Diploma

Zientzia historikoetan, diploma (latinetik, díplōma, eta greziera klasikotik: δίπλωµα, "tolestua" esan nahi duena), oro har, agintari subirano batetik edo erakunde ofizial batetik datorren dokumentua da, eskubide bat ematen edo egiaztatzen duena (patentea, bulda), titulu bat (noblezia, profesionala), errekonozimendu bat (saria) edo titulu akademiko bat (lizentziatura, masterra, doktoregoa). Zigilua, monograma, eskuz idatzitako sinadura edo notarioaren aitorpena bezalako baliozko seinaleen bidez autentifikazio-elementuak izaten ditu. Diplomatika izeneko diziplinaren azterketa-objektuaren parte da.

Baina bestalde, bada diploma bat ere, Diplomaziaren ikuspuntu zehatzago batetik, dokumentu ofizial bat, "gomendio-gutuna edo lizentzia edo pribilegio bat ematea", erakunde politiko subirano baten agintaritza gorenek bidalitako agintariei. Beste bat, jabeak ordezkaritza ofizialeko funtzioak betetzen zituela jakinaraztea eta hartzailearen eskumeneko funtzionarioarentzat pribilegio batzuk eskatzea. Dokumentu hau tolestuta egotea, eta batzuetan josita  izatearen ezaugarria zen, edukia igorlearen eta hartzailearen arteko komunikazio pribatua zelako. Dokumentua tolestuta entregatzen zen, eta gomendio ofizial bat jasotzen zuen —eskumen batzuekin— inperio bateko beste herrialde edo probintzia batera zihoazen funtzionarioentzat. Pliego edo diplomaren eramalea ipso facto diplomatikoa zen.

Historia 

Adiera klasikoan, botere publiko batek soldadu ohiei emateko emandako edozein tresna edo dokumentu zen (adibidez, tabletak edo metalezko plakak binaka kakotuta), eta kasu askotan soldaduaren etxean bertan entregatu behar zen gero. Egindako zerbitzu urteak egiaztatzen zituen. baita gratifikazio gisa emandako eskubide eta pribilegioak ere.   

Iraganean erabiltzen ziren hainbat izenen artean, hauek zeuden: karta, gutuna edo karta, instrumentua, testamentua, orria edo idazkia. Kartulario, liburu, kodize bezerro edo tumbo izenak eliza edo erakunde bati emandako diploma edo pribilegioen kopia literalak biltzen zituen eta bere artxiboan gordetzen den kodex-ari ematen zitzaion. Pergamino terminoa erabilitako euskarri materialaren arabera zehaztutako beste izendapen zahar bat izan zen.

Ziurtagiri baten elementuak 
Diploma guztietan hiru pertsona agertzen dira:

 egilea, zeinaren izenean idatzita dagoen
 hartzailea, nori zuzenduta dagoen
 egileak edo hartzaileak hala eskatuta idazten edo autentifikatzen duen kantzilerra edo notarioa

Sailkapen irizpideak 

Diplomak edo dokumentuak honako hauen arabera sailkatzen dira:

