Asteko egunen izenak

Asteko egunen izenak modu desberdinetan sortu izan dira kultura eta hizkuntza desberdinetan. Hizkuntza askotan, asteko zazpi egunei emandako izenak astronomia helenistikoko planeta klasikoen izenetatik eratortzen dira; planeta horiek, era berean, orduko jainkoak ere izendatzeko erabili ziren, Antzinaro Berantiarrean Erromatar Inperioak sartutako sistema izan zen hori. Beste hizkuntza batzuetan, asteko egunen izenak eskualdeko kulturako jainkoenak izaten dira. Kultura batzuetan astea igandean hasten da, beste batzuetan astelehenean. Zazpi eguneko astea kristautasunaren hasieran hartu zen, hebrear egutegitik abiatuta, eta erlijio berria hedatu ahala, erromatar ziklo nundinala pixkanaka ordezkatu zuen. Igandean, asteko lehen egun gisa geratu zen, Jaunaren Eguna zela jota, eta larunbat judutarrean, berriz, zazpigarrenean. Constantino enperadoreak zazpi eguneko astea hartu zuen 321. urtean ofizialki erabiltzeko, eta Eguzkiaren Eguna () legezko festa bihurtu zuen. ISO 8601 nazioarteko arauan, baina, astelehena da asteko lehen eguna, Euskal Herriko egutegietan ere bai.

Euskarazko sistema 
Euskarazko sistema oso bitxia da, ez dauka erlazio handirik bere inguruko hizkuntzenarekin. Batetik aspaldiko hiru eguneko astearen hondarrak sumatzen direlako (astelehena, astearte eta asteazkena), eta bestetik tradizio greko-erromanikoan ez bezala planetaren izenak erabiltzen ez direlako (bakar batzuk bai baina: martitzena, zapatua, ilen).

Izen hauetan zenbait misterio etimologiko daudela azpimarratu dute euskalariek historikoki, forma batzuk erraz azaldu direlarik, eta beste batzuk misteriotsuagoak izanik. Euskalkietan, gainera, hainbat aldakuntza eta hainbat sistema aurkitu daiezke.

Astelehen-astearte-asteazken hurrenkera hiru eguneko multzo edo aste sui generis baten hondarra dela argi dago. 

Mendebaldeko eguasten, eguen eta egubakoitz ere elkarrekin lotuta daude: egun forma argi dago hauetan, baina atzizki forma osagarria eztabaidagai izan daiteke. -asten/-azken lotura ikus daiteke eguastenean (asteazkenaren pareko). Egubakoitzari dagokionez, -bakoitz uler daiteke bakar/soil zentzuan nolabait, eta barauarekin lotuta egotea hori. Kuriosoa da egubakoitz-ostiralaren aldaera bat, ebiakoitz, ipar-ekialdean zubereraren eremuan lekukotza gisa azaldu izana, baina esanahia larunbatera aldatuta.

Ortzegun, ostegunaren izenaren forma jatorrizkoena edo zaharrena, interpretatu da Ortzi kontzeptuarekin lotuta, eta baita bortz-egun, edo bostgarren egun gisa, kasu honetan portugeseko moduarekin bat eginez, non igandetik hasitako zenbaketa batekin izendatzen diren egunak (asteburura arte bederen): Segunda-feira (astelehena), Terça-feira (asteartea), Quarta-feira (asteazkena), Quinta-feira (ostegun, ortzegun edo bortz-egun gure parekidea), Sexta-feira (ostirala), Sábado, eta Domingo. 

Ortzegun eta Eguen formak, halaber, jainko izenekin ere lotuak izan zitezkeela ere ez zuen baztertu Koldo Mitxelenak, Thursday ingeles-germanikoa Thor jainkoaren eguna den bezala, Ortz eta Egu jainko izen hipotetikoei lotua izatea euskataz (egu-egun --> Eguen).

Ostegun-Ostiral eta beren forma zaharragoak, ortzegun-ortzirale, nolabait lotuak daudela ere argi dago, baina ostiralaren forma ostegunarena baino ilunagoa da. Forma zaharrena Ortzirale izanik, proposatu izan da ortz(egun) iragale moduko jatorri bat, ostegunaren ondoko eguna adierazteko edo. Beste interpretazio batzuk dira "Ortzadarraren egun" edo stella+egun, stella edo latinezko izarra artizarra izendatzeko modua izanik, eta lotura eginez Dies Veneris (Venusen eguna) formarekin.

