COVID-19 pandemiak eragindako konfinamendua Euskal Herrian

2020ko martxoan hasi eta maiatza arte, Euskal Herriko zazpi herrialdeetako biztanle guztiak konfinatuta egon ziren, COVID-19 pandemiak eraginda. Hego Euskal Herrian. 2020ko martxoaren 14an hasi zen konfinamendua; Ipar Euskal Herrira, aldiz, martxoaren 17an heldu zen, eta maiatzaren 2a eta maiatzaren 11 arte luzatu zen, hurrenez hurren. Hala ere, ez zen modu berean aplikatu bi aldeetan: izan ere, Iparraldeko konfinamendua arinagoa izan zen Hegoaldekoa baino, mugikortasun-eskubideen murrizketari zegokionez.

Konfinamenduaren helburua COVID-19 gaitzak Euskal Herrian sortutako kutsatu kopurua kontrolatzea izan zen, ahalik eta gehien murriztuz jendearen harreman sozialak eta mugikortasuna. Bi hilabete horietan ezin izan zen etxetik atera, ez bazen ezinbesteko ekintzak egitera (erosketak, ospitalera joatea, eta abar). Ezinbesteko ekintza horiek modu desberdinean interpretatu ziren Iparralde eta Hegoaldean, adibidez, Iparraldeko biztanleek kirola egitera ateratzeko eskubidea izan zuten (ordu batez eta bakarka), baina Hegoaldekoek ez.

Testuingurua 

2020ko urtarrilean hasi zen arreta bereganatzen COVID-19 gaitza nazioartean, Txinan kasuak ugaritzen joan baitziren, baina lehen kasua 2019ko abenduan atzeman zen, Wuhan hirian, Hubei probintzian. 2020ko urtarrilaren bigarren erdian Txinako probintzia guztietara zabaldu zen birusa, baita Asiako beste hainbat herrialdeetara ere, tartean Hego Korea, Japonia, Iran, etab. 2020ko urtarrilaren bigarren erdian gaitza Europara iritsi zen, eta urtarrilaren 30erako Munduko Osasun Erakundeak birusaren agerraldia Nazioarteko Osasun Publikoko Larrialdi izendatu zuen, jada milaka kasu egiaztatu baitziren mundu osoan zehar.

2020ko otsailaren 28an atzeman ziren Euskal Herriko lehen kutsatuak, arabar eta gipuzkoar bat. Handik gutxira, martxoaren hasierarako, kasuak asko ugaritu ziren Araban sortu zen fokuaren ondorioz. Gasteizen izandako hileta batek birusa zabaltzen lagundu zuen euskal herrialde hartan eta Errioxan, egun gutxitan ehun egiaztatutako kutsatura iritsiz. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak onartu zuen Gasteiz aldean kutsapena kontrolik gabea eta iturri ezjakinetakoa izaten hasi zela eta hori gelditze aldera, neurri bereziak hartu ziren Euskal Herriko birusaren foku nagusi ziren Gasteiz eta Arabako Errioxan. Martxoaren 9an Eusko Jaurlaritzak Bastida eta Guardiako eskolak itxi zituen eta egun berean eguerdirako Gasteizkoak. Hala ere, kasuek gora egiten jarraitu zuten; Araban ehun egiaztatutako kutsatuak gainditu ziren egun hartarako, Bizkaian hamarna bat zeuden eta Gipuzkoa, Nafarroa eta Iparraldean hamar baino gutxiago bakoitzean. Hala ere, hurrengo egunetan Nafarroako kasuak oso azkar areagotu ziren.

Egoera ikusirik, martxoaren 13an Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak Osasun Larrialdi Egoera ezarri zuen Euskal Autonomia Erkidegoan eta bere gain hartu zituen aparteko zenbait eskumen. Hala ere, Pedro Sanchez Espainiako presidenteak alarma-egoera ezartzean bere gain hartu zituen osasun arloko eskumen guztiak, lehendakariaren neurria balio handirik gabe utziz.

Eusko Legebiltzarra deseginda zegoen pandemia hasi zenean, otsailaren 11n Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian hauteskundeetarako deia argitaratu baitzen, zeinak apirilaren 5ean ziren egitekoak. Hauteskunde horiek bertan behera geratu ziren eta Legebiltzarrak aktibitaterik gabe jarraitu zuen 2020ko uda arte, alderdien artean ika-mika sortuz. Nafarroako Legebiltzarra aldiz 2019an berritua izan zenez, martxan egon zen pandemian zehar. Ipar Euskal Herrian ere udal hauteskundeak ziren egitekoak 2020ko martxoaren 15ean eta lehen itzulia egin bazen ere, bigarrena bertan behera geratu zen ekaina arte. Hortaz, Iparraldeko hiru euskal herrialdeak (Jeztatze eta Eskiula salbu) biltzen dituen Euskal Hirigune Elkargoko lehendakaria ez zen hautatua izan pandemia bukatu arte.

