Mentxa Krnitxeva

Melpomena Dimitrova Krnitxeva (bulgarieraz: Мелпомена Димитрова Кърничева, mazedonieraz: Мелпомена Димитрова Крничева), –Kruxevo, Manastirreko vilajet, Otomandar Inperioa (egun, Ipar Mazedoniako Errepublika), 1900ko martxoaren 16-Erroma, Italia, 1964ko irailaren 10- Mentxa (Менча) Krnitxeva izenez ezagunagoa, bulgariar-mazedoniar nazionalista bat izan zen, Mazedonia Barneko Erakunde Iraultzaileko (VMRO) kidea, bere erakundearen alde zenbait hilketa egin zituena. VMROko lider Ivan Mihailoven emaztea ere izan zen. Bigarren Mundu Gudan Ardatzaren kolaboratzaile izan zen.

Haurtzaroa eta gaztaroa 
Melpomena “Mentxa” Krnitxeva Kruxevo hirian jaio zen, familia aromaniar batean, Melpomena Karnitxiu izenarekin. Etnia-jatorria beste bat izan arren, krnitxevtarrak bulgariar nazionalismoari oso lotuak zeuden; Melpomena Krnitxevaren birraitona bat Bulgariar Eliza Ortodoxoko apaiza izan zen, turkiarrek hildakoa. 1903ko Ilinden matxinadak porrot egin ostean, familia osoak –Mentxak barne- Bulgariara ihes egin zuen, Tsaribrod hirira (egun, Dimitrovgrad, Serbia). Krnitxeva 1918ko irailean Munichera joan zen ikastera, baina gutxi barru, Lehen Mundu Guda bukatuta Bulgariara itzuli behar izan zen, eta Sofian jarri zen bizitzen (Lehen Mundu Guda ostean Tsaribrod Serbia izatera pasa zen).

Mazedoniar mugimenduan militantziaren hasiera 
Bulgariara itzuli zenean Krnitxeva mazedoniar mugimenduan (egungo Ipar Mazedonia 1912 ostean Serbia izatera pasa zen, eta 1918an sortu berri zen Jugoslavia) militatzen hasi zen, hasieran, gerora berak hil zuen Todor Panitsarengandik gertu –Panitsaren arreba Alemanian ezagutu zuen-. Krnitxevak dioenez, lehen aldiz 1920an elkartu zen Panitsarekin –ordurako Munichen Panitsaren koinata ezagutu zuen Krnitxevak-. Garai hartan, Krnitxevaren arabera, Panitsa bulgariar Gobernuak Mazedonian interbentzioa egitearen (anexionismoaren edo panbulgarismoaren) aurkakoa zen eta Mazedoniaren askapena mazedoniarrek egin behar zuten iritziaren aldekoa zen. Panitsa momentu horretan Stamboliskiren ezkerreko Gobernuak jazartua zen. Hala ere, ematen zuenagatik laster dezepzionatu zen Panitsak, orduko bulgariar ezkerreko Gobernuarekin lerratzerakoan (honek Jugoslaviarekin bakea egin nahi zuen, eta hau onartezina zen mazedoniar-bulgariar nazionalista gogorrenentzat).

