Joaquín Gómez de Llarena

Joaquin Gómez de Llarena y Pou (Valentzia, 1891ko abenduaren 3a edo 12a - Alpedrete, Madrid, 1979ko ekainaren 29a) geologo espainiarra izan zen, ikerkuntzan eta irakaskuntzan nabarmendua, eta bere ibilbide profesional eta zientifikoaren zati handi bat Euskal Herrian egin zuena, besteak beste Aranzadi Zientzia Elkartearen sorreran parte hartuz.

Datu biografikoak 
Valencian jaio arren, familia Teruelekoa zuen eta Joaquin haurra zela hara itzuli ziren. Hiru anaietatik gaztena izan zen. Aita hil eta gero, Zaragozara aldatu ziren; batxilergoa han hasi zuen, eta Toledon amaitu.

Bere familian zientzia eta liberalismo giroa zegoen, eta horixe barneratu zuen Joaquinek.

Naturazalea, 1913an Espainiako Alpinismo Elkartearen "Peñalara" aldizkariaren sorreran parte hartu zuen.

Hizkuntza asko zekizkien, besteak beste frantsesa, ingelera, alemaniera, italiera, portugesa eta nederlandera.

Unibertsitatetik Bigarren Hezkuntzara 

1914ean Madrilgo Unibertsitate Zentralean Natur Zientzia ikasketak burutu zituen; urte horretan izango zuen lehen harremana Santiago Ramón y Cajalek zuzendutako Junta para Ampliación de Estudios (JAE) erakundearekin (Institución Libre de Enseñanza proiektu pedagogiko aurrerakoiak sustatutakoa): ikasketetan espongiarioen zoografia estudiatu eta gero, udan Santanderko Itsas Biologia Estazioan ikasten jarraitzeko laguntza bat eskatu zuen. Urte berean Monakoko Printzipatuaren "Princesse Alice II" yatea ezagutu zuen (ikerketa ozeanografikorako prestatua), eta Navas de Estenako naturgunera eginiko lehen exkurtsio geologikoa antolatu zuen (gaurko Cabañerosko parke nazionalean). 

1916ean doktoregoa atera zuen; garai horretan bere interesa zoologia arlotik geologia eta geografia fisikoaren aldera igaro zen, geologoekin kolaboratzen hasita: Eduardo Fernández-Pachecoren laguntzaile izan zen eta Lucas Fernández Navarroren kolaboratzaile. Urte honetan bere lehen lan geologikoak argitaratu zituen Natur Zientzia Museo Nazionalarekin, Gaztela Berrian eginiko ikustaldiei buruz.

1916an, baita ere, irakasle bezala estreinatu zen: mineralogia eta geologia kurtso praktikoak emanez, eta Zaragozako Unibertsitatean zientziak irakatsiz, irakasle laguntzaile bezala. Uda horretan Urbión mendilerroan ikustaldiak egin zituen Juan Carandell lagunarekin, Kuaternarioko glaziazioen aztarnei erreparatuz.

1918an Portugalen izan zen, JAEk lagunduta, hango Zerbitzu Geologikoaren datuak eta bilduma petrologiko eta paleontologikoak estudiatuz, bereziki Siluriar garaikoak. 1918-19 ikastaroan Zaragozako irakasle laguntzaile postura itzuli zen, baina handik gutxira etapa berri bat hasiko zuen Bigarren Hezkuntzako irakasle bezala. Hain zuzen ere, Las Palmas de Gran Canariako Natur Historia eta Fisiologia eta Higiene katedra irabazi zuen, bertako Instituto General y Técnico-an.

Asturias eta langile mugimendua 

Garai honetan sismologian interesa erakutsi zuen, eta Las Palmasko institutuan Nekazaritza asignatura ere emateaz arduratu zen. Baina bertan ez zuen denbora asko egin, 1922a Gijonera aldaketa eskatu baitzuen; han katedra bat eskuratu zuen "Jovellanos" Institutuan. Asturiasen, irakaskuntza eta ikerketaz gain, dibulgazioa landuko zuen; urte hauetan kontzientzia politikoa ere sakondu zitzaion.