Konfinamenduaren ezarpena 

Martxoaren 13an iragarri eta martxoaren 14an, Espainiako Gobernuak Alarma-egoera ezarri zuen Espainiako estatuan, Dekretu baten bidez. Dekretuan, besteak beste, Autonomia guztietako Barne Sailak eta Osasun Sailak Espainiako Gobernuaren agindupean zentralizatu egiten ziren. Alarma egoera Espainiako Konstituzioko 116.2 artikuluan dago jasota. Neurri honek harridura eta haserrea ekarri zituen Kataluniara eta Euskal Herrira, Iñigo Urkullu eta Quim Torra Jaurlaritzako eta Generalitateko lehendakariek gehiegizkotzat eta okertzat hartu baitzuten erabakia. Alarma-egoerak mugikortasun eskubideen murrizketa handia ekarri zuen Hego Euskal Herrira, izan ere, ezinbestekotzat hartzen ez ziren joan-etorri oro debekatu ziren. Hau da, biztanleria soilik erosketak, lana edota behar berezietako ekintzak egitera atera zen aste hauetan zehar. Merkatarien jarduerak, tabernak eta aisiarako lokal guztiak itxita geratu ziren, hirugarren sektorea ia bere osotasunean etxeratuta, hortaz. Jendartean, orokorrean, ez zuen protesta bizirik sortu neurriak, nahiz eta isun ugari jarri konfinamenduak iraun zuen artean, konfinamendua bete ezean atxilotua izatera iritsi zitekeelako biztanlea.

Eusko Jaurlaritzako lehendakariaren arabera, neurria "ulergaitza" izan zen, haren esanetan, Ertzaintzaren eta Osasun Sistemaren kontrola zentralizatzeko beharrik ez zegoelako; "laguntza eta lankidetza ez dira inposatzen" ere gaineratu zuen. Alabaina, estatuarekin batera lankidetzan jarraituko zuela adierazi zuen. Kataluniako Generalitateko presidente Quim Torrak are gogorrago kritikatu zuen estatuaren neurria, hark estatuari eskatu zion Katalunia "autokonfinatzeko". Urkulluk, aurreko egunean (alarma-egoeraren ezarpenaren iragarpena egin aurretik) egin zitzaizkion galderetan, adierazi zuen ez zuela uste egoeraren ezarpena egingo zenik, eta beraz Euskal Herriko eskumenetan esku-sartzerik gauzatuko zenik. Marlaskaren aginduz, estatuko mugak itxi ziren, Hego eta Ipar Euskal Herriko harremanetan kontrolak ezarriz.

Ipar Euskal Herrira konfinamendua martxoaren 17an heldu zen, Emmanuel Macronek estatu osoko konfinamendua agindu zuenean, hamabost egunerako. 2020ko martxoaren 22an Pedro Sanchez Espainiako presidenteak alarma egoera beste hamabost egunez luzatuko zuela adierazi zuen, eta martxoaren 26an onartu zen luzapena Diputatuen Kongresuan, 321 aldeko botoekin. EH Bildu, ERC, CUP, BNG eta JxCAT abstenitu egin ziren, neurriak ez zuelako ezinbestekoak ez ziren lan-jarduera ororen geraldia agintzen.

Ipar Euskal Herrian ere konfinamendua luzatu egin zen, Frantziako Gobernuak martxoaren 27an jakinarazi zuen beste hamabost egunez luzatuko zuela estatu-mailako konfinamendua. Edouard Philippe lehen ministroak eman zuen neurriaren berri eta aurreko hamabost egunetan ezarri ziren arau berak mantenduko zirela adierazi zuen; hau da, herritarrek soilik elikagaiak erosteko, osasun larrialdi bati aurre egiteko, telelana ezinezko denean lana egitera joateko edo etxebizitzaren inguruan kirola egiteko bazen izan zuten etxetik ateratzeko aukera. Etxetik ateratzeko arrazoia aurrekoren bat zela justifikatzeko, zinpeko aitorpen bat eraman behar izan zuten soinean.

Konfinamendua gogortzea 

2020ko martxoaren 29an Espainiako Gobernuak ezinbestekoak ez ziren ekoizpen-kate eta enpresa guztiak ixteko agindua eman zuen, behin-behinean, hala, konfinamendua gogortuz eta kutsatu kopuruen gorakada handia moteltzeko asmoarekin. Neurri hori euskal eta nazioarteko zenbait zientzialari-batzordek aurretiaz eskatua zegoen. Egun hartan bertan, autonomia erkidego guztietako presidenteak batzartu egin ziren telematikoki Espainiako presidentearekin, neurri berriaz mintzatzeko. Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak gaitzetsi egin zuen neurria eta salatu zuen aurreko egunean, martxoaren 28an, jada Ministroen Kontseiluak erabakia zuela hartuko zuen neurria, autonomia erkidegoetako presidenteen iritzia kontsultatu gabe. Bestalde, lehendakariak egun hartan idatzitako gutunean argi islatu zuen neurriaren berri hedabideetatik izan zuela. Esan beharra dago, lehendakaria ez zegoela neurri hori hartzearen alde, ekonomian kalte handiegia egin zezakeela irizten baitzuen. EAJk eta Eusko Jaurlaritzak "errespetu falta eta aldebakartasuna" eta "inposizioa" leporatu zioten Espainiako Gobernuari, Euskal Herriko bigarren indar politikoko lehendakari Arnaldo Otegik (EH Bildu) eta ELA eta LAB sindikatuek neurria ontzat eman zuten bitartean. Neurri hau kartsuki gaitzetsi zuen ConfeBask Euskal Enpresen Konfederakuntzak, zeinaren presidentearen ustez, neurriak soilik krisi latzago bat eragingo zuen pandemiaren ostean.

