Arete Sirakusakoa

Arete (antzinako grezieran: Ἀρήτη, Aréte; Sirakusa, K.a. IV. mendea) Dion Sirakusakoa filosofoaren eta agintariaren  emaztea zen.

Dionisio I.ak, bere aitak, lehen aldiz Tearidesekin ezkondu zuen eta, bera hil zenean, bigarrenez Dionekin. Azken honen erbestealdian, Arete, bere anaiorde Dionisio II.ak, bere senarrarengandik dibortziatzera eta Ortigiako gotorlekuko komandante zen Timokrates mertzenarioarekin berriro ezkontzera behartu zuen.

Aretek Dionerekin bi seme izan zituen; lehena, Hiparino (Areteo izenez ezaguna), gaztetan bere buruaz beste egin zuena, eta bigarren semea, Aristomako, berarekin batera hil zen Hizetas I.a Lentinikoa tiranoak agindutako konspirazioan.

Biografia

Jatorria eta lehen urteak 
Arete Dionisio I.aren eta Aristomakaren (Dionen arreba) alaba zen. Dionisio eta Aristomakaren beste seme-alabak Hiparino, Niseo eta Sofrosina izan ziren, azken hau Dionisio II.aren emaztea izango zen. Dionisiok hiru seme-alaba izan zituen Locriko Doridekin: Hermokrito, Dikaiosine eta Dionisio II.a.

Arete, amaren partetik, Eurimeneren, Megaklesen eta Dionen iloba zen. 

Bere aitaren aldetik, Testesen iloba zen (Dionisioren arreba eta Polixenoren emaztea. Azken hau erbesturatuta zegoen eta  Hermokratesen emaztearen anaia zen), Leptina eta Tearide (azken hau Areteren senarretako bat izan zen.).

Dionisio I.ak, gizonezko bat nahi zuen lehen oinordeko gisa. Baina bere itxaropenak zapuztu egin ziren emakumeak sei urtez semerik eman ez zionean, neskak baino, lehen Sofrosina , eta gero, Arete. Urte asko geroago bi seme, Aristomaka emaztea bi seme erditu zen: Hiparino eta Niseo.

Izenari buruzko hipotesia 

Arete izen arrunta zen antzinako Grezian, hala ere, jakintsuek ez dakite zergatik Dionisio I.a tiranoak  aukeratu zuen izen hori bere bigarren alaba deitzeko. Jakin-mina sortzen da, garai berean, Dionisioren gortean, izen bera beste neska bati  eman zitzaiolako; Arete Zirenekoari, Aristipo filosofoaren alabari.

C. A. Folckek (Dionysius and Philistus: The Tyrant and the Historian, 1973) argudiatu zuen Dionisio I.ak filosofoaren alabaren  izen bera aukeratu zuela bere alabarentzat. Aristipok gero kortesia itzuli zion Dionisioren alabari buruzko elkarrizketa idatziz. Baina beste aditu batzuek kontrakoa gertatu zela uste dute; Aristipok, tiranoarekin bat egiteko, Dionisioren alabaren izena bere alabari jarri ziola.

Dirudienez, Dionisio I.aren seme-alaben izen guztiek dinastiaren sortzailearen propaganda asmo bat islatzen zuten. Alabei zegokienez, propaganda zuzena eta berehalakoa izan zen: Sofrosina, Arete eta Dikaiosina izenek guztiek dute esanahi bertutetsua, Jakinduria, Bertutea eta Justizia, hurrenez hurren. Aretek, beraz, bertutea adierazi nahi zuen.

Tearidesen emaztea 
Ezkontza politikari jarraituz, Dionisiok  bere alabak oso gaztetatik ezkondu zituen bere familiako kideekin:

Ezkontza Dionekin

Areteren posizioa eta testuinguru historikoa 
Aretek, Dionisio II.aren aholkularirik garrantzitsuenaren emaztez zen aldetik, bere senarraren egoera nola hondatzen ari zen egiaztatu ahal izan zuen.

