Zenbait Arma Konbentzionalei buruzko Hitzarmena

1980ko urriaren 10ean Genevan sinatu eta 1983ko abenduan indarrean jarri zen Nazio Batuen  Zenbait Arma Konbentzionalei buruzko Hitzarmenak –ZAK edo ZAKH modura laburtua– kaltegarriegi jotzen diren edo ondorio bereizigabeak dituzten zenbait arma konbentzionalen erabilera debekatu edo mugatzeko helburua du. Hitzarmenaren izenburua osoa, bestalde, Kaltegarriegitzat Jo Daitezkeen edo Bereizigabeko Ondorioak Izan Dezaketen Zenbait Arma Konbentzional Erabiltzeari buruzko Debeku edo Murrizketari buruzko Hitzarmena da. Konbentzioak, besteak beste, lur-minak, tranpak, su-gailuak, laser-arma itsutzaileak eta gerra-hondar lehergarrien garbiketa biltzen ditu.

Hitzarmen-helburuak 
Hitzarmenaren eta bere Protokoloen helburua zibilak gatazka armatuetan erabiltzen diren armen lesioetatik babesteko arau berriak ematea eta, halaber, borrokalariak alferrikako sufrimenduetatik babesteko. Hitzarmeneko alderdiek, gainera, lege- eta bestelako neurriak hartu behar dituzte hitzarmena betetzen dela ziurtatzeko.

ZAKH, Arma Kimikoen Konbentzioarekin batera (AKK) arma zehatzei buruzko protokoloetarako aterki gisa balio du, egun. Hitzarmena eta bere eranskinak diren Protokoloak gatazka armatu mota guztietan aplikatzen dira, nazioarteko zein nazionalak; aitzitik, egoera ez zen horrela izan hitzarmena lehen aldiz onartu zenean, aplikazio-esparrua 1996an eta 2001ean zabaldu baitzen, urte horietan eginiko kongresuen ondorioz. Xedapen batzuk ere, gainera, borrokak amaitu ondoren ere aplikatzen dira; hala nola, lur-minen eta beste gerra-aztarna batzuen arriskuak minimizatzeko dauden II eta V protokoloetako arauak.

ZAKHk, halere, ez du egiaztapen- zein betearazpen-mekanismorik, bai eta ez du ere prozesu formalik zehazten betetze-kezkak konpontzeko. Edozein kasutan, Estatu-alderdi batek konbentzioarekin edo protokoloren batekin duen konpromisoa bertan behera dezake; halere, legez loturik jarraituko du itunaren gordailuzainari, NBEko Idazkari Nagusiari, bere betebeharretatik libre izateko asmoa jakinarazi eta urtebetera arte.

Hitzarmena eta Protokolo Gehigarriak 
ZAKH 1980ko urriaren 10ean, Genevan, sinatu eta 1983ko abenduaren 2an indarrean sartu zen, hitzarmenarekin batera adostutako "Protokolo Gehigarrien" multzo batekin. 2020ko urriaren amaierarako, 125 estatu-alderdi ziren konbentzioaren parte; halere, herrialde horietako batzuek bost protokoloetako batzuk baino ez dituzte onartu –hala ere, bi protokolo dira Estaturen bat alderditzat hartu beharreko gutxienekoak–.

Hitzarmenak bost protokolo ditu, egun:

 I. Protokoloa. Zati antzemanezinak dituzten armak mugatzen ditu;
 II. Protokoloa. Lur-minak eta tranpak murrizten ditu;
 III. Protokoloa. Su-armak mugatzen ditu;
 IV. Protokoloa. Laser-arma itsutzaileak mugatzen ditu –1995eko urriaren 13an, Vienan, onartua–;
 V. Protokoloa. Gerra-hondakin lehergarriak garbitzeko betebeharrak eta praktika onak ezartzen ditu –2003ko azaroaren 28an, Genevan, onartua–. 

Esan bezala, II. Protokoloa 1996an aldatu zen –bere aplikazio-eremua zabaltzeko lanean–; hala, bere aplikazio-eremu zabaldua 1998ko abenduaren 3an da indarrean. Zuzenketa horren ondorioz, hainbat aldaketa eman ziren II. protokoloan: mina-erabileraren murrizketak barne-gatazketara hedatu zituen, urrutitik entregatutako minen fidagarritasun-estandarrak ezarri ziren, eta pertsonen aurkako lur-minetan –APL deritzenak– detekta ezin daitezkeen zatiak erabiltzea debekatu zuen. Bestalde, lur-minen erabateko debekua adostu ez izanak Ottawako Ituna ekarri zuen.

Bestelako proposamenak 
2017rako, ZAKk ez du adostasunik lortu alderdiek beren konpromisoak betetzen laguntzen duten betetze-mekanismo bat ezartzeko negoziazioak irekitzeko, bai eta tamaina-handiko bala-kalibreak –5.56 edo txikiagoak– debekatzeko nagoziazioak irekitzeko ere. 

Txina eta Errusiak, bestalde, ibilgailuen aurkako lur-minen murrizketen aurka agertu dira; esate baterako, lur-mina horiek autodesaktibatzeko eskakizunaren aurka. 

2010eko hamarkadan ZAKk elkarrizketak ireki zituen arma autonomo hilgarriak murrizteko. 2021erako, halere, potentzia nagusi gehienek AAHen nazioarteko debekuaren posizionatzen dira.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Konbentzioa – Nazio Batuen Nazioarteko Zuzenbideko Ikus-entzunezko Liburutegia
 Fitxa – Armak Kontrolatzeko Elkartea
 Ituneko Estatu-alderdiak – Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea

Venezuelako itunak
Ameriketako Estatu Batuetako itunak
Erresuma Batuko itunak
Suitzako itunak
Suediako itunak
Espainiako itunak
Esloveniako itunak
Eslovakiako itunak
Serbia eta Montenegroko itunak
Errumaniako itunak
Ipar Mazedoniako itunak
Portugalgo itunak
Norvegiako itunak
Herbehereetako itunak
Marokoko itunak
Montenegroko itunak
Monakoko itunak
Moldaviako itunak
Mexikoko itunak
Maltako itunak
Luxenburgoko itunak
Lituaniako itunak
Liechtensteingo itunak
Letoniako itunak
Japoniako itunak
Italiako itunak
Irlandako itunak
Islandiako itunak
Greziako itunak
Alemaniako itunak
Georgiako itunak
Frantziako itunak
Finlandiako itunak
Estoniako itunak
Danimarkako itunak
Txekiar Errepublikako itunak
Zipreko itunak
Kroaziako itunak
Txinako Herri Errepublikako itunak
Bosnia eta Herzegovinako itunak
Belgikako itunak
Austriako itunak
Australiako itunak
Albaniako itunak
Argentinako itunak
Bulgariako Herri Errepublikako itunak
Gabongo itunak
Kolonbiako itunak
Liberiako itunak
Senegalgo itunak
Uruguaiko itunak
Palestinako Estatuko itunak
Hungariako Herri Errepublikako itunak
Brasilgo itunak
Sobietar Batasuneko itunak