2020ko apirilaren 3an Ikastolen Elkarteak Herri Urrats, Ibilaldia eta Araba Euskaraz jaiak atzeratu egingo zituela aditzera eman zuen, COVID-19 gaitzak sortutako larrialdiak bultzatuta. Antolatzaileek adierazi zuten saminez hartu zutela erabakia, euskararen aldeko bost jai horiek ikastolei laguntza handia ematen dietelako eta ez zuten baztertu jaiak beste formatu batean edo beste garai batean egitea.

Egun berean Iruñera Espainiako Armada heldu zen, Espainiako Gobernuaren arabera, desinfekzio lanetan laguntzeko asmoarekin. Iruñeko herritarrek armada probokazioetan aritu zela salatu zuten, besteak beste, kaleetan barrena Espainiako ereserkia jarriz bozgorailuetatik edo identifikazioak eginez edonori. Erantzun gisa, herritarrek lapiko-hotsak erabili zituzten eta joan zitezen oihu egin zieten. Gaizka Aranguren historialariaren arabera, militarrek kaleetan nork agintzen duen esan nahi izan zuten eta militarrek euren artean duten jarrera probokatzailea salatu zuen.

Konfinamendu gogor edo osoak apirilaren 9a arte iraun zuen, bi aste inguru, ondoren berriz ere aurrez aurreko lanera itzuli ziren luzapen hartan etxera bidali ziren langileak, baina konfinamenduaren hasieratik aurrez aurreko lana egiteari utzi ziotenek telelanean jarraitu zuten, hala nola ikasle eta irakasleek. Gainera, apirilaren 9tik aurrera ere debekatuta jarraitu zuen etxetik ateratzea, aurrez zehaztutako eginbeharrak egitera ez bazen. Ipar Euskal Herrian ez zuen neurri horrek eragin.

Konfinamendu arruntera itzulera

Konfinamenduaren luzapenak 

2020ko apirilaren 5ean Espainiako presidenteak iragarri eta ostera, apirilaren 9an Diputatuen Kongresuaren gehiengo osoaren onespena jasota, alarma-egoera bigarren aldiz luzatu zen espainiar estatuan, beste hamabost egunez, apirilaren 26a arte. Hala ere, Diputatuen Kongresuan luzapena onartu zen egunean bertan Pedro Sanchez presidenteak ohartarazi zuen hirugarren luzapen bat ia ziurtzat jotzen zuela. Vox alderdi ultraeskuindarreko berrogeita hamabi diputatuek ezezkoa eman zioten alarma egoeraren luzapena onartzeari, CUPeko beste bi diputatuk bezalaxe; gainerako guztiek aldeko botoa edo abstentzioa eman zuten. Bestalde, Macronek Frantziako mugak ixtea agindu zuen apirilaren 11n, Ipar eta Hego Euskal Herri arteko errepideko loturak bat-batean urratuz; bost pasabide irekita geratu ziren. Frantziako presidenteak, apirilaren 13an iragarri zuen konfinamendua maiatzaren 11 arte luzatuko zela estatu osoan, baldintza beretan eta agindu zuen egun hartatik aurrera haurtzaindegiak eta ikastetxeak irekitzen hasiko zirela.

2020ko apirilaren 10ean Estatuaren Buletin Ofizialean Espainiako Gobernuak entzute txikia izan zuen aparteko agindu bat argitaratu zuen. Agindu hartan, Digitalizazio eta Adimen Artifizialeko Estatu Idazkaritzari pertsona bakoitzak COVID-19aren inguruan bere burua ebaluatzeko aplikazio bat era lasterrean egin zezan eskatu zion alde batetik, eta bestetik Estatu Idazkaritza berari pertsonen mugikortasunaren inguruko ikerketa bat egin zezan eskatu zion, hartarako mugikor operatzaileen datuen gurutzapena baliatuz edo xeheago esanda, geolokalizazio bidez. Mugimendu hau jada Asiako zenbait herrialdetan egina zegoen, adibidez Hego Korean. Gobernuak esan zuen datuak era anonimoan bilduko zirela, baina zenbait adituk ohartarazi zuten gobernuak metodologiari buruzko xehetasun gutxiegi eman zituela esandakoa beteko zuela ziurtatzeko.

2020ko apirilaren 12an Euskal Herria Baterak eta ohikoa denez, EAJk Aberri Eguna balkoietatik ospatzera deitu zuten, ezin izan baitziren, lehen aldiz demokrazia garaian, ohikoak ziren ekitaldi jendetsuak antolatu. Euskal Herria Batera ekimenarekin EH Bildu eta Elkarrekin Ahal Dugu alderdiek eta LAB sindikatuak bat egin zuten, Euskal Herriaren erabakitzeko eskubidea defendatzeko asmoarekin. Aldarrikapenak egiteko balkoietan ikurrina eta Nafarroako Bandera bat jartzeko eskatu zuten, 12:30etan COVID-19 gaitzak hildakoen omenez minutu bateko isilunea gorde eta "Txoria txori" abestia kantatzeko gonbita egiteaz gain. Bestalde, EAJ alderdiak eta ELA sindikatuak ere dei egin zuten Aberri Eguna ospatze aldera eta COVID-19 gaitzak hildakoak omentze aldera ikurriñak jartzera balkoietan. Deialdiak arras arrakastatsuak izan ziren, milaka pertsonak bat egin baitzuten Euskal Herri osoan. Nazioartean ere zeresana izan zuen Aberri Egunak, Gerry Adams, Carles Puigdemont, Quim Torra eta nazioarteko beste hamabi eragilek bat egin baitzuten deialdiarekin.