Panitsaren ibilbide historikoa nazionalistenekiko haustura mazedoniar mugimenduan izandako barne-eztabaiden ondorio da: konkretuki mazedoniarren eta Mazedoniaren etorkizuneko izaerari buruzkoa  -mazedoniarrak bulgariar herriaren parte edo Mazedonia bertako etnia guztiak bilduko dituen subjektu federal gisa- zein ezker-eskuin dialektikarekin korapilatu zen, azken hau batez ere Aleksandr Stamboliskiren ezkerreko mugimendua Bulgariako Gobernuaren jabe egin ostean. Panitsa, mazedoniar mugimenduko boluntario bat zen, 1903ko Ilinden matxinadan parte hartu zuena, baina duela urte asko ezkerreko ildoan kokatutakoa –Jane Sandanski buruzagi historikoaren ildokoa-  eta VMROko nazionalistenak etsai zituena: antza denez 1907an Boris Sarafov eta Ivan Garvanov, VMROko eskuineko ildokoak, hil zituen. 1908tik aurrera, Panitsa eta Sandanski Otomandar Inperioaren erreformisten alde agertu ziren, Mazedoniako bulgariarrak “Balkanetako federazio” multietniko baten proiektuaren ildoan, Bulgariarako anexio politikoa baztertuz. Federazioaren kontzeptu hori, Panitsak eta jarraitzaileek kontzeptu internazionalista bezala ere defendatzen zuten, Otomandar Inperioaren etnia guztian arteko lankidetza gisa. Hala ere, Lehen Mundu Gudarekin bat, bulgariar nazionalismora egin zuen berriz bira Panitsak: Armadan izena eman zuen, borrokan zauritua izan zen eta 1915 eta 1918 artean Dramako (egun, Grezia) alkate bulgariar bihurtuta. 1919an, guda ostean VMRO birsortzean, Stamboliskiren Gobernuaren aurka lerratu zen honek Bulgariaren mugak handitzeko eginiko ukoagatik eta Jugoslaviara hurbiltzeko mugimenduagatik: mazedoniar nazionalista askok hau “Mazedonia lagatzea” bezala interpretatu zuten. Panitsa hasieran VMROko kide zenez, Stamboliskiren aurka paratu zen, baina 1920-21etik aurrera hau babestu zuen, batez ere ezkerreko politika zela eta. Beraz, eztabaida ideologiko hauetan Panitsa figura nagusi bat izan zen, agian honek ekarri zuen gerora Krnitxevaren eta honen kideen jomuga izatea.

VMROren zatiketa 
1921ean zatiketa izan zen VMRO barruan; eta Panitsaren aldekoek, VMROko eta Ilindeneko Matxinadako beterano batzuez lagunduta Mazedoniar Erakunde Federalista sortu zuten. Erakunde honek Mazedonia Balkanetako Federazio baten barruan defendatzen zuen, Mazedonia bulgariarra baino gehiago, modu honetan Internazional Komunistaren posizioetara gerturatuz. Stamboliskiren Gobernuak Panitsaren federalistak armatu zituen VMROko nazionalisten aurka, Krnitxeva are gehiago lekutu zuen gertakari honek. 1922an borroka bat izan zen bi fakzioen artean Nevrokopen -VMRO nazionalistako kideak Panitsa atxilotzear izan ziren- eta beste bat Kiustendilen. Stamboliskiren Gobernuak, Jugoslaviarekin Adiskidantza Ituna sinatzea –Nišeko Ituna-, izan zen VMROko eskuineko adar panbulgariarrentzat azken kolpea eta 1923ko irailean Bulgariako eskuinarekin bat egin zuen Stamboliskiren aurka Estatu kolpea emateko: mazedoniar erakundeak gainera lehen ministroa hil zuen.

Iturri batzuen arabera, Panitsa eta federalistak jugoslaviar Gobernuarekin kolaboraten hasi ziren VMROren aurka. Bestetik, Aleksandr Tsankoven Gobernu militar berriak VMROri babes osoa eman zion, erakunde honek Jugoslaviarekiko mugako eskualdeetan, Petritx barrutian (Pirin Mazedonia deitutakoan) indar handia lortu zuelarik, baita lurraldearen gaineko kontrola ere. Beraz, mazedoniarren barruan ezker federalistaren eta VMROren eskuinaren artean jada erabateko haustura eginda zegoen.

Ordurako jada, Mentxa Krnitxeva eskuineko sektore panbulgariar honetarara biratua zen: Krnitxevak eta VMROko eskuinak Panitsaren fakzioa Nišeko Itunaren (Bulgariar-Jugoslaviar Adiskidantza Itunaren) atzean ikusten zuten. Garai hauetan atxilotu zuen jugoslaviar poliziak Krnitxeva lehen aldiz, torturatu ere egin zuen, Petar Xandanoven arabera. Atxiloalditik ateratzerakoan, 1924ko martxoaren 6an Ivan Mihailovekin elkartu zen, eta honek VMROko kide izatea proposatu zion. 1924ko martxoaren 15ean VMROko kide egin zen Krnitxeva. Bere klandestinitateko ezizena “Karmen” izan zen. Garai honetan, Krnitxevak oraindik Panitsaren familiarekin harremana mantendu zuen, nahiz eta politikoki lekutu. Honek VMROrentzat informazio oso baliotsua lortzeko aukera eman zion.