Gijonera heldu eta gutxira, hiriko Langile Ateneoan txangoak eta argazkigintza lantzeko talde bat sortu zuen; segituan 80 lagunek eman zuten izena. 1925an, Ateneoan bertan dibulgazio hitzaldi sorta bat antolatu zuen, besteak beste geologiari buruz. 1930ean Oviedoko Herri Ateneoan emango zuen hitzaldia, oraingoan geografiari buruz (Espainiako paisaia eta harri motak). Izan ere, Llarena natur paisaien argazkigintza asko landu zuen, bere jardun zientifikoarekin uztartuz; berak hartutako irudi batzuk erreferentziazkoak dira geologia arloan.

1924tik 1928ra Institutuko zuzendaria izan zen; garai horretan Gerardo Diego irakaskidearen oso laguna egin zen.

Geologian eta geografian buru belarri aritu arren, ez zuen izaki bizidunekiko interesik galdu: 1928an arrantzale batzuek harrapatutako txipiroi erraldoiaren berri izan zuen. Espainiako Natura Zientzien Museo Nazionalera eramateko lanak berak antolatu zituen.

Eten gabeko ikerketa, diktaduran eta Errepublikan 
Ohi bezala, aktibitate guzti hauek ikerkuntzarekin txandakatzen zituen. 1923an Alemanian egonaldia egin zuen sismologia geologikoa lantzeko (bere kontura, ezin izan baitzuen JAEren dirulaguntza baliatu: Primo de Riveraren diktadurak erakundearen funtzionamendua geldotu zuen); 1924an berriz, JAEren dirulaguntzarekin, Alemanian eta Suitzan egonaldiak egin zituen sismologia kontuak ikertzeko, baita ere. 1928-29 ikastaroan, JAEren laguntzari, Humboldt Institutuaren diru laguntza gehitu zitzaion, eta Alemanian beste egonaldi bat egin zuen Frankfurteko Unibertsitatean geologia eta geografia ikertzeko; Richter eta Behrmann irakasleekin, besteak beste. Gainera Europako eta Erresuma Batuko ipar-mendebaldean bidai luzea egin zuen, Norvegiako fiordoen, Eskoziako glen-en, eta Bretainiako kostaldearen morfologia aztertzen.

1929an, Gijonen bueltan, Real Sociedad Geográfica erakundean sartu zen eta I Congreso Pedagógico Asturiano-an parte hartu zuen. Urte berean Primer Caballero de la Orden del Mérito Civil izendatu zuten. Primo de Riveraren diktadura erori ostean, Manuel Azañaren Acción Republicana alderdian izena eman zuen, Gijongo buru batzarreko lehendakaria bihurtuz. Espainako Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean, kargu horren eraginez, hiriaren agindua hartu zuen komite iraultzailean parte hartu zuen; eta apirilaren 17an, Institutuko ikasleei egoera politiko berria azaldu zieten hiru irakasleetako bat izan zen.

Madrildik Alemaniara 

1933an Madrilgo Natur Zientzien Museoaren Geografia Fisiko sailaren zuzendaritza postua hartu zuen; eta "Perez Galdós" Institutuan sartu zen Natur 

Historia katedradun bezala. Urte horretan Geographische Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin erakundearen kide bihurtu zen, eta JAEren diru laguntza eskatu zuen, bi hilez geomorfologia ikerketak egiteko Espainia ipar aldeko kostaldean, Bretainian, Ingalaterra hegoaldean eta HerbehereOrdurako bost urtetik gora zeramatzan marearteko zabalguneak aztertzen. Garai honetan, baita ere, Toledoko mendiak estudiatu zituen; haien lehen azterketa geomorfologikoa berak egin zuen.

1933 eta 1935 artean, Llarenak modu oso aktiboan parte hartu zuen Espainiar Jaurlaritzak bultzatutako kultura zabalkunde programan, bere ezagupen geologikoak hainbat lekutan dibulgatuz, hitzaldien eta irratiaren bidez. Horrekin batera, jardun politikoan aritu zen, lehenik Acción Republicanaren baitan, eta gero Ezker Errepublikanoaren kide bezala: alderdi honetako 22 ordezkari nazionaletako bat izan zen. Madrilgo Ateneoaren zuzendaritzan ere sartu zen.

1936ko estatu kolpearen ostean, Fronte Popularrak Sociedad Geográfica Nacional erakundearen zuzendaritza kargutik kendu zuen, "monarkikoen eta faszisten kabi bat zelako"; Llarena haien ordez sartutako zuzendaritza batzordean sartu zen. Halere, handik gutxira Madrildik atera zen, gerra giroarekin atsekabetuta, arreba eta iloba umezurtzak eramanez. 1936ko irailean Ignacio Bolívar Natur Zientzien Museo Nazionalaren zuzendariak erbesteratzeko baimena eman zion. Arreba eta ilobak Frantzian utzita, bera Alemaniara joan zen, Hans Stille irakasle eta lagunarengana; lehenik hari laguntzen izan zen, unibertsitatean, eta gero gaztelerako irakasle bezala lan egin zuen Frankfurteko (1937-1940) eta Leipzigeko (1940-1942) unibertsitateetan.