2020ko apirilaren 14an Espainiako Gobernuak langile gaixoen protokoloa aldatu zuen eta egun hartatik aurrera gaixotuta egondako osasun-langile orok lanera itzultzeko COVID-19aren testean negatibo eman beharko zuela zehaztu zuen. Alabaina, gainerako langileei ez zien eragin aldaketak, aurrez bezala zazpi egun bakartuta eta hiru egun sintomarik gabe egonez gero, legeak lanera itzultzera behartzen zituen.

Konfinamenduaren arintzea haurrentzat 
2020ko apirilaren 22an Espainiako Diputatuen Kongresuak alarma egoera hirugarren aldiz luzatzea onartu zuen, maiatzaren 10a arte. Beraz, luzapen honekin alarma-egoera Iparraldean bezalaxe maiatzaren lehen erdiraino luzatu zen. Luzapen horri onespena ematerakoan baina, desadostasun eta kexu gehiago egon ziren alderdien aldetik. Adibidez, Pablo Casado oposizioko buruak presidenteari akatsak onartzeko eskatu zion eta gezurrik ez esateko; EAJk lankidetza falta leporatu zion Espainiako Gobernuari, astez-aste neurriak hartzerakoan ez zuelako autonomia erkidegoetako gobernuekin hitz egiten, neurriak hartu eta biharamunean adierazten zizkien, besterik gabe. Gainera, EAJk beste luzapen bat egongo balitz, aldeko botorik emango ez ziola adierazi zion gobernuari. EH Bilduk Euskal Herrian eskumenen urraketa gertatu zela salatu zuen Kongresuan, alarma egoerak Eusko Jaurlaritzaren eskumen ugari bertan behera utzi baitzituen.

Luzapen berri honetan, alabaina, zenbait neurri aldatu zituen gobernuak, izan ere, hamalau urte arteko haurrei etxetik ateratzeko baimena eman zien, baina baldintzapean. Baldintza horiek oso zorrotzak ziren; izan ere, soilik egunean ordu batez ateratzen uzten zien gobernuak, gehienez etxetik kilometro batera, guraso edo adin nagusiko baten begiradapean, beste haurrekin elkartzeko aukerarik gabe, goizeko bederatzietatik gaueko bederatzietara eta jolasguneetan sartu ezin zutela. Haurrak sei astez egon ziren, hortaz, etxetik atera gabe Hego Euskal Herrian, Iparraldean hasieratik izan baitzuten aukera ateratzeko.

Luzapen honek ez zuen soilik alderdi politikoetan sortu harrabotsa, Europar Batzordeko lehendakari Ursula von der Leyenek txarretsi egin zituen halako neurriak apirilaren 17an, nahiz eta ez zituen zuzenean horiek aplikatzen zituzten herrialdeak izendatu. EBko lehendakariak ohartarazi zuen halako neurriek eskubide konstituzionalak mugatzen eta kaltetzen dituztela eta berehalakoan neurri zehatzagoek ordezkatu beharko lituzketela.

Deskonfinamendua 
Deskonfinamendu deitu zitzaion konfinamendutik irteteko prozesuari, izan ere, erabateko itxialditik progresiboki ateratzea onartu zuten Europako eta mundu mailako estatu gehienek, gaitzaren suspertzea ekiditeko. 2020ko apirilaren 28an eman zuen Espainiako deseskonfinamendu plana aditzera Pedro Sanchezek eta Edouard Philippe Frantziako lehen ministroak berdina egin zuen lehenago, apirilaren 13an. Desberdina izan zen deskonfinamendua Hego eta Ipar Euskal Herrian, hasiera-data izan zen lehen desberdintasuna: maiatzaren 2a Hego Euskal Herrian eta maiatzaren 11 Iparraldean.

Hego Euskal Herrian lau fasetan (zero, bat, bi eta hiru) banatu zen deskonfinamendua eta faseek aurrera egin ahala, biztanleak mugikortasuna eta eskubideak berreskuratzen joan ziren. Fase bakoitzak bi aste iraun zituen Hego Euskal Herrian. Ipar Euskal Herrian ere faseka banatu zen deskonfinamendua, hiru koloretan banatu baitzuten Frantziak bere menpeko lurrak: berdea, laranja eta gorria. Gorri kolorekoek deskonfinamendu oso motela izan zuten bitartean, berdeek azkarrago ekin zioten eta ekainaren hasierarako eskubide gehienak leheneratu zituzten. Deskonfinamenduaren amaieran hasi zen "normaltasun berria" izeneko garaia, zeinetan garapen epidemiologikoaren arabera eskubideak murriztu ahal izan zitzaion biztanleriari.