Planeten araberako astegun-izenak

Tradizio grekoerromatarra 

I. eta III. mendeen artean, Erromatar Inperioak zortzi eguneko mondinoko ziklo erromatarraren ordez zazpi eguneko astea jarri zuen pixkanaka.
Sistema berri horren lehen proba Ponpeiako grafitoa da, 60. urteko otsailaren 6koa (ante diem viii idus februarias), dies solis gisa ("eguzkiaren eguna, igandea").
Beste lekuko goiztiar bat Plutarko-k 100. urtearen inguruan idatzitako tratatu galdu baten erreferentzia da. Itun horrek galdera hau egin zuen: "Zergatik izendatzen dira astegunak planetekin benetakoa ez den ordena batean?". (Tratatua galdu egiten zen, baina galderaren erantzuna ezaguna da: planeten orduak ikusi).

Ptolomeoren planeta-esferen sistemak dio zeruko gorputzen ordena, urrunenetik Lurretik hurbilen dagoenera, hau dela: Saturno, Jupiter, Marte, Eguzkia, Artizarra, Merkurio, Ilargia, Planetak ordenatuta daude mugimendu mantsoena duenetik mugimendu bizkorren duenera gaueko zeruan agertzen direnaren arabera.

Astegunak astrologia helenistikoaren araberako planeten arabera izendatu zituzten, ordena honetan: Eguzkia, Ilargia, Marte (Ares), Merkurio (Hermes), Jupiter (Zeus), Artizarra (Afrodita) eta Saturno (Cronos).

Zazpi eguneko astea Antzinaro Berantiarrean zabaldu zen Erromatar Inperio osoan.
IV. menderako, asko erabiltzen zen Inperio osoan, eta Indiara eta Txinara ere iritsi zen.

Izen grekoak eta latindarrak honako hauek dira:

Hizkuntza erromantzeak 
Portuges modernoak eta Mirandesak izan ezik, hizkuntza erromantzeek izen latinoak gorde zituzten, igandearen eta larunbataren izenak izan ezik. Horien ordez, iganderako [dies] Dominicus,  jarri zuten. "jaunaren eguna", eta larunbataren izena hebreerazko Sabbath izenetik hartu zuten. Mirandesek eta portuges modernoak asteko egun zenbakituak erabiltzen dituzte (ikus behean), baina asteburuan mantentzen dituzte larunbata eta demingo/igandea.

Hizkuntza zeltak 
Irlandera zaharrak latinaren izenak hartu zituen, baina jatorri nordikoko termino bereiziak sartu zituen asteazken, ostegun eta ostiralerako, eta gero elizan barau-praktikei buruzko terminoekin ordeztu zituen.

Erromantze-sistematik hartutako egokitzapenak 
Albanierak astearte, asteazken eta larunbateko termino latinoak hartu zituen, eta igande eta astelehenerako itzulpenak egin zituen, eta jatorrizko terminoak ostegun eta ostiralerako gorde zituen. Beste hizkuntza batzuek izen latinoak hartu zituzten  (Romance), kolonialismoaren garaikoak. 

Sábato izan ezik, esperanto-izenak frantsesezkoak dira:  dimanche, lundi, mardi, mercredi, jeudi, vendredi.

Tradizio germaniarra 
Germaniar herriek erromatarrek sartutako sistema egokitu zuten, jainko germanikoen ordez erromatarrak erabiliz (larunbata izan ezik),  deritzon prozesu batean.
Sistema horren sarrera-data ez da zehazki ezagutzen, baina 200. urtea baino geroago gertatu behar izan zen, VI. mendetik VII. mendera bitartean, kristautasuna sartu baino lehen, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren  azken fasean edo kolapsoa izan eta urte gutxira. Aldi hori germaniar etapa komunaren ondorengoa da, baina aitzingermaniko bereizi gabearen fasean oraindik.Iparraldeko germaniar hizkuntzetako   astegunen izenak ez ziren zuzenean latinetik hartu,  mendebaldeko hizkuntza germaniarren izenetatik hartu ziren.

Germaniar sistematik hartutako egokitzapenak

Indiako tradizioa 
Astrologia hinduak vāsara terminoa erabiltzen du astegunen izena eta planeten arteko  erlazioa deskribatzeko, eta asteko egunei deitzen zaie āditya-, soma-, maṅgala-, budha-, guru-, śukra-, and śani-vāsara. Venus-en izena śukrá da (Bhṛgu-ren semetzat hartzen da); guru hemen Bhaspati-ren titulua da, eta, beraz, Jupiterren titulua; budha "Merkurio" Soma-ren semetzat hartzen da. Ilargia-rena hain zuzen. Greziako astrologiaren ezagutza K.a. II. mende ingurutik zegoen, baina vāsara-ren erreferentziak geroago azaldu ziren, Gupta aldian (Yājñavalkya Smṛti, III. mendetik V. menderaino),  garai berean, gutxi gorabehera, sartu zen sistema hau Erromatar Inperioan .

