Tonya Harding

Tonya Maxene Price (jaiotzez Harding; Portland, Oregon, 1970eko azaroaren 12a) estatubatuar figura patinatzailea eta boxeolari da. Jatorriz Portlandekoa, Oregonekoa da, eta bere amak hazi zuen batez ere. Lau urte zituela izotz gaineko irristaketan eman zuen izena eta bizitza goiztiarreko zati handi bat entrenamenduan pasatu zuen, bigarren mailako eskola utziz eta kirolari denbora gehiago emanez. Estatu Batuetako Patinatze Lehiaketan errenkadak igo ondoren 1986-1989 bitartean, Harding-ek 1989ko Skate America Lehiaketa irabazi zuen. 1991ko eta 1994ko txapeldun estatubatuarra izan zen 1994ko titulua kendu baino lehen, eta 1991ko zilarrezko munduko domina irabazi zuen. 1991an, Axel hirukoitza lortu zuen lehenbiziko amerikar emakumea izan zen, eta historian egin zuen bigarren emakumea (Midori Itoren atzetik). Harding Olimpiadetan bitan irabazlea da eta bi aldiz Skate Amerika Lehiaketan.

1994ko urtarrilean, eztabaida piztu zen Harding-ekin, Jeff Gillooly senar ohiak Nancy Kerrigan patinatzailea eraso zuenean. Gero, bi emakumeak lehiatu ziren 1994ko Neguko Joko Olinpikoetan, non Kerriganek zilarrezko domina irabazi eta Hardingek zortzigarren postuan amaitu zuen. 1994ko martxoaren 16an, Harding-ek negoziazio bat onartu zuen, non konspirazioaren errudun deklaratu baitzen prozesamendua oztopatzeko. Kerrigan-en erasoan parte hartzearen ondorioz, Estatu Batuetako Irristaketa Elkarteak debekatu egin zuen gehiago lehiatzeko 1994ko ekainaren 30ean.

2000ko hamarkadaren hasieran, boxeolari profesional gisa lehiatu zen Harding, eta film, dokumental, eta liburu ugari egin dira bere bizitzari burz. 2014. urtean, bi telebista-dokumental egin ziren Harding-en bizitzari eta bere patinaje-lasterketari buruz (Nancy & Tonya eta The Price of Gold) zein bata bestetik bi hilabeteko diferentziarekin transmititu ziren. Steven Rogersek, Margot Robbie protagonistatzat duen I, Tonya filma idatzi zuen 2017an. 2018an, Dancing with the Stars telesailaren 26. denboraldiko lehiakide izan hirugarren postua lortuz.

Bizitza goiztiarra 
Tonya Maxene Harding 1970eko azaroaren 12an jaio zen, Portland-en (Oregon), LaVona Golden (b. 1940) eta Albert Harding (1933–2009). Hiru urterekin hasi zen patinatzen, Diane Rawlinson entrenatzaileareki. Gaztetan, Hardingek ere ehizatu eta mekanika bere kabuz ikasi zuen aitaren laguntzaz. Lan bakoitiak egin zituen, besteak beste, apartamentuen kudeaketa, kamioi bat gidatzea eta ehizta eta arrantza lantzeko denda batean, baina askotan langabeturik zegoen, osasun txarra zela eta. LaVonak familia laguntzeko borrokatu zen zerbitzari gisa lan egiten zuen bitartean, eta alabari irristaketa-jantziak eskuz josi zizkion, ezin baitzituzten erosi. Harding-en gurasoak dibortziatu egin ziren 1987an, 16 urte zituela. Geroago, Milwaukie Bigarren Hezkuntzako Eskola utzi zuen bigarren urtean, patinatzen jarraitzeko, eta Hezkuntza Garapen Orokorreko Ziurtagiria (GED) lortu zuen 1988an.

