Gaspard Monge

Gaspard Monge, Peluseko kondea  (1746ko maiatzaren 9a  - 1818ko uztailaren 28a), frantziar matematikaria izan zen, geometria deskribatzailearen asmatzailea.

Biografia 

Beaunen jaio zen  Jacques Mongeren, gero Beauneko mertzerien kofradiako  Abokatuen Elkargoko  presidente izan zen saltzaile ibiltariaren, eta Jeanne Rousseauxen semea. Beauneko eta Lyongo eskoletan eta Mézières eskola militarrean ikasi zuen. 16 urte zituela, fisika irakasle izendatu zuten Lyonen, eta 1765era arte izan zuen kargua. Hiru urte beranduago matematika irakasle izan zen eta 1771n Mézières-en fisikako irakaslea. 1780an Zientzien Errege Akademian sartu zen eta zortzi urte geroago bere Traité de statique argitaratu zuen.

Zegoeneko bere herrialdeko zientzialari garrantzitsuenetakoa izanik, Frantziako Iraultzak, 1789an hasieratik irmoki lagundu zuena, guztiz aldatu zuen bere bizitzaren ibilbidea. Lehendabizi Elkarte Patriotikoko kide izan zen, geroago jakobinoekin bat egin zuen, non Robespierre eta Saint-Just ezagutu zituen beste iraultzaile ospetsu batzuen artean. Lehendakariorde hautatu zuten Termidorren 9aren bezperan (1794ko uztailaren 27an).

1792an beste bostekin batera (Danton zen horien artean) Kontseiluko Behin-behineko Exekutiboko kide izendatu zuten. Konbentzioak Armadako Ministro izendatu zuen (1792ko abuztutik 1793ko apirilera), armategiak berrantolatzeko eta kanoi fabrikak sendotzeko eskatu zioten. 1794an École Polytechnique fundatzen lagundu zuen, non geometria deskribatzailea irakatsi zuen hamar urte baino gehiagoz. Frantziako institutuan sartu zen (1795). Italiako kanpainan artelanak bilatzen ari zela, Napoleon ezagutu zuen, eta Claude Louis Berthollet-ekin batera Campo Formioko Itunaren berrespena Direktoriora eramateko enkargatu zion.

1798ko otsailaren 6an, Paristik Erromara joan zen, Frantziako Errepublikaren izenean Pio VI.a aita santuarekin biltzeko aginduarekin, bere denborazko aginteari uko egiteko aginduz, bere aginpide espirituala soilik gordez. Proposamena bideraezina zela jakinik, pontifizeari bi egunetan Erromatik alde egiteko agindu zion: Pio VI.ak hiria utzi zuen 1798ko otsailaren 19tik 20rako gauean. André Masséna jeneralaren gehiegikerien eta haren kargugabetzearen ondoren (1798ko martxoaren 2an), Mongek "Erromatar Errepublika" berriaren karguak izendatu zituen finantzak izan ezik.

Egiptorako espedizioan parte hartzera gonbidatu zuten, baina zegoeneko zaharregia zela esan zuen konpromiso horretan parte hartzeko. Hala ere, Napoleonek konbentzitzea lortu zuen eta iritziz aldatu zuen. Egiptoko jeneral gaztearen konfidenteetako bat bihurtu zen, 1798ko abuztuan sortutako Egiptoko Institutuko lehen presidente izendatuta. Horrez gain, ispilatzeei buruzko lan bat prestatu zuen Ekialdeko egonaldian.

Napoleonekin Frantziara itzuli zen 1799ko abuztuaren 23an, Geometrie descriptive lan ospetsua argitaratu zuen urtean. Senatuko kide, Eskola Politeknikoko zuzendari (1802) eta Pelusioko konde egin zuten. Napoleonen erorketak Institututik eta Eskola Politeknikotik kanpo uztea eragin zuen.

Marie-Catherine Huart (1747-1846) ezkondu zen 1777an, eta harekin hiru alaba izan zituen. Parisen hil zen 1818ko uztailaren 28an kausa naturalengatik eta Père-Lachaise hilerrian lurperatu zuten . 1989an, bere errautsak Parisko Panteoira eraman zituzten.

Geometria deskribatzailea 
Monge geometria deskriptiboaren asmatzailetzat hartzen da   objektuen gainazal tridimentsionalak bi dimentsioko gainazal batean irudikatzea ahalbidetzen duen sistema bat. Horretarako balio duten hainbat irudikapen-sistema daude, hala nola, perspektiba konikoa, plano mugatuen sistema, etab. baina beharbada garrantzitsuena sistema diedrikoa da, Monge sistema izenez ere ezaguna, Mongek 1799an bere lehen argitalpenean garatu zuena.

Lana 

 Traité élémentaire de statique. Paris 8. A., 1810
 Géométrie descriptive. Paris 7. A., 1799
 Application de l'analyse à la géométrie. Paris 5. A., 1850
 Application de l'algèbre à la géométrie. 1805

Esker onak 

 Reunion Ordenaren Gurutze Handia .
 Ohorezko Legioko Ofizial Handia . 
 Burdinazko Koroaren Ordenako zalduna . 
 Bere jaioterriak, Beaune-k, estatua bat eskaini zion 1849an.
 Eiffel dorrean izena inskribatuta duten 72 zientzialarietako bat da .
 Monge ilargi-kraterrari bere izena eman zioten 1935ean  .
 1992ko azaroaren 4az geroztik, Frantziako Armadak MRIS FS Monge ontzia ustiatzen du, bere omenez izendatua.
 Paul G. Combak 2000. urtean aurkitutako Monge asteroideari (28766) ere haren izena du.

Armarria

Erreferentziak

Bibliografia 

 Villeta Moillenaux, Jesús (1995). Dibujo de Ingeniería Y Geometría Descriptiva. Santo Domindo, República Dominicana: Instituto Tecnológico de Santo Domingo. 
 Bores Gamundi, Fernando (1998). Actas del Segundo Congreso Nacional de Historia de la Construcción. Madrid. ISBN 84-89977-44-5. 
 Trabajos sobre Gaspard Monge, de René Taton, Élie Cartan, Pierre Sergescu, Gaston Bachelard, George Sarton, en compilación detallada en Centro Alexandre Koyré

Kanpo estekak 

 Sistema diedrikoa aztertzeko laborategi birtuala José Antonio Cuadradoren eskutik (12/5/15)
 Gaspard Monge Webgunea Gaspard Mongeren omenez.
 Napoleonen Gaspard Mongeren aurkako epaiketa
 O'Connor, Joan J ; Robertson, Edmund F, « Gaspard Monge » (ingelesez) , MacTutor History of Mathematics artxiboa, Saint Andrews Unibertsitatea , http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Monge.html .
 Gaspard Mongeren bustoaren irudia, François Ruderen Louvren
 Darstellende Geometrie, Volltext der deutschen Ausgabe von 1900
 biografia frantsesez
 Gaspard Mongeren biografia. Eiffel Dorrearen webgunea 

Frantziako matematikariak
Geometrak
Frantziako Zientzien Akademiako kideak
Parisen hildakoak
Parisko Panteoian lurperatutakoak
Ohorezko Legioko ofizial handiak