Bordeleko urpeko ontzi basea

Bordeleko urpeko ontzi basea alemanek Bigarren Mundu Gerran Atlantikoko kostalde frantsesean eraikitako urpeko ontzi bost baseetako bat da. 1941 eta 1943 artean eraikia, Italiako eta Alemaniako urpeko ontzi hartu zituen.

Gaur egun, hainbat kultura-gune ditu: arte garaikideari eskainitako erakusketa-lekua, eta Bassin de Lumières, arte digitaleko zentroa.

Italiako urpeko ontzi basea 
Okupazioan, italiarrek 1940an urpeko base bat jarri zuten Bordeleko portuan, eta Atlantikoko batailan egindako ekarpen moduan. Haren kode-izena “Betasom” zen: “beta” Bordeleren inizialaren hizki grekoatik, eta “som” italierazko sommergibili hitzagatik (“urperagarriak”).

1940an, Fero Subacqueo Italiano in Atlántico-ren 11. taldeko urpeko ontzi italiarrak egon ziren bertan. 1940ko irailetik azarora bitartean, 28 itsaspeko iritsi ziren Bordelera; horiei beste lau batu zitzaizkien.
Basea Italiako Armada buru zen Angelo Parona kontralmiranteak zuzentzen zuen Forze subacquee italiarraren mende zegoen. Operazioak urpeko ontzien aginte alemanaren kontrolpean zeuden. 

Estatu nagusia eta tripulazioak Konpainia Transatlantikoaren antzinako itsas estazioan lojatuta zeuden, bunkerraren parean, flota-uraskaren beste aldean.

Flota 
Gerran sartu zenean, Italiak ehun urpeko ontzi baino gehiago zituen, baina horietatik 40 bat baino ez zeuden itsas bidaietarako egokituak. BETASOMerako urpeko ontzi horiek baino ez ziren aukeratu. Atlantikoko basean 32 urpeko ontzi zeuden. 1940ko udazkenean, Mediterraneo itsasoan barna 27 ontzik osatutako lehen flota transferitu zuten, unitate hauek barne:

 Malaspina (Betasomen 1940ko irailaz geroztik, sei misio egin zituzten, eta 1941eko irailean desagertu ziren aliatuen urpeko ontzien aurkako ekintzen ondorioz)
 Tazzoli (Betasomen 1940ko urritik; bederatzi misio, 1942. urtearen amaieran eta 1943.aren hasieran garraiorako itsaspeko bihurtuta, 1943ko maiatzean desagertuta, seguruenik min baten ondorioz)
 Calvi (Betasomen 1940ko urritik, zortzi misio egin zituen eta HMS Lulworth sloopak 1942ko uztailaren 15ean hondoratu zuen)
 Finzi (Betasomen 1940ko irailaz geroztik, hamar misio bete zituen, eta udaberri/udako garraio-itsaspeko bihurtu zen. Bordelen harrapatu zuten, Cassibileko armistizioan).
 Bagnolini (Betasomen 1940ko irailetik; 11 misio egin zituen, udaberri/udako garraiorako itsaspeko bihurtu zen, eta Bordelen harrapatu zuten armistizioan)
 Giuliani (Betasomen 1940ko urriaz geroztik, hiru misio bete zituen, eta Gotenhafen-era eraman zuten denbora batez, Italiako urpekarien eskolara, 1943ko udaberrian garraiorako itsaspeko bihurtuta, Indonesian armistizioarekin harrapatuta).
 Tarantini (Betasomen 1940ko urritik aurrera, bi misio bete zituen eta HMS Thunderbolt itsaspekoak 1940ko abenduaren 15ean hondoratu zuen)
 Marconi (Betasomen 1940ko irailaz geroztik, egindako sei misio, 1941eko irailean desagertua)
 Da Vinci (Betasomen 1940ko urritik; 11 misio egin zituen, eta HMS Active suntsitzaileak eta HMS Ness fragatak hondoratu zuten 1943ko maiatzaren 22an)
 Torelli (Betasomen 1940ko urritik; 12 misio egin zituzten, 1943ko martxo-apirilean garraio-itsaspeko bihurtuta, armistizioarekin harrapatu zuten Japonian)
 Baracca (Betasomen 1940ko urritik, sei misio bete zituen eta HMS Croome suntsitzaileak 1941eko irailaren 8an hondoratu zuen)
 Marcello (Betasomen 1940ko abendutik hasita, hiru misio bete eta 1941eko otsailean desagertu zen)
 Dandolo (Betasomen 1940ko irailetik; sei misio egin zituen, 1941eko ekainean eta uztailean Mediterraneora itzuli zen)
 Mocenigo (Betasomen 1940ko abendutik; lau misio egin zituen, eta 1941eko abuztuan itzuli zen Mediterraneora)
 Veniero (Betasomen 1940ko azarotik; sei misio egin zituen, eta 1941eko abuztuan itzuli zen Mediterraneora)
 Barbarigo (Betasomen 1940ko irailaz geroztik, 11 misio egin zituen, eta martxoan, garraiorako itsaspeko bihurtu zen; 1943ko ekainean desagertu zen, seguruenik aireko eraso baten ondorioz)
 Nani (Betasomen 1940ko azarotik; hiru misio, 1941eko urtarrilaren 7an desagertua)
 Morosini (Betasomen 1940ko azarotik; bederatzi misio egin zituen, 1942ko abuztuaren 11n aire-eraso batek hondoratu zuen)
 Emo (Betasomen, 1940ko urritik; sei misio egin zituen, eta 1941eko abuztuan itzuli zen Mediterraneora)
 Comandante Faà di Bruno  (Betasomen 1940ko urritik; bi misio egin zituen, 1940ko azaroaren 6an desagertua)
 Comandante Cappellini  (Betasomen 1940ko urritik; 12 misio egin zituen, eta 1943ko udaberrian garraiorako itsaspeko bihurtu zen; armistizioarekin harrapatu zuten Singapurren)
 Bianchi (Betasomen 1940ko abendutik aurrera, lau misio bete ondoren, HMS Tigris itsaspekoak 1941eko uztailaren 5ean hondoratu zuen)
 Brin (Betasomen 1940ko abenduaz geroztik; bost misio egin zituen, eta 1941eko abuztuan eta irailean itzuli zen Mediterraneora)
 Glauco (Betasomen 1940ko urritik, bost misio bete zituen eta  HMS Wishart suntsitzaileak 1941eko ekainaren 27an hondoratu zuen)
 Otaria (Betasomen 1940ko irailetik; zortzi misio egin zituen, eta 1941eko irailean itzuli zen Mediterraneora)
 Argo (Betasomen 1940ko urritik; sei misio egin zituen, eta 1941eko urrian itzuli zen Mediterraneo itsasora)
 Velella (Betasomen 1940ko abendutik; lau misio egin zituen, eta 1941eko abuztuan itzuli zen Mediterraneora)

