Irrati kazetaritza

Irrati-kazetaritza gizarte-komunikazioko modu bat da, uhinen bidez interes publikoko gertaerak ezagutarazi eta aztertzeko aukera ematen duena.

Irratiko kazetaritzak informazioa modu argi eta zehatzean zabaltzea eskatzen du.  Horretarako, beharrezkoa da gidoi gisa erabiltzen den testua ondo antolatuta egotea, irakurketa arin bat erraztea eta ozen adierazteko erraza izatea. Irratian irakurtzeak euskarri honetarako idazkera zaindua eta egokia eskatzen du, modu errazean egin behar dena, ikuspuntu kontzeptual eta fonikotik ulergarriak diren hitz eta esaldien bitartez. Ideiak errepikatzea komeni da, hau da, ezagutzera eman nahi den edukia behin baino gehiagotan esatea, irrati-mezua iragankorra denez hartzailearen memoriak gorde dezan..

Irrati-kazetaritza premisa honetan laburbiltzen da: gertatzen diren gauza guztiak, gertaeren unean bertan, informazio- edo emozio-karga osoarekin eta ahalik eta denbora laburrenean kontatzea.

Irrati-mezua 
Irratiaren bidez entzuleak jasotzen dituen hizkuntza eta soinu kodeak dira (hitzak, ahotsa, musika, soinu efektuak eta isiluneak).

Irratiak hainbat abantaila ditu telebistaren eta prentsa idatziaren aldean:

 Albisteen jarraipenaren berehalakotasuna.
 Ideiak transmititzeko eta iritziak trukatzeko erraztasuna
 Irudirik ez ematean sortzen duen irudimenaren estimulazioa.

Mugak ere baditu:

 Zentzumen bakarrekoa da: soinua da bere euskarri bakarra.
 Irudien faltan eta entzulearen arreta behar duenez, argitasun eta zehaztasun handiagoa eskatzen du.

Irratia uhin elektromagnetikoen modulazioaren bidez seinaleak transmititzea ahalbidetzen duen teknologia da. Uhin horiek ez dute garraiatzeko ingurune fisikorik behar, eta, beraz, airean nahiz espazio hutsean zehar heda daitezke. David Ogilvyren arabera."Irratia adimenaren antzerkia da", 

Irrati-hizkuntza osatzen duten soinu-baliabideak hauek dira:

 Hitz mintzatua 
 Musika;
 Soinu efektuak
 Isiltasuna.

Irrati-kazetaria 

Irrati kazetariak irizpide eta intuizioaren eskakizunak bete behar ditu. Informazioa bilatzen, hautatzen, baloratzen eta prozesatzen jakin behar du. Horrez gain, oinarrizko baldintza batzuk izan behar dituzte gertakari informatiboak  ahots eta soinu bihurtzeko. Sormen-elementuak izan behar ditu komunikazio-ekintza bakar batean irrati-teknikaren adierazpen-elementu guztiak integratzeko.

Irratiko esatariak buru-bizkortasun bikaina du ezaugarri, ingurune horretan lehentasuna baitu berehalakotasun-elementuak, batzuetan autokontrolerako gaitasuna ahaztu gabe. Balioaniztasunak informazio-komunikatzaile bihurtzen du irrati-kazetaria, eta hainbat lan egiten ditu, hala nola, hainbat formatutako produkzioak idatzi, ekoitzi, editatu, aurkeztu, lankidetzan aritu (albistegiak, solasaldiak, eztabaidak, elkarrizketak, zuzena, zeharkakoa).

Kazetaritza-generoak irratian 
Kazetaritza klasikoko genero batzuk bere adierazpiderik handiena lortzen duten hedabidea irratia da. Honen adibide dira esaterako elkarrizketa, eztabaida eta solasaldia dira. Kazetaritza generoak irratira egokitzeak transmititutako mezuan txertatzen den aberastasun espresiboa eta izaera pertsonala du ezaugarri.  Irrati-komunikazio onaren gakoak eduki zehatzak, argiak eta zuzenak dira. Horrela, erakarpen efektu handiagoa sortuko da ikusleengan.

