Nukleidoen taula

Nukleidoen taula edo erradionukleidoen taula elementuen isotopoen bi dimentsioko taula da, ardatz batek neutroi kopurua (N ikurra) eta besteak nukleo atomikoaren protoi kopurua (zenbaki atomikoa, Z ikurra) adierazten duena. Beraz, grafikoan marraztutako puntu bakoitzak elementu kimiko ezagun edo hipotetiko baten nukleido bat adierazten du. Nukleidoak ordenatzeko sistema horrek isotopoen ezaugarriak hobeto ulertzen dituen taula periodiko ezagunenak baino ulergarritasun handiagoa eskain dezake, zeinak elementuak bakarrik zerrendatzen dituen eta ez haien isotopoak. Nukleidoen taula Segrè diagrama bezala ere ezagutzen da, Emilio Segrè fisikari italiarraren omenez.

Deskribapena eta erabilgarritasuna 
Nukleidoen taula batek nuklidoen portaera nuklearra edo erradioaktiboa azaltzen du elementu baten isotopoak bereizten dituen heinean. Taula periodiko batekin kontrastatzen da, horien portaera kimikoa soilik azaltzen duena, isotopoak (elementu beraren aldaerak diren nuklidoak) ez baitira kimikoki maila handiez desberdintzen, hidrogenoa izan ezik. Nukleidoen taulek X ardatzean neutroi kopuruaren arabera antolatzen dituzte nukleidoak eta Y ardatzean protoi kopuruaren arabera, neutroi eta protoien tanta-lerroen mugetaraino. Irudikapen hori Kurt Guggenheimer-ek 1934an argitaratu zuen lehen aldiz, eta Giorgio Fea-k 1935ean, Emilio Segrèk 1945ean edo Glenn Seaborg-ek zabaldu zuten. 1958an, Walter Seelmann-Eggebert eta Gerda Pfennig-ek Karlsruheko nukleidoen taularen lehen edizioa argitaratu zuten. Haren zazpigarren edizioa 2006an jarri zen eskuragarri. Gaur egun, hainbat nukleido-taula daude, eta horietako lau oso hedatuta daude: Karlsruheko Nukleidoen Diagrama, Estrasburgoko Nukleidoen Diagrama Unibertsala, Japoniako Energia Atomikoaren Agentziaren (JAEA) Nukleidoen Diagrama eta Knolls Atomic Energy Laboratory-ko nukleidoen diagrama, zeina AEBn komunitate nuklearraren oinarrizko tresna bihurtu den.