1923an Panitsa Vienara erbesteratu zen, non mugimendu federalista Bulgariako Alderdi Komunistarekin harremanean jarri zuen. 1923ko iraileko Tsankoven eskuineko Gobernuaren aurkako matxinada komunistan federalistek ere kolaboratu egin zuten, hala ere, matxinada hori porrot batean bukatu zen.

1924an mazedoniar mugimenduaren barruko sekulako anabasa eta fakzioen arteko hilketak ari gertatu ziren. Urte horretan, federalistek eta komunistek VMROrekiko hurbilketa berri bat egin zuten, eta negoziazioak hasiera batean arrakasta izatekotan izan ziren, Maiatzeko Manifestua atera zutelarik, Panitsa tartean zela. Maiatzeko Manifestuaren arabera, mazedoniar Estatu independente edo autonomo bat jarri zuten helburu moduan –mazedoniarrak Balkanetako “beste herriez” bereizten zituen-; eta era berean Balkanetako Gobernu guztien politika gaitzetsia zen. Manifestua VMROko hiru liderrek, Todor Aleksandrovek, Aleksandr Protogerovek eta Petar Txaulevek sinatu zuten hasiera batean. Baina behin Manifestua argitaratuta, Aleksandrovek eta Protogerovek –baina ez Petar Txaulevek- atzera egin zuten berriz ere VMROn zatiketa sortuz. Honek VMRO barruan hilketak eta purgak ekarri zituen: lehenik VMROko buru Todor Aleksandrov hil zuten, VMROko kide batek jaurti zuen bala baten bidez. Egile batzuen arabera, komunisten aldekoak izan ziren hiltzaileak, geroago VMROren buru izan zirenen arabera, Aleksandr Protogerovek zerikusiren bat izan zuen hilketarekin, baina beste batzuen arabera, Ivan Mihailoven gora-nahia izan zen hilketaren arrazoia. Gertakari hauek ezkerreko kideen purga ekarri zuen: testuinguru honetan hil zuen Krnitxevak Panitsa.

Panitsa hiltzea 
Krnitxevak, Panitsarekin harremana mantentzen zuenak, jakin bazekien hau Vienara erbesteratzekotan zegoela, eta berak eman zien berria Panitsaren senideei. Krnitxevak bere osasun-arazoak aitzaki hartuta ere Vienara egin zuen eta 1925ean iritsi zen hara, non panitsatarrekin izandako harremana erabili zuen hauei gerturatzeko. Krnitxevaren arabera, Panitsa hiltzeko erabakia bere kabuz hartu zuen, VMROren zuzendaritzari galdetu gabe: “oso lasai hartu nuen erabakia, atzera bueltarik ez zuena jakitun”. Krnitxevaren arabera, Panitsaren federalismoa, “serbiarrekiko laguntza” eta komunismoarekiko gerturaketa (Krnitxevak guzti hauek bere ildo panbulgariarraren etsaitzat zituen) izan ziren Panitsa hiltzeko arrazoiak. Krnitxevaren ustez, Panitsa Serbiaren laguntzaz ezkerreko matxinada bat prestatzen ari zen Bulgarian Tsankoven eskuineko gobernuaren kontra –zeina VMROren laguntzaz iritsi zen Gobernura- Hala ere, beste egile batzuen arabera, erailketa Ivan Mihailovek agindu zuen. Alfred Rapaport Mazedonian Austria-Hungariako kontsul izandakoren arabera, Panitsak I Mundu Guda aurretik, VMROko bi militante, Boris Safarov eta Ivan Garvanov, hiltzean izandako ustezko ardura izan zen VMROk Panitsaren erailketa agintzeko arrazoia. Vida Boevak bat egin zuen arrazoi horrekin, eta Panitsaren ideologia –komunistekin lan egiten zuela- ere arrazoi gisa jarri zuen, Boevak gainera Panitsak serbiarrekin eta greziarrekin kolaboratu zuela dio. Panitsa hiltzeko misiorako Dontxo Txuparinov eta Petar Stantxev VMROko kideek entrenatu zuten Krnitxeva.

