Coral Bracho

Coral Bracho (Mexiko Hiria, Mexiko, 1951ko maiatzaren 22a) mexikar hizkuntzalaria, idazle, poeta eta itzultzailea da. 2023an Literaturako FIL Sariaren irabazlea da. Idazle mexikarrak hizkuntza erromantzeetako saria jaso zuen, epaimahaiaren arabera, “poesiaren politizitatea eta hitz idatziaren pisua etengabe arakatzeagatik”.

Biografia 
Hizkuntza eta Literatura Hispanikoak ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (UNAM). Marylandeko Unibertsitateko (College Park) doktore izateko hautagaia da. 1971n Diplôme Supérieur d'Études Françaises Modernes de la Sorbonne eskuratu zuen.

Lan ibilbidea 
Ikertzaile gisa lan egin du UNAMeko Ikerketa Filologikoen Institutuko Literatura Ikasketen Zentroan, eta ikertzaile eta erredaktore lanetan Diccionario del Español de México en El Colegio de México proiektuan.

Batxilergoko, lizentziaturako eta maisutzako mailetan eman ditu literatura-ikastaroak Maryland-eko Unibertsitatean eta Mexikon, eta poesia-tailerrak koordinatu ditu hainbat unibertsitatetan, errepublikako hainbat estatutan eta hainbat naziotan. 1996-1999 bitartean tutorea izan zen FONCAren Gazte Sortzaileak programan.

La Máquina de Escribir argitaletxeak argitaratu zuen bere lehen poesia-liburua, Animales de piel fugaz, 1977an; hurrengo urtean INBAko (FONAPAS) poesia-bekadun sartu zen. 1993tik FONCAko Arte Sortzaileen Sistema Nazionaleko kide izan da sei aldiz, eta New Yorkeko John Simon Guggenheim Fundazioko bekaduna 2000tik 2001era.

Besteak beste, honako hauek jaso ditu: 1981eko Aguascalientes Poesiako Sari Nazionala, 2003ko Xavier Villaurrutia saria, Jaime Sabin-Gatien Lapointe 2011 Nazioarteko Poesia Saria, 2011ko Zacatecas Nazioarteko Saria, 2016ko Munduko Víctor Sancoval Poesia latinoaren Saria, Letren Sari Nazionala eta 2018an Coatlicue Saria. Besteak beste, omenaldiak jaso ditu 2011ko Meatzaritza Azokan, berari eskainitako Zacatecas Nazioarteko Poesia Jaialdia eta 2013ko apirilean berair Espainiako Carlos Mestreri eskainitako Nazioarteko Poesia Jaialdia Chicagon, eta Cosmopoetika Jaialdian Kordoban, Espainian, 2017an.

2012an, L'Université de Touloplus-Le Mirail-ek gonbidapena egin zion bere literatura-egoitzen programa inauguratzera, eta Lannan Foundation-ek Marfako (Texas) duen egoitzara. 

Hainbat olerki-liburu argitaratu ditu, baita haurrentzako liburuak ere: Jardín del mar (1993) eta A dónde fue el ciempiés (El Fisgón ilustreaziogilearen lanarekin, 2007).

Bere poesia disko trinkoetan zabaldu da: Huellas de luz, Voz Viva de México, CD (UNAM, 2011) eta Trazo del tiempo. Trait du Temps, 2 CD (F.C.E., 2012), eta Mexiko barruan eta kanpoan argitaratutako zenbait antologia pertsonaletan.

Mexikon argitaratutako liburuetako batzuk, gainera, Iberoamerikako hainbat herrialdetan argitaratu dira, eta haien poemak poesia mexikarraren, poesia iberoamerikarraren eta munduko poesiaren antologia askotan jaso dira, hala nola: Birds, Beasts and Seas. Nature Poems from New Directions (120 poeta, Txina zaharretik XXI. mendera) selekzioa: Jeffrey Yang, New Directions, NY, 2011 eta 2013; Poems for the Milleniium, The University of California Book of Modern and Postmodern Poetry, J. Rothenberg eta Pierre Joris (konp.), UCP (Berkeley, 1998). Conjunctions. New World Writing B. Morrow (konp.), Random House (N.Y., 1994).