1940ean Magdalena Reimann-ekin ezkondu zen. Ogibidez medikua, jatorri alemaniar-espainiarrekoa zen eta Llarenaren ikerketetan eta itzulpenetan laguntza handia emango zion hurrengo 39 urteetan. Seme bat izan zuten, Joaquin izenekoa.

15 urte Euskal Herrian

Destinu berri bat 
Gerra Zibila amaitu ostean, bere aurrekariak zutenek zaila zuten erbestetik bueltatu ahal izatea. Halere, 1942ean, autoritate berrien aldetik Gomez de Llarenak Espainiara itzultzeko baimena lortu zuen. Ez ordea bere lehengo postura: Donostiako "Peñaflorida" Institutuan Natur Zientzietako katedra seinalatu zioten. Inspektore lanak ere egingo zituen, 1961ean erretiroa hartu arte mantenduko zuen postua.

Donostian bizi izandako 15 urteetan, Euskal Herriko eta Pirinioetako ezagupen geologikoari ekarpen asko egin zizkion. Gipuzkoako flysch kretazeo-nummulitikoari buruzko ikerketak egin zituen, bereziki Igeldo eta Deba-Zumaia marearteko zabalgunea aztertuz. Hauek aire libreko museoa zirela aldarrikatzen zuen; gaur egun Euskal Kostaldeko Geoparkea dena Llarenaren eskutik hasi zen nazioartean ezagutzen. Pasaiako badiaren historia geologikoa ere aztertu zuen, baita Gipuzkoako kostaldeko fisiografia eta itsas-higadura ere.

Garai honetan Espainiako Ozeanografia Institutuarekin ere elkarlanean aritu zen, Afrikako esplorazio ozeanografikoak eta sedimentu laginketak aztertuz.

Irakaskuntzara eta zientziara emana 

Bistan denez, frankismo betean, Joaquín Gómez de Llarenak gerra aurreko aktibismo politikoa bazter utzi behar izan zuen; aurrerantzean irakaskuntzan eta zientzian zentratu zen. Urte hauetan emaztearen laguntzaz eginiko atzerriko geologia liburuen itzulpenak nabarmendu daitezke, eta 1943an Natur Zientzia museo bat sortzeko abiatu zituen lanak. Handik urte gutxira San Telmo Museoaren baitan Donostiako Natur Zientzien Udal Museoa izeneko saila sortuko zen, Llarenaren zuzendaritzapean.

Donostiara heldu bezain laster, inguruko naturalistekin harremanetan jarri zen: 1944an Jesus Elosegik eta Pilar Sansineneak gidaturik, Francesc Español eta Ramón Margalef zientzialari kataluniarrekin batera Aralarren ikustaldia egiten aritu zen; urte berean, Maximo Ruiz de Gaona industen ari zen Txispiri kobazuloa (Gaztelu) bisitatu zuen, Luis Antonio Larrauri eta Manuel Laborderekin batera. Hain zuzen ere, aurrerantzean haitzuloak ikertzen dituzten espezialistekin (batez ere espeleologo, arkeologo eta paleontologoekin) harreman estua mantenduko zuen.

Aranzadi Zientzia Elkartean 

1945 urtea mugarria izan zen “Amigos de Aralar” taldekoen Igaratzako bordan astebeteko espedizio espeleologikoa antolatu zuten. Partehartzaileen artean: Joaquín Gómez de Llarena, Josep Maria Thomas, Francesc Español, Ramón Margalef, Joaquim Mateu, Manuel Laborde (espedizioaren babeslea), Máximo Ruiz de Gaona, Luis Peña Basurto, Reyes Korkostegi, Boni Otegi, Jesus Elosegi, Pilar Sansinenea eta Estefania Elizalde izan ziren. Katalanek animatuta (gehienak irakasleak eta Centre Excursionista de Catalunya-ko kideak), gipuzkoarrek Natur Zientzia zale guztiak biltzeko erakunde baten premia ikusi zuten; horren ondorioz sortuko zuten Aranzadi Zientzia Elkartea, hasieran Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen babespean. Gómez de Llarena izan zen Munibe aldizkaria martxan jarri zuena -VIII. Peñafloridako kondearen omenez izendatu zuten horrela-, baita elkartearen Geologia Saila ere.

