Aurizko hizkera

Aurizko hizkera (Ahuritzeko izkere) hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Auritz (Ahuritze) eta Orreaga (Orriaga) udalerrietako berezko euskara. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.

Ez dago kontabilitate ofizialik, baina uste da, 2007an apenas geratuko dela ezagutzen duen jende mordorik. Horregatik, hizkera hori iraungitzat jotzen da, kontrakoa adierazten duen frogarik ezean.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Orriagako lautadako toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ahuritze eta Orriaga sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Erroibarrera azpieuskalkian. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 308 euskaldun inguru egongo ziren Ahuritzen eta 92 Orriagan (guztira: 400), guztiak Aurizko hizkera hiztunak.

1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, Aurizko hizkera hitz egiten zen Orriagako lautadako herri guztietan, Ahuritze eta Orriaga.

Luze Irigarairen 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan Ahuritzeko eta Orriagako 240 euskaldun izango zirela, guztiak ere Aurizko hizkera hiztunak.

1930eko hamarkadan, Ahuritzeko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.

Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Ahuritzeko eta Orriagako 56 euskaldun Aurizko hizkera mintzo ziren.

Erroibarrera edo Aezkera bezalako egoera antzekoetan dauden beste azpieuskalki batzuekin alderatuta, Aurizko hizkera oso lurralde konkretu batean hitz egitearen berezitasuna aurkezten du, jende kopuru handiarekin. Hala, oso zaila izan zen XX. mendearen amaieran barietate horretako hiztunak aurkitzea.

250 urtetik hona jasaten ari zen euskalduntze-ezaren prozesua 2000ko hamarkadan iritsi zen bere punturik kritikoenera, eta Ahuritzen eta Orriagan Aurizko hizkera eta euskararen kontserbazio-egoera kritikoa izan zen. Ez dago kontabilitate ofizialik, baina uste da, azken hiztuna hil ez bada, apenas geratuko dela ezagutzen duen jende mordorik. Kasurik onenean, bertako lau hiztun egongo dira XXI. mendearen hasieran, eta horiek, ia erabateko segurtasunez, ez dira 2020ko hamarkadan biziko.

Kokapena

Ezaugarriak

Ahoskera 

 Gaur egungo euskalki gehienetan bezala, hatxe letrak antzinako euskarako ahoskera hasperenduna galdua du Ahuritzen ere, eta ahoskabea da gaur egun.

 Gipuzkera ez denez, gainerako euskalki guztietan bezala, euskara batuko ahoskera sabaikaria du oro har jota letrak, eta ez gaztelaniazko ahoskera belarra.

Morfologia 

 Prolatiborako atzizkia -tako edo -dako da: neretako (niretzat/niretzako), guretako (guretzat/guretzako), haiendako (haientzat/haientzako), eta abar.

 Adjektiboetatik sorturiko adizlagunetan, -ki atzizkia izan ohi dute: ongi, hobeki, ederki eta abar.

 Euskalkiaren arabera -st- ala -rtz- aukeratzea dakarten hitzetan, bigarrena erabiltzen da ipar-esteribarreran: bertze, ortzegun, ortzilere, bortz, ertze...

 Hainbat hiztunek -(r)eki soziatibo erabiltzen dute: zureki, beaiki (behiarekin)...Hala ere, gehienek "-n"dunak darabiltzate.

 I eta U-ren ondorengo "a" ia beti "e" bihurtzeko joera dago. Adibidez: lurre, eztie, makile, igen (euskara batuan: «igan, igo»), maztekie, gatu'et («katu bat»)...

Hiztegia 
Herri gehienek artzibarreraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz:

 Ahuritze: Auritz
 Orriaga: Orreaga

Gainera, Aurizperri pareko herria Auritz-Berri edo Ahuritzeperria bezala izendatzen da.

Hiztunak 
Hizkera hori ziurrenik desagertua dago 2007tik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:

Azken hiztunak 
Euskal Herriko Ahotsak proiektuaren bidez, hizkera honetako azken hiztunetako batzuk elkarrizketatu ahal izan dira, eremu honetako kulturaren eta hizkuntzaren zenbait alderdi zaindu ahal izateko. Hauek dira Aurizko hizkerako azken euskaldun zaharrak:

 Joakin Zilbeti arostegi (Auritz, 1910-?)

Konparaketa 
Intza Aitak, XX. mendearen hasieran, Aurizko hizkerazko euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Horiek bat datoz, alderdi fonetiko txikiren bat izan ezik, Koldo Artolak urte batzuk geroago bildutakoekin. Hemen Erroibarrera, Artzibarrera eta Aezkera pareko euskalkietarekin batera aurkezten dira, bertan Aurizko hizkera sartu baitzen hasiera batean.

Erreferentziak 

 Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Aurizko hizkera.

Ikus, gainera 
 Auritz - Orreaga
 Nafarrera
 Hegoaldeko goi-nafarrera
 Sortaldeko nafarrera

Kanpo estekak 

Sortaldeko nafarrera
Aurizko kultura
Orreaga