Begi huts

Astronomian, begi hutsezko behaketa zeruko objektuak xehetasun gehiagorekin hautematen laguntzen duten tresna optikorik gabe egiten denari deitzen zaio, horretarako begiak soilik erabiliz. Beraz, zerua zuzenean behatzean datza, teleskopiorik edo bestelako tresna optikorik behar ez duten argizagiak identifikatzeko.

Jarduera mota hau astronomia amateurrean hasten diren pertsonek egiten dute, gorputz zerutarrak eta konstelazio nagusiak ikasteko, prismatikoak edo teleskopio batzuk eskuratu aurretik.

Giza begien oinarrizko gaitasunak 
 Autofokuratze azkarra, gazteengan 10 cm-tik 50 cm-ra bitarteko distantzian, 50 urte edo gehiagoko pertsonengan, infinituraino.
 Bereizmen angeluarra, 1'–2′-koa (0.017° inguru), 30-60 cm-koa, kilometro bateko distantzian, nahiz eta beste azterketa batzuek 0,39 minutuko bereizmen txikiagoak ematen dituzten.
 Ehunka megapixelen pareko bereizmena argazkigintza digitalari dagokionez.
 160° × 175° inguruko ikuseremua, aldi berean hautematen dena.
 +8ko magnitudeko izarrak ikusteko gaitasuna, baita are txikiagokoak ere.
 Urrutiagoko objektua begi hutsez ikus daiteke: Andromeda galaxia, 2,5 milioi argi-urte ingurukoa, nahiz eta M33, apur bat urrunago dagoena, zeru ilunekin ere ikus daitekeen.
 Argazki-sentikortasuneko baliokidea: 800 ISO oso argi baxuko baldintzetan eta ISO 1 argi askoko baldintzetan.
 Gutxi gorabehera f/3,2ra arteko erlazio fokala.
 % 1-10erainoko eskaletan dauden objektuen distira-aldaketa hautemateko gaitasuna, 1:10.000.000 baino gutxiagoko argi-baldintzetara egokitzekoa (egunaren eta gauaren arteko aldea), eta objektu argitsuak ikustekoa, horien artean gutxienez 1.000.000ko distira-diferentzia dituenak ere.
 Tarteak %3-5erainoko zehaztasunez zenbatestea.
 Mugimenduak automatikoki eta instintiboki ezagutzeko gaitasuna.

Begi huts astronomian 
Teleskopioa asmatu arte, begia izan zen zerua aztertzeko modu erabilgarri bakarra, eta hori nahikoa izan zen zeruko elementu adierazgarrienak ezagutzeko.

Eguzki-sistemaren barruan honako hauek ikus daitezke: Eguzkia eta Ilargia, baita Merkurio, Artizarra, Marte, Jupiter eta Saturno planetak ere, eklipseak eta planeten lerrokatzeak bezalako fenomenoez gain. Urano eta Vesta asteroidea, teorian, begi hutsez ikus daitezke, baina euren ahuleziaren ondorioz, ez ziren identifikatuak izan, zeruan duten mugimendua ezagutu ezin delako. Zodiakoko argia eta gegenschein efektuak ere ikus daitezke zeru argietan, baita ozar-izar nagusiak ere, hala nola Perseidak eta Geminidak, kometa distiratsuenak, duela hamarkada batzuetatik satelite artifizial ugari, eta oraintsuagotik Nazioarteko Espazio Estazioa.

Eguzki-sistematik kanpo, hauek dira giza begiari antzeman dakizkiokeenak: ageriko izar ugariak, Esne Bidea, baita zeru sakoneko objektuak ere, hala nola: Pleiadeak eta beste kumulu ireki distiratsu batzuk, hala nola M7, M41, eta Perseusko Kumulu Bikoitza, M13 eta Omega Centauri kumulu globularrak, Aintzira Nebulosa eta Orion nebulosa bezalako nebulosak, eta Magallaesen Hodeiak bezalako galaxiak.

Goiko mugak gehiengoak baino bista zorrotzagoa duen pertsonek gaindi ditzake. Horrela, Jupiterren ilargirik handienak ikusi ahal izan zituen jendearen teleskopioa asmatu baino lehenagoko testigantzak daude, eta oraintsuago, M83 edo M81 galaxiak. Azkena, 12 milioi argi urtera eta jada Talde Lokaletik kanpo dagoena, behaketa baldintza bikainetan ikus dezaketela dioten oso begi zorrotzeko behatzaileak daude.

Atmosferaren iraungipenaren ondorioz, zeruan objektuak ikusteko aukera murriztu da, adibidez, 1.500 eta 2.000 izar artean, eta are gutxiago argi kutsadura handia duten lekuetan, hala nola hirietan, baina baldintza egokietan, teorian, 2.500 izar ere ikus daitezke.

Kasu batzuetan koloreak ikus daitezke, baina begiak makilak argi baxuko konoen ordez erabiltzen dituenez, mugak ditu.

Tycho Brahe XVI. mendeko daniar astronomoak, zeruen neurketa zehatzak egiteko behatoki esklusiboa eraiki zuenak, zerua begi hutsez behatzeko gailurra markatzen du.

Espazioa, geodesia eta nabigazioa 

Giza begiak, halaber, inolako laguntzarik gabe angelu-banaketak zenbatesteko aukera ematen du. Adibidez, besoa luzatuta, esku batek 18 eta 20° bitarteko angelua hartzen du. Horrela, 2° arteko tarteak neur daitezke, eta ipar hemisferioan Iparrizarrak angelu-garraiagailu baten laguntzarekin behaketa-lekuaren gutxi gorabeherako latitudea kalkulatzeko aukera ematen du.

Antzinako zibilizazioek, Babiloniak, maiak eta egiptoarrak, begi hutsez euren denbora eta egutegi sistemak zehaztu ahal izan zituzten, egun bateko (24 ordu) eta hilabeteko eta urteko iraupena, ±0,1 orduko edo minutu bat baino gehiagoko (%0,001) zehaztasunarekin zehazteko gai izan zirelarik, ekinozioez eta planeten mugimenduez gain, kasu batzuetan zehaztasun bikainarekin ere —maiak adibidez—.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Behaketa-astronomia
Ikusmena