Beste hizkuntza batzuetara itzulitako liburu eta antologien artean honako hauek daude: Firefly Under the Tongue: Selected Poems of Coral Bracho, trad. Forrest Gander, New Directions argitaletxean argitaratua, New York, 2008; En la entraña del tiempo (hizkuntza bitan, gaztelaniaz eta Txinerazko antologia bakarra, Bei-Dao poeta txinarrak antolatutako zortzi hizkuntzatako olerki-seriea ixten duena; besteak beste, Adonis, Siria; Tomas Tranströmer, Suedia; Yves Bonnefoy, Frantzia, eta Shuntaro Tanikawa, Japonia), The Chinese University Press, Hong Kong, 2015, eta Yilin Press, Nankín, 2019; Quello spazio, quel giardino, trad. Chiara de Luca (Erroma, 2015); Hoteleko gela / Chambd'Hôtel, trad. Modesta Suárez, et al. (Neuilly, Frantzia, 2015); Coral Bracho. Poems/Poemas, itzul. Katherine Pierpoint eta Tom Boll (Poetry Translation Centre, Londres, 2009); Rastros de luz / Huellas de luz, trad. Josely Vianna Baptista (São Paulo, 2003); Trait du Temps/ Trazo del tiempo, trad. Dominique Soucy (Mexiko eta Quebec, 2001), eta Watersilks, trad. Theo Dorgan, et al. (Dublin, 2000).

Liburu-objektuetan, karpetetan eta arte-lanetan parte hartu du hainbat artista plastikorekin, hala nola Vicente Rojo, Irma Palacios, Roger von Gunten eta Jenny Holzer.

Bere poesia liburu kolektiboetan eta Mexikoko eta beste herrialde batzuetako aldizkako argitalpen askotan argitaratu da. Hainbat saiakeraren artean: Gilles Deleuze eta Félix Guattari, "Rizoma. Una introducción", Revista de la Universidad de México, XXXII, 2. zk. 1977, eta zenbait libururen artean: John K. Simon, La moderna crítica literaria francés. De Proust y Valéry al estructuralismo (FCE, 1984). Poeta hauen antologiak eratu eta itzuli ditu: Charles Simic, Ted Hughes, Wallace Stevens, John Ashberry, D.H. Lawrence, William Carlos Williams, besteak beste (argitaratu gabeak).

Mahai-inguru, elkarrizketa, hitzaldi, aurkezpen eta irakurketa ugaritan parte hartu du Mexikon, Japonian, Txinan, Europako hainbat herrialdetan eta ia Latinoamerika osoan. 

2008ko apirilean, New Yorkeko Pen International Festival-en inaugurazio-irakurketara gonbidatu zuten Salman Rushdie, Michael Ondaatje, Ian Mc Ewan, A.B. Yoshua, Annie Proulx, Peter Esterhzy eta Francine Prose, Town Hallen, N.Y., eta urte horretako irailean "Featured Poet" gisa Geraldine R. Dodge Poetred Main Srage programan parte hartzeko gonbita egin ziote , Robert Hass, Edward Hirsh, Charles Simic, Ted Kooser, Maxine Kumin, Billy Collins, C.D. Wright, Peter Cole eta Chris Abanirekin.

2020ko otsailean, "Hispanic Keynote"-k gonbidatu berezi gisa parte hartu zuen 48th Louisville Conference on Literature & Culture ekitaldian, Louisvilleko Unibertsitateko Forrest Gander poetaren (2019ko Pulitzer Saria) sarrera eta itzulpenekin. 

Epaimahai lanetan parte hartu du estatuko eta nazioarteko zenbait poesia-lehiaketatan, hala nola Xavier Villaurrutia Sarian, Mundu Latinoko Poeta Sarian eta Poesiako SNCA Beketan, besteak beste.