Beste urpeko ontzi bat, Cagni izenekoa, BETASOMera 1942-1943an eraman zuten, ekipazioa amaitu bezain laster. Atlantikora iristeko, Italiako itsaspeko guztiek Gibraltarko itsasartea zeharkatu behar izaten zuten, eta bertan oraindik ere Royal Navyren itsasontzi-base garrantzitsu bat dago han. Bidea ez zen zailtasunik gabe egin, batez ere itsaslasterren ondorioz, baina ez zen istripurik gertatu.

Ondoren, beste lau urpeko ontzi sartu ziren flotan (horietako bi, ordea, Betasomen aritu ziren, eta beste biak, berriz, Mediterraneora itzuli ziren lan jakin bat egin ondoren), Italiako ekialdeko Afrikatik. Eritrea laster eroriko zenez (Massaouko itsasontzi-base garrantzitsua zegoen han), erabaki zen, hain zuzen ere, itsas armada "kolonialaren" itsaspeko osagaitik geratzen zen guztia ateratzea, britainiarren esku gera ez zedin. Lau itsaspekoak hauek ziren:

 Archimede (Bordelen 1941eko maiatzaren 7tik aurrera, 1934ko apirilaren 15ean aire-eraso batek hondoratua hiru misio egin ostean)
 Perla (Bordelen 1941eko maiatzaren 20tik aurrera, ez zen inoiz martxan jarri Betasomentzat, 1941eko irailean eta urrian itzuli zen Mediterraneora)
 Guglielmotti (Bordelen 1941eko maiatzaren 7tik aurrera, inoiz ez zen martxan jarri Betasomentzat, 1941eko irailean eta urrian itzuli zen Mediterraneora)
 Ferraris (Bordelen 1941eko maiatzaren 9tik; HMS Lamerton suntsitzaileak 1941eko urriaren 25ean hondoratu zuen misio bat egin ostean)

Ontzi hauek BETASOMera Afrika inguratuz iritsi ziren Nordmark petrolio-ontzi alemanak lagunduta, ur sakonetan haien horniduraz arduratu zena.

