Petruxka (balleta)

Petruxka (; ) Igor Stravinski konpositore errusiarraren ballet eta orkestrarako kontzertu lan bat da. Sergei Diagilevek zuzendutako Errusiar Balletak konpainiaren 1911ko Parisko denboraldirako idatzia izan zen. Jatorrizko koreografia Mikhail Fokinena izan zen, eta eszenatokiaren eta jantzien diseinuak Alexandre Benoisenak. Azken honek Stravinskiri libretoarekin ere lagundu zion. Balleta 1911ko ekainaren 13an estreinatu zen Parisko Théâtre du Châteleten, Vatslav Nijinskirekin (Petrushka), Tamara Karsavinarekin (dantzari nagusia), Alexander Orlovekin (Mairua) eta Enrico Cecchettirekin (iruzurtia).

Petruxkak hiru txotxongiloren arteko maitasun eta jeloskortasun historia kontatzen du. Iruzurtiak (frantsesez: charlatan) hezurmamitzen ditu pertsonaiak 1830eko San Petersburgoko Shrovetide Ferian (Maslenitsa), Errusian. Petruxkak dantzaria maite du, baina hark baztertu egiten du, mairua nahiago baitu. Petruxkak, haserre eta minduta, erronka botatzen dio mairuari, eta honek bere zimitarraz akabatzen du. Petruxkaren mamua txotxongilo-teatroaren gainetik jasotzen da gaua iristean. Bere ukabila astintzen dio Iruzurtiari eta, jarraian, bigarren aldiz hiltzen da.

Petruxkak musika, dantza eta diseinua biltzen ditu osotasun bateratzaile batean. Errusiar Balleten ekoizpen ezagunenetako bat da. Gaur egun, oro har, jatorrizko diseinuekin eta koreografiarekin interpretatzen da. Grace Robertek 1946an honakoa idatzi zuen: "Petruxka lehen aldiz interpretatu zenetik hogeita hamar urte baino gehiago igaro badira ere, egin diren ballet handienetako bat dela ukaezina da. Musikaren, koreografiaren, dekorazioaren eta gaiaren arteko fusio perfektuak haren erakargarritasuna unibertsal bihurtzen du".

Txotxongilo errusiarrak 

Petruxka txotxongilo bat da. Pertsonaia ezaguna da Europa osoan, izen desberdinekin: Punch Ingalaterran, Polichinelle Frantzian, Pulcinella Italian, Kasperle Alemanian eta Petruxka Errusian. Izena edozein dela ere, iruzurgilea, bihurria eta emazte bortxatzailea da. Zurezko borra batez justizia morala inposatzen du, ahots ozen eta zoli batez garrasi egiten du, eta deabruarekin argudiatzen du. Bere antzezpenak aurresangarriak baina iraultzaileak ziren. Emanaldi batetik bestera funtsezko eszenak errepikatzen zituzten. Normalean, emanaldiak txakur batekin, polizia batekin edo deabruarekin berarekin amaitzen ziren, Petruxka arrastaka zeramatela.

Konposizioa 

Petruxkaren sorkuntza ez zen kontu erraza izan. 1910eko udaberrian Suzko txoria amaitzen ari zela, Stravinskik erritu pagano solemne baten "begitazioa" izan zuen: zahar jakitun talde batek, biribilean eserita, neskato bat hiltzen zen arte dantzatzen ikusten dute, eta udaberriko jainkoa naretzeko sakrifikatu egiten dute. Horixe izango zen Udaberriaren sagaratzearen gaia. Suzko txoriak 1910eko ekainean izandako arrakasta izugarria eta berehala, Diagilevek Stravinskiri beste ballet bat idaztea proposatu zion, eta konpositoreak sagaratzearen gaia proposatu zion. Diagilevek onartu egin zuen hasiera batean, eta 1912ko udaberrian Errusiako Balletek Parisen izango zuten denboraldian estreinatu litzatekela iradoki zion.

1910eko irailaren amaieran, Diagilev Stravinski bisitatzera joan zen Clarensera, Suitzan, hantxe bizi baitzen garai hartan. Ballet berriaren inguruan eztabaidatzeko asmoz gerturatu zen arren, Diagilev txundituta geratu zen Stravinski proiektu guztiz ezberdin batean gogor lanean topatu zuenean. Stravinskik, antza denez, beste begitazio bat izan zuen: "Soinekoz jantzitako gizon bat ikusi nuen, ile luzekoa, tradizio erromantikoko musikari edo poeta. Hainbat objektu heteroklito ipini zituen teklatuan, eta gora eta behera mugitu zituen. Horretan, orkestrak protesta sutsuenak egin zituen…"

Beranduago, Stravinskik honakoa idatzi zuen: "Musika konposatzerakoan, nire buruan txotxongilo baten irudi zehatza nuen, bat-batean hezurmamitzen zena, arpegio diabolikoen bitartez orkestra bere onetik ateraz. Orkestrak, era berean, tronpeta mehatxagarriekin erantzuten zuen." Stravinskik musika puru edo huts gisa kontzebitu zuen arren (Konzertstück modura), Diagilev berehala ohartu zen ideiak antzerkirako zuen potentzialaz. Txotxongiloaren ideiak Petruxka gogorarazi zion Diagilevi, Punch eta Judy txotxongilo ingelesen bertsio errusiarra, 1830eko hamarkadan San Petersburgoko inauterietan tradizio bilakatu zena.