Hamarkada honetan, Eugi eta Urepele artean aurkitzen den magnesita aztarnategi handia ere ikertzen hasi zen. Mea mota honen ustiapenaren inguruan interes ekonomiko handiak zeuden (Magnesitas Navarras), baina Llarenak bere azterketak beti eremu zientifikoan mantendu zituen, Asturreta izeneko aztarnategiari arreta berezia eskainiz.

1948an Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales erakundean sartu zen. 1950 eta 1951ean Donostian udako geologia ikastaroak antolatu zituen. Lan guzti hauek bere jardun profesionalarekin eta ikerketarekin uztartuz, nazioartean ospe handia lortu zuen: Marcel Denaeyer Bruselako Unibertsitateko katedradunak goretsi zuen, eta Frantzian Officier d'Academie ohorezko izendapena jaso zuen.

Madrilera itzultzea 

1957an Madrilera itzuli zen. Erretiroa 1961ean hartu zuen, "Cardenal Cisneros" Institutuaren katedradun eta Bigarren Hezkuntzako Inspektore gisa.

Urte berean Comendador de la Orden de Alfonso X El Sabio izendatu zuten. 1962an Real Sociedad Española de Historia Natural erakundearen lehendakari izendatu zuten, eta Natur Zientzien Museoko ohorezko irakasle. Baina erretiro ostean ikerketarekin jarraitu zuen: 1965ean eta 1966ean Juan March Fundazioaren diru laguntza bana eskuratu zituen ikasten jarraitzeko, Austrian eta Frantzian hurrenez hurren. Ostean, Empresa Nacional de Óptica-rekin kolaborazio luzea abiatu zuen (1966-1974) enpresa honek Espainiako Bigarren Hezkuntza ikastetxeetan banatu zituen bilduma geologikoak prestatzen.  Hortaz gain, hil arte CSIC-en menpeko hainbat erakunderekin kolaboratu zuen, hala nola Geologia Ekonomiko Institutuarekin. Gainera, argitalpenen zerrendan ikus daitekeenez, Euskal Herriko bere ikergai kutunen gaineko interesa bizitza osoan mantendu zuen, bereziki Nafarroako magnesita aztarnategiak eta kostaldeko marearteko zabalguneak.

Bere azken urteak Alpedreten eman zituen, bizimodu lasaia eramanez, ikasle ohiei harrera adeitsua eginez eta ingeles hizkuntzaren ezagupenean sakonduz. Hil ostean, bere liburutegi zientifiko osoa Madrilgo Complutense Unibertsitateari dohaintzan eman zion.

Zenbait datu aipagarri 

Nabarmentzeko moduko datua da, Llarenak eginiko ibilbide zientifikoa hain garrantzitsua izanik, bere ikerketa 

gehienak medio apalekin gauzatu zituela ("mailua, lupa, azido klorhidrikoa, prismatikoak, argazki kamera, mikroskopio sinple bat", eta "oinez ibiltzeko zaletasuna"). Gainera, hasierako urteetako kolaborazioak kenduta, bere lan zientifikoaren zatirik handiena unibertsitateetatik kanpo burutu zuen. Bere ikasle izandakoek gogoratzen zutenez, irakasle saiatua zen eta naturarekiko maitasuna transmititzen zekien, gazteak ikasgelatik ateraz eta mendira eramanez.

Ezagun da, bestalde, bere maila zientifikoak pisu handia eman ziola, bere pentsaeratik oso urrun zeuden pertsona eta erakundeen errespetua irabazteraino: liberal eta ezkertiar ezaguna izan arren, nazismoaren eta frankismoaren baitan jardutea egokitu zitzaion, arazo larririk gabe.

Omenaldiak 
Paleontologoek hainbat espezie fosil izendatu zituzten Joaquín Gómez de Llarenaren omenez:

 Nuculites llarenai (Kegel, 1927)
 Palaeodyction gomezi (Azpeitia, 1932)
 Pseudotissotia llarenai (Karrenberg, 1935)
 Eodiscus llarenai (E & R. Richter, 1941)
 Trochus llarenai (Bataller, 1939)
 Nummulites gomezi (Ruiz de Gaona, 1947)
 Euphoberia llarenai (Meléndez, 1948)

1980ean, inaktibitate urte batzuen ostean, Aranzadi Zientzia Elkarteko kide gazte batzuek Geologia Saila berriz martxan jarri zuten, Gomez de Llarenaren lana kontuan hartuz, eta segida emanez.

