Phoebe Waterman Haas

Phoebe Waterman Haas, jaiotzaz Emma Phoebe Waterman (Ipar Dakota, AEB, 1882ko irailaren 20a - Vilanova, Pensilvania, AEB, 1967) estatubatuar astromoa izan zen. Astronomian doktoretza jaso zuen lehen emakume estatubatuarretako bat izan zen (1913). Karrera profesional formala ezkontzaren ondoren amaitu zuenean, herritar zientifiko gisa, Izar Aldakorreko Behatzaileen Amerikako Elkartean (AAVSO) boluntario gisa lagundu zuen. Phoebe Waterman Haas Behatoki Publikoak bere familiaren dohaintzen laguntza jaso zuen eta bere omenez halaxe izendatu zuten.

Bizitza 
Phoebe Waterman Haas Ipar Dakotan jaio zen, Estatu Batuetan, 1882an, Emma Phoebe Waterman bezala. John Charles Waterman zuen aita. Hasieran gurasoek irakasten zioten etxean, eta gero Grand Rapids, Michigan, bigarren hezkuntzako eskolan hasi zen ikasten.

Hezkuntza eta lan goiztiarra 

Phoebe Waterman Ipar Dakotatik New Yorkera joan zen Vassar Collegen, emakumeentzako unibertsitatean, ikastera. 1904an lizentziatura titulua jaso zuen. Bi urte geroago, Matematika eta Astronomiako maisutza lortu zuen, Caroline E. Furnessekin lanean.

Une horretan, emakume batek astronomiaren arloan profesionalki parte hartzeko modu onartua "konputagailu" bat izatea zen, datuak aztertuz eta kalkuluak eginez. Mount Wilson behatokiko konputagailu gisa 1909tik 1911ra, Phoebek astronomo aitzindariekin lan egin zuen, hala nola George Ellery Hale, Walter S. Adams, Jacobus Kapteyn eta Harold D. Babcock. Espektroen sailkapenean eta murrizketan eta laborategiko espektroen neurketan parte hartu zuen. Eguzkiaren errotazioa ere aztertu zuen.

Phoebek ikerketa profesionaleko astronomo osoa izan nahi zuen, bere oharrak eginez eta analisiak eginez. 1911n Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn postulatu zuen doktorego-programa baterako. Onartu egin zuten eta San Joseko Lick Behatokian behaketak egiteko gai izan zen, 36 hazbeteko errefraktorearen Brashear espektrografoa erabiliz. 4Filosofia-doktoretza bat jaso zuen Astronomian 1913ko maiatzaren 14an. Tesiaren izenburua "Izar distiratsuenen espektroaren ikus-eremua" izan zen. Berkeley Kaliforniako Unibertsitatean astronomian doktoretza bat irabazi zuen lehen emakumea izan zen. (Watermanen hitzaldia Anna Estelle Glancy lankidearena baino lehenago argitaratu zen, eta egun berean eman zitzaion titulua.)

Ezkontza 
1913an, Argentinako Behatoki Nazionalaren laguntzaile izendatu zuten Phoebe Kordoban (Argentina).  Buenos Airesera doan ontzian Otto Haas kimikaria ezagutu zuen. 1914ko otsailaren 22an ezkondu ziren.  Bi seme-alaba izan zituzten: Fritz Otto eta John C. Haas.

AAVSO lana 
Urte askoan, Amerikako Izar Behatzaile Aldakorren Elkarteko (AAVSO) behatzaile, boluntario eta ongile izan zen Phoebe. AAVSO 1911n sortu zen, eta zientzialari, herritar eta profesionalen arteko lankidetza sustatu zuen. John Cranek hazbeteko Clark errefraktorea eskatu zuen AAVSOn. 1927an Phoebe Waterman Haas hil ondoren lortu zuten. Izar aldakorren behaketen berri eman zion Izar Aldakorren Behatzaileen Amerikako Elkarteari (AAVSO), eta 338 behaketa aurkeztu zituen 1928tik 1933ra. Bere seme-alabei eta lagunei ere astronomia erakutsi zien.

1953an, AAVSO Harvard College-ko behatokitik banandu zen, eta kokapen fisikoa eta finantziazioaren zati handi bat galdu zituen. Phoebe Waterman Haas boluntario gisa eskaini zen AAVSOko zuzendari Margaret Mayalli laguntzeko. Hurrengo hamaika urteetan, Haasek lagundu zion, hegoaldeko izar aldakorrentzako bospasei eguneko batezbestekoa kalkulatuz. Haren datuak AAVSOk argitaratutako argi-kurben oinarria izan ziren. Berak eta bere familiak ere lagundu zuten diruz AAVSOren alde. 

Phoebe Waterman Haas 1967an hil zen.

Legatua 
1945ean, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Phoebek eta Otto Haasek Phoebe Waterman Fundazioa sortu zuten aitarik gabeko haurrei laguntzeko eta medikuntza- eta hezkuntza-erakundeei laguntzeko.  Aita hil eta 15 urtera lan egin behar izan zuen Otto Haasek. Fundazioak William Penn Fundazioa izena hartu zuen gerora.

Rohm y Haas enpresak urtero sari bat aurkezten du Phoebe Haasen izenean. Phoebe Waterman Haas saria bere kideek izendatutako emakume bati ematen zaio, lidergo nabarmena erakusten duena eta konpainiaren barruan eta kanpoan jarraitu beharreko eredu gisa balio duena.

Phoebe Waterman Haas behatoki publikoa 
Washingtongo Airearen eta Espazioaren Museo Nazionalaren behatokia, Phoebe Waterman Haas Behatoki Publiko izendatu zuten, Thomas W. Haas Fundazioak (Phoeberen bilobak sortua) 6 milioi USDren dohaintza bat aitortzeko, Museoko Behatoki Publikoaren Programarako zuzkidura ezartzeko.

Ikus, gainera 

 Phoebe Waterman Haas behatoki publikoa
 Airearen eta Espazioaren Museo Nazionala

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Ameriketako Estatu Batuetako astronomoak
Emakume astronomoak