Mizo hizkuntza

Mizo (Mizo twang), Sino-tibetar hizkuntzen familiako hizkuntza da. 700.000 hiztun ditu, gutxi gorabehera: Mizoak. Indiako Mizoram estatuan, Myanmarrekoa Chin estatuan, eta Bangladesheko Chittagong Hill Tractsen hitz egiten da.

Mizoa Lushaitzat ere ezagutzen da, termino kolokiala, Lusei britaniarrak haien hedapen kolonialan aurkitu zuten lehen herria izan zelako.

Lusei hizkuntzan oinarrituta dago, baina hainbat hitz Mizoren tribu edo klanetik etortzen dira.

Mizoramen hizkuntza ofiziala da, ingelesarekin batera, eta esfortzuak egon dira zortzigarren programako Indiako konstituzioan sartzeko.

Historia 
Mizo hizkuntza Sino-Tibetar hizkuntzaren Kuki-Chin adarrean oinarritzen da. Mizoren klanetan hanbat dialekto egon dira, horietatik Lusei dialektoa komunena izan zen, Mizo hizkuntzan eta Kuki pertsonen lingua francan bihurtu zena (Misiolari kristauen erabileragatik).

Beste hizkuntzekiko erlazioa 
Sino-Tibetar familiaren beste hizkuntzekin erlazionatuta dago. Kukish hizkuntzarekin hainbat hitz komunean ditu.

Mizoa eta Sino-Tibetar hizkuntzak

Mizoa eta Birmaniera 
kun (Tolestu), kam (Erreka baten ertza), kha (mikatza), sam (Ilea), mei (Sua), that (Hil), ni (Eguzkia) hnih (Bi) li (Lau) nga (Bost).

Fonologia

Bokalak 
Mizo hizkuntza zortzi tonu eta intonazio ditu bokal bakoitzeko: a, aw, e, i eta u. Tonu eta intonazio horietatik, lau tonu murriztua dute, eta beste laurak tonu luzeak. O bokala, guztiak tonu murriztuaz, amerikar ingelesak duen /oʊ/ diptongoaren ia soinu berdina du. Horrela irudikatu daitezke bokalak:

Diptongoak

Triptongoak 

 iai, as in iai, piai
 iau as in riau ruau, tiau tuau etc.
 uai, as in uai, zuai, tuai, vuai
 uau, as in riau ruau, tiau tuau, suau suau

Kontsonanteak

Tonua 
Mizoaren tonu desberdinak aldatu dezakete hitzen esanahia.

A bokalak izan dezaken zortzi tonuak eta intonazioak p-a-n-g letra sekuentzian ikusi daitezke:

 Tonu altu luzea: páng
 Tonu baxu luzea: pàng
 Tonu maximoa: pâng
 Tonu jaitsiera: päng
 Goranzko tonu motza: pǎng
 Beherazko tonu motza: pȧng
 Erdi tonu motza: pang
 Tonu baxu motza: pạng

Gramatika 
Mizoan unitate polisilabikan dauden banakako silabak beren banako esanahia dute. Hizkuntza monosilabikoa da, beste hitzak konposatuak dira.

Hitzen ordena 
Mizoren hitz ordena Objektua-subjektua-aditza. Baina esaldiaren ordena aldatzen bada, Subjektu-aditza-objektu osatzen, ez da esanahia aldatzen eta ez da gaizki hartzen, baina bakarrik egoera batzuetan erabiltzen da.

Aditzak

Aditz jokoa 
Aditz jokoa jakiteko begiratu behar da itxuragatik eta partikula batzuen eransketagatik.

 ang (etorkizuna)
 tawh (iragana eta iragan burutua)
 mék (denbora progresiboa, orainaldia eta iragana)
 dáwn (etorkizuna)
 dáwn mék (etorkizun hurbila)

Aditzen aldaketa 
Mizoren aditzak gehienetan gerundioan erabiltzen dira. Aldaketa hau tihdanglamna deitzen da. Erabili daiteke iraganeko partizipioa.

Sustantiboak 
Ez dago generorik subjektuentzat eta ez daude artikulurik. Atzizki batzuk daude sustantiboak eratzeko aditzekin eta adjektiboekin. Komunenak -na eta -zia atzizkiak dira.

-na atzizkia sustantiboak egiteko aditzekin eta adjektiboekin erabiltzen da. -zia atzizkia adjektiboak izendatzeko erabiltzen da.

Sustantiboen deklinazioa

Sustantiboen pluralizazioa 
Sustantiboak pluralizatuta daude -te, -ho, -teho eta -hote atzizkien bitartez.

Izenordain

Itxura 
Izenordainak aske forman eta zikliko itxuran agertzen dira.

Forma askea nabarmentzeko erabiltzen da eta forma ziklikoarekin erabili behar da.

Itxura ziklikoa ere erabiltzen da izenordainaren forma genitiboaz.

Deklinabidea

Adjektiboa 
Adjektiboak deskribatzen duten sustantiboaren atzean doaz.

Ezekoak 
Egiten da lo jartzen esaldiaren bukaeran.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Indiako hizkuntzak
Bangladeshko hizkuntzak
Myanmarreko hizkuntzak
Sino-tibetar hizkuntzak