Arrakastak 
Atlantikoko misioetan, Betasomeko itsaspekoek 593.864 tona gordineko 109 ontzi hondoratu zituzten, honela banatuta:

 Da Vinci: 17 ontzi, 120 243 tonako tonaje gordinarekin (tg) (Bigarren Mundu Gerrako itsaspeko ez-aleman eraginkorrena)
 Tazzoli: 18 ontzi 96.650 tjb-ko
 Torelli: 7 ontzi 42 871 tjb-rako
 Morosini: 6 ontzi 40.927 tjb-ko
 Barbarigo: 7 ontzi 39.300 tjb-ko
 Calvi: 6 ontzi 34.193 tjb-ko
 Cappellini: 5 ontzi 31.648 tjb-ko
 Finzi: 5 ontzi, 30.760 tjb-ko
 Archimede: bi ontzi, 25.629 tjb-ko
 Marconi: 7 ontzi, 18.887 tjb-ko
 Malaspina: 3 ontzi 16.384 tjb-ko
 Giuliani: 3 ontzi 16.103 tjb-ko
 Biantxia: 3 ontzi 14.705 tjb-ko
 Emo: 2 ontzi 10.958 tjb-ko
 Barakka: 2 ontzi, 8.553 tjb-ko
 Brina: 2 ontzi, 7.241 tjb-ko
 Bagnolini: 2 ontzi, 6.962 tjb-ko
 Dandolo: 2 ontzi, 6.554 tjb-ko
 Cagni: 2 ontzi 5.840 tjb-ko
 Argoa: ontzi bat 5.066 tjb-ko
 Veniero: 2 ontzi 4.987 tjb-ko
 Otaria: ontzi bat 4.662 tjb-ko
 Nani: 2 ontzi 1 939 tjb-ko
 Martzelloa: ontzi bat 1.550 tjb-ko
 Mocenigo: ontzi bat 1.253 tjb-ko

Faà di Bruno, Ferraris, Glauco, Tarantini eta Velella urpeko ontziek ez zuten inongo ontzirik hondoratu, ez eta Guglielmotti eta Perla ere, ez baitzuten inolako eraso-misiorik egin.

Berrantolaketa taktikoa eta "teknologikoa" egin ondoren (urperatze azkarreko denborak laburtzea, kioskoa aldatzea gutxiago ikusteko, aire-egokitzaileen ordez freon-sistemak jartzea, torpedo alemanak, etab.), eta 1941ean langileak eta elikadura entrenatzeko, prestatzeko eta hautatzeko metodo intentsibo eta arrazionalek, urpekarien emaitzak hobetu zituzten (hasieran ez ziren oso apartekoak). 1942 eta 1943 bitartean, urpeko ontzi italiarrek fronte berean %59an gainditu zituzten urpeko ontzi alemanak; hau da, bi itsaspeko italiarrek itsasontzi alemaniar bakar batek baino itsasontzi gehiago hondoratu ahal izan zituzten. Italiako itsaspekoen muga teknologiko ugariak (eta, neurri batean, operatiboak eta prestakuntzakoak) agerian uzten ditu horrek. Hala ere, emaitza horiek Mediterraneoan lortutakoak baino hobeak ziren.

Antiblokeatzaileak 
Gerran, 1941etik 1942ra bitartean, Italiako antiblokeatzaile asko konpondu zituzten Bordelen: Espainiakoak, Clizia petrolio-ontzia eta Capo Lena, Drepanum eta Fidelitas lurrun-ontziak, Kanariar Uharteetakoak Atlanta eta Ida lurrun-ontziak, Brasilgo Maggio XXIV, Africana eta Monbaldo lurrun-ontziak eta Himalaya ontzia (Eritreatik zetorrena), eta Japoniatik  Cortellazzo, Fusijama eta Pietro Orseolo ontziak. Burano, Frisco eta Todaro petrolio-ontziak ere Bordeletik Saint-Nazairera eraman zituzten. Ontzi guztiek milaka tona ekipo garraiatzen zituzten, gehienak gerran erabiltzekoak, eta gero Italiara bidali zituzten; horietako gehienak geroago erabili zituzten Alemaniako indarrek, Italiako tripulazioak mantenduta. Kanariar Uharteetatik Bordelera iritsi zen, 1940ko urrian, baita Balena arraste-ontzia ere. Urpeko baseko langileek behar zuten arraina harrapatzeko erabili zuten.