1998an Donostian ekitaldi akademikoa egin zen bere omenez.

2003an Euskal Herriko lehen Ikasgune Geologikoa sortu zenean (Luberri, Oiartzun), Llarenari eskaini zitzaion.

Argitalpenak

Lan originalak 
Idazlanen zerrenda (bistaratzeko, sakatu «Erakutsi», hemen eskuinean)
 1916. Bosquejo geográfico-geológico de los montes de Toledo. Separata de Trabajos del Museo Nacional de Ciencias Naturales: Serie Geológica, n.º 15, Madrid.
 1916. (Lucas Fernández Navarro-rekin). Datos topológicos del cuaternario de Castilla la Nueva. Junta para ampliación de estudios e investigaciones científicas, Trabajos del Museo Nacional de Ciencias Naturales, serie geológica, núm. 18, 26 or.
 (Juan Carandell-ekin). El glaciarismo cuaternario en los  Montes Ibéricos. Junta para ampliación de estudios e investigaciones científicas. Trabajos del Museo Nacional de Ciencias Naturales, serie geológica, núm. 22, 62 or.
 1923. Guía geológica de los alrededores de Toledo. Apéndice petrográfico por José Royo Gómez y Félix Pérez de Pedro; prólogo por Eduardo Hernández-Pacheco, Madrid, Junta para ampliación de estudios e investigaciones científicas, serie Geología, núm. 31, 59 or.
 1925. Die neue Isoseistenkarte des mitteldeutschen Erdebens von 6. März 1872. Reichsanstalt für Erdebenforschung, März 1925:182-186, 1 fig., Jena.
 1926. (José Ramón González Regueral-ekin). Hallazgo de restos fósiles de un mamífero terciario en Oviedo. Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural 26:399-406. Madrid.
 1927. Algunos datos sobre el terciario continental de Oviedo. Boletín de la Sociedad Española de Historia Natural 27:219- 220. Madrid.
 1927. (José Royo Gómez-ekin). Las terrazas y rasas litorales de Asturias y Santander. BRSEHN 27:19-38. Madrid.
 1927. (José Royo Gómez-ekin). Adiciones a su nota sobre sobre las terrazas y rasas litorales de Asturias y Santander. BRSEHN 27:115, Madrid.
 1927. La estructura de la tierra, t. II. Conferencias y Reseñas Científicas de la RSEHN. págs. 31- 56.
 1928. Esquema de la cuenca terciaria de Oviedo. Revista Industrial Minera Asturiana, nº 319-320. Oviedo.
 1929. Nota sobre las sesiones de la Geologische Vereinigung. BRSEHN 29:66-67, Madrid.
 1930. Un Instituto de Geología y Paleontología marinas en Wilhelmshaven. Conferencias y Reseñas Científicas. Real Sociedad Española de Historia Natural 5:81-84. Madrid.
 1930. Empleo de los Rayos X y de la luz ultravioleta en Paleontología. Conferencias y Reseñas Científicas. Real Sociedad Española de Historia Natural 5:85-89. Madrid.
 1930. Itinerario geológico de Gijón, por el Musel y Candás, a Luanco, Primer Congreso Pedagógico Asturiano, 32 or. Editorial Ayuntamiento de Gijón, Imprenta Minerva.
 Datos de Historia Natural de Asturias. Reseñas Científicas. Sociedad Española de Historia Natural 8:156-158. Madrid.
 1934. Observaciones sobre la geología y fisiografía de los alrededores de Hellín. Boletín Sociedad Española de Historia Natural 34:213-231. Madrid.
 1934. Algunos ejemplos de cobijaduras tectónicas terciarias en Asturias, León y Palencia. BRSEHN 34:123-127;
 1936. Algunos datos sobre el glaciar actual del Monte Perdido (Pirineos). Boletín Sociedad Española Historia Natural 36:327-343. Madrid.
 1938. Meteor-Fälle auf der Pyrenäen-Halbiensel. Natur und Volk, Band 68, H.1, pp. 8-15, 5 figs., Frankfurt am Main,
 1942. Neuere physiogeographische Forschungen in Spanien. Sitzungsberichte der Zusammenkunft Europäischer Geographen, Würzburg, 1942, pp. 525-536
 1944. La Geografía en el Museo Nacional de Ciencias Naturales. Estudios Geográficos, año 5, nº 16:638-650, 10 fotos, Madrid, CSIC.
 1945. La creación del Museo Regional de Historia Natural. Boletín Real Sociedad Vascongada de Amigos del País, año 1, 3er trimestre, pp. 1-12. Donostia.
 1946. Revisión de algunos datos paleontológicos del flysch cretácico y numulítico de Guipúzcoa. Noticias y comunicaciones del Instituto Geológico Minero Español 15:109-165. Madrid.
 1946. Hugo Obermaier (1877-1946). Estudios Geográficos 25:735-743, Madrid, CSIC.
 1947. La geocronología de la época glaciar en Suecia. Estudios Geográficos 26:201-216. Madrid, CSIC.
