Gala Dalí

Gala Dalí, jaiotzaz Elena Ivanovna Diakonova (Kazan, Errusia, 1894ko irailaren 6a - Port Lligat, Girona, 1982ko ekainaren 10a) artista surrealista izan zen, eta Paul Éluard eta Salvador Dalí bere bi senarren musa.

Biografia 
Kazango intelektualen familia batean jaio zen eta haren aita Ivan Diakonov Errusiako Inperioko Nekazaritza Ministerioko funtzionarioa izan zen. Ondorioz, Siberian zehar bidaiatu zuten bere karguagatik. Senar-emazteek beste hiru seme-alaba izan zituzten  eta Pokróvskoye-n bizi izan ziren denboraldi labur batez, amonaren etxean.

Hamaika urteko neskatoa zela, aita hil ostean, amak bizitza berregin zuen Moskuko abokatu judutar batekin, benetako aitatzat hartuko zuena. Hori dela-eta, hiriburuko Arbat kale famatura lekualdatu ziren, eta han sortu zen Marina Tsvetaeiva poetaren adiskidetasuna eta Dostoievski bezalako klasikoekiko mirespena.

Paul Éluard 
Bere kalifikazio nabarmenengatik, irakasle partikular izateko gaitu zuten, nahiz eta 1912an, tuberkulosiaz gaixotu ostean, Clavadeleko erietxe batean sartu zuten, Suitzan Davosetik gertu. 19 urte zituen eta, garai hartan, bere lehen senarra izango zena ezagutu zuen: Eugène Grindel Eluard, Paul Éluard izengoitiz ezagunagoa. Adin beretsukoak eta irakurzale handiak izateak gazteak gerturatu zituen, bien arteko maitasuna piztuz; bi urte beranduago, sendatuta, erietxea utzi eta beren herrialdeetara itzuli ziren, elkarrekin ezkontzeko promesarekin. Gala Éluardekin karteatzen jarraitu zuen eta Europa zeharkatu zuen 1916 urte hasieran, Lehen Mundu Gerraren erdian, Parisen Éluard-en gurasoen egoitzara joateko. 1917ko otsailaren 21ean ezkondu ziren  eta urtebetera Cécile jaio zen, Galak izandako alaba bakarra eta harengan ama-sen gutxi esnatu zuena.

Senarrak surrealismoarekin izandako lehen harremanei esker, bera ere interesatzen hasi zen. Senar-emazteok  sexu-portaera liberala zuten eta harreman sentimentala izan zuten Max Ernst alemanarekin (Galaren hainbat erretratu egingo zituena), eta beste artista batzuekin, hala nola Louis Aragonekin, beraren musa ere bihurtuko zuena. Dena den, Gala ez zen gainerako surrealisten inspirazio hutsa izan, mugimenduaren ia emakume bakartzat hartu zuten. Hala ere, honen izaera gogorragatik  bere kontrako jarrera erakutsi zuten batzuk, hala nola André Breton edo Luis Buñuelek.

Salvador Dalí 
Senar-emazteak Cadaquesera, Gironako kostaldera joan ziren 1929ko abuztuan, René Magritte, Luis Buñuel eta beste lagun batzuekin, Salvador Dalí ezagutze asmoz. Berau Gala baino hamar urte gazteagoa izan arren, elkar maitemindu ziren, eta harreman polemiko bati ekin zioten, urte horretan gauzatutako Gala eta Éluard-en dibortzioarekin amaitu zena.  Dalí eta Gala 1932an ezkontza zibilaren bitartez lotu ziren Parisen.

Dalíren inspiraziorik handiena izan zen, haren berbetan «eromenetik eta heriotza goiztiarretik salbatu zuen bakarra». Bere jenialtasunaz haratago, Dalí gizon arazotsua eta ziurtasun gabekoa zen, bere burua antolatzea kostatzen zitzaiona, Galak jardun zuen bere agente gisa, bitartekari lanak eginez jenioaren eta mundu errealaren artean, batez ere 1940an Estatu Batuetara ihes egin zutenean, nazismoaPariserantz zihoala-eta. Han zortzi urte eman zuten, Galak kudeaketa zeregin aritzeak, zeresan asko sortu zuen eta materialista izatea egotzi zioten. Ezkontzaz kanpoko harreman asko ere izan zituen, eta Dali ez zen inoiz haien aurka agertu. Agian, kandaulismoaren morboaz liluratuta zegoelako, voyeurismoaren antzeko parafilia bat. 

Gala artista gazteentzako mezenasa izan zen eta esaterako, opari garestiak egiten zizkion Jeff Fenholt rock-abeslariari: Daliren pinturak oparitu zizkion, ustez eta milioi bat dolarreko etxea Long Island-en.

