Etxebizitzarako eskubide

Etxebizitzarako eskubidea da eskubide ekonomiko, sozial eta kultural bat, bizitoki eta babesleku egoki bat edukitzekoa. Konstituzio nazional askotan dago aitortua eskubide hori, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean eta Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Nazioarteko Itunean bezala.

Definizioa 
Etxebizitzarako eskubidea giza eskubideei buruzko nazioarteko zenbait tresnatan aldarrikatzen da. Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 25. artikuluak etxebizitza edo bizitoki bat edukitzeko eskubidea bizimodu egoki bat izateko eskubidearen zati gisa aitortzen du:Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Nazioarteko Itunaren 11. artikuluak etxebizitza izateko eskubidea ere bermatzen du, bizi-maila egokia izateko eskubidearen zati gisa:

Giza eskubideei buruzko nazioarteko legerian, eskubide autonomotzat hartzen da etxebizitzarako eskubidea. Halaxe argitu zuen, berariaz, Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalei buruzko NBEko Batzordearen 1991ko etxebizitza egokiari buruzko 4. Ohar Orokorrak. Izan ere, Ohar Orokor horrek etxebizitzarako eskubidearen autoritate interpretazio bat ematen du, maila juridikoan, nazioarteko zuzenbidearen araberakoa.

Yogyakartako printzipioen printzipioetan, hau adierazi zen: «pertsona orok du etxebizitza egoki bat izateko eskubidea, eta horrek barne hartzen du etxegabetzearen aurkako babesa, orientazio sexuala edo genero identitatea dela-eta bereizkeriarik gabe», eta «Estatuek: a) Beharrezkoak diren lege, administrazio eta bestelako neurri guztiak hartu behar dituzte etxebizitza eskuragarria, bizigarria, irisgarria, kulturalki egokia eta segurua izateko, babeslekuak eta larrialdiko beste ostatu batzuk barne, sexu joeragatiko, genero identitateagatiko edo ezkontza nahiz familia egoeragatiko bereizkeriarik gabe. b) Beharrezkoak diren lege, administrazio eta bestelako neurri guztiak hartu behar dituzte, giza eskubideen arloan nazioartean dituzten betebeharrekin bateraezinak diren etxegabetzeak debekatzeko. Era berean, lege baliabide egokiak izan behar dituzte, etxegabetze behartu baten aurkako babesa urratua izan zaiola edo urratua izateko mehatxupean dagoela esaten duen edozein pertsonarentzat egokiak eta eraginkorrak direnak, barne hartuta birkokapenerako eskubidea, non sartzen baita kalitate bereko edo hobeko lur alternatiborako eskubidea eta etxebizitza egokia izateko eskubidea, bereizkeriarik gabe».

Etxebizitza izateko eskubidea agertzen da Pertsona desgaituen eskubideei buruzko Konbentzioaren 28. artikuluan, Europako Gutun Sozialaren 16. artikuluan (31. artikulua berrikusitako bertsioan) eta Giza Eskubideen eta Herrien Afrikako Gutunean. NBEren Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Batzordearen arabera, Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Nazioarteko Ituneko etxebizitzarako eskubideak alderdi hauek biltzen ditu: edukitzari buruzko segurtasun juridikoa; zerbitzuen, materialen, instalazioen eta azpiegituren eskuragarritasuna; neurrizkotasuna; bizigarritasuna; irisgarritasuna; kokapena eta egokitzapen kulturala. Mugarri politiko gisa, F. D. Rooseveltek etxebizitzarako eskubidea aipatu zuen 1944an, Eskubideen Bigarren Adierazpenaren mintzaldian (Ameriketako Estatu Batuak).

Etxebizitzarako eskubidea legedian

Espainia 
Espainian 1978an onartu zen Konstituzioak bere 47 artikuluan aldarrikatzen du etxebizitza duin eta egoki bat edukitzeko eskubidea dutela espainiar herritar guztiek:
Gaur egun, beraz, Espainian etxebizitza eskubidea erabat aitortuta dago, baina, zoritxarrez, ez du ingurune nahikoa eta egokia benetan gauzatzeko. Praktikan, etxebizitza eskuratzeko aukera merkatuaren mende dago. Salerosketa edo alokairua dira etxebizitza bat eskuratzeko bide nagusiak, ia bakarrak esan liteke.