Asiako hego-ekialdeko hizkuntzak 
Asiako hego-ekialdeko tradizioak ere Indiako astegun-izenak   erabiltzen ditu. Honela deitzen zaie asteko egunei: āditya-, soma-, maṅgala-, budha-, guru-, śukra-, and śani-vāra. .Venus-en izena śukrá da (Bhṛgu-ren semetzat hartzen da); guru hemen Bhaspati-ren titulua da, eta, beraz, Jupiterren titulua; budha "Merkurio" Soma-ren semetzat hartzen da. Ilargia-rena hain zuzen.

Ipar Asiako hizkuntzak

Ekialdeko Asiako tradizioa 
Ekialdeko Asiako izenen sistema, asteko egunetan, sistema latindarraren oso antzekoa da, eta "Zazpi Luminariak"  (七曜 qī yào) direlakoen arabera antolatzen da, hau da, Eguzkia, Ilargia eta begi hutsez ikusten diren bost planetak.

Dirudienez, txinatarrek sistema helenistikoaren zazpi eguneko astea hartu zuten IV. mendean edo, nahiz eta zergatik ez dagoen guztiz argi. 

Sistema planetarioaren transliterazio txinatarra laster eraman zuen Japoniara Kobo Daishi monje japoniarrak. Egunkariek zazpi eguneko sistema erakusten dute Heian aldian Japonian, 1007. urtean edo Japonian. Zazpi eguneko sistema erabiltzen jarraitu zen (helburu astrologikoekin), Meiji garaian mendebaldeko  egutegi-oinarria guztiz  onartu zen arte. Txinan, 1911tik Txinako Errepublika sortu zenetik, astelehenetik larunbatera, lzenbakiekin izendatzen dira.

Astegun zenbakituak

Astelehenetik aurrera zenbakitutako egunak 
ISOk astelehena preskribitzen du astearen lehen egun gisa, software-datetarako formatuetarako ISO-8601ekin.

Eslaviarhizkuntzek , hizkuntza baltikoek eta uraldar hizkuntzek (finlandiera eta hein batean estoniera eta Võro izan ezik) sistema zenbakitua hartu zuten, astelehena  "lehen eguna" gisa hartuta. Konbentzio hori Europako misiolariek kristautasunera bihurtu zituzten Austronesiako zenbait hizkuntzatan ere aurkitzen da.

Eslaviar hizkuntzetan, izen batzuk zenbakizkoak dira igandetik aurrera: Knparatu errusierazko vtornik (вторник) "astartea" eta vtoroj (второй) "bigarrena", chetverg (четверг) "osteguna" eta chetvjortyj (четвёртый) "laugarrena", pyatnitsa (пятница) "Friday" eta  pyatyj (пятый) "bosgarrrena".

Zenbakitzea eta astronomia biak batera 
Istro-romaniera euskalkian, lur (astelehena) eta virer (ostirala) latinezko konbentzioari jarraitzen diote, eta utorek (asteartea), sredu (asteazkena) eta cic etrtok (osteguna), berriz, eslava konbentzioari jarraitzen diote.

Hasierako atalean azaldu den bezala euskarazko euskalkietan hainbat sistema misto daude.

Judu-espainieran (Ladino), batez ere espainieraren Erdi Aroko bertsio batean oinarritzen da, eta bost egunetan, astelehenetik ostiralera, hurbiletik jarraitzen dituzte espainieraren izenak. Igandean, izen arabiarra erabiltzen du, zenbakikuntzan oinarritzen dena; izan ere, juduen hizkuntza batentzat ez zen posible "Jaunaren egun-ean" oinarritutako izen bat egokitzea iganderako. Gaztelaniaz bezala, larunbataren izena Sabbath-ean oinarritzen da. Hala ere, judutar hizkuntza gisa —eta larunbata komunitate juduaren benetako atseden-eguna izanik—, Ladinoak hebraierazko Shabat egokitu zuen zuzenean.

Bishnupriya Manipuri eta Manipurera hizkuntzen astegunak Sanamahi sormenaren mitotik sortzen dira.

Ikus, gainera 

 Bahá'í egutegia (Lanegunak atala)
 Aste

Erreferentziak

Irakurketa gehigarria 

 
 
 Neugebauer, Otto (1979). Astronomía etíope e informática, Österreichische Akademie der Wissenschaften, philosophisch-historische klasse, sitzungsberichte, 347 (Viena)

Izenak
Astrologiaren historia
Asteko egunak
Testuan txinera tradizionala duten artikuluak
Testuan txinera sinplifikatua duten artikuluak
Testuan txinera duten artikuluak
Lexikoa

Kanpo estekak