Irrati-generoak honela sailka daitezke: 

Jose García Orta irakaslearen arabera hauek dira iritzi generoak irratian: editoriala, iruzkina eta kritika. Genero horiek iritzia eskatzen dute, irratietan iruzkinak sortzen saiatzen dira, entzuleak identifikatzeko argudioen bidez. Ez dago ezaugarri argirik mota horretako generoetarako, etengabe aldatzen ari baitira, eta, beraz, ezin dira sailkatu. 

Ángel Faus Belauk bi informazio-mota bereizten ditu: 

 Informazio hutsa: flasha, orduko buletina edota laburpen-buletina.
 Informazio mistoa non batera egon daitezkeen informazio eta interpretazio kazetariak, esaterako egunkari mintzatua eta magazina

Arturo Merayo Pérezek hauek bereizten ditu:

 Bakarrizketa-generoak
 Gertaerak zabaldu behar badira:
 albistea
 txostena
 Gertaerak eta iritziak errazteko:
 jarraitasuna
 kronika
 Iritziak emateko:
 argitaletxea
 iruzkina
 Elkarrizketa-generoak:
 Iritzia eta informazioa nahasten dituzte. 
 elkarrizketa-albistea: «irismen-kronika»
 zenbait erreportaje
 Iritzia 
 elkarrizketa
 mahai-ingurua
 parte-hartzea

Erreportajeak, elkarrizketak eta txostenak soilik erabil dezakete, printzipioz, egituratua. Gainerakoak, normalean, albistearen egituraren aldaerak besterik ez dira. Hala ere, batzuetan, editoriala eta iruzkina ere gidoitzen dira, batez ere, informazio-mailako magazin-programetan.

Informea 
Informea, irrati-programa batean aztertutako albiste edo gertaera bat entzuleak hobeki uler dezan, bere argumentu nagusia garatzen eta azaltzen duten datuak emateko erabiltzen den informazio-genero bat da, 

Azalpen bat da, albistea zabaltzen duen narrazio lineala. Bertan ez da egilearen iritzirik ematen, baina bai ager daitezke albistearen protagonista diren pertsonen soinu-testigantzak. Gidoi erraz bat behar du, tratamendu estetikoa duena, eta in voce iruzkina duen albiste baten antzekoa izan daiteke; giro-soinuarekin edo musika-soinuarekin ilustratua.

Erreportajea 
Irratiko informazioan erabiltzen den generorik aberatsena da erreportajea. Irrati-erreportajearen gidoian, narrazioa eta soinu-baliabideak konbinatzen dira informazioa girotzeko: testigantzak, gertaeren giro-soinua, musika, etab.

Elkarrizketa 
Elkarrizketa irrati-ingurunera hobekien egokitzen den kazetaritza-generoetako bat da, eta informazioa ezagutarazteko eraginkorrenetako bat.

Irratian asko erabiltzen den generoa da, muntaketaren bidez adierazpen-aukera ugari eskaintzen baititu. Gidoiaren ikuspegitik, hiru elkarrizketa-formatu bereiziko ditugu: 

 Zuzeneko elkarrizketa: ez dago gidoirik, baina ohikoa da elkarrizketatzaileak galderen sorta bat duen eskaleta bat izatea. Kasu horretan, barne-erritmoaren eta adierazpen-maiztasunen kontrola eta denboraren kontrola kontuan hartu behar ditu kazetariak.
 Aurrez grabatutako elkarrizketa: edizio lana egiteko aurkera ematen du: akats txikiak leundu, gehien interesatzen zaizkigun adierazpenak elkarri lotu, elkarrizketaren ordena aldatu, etab.Ohikoa da edizioko gidoia erabiltzea, elkarrizketatzaileari zein soinu-editoreari jarraibide gisa balioko duena.
 Pertsonaiaren elkarrizketa: elkarrizketa horretan garrantzitsua den elkarrizketatuaren nortasuna islatzea.Gidoilariak edo elkarrizketatzaileak adierazkortasunaren eta berezkotasunaren aldeko giro komunikatiboa sortu beharko du, batez ere azken iraupena kontrolatzeko.

