Lola Gaos

Dolores Gaos González-Pola, Lola Gaos (Valentzia, 1921eko abenduaren 2a – Madril, 1993ko uztailaren 4a), aktorea eta ekintzailea  izan zen. Espainiako zinemako bigarren mailako aktore garrantzitsutzat hartua, eta bereziki ezaguna izan zen Jaime de Armiñánen Mi querida señorita filmean Chus lanagatik (1972) eta José Luis Borauren Furtivos filmean Martina (1975) lanagatik. Film horiek funtsezkoak izan ziren frankismotik demokraziara igarotzeko.  

Emakume ekintzaile antifrankista, independentea, errebindikatzailea eta feminista izan zen. Ez zuen inongo alderdi politikotan militatu, nahiz eta zenbait alderdi ezkertiarrekin lankidetzan aritu zen. 1976an Emakumeen Elkarte Demokratikoaren sustatzaileetako bat izan zen.

Biografia

Familia ingurunea 
Valentzian jaio zen, klase ertaineko familia kultu batean, ezkertiar eta errepublikanoan, artista eta intelektualen saga batean. Aita José Gaos y Berea, Coruñakoa, eta ama Josefa González-Pola y Menéndez, Gijóngo asturiarra, hamalau seme-alaba izan zituzten, eta horietatik bederatzi bizirik atera ziren.

Aita, Hipoteka Zuzenbidea bereziki ezagutzen zuen legelaria, gizon kultua, librepentsalaria eta ezkertiarra zen, eta kulturarekiko, musikarekiko eta askatasunarekiko grina transmititu zien seme-alabei, balio errepublikarren konpromisoaz gain. Erreferente izan zen Valentzian Bigarren Errepublikan.

Bere neba zaharrenak, José Gaosek, Logikako katedradunak, Ortega y Gasseten katedra hartu zuen, eta haren jarraitzaile nabarmenenetako bat izan zen, Gerra Zibilaren amaieran Mexikora erbesteratu baino lehen, non pentsamendu-eskola oso bat sortu baitzuen herrialde hartako unibertsitateetan. Beste neba bat, Vicente, poeta eta irakasle ezaguna izan zen, bere neba Alejandro bezala, Filosofiako katedraduna eta poeta, gazte samar hil zena. Ángel eta Ignacio idazle izateaz gain, aktore zen lehena eta itzultzailea bigarrena. Aita 1939an hil zen, Gerra Zibilaren amaieran frantziar kontzentrazio-eremu batean, eta familiak Mexikora erbesteratzea erabaki zuen.

Aktore gisa egindako ibilbidea 
Lolak hasieran medikuntza ikastea zuten helburu, baina Gerra Zibilak bere itxaropenak zapuztu egin zituen, 1939an Espainiako Gerra Zibila amaitzean familiarekin Mexikora erbesteratu behar izan zuenean eta bere karrera interpretaziora bideratu zuenean. Han antzerkian hasi zen lanean.

Interpretatu zituen pertsonaiak bere fisikoari zegozkionak izan ziren, ahots goroskorrarekin ohikoa zen paper urratuetan aurkitzea, herrixkako, sorgin edo  pertsonaia ilun, dramatiko edo bitxiei bizia emanez. Espainiako zinemako bigarren mailako aktore garrantzitsutzat hartu izan da.

Antzerkia 
1945ean Espainiara itzuli zenean, Lola Gaos hutsetik hasi zen, egoera gogorrean. Antzerkian hasi zen lanean, eta harremanetan jarri zen Mercedes Prendes, Mary Carrillo eta Guillermo Marín aktoreen antzerki-konpainietakoekin. Bere sorkuntzen artean, aipatzekoak dira Espektros eta García Lorcaren La casa de Bernarda Alba (1950), Carlos Muñízen  Las viejas difíciles (1966), August Strindbergen eta Woyzecken El pelícano (1968) eta 1980an De San Pascual a San Gil, Domingo Mirasena.

Telebista 
Telebistaren agerpenak Espainiako ingurunearen lehen uneetan nabari dira, eta 1957an, TVEk urtebete besterik ez zuenean, Arturo Ruiz Castilloren Los Tele-Rodríguez seriearen protagonista izan zen. Gero, Televisión españolako espazio eta telesail enblematikoetan parte hartu zuen, hala nola; Historia de la frivolidad, Historias para no dormir, Estudio 1, Teatro de siempre, Novela, El Irreal Madril (1969), Tres eran tres (1972-1973) edo Lorca, poeta baten heriotza (1987), Chicho Ibáñez Serrador-ekin lanean Valerio Lazarov edo Jaime de Armiñan.  RTVErentzat egindako lan guztiaren artean, Euripidesen Medea obran egindako interpretazioa nabarmentzen da. Obra hori Teatro de siempre programan eman zen, 1966ko abenduan, Agustín Gonzálezek eta María Luisa Pontek lagunduta.