Zero fasea

Hegoaldeko deskonfinamendu eredua 

2020ko apirilaren 28an Espainiako Gobernuak konfinamendua arintzeko plana onartu zuen. Prozesu mailakatu bat onartu zuten, lau fasetan banatuta eta prozesuaren garapena harmonikoa izango ez zela adierazi zuten; hau da, estatuko lurralde jakin batzuk fase jakin batean egon zitezkeen, beste batzuk aurreratuago edo atzeratuago zeuden bitartean. Gobernuak lurralde-unitatetzat probintzia hartu zuen eta hortaz, Hego Euskal Herria berau osatzen duten lau probintziatan banatu zen prozesu honetan. Maiatzaren 4an jarri zuten abian prozesua eta lau faseei buruzko xehetasunak eman zituzten:

 Zero Fasea: maiatzaren 2an hasi eta maiatzaren 11ra bitarte iraun zuen. Fase honetan haurrek kalera irteteko aukera izan zuten eta helduek kirola egitera ateratzekoa, baina zenbait baldintza jarraituz gero. Eguna hiru zatitan zatitu zen eta zati horietako bakoitzean biztanle mota jakin bat atera zitekeen besteak etxean egon behar ziren bitartean, adibidez, eguerdiko hamabietatik arratsaldeko zazpiak arte haurrak soilik atera zitezkeen gurasoek edo legezko tutoreek lagunduta. Eskuineko grafikoan irudikatu dira denbora tarte horiek. Fase honetan zehar kirola egitera bakarka eta paseatzera gehienez binaka atera zitekeen eta debekatuta zegoen udalerritik ateratzea.
 Lehen Fasea: maiatzaren 11n hasi eta maiatzaren 23an amaitu zen Hego Euskal Herri osoan. Merkatari txikiek eta ostalariek euren negozioak irekitzeko aukera izan zuten, betiere neurri oso zorrotzak betez eta ordutegi bereziak ezarrita. Saltoki handiak irekitzea debekatu egin zen. Tabernek irekitzeko aukera izan zuten, baina beraien lokaletan berez sar zitezkeen pertsonen %40a, gehienez, sartzen bazen. Neurri honek kexak eragin zituen tabernarien artean, haien negozioen porrotaren beldurrez. Eusko Jaurlaritzak neurri murriztaileagoak jarri zituen EAErako eta hiru euskal herrialde hartan herritarrek ezin izan zuten euren udalerritik atera, Nafarroan aldiz, erkidego osoan mugitzeko aukera izan zuten herritarrek.
 Bigarren Fasea: hasieran ez zen data zehaztu, gerora jakin zen Hego Euskal Herria fase hartara maiatzaren 24an sartuko zela eta ekainaren 8an fasea utziko zuela. Fase honetan saltoki eta tabernen pertsona-edukiera malgutu zen eta lurralde historikoaren baitan mugitzeko aukera eman zitzaien herritarrei. Ordu-tarteak, aurreko bi fasetan indarrean egon zirenak, bertan behera geratu ziren eta beraz, herritarrek noiznahi etxetik ateratzeko eskubidea berreskuratu zuten.
 Hirugarren Fasea: hasieran data zehaztu eta ez gerora jakin zen fasea ekainaren 8an hasiko zela Hego Euskal Herrian. Biztanleriaren mugikortasun-murrizketak leundu ziren, maskaren erabilera gomendatu zen eta pertsonen arteko bi metroko distantzia mantentzea nahitaezkoa izan zen. Fase honetatik aurrera erkidegoetako erakundeek hartu zuten osasun-egoeraren inguruko ardura osoa eta galdutako eskumen guztiak berreskuratu zituzten, krisiaren aurreko agintari nagusia erkidego bakoitzean bertako lehendakaria eginez. Fasearen amaiera erkidegoek beraiek erabaki zuten.
 Laugarren Fasea: Normaltasun Berria izenaz ezagunagoa, alarma-egoera altxatu zen eta mugikortasun-muga guztiak ezabatu ziren. Neurri gutxi batzuk geratu ziren indarrean, hala nola, maskaren nahitaezkotasuna zenbait egoeratan. EAEn ekainaren 19an hasi zen, Nafarroan bi egun beranduago, ekainaren 21ean eta COVID-19aren aurkako txertoa aurkitu eta biztanleriaren gehiengora heltzean amaituko da.

Espainiako Gobernuak esan zuen fase bakoitzak, osasun-egoeran atzeraldirik egongo ez balitz (kasu horretan faseetan atzera egiteko aukera egongo litzateke), bi aste iraungo lituzkeela. Probintzia batek fase batetik bestera igaro behar zuen ala ez erabakitzea Osasun Ministerioari zegokion. Eusko Jaurlaritzako bozeramaile Josu Erkoreka "harritu" egin zuen plangintzak eta ez zuen egokitzat hartu, probintziek ez zituztelako inolako eskumenik osasun arloan eta Espainiako Gobernuak plurinazionaltasunean apustu egin zuela uste zuelako.