Gidoilariarentzat ezinbestekoa da elkarrizketa hasi aurretik pertsonaiari buruzko prestakuntza eta dokumentazio egokia izatea.

Programa bereziak 
Programa bereziak helburu jakin batekin egindakoak dira (ohiko programaziotik kanpo dauden monografiak, oroimenezko programak, sarietarako lehiatzeko programak, etab.).  Ez dira benetan orain arte aztertutako ataletan sartzen, baina ezaugarri komunak izan ditzakete. Adibide batzuk dramatikoak, informatiboak, aldizkariak, gutxiagotan musikalak, etab

Aurkezpenean eta edukietan askoz arreta handiagoa izaten dute. Programa bakartuak direnez, askoz ere alderdi gehiago hartzen dituzte, eta, nolabait, lantzen duten gaia agortzen dute. Horri esker, karetak eta falka oso landuak erabil daitezke, eta horiek errepikatzea jasanezina litzateke. Batez ere nazioarteko edo estatuko sarietarako direnetan, zuzendariak informazioaren teknologia berriak erabiltzen ditu adierazpen-baliabide gisa. Irrati-errealizazioaren arloan soinu-ekipo berriak erabili ohi dira.

Lan horiek kaudimen frogatua duten profesionalek egiten dituzte, eta irrati baten arma astunak dira. Funtsean gidoian oinarritzen dira, baita elkarrizketaz, testigantzez eta zuzeneko soinuaz elikatzen direnean ere, gidoiak osotasun koherente eta erakargarri batean antolatzen eta egituratzen baititu.

Genero dramatikoa 
Genero dramatikoak jendea limurtzen du gatazka dakarrelako, baina aldi berean gure publikoaren errealitatea irudikatzen du, planteatutako problematikarekin, pertsonaiekin, protagonistarekin edo antagonistarekin identifikatzen dena.

Irratiz, drama-generoa hainbat modutan irudikatu daiteke, ipuinak, abestiak, olerkiak, soziodramak, baita  irratinobelak ere.

Argumentu-eskemak, oro har, hauek dira:

 Erru bat eta hainbat susmagarri daude.
 Desio bat dago eta hainbat izangai.
 Arrisku bat dago eta ihes gutxi.
 Misterio bat eta gakorik ez dago.

Musika, soinu-efektuak eta alderdi teknikoak erabili behar dira, irrati-antzerkia edo irrati-antzerkia ezagutaraztean lortu nahi den arrakasta hori izan dezan. Horretarako, musika erabili behar da, ekintza eta egoerekin kontrastatu behar da, baita ekintzak aipatzen dituzten efektuak ere, eta ez nahitaez gure narratzaileak edo pertsonaiak lehenago izendatzen dizkigutenak.

Kirol-lokuzioa 
Kirol-lokuzioa kiroleko gertakariekin guztiz lotuta dauden gaiei buruz profesionalki hitz egiteko modua da. Ahotsaren inguruko puntu tekniko eta garrantzitsu batzuk betetzen dira, hala nola: artikulazioa, dikzioa, jariotasuna, intonazioa, tonua, tinbrea, bokalizazioa, ahotsaren proiekzioa eta isiluneak.

Denborak aurrera egin ahala, kirol-lokuzioak zenbait ezaugarri batu ditu, eta, horiei esker, futbol-esparruko kirol-emankizunak irrati-genero propio bihurtu dira, gainerako generoetakoak ez bezalako berezitasunak dituztenak. Kirol-narratzaileek zenbait propietate sustatu dituzte beren ahoskuntza-mailan, ezarritako lokuzioak propietate bereziak izan ditzan, entzulearentzat oso erakargarriak.