Hardingek esan zuen amak maiz erabili zuela. Zazpi urte zituenerako abusu fisiko eta psikologikoa bere bizitzaren zati erregularra zela adieraziz. Harding izotz-pista batean behin jo zuela onartu zuen LaVonak. 2018ko urtarrilean, Sandra Luckow Harding-en lagun eta zinegileak Hardingen amaren alde hitz egin zuen, I, Tonya filmak LaVonaren izaerari buruzko egia batzuk gehiegi luzatzen zituela sentitzen baitzuen. Luckowek esan zuen ezen, Hardingen amak alabarenganako "erakarpena" izan zitekeen arren, LaVonak Hardingeko patinajeko ikasgaiak finantzatu eta aintzat hartu zituela, eta "gizateria handia" zuela.

Harding-ek 2008an baimendutako biografian, The Tonya Tapes (Lynda D. Prousek Hardingekin grabatutako elkarrizketen bidez idatzia) esan zuen ezagunak bortxatu zutela 1991an eta haren anai-arrebak, Chris Davisonek, behin baino gehiagotan bortxatu zuela haurra zenean. 1986an, Hardingek poliziari deitu zion, Davisonek eraso eta sexualki izutu ondoren, atxilotu egin zuten eta kartzelan denbora labur batez eraman zuten. Hardingek esan zuen bere gurasoak Davisonen portaera ukatzen zutela, eta haren aurka kargu kriminalak ez jartzeko. Davison 1988an hil zuten, ebatzi gabeko kotxe-istripu batean. 1994ko maiatzaren 3an, Rolonda Wattsekin izandako elkarrizketa batean, Harding-ek esan zuen Davison zela bere bizitza lotsagabean barkamenik merezi ez zuen pertsona bakarra eta "gorroto dudan pertsona bakarra".

Izotz irristaketa karrera 

Hardingek figura patinatzaile gisa entrenatu zuen Diane Rawlinson entrenatzailearekin. 1980ko hamarkadaren erdialdean, patinaje lehiaketetan parte hartzen hasi zen eta honetan bere bidea lantzen. 1986ko Estatu Batuetako Lehiaketan seigarren postua lortu zuen, bosgarrena 1987an eta 1988an, eta hirugarrena 1989an. 1989ko otsaileko Txapelketa Nazionalean lehiatu ondoren, Harding Dody Magistman entrenatzailearekin hasi zen. Gero Skate Amerika lehiaketa irabazi zuen 1989ko urrian, eta 1990eko otsaileko Estatu Batuetan lehiakide sendotzat jo zuten. Baina gripea eta asma pairatzen ari zela-eta skate libre pobre bat zuen.

Harding-en aurrerapen-urtea 1991an iritsi zen, Estatu Batuetako Txapelketan, otsailaren 16an, lehiaketan lehenbiziko Axel hirukoitza gauzatu zuenean, jauzia hau egin zuen lehen emakume amerikarra izan zen. Zazpi jauzi hirukoitz lurreratu zituen irristatze programan zehar, Axel hirukoitza barne. 1991ko U.S. Ladies Singles titulua irabazi zuen. Bederatzi epaileetatik zazpik lehen postua eman ziotenean irabazi zuen programa luzea, eta hortaz irabazi zuen lehiaketa osoa. Zortzi 5.9 eta 6,0 bat jaso zituen patinatze teknikarengatik, eta sei 5.9, 5.8 bat eta bi 5.7 konposizio eta estiloagatik. 1991ko martxoko Munduko Txapelketan, nazioarteko ekitaldi batek Axel hirukoitza osatu zuen berriro. Harding-ek Kristi Yamaguchiren atzetik bigarren amaitu zuen, eta Nancy Kerriganen aurretik.

1991ko irailean, Skate America Lehiaketan Harding-ek hiru lehenbizi gehiago erregistratu zituen:

 Programa laburrean Axel hirukoitza osatu duen lehen emakumea
 Lehiaketa bakar batean bi axel hirukoitz arrakastaz exekutatzen dituen lehen emakumea
 Lehenengo aldia Axel hirukoitz bat konbinatuta osatzeko (hatz bikoitzeko begiztarekin)