 (Celso Rodríguez-Arango-rekin) Datos para el estudio geológico de la Babia Baja (León), Boletín del Instituto Geológico Minero Español 61:79-206. Madrid.
 1948. El Mapa Geológico de España a escala 1/50:000. Estudios Geográficos, año 9, nº 30:131-137. Madrid, CSIC.
 1948. ¿Huellas del glaciarismo cuaternario en la sierra de Aralar (Guipúzcoa-Navarra)? Boletín Real Sociedad Española de Historia Natural 46: 267-262. Madrid.
 1949. (Noel Llopisekin). Estudio geológico de la caverna Troskaeta-ko-kobea (Ataun-Guipuzcoa), Munibe 4:153-179. Donostia.
 1949. Datos paleoicnológicos. Noticias y comunicaciones Instituto Geológico Minero Español 19:113-127. Madrid.
 1949. Vicente Inglada Ors (1879-1949). Boletín Real Sociedad Española Historia Natural 47:555-561. Madrid.
 1950. Nuevos datos geológicos y paleontológicos sobre la cuenca carbonífera de Ciñera-Matallana (León). Estudios Geológicos VI-1 (junio de 1950), págs. 51-97.
 1950. El astrolito de Reliegos (León). Boletín Real Sociedad Española Historia Natural 48:303-315.
 1950. La magnesita de Eugui (Navarra). Boletín Real Sociedad Española Historia Natural 48:67-70.
 1950. Exploración oceanográfica del Africa occidental. Observaciones sobre los sedimentos recogidos entre los cabos Juby y Bojador. Boletín Instituto Español Oceanografía 29, 23 or. Madrid.
 1950. Datos para la historia geológica de la ría de Pasajes. Estudios Geográficos 40:501-513. Madrid.
 1950. La magnesite (giobertite) de la haute vallée de l’Arga (Pyrénée de la Navarre espagnole) et d’Urepel (Basses-Pyrénées). Comptes rendus de l’Académie des Sciences de Paris 231:1521-1522.
 Cursos de Ciencias Naturales en el Instituto Nacional de Enseñanza Media "Peñaflorida" de San Sebastián. Universidad de Madrid, Facultad de Ciencias, 12 or.. Donostia.
 1951. (Joaquin Mendizabalekin). Mapa Geológico de España escala 1/50.000. Hoja nº 40, Jaízquibel (Guipúzcoa). Instituto Geológico Minero de España, 32 pp., 38 figuras, 1 corte geológico escala 1/25.000, 1 mapa geológico escala 1/50.000. Madrid.
 1951. Die Lagerstätten des sedimentären Magnesits in Paläozoikum der Westpyrenäen. Berg-und Hüttenmännische Monatshefte, Jahre 96, H.11, pp. 221-227, 11 figs., Wien.
 1952. La magnesita sedimentaria de los Pirineos navarros. Actas I Congreso Internacional de Estudios Pirenaicos t. 2, sec. 1, p. 381-395.  Instituto de Estudios Pirenaicos, CSIC, Zaragoza.
 1952. El Centenario del Instituto Geológico de Austria. Noticias y Comunicaciones del Instituto Geológico Minero de España 27:63-118. Madrid.
 1952. Restos de ballena en la playa de Deva. Munibe 4: 220-223. Donostia.
 1952. Un cachalote en la playa de Zarauz. Munibe 4: 223-227. Donostia.
 1952. Huellas de un seláceo fósil en la cantera de piedra caliza de Buenavista (Pasajes Ancho). Munibe 4:227-229. Donostia.
 1952. Temblores de tierra en Guipúzcoa y Navarra. Munibe 4:229-232. Donostia.
 1952. Observaciones sobre los sedimentos de las costas de Galicia (Campañas del “Xauen” en 1949 y 1950). Boletín Instituto Español Oceanografía nº 52, 15 or. Madrid.
 1953. El lenar inverso en la formación de las cavernas. Speleon IV-1:3-10. Oviedo.
 1953. Über die sedimentäre Entstehung des ostalpinen Magnesites `Typus Veitsch`. Montan- Zeitung, Bd. 96, nº 4:55-62. Viena.
 1954. Un capítulo de historia geológica: las playas fósiles del litoral guipuzcoano. Munibe 4:3-10. Donostia.
 1954. (Pedro Rodríguez de Ondarra-rekin). La inundación del 14 de octubre de 1953 en Guipúzcoa. Estudios Geográficos 54:59-87. Madrid, CSIC.
 1954. Contribución al estudio de la magnesita sedimentaria. Real Sociedad Española de Historia Natural, tomo homenaje a Eduardo Hernández-Pacheco, 1954, pp. 361-386, Madrid.
 1954. Observaciones geológicas en el flysch cretácico-numulítico de Guipúzcoa. Tomo I. Monografías del Instituto "Lucas Mallada" CSIC, núm. 13, 98 p., 18 figs., 61 láms. Madrid.
 1955. Sur l’origine de la magnésite (giobertite) de la haute vallée de l’Arga (Navarre espagnole) et de la «zone des grauwackas» d’Autriche. Comptes Rendus de l’Académie des Sciences de Paris, série D, t.241:606-608.
 1955. Geografía Física (Geodinámica externa). Enciclopedia Labor, vol. 1, El Universo y la Tierra, pp. 273-508, 510 figs., 21 láms., (2ª ed. 1962, pp.291-532), Barcelona.
