Letra etzana erromatar

Letra etzana erromatarra (edo letra etzana latinoa) antzinako Erroman eta, denbora batera arte, Erdi Aroan egindako eskuz idazteko idazkera mota bat da, egungo xehearekin parekatu dezakeguna, nahi eta nahiko desberdina izan. Termino horren barruan, bi idazkera bereizi behar dira: letra etzana zaharra eta letra etzana berria.

Letra etzana zaharra 

Letra etzana zaharra, larria etzana edo maiuskula etzana izenez ere ezaguna, egunero erabiltzen zen gutunak idazteko, merkatarien edo partikularren arteko zorren erregistroak egiteko, alfabeto latinoa ikasten zuten ikasleek oharrak hartzeko, baita enperadoreek emandako aginduetarako ere. Papirotan, argizarizko oholetan eta beste material galkorretan idazten zen, eta batzuetan, paretetako grafitoetan eta, zenbait kasutan, brontzezko diploma militarretan.

Idazkera formalagoetan, letra maiuskula monumentala eta, gehienetan, capitalis rustica ("maiuskula baldarra") erabiliz idazten zen. Letra etzanak (xeheak), ordea, material bigunetan azkarrago idazteko aukera ematen zuen. K.a I.  mendean arrunta zen deagoeneko, baina askoz lehenago agertu zen, ezbairik gabe, K.a. II. mendean  Plauto dramaturgoak, bere Pseudolus antzerki lanean araurik ez zuen idazkera hau deskribatzen baitu:

Letra etzan zaharrak loturak erabiltzen ditu, ez da sartzen hitzen artean hutsunerik, eta letra batzuk ezezagunak dira egungo alfabeto latinoan: “a” gure “r” etzanaren antzekoa da, “b” eta “d” ia bereizezinak dira, “r” eta “t” hitzak oso hurbilekoak dira, eta “v” murriztu egiten da.

Letra etzana berria 
Letra etzana berriaren jatorria zalantzan jartzen da, letra etzan xehea edo etzan berantiarra ere esaten zaio. Eskola frantseseko paleografoek, Jean Mallonekin batera, uste dute letra etzan berria Erroma hiriburutik datorren beste bat dela. K.o. IV. mendetik VII. mendera bitartean erabili zuten.

"unciālis" letra eta "erdi-uncialis" (latinezko uncilis= hazbete, eri trebes, ontza) ere idazketa horretatik sortuak dira ia ezbairik  gabe, a, g, r letrak eta forma nabarmen antzekoak baitira.

Letra etzan berriak eragina izan zuen, uncialis idazketaren garapenean ez ezik, idazkera “nazionaletan”: “merovingiarra” Frankian erabili zutena, “bisigotikoa” Iberiar penintsulan, eta “uharteetakoa” Britaniar uharteetan agertu zena.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Latindar alfabetoaren historia
 Letra maiuskula karratu monumentala
 Letra maiuskula dotorea edo quadrata
 Letra Capitalis rustica

Kanpo estekak 

  Papyrus Latins. Collections de Papyrus. Lettres Sorbonne université,
  Vindolanda tablets online. Centre for the Study of Ancient Documents Academic eta Computing Development Team (Oxford)
  Ancient Scripts: Rustic Capitals, Old and New Roman Cursive. Dartmouth Ancient Books Lab. Darmouth.
  Roman Cursive Lesson 01 Dialogi Pueriles Basic  by Sebaldus Mayer cursive writing Latin langue. Latinum.  

Latina
Epigrafia
Paleografia
Papirologia
Antzinako Erromako kultura
Tipografia