Dena dela, Espainiako Gobernuak eginiko plangintza aurrera ateratzeko Diputatuen Kongresuaren onarpena behar izan zen, alarma-egoera luzatzea ezinbestekoa baitzen autonomiei zegozkien zenbait eskumen (osasuna, adibidez) gobernuaren mende mantentzeko eta hortaz, plana burutu ahal izateko. Sanchezek deseskalatze edo bere plangintza amaitu arte alarma-egoera mantentzea nahi zuen (hau da, ekainaren 22a arte gutxienez). Alabaina, alarma-egoeraren hirugarren luzapena aurrera ateratzeko zailtasunak eduki zituen jada eta laugarrena arrisku bizian egon zen Sanchez presidenteak beste alderdiekin negoziatzeko zuen borondate faltagatik, gobernuan ez zeuden alderdien eta autonomietako goi-kargudunen esanetan. Maiatzaren 6an Diputatuen Kongresuan alarma-egoera luzatu edo ez erabakitzeko saioan gehiengo sinplea behar izan zuen Sanchezek luzapena aurrera ateratzeko. Eta beharrezkoa lortu zuen, EAJren babesarekin, besteak beste.

Iparraldeko deskonfinamendu eredua 

Edouard Philippe Frantziako lehen ministroak aldiz, Frantzian jarraituko zen deskonfinamendu-plana aditzera eman zuen maiatzaren 7an, Ipar Euskal Herriari eraginez. Lehen ministroak azaldu zuen Frantziako departamendu guztiak berde, laranja edo gorri kolorearekin sailkatuko zirela eta kolore berdekoek deskonfinamendua arinago egingo zuten bitartean, gorri kolorekoek geldo egingo zutela bidea. Deskonfinamendua fasetan banatu zen, lehen bigarren eta hirugarren fasean, hain zuzen. Fase bakoitzak honako ezaugarriak izan zituen:

 Lehen fasea: maiatzaren 11n hasi eta ekainaren 2an amaitu zen. Lapurtar, baxenabartar eta zuberotarrek konfinamendua utzi eta mugikortasunari lotutako hainbat oinarrizko eskubide leheneratu zituzten, hala nola noiznahi etxetik ateratzeko aukera. Eskolak ere irekitzen hasi ziren, baina bertara joatea borondatezkoa izan zen. Gehienez bizilekutik ehun kilometrora mugitu ahal izan ziren herritarrak, balizko arrazoirik ez bazuten. Kiroldegiak, joslas-tokiak, ostatuak, etab. itxita egon ziren.
 Bigarren fasea: ekainaren 2an hasi eta ekainaren 22an amaituko da, ziurrenik. Ostatu, kiroldegi eta jostalekuak ireki ziren, beste hainbat ikasturtetako ikasleak eskolara itzuli ziren eta tabernetan hamar pertsonako taldeak onartu ziren. Hala ere, taberna barruko barra egoteak debekatuta jarraitu zuen. Maskaren erabilerak nahitaezko izaten jarraitu zuen toki itxi guztietan. Mugikortasunari zegokionean, ehun kilometroko muga kendu egin zen, baina herritarrek ezin izan zuten Frantziako mugetatik atera ez eta kolore gorria zuten departamentuetan sartu. Hondartzak ireki ziren, baina ez diskotekak eta antzeko lokalak.
 Hirugarren fasea: Gobernuak tokian tokiko agerraldiak kontrolatzen datza fase hau, beste era batera esanda, erantzun kolektibo edo masiboak eman beharrean, erantzun indibidualago eta zehatzagoak eman zituen gobernuak fase honetan zehar. Zenbait neurrik indarrean jarraitu zuten, gehienak edukiera maximoari lotutakoak. Fase hau ekainaren 22an hasi zen.
 Laugarren fasea: Hego Euskal Herriko Normaltasun Berriaren parekoa, pandemiaren agerpenaren aurreko egoerara asko hurbilduko dena, baina betiere kontuan izanda beste agerraldi handi bat izan lezakeela gaitzak.

Lehen fasea 
2020ko maiatzaren 6an Espainiako Diputatuen Kongresuak alarma-egoera luzatzea onartu zuen, aurreko luzapenetan lortutako babesak nabarmen higatuta. Luzapen berriak aparteko egoera beste bi astetara zabaltzea ahalbidetu zuen, maiatzaren 24a arte. Alabaina, Kongresuko eztabaidan argi geratu ziren gobernuak luzapena aurrera ateratzeko izan zituen zailtasunak, soilik 178 aldeko boto lortu baitzituen; aurrekoan aldeko botoa eman zioten Euskal Herria Bildu, Galiziako Bloke Nazionalista eta Alderdi Popularra abstenitu egin baitziren. Gainera, Kataluniako Ezker Errepublikarraren ezezko botoa jaso zuen lehen aldiz Espainiako Gobernuak. Eusko Alderdi Jeltzaleak eta Herritarron Alderdiak emandako baiezko botoek salbatu zuten gobernuaren eskaria; Espainiako Gobernuak trukean autonomia erkidegoekin adostuta hartuko zirela erabakiak hitz eman zion lehenari eta bigarrenari aldi baterako lan-erregulazioak eta laguntza ekonomiko eta sozialak alarma-egoerari lotuak egongo ez zirela agindu zion, besteak beste.