 1955. Terrazas fluviales. Munibe 7(1):27-33. Donostia.
 1955. (C.Roquero-rekin). El `Geiger´en acción. Munibe 7(4):223-228. Donostia.
 1956. Datos paleontológicos sobre los terrenos paleozoicos del valle alto del Arga, Quinto Real (Navarra) e Irún (Guipúzcoa). Actas II Congr. Intern. Etudes Pyrénéennes, Luchon-Pau, 1954. t.2, sec. 1:61-72. Union International  Etudes Pyrénéennes, CNRS, Toulouse.
 1956. Observaciones geológicas en el flysch cretácico-numulítico de Guipúzcoa. Tomo II. Monografías del Instituto "Lucas Mallada" CSIC, núm. 15, 47 p., 7 figs. 14 láms. Madrid.
 1956. ( Ignacio Olagüe-rekin). Presencia de facies oolítica en la caliza jurásica de Guipúzcoa. Aranzadi, 1956, nº 12, Homenaje a D. Joaquín Mendizábal, pp. 163-171, 8 figs. Donostia.
 1957. La magnesite (giobertite) des Pyrénées occidentales. Comptes Rendus Sommaires Société Géologique France 11:209-211. Paris.
 1958. Kugelbildung im Sandstein der kantabrischen Küste. Natur und Volk, Band 88, H. 8, pp. 249-259, 12 figs., Frankfurt am Main.
 1958. La nueva instalación del Museo de Historia Natural del País Vasco en el edificio del antiguo Instituto Peñaflorida (¿Fantasía navideña o realidad inmediata?). Munibe 10(4):236-246. Donostia.
 1959. Nuevas observaciones sobre la magnesita sedimentaria. Estudios Geológicos 15(41-44):189-211. Tomo homenaje a Maximino San Miguel. Madrid.
 1960. Nuevas observaciones sobre la magnesita sedimentaria. Notas y Comunicaciones del Instituto Geológico y Minero de España 57(I):87-94. Madrid.
 1960. Vocabulario estratigráfico. Noticias y Comunicaciones del Instituto Geológico Minero de España 57:299-316. Madrid.
 1960. Geotektonisches Symposium zu Ehren von Hans Stille. Noticias y Comunicaciones del Instituto Geológico Minero de España 57:484-492. Madrid.
 1960. Observaciones fisiográficas en el litoral de Guipúzcoa: 1. La plataforma de abrasión o “rasa mareal”. Boletín Instituto Español de Oceanografía 101, 60 or. Madrid.
 1960. Neue Beobachtungen bettreffend den sedimtären Magnesit. Montan-Rundschau, Jahre 8, H. 12. Viena.
 1961. Nota geológica sobre la cueva de Urtiaga. Munibe 13(1):4-12. Donostia.
 1964. Über di ´nachahmende´ Darstellung der Magnesit-Kristalle, Typus “Asturreta” (Argatal, Navarra). Montan-Rundschau, Jahre 12, H.3:41-45. Viena.
 1964. Der Torcal de Antequera in der Provinz Málaga. Natur und Museum, Band 94, H. 6:219-226. Frankfurt am Main.
 1965. Aportaciones graficas al estudio de la magnesita sedimentaria de Asturreta (Navarra). Estudios Geológicos 20:315-337.
 1967. Hans Stille. Su labor científica (1876-1967). Boletín Real Sociedad Española de Historia Natural (Geología) 65(3):201-201. Madrid.
 1967. Notas complementarias sobre la magnesita de los Pirineos franceses y españoles. Boletín Real Sociedad Española de Historia Natural (Geología) 66(1):41-48. Madrid.
 1968. La magnésite (giobertite) de la Serre de Montner (Pyrénées Orientales). Comptes Rendus Sommaires Société Géologique France 9:332. Paris.
 1968. Contribución al estudio de la génesis de los carbonatos sedimentarios (I) [España].
 1969. La rasa mareal o plataforma de abrasión marina de Guipúzcoa. Actas V Congr. International INQUA, Madrid-Barcelona, 1957, t.I:557-560. Madrid, CSIC.
 1969. Die Steinwelt von Manzanares (La Pedriza de Manzanares) eine Granitlandschaft nördlich von Madrid. Natur und Museum, Band 99, H. 4:137-144. Frankfurt am Main.
 1971. Franz Lotze (22-IV-1903/22-II-1971). Boletín Real Sociedad Española de Historia Natural (Geología) 69:127-133. Madrid.
 Regionale Geologie. Zeues zur Geologie Spanien. Zbl. Geol. Paläont. I(1-2):57-74.
 1971. Neves zur Geologie Spaniens. BRSEHN, Stuttgart, I(1/2):57-74.
 1972. Contribución al estudio de la génesis de los carbonatos sedimentarios (III) (Geol.), t. III-70:153-169.
 1972. Notas retrospectivas sobre la génesis de la dolomita y la magnesita. Seminarios de Estratigrafía 8:1-22.
 1975. Aportaciones al Catálogo de las publicaciones y grabados de Francisco Hernández-Pacheco en la revista “Peñalara”. Estudios Geológicos 31(5-6):811-813. Homenaje a D. Francisco Hernández-Pacheco. Madrid.