Bordelen ere prestatzen ziren (kanoiak eta metrailadoreak ontziratzea, beso-adarrak, etab.), blokeoak hausteko misio berrietarako lau ontzi modernoenak eta azkarrenak: Cortellazzo, Himalaya, Fusijama eta Pietro Orseolo. Gero Japoniara joan eta Bordelera itzuli behar ziren Europan aurkitzen ez ziren lehengaiekin. Horretarako, Regia Marinako teknikariak Bordelera bidali zituzten: itsasontziak prest zeuden 1942aren amaieran eta 1943aren hasieran. Pietro Orseolok bakarrik lortu zuen eginkizun hori, Japoniara iritsi eta Bordelera itzuliz, nahiz eta kaltetua izan, 6.800 tona lehengairekin (bereziki kautxu naturala); Cortellazzo ontziak, berriz, hondoratu egin behar izan zuten abiatu eta berehala, eta Himalayak bertan behera utzi behar izan zituen blokeoa behartzeko bi saiakera, eta Fusijamak ez zen inoiz Bordeletik irten.

Alemaniako urpeko ontzi basea

U-Bunkerraren eraikuntza 
Marine Bauwesenek, Oberkommando der Marineren (OKM) barruan eraikuntzez arduratzen den saila, urpeko ontzi baserako bunker bat eraikitzeko plana 1940an sortu zen. Atlantikoko urpeko ontzi beste base batzuk jadanik hornituta zeuden, baina britainiar bonbardaketekiko ageriagoan zeuden.

Todt erakundea 1941eko irailean hasi zen eraikitzen, Bacalaneko flotaren uraskan. Eraikuntzak 22 hilabete iraun zituen eta Andreas Wagnerrek gainbegiratu zuen, Alemaniako itsaspeko beste base batzuk bezala.

Eraikina hormigoi armatuzko bloke batek osatzen du, 245 metroko luzerakoa, 162 metroko zabaleran eta 20 metroko altueran. 48 × 73 metroko bunker dorrea erantsi zen. Hamaika albeolo ditu, 100-115 metro luzekoak, zazpi albeolok urpeko ontzi bakarrekoak ziren eta beste lauek bina urpekari har zitzaketen. Uretik sabairako sakonera 11,40 m-koa da eta uretik hondorako sakonera 9 m-koa (1,5 m-ko marnajearekin).

Hormigoi armatuzko lehen sabaiak estaltzen zuen multzoa, 3,5 metroko lodierakoa. 2,10 metroko lodierako bigarren lauza batek estali zuen. 1943tik aurrera, aliatuen bonbardaketa gogorren ondorioz, alemanek sabaia sendotzea erabaki zuten, eta, horretarako, “Fangrost” izeneko egitura jarri zuten gainean. 32 tonako hormigoizko habe multzoa da, paraleloan jarriak, 5-6 metroko tartean, eta beste habe txikiago batzuen estalkiak, lehenengoekiko zut jarriak. Gailu horri esker bonbaren leherketa harlauzara iritsi aurretik gertatu behar zen. Baina sare hori oraindik ez zegoen amaituta 1944ko abuztuan.

600.000 m3 hormigoi behar izan ziren eraikuntzan. Todt erakundeak milaka langile erabili zituen. Haietako batzuk bolondresan baziren, gehienak gerrako presoak edo atxilotuak ziren. Horietatik, 3.000 baino gehiago Espainiako errepublikanoak ziren, gorriak (uste da haietatik 70 baino gehiago bertan hil zirela). Tartean baziren ere frantsesak, belgiarrak eta herbeheretarrak.

Lekua egokitzea 
Eraikin nagusian, erdiko zazpi albeoloak lehortu egin zitezkeen. Horietako bakoitza 5-6 metroko horma lodi batek bereizten zituen, eta pertsiana blindatuek ixten zuten, bonben eztandetatik babesteko. Albeolo bakoitzak bi zubi ibiltari zituen, 3 edo 5 tonako jasotze-ahalmena zutenak, pieza astunak eta munizioak garraiatzeko. Albeoloen amaieran, trenbideak bunkerra perpendikularki zeharkatzen zituen eta albeoloak eta haien zubi ibiltariak zerbitzatzen zituen, baita trenbidearen beste aldean zeuden tailerrak ere. Dozena bat eremu itxi zeuden (leihorik gabe), eta hainbat solairutan banatzen ziren tailerrak, erreserbak, bulegoak eta bizitzeko tokiak, erizaintza barne.

Segurtasun-arrazoiengatik, torpedoak eta erregaia urrun biltegiratzen ziren bunker batean, basetik 200 metrora (Alfred Daney bulebarretik gertu).