Stravinskik 1910-11ko neguan konposatu zuen musika Diagileven Ballet Errusiarrentzat. Obra Parisen estreinatu zen 1911ko ekainaren 13an, Théâtre du Châteleten, Pierre Monteuxen zuzendaritzapean, Mikhail Fokinen koreografiarekin eta Alexandre Benoisen setekin. Paper nagusia Vatslav Nijinskik dantzatu zuen. Lanaren ezaugarri musikal nagusia Petruxka akordea da (Do maior eta F# maior akordeak gainjartzen dituena), pertsonaia nagusia agertu dela aditzera ematen duen akorde bitonala hain zuzen.

Instrumentazioa

1911ko jatorrizko bertsioa 
1911ko Petruxkaren jatorrizko bertsioak orkestrarako ondorengo instrumentazioa du:

Zurezko haizeak:

 4 zeharkako txirula (3.a eta 4.a piccolora bikoiztuz)
 4 oboe (4.a adar ingelesera bikoiztuz)
 4 klarinete Si bemolen (4.a klarinete baxura bikoiztuz)
 4 fagot (4.a kontrafagotera bikoiztuz)

Metalezko haizeak:

 4 tronpa Fan
 2 tronpeta Si bemolen (piccolo tronpetara bikoiztuz)
 2 korneta Si bemolen eta Lan
 3 tronboi
 Tuba bat

Perkusioa:

 Tinbalak
 Dunbala
 Txindatak
 2 kaxa (bat eszenatokitik kanpo)
 Panderoa
 Danborra (eszenatokitik kanpo)
 Triangelua
 Tam-tama

 Glockenspiela
 Xilofonoa
 Pianoa
 Zelesta
 2 harpa

Hariak

1947ko bertsio berrikusia 
Stravinskiren 1946ko bertsioa orkestra txikiago batentzat da:

Zurezko haizeak:

 3 zeharkako txirula (3.a piccolora bikoiztuz)
 2 oboe
 Adar ingeles bat
 3 klarinete Si bemolen (3.a klarinete baxura bikoiztuz)
 2 fagot
 Kontrafagot bat

Metalezko haizeak:

 4 tronpa Fan
 3 tronpeta Si bemolen eta Don
 3 tronboi
 Tuba bat

Perkusioa:

 Tinbalak
 Dunbala
 Txindatak
 Kaxa
 Panderoa
 Triangelua
 Tam-tama
 Xilofonoa
 Pianoa
 Zelesta
 Harpa

Hariak

1911ko bertsioarekin alderatuta, 1946ko bertsioak zeharkako txirula bat gutxiago behar du; 2 oboe gutxiago, baina adar ingeles bat; klarinete bat gutxiago; 2 fagot gutxiago, baina kontrafagot bat; kornetarik ez tronpeta gehigarri baten truke; kaxa bat gutxiago eta danborrik ez, hala eszenatoki kanpoko instrumenduak kenduz; glockenspielik ez eta harpa bakar bat.

Libretoa 

Hasierako ideia Stravinskirena izan arren, Alexandre Benoisek Shrovetide Feria xehetasun etnografikoz eta Errusiako txotxongiloen antzerkien tradizioz hornitu zituen. Eta nahiz eta sarritan Petruxka obra libretoaren, musikaren, koreografiaren eta diseinu eszenikoaren integrazio osoaren adibide gisa aipatzen den, Stravinskik musikaren zenbait zati esanguratsu (tartean bigarren koadroa) Benois proiektuan gehitu aurretik konposatu zituen.

Forma 
Lana lau koadrotan edo eszenetan banatzen da (frantsesez tableaux). Partiturak, horrez gain, ondorengo atalak zehazten ditu:

 Lehen koadroa/eszena: Shrovetide Feria

 [Sarrera]
 Parrandazale mozkorren talde bat igaro da, dantzan
 Zeremonia-maisuak Jendetza entretenitzen du bere goiko etxolatik
 Organo-jotzaile bat agertu da Jendetzan [emakumezko] dantzari batekin
 Organo-jotzailea jotzen hasten da
 Dantzariak dantza egiten du, triangeluan denbora markatuz
 Eszenatokiaren beste muturrean musika-kaxa bat entzuten da, beste [emakumezko] dantzari bat bere inguruan dantzan
 Lehen dantzariak berriz ere triangelua jotzen du
 Organoak eta Musika-kaxak jotzeari uzten diote; Zeremonia-maisuak bere berbaldiari berrekin dio
 Mozkor Taldea bueltan da
 Bi danbor-jolek, Antzoki Txikiaren aurrean kokatuta, jendetzaren arreta erakartzen dute danbor-errepiken bidez
 Antzoki Txikiaren aurrean [hau da, barnean] Azti Zaharra agertzen da.
 Magia trikimailua
 Dantza errusiarra