Cadaquéseko erdigunetik gertu, Portlligaten, arrantzale etxe bat erosi zuen bikoteak, urteen poderioz eta beharren arabera ondoko beste etxe batzuen erosketarekin zabaldu zutena: bera izan zen babesleku, lagunen bilgune eta artistaren tailerra. Eraikin guztien baturarekin museoa bihurtu dute etxea.

Salvador eta Gala 1958ko abuztuaren 8an zeremonia intimo batean ezkondu ziren berriro, Aingeruen Santutegian (San Martivell, Girona) oraingoan erritu katolikoagatik, ze Gala kristaua bai baina ortodoxoa zen. 

1968an, pintoreak Galari Puboleko gaztelua erosi zion, Gironako Ampurdán Beherako herrixka txiki batean, Galaren gozamenerako. Beti desio izan zuen bat izatea. Baldintza bakarra jarri zuen emazteak: senarra espreski idatziz gonbidatua zenean soilik sar zitekela. Parte hartu zuen apainketan, zer eta zelan jarri eskatuz Salvadorri. Gala 1971 eta 1980 bitartean biziko zen gazteluan, beti ere uda aldean. Maite zuen bakarrik gidatzea bertarainok, bihurgunez betetako errepideetan euren Cadillac urdinaren gidari izateak aske sentiarazten zuen.

Gala Dalí 1982ko ekainaren 10ean  Port Lligateko senar-emazteen etxean hil zen, eta euron Cadillac automobilean Púboleko gaztelura eraman zuten, bikotearentzako Dalik diseinatutako kriptetako baten lurperatzerako. Gaztelua berriztatu zenean, nahita bi kripta eraiki ziren bata bestearen ondoan, eskuak lur azpian elkartzeko aukera ematen zutena. Hara lekualdatu zen margolaria, bere bizitzako azken urteak igaro eta bere maiteminetik ez aldentzeko. Dena den, Galaren ondoko kriptan ez zuten ehortzi, logelan sortutako sutearen ondorioz 1984an Figueresera joan behar izan zelako. Puboleko gazteluko sakoneko hilobi bikoitzean emaztearen gorpuzkinak daude bakarrik.

Eragina 
Galak jakin zuen jenio artistiko eta sortzaileak sumatzen. Emakume libre eta kultua zen, bere garaiko estereotipoetatik deserrotu zen emakumea. Nortasun konplexu eta poliedrikokoq, Dalí bera bezain surrealista, bere figura arakatu eta bere eskuizkribuak irakurri dituzten guztiek bat egiten dute: Éluard-en eta Dalíren sormen-jeinua martxan jarri zuen motorra izan zela, eta ez zela musa bakarrik izan; bien lanean aktiboki parte hartu zuen, nahiz eta gero haiek sinatzen zuten. Dalíren kasoan, bien sinadura jartzearen erabakia hartuko du ere une batetik aurrera. 

“Funtsean, ez dakizu non amaitzen den Gala eta noiz hasten den Dalí” dio Montserrat Aguerrek, Gala-Salvador Dalí Fundazioaren zuzendariak. Gala musa eta modeloa baino askoz gehiago izan zen:  Daliren administratzailea zen eta haren artelanetan zuzenketak eta iradokizunak egiten zituen. Bere sormena ez ezik, lanerako kontzentrazioa ere sustatzen zuen. Dali alfer samarra zen eta emaztearengatik eta harentzat margotu zuen. Dalíren lan piktorikoaren helburua izan zen maiz: bere lanean, Galak hainbat rol hartu zituen, hala nola, Port Lligateko Ama Birjina izeneko pinturan kristauarena (1950) edo Leda atomikoan irudi mitologikoa (1949). Dalík egindako pintura ugariek erakusten dute zion maitasun eta miresmena.

Liburuak 
Galak Salvador Dalík bezala idatzi zituen bere memoriak, baina eskuizkribu hori ez litzateke inoiz bizitzan argitaratuko. 2011. urtera arte, Púbol-eko gazteluan egunkari idatzi bat aurkitu zuten, frantsesez idatzia, eta Fundazio Soziala-Salvador Dalí k Galaxia Gutenberg argitaletxearen azpian argitaratu zuen, La vida secreta: Diario inédito izenburupean.

 Gala - Dalí (Espasa)( 2016) eleberrian Carmen Domingo idazleak  Galaren bizitza kontatzen du.
 Arrotza. Gala Dalíren erretratu intimoa (La intrusa. Retrato íntimo de Gala Dalí) (2018)Monika Zgustovaren  lana.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Informe Semanal saioko erreportajea, bere heriotzaren harira emititua (TVE) 
 Gala-Salvador Dalí Museoa 

Tartariarrak
Errusiako ekialdeko ortodoxoak