Polisaren egoerak okerrera egin zuenean, Dion Greziara erbesteratu zuten. Orduan, Aretek eta bere amak Dioni gutun batzuk idatzi zizkioten tiranoaren eskariak onartzeko eskatuz, orduan, bakarrik nahi zuen Platon filosofoa bere gortera itzultzea. 

Atenastarrak Sirakusara hirugarren eta azken bidaia egin zuenean, guztien itxaropenak oso handiak ziren, eta batez ere, suposatzen zen bidaiaren arrazoia zela Platonek bitartekari lana egingo zuela Dion erbestetik itzultzeko, baina azken hau ez zen gertatu. Platonek eguneroko eskaerak egin arren, Dionisio II.ak gaiari ez baitzion jaramonik egin. Azkenean, asmo on guztiak alde batera utzi zituen, eta Platon bere mertzenarioen esku utziz, bera hil nahi zutenak. Alabaina, Tarantoko Arkitasi eta Atenasko Akademiari esker, filosofoak jaioterrira itzuli izan ahal zuen.

Arazoa are gehiago okertu zen Dionisio II.ak Dionen ondasun guztiak saldu zituenean, eta Areteri dibortziatzera eta beste batekin ezkontzera behartu ziionean, K.a. 360-357. Timokrates izeneko senar berria mertzenario bat zen, Dionisio anaiaren lagun bat. Dionen ustez, bortxaketa hori gerraren eragilea izan zen, Dionisioren tiraniaren aurka borrokatzera bultzatu zuen casus belli-a.

Hiparinoren jaiotza 
Dionen eta Areteren semea K.a. 370 edo 368 inguruan jaio zela uste da. K.a. 366 urtean aita erbesteratu baino urte batzuk lehenago. Hiparino deitzearekin ados egon arren, haurraren izena zalantzazkoa da oraindik, iturri zaharren artean adostasunik ez dagoelako. Plutarkok Hiparino deitu zion, Timonidesi jarraituz, baina Timeo Tauromeniokoak Areteo deitu zion, bere ama Arete eratorritako izenetik. Hala eta guztiz ere, Plutarkok zionez, nahiago zuela Timonidesek zioenaz fidatu, haurraren aitarekin harreman estuagoa baitzuen. Beraz, Hiparino bere aitonaren omenez izendatuko zuten; Aristomaka eta Dionen aita, tirania dionisiakoaren hasierarako hainbeste esan nahi izan zuen Hiparino hori.

Platonek berak ere, Areteren semeaz mintzatuz, ez zuen inoiz bere izena aipatzen. G. Pasquali adituari, hain zuzen ere, Platonen gutunetan zentratutako bere obran, zalantzan jartzen zion detailea:

Platonek, Dionen eta Areteren semeari buruz hitz egiten zuenean, beti saihestu zuen bere izena adieraztea
.

Kornelio Nepoteren arabera, Dionisio II.ak ume hau bahiturik gortean hazi zuen, jakinez, horrela bere aita Dion kontrolatu zezekeela. Haur hori bizitza aristokratiko lasai baten arabera hezia izan zen.

Timokratesekin behartutako ezkontza

Platonen kontsulta 
Bizitza paraleloetako Erdi Aroko edizioan, Plutarkok dio Dion erbesteraturik izan ondoren, Platonek Dionisio II.aren agindu sekretua jaso zuela, Dion behin Atenasera helduta, honen etsaiek zabaldu omen zituzten zurrumurruei buruz informatzeko, eta horren arabera, Dion ez zegoen ados bere emaztearekin. Horretan oinarrituta, Dionisio II.ak erabaki zuen Arete beste gizon batekin ezkontzea. Baina Platonek, Dionekin arazo horri buruz hitz egin ondoren, eskutitz bat idatzi zion tiranoari, non Dion neurri horrekin guztiz atsekabetuko zela jakinarazten zion.