1925ko maiatzaren 8an hil zuen Todor Panitsa, Vienan, Vienako Udal antzeztokian, Ibsenen lan bat antzezten ari zirela. Panitsaren emazte Ekaterina Izmirleva Krnitxeva geratzear izan zen, baina hau ere zauritua izan zen, eta baita ere Izmirleva eta Panitsaren lagun Jane Bogatinov. Krnitxevaren arabera, bera izan zen hilketaren ostean polizia bati errenditu zitzaiona, antzezlekuaren kanpoaldean. Panitsa hiltzerakoan, “Mazedoniar txar bat zen” esan zuen.

Erailketak Europa osoan zehar entzute handia izan zuen, bulgariar kazetari batek Charlotte Cordayrekin konparatu zuen Krnitxeva (gero ezizen hori VMROko beste kide bati, Mara Bunevari ere ezarri zitzaion. Krnitxevak Bunevarekiko miresmena izan zuen, bere idazkari Vida Boevaren arabera). Austriar epaitegiak hasieran zortzi urtetako kartzela-zigorra ezarri zion Krnitxevari, baina bere osasun txarra zela eta –giltzurrunetako arazoak zituen, tuberkulosia eta erreumatismoa ere bazituen- hilabete batzuk pasata libre utzi zuten, Austriatik kanporatuta.

Antza denez, Todor Panitsa ez zen Mentxa Krnitxevak hildako pertsona bakarra izan. Italiako Corriere de la Sera egunkariaren arabera, Krnitxevak eta Vlado Txernozemskik (1934an Marseillan Jugoslaviako errege Aleksandar I hiltzearren ezagun egingo zena) beste mazedoniar gazte bat hil zuten. VMROren fakzio ezberdinen arteko hilketek jarraitu egin zuten, Vida Boeva Mihailoven laguntzailearen arabera “komunistak izan ziren VMROk gehien hildakoak”: 1925ean Panitsaren jarraitzaile Dimo Hadzhidimov ere hil zuen VMROk.

Panitsaren hilketaren ostean, 1925eko urrian, bere jarraitzaileek erakunde berri batsortu zuten: Mazedonia Barneko Erakunde Iraultzailea (Batua) –VMRO (obedinena)-, zeinak teorian eta adierazpenetan mazedonismoaren alde egin zuen. Hala ere, beste egile batzuen arabera, VMRO (ob.)-ren liderrek, indibidualki, bulgariartzat zituzten euren buruak. Hurrengo urteetan VMRO eta VMRO (ob.) erakundeen arteko hilketak ugaritu ziren.

Erbestean 
Vienako erailketaren ostean, Krnitxeva ez zen Mazedoniara itzuli, Bulgariara baino. 1926ko abenduaren 25ean Ivan Mihailovekin ezkondu zen, ordurako Mihailov VMROko buru izateko bidean zegoen. 1934ko maiatzean Bulgariako Gobernu berriak VMROri babesa kendu ostean (1935an Mihailovi in absentia heriotza zigorra ezarri zion Bulgariako Gobernu berriak), erbestera joan behar izan ziren, Turkiara, eta 1938 geroztik Poloniara. Stefan Tröbsten arabera, AEBra (non VMROk mazedoniar diasporan babesle asko zituen) egin nahi zuten, baina AEBko Gobernuak ez zien baimenik eman.