Zinema 
Lola Gaosek berrogeita hamar filme baino gehiagotan lan egin zuen. Lehena 1949an filmatu zuen. Sotoa, Jaime de Mayorak zuzendua, Camilo José Cela idazleak idatzitako gidoiarekin. Hurrengo urteetan, eta bereziki hirurogeiko hamarkadatik aurrera, Espainiako zinemaren historiako film garrantzitsuetako aktore bihurtu zen, Luis Buñuelen (Tristana, Viridiana), Luis García Berlangaren (El verdugo), José María Forquéren (Atrito a las tres), Antonio de Armiñánen (Antonio de Armiñida) agindupean. EdotaJosé Luis Borauren Furtivos (1975) Ovidi Montllorrekin batera protagonista izan zena. Manuel Gutiérrez Aragónen Sonámbulos (1978) eta  Angelino Fonsen Marianela (1972) lanetan ere parte hartu zuen.

Azken urteak 
1983an, Francisco Umbralek El País egunkarian gutun bat argitaratu zuen, Lola Gaosek idatzia, zailtasun ekonomikoak eta nekeak azalduz.Bi hilabete inguru eman ditut ospitalean, lanerako ezindurik utzi nauen gaixotasun batekin. Nire senarragandik, bananduta nagoenetik, hilean 40.000 pezeta kobratzen ditut, eta horietatik bizi behar dugu nire alaba Inesek eta biok. Inés kazetaritzan lizentziaduna langabezian dago. Esan dizudan pentsioa 10.000 pezetan geratzeko arriskua dago. Jateko lan egitea beste aukerarik ez dut".
Lola Gaos1988an egin zuen azken filma, Gran Sol marinelen istorioa, Ferran Llagosterak zuzendua. Laringeko operazio batek ia ahotsik gabe eta gaixorik utzi zuen. Madrilen hil zen, 1943an bizi zen hirian, hesteetako minbizitik, 1993ko uztailaren 4an, eta 71 urtera iritsi zen, zenbait urteren ondoren, ostrazismora kondenatuta eta zigor ekonomikoak ezarrita. Madrilgo La Almudena hilerrian lurperatu zuten.

Bizitza pertsonala 
Gonzalo Castelló Gómez-Trevijano abokatuarekin ezkondu zen 1945ean (ezkontzari alaba bat, Luz, ekarri zion), eta harekin alaba bat izan zuen, Ines (2003an hil zen). Harengandik banandu zen, 1982an, garai hartako prentsa arrosan zalapartaren bat tarteko.

Aktibismoa 
Ekintzaile komunista eta feminista Gaosek ez zuen inongo alderditan militatu, baina bere konpromisoagatik nabarmendu zen: askatasunen defendatzailea, emakumeen eskubideak eta erregimen frankistaren aurkako borrokari gisa.  1976an, Francisca Sauquillorekin batera, Emakumeen Elkarte Demokratikoaren sustatzaileetako bat izan zen. Hainbat batzarretan parte hartu zuen bere lankideekin batera, eta hitzaldiak eta mitinak ere eman zituen. 

Rafael Calero Palma idazle eta poetak, 2019ko uztailean, Lola Gaosen semblanza batean, Diego Galánek Televisión Españolarentzat Queridos cómicos telesailean hil baino lehentxeago egindako elkarrizketa ekarri zuen gogora. Bere etxean egina zegoen eta atzean Ernesto Ché Guevararen argazkia zuen. Aktore-lanbideari buruz azaldu zuen:Aktoreari ez zaio langile-kategoria ematen, ez dakit zergatik, (...) Lan egitera noa, eta soldata handiagoa edo txikiagoa izango dut, baina telebista konpontzen didan jaunak bezala. Orduan, zergatik deitzen digute artistak eta zergatik ukatzen digute langile-kategoria?

Sariak eta omenaldiak 

 Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak.

 Zilarrezko fotogramak.

 Malagako Egile Zinemaren Nazioarteko XVII. Astea (1989), Lola Gaosi eskainia, Viridiana, Sonámbulos eta Tristana proiektatuz.

Hil ondoko aitorpenak 

 Lola Gaos izena duten kaleak daude Valentzian, Collado Villalban eta Roquetas del Mar-en.