Nukleidoen grafikoaren joerak 

 Isotopoak protoi kopuru bera baina neutroi kopuru ezberdina duten nukleidoak dira; hau da, zenbaki atomiko bera dute, eta, beraz, elementu kimiko bera dira. Isotopoak elkarren ondoan daude bertikalki. Adibideek, goiko taulan, karbono-12, karbono-13 eta karbono-14 barne hartzen dute.
 Isotonak neutroi kopuru bera baina protoi kopuru desberdina duten nukleidoak dira. Isotonoak horizontalki hurbiltzen dira. Adibideek, goiko taulan, karbono-14, nitrogeno-15 eta oxigeno-16 barne hartzen dute.
 Isobarak nukleoi kopuru bera (hau da, masa-zenbakia) baina protoi eta neutroi kopuru desberdina duten nukleidoak dira. Isobarak elkarren ondokoak dira diagonalean, beheko ezkerretik goiko eskuinera. Adibideek, goiko taulan, karbono-14, nitrogeno-14 eta oxigeno-14barne hartzen dute.
 Isodiaferoak neutroi eta protoien (N - Z) kopuruaren arteko diferentzia bera duten nukleidoak dira. Isobarak bezala, lerro diagonalak jarraitzen dituzte, baina isobara-lerroekiko angelu zuzenetan (goi ezkerretik behera eskuinera). Adibideak: boro-10, karbono-12 eta nitrogeno-14 (N - Z = 0 pare bakoitzeko), edo boro-12, karbono-14 eta nitrogeno-16 (N - Z = 2 pare bakoitzeko) .
 Beheko ezkerrean zehar dagoen neutroi-ezegonkortasunaren muga-lerrotik haratago, nukleidoak neutroien igorpenaren ondorioz desintegratzen dira.
 Goiko eskuineko ertzean zehar protoien ezegonkortasunaren muga-lerrotik haratago, nukleidoak desintegratzen dira protoien igorpenaren ondorioz. Ezegonkortasunaren muga-lerroak elementu batzuentzat soilik ezarri dira.
 Egonkortasun uhartea goiko eskuineko nuklidoen taldeko eskualde hipotetiko bat da, beste elementu transuraniko batzuk baino askoz ere isotopo egonkorragoak dituena.
 Ez dago nukleoetan 20 baino zenbaki atomiko handiagoa duten (hau da, kaltzioa) protoi eta neutroi kopuru bera duten nukleido egonkorrak,  taulan erraz ikus daitekeen bezala. Zenbaki atomiko handiagoko nukleoek neutroi gehiegi behar dute egonkortasunerako.
 Protoi kopuru bakoitia eta neutroi kopuru bakoitia duten nukleido egonkor bakarrak dira: hidrogeno-2, litio-6, boro-10, nitrogeno-14 eta (behaketaz) tantalioa-180. Hori atomo horien masa-energia kate isobariko bereko ingurukoena baino handiagoa izan ohi delako gertatzen da, eta, beraz, gehienak ezegonkorrak dira beta desintegraziorako.
 Ez dago 5 edo 8 masa-zenbakiak dituen nukleido egonkorrik. 208ra arteko beste masa-zenbaki guztiekin nukleido egonkorrak daude, 147 eta 151 izan ezik (Bismuto-209 erradioaktiboa zela aurkitu zen 2003an, baina 1,9 × 1019 urteko bizitzarekin, batez beste).
 Telurio-123 eta antimonioaren-123 bikotea izan ezik, masa-zenbaki bakoitiak ez dira inoiz nukleido egonkor batez baino gehiago adierazten. Hau da, masa-energia zenbaki atomikoaren funtzio ganbila delako; beraz, kate isobariko bakoiti bateko nuklido guztiek —bat izan ezik— energia baxuagoko bizilagun bat dute, beta desintegrazioaren bidez desintegratu daitekeena.
 Ez dago Z = 82 (beruna) baino zenbaki atomiko handiagoa duen nukleido egonkorrik, nahiz eta bismutoa (Z = 83) egonkorra den helburu praktiko guztietarako. 1etik 82ra arteko zenbaki atomikoak dituzten elementuek isotopo egonkorrak dituzte, teknezio (Z=43) eta prometioa (Z=61) izan ezik.

Taulak 

Erosotasunerako, Wikipedian eskuragarri dauden datuen hiru ikuspegi ezberdin daude: «taula segmentatu» bi multzo eta «taula bateratu (elementu guztiak)» bakarra. Taula bateratuak protoi/neutroien zenbaketaren joerak erraz ikusteko aukera ematen du, baina aldibereko korritze horizontala eta bertikala behar du. Segmentatutako taulek elementu kimiko jakin bat errazago aztertzeko aukera ematen dute, korritze askoz gutxiagorekin. Atal ezberdinen artean azkar salto egiteko estekak eskaintzen dira .

Segmentatutako taulak 
 Nukleidoen taula (segmentatua, estua)
 Nukleidoen taula (segmentatua, zabala)

Taula osoa 
Hurrengo nukleidoen taulak nukleidoak zerrendatzen ditu (askotan «isotopo» deituak, baina termino horrek zuzen aipatzen ditu zenbaki atomiko bera duten nukleidoak, ikus goian), gutxienez, egun bateko batez besteko-bizitza duten guztiak barne. Zenbaki atomiko gero eta handiagoarekin antolatuta daude, ezkerretik eskuinera eta neutroi kopuru handiagoarekin goitik behera.

Laukitxoaren koloreak nukleido bakoitzaren batez besteko bizitza adierazten du; ertz bat baldin badago, bere koloreak isomero nuklear egonkorragoaren batez besteko bizitza adierazten du. Arakatzaile grafikoetan, nukleido bakoitzak bere batez besteko bizitza adierazten duen tresna-informazio bat ere badu. Kolore bakoitzak batez besteko bizitzaren luzeraren tarte jakin bat adierazten du, ertzaren koloreak bere egoera isomeriko nuklearraren batez besteko bizitza adierazten duelarik. Nukleido batzuek isomero nuklear anitz dituzte, taula honek luzeena adierazten duelarik. Puntudun ertzek nukleido batek isomero nuklearra duela adierazten du, eta bere kolorea bere kide arrunten modu berean adierazten da. Lehen elementuen nukleido ezberdinen arteko lerro etenak esperimentalki zehaztutako protoi eta neutroien tanta-lerroak dira.

Erreferentziak

Kanpo estekak

Isotopoak