Ardatzaren zerbitzuan 
Bigarren Mundu guda hasitan, Alemaniak Polonia inbaditu zuenean, Krnitxeva eta Mihailov Ardatzeko hainbat Estatutan bizi izan ziren. Biek Gestaporekin kontaktua egin zuten, Stefan Tröbsten arabera Krnitxeva izan zen kontaktu hori egin zuena, “alemanieraz ondo baitzekien”, hala ere “ez dago argi kontaktu horiek zertan geratu ziren, Alemaniako artxibategietan ez dago informaziorik”. Berlinetik uneren batean Budapestera joan ziren bizitzera, eta 1941ean Zagreben, alemaniarrek Jugoslavia suntsitu ostean sortu zuten Kroaziako Estatu Independentearen hiriburuan kokatu ziren Krnitxeva eta Mihailov, Ante Pavelić diktadore ustasharen erabateko babespean. Artean, Jugoslaviaren suntsiketa-prozesua, Hegoaldean, Mazedonia Albaniaren eta Bulgariaren artean zatituz bete zen, Mazedoniaren parterik handiena Bulgariaren esku geratu zelarik. Krnitxevak eta Mihailovek hori ondo ikusi bazuten ere, eta Mihailoven kontrako heriotza-zigorrak anulatuak izan baziren ere, ez ziren Mazedoniara itzuli. 1944 arte “kanpo politikan Pavelićek izan zuen aholkularirik garrantzitsuena Mihailov -eta zitekeenez, baita Krnitxeva- izan zen”. Pavelićekiko harremanak aspaldikoak ziren, kontuan hartu behar da ustashek eta VMROk zenbat atentatu batera egin zituztela (famatuena, 1934an Alexandro erregearen kontra). Vida Boevaren arabera, VMROren eta ustashen arteko kontaktua 1928tik zetorren.

1944an, Bulgariak ezkerrera eginda (Fronte Abertzalea talde prokomunistak boterea hartuta), Alemaniak, Mazedonian presentzia ez galtzeko, hango tropek babestuta “Estatu independente mazedoniarra” ezarri nahi izan zuen (1941-1944 artean Ardatzaren aldeko Bulgariak kontrolatu zuen Mazedoniaren gehiena), eta Ivan Mihailovi eskaini zioten Estatu horren burutza, baina Mihailovek Skopjera egindako bidai baten ostean uko egin zion, mazedoniar gehienak partisanoen aldekoak zirela konturatuta. Krnitxeva eta Mihailov SSk ebakuatu zituen Austriara. Egun horiek izan ziren erbeste-aldia hasi zuenetik Krnitxevak berriz Mazedoniaran eman zituen egun apurrak.

II Mundu Gudaren ostean 
II Mundu Guda bukatuta, Vida Boevaren arabera, Krnitxeva Erroman hasi zen bizitzen, Mihailovekin batera Italiarako muga pasa ostean. Hala ere, Stefan Tröbsten arabera 1945etik 1948 arte Espainia frankistan ere bizi izan ziren. Erroman, Krnitxeva eta Mihailovekin batera, Vida Boeva idazkaria eta Anton Popov eta Asen Avramov laguntzaileak bizi ziren. Mentxa Krnitxevak “Maria” ezizena eta hungariar ustezko nortasuna zerabilen Erroman. Bertan, Mihailov eta bera mazedoniar diaspora nazionalistak ordaintzen zuen diruaz bizi ziren, euren idazkari Vida Boevak kontatzen zuenaren arabera; hala ere, Stefan Tröbsten arabera, Angelo Roncalli gotzaiaren –eta gero Joan XXIII Aita Santua- babesa izan zuten (Roncalli Bulgarian eta Turkian nuntzioa izandakoa zen). Boevaren arabera Krnitxevak giltzurrunetatik sufritzen zuen eta Alemania eta Austriara ere joan behar izan zen sendatzera. Boevaren arabera abortu bi ere izan zituen “erbesteko bizitza ilegalean umeak arazo bat izan zitezkeelako”. 1964an hil zen, antza denez, erbestean bere bulgariar nortasuna mantendu zuen.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Bulgariako emakumeak
Bulgariako aktibistak
Bulgariako politikariak
Mazedoniako politikariak
Mazedoniako aktibistak
Bulgariar nazionalistak
Emakume aktibistak
Emakume hiltzaileak
Nazien kolaboratzaileak
Antikomunistak
Erroman hildakoak