Frantzia 

Etxebizitza izateko eskubidea Frantziako zuzenbidean dago, 1946ko urriaren 27ko Konstituzioaren hitzaurrearen 10. eta 11. paragrafoen edukitik eratorria, balio konstituzionala duten testuen zati izaki:

Konstituzioaren aurreikuspen horien karietara, 1990ean lege bat onartu zen, etxebizitzarako eskubidea gauzatzeko xedez.

Euskal Herria

Euskadiko Autonomia Erkidegoa 
Eusko Legebiltzarrak etxebizitza lege bat onartu zuen 2015ean. Legeak aitortzen duenez, «etxebizitza izateko eskubidea nahitaezkoa da gizakiarentzat»; horren ondorioz, alokairuko etxebizitza bat eskuragarri izatea eskubidetzat jotzen du eta lurzoruaren erreserba bat egiten du etxebizitza babestuak egiteko. Hala ere, legea indarrean jarri zenetik 2020ra, babestutako etxebizitzak % 4 murriztu dira kopuruan, nahiz, oro har, etxebizitza eskuragarri guztien eskaintzaren aldean % 8,4 handitu diren.

Nafarroako Foru Erkidegoa 
Nafarroako Parlamentuak bi lege onartu zituen, etxebizitzarako eskubidearen esparruan:

 10/2010 Foru Legea, maiatzaren 10ekoa, Nafarroan etxebizitza izateko eskubideari buruzkoa.
 20/2022 Foru Legea, uztailaren 1ekoa, babestutako etxebizitza ordainerrazen parke bat Nafarroako Foru Komunitatean sustatzekoa.

Etxebizitza eskubidearen aldeko aktibismoa

Euskal Herrian 

Etxebizitzarako eskubidearen alde eta, batez ere, etxegabetze prozesuen aurkako ekintzaileen artean nabarmentzen da Stop Desahucios izeneko elkartea. Etxegabetu nahi dituzten familiei aholkularitza eta laguntza emateaz gain, taldeak antolatzen dituzte etxegabetze ekintza judizial eta polizialei aurre egiteko eta udalei presio egiteko, etxegabetzeen aurrean jarrera zorrotzago bat har dezaten.

Erresuma Batuan 
Etxebizitzaren aldeko elkarteak (ingelesez Housing associations) irabazteko asmorik gabeko zuzenbide pribatuko erakundeak dira; Erresuma Batuan etxebizitza behar duten pertsonei sustapen publikoko etxebizitza merkea eskaintzen saiatzen dira. Ez du inolako negoziorik hartzen finantziazioan, ez eta etxebizitzak mantentzeko, ez berriak eraikitzeko. Erakunde independenteak izan arren, etxebizitzaren aldeko elkarteek araudi bat bete behar dute eta Estatuaren dirulaguntzak jasotzen dituzte. Gaur egun, liderrak dira alokairuko etxebizitza berriak eraikitzen, nahiz eta gehienak jabetza partekatura zuzentzen diren, etxebizitza beren kabuz eskuratu ezin dutenek laguntzeko modu gisa.

Etxebizitza elkarteek etxebizitza mota ugari kudeatzen dituzte. Batzuek familientzako bizitegi multzo handiak eraiki eta administratzen dituzte, eta txikienak, berriz, hainbat kolektibo ostatatzeko proiektuetan espezializatzen dira, hala nola, adinekoak, desgaitasun psikiko edo fisikoa dutenak, buruko gaitzak dituztenak, alkoholismo edo drogamenpekotasun arazoak dituztenak, etxegabeak, gazteak, preso ohiak, errefuxiatuak eta tratu txarrak jasan dituzten emakumeak.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Etxebizitza
 Giza eskubideak
 Eskubide Ekonomikoen, Sozialen eta Kulturalen Nazioarteko Ituna

Kanpo estekak 

 Housing Rights Watch

Giza eskubideak
Etxebizitza