Teknologia 
Irrati-programa bat sortzea jarduera konplexua da, eta baliabide tekniko batzuek parte hartzen dute. Irrati-gidoilariak kontuan hartu behar duen lehenengo gauza da baliabide teknikoek errealizazio-azterketan duten jarrera eta aukerak. Irrati-azterketa konbentzionala bi zona independentetan banatuta dago, bata bestearen aurrean, biak elkarrekin eta kanpoaldearekin intsonorizatuta eta kristal batek bananduta. Horietako bat, esatokia, mikrofonoak kokatzen diren tokia da; bertan parte hartzen dute bai aurkezleak, bai esatariek, aktoreek, gonbidatuek edo mikrofonoaren aurrean parte hartzen duten beste edozein parte-hartzailek. Bestean, programa grabatzeko edo emititzeko ezinbestekoak diren gainerako elementu teknikoak daude: soinu-aditu baten edo gehiagoren kontrola; batzuetan, musika-muntatzaileak, efektu berezietako teknikariak. Kontrolean, oro har, produkzio-ekipoa ere sartzen da, beharrezkoa denean. Autokontrola esaten zaio esatokia eta kontrola gela berean daudenean. 

Zinta irekiko magnetofonoez gain, plater birakariak, disko konpaktuen erreproduktoreak, kasete erreproduktoreak, badira beste elementu batzuk ere, hala nola kartutxoak, bobina bezala, zinta magnetikoko soinu-euskarri bat dira. Pultsu bidezko grabazio-sistema batek markatzen du grabatutako ebaketa bakoitza hasten eta amaitzen den leku zehatza. Erabili ondoren, kartutxoa automatikoki aurreratzen da hurrengo bulkadaraino. Kartutxo-makinak aukera ematen du grabazio oso laburrak edo programazioan maiz erabiltzen direnak azkar emititzeko (adierazleak edo soinu-efektuak), mozketa bakoitza bilatu eta kokatu beharrik gabe. 

DAT azken urteotan merkatuan sartu den grabagailu erreproduzitzaile digitala da. Erabiltzen duen teknologia digitalari esker, kopia kopuru infinitua egin daiteke soinu-degradaziorik gabe; hori ez dute lortzen magnetofono analogiko tradizionalek, kopia bakoitzean sakoneko edo putz egiteko zarata sortzen baitute. Kokapen- eta abio-erraztasunak ere ematen dituzte, eta batez ere kalitate handia behar duten grabazioetarako erabiltzen dira. Zuzeneko estudioetan erabiltzea oraindik ez da ohikoa.

Aipatu ditugun soinu-iturri guztiak, bai eta azterketako mikrofonoak, telefono-lineak eta abar ere, nahasketa-mahaiaren bidez lotzen dira elkarrekin, eta mahai horrek sortzen dituzten seinaleak jasotzen ditu, bereizita. Mahaiaren bidez, soinu guztiak konbina eta nahas daitezke. 

Elementu horiez gain, unitate mugikorrak, irrati-telefonoak eta soinua hartzeko beste sistema batzuk eta testigantzak ere izaten ahalko dira, programazioa aberasteko. Joera orokorra da ordenagailu bidezko ekipo digitalak ezartzea irrati-azterketetan, baita soinua biltegiratu eta igortzeko sistema informatikoak ere.