Maiatzaren 8an aste berean Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak Espainiako Osasun Ministerioari igorri zioten lehen fasera aldatzeko eskaera onartua izan zela adierazi zuen Salvador Illa Osasun ministroak. Hala, Hego Euskal Herria bere osotasunean (Trebiñuko barrendegia barne, EAJk alarma-egoeraren laugarren luzapena onartzeko Gobernuari eskatu baitzion barrendegiak mugakide duten probintziaren arabera fasez aldatzea) lehen fasera igaro zen maiatzaren 11tik aurrera. Alabaina, Eusko Jaurlaritzak neurri murriztaileagoak jarri zituen martxan Euskal Autonomia Erkidegoan, horien artean norbanakoak haien bizitoki zen udalerritik ateratzea debekatu zuen, museoak eta liburutegiak itxita mantenarazi zituen, estalpeko kirol instalazioak bezalaxe eta kultur ekitaldiek debekatuta jarraitu zuten. Lehen fasera igaro ziren beste lurraldeetan, hala nola Nafarroan, malguagoa izan zen lehen fase hura.

Bigarren fasea 
2020ko maiatzaren 20an Espainiako Diputatuen Kongresuak alarma-egoeraren bosgarren luzapena onartu zuen beste bi asterako, EAJ eta Herritarron Alderdiaren aldeko botoei esker eta Euskal Herria Bilduren abstentzioa lagun. Kataluniako subiranistek (ERC eta JxCAT) aurka bozkatu eta PSOEk Herritarron Alderdiarekin itunera iritsi izana salatu zuten. Oposizioko gainerako alderdiek (PP eta Vox tartean) aurka bozkatu zuten. EH Bildurekin PSOE eta Ahal Duguk sinatutako ituna izan zen berrikuntzetako bat, akordio hartan 2012ko Lan Erreforma bere osotasunean ezeztatzea hitzartu zen eta tokian tokiko erakundeek gastu gaitasun eta malgutasun handiagoa edukitzea, besteak beste. PSOEko zenbait kidek eta Nadia Calviño Ekonomia Gaietako ministroak ez zuten begi onez hartu ituna bere edukiarengatik eta ituna "berrinterpretatzen" saiatu ziren.

Hego Euskal Herri osoa maiatzaren 25ean sartu zen deskonfinamendu prozesuko bigarren fasean, Osasun Ministerioaren onespena jaso ondoren. Fase honetan berrikuntza nagusia ordu-tarteen ezabaketa izan zen, biztanleriak noiznahi etxetik irteteko aukera berreskuratu baitzuen. Mugikortasunak mugagabea izaten jarraitu zuen lurralde historikoaren barnean, baina ez bi lurralde historikoren artean. Fase berri honek orokorrean malgutu egin zituen lehen fasean hartutako neurriak eta hezkuntza berrabiarazteko gaitasuna eman zion Hezkuntza Sailari, zeina bertan behera egon zen martxotik aurrera. Bestalde, maskaren erabilera nahitaezko egin zen toki itxietan eta bi metroko distantzia mantendu ezin zen toki ireki guztietan.

2020ko maiatzaren 14an Lapurdiko hondartzak zabaltzea erabaki zuen Pirinio Atlantikoetako prefetak eta hala, Euskal Herriko lehen herrialdea izan zen neurri hori hartzen. Alabaina, aparteko neurriak ezarri ziren eta Lapurdiko hondartza guztiak dinamikoak izan ziren 2020ko denboraldian zehar, hau da, ezin izan zen toki batean geldirik egon (eguzkia hartzea, etab.), soilik kirola egitea, paseatzea edo antzeko jarduerak baimendu ziren. Hala ere, udal batetik bestera neurri ezberdinak aplikatu ziren, adibidez, Angelun hondartzerako bideak zentzu bakarreko bihurtu ziren, jendea ez zedin gurutzatu.

2020ko maiatzaren bukaeran eta ekainaren lehen astean eguraldi eguzkitsua egin zuen Euskal Herri osoan orokorrean. Honek herritarrengan hondartzara bertaratzeko gogoa sortu eta ez ziren gutxi izan hondartzetan eta bereziki, haietara joateko garraio publikoetan izandako jende pilaketak. Aurretiaz, maiatzaren 16an, Bizkaiko eta Gipuzkoako Foru Aldundiak itsasertza duten udalerrien ordezkariekin bildu ziren hondartzen denboraldiaren hasiera-data zehazteko, eta erabaki zuten ekainaren 15 edo uztailaren 1era atzeratzea irekiera. Hondartzetan jende-pilaketak saihesteko neurriak hartzeko ardura udalerrien esku geratu zen eta hala, udalerri batetik bestera desberdinak izan ziren hondartzetako arauak 2020ko denboraldian zehar. Nekane Murgak hondartzetako pilaketek atzerapausoak ekar zitzaketela esan zuen.

Udal batetik bestera desberdinak izan ziren hondartzetako neurriak, adibidez, Lekeitioko Udalak hondartzetako erabiltzaileek aulkiak, hamakak eta bestelakoak ez eramateko gomendatu zien bitartean, Ondarroako Udalak debekatu egin zituen eta hondartza dinamikoa ezarri asteburu eta itsasgoretan. Mendexa eta Mutrikuko udalek gomendioak eman zituzten hondartzetako tresnen eta ordu-tarteen inguruan, baina ez zuten debekurik egin. Donostian ostera, itsasgoretan Kontxa hondartza ixtea erabaki zuten jende-metaketak saihesteko. Getxoko Udalak, aldiz, debekatu egin zituen hondartzako jolasak (pala, boleibola, etab. ).