1991tik aurrera, Harding ez zen inoiz gai izan Axel hirukoitza berriz arrakastaz osatzeko lehian; eta haren emaitza lehiakorrak gainbehera egiten hasi ziren. Berak eta Dody Magistmanek bide desberdinak hartu zituzten 1991ko apirilean, baina ekainean berriz bildu ziren; Harding 1992ko hurrengo denboraldirako Techman-ekin entrenatzen ari zen oraindik. 1992ko urtarrilean hirugarren postua lortu zuen, nahiz eta orkatila okertu entrenatzen, eta 1992ko Neguko Joko Olinpikoetan amaitu zuen laugarrena. Martxoaren 29an, Harding-ek seigarren postua izan zuen 1992ko Munduko Txapelketan, baina postu hobea lortu zuen 1992ko azaroko Skate Canada Nazioarteko ekitaldian, laugarren amaitu baitzen. 1993ko denboraldian, gaizki patinatu zuen Estatu Batuetako Txapelketan, eta ez zuen lortu Munduko Txapelketarako sailkatzea.

1994ko urtarrilean, Harding-ek Estatu Batuetako Txapelketa irabazi zuen, baina gero titulua kendu zioten: USFSA diziplina-taldeak 1994ko ekainean eman zuen botoa titulua uzteko, Nancy Kerrigani egindako erasoa ikertu ondoren. 1994ko otsailean, Hardingi baimena eman zitzaion Estatu Batuetako izotz-patinajeko talde olinpikoko kide izaten jarraitzeko, nahiz eta legezko eztabaida labur bat izan. In Lillehammer-en, saio luzean patinaren lokarri bat hautsi ondoren, berriz epaitzeko aukera eman zioten epaileek, eta zortzigarren lekuan amaitu zuen, Oksana Baiul (urrea) eta Nancy Kerrigan (zilarra) atzean. USFSAk debekatu zuen arren, geroago maila profesionalean lehiatuko zen, eta 1999an ESPN Pro Patinaje Txapelketan bigarrena geratu zen.

Lehiaketa nabarmenak 
^† 1994ko ekainean, Claire Ferguson Figure Skating Association Estatu Batuetako presidenteak Harding 1994ko titulutik kentzeko botoa eman zuen. Hala ere, lehiakideen emaitzak ez ziren aldatu, eta titulua hutsik geratu zen, beste lehiakide guztiak posiziotik mugitu gabe.

Erasoa Cobo Arenan

Nancy Kerrigan 
1994ko urtarrilaren 6an, Estatu Batuetako Skating Championship emakumezko lehiaketa hasi baino egun bat lehenago, Nancy Kerrigan korridore batean eraso zuten Detroit Cobo Arenan entrenamendua izan ondoren. Erasoaren berehalako emaitza albistegi kamera batean grabatu eta munduan zehar zabaldu zen. Erasotzailea Shane Stant zen, eskuineko hanka hausteko kontratatua zuena; urtarrilaren 14an Phoenix FBIrengana zuzendu zen. Bi eskuak erabiliz, astindu zuen 53 cm-ko bate batekin eskuineko hankan, belaunetik gora jota. Erasoak kalte larria egin nahi zion Kerrigani, eta, beraz, ez zen lehiatu ahal izango Nazioarteko Txapelketan ezta Neguko Olinpiar Jokoetan ere. Kerrigani hanka ez zitzaion hautsi, ubeldu baizik eta lehiaketatik erretiratzera behartu zuen. Urtarrilaren 8an, Harding-ek Estatu Batuetako titulua irabazi zuen; orduan, bera eta Kerrigan 1994ko talde olinpikoan aukeratu zituzten.