 egilea, aukera hauek daude
 publikoak, ministerio edo agintaritza batetik datozenak
 pribatuak, zuzenbide pribatukoak dira eta notarioek baimendutakoak datoz.
 objektua edo gaia. Diplomak izan daitezke
 autografoak, benetako originalak. Autografoak honela banatzen dira:
 holografiak, egilearen eskutik idatziak
 kirografoak, eskribau baten lana (eskribaua) horren sinadurarekin.
 apografoak, kopia sinpleak. Honetan banatzen dira:
 normala
 baimendua edo abalatua .
 motibatzen dituen objektuaren arabera honako hauek izan daitezke:
 dekretuak
 ediktuak
 konstituzioak
 pragmatikoak
 ordenantzak
 pribilegio-gutunak, Agintaritzak partikularrei eta korporazioei egiten dizkien garrantzi handiko kontzesioak.
 hiri-gutunak, aurrekoak bezala baina lur banaketa eta erregeek konkistatutako hiriak populatuko dituztenei egindako beste kontzesio batzuk jasotzen dituena.
 aktak eta ebazpen judizialak, botere judizialaren izenean emandakoak.
 notarioak baimendutako eskriturak edo egintza, testamentu eta kontratuak
 kapituluko aktak eta dokumentu baliokideak edo saioetako aktak.
 exekutoriak, pertsona bati odoleko nobleziako sententzia deklaratiboa epaitegietan lortu izana egiaztatzen duten agiriak
 pertsona bati eman zaion izendapen edo misio edo enbaxada ofiziala egiaztatzen duten titulu eta kredentzial zibilak eta azkenak, batez ere, erregearen izenean beste nazio bateko enbaxadore bati eman zitzaizkionean.
 laudorio-gutunak, zeinak ofizialki ematen zaien gaia gomendatzen dutenak.
 dokumentuarekin batera doan izapideen bidez honako hauek izan daitezke:
 ijetzitako pribilegioa, marraztuta edo pinturan ijetzitako zeinu bat daramana
 berunezko letra, berunezko zigilua duena
 buldak, laburrak eta motu-propioak .
 albalá, bigarren mailako intereseko gauzetarako erruki edo hornidura edo lizentzia egiazko dokumentua.
 albaleen oinordeko ziren errege-zedula soilak eta haietatik gorteko eskuz idatzita egoteagatik soilik bereizten zirenak 
 A, B, C bidez zatitutako gutunak edo bi kopien artean letra horiek bi kopien artean jarri eta faltsutzea zailtzeko moztuta dauden eskritura bikoiztuak, kontratugile bakoitzak dagokion zatia mantenduz. Dokumentu hauek Ingalaterran hasi ziren IX. mendean. Frantzian, XI.mendean eta Espainian bigarren erdialdean, baina paperaren erabilera hedatu zenean arraro egin ziren.

Diplomak egiteko materiala eta forma 
Erdi Aroan diploma onen material klasikoa, zazpigarren mendeaz geroztik eta baita garai modernoetan ere, pergaminoa izan da gutxi-asko ezkatatua baina beste plaka batzuk baztertu gabe lehen Erdi Aroko lehen mendeetan. Karlomagnoren garaira arte metala erabiltzen zen batzuetan, eta XI. mendera arte papiroak ere erabili ziren. XIII.mendeko pergaminoa hobeto prestatuta dagoenez eta bere zuritasun handiagoagatik bereizten denez eta mende berean edo lehenago ( Siziliako XII.etik Roger II.ak ) paper arrunta garrantzi txikiagoko dokumentuetan erabiltzen hasi zen XV.mendean orokortzen dena. garai hartan materia hori zein gordina eta solte zen eta mendez mende hobetzen joan zen arren. Espainian ezagutzen den paperezko dokumenturik zaharrena Jakue I.a Aragoiko Konkistatzaileak agindu zuen Valentziako erresumaren banaketari buruzko 1237ko erregistroa da.

Beltza izaten zen diplometan erabili ohi zen tinta, letren apaingarri txikietan eta gorriz duten antzinako dokumentu inperialen sinadura edo goiburuetan izan ezik. Batzuetan Karlomagnoren garaiko dokumentu inperialetan urrezko tinta aplikatzen zen. Hori maizago egiten zuten Ekialdeko enperadoreek. Baina Erdi Aroko zenbait errege eta pontifikaletako diplomari ematen zaizkien urrezko letra edo urrezko bluda izenek ez diote hari erreferentzia egiten urrezko zigiluari baizik . XIII. mendeaz geroztik tinta beltzez idatzitako dokumentuetan, letren zurbiltasun edo horiztasun nabaria antzematen da denboran zehar deskonposizio kimiko motela dela eta. Aldiz, XI eta XII. mendeetakoa beltza geratzen da. Ezberdintasun hori XIII. mendearen aurreko mendeetan karbono-beltza erabiltzen zelako tintari dagokio eta ez orduz geroztik erabiltzen den zezidiozko tinta.

Diplomak kanpoko forma bere alde batean idatzitako orri laukizuzen batena da (pergaminoetan barruko edo haragizko aurpegia dena) eta behetik zintzilik argizarizko zigilu edo zigilu bat edo gehiagorekin bilduta edo tolestuta edukitzeko antolatua. ertza.metal dokumentu solemneetan. Bi aldeetatik idatzita balego, horrekin frogatuko litzateke ez dela jatorrizkoa, kopia edo dokumentu faltsu bat, erregistro eta exekuzioetan izan ezik, koaderno moduan daudenean, eta hori oso arraroa da XIV. mendea baino lehen.

