta frontoi makur eta zuzenez errematatuta daude. Teilatupe poligonalean amaitzen da. Eukaristia izaerako programa ikonografiko konplexua garatzen du. Erretaula margotzeko lana Joan Landa margolari garaikideari dagokio. 1974ko garbiketari esker, gaur egun itxura bikaina du.

Gurutzaduraren besoaren muturreko horman, epistolaren aldean, Tafallako patroia den San Sebastianen irudi gurtua dago. Harri polikromatuzko eskultura gotikoa da, naturaletik hurbil dagoena, 1426 ingurukoa, eta Jehan Lome eskultore burgundiarrak egina da. Santua zutik dago eta tunika motza du, tolestura bertikal handiak eta mantu gurutzatua eskuineko sorbaldan lotzen den bularraren gainean. Konposizio horren zurruntasunari aurpegia kontrajartzen zaio, zorroztasun eta errealismo handia erakusten baitu. XIV. mendeko hilobi gotiko batek aldare gisa balio dio.

Irudiak

Erreferentziak

Ikus gainera 
 Tafalla
 Erdialdea

Kanpo estekak 

Nafarroako elizak
Tafallako eraikinak
Nafarroa Garaiko kultura ondasunak
XIII. mendean amaitutako eraikinak
Euskal Herriko eliza erromanikoak