Hardingen aitorpena 
1994ko urtarrilaren 18an, Harding bere abokatuekin zegoen, DAk eta FBIk galdeketa aurkeztu zutenean. 10 ordu baino gehiagoz elkarrizketatu zuten. Zortzi ordu barru, bere abokatuak adierazpen bat irakurri zuen Jeff Gilloolygandik bananduko zela iragarriz. Otsailaren 1ean argitaratu zen elkarrizketa osoa. Seattle Times-ek transkripzioaren berri eman zuen, Hardingek "bere istorioa elkarrizketa luze horretan aldatu zuela" esanez. Orduak eman zituen konplota estaltzen jonetan parte hartu gabe, FBIko agente batek, azkenean, esan zion bazekiela gezurra esan ziola, eta zehatz-mehatz kontatuko ziola nola esan zion. "Axola zaidan norbaitekin ari naiz. Badakit (Jeff) tartean dagoela. Sentitzen dut". Urtarrilaren 19an, Jeff Gilloolyk FBIren aurrean amore eman zuen. Hardingek ez zuela ezer txarrik egin esan zuen. Urtarrilaren 27an, Gilloolyk urtarrilaren 26tik izan zuen erasoaren lekuko izan zela zabaldu zen; beharbada Hardingek laguntza alegatua eman zuela esan zuen. Hardingen lagunmin Stephanie Quinterok, zeinarekin bizi zen, kazetariei hitz egin zien bere izenean: "[Tonya] harrituta zegoen, min handia zuen berataz [Jeff] fidatzen zen". Nancy Kerrigani eraso egin ziotelako sentitzen zuela esan zuen, Nancy errespetatzen zuela. Hardingek bere gain hartu zuen "erasoaren berri ez emateagatik etxera itzuli nintzenean urtarrilaren 10ean". AEB-ko estatu askok, Oregonek barne, bermatzen dute ezagutza kriminala ezkutatzea ez dela delitua.

Kerriganen aurkako erasoak publizitate eta albiste kazetari kopuru handia jaso zuen bere etxe ondoan itxaroten. 1994ko urtarrilean, istorioa Sports Illustrated, Newsweek eta TIME aldizkarien azalean agertu zen. Hardingek erasoaren konplotean izan zuen ustezko parte-hartzeari buruz espekulazio handia zegoen orain, bera eta Kerrigan herrialdea otsaileko Olinpiadetan errepresentatuko baitzuten.

Ondorengo karrera 
1994ko ekainaren 22an, Portlanden, Oregonen, AAAko borroka-saio profesional batean agertu zen Harding, Los Gringos Locos zalditegiaren aurkako borrokako arduradun gisa. Gaueko emanaldian Art Barr eta Eddie Guerrero ere izan ziren.

1994an, aurrekontu baxuko filma egin zuten, Breakaway. Filma 1996an estreinatu zen.

Harding telebistan ere agertu da, The Weakest Link: "15 Minutes of Fame Edition" ikuskizunean, 2002an Kato Kaelinekin batera, eta 2008ko martxoan TruTV-ko true TV Presents: world' s Dumbest...-en iruzkingile bihurtu zen.

Patinatzea eta boxeoa utzi zituenetik, Hardingek soldatzaile bezala lan egin du, metal fabrikazio enpresa bateko margolari bezala, eta Searseko hardware salmentako enplegatu bezala.

2019ko abuztuan, Harding AEBetako telebista iragarki batean ikusi zen Direct Auto Insurance sustatzen.

Boxeo karrera 
2002an, Harding Paula Jonesen aurka boxeatu zen Fox Network Celebrity Boxing ekitaldian. 2003ko otsailaren 22an, emakumezkoen boxeo profesionaleko debut izendatu zuen. Hardingen boxeo ibilbidea zurrumurruen artean sortu zen, hots, zailtasun finantzarioak zituela eta eraztunean borrokatu behar zuela dirua irabazteko. Beste boxeo txapelketa ospetsu bat egin zuen, The Man Show-en, eta Doug Stanhope zuzendariaren aurka irabazi zuen.

2004ko martxoaren 23an, Oaklandeko (Kalifornia) Tracy Carltonen aurkako boxeo txapelketa antolatu bat bertan behera utzi zuela zabaldu zen, bere aurkako ustezko heriotza-mehatxu batengatik.

Bere asma zela eta bere boxeo ibilbidea eten zuen.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Portlandarrak (Oregon)
Ameriketako Estatu Batuetako patinatzaile artistikoak
Ameriketako Estatu Batuetako boxeolariak
Kirolean tranpak egitea
1992ko Neguko Olinpiar Jokoetako patinatzaile artistikoak
1994ko Neguko Olinpiar Jokoetako patinatzaile artistikoak
Ameriketako Estatu Batuetako preso eta atxilotuak