Olaldeko ola

Olaldeko ola Nafarroa Garaiko Orotz-Betelu udalerriko Olaldea auzoan laneremu bat da, 1894. urtean eraikita. Hasieran, burdinola baten gainean eraikitako labe garai bat izan zen, eta, ondoren, paper-fabrika bihurtu zen, une oro zentral hidroelektiko banaz hornitua.

Paper-fabrikak, XIX. mendeko Nafarroa Garaiko faktoriarik handiena da. 1914an itxi zutenetik, inoiz ez da halako fabrikarik izan Nafarroako Pirinioetan.

Historia 
Euskal Herriko beste hainbat lekutan bezala, Olaldean, Irati ibaiaren ertzean eta Orotz-Beteluko erdialdetik hiru kilometro gora burdinola bat zegoen, gutxienez XIV. mendetik dokumentatua. Hain zuzen ere, labe garai bat instalatu zen XVIII. mendearen lehen erdian, Donamaria eta Bertizaranakoarekin batera Nafarroan ezagutzen zen lehenengoetakoa izan zena. Burdinazko fabrikak bere unerik distiratsuenak 1847 eta 1892 artean bizi izan zituen Francisco Arizti iruindarrari emandako kontzesioan. Hura hil zenean eta fundizioa itxi zenean haren oinordekoek uko egin ziotelako, Nafarroako Foru Aldundiak bere gain hartu zituen lurrak eta instalazioak, eta enkante publikora atera zituen 1893an. La Navarra paper-fabrikak atzerritik inportatu behar zuen Atarrabiako lantegian behar zuen paper-orea egiteko behar zuen zura. Leku hurbilago eta eskuragarriago batean egurra nola lortu baloratu eta Iratiko basoen aberastasuna ezagutu ondoren, unea aprobetxatu eta Olaldeko burdinolaren enkantea eskuratu zuen. Bere instalazioen zati bat aprobetxatu behar zuen, batez ere presa eta Irati ibaiaren ubidea, bertan Olaldeko Paperezko Pasta Fabrika eraikitzeko.

Erosi eta berehala, 1894an, planta berria eraikitzen hasi ziren, Atarrabian paper-makina jarraitua elikatzeko beharrezkoa zen zelulosazko orea egiteko. Obra zuzendaritza Melchor San Martin Ripa harginak eraman zuen, jatorriz Hiriberri Deierrikoa. Obraren kostua hiru milioi pezetatan kalkulatu zen, materialen eskakizunak handiak ziren, eta atarrabiar enpresaren ekonomia ez zen oso ona; horregatik, enpresa horrek hainbat pribilegio eta salbuespen eskatu zizkion Orotz-Beteluko Udalari karobi, harrobi eta teilategalen erabileran. Hori dela eta, interes gatazka handia sortu zen Udalaren eta La Navarrako enpresaren artean. Akordio batera iritsi beharrean, bizilagunen protestak puntu batera iritsi ziren, eta Gobernadore Zibilak Garda Zibilaren 40 zenbaki bidali behar izan zituen zenbaki horiek isilarazteko. Kuartelik ez zegoenez, zaindariak etxeetan banatu ziren, eta fidaturik zeudenean, armak kendu eta murrizten saiatu ziren, Iruñera itzultzeko. Hori ez zen gauzatu, baina matxinada hainbat atxiloturekin amaitu zen. Azkenean akordio batera iritsi ziren arren, paper-fabrikaren jardueraren hasierako urte gatazkatsu haiek, enpresako zuzendaritzaren eta herriko ordezkarien arteko etengabeko liskarrekin, erabateko ezinegona eta etengabeko gorrotoa sortu zuten oroztarren aldetik, fabrikako biztanleekiko, kanpotar eta berezko ohitura eta bizitzeko moduekiko nolabaiteko mespretxuarekin. Hori dela eta, Olaldea auzoko biztanleek, garai hartan laurehun inguru zirenek, Orotz-Beteluko herrigunekoek adina, beren udaletxe bihurtzeko saiakeraren bat egin zuten, baina ez zuten lortu.

Lehenengo lanetako bat ibaian zegoen presa handitzea eta berreraikitzea izan zen. Ingeniaritza lan bikaina 400 000 mila pezeta kostatu zen, 7 metroko altuera du eta harlanduzko harriz eraikitako bakarrenetakoa da, gaur egun gure erkidegoan kontserbatzen dena. Presaren ezkerreko ertzetik, malda txikiko arrapala luze bat abiatzen da, eta 3 metro zabal, almadiak igarotzeko pasabidea. Urte haietan, arrain-fauna eta haren etengabeko migrazioa ere gogoan zituzten, eta, beraz, pasalisak albo mailakatu bat du, errazago igo ahal izateko.