2023an Literaturako FIL Sariaren irabazlea da. Idazle mexikarrak hizkuntza erromantzeetako saria jaso zuen, epaimahaiaren arabera, “poesiaren politizitatea eta hitz idatziaren pisua etengabe arakatzeagatik”. Brachok honelaxe definitzen du poesia:“Poesiak bizitza liluragarria, bizia eta bizia dela erakusten digu”.

Lana 

 Peces de piel fugaz, La Máquina de Escribir, Mexiko, 1977; 1994an sartu zen Huellas de luz liburuan.
 El ser que va morir, Joaquín Mortiz (Las Dos Orillas) / Instituto Nacional de Bellas Artes, Mexiko Hiria, 1982.
 Bajo el destello líquido. Poesia 1978-1981, Fondo de Cultura Económica (Mexikoko letrak), Mexiko hiria, 1988.
 Tierra de entraña ardiente, Irma Palacios margolariarekin lankidetzan; Galería López Quiroga, Mexiko, 1992.
 Jardín del mar, Consejo Nacional para la Cultura y las Artes / Centro de Información y Desarrollo de la Comunicación y la Literatura Infantil, Mexiko, 1993.
 Huellas de luz, Ediciones Era / Kultura eta Arteetarako Kontseilu Nazionala, Mexiko, 1994 (CDan, David Huertaren aurkezpenarekin, UNAM, 2010).
 La voluntad del ámbar, Ediciones Era, Ciudad de México, 1998
 Trazo del tiempo, Instituto de Seguridad y Servicios Sociales de los Trabajadores del Estado, Mexiko, 2000 (Trait du temps / Trazo del tiempo, argitalpen elebidun espainiarra, Dominique Soucyren itzulpena, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa / Editorial Aldus / Écrits des Forges, Quebec, 2001).
 Ese espacio, ese jardín, Ediciones Era, Ciudad de México, 2003, eta Pre-Textos, Valentzia, 2004.
 Esta palabra oculta abre su selva. Antología poética, Casa de Poesía, San José, Costa Rica, 2005
 Cuarto de hotel, Ediciones Era, Ciudad de México, 2007, eta Pre-Textos, Valentzia, 2008.
 ¿A dónde fue el ciempiés?, haurrentzako poesia, Rafael Barajasen irudiekin, El Fisgón, Ediciones Era, 2007.
 Si ríe el enperador, Ediciones Era, Ciudad de México, 2010.
 Marfa, Texas, Ediciones Era / Universidad Nacional Autónoma de México, Ciudad de México, 2015.
 Zarpa el circo, Vicente Rojo margolariaren laguntzarekin; Ediciones Era / El Colegio Nacional, Ciudad de México, 2015.
 Todo en orden, plaquette, Ciudad de México, 2016.
 Debe ser un malentendido, Ediciones Era, Ciudad de México, 2018.
 Poesia reunida. 1977-2018, Ediciones Era, Ciudad de México, 2019.

Sariak eta aintzatespenak 

 1981ean Aguascalientes Poesia Sari Nazionala, El ser que va morir lanarekin (Casa de la Cultura de Aguascalientes) lanarengatik.
 2000nGuggenheim beka 
 2003ko Xavier Villaurrutia saria, Ese espacio, ese jardín lanarengatik.
 2011ko Zacatecas Nazioarteko Poesia Saria.
 2011ko Jaime Sabinesinen-Gatien Lapointe  Nazioarteko Poesia Saria.
 2016ko Víctor Sandoval Mundu Latinoko Poetas saria, bere ibilbidearengatik (Mexikoko Kultura Mintegia).
 2017an Sinaloako Letren Sari Nazionala, .
 2018ko Coatlicue saria.
 2023an Hizkuntza Erromantzeetako Literaturaren FIL Saria.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 «Bracho, Coral», Mexikoko Idazleen Katalogo Biobibliografikoan. INBAko Literaturaren Koordinazio Nazionala, 2012.
 Coral Brachoren Sobre el amor poema

Mexikarrak (Mexiko Hiria)
Emakume idazleak
Emakume poetak
Emakume itzultzaileak
Xavier