Arete eta bi Dionisioen arteko alderaketa 
Puntu honetan, Keroneako historialariak Dionisio I.aren eta bere seme Dionisio II.aren portaeraren arteko alderaketa egiten du. Bere aitak Teste arrebarekiko ulermena erakutsi zuen bitartean, hau gorteko bizitza politikoan sartu zenean, semeak ez zuen gauza bera egin bere arreba-erdiarekin, Dionisio II.ak Arete erabili baitzuen Dion kaltetzeko. Beraz, Plutarkok gehiegikeria egiteaz leporatu zion tiranoari.

Azken urteak

Dionekin adiskidetzea 
 
Gerra zibilean, Aretek bere senarrari gutun bat idatzi zion, bere ama Aristomaka eta bere seme Hiparinorekin batera (nahiz eta gero jakin zen Dionisio II.aren eskutik idatzia izan zela). Horretan azaltzen zen Dioniren arrebak, bere emazteak eta bere semeak ondorio larriak jasango zituztela errenditzen eta tiraniaren alde egiten ez bazuen<ref>Plutarko, Dion, 31. 6</small></ref>.
Filisto hil ondoren, Diionisiok erabaki zuen polisa uztea Italian babesa bilatzeko, Locri Epizefiritik gertu. Ortigiako agintea bere seme Apolokratesi utzi zion, eta Timokratesi, Areteren senarrari, mertzenarioak Italiako posizio berriak defendateko.

Herriaren aurkako hainbat borroka eta errepresalia odoltsuren ostean, Dionek, bere gizonen aginduetara, tiranoaren gotorlekuan sartzea lortu zuen, eta horrek gerra zibilari amaiera eman zion. Plutarkok Dionen, Areteren eta haien familiaren arteko topaketa termino hauetan deskribatu zuen:

Dionen hilketa 
Dionek greziar Sizilia kontrolatzen zuen arren, boterearen aldeko borroka oraindik ez zen amaitu. Dionisio II.a Italian zegoen bitartean (han egon zen K.a. 356tik 346 arte), Dionek hainbat etsai izan zituen Sirakusan, esaterako, Kalipo atenastarra, Dionen jeneraletako bat gerra zibilean bere balentriarengatik nabarmendu zena. 

Gizon honek, Platonen dizipulua ere omen zena, konspiratu zuen Dioni kontrola kentzeko eta polisaren tirano izateko. Bere planak konplize ugari zituenez, konplota Dionen arreba eta emazteak eriden zuten azkenean.

Garai hartan, Arete eta Dion doluan zeuden bere seme Hiparinoren heriotzagatik, zeinak bere buruz beste egin baitzuen bere osaba Dionisio II.aren gortean gozatu zuen bizimodu lasai eta kontrolik gabearen ondorioz. Gehiegikeriaz betetako antzinako bizimodua beharrezko ohitura bihurtu zen, eta aitak soilago bat ezarri nahi izan zionean, gazteak ezin izan zuen jasan, eta azkenean etxeko goiko solairutik bota zuen bere burua. Gaztearen gorpua etxeko emakumeen esku utzi zuten, ehorzketarako presta zezaten.

Aristomaka eta Arete, Kaliporen asmo ilunen berri izan zutenean, atenastarrengana hurbildu ziren, baina hark irmoki ukatu zuen konplota, bi emakumeei bere leialtasuna ziurtatuz.

Hala ere, Aristomakak eta Aretek ez ziren atenastarraren hitzaz fidadatu, eta Zeres eta Proserpinaren tenplura eraman zuten, jainkosen leku sakratu horretan, zin egitera behartu zioten Dion ez zuela kaltetuko. Kalipo ez zen kikildu; tenpluan zina egin zuen, jainkosetako baten soineko purpura jantzi eta beharrezko hitzak esan zituen. Alabaina, Proserpinaren ohoretan jai egunaren zain egon zen Dionen hilketa burutzeko, K.a. 354ko ekainean burutu zuena.