Unitateak 
Flotillak 46 U-Boot jaso zituen haren bizitza operatiboan: Unterseeboot VII. mota, Unterseeboot IX. mota, Unterseeboot X. mota eta Unterseeboot XIV. mota:

 U-117, U-118, U-119, U-177, U-178, U-179, U-180, U-181, U-182, U-195, U-196, U-197, U-198, U-199
 U-200, U-219, U-220, U-233
 U-459, U-460, U-461, U-462, U-463, U-487, U-488, U-489, U-490
 U-847, U-848, U-849, U-850, U-851, U-852, U-859, U-860, U-861, U-862, U-863, U-871
 U-1059, U-1061, U-1062

Urpeko ontzi italiarrak 1943ko irailean bereganatu zituzten italiar kapitulazioaren ondoren (Cassibileko Armistizioa), eta 12. Unterseebootsflottille unitateari esleitu zitzaizkion:

 UIT-22 Bagnolini, UIT-23 Giuliani, UIT-24 Cappellini, UIT-25 Torelli

Erabilera

Bigarren Mundu Gerra 
Lehen albeoloak eraiki zirenetik, 1942ko urrian, basea 12. Unterseebootsflottilleren egoitza bilakatu zen.  Bordelen eratu zen 1942ko urriaren 15ean, Frontflotilla gisa, hots, borroka-flotilla, eta Klaus Scholz korvettenkapitänaren mende zegoen. Flota horrek misio luzeak egiten zituen, Indiako Ozeanokoak eta Japoniarekiko konexioak barne. Hara iritsi zen lehen U-boot alemana U-178 izan zen, 1943ko urtarrilaren 9an. Haren atzetik 40 bat urpeko ontzi etorri ziren, horien artean Kentrat komandantearen U-196a, gerrara garaian itsasoan egindako misiorik luzeena egin zuena. Bordeleko basean zeuden 43 U-Bootetik 36 galdu egin ziren.

Bordeleko portuan eta hango bulegoetan ere (Le Verdon, Ambès, Bassens, Pauillac), hogei patruilako flotilla bat, mina-dragen hamabost inguru eta urpekarien irteera eta etorrera babesteaz arduratzen ziren suntsitzaileak zeuden.

1943ko maiatzaren 17an, AEBetako aire-eraso garrantzitsu gertatu zen. Erresistentziaren informatzaileek urpeko ontzi kontzentrazio handia zegoela adierazi zieten aliatuei. Bonbardaketa ez zen zehatza izan, 22.000 oineko altitude handiegian egin baitzen, eta eragin txikia izan zuen basean. Uraskako ate bat suntsitu eta bost urpeko ontzi hondoratu zuten. Kalte zibilak handiak izan ziren, 200 eraikin baino gehiago kaltetu ziren, eta 184 hildako eta 249 zauritu gertatu ziren.

1944ko urtarriletik abuztura bitartean, 13 eraso angloamerikar baino gehiago egin ziren urpeko ontzi basearen eta Merignaceko aireportuaren kontra, baina ez zuten arrakasta handirik izan.

1944ko abuztuaren 28an, alemanek Bordele eta portua ebakuatu zuten. U-178 eta U-188 ontziak ekipatu ezinik, bertan suntsitu zituzten.

Gerraostea 
Basea Bigarren Mundu Gerraren aztarna nabarmena da oraindik. Denbora luzez ia abandonatua egon zen,  metalurgiako eta itsas konponketako enpresa txikiak bakarrik zeuden inguruan.

1990ean, Bordeleko Conservatoire International de la Plaisancek hartu zuen lekua. Kontzeptu horrek museoa eta ikerketa-zentroa konbinatzen ditu, aisialdirako ontzien munduko kontserbatoriorik handiena izan zen. Baseko albeoloek 120 ontzi jaso izan dituzte. Gero, bisitari faltagatik, ateak itxi zituen 1997an.

2020ko udaberrian ireki zen kultura-proiektu bat, Culturepacesen eskutik, Bassins de Lumières (argien uraska) izenekoa. Baseak dituen 11 albeoloetatik lehenengo 4 albeoloak erabiltzen ditu.

Espainiako errepublikanoen omenezko memoriala 
2012ko apirilaren 14an, urpeko ontzi basearen aurrean, Memorial bat inauguratu zen espainiar errepublikanoen omenez, eraikuntza-lanetan ziharduten langile behartuak baitziren. Horietako 70ek bertan utzi zituzten beren bizitza, eta, zenbait lekukotasunen arabera, batzuk fundazioen hormigoi armatuan lurperatu zituzten.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Bordeleko eraikinak
Itsaspekoak
Ur-garraiorako azpiegiturak
1943an amaitutako eraikinak
Frantzia Bigarren Mundu Gerran
Bunkerrak
Kriegsmarine
Italiako historia militarra Bigarren Mundu Gerran
Atlantikoko gudua