Federico Arana

Federico Arana (Tizayuca, Hidalgo, 1942ko azaroaren 27a) mexikar biologo, idazle, karikaturagile, musikari, musikagile eta margolaria da; bere lehen eleberria, Las jiras, 1973an argitaratua, Xavier Villaurrutia saria irabazi zuen, Mexikoko literatur sari garrantzitsuena. Arlo akademikoan ere garatu zen, UNAMeko Zientzien eta Humanitateen Fakultateko irakasle gisa eta testuliburu gisa erabiltzen diren biologia liburuak idazten. Egile gisa, hogeita hamar titulu baino gehiago argitaratu ditu bere lan literarioaren eta akademikoaren artean.

Txikitatik hasi zen musikarekiko zaletasuna eta jarraian hiru taldetan izatera eraman zuen, Los Sonámbulos, Los Sinners eta Naftalina, azken hau Mexikoko rockaren "ikonotzat" jotzen dena, eta abesti bat ere egin zuen Luis Buñuelen Simón del desierto filmaren (1965) soinu bandarako. Marrazkilari eta margolari gisa, bere lana egunkarietan eta liburuetan argitaratu da eta erakusketak egin ditu estatuko zein nazioarteko.

Biografia

Lehen urteak, ikasketak eta esperientzia akademikoa 
Federico Arana 1942ko azaroaren 27an jaio zen Tizayucan, Hidalgon, eta Mexiko Hiriko Luis Vives Institutuan ikasi zuen.  Biologian doktoregoa egin zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan eta lau hamarkada baino gehiagoz irakasle izan zen UNAMeko Zientzien eta Humanitateen Fakultatean, non administrari kargua ere izan zuen.  Akademiko gisa, hezkuntzan nahitaezko testu bihurtu diren artikuluak eta liburu didaktikoak argitaratu ditu, hala nola: Los seres vivos como unidad (1979) eta Diversidad de los organismos (1980).

Literatura-karrera 
Nahiz eta urte batzuk lehenagotik idazten zuen, Las jiras (1973) argitaratu zuenean hasi zen nabarmentzen, bere lehen eleberria, eta Xavier Villaurrutia saria irabazi zuen, Mexikoko literatura sari garrantzitsuena.  30 liburu inguru argitaratu ditu eta musikologiari eta bestelako gaiei buruzko artikulu akademikoak, ipuinak eta artikuluak ere idatzi ditu Natura, Nexos, Mexikoko Unibertsitateko aldizkaria, Unomásuno, Novedades, El Día, La Jornada eta El Financiero bezalako egunkari eta aldizkarietan.

Karrera musikala 
Arana 1956an hasi zen musikan gitarra-jotzaile eta musikagile gisa, Baltasar Mena Iniestarekin Los Sonámbulos taldea sortu zuenean eta horrekin Musart diskoetxearentzat disko bat grabatu zuen. Taldea desegin zenean, Arana Los Sinnersekin batu zen, gerora Tequila izenaz aldatu zutena.  1975ean blues eta rock generoak lantzen dituen Naftalina taldea sortu zuen, Mena Iniesta, Olaf de la Barreda eta Freddy Armstrongekin batera.   Naftalinak zortzi disko grabatu ditu eta Mexikoko rockaren "ikono"tzat hartzen da.  Aranaren abestietako bat, "Radioactive Rebel", Luis Buñuelen Simón del desierto (1965) filmaren soinu-bandaren eta Olallo Rubioren Gimme the Power (2012) dokumentalaren parte izan zen.

Marrazkilaria eta margolaria 
Arana marrazkilari eta karikaturagile gisa ere nabarmendu da, Ornitóteles pertsonaiaren sortzailea da  Novedades egunkarian agertutako karikatura eta Aranak bi liburutan bildu zuena: Ornitóteles. El pájaro filosófico (1975) eta El perro mundo de Ornitótele (1984).   Margolari gisa Mexikon eta Estatu Batuetan, Suitzan eta Alemanian erakutsi ditu bere lanak.

Sariak 

 Xavier Villaurrutia saria (1973)
 Santanderreko Nazioarteko Unibertsitateko Poesia Saria, Espainia
 Hidalgoko Kultura eta Arteen Estatu Kontseiluaren omenaldia Hidalgo Haur eta Gazte Liburu Azokan (2012)

Obra 
30 liburu inguru argitaratu ditu, besteak beste:

Ipuina 

 El blues de los coyotes (2014)

Saiakerak 

 Algunos académicos de la lengua (1968)
 Cómo presentar los originales (1970)
 Ornitóteles. El pájaro filosófico (1975) 
 La música dizque folklórica  (1976)
 El perro mundo de Ornitóteles (1984)
 Huaraches de ante azul, historia del rock en México (1985)
 Roqueros y Folcloroides (1988)
 Comer insectos (1991)
 Los cien más cachondos rocanroleros de las lenguas españolas (1992)
 Insectos comestibles: entre el gusto y la aversión (2006)
 1001 puñaladas a la lengua de Cervantes: y quién dijo que debíamos saber hablar para comunicarnos? (2006)
 Máscaras y Luchadores: México enmascarado Tomo I (2007) —egilekidea—
 Máscaras y luchadores: México enmascarado Tomo II (2007) —egilekidea—
 Qué mal hablan mis papás (2013)
 Archipiélago naftalina (2013)

Liburu didaktikoak 

 Método experimental para principiantes (1975)
 Biología (1979)
 Los seres vivos como unidad (1979)
 Diversidad de los organismos (1980)
 Continuidad y evolución de la vida (1980)
 Fundamentos de biología (1993)
 Ecología para principiantes (1982)
 Ecología para niños (2015)

Eleberriak 

 Las jiras (1973)
 Enciclopedia de latinoamericana omnisciencia (1977)
 Delgadina (1978)
 Yo, Mariachi (1991)

Antzezlana 

 Huitzilopochtli vs. Los rocanroleros de la noche (1988)

Poesia 

 Rumores de la arboleda (2013)

Erreferentziak

Bibliografia 

 Maura Ocampo, Aurora (1988). Diccionario de escritores mexicanos, siglo XX: A-CH. UNAM. p. 65. ISBN 9789683606433.

Kanpo estekak 

 
Mexikoko antzerkigileak
1942ko jaiotzak
Mexikoko musikariak
Mexikoko eleberrigileak
Mexikoko saiakeragileak
Eusko-mexikarrak
Xavier Villaurrutia sariaren irabazleak