 Bigarren koadroa: Petruxkaren gela
 Gortina altxatzen den heinean, Petruxkaren gelako atea supituki irekitzen da; hanka baten ostikoz Petruxka gelan sartzen dute eta atea berriro ixten da.
 Petruxkaren madarikazioak
 Dantzaria sartzen da
 Dantzaria irtetzen da
 Petruxkaren etsipena
 Iluntasuna. Gortina.
 Hirugarren koadroa: Mairuaren gela
 [Sarrera]
 Mairua dantzan
 Dantzariaren agerpena
 Dantzariaren dantza (korneta eskuan)
 Balsa (dantzaria eta mairua)
 Mairuak eta dantzariak haien belarriak tentetzen dituzte
 Petruxkaren agerpena
 Mairuaren eta Petruxkaren arteko borroka. Dantzariak konortea galtzen du.
 Mairuak Petruxka kanpora botatzen du. Iluntasuna. Gortina.
 Laugarren koadroa: Shrovetide Feria (Gauez)
 [Sarrera]
 Erizain Hezeen Dantza
 Nekazari bat Hartz batekin sartu da. Denak sakabanatzen dira
 Nekazariak txilibitua jotzen du. Hartza atzeko hanken gainean doa
 Nekazariak eta hartzak alde egin dute
 Merkatari bihurri bat eta bi Emakume Ijito sartu dira. Merkatariak arduragabekeriaz jokatzen du, Jendetzari banku-oharrak botaz
 Emakume Ijitoak dantza egiten dute. Merkatariak akordeoia jotzen du
 Merkatariak eta Ijitoek alde egiten dute
 Zaldizainen eta Ukuiluzainen dantza
 Erizain bustiek Zaldizainekin eta Ukuiluzainekin dantza egiten dute
 Maskaratuak
 Deabruak (Maskaratua) Jendetza harekin dantzarazten du
 Maskaratuen pailazokeria (Ahuntza eta Zerria)
 Maskaratuek eta Mimoek dantza egiten dute
 Jendetza Maskaratuen dantzara batzen da
 Jendetzak dantzan jarraitzen du Antzoki Txikitik datozen oihuez ohartu gabe
 Dantzak hautsi egiten dira. Petruxka Antzoki Txikitik lasterka dabil, Mairua atzetik duela. Dantzariak eutsi nahi dio.
 Mairu haserretuak heldu eta sablearekin kolpekatu du.
 Petruxka erori egin da, burua hautsita
 Jendetza bat sortu da Petrushkaren inguruan
 Hil egiten da, oraindik kexuka.
 Polizia bat Aztiaren bila bidali dute
 Aztia iritsi da
 Petruxkaren gorpua besotan hartu eta astindu egiten du.
 Jendetza sakabanatu egiten da.
 Aztia bakarrik dago eszenatokian. Petruxkaren gorpua Antzoki Txikira eraman du.
 Antzoki Txikiaren gainetik Petruxkaren mamua agertzen da, mehatxatuz.
 Mago izutuak Petruxka txotxongiloa bere eskuetatik erortzen uzten du, eta berehala ateratzen da, begirada izutuak bizkar gainean botaz.
 Gortina

Beste bertsio batzuk 
1911ko estreinaldirako entseguetan, Stravinskik eta beste pianista batzuek, Nikolai Txerepnin konpositore errusiarrak barne, partituraren lau eskutarako piano-bertsio bat erabili zuten. Moldaketa hau ez da inoiz argitaratua izan, nahiz eta Paul Jacobs-ek eta Ursula Oppens-ek, besteak beste, zuzeneko kontzertuetan interpretatu izan duten.

1921ean, Stravinskik piano-moldaketa birtuoso eta ospetsu bat egin zuen Arthur Rubinsteinentzat, Trois mouvements de Petrouchka izenarekin. Konpositoreak onartu zuen bera ez zela jotzeko gai.

1946an, balletaren plantila murriztu zuen, neurri batean partitura originala autore-eskubideek estaltzen ez zutelako. Eszena bakoitza lotzen duten tinbal eta kaxa nota azkar eta jarraituak, 1911n aukerakoak zirenak, nahitaezkoak dira 1947an argitaratu zen bertsio honetan. Dantzariaren melodia tronpeta bati esleitu zitzaion, korneta baten ordez, eta 1946ko bertsioak hautazko  bat (fortississimo) eskaintzen du pianoaren amaierarako. Stravinskik ere zenbait modulazio metriko konplexu kendu zituen lehen koadro edo eszenatik.

Stravinskik musika honen kontzertu emanaldietarako suite bat ere sortu zuen, balletaren bertsio ia osoa barne duena, azken hiru atalak izan ezik.
Igor Stravinskiren konposizioak
Balletak

Errusiar Balletakek ekoitzitako lanak