Lan taldeak 
Lau talde daude: 

 Talde teknikoa, honako hauek osatua: 
 Soinu-kontrola. Elementu bakoitza programan modu harmonikoan eta ordenatuan integratzeaz arduratzen diren profesionalak dira, eskatutako iraupenarekin, kalitateekin eta presentzia planoekin. Haren ardurapean dago alderdi teknikoa: mahaia, platerak, konpaktuak, magnetofonoak, etab. Haien esku dago, azken batean, porrota edo arrakasta.
 Errealizadorea. Programa osoaz arduratzen da. Erritmoa, soinua, giroa egokiak izatea. Denak funtziona dezan; eta bere garaian. Grabazioan edo zuzenean ontzia gobernatzea. Bata edo bestea gertatzen ari den bitartean, agintaritza gorena da, eta gero bakarrik eman beharko ditu kontuak, horretarako erreklamatuz gero.
 Musika muntatzaileak. Programa musikalki girotzen dute. Haiek eztabaida ditzakete platerak, konpaktuak eta abar.
 Efektu berezien arduradunak. Musikaz kanpoko giroez arduratzen dira, bai kontrolean bai mintzalekuan. Kontrolean, grabazioen bidez; Mintzategian, beraiek sortzen dituzte, beren ahotsak eta horretarako prestatutako tresnak erabiliz.
 Lokuzio-taldea:
 Aurkezleak. Programa aurkeztu eta gidatzeaz, testu idatziak aurkezteaz edo inprobisatzeaz arduratzen dira, une edo programak hala eskatzen duenean.
 Esatariak. Lokuzio-testuak irakurtzen dituzte.
 Aktoreak. Paper dramatikoak interpretatzen dituzte.'
 Eta mikrofonoaren aurrean parte hartzen duten  taldeko kide guztiak.
 Produkzio taldea, hauek osatua:
 Ekoizleak. Programarako gaiak bilatzen eta iradokitzen dituzte. Gonbidatuekin harremanetan jartzen dira. Elementuak koordinatzen dituzte. Batzuetan taldeko kide bakarra da.
 Idazkariak. Burokrazia, korrespondentzia, papergintza eta abarrez arduratzen dira.
 Telefonistak. Batez ere zuzenean egiten eta jasotzen dituzte telefono-deiak.
 Harreragileak. Gonbidatuak bildu, lagundu eta agurtzen dituzte.
 Erredakzio taldea, programa ematen edo grabatzen hasten denean bukatzen dena. Hauek osatzen dute: 
 Gidoilariak, gidoia edo haren atalak idazten dituztenak.
 Musika-programatzaileak, paperean musikak hautatzen dituztenak.
 Erreportariak, informazio ikerketaz, inkestez, elkarrizketaz, erreportajeez eta abarrez arduratzen direnak.
 Mahaiko erredaktoreak. Informazioidazten dute.
 Laguntzaileak. Atal finkoak edo aldi baterakoak dituzte, mikrofonoaren aurrean aurkez ditzaketenak –edo ez–.
 Dokumentalistak. Beharrezkoa edo komenigarria den dokumentazioa iradokitzea, aurkitzea eta aurkeztea da bere eginkizuna. Elkarrizketetarako galdera-sortak prestatzen dituzte.

Programaren zuzendaria lau talde horietako edozeinetakoa izan ohi da. Ohikoa da lehenengo taldean errealizadore gisa agertzea edo bigarrenean aurkezle gisa. Funtzio horietako batzuk aldi berean izaten ditu edo aparte agertzen da. 

Talde-lanaren gakoak hauek dira: 

 Ikuskera komuna.
 Lanak banatu eta esleitzea.
 Guztion lana azken produktuan bateratzea.

Orain gidoilariaren lana hasten da. Elementu guztiak kontuan hartuta (baliabide teknikoak eta giza baliabideak) eta eskakizun jakin batzuk errespetatuz, hau egin beharko du: 

 Programa planifikatu (jarraibidea eta denboraren kontrola).
 Gidoia idatzi (gidoilaria).
 Girotu
 Dokumentatu
 Grabazioa edo zuzenekoa prestatu.

 Faus Belau, Á., La radio en España (1896-1977): una historia dokumentala, Madril, Taurus, 2007, 1249 or. ISBN ά306-0650-4
 García, M., Género periodísticos y la escritura radiofónica, 2010, or. 153-182.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Kazetaritza
Komunikabideak
Irrati-difusio
Gainbegiratu gabeko itzulpenak