1895eko irailean amaitutako fabrikak hamabi nabe zituen, horietako bost lurraren goialdean eta zazpi behealdean. Horietako bat kapera gisa erabiltzen zen, kanpandorre txiki batez koroatuta. Ore mekanikoa eta erdi-kimikoa fabrikatzeko instalazio bikain eta modernoa zuen, 10 metro kubikoko egurrezko edukiera zuten bi urruneko makina, lau desfibragailu bere lau finekin, zazpi sailkatzaile eta sei prentsa-pasta. Hasiera batean, energia hidraulikoa erabiltzen zen, bai aipatutako presatik ura hartuz, bai mendian 3 kilometrora dagoen iturburu batetik, baina laster eta Orotz-Betelun bertan Irati Elektraren zentral hidroelektrikoa martxan jarri ondoren, hainbat motor elektriko gehitu zitzaizkion. Kontuan izanik Elektra honen arduradun nagusia Serapio Huitzi ingeniaria zela, La Papelera enpresaren akzioduna ere bazena, bai zentral hori bai Olaldean bertan gerora eraikitakoa, La Papelera Española enpresaren jabetza izan ziren azkenean.

Urte haietan, energia elektrikoaren sarrera, bai makineria mugitzeko, bai argiztapenerako eta gaueko lanerako aukerarako hidraulikaren osagarria, aurrerapen kualitatibo garrantzitsua izan zen industria-mundu hasiberrian. Urte batzuk geroago, jauzi horietan sortutako energia Errenteriako lantegi handira eraman zuen paper-fabrikak, 80 kilometro baino gehiagoko luze-zabalean. Fabrikak, gainera, lurrun-galdara handi bat zuen, eta haren adreiluzko tximinia lirainak 25 metroko altuera zuen.

Olaldeko fabrikako berrehun langile inguruk, Atarrabiakoak eta beste paperontzi batzuetakoak kasu, atsedenik gabe lan egiten zuten gau eta egun, 12 orduko txandetan. Txandak astero aldatzen ziren eta igandean txanda 23 ordu jarraitukoa zen. Horrela, langile bakoitzak jaiegun bakarra zuen hamabostaldi bakoitzeko, bi igandetik behin. Enpresak lan-baldintza gogor horiek konpentsatu nahi zituen langile-etxe bat eta bere seme-alabentzako eskola bat eraikiz, materialez eta maisuaren soldataz arduratuz. Gainera, fabrikak erlijio-zerbitzua ematen zuen kapera bihurtutako nabeetako batean, eta ekonomato bat mantentzen zuen langileentzat, Bernardina Iribarrenek, Pedro Irure administratzailearen emazteak, eramana. Gaur egun, bertako etxebizitzak eta langileen etxeak kontserbazio-egoera onargarria dute, eta oraindik jendea bizi da bertan.

XX. mendeko bigarren hamarkadan, La Papelera Españolako zuzendari gerente Nicolas Urgoiti papergintzako trustean sartutako fabrika guztien ekoizpena arrazionalizatzen eta ordenatzen saiatu zenean, Olaldeko pasta fabrika izan zen kaltetuetako bat. 1914an Lehen Mundu Gerra hasteak, gainera, papergintzarako handicap handia suposatu zuen, ezin izan baitzuen lehengaien inportaziorik izan. Baina orea eta ekoiztutako papera garraiatzeko zailtasunaren arazoak 1914an fabrika behin betiko ixtea ekarri zuen. Irati ibaiaren ibilbideari jarraitzen zion biderik zuzenena ez zegoen oraindik eraikita, eta gurdibide batek bakarrik lotzen zuen Garraldarekin, ondoren Artzibarretik Agoitzerako errepidea hartzeko.

Instalazioak abandonatuta geratu ziren, harik eta 1959an haien gorpuzkiak, tximinia barne, erabat suntsitu zituzten arte, etxebizitza-multzo txiki bat eraikitzeko. Gaur egun ia ez dago nabeen arrastorik, harrizko presa oraindik erabilgarria da elektrizitatea sortzen duen turbina txiki bat mugiarazteko, eta langile-etxea, etxebizitza askotan zaharberritua, oraindik ere bizi da.

Erreferentziak 
 Leoncio Urabaien (1916) Orotz-Betelu. Monografía geográfica. Publicaciones de la Real Sociedad Geográfica. Madril. Facsímil en Etxegoien (2010) Urabaien y el Pirineo Navarro. Orotz-Beteluko Udala.
 Víctor Manuel Egia (2011) Orotz Betelu y Olaldea, una historia industrial a orillas del Irati. Nabarralde. Iruñea.

Ikus, gainera 
 Olaldea
 Orotz-Betelu

Kanpo estekak 

Orotz-Beteluko eraikinak
Euskal Herriko industrialdeak