Filmografia 
 
 Gran sol (1988)
 El lago de las vírgenes (1987)
 La noche de la ira (1986)
 Hierro dulce  (1985) 
 Caso cerrado (1985)
 El balcón abierto (1984) 
 Latidos de pánico (1983)
 Trágala, perro (1981) 
 ¡Tú estás loco, Briones! (1981) 
 Sonámbulos (1978)
 La isla de las cabezas (1978) 
 Dios bendiga cada rincón de esta casa (1977) 
 Caperucita y roja (1976)
 De profesión: polígamo (1975)
 El poder del deseo (1975)
 Furtivos (1975)
 Sex o no sex (1974)
 Ceremonia sangrienta (1973)
 La guerrilla (1972)
 Marianela (1972)
 Sumario sangriento de la pequeña Estefanía (1972)

 Pancho Villa (1972)  
 Mi querida señorita (1971)
 Préstame quince días (1971)
 Pierna creciente, falda menguante (1970)
 Tristana (1969)
 Los chicos con las chicas (1967)
 A la memoria del autor (1966) 
 Tres perros locos, locos, locos (1966)
 El precio de un hombre (1966)
 La busca (1966)
 Madame Arthur (1966) 
 El arte de vivir (1965)
 Residencia para espías (1965)
 El sonido de la muerte (1965)
 Anabel (1964)
 La tía Tula (1964)
 Los dinamiteros (1964)
 Confidencias de un marido (1963)
 El diablo también llora (1963)
 El verdugo (1963)
 
 Millonario por un día o El turista (1963)
 Se vive una vez (1963)
 Benigno, hermano mío (1963) 
 A este lado del muro (1963) 
 Las cuatro verdades (1962)
 Atraco a las tres (1962)
 Rogelia (1962)
 Alma aragonesa (1961)
 Viridiana (1961) 
 Tres de la Cruz Roja (1961)
 Los pedigüeños (1961)
 Prohibido enamorarse (1961)
 Salto mortal (1961)
 Un ángel tuvo la culpa (1959)
 Molokai, la isla maldita (1959)
 Un marido de ida y vuelta (1957)
 El candelabr (1956)
 Esa pareja feliz (1951)
 El sótan (1949)

 Ibilbidea telebistan Lorca, muerte de un poeta (1987)Los libros
04/06/1974 El mundo como es Ficciones
29/07/1974 La saga de Maruxa Canido 
29/12/1973 Las hijas de las desdichas 
10/08/1973 Los papeles de Aspern 
03/08/1972 Habitación número 9 
09/03/1972 El marido celoso Tres eran tres
1972/73 13 episodios como FuencislaDel dicho al hecho 
04/03/1971 El huésped y la pesca, a los tres días apesta Las tentaciones
30/11/1970 El triunfo de Artemisa Al filo de imposible (serie de televisión)|Al filo de lo imposible 
 06/06/1970 Las limosnasHora once 
17/07/1971 La historia de Sauce Pálido 
18/12/1969 La enemiga 
12/12/1970 La casa del juez La risa española
18/07/1969 Que solo me dejas Pequeño estudio
 20/10/1972 Sin decir oste ni moste 
07/01/1970 Deja tu esperanza en el balcón 
02/04/1969 El amigo de Lázaro Teatro breve 
04/12/1967 Saludos a Berta Historias de la frivolidad 1967 Telecomedia de humor 
12/08/1967 Cuando se encuentra de nuevo al marido Teatro de siempre 
13/02/1969 Andrómaca 
15/02/1968 La danza de la muerte 
19/06/1967 La Celestin 
05/12/1966 'Mede 
05/11/1970 Los cuervos 

'Historias para no dormi 
1968 La casa 
1968 La pesadillaLa noche al hablar 
10/01/1964 En la boca del león Estudio  
01/07/1969 'El teatrito de Don Ramón 
15/04/1969 Dulcinea 
09/08/1967 El sillón vacío Primera fila (programa de televisión)|Primera fila
22/02/1965 Las brujas de Salem 
Confidencias
14/11/1964 Una puerta para dos 
07/11/1964 Angelitos al cielo Novela (TVE) 03/01/1972 Colomba 
13/12/1971 El pesimista corregido 
19/04/1971 Los miserables 
07/09/1970 Crimen y castigo 
03/02/1969 El abuelo tiene 30 años 
15/04/1968 Los caminos del Señor 
24/07/1967 Cincuenta mil pesetas 
24/01/1966 Siempre en capilla 
03/08/1964 El fantasma de Canterville 
20/12/1964 Canción de cuna (obra de teatro)|Canción de cuna' Teatro de familia 
14/07/1964 Cubierto, 15 pesetas Fernández, punto y coma 
08/03/1964 
'Tengo un libro en las manos 
03/03/1964 Pena de muerte 
Mañana puede ser verda 
06/11/1964 Los Tele-Rodrígue''''' (1957-1958)

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Valentziarrak
Espainiako feministak
Emakume aktoreak
Telebista aktoreak
Zinema aktoreak
Antzerkigileak
Madrilen hildakoak
Minbiziak hildakoak
Lola Gaos