Itzulpenak 
Idazlanen zerrenda (bistaratzeko, sakatu «Erakutsi», hemen eskuinean)
 WALSER, Hermann. 1929. Geografía de Suiza. Labor (Biblioteca de Iniciación Cultural), Barcelona. 203 or.
 PASSARGE, S. Geomorfología. Labor (Biblioteca de iniciación cultural núm. 290), Barcelona. 191 or.
 KARRENBERG, Heriberto. 1946. La evolución postvarística de la cordillera cántabro astúrica. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto Lucas Mallada de Investigaciones Geológicas. Publicaciones extranjeras sobre Geología de España, III. Madrid
 (José M. Sacristán eta Guillermo Sans Huelín-ekin batera) BERGER, Arthur. SCHMID, Josef. 1946-1947. El reino de los animales. El animal en su medio ambiente. Espasa-Calpe, Madrid. 3 bolumen.
 GHEYSELINK, R. 1948. La Tierra inquieta. Una geología para todos. Labor, Barcelona.
 CLOSS, Hans. 1952. Diálogos con la Tierra. Peregrinaciones de un geólogo por el mundo y por la vida. Editorial Labor, Bartzelona.
 (José María Navaz eta José María Martínez-Hidalgo y de Terán-ekin batera). ROMANOVSKY, V., FRANCIS-BOEUF, C., BOURCART, J. 1961. El mar. Editorial Labor, Bartzelona. 693 or.
 BULOW, K. von. 1963. Geología para todos. Editorial Labor, Bartzelona. 349 or.
 BRINKMANN, R. 1964. Compendio de Geología General. Editorial Labor, Bartzelona. 351 or.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Espainiako geologoak
Aranzadi Zientzia Elkarteko kideak