Guyanako historia

Artikulu hau Guyanako historiari buruzkoa da. Europarrak iritsi baino lehen gaur egungo Guyana eskualdean, arawak eta karib tribuak bizi ziren; haien hizkuntzan, «ur askotako lurraldea» esan nahi du.

XVI. mendearen amaieran hasi ziren herbeheretarrak Guyana arakatzen eta finkatzen, eta, ondoren, ingelesak. Biak kostaldeko eremuetako amerindiar herriekin merkataritzan hasi ziren. Herbehereetako Mendebaldeko Indietako Konpainiak Kyk over al-en gotorleku bat ezarri zuen 1616-1621 urteetan, Essekibo konderria deitzen zutena. Barrualdean finkatzeko saiakerek porrot egin zuten, eta herbeheretarrek, 1700eko hamarkadaren erdialdean, ingelesei kostaldean ezartzeko aukera eman zieten, non afrikar esklaboek landutako landaketa-eremuak sortu zituzten. Labore nagusiak kafea, kotoia, tabakoa eta azukre-kanabera izan ziren, azken hori labore nagusia bihurtuz. Hala ere, lurzoruaren kalitatea eskasa zen. Esklaboak, Cuffy buru zutela (Guyanako heroi nazionala), matxinadan altxatu ziren 1763an, Berbice esklaboen matxinada bezala ezagutu zena. Herbeheretarren kontrola, de facto, britainiarrak gobernadore bihurtu zirenean amaitu zen, 1796an. Essekibo, Demerara eta Berbice koloniak, ofizialki, Erresuma Batuari eman zizkioten 1815eko Vienako Kongresuan berretsitako 1814ko anglo-herbeheretar itunean. 1831n, Guyana Britainiarra bezala finkatu ziren.

1834an, esklabotza deuseztatu ondoren, milaka langile eraman zituzten Guyanara azukre-kanabera landaketetako esklaboak ordezkatzeko, batez ere Indiatik, baina baita Portugaletik eta Txinatik ere. Batzuen ustez, gaur egungo biztanlerian bi motatako guyanar dago, Afrikako esklaboetatik eratorritakoak (afro-guyanarra), eta indiar kontratatutako zerbitzarietatik datozenak (indo-guyanarra). Hala ere, Guyanako kultura homogeneoa da modu askotan, partekatutako historia, ezkontza misto eta beste faktore batzuengatik.

Hasierako historia 
Britainiarrek eskulana inportatzeko praktikari 1917an utzi zioten. Afro-guyanar esklabo ohi asko, hirietara joan ziren, eta hiriko biztanleriaren gehiengoa bihurtu zen, indo-guyanarrak, nagusiki, landan jarraitzen zuten bitartean. 1862an, Estatu Batuetatik langile beltzak ekartzeko plan batek arrakasta gutxi izan zuen. Amerindiar populazio txikia herrialdearen barnealdean bizi da.

Jatorri anitz horietako jendea modu baketsuan bizi izan dira gehienetan. Esklaboen matxinadek, 1763an Cuffyk Guyanako heroi nazionalak zuzendutakoak, oinarrizko eskubideen nahia erakutsi zuten, baina baita konpromisorako borondatea ere. 1962-1964 urteetan, indo eta afro-guyanarren arteko istiluak sortu ziren, hein handi batean kanpoko esku-hartzearen ondorioz (ikus Britainiar Inperioa). Hala ere, Guyanako gizartearen izaera kontserbadore eta kooperatiboak arraza-tentsioak hozten lagundu zuen.

Erreferentziak

Bibliografia
 Revauger, Cécile (2008ko urria). Esklabutzaren abolizioa - Britainiar eztabaida 1787–1840. Frantziako Unibertsitate Prentsa.  . 2011-01-07an berreskuratua.
 Hope, Ronald Kempe (1985). Guyana: Politika eta Garapena Estatu Sozialista Emergentean. Oakville, Ontario: Mosaic Press.  . 2011-01-07an berreskuratua.
 Daly, Vere T. (1974). Guyanaren sorkuntza. macmillan.  . 2011-01-07an berreskuratua.
 Daly, Vere T. (1975). Guyanese herriaren historia laburra. macmillan.  . 2011-01-07an berreskuratua.
 Spinner, Thomas J. (1984). Guyanako historia politiko eta soziala, 1945–1983. Boulder, Colo: Westview Press.  . 2011-01-07an berreskuratua.
 Henry, Paget; Stone, Carl (1983). Karibe Berria: Deskolonizazioa, Demokrazia eta Garapena. Amerika arteko politika sailaren 4. liburukia. Filadelfia: Giza Arazoak Aztertzeko Institutua.  . 2011-01-07an berreskuratua. Artikulu honek domeinu publikoko Library of Congress Guyana herrialdeko ikerketaren informazioa biltzen du.

Kanpo estekak 

Guyanako historia