2020ko maiatzaren 28an Iñigo Urkullu Akitania Berria-Euskadi-Nafarroa euroeskualdeko lehendakariak Espainiako Gobernuko presidente Pedro Sanchezi eta Frantziako Gobernuko lehen ministro Edouard Philipperi gutun bat helarazi zien, euroeskualdeko hiru agintaritzen izenean, zeinetan hiru lurraldeen arteko mugak malgutzea eskatzen zen, mugikortasuna berreskuratze aldera. Funtsean, euroeskualdeak finantzatutako mugaz gaindiko proiektuek, mugatik gertu bizi zirenek eta osasun arrazoiengatik muga zeharkatu behar zutenek hori egiteko aukera izan zezatela eskatu zuen. Irun eta Hendaiako udalek berdina eskatu zuten egun batzuk lehenago. Haatik, mugak itxita jarraitu zuen uztailaren 1a arte.

Hirugarren fasea 
Hirugarren fasean sartu bezain laster, ekainaren 8an, Hego Euskal Herriko erakunde gorenek, Eusko Jaurlaritzak (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan) eta Nafarroako Gobernuak (Nafarroan) bere gain hartu zuten osasun larrialdiari aurre egiteko ardura eta zuzendaritza, baita ere edonolako neurriak hartzeko ardura gaitzaren zabalkundea saihesteko.

2020ko ekainaren 7an argitaratu zen Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian Euskal Autonomia Erkidegoak hirugarren fasean jarraituko zuen plangintza, fase hura biharamunean hasi zen, ekainaren 8an. Neurri hauek inoiz baino malguagoak izan ziren eta EAEk aurrez erakutsi zuen joera gordezalea erabat apurtu zuten. Lurralde historikoetan zehar mugitzeko askatasuna eman zuen plangintzak, ostatu, taberna eta antzeko lokaletan edukiera %100ekoa izatea ahalbidetu zen eta garraio publikoan ere edukiera maximoa izatea baimendu zen. Kulturgintzari loturiko lokaletan ordea (museoak, liburutegiak, zinemak, erakustazokak, etab.), edukiera maximoa %60koa izan zen, dendetan bezalaxe. Haur eskolak eta udalekuak zabaltzeko baimena ere eman zuen Eusko Jaurlaritzak, edukierari loturiko muga malguekin.

Nafarroako Foru Erkidegoan, aldiz, aurreko joera ere apurtu egin zen eta EAEkoak baino neurri zorrotzagoak ezarri zituen Nafarroako Gobernuak. Adibidez, tabernetako barretan zerbitzatzeko debekuak indarrean jarraitu zuen, eta terrazetako edukiera maximoa %75ekoa izan zen, saltokietako edukiera maximoa %40-50ean mantendu zen bitartean. Gainera, kultur ekitaldietan ere %50eko edukieraren muga mantendu zen eta Maria Chivite Nafarroako lehendakariak jaiak ez antolatzeko deia egin zien erakunde guztiei.

Hirugarren fasea hasi orduko, erkidegoen esku geratu zen haien mugakide diren beste erkidegoekin mugak ireki edo ez erabakitzea. Eusko Jaurlaritzak hasiera-hasieratik izan zuen Kantabria, Errioxa eta Nafarroarekin mugak irekitzeko borondatea eta azkar hasi zituzten elkarren arteko negoziazioak. Miguel Angel Revilla Kantabriako presidenteak ere oso begi onez ikusi zuen Jaurlaritzaren asmoa, turismoarentzat funtsezkoa zelakoan. Urkullu eta Revilla lehendakarien asmoa ekainaren 15ean bi erkidegoen arteko mugikortasuna berreskuratzea zen. Alabaina, azkenean ez zen nahi zena lortu, Revilla Kantabriako presidenteak atzera egin zuelako osasun-aholkulariek hala gomendatuta, Txagorritxu eta Basurtuko agerraldi berriak zirela eta.

Normaltasun Berria 

Ekainaren 19an Euskal Autonomia Erkidegoan eta ekainaren 21ean Nafarroako Foru Erkidegoan, alarma-egoera bertan behera geratu zen eta bi lurraldeen arteko mugikortasuna berreskuratu egin zen. Era horretan eman zitzaion hasieran Normaltasun Berria izeneko faseari, zeinetan mugikortasuna eta konfinamenduan galdutako eskubide gehienak berreskuratu arren, zenbait baldintza eta neurrik indarrean jarraitu zuten, hala nola musukoen nahitaezkotasunak. Ipar Euskal Herriarekiko muga ekainaren 21eko gauerdian ireki zen berriz, bestalde.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 COVID-19 pandemia Europan, Asian eta Euskal Herrian.
 COVID-19 pandemiaren 2020ko udaberriko agerraldia.
 COVID-19, SARS-CoV-2 eta haren aurkako txertoa.
 Urruntze soziala, maskara, norberaren babeserako ekipamendua.

Kanpo estekak 

 COVID-19ari buruzko Osakidetzaren eta Osasunbidearen webguneak.

COVID-19 pandemia Euskal Herrian