Dionen erailketaren ondoren, gerrak jarraitu zuen botere egonkorrik ez zegoen eremuetan. Egoera konplexua Platonek VII. eta VIII. gutunetako hitzaldietatik uler daiteke, Dionen senideei zuzenduak (batez ere Aristomakaren eta Dioniso I.aren bi semeei: Hiparino eta Niseo). Hauek, une horretan, Sizilia osoko gertakari politikoen erdigunea ziren eta mundu greko osoak haiengan begiak jarrita zituen:

Gatibutasuna eta hilketak 
Areteri buruzko azken berriak Plutarkoren historiak ematen ditu. Dionen hilketaren ondoren, Kalipo atenastarrak Aristomaka eta Arete espetxeratu zituen. Kartzelan, Arete bere bigarren semeaz erditu zen, eta kartzelarien laguntzari eta Kalipo kanpoko politikarekin lanpetuegi zegoelako hazi ahal izan zuen. Ondoren, Kalipo, Italian, Leptinok eta Poliperkontek garaitu zuten, Hiparinok Sirakusaren kontrola hartzen zuen bitartean. Umearekin zeuden bi emakumeak askatu eta Hizetas Lentinikoaren babespean jarri zituzten, Dion zenaren laguna. Hasieran, Hizetasek maitekiro eta adiskidetasunez tratatu zuen Dionen familia, baina gero, Dionen etsaiek konbentziturik, iritziz aldatu zuen.

Arete, amarekin eta semearekin, Peloponesorako bidean ontzi batean sartu zituzten.Hala ere, Hizetasek agindua eman izan zuen Dionen familia itsasaldian hil, eta gero, uretara botatzea. Baina Plutarkoren arabera, bi emakumeak eta haurra itsasora bota zituzten oraindik bizirik zeudenean.

Kritika modernoak, hala ere, uste du Plutarkok emandako informazioa ez zela oso fidagarria izan, ziur asko Hizetas gutxiesteko zabaldutako kalumnia bat zen, [46] Dionen familiarekiko harremanak hausteko erabakiak ulertzen zaila dirudielako Hizetas bezalako pertsonaia batentzat, Dionen obra legitimatzeko eta haren jarraipen gisa agertzeko interes osoa zuena.  

Orsiren hipotesia da Dionen familiako kideak K.a. 344an hil zituztela Hizetas eta Timoleonen arteko liskar garaian (Dionisio II.a Siziliara itzuli zenean eta Sirakusak Korintoko jeneralari deitu zuenean), baina ez dago froga nahikorik. Plutarkok Dionen bizitzari buruzko narrazioa itxi zuen esanez sirakusarrek Hizetasen Arete eta bere familiaren aurkako erailketa mendekatu zituztela, antzeko modu anker batekin, eta Timoleonen bizitzan gertakaria kontatzen du:

Erreferentziak

Bibliografia

Lehen mailako iturriak 
 Plutarko, Bizitza paraleloak, Dio.
 Cornelius Nepos, De viris illustribus, Dione.

Bigarren mailako iturriak     
 Colonnese, Plutarkoren aukerak: greko ilustreen bizitza idatzi gabekoak, L'ERMA di BRETSCHNEIDER, 2007, ISBN 978-88-826-5424-5.     
 Finley, Moses I., Antzinako Siziliako historia, 5. arg., Bari-Erroma, Laterza Editore, 1998 [1968], ISBN 88-420-2532 qui.
 Muccioli, Federicomaria, Dionisio II: historia eta literatur tradizioa, CLUEB, 1999, ISBN 978-88-491-1245-0. Chiara
 Sanders, Lionel Jehuda, The Legend of Dion, Dundurn, 2008, ISBN 978-14-597-1132-7.

Ikus, gainera  
 Sirakusako tiranoen familia zuhaitzak

Kanpo estekak 

 Siziliar gerrak
 Sirakusa