Antzinako asiro-kaldeo eta egiptoar zibilizazioetan, baita greziar eta erromatarren hasierako zibilizazioetan ere, egiazko diplomak zeuden dudarik gabe, baina haien materiala eta forma, itxuraz, beste nazio-idazkietatik bereizten ez ziren, beraz, buztinezko oholez, papiroz eta brontzezko xaflaz osatuta. .

Diplomaren hizkuntza eta idazketa 

Antzinako Aroan eta Aro Modernoan, dokumentuetan erabiltzen zen hizkuntza zagokion nazioarena zen, azken honetan behintzat nazioartekoak ez zirenetan. Erdi Aroan, mendebalde kristauari zegozkion nazioen dokumentuak latinez eta grekoz idatzi ziren, oro har, ekialdekoak eta mende askotan zehar, Siziliakoak eta Italiako hegoaldekoak ere. Baina X. mendeaz geroztik, esaldi arruntak edo erromantzeak latinarekin nahasten dira, eta XII. mendearen amaieratik, dokumentu batzuk oso-osorik hizkuntza arruntean idatzi dira, Europako nazioetan bederen (Provenzan, XI. mendetik aurrera). Nazioarteko komunikazio kontua ez denean, hurrengo mendean halako moldez areagotzen da, non hizkuntza arrunta eliz dokumentuetarako esklusibo bihurtzen baita.

Gaztelako eta Leoneko dokumentuetan, latina XIII.mendearen erdialdetik gelditu zen, nahiz eta notarioek beste zerbait gorde zuten, batez ere, akten formalismoan. Aragoiko Koroan, latinaren jarraipena izan zen XVII. mendera arte, baina XIII. mendearen erdialdetik aurrera katalanez idatzi ziren zenbait agiri notario. Nafarroan gaztelera hartu zen eta batzuetan frantsesa XIV. mendetik.

Erdi Aroko dokumentuen latinezko hizkuntza nazio guztietan oso dekadentea eta barbarismoz beteta aurkezten zen, Aita Santuaren Gortean ere bai,  VIII. mendetik XI mendearen erdi alderaino. Baina azken data horretatik aurrera hobetzen joan zen Italian, batez ere XIII. mendeaz geroztik.

Diplometan hartutako letra motari dagokionez, oro har haien klasearen arabera, Mendebaldean erromatar letra maiuskula eta untziala VII. mendera arte erabili zirela baiezta daiteke. Idazkera nazionalak geroago etorri ziren eta XIII., XIV. eta XV. mendeetan idazkera gotikoa deritzona erabili zen bere eratorpenekin, eta XV. mendeko bukaera aldetik Italica Idazkeraz ordezkatuko zen dokumentu hoberenetan. Apaingarri batzuekin batera doa beti diplometan soilki eta siglak eta errotuluak kolorez argiztatuta daude, baina garrantzi handiko diploma batzuen kopietan maiz ikusten da dekorazio piktoriko handiagoa, sarritan agiria eman duen pertsonaren erretratua ere erakusten dela.

Erreferentziak

Bibliografia 

 Cárcel Ortí, Maria Milagros (1997). Vocabulaire international de la diplomatique (en francés) (2 edición). Valencia: Universitat de València. ISBN 9788437015200. OCLC 32285525. 
 Cortés Alonso, Vicenta (1986). La escritura y lo escrito: Paleografía y diplomática de España y América en los siglos xvi y xvii. Madrid: Instituto de Cooperación Iberoamericana. ISBN 84-7232-393-5. 
 Millares Carlo, Agustín (1983). Tratado de paleografía española (3.ª edición). Madrid: Espasa-Calpe. ISBN 84-239-4986-9.

Ikus, gainera 
 Diplomatika
 Paleografia
 Diplomazia

Kanpo estekak 

 Nazioarteko Batzorde Diplomatikoa
 Vocabulaire international de la diplomatique -ren lineako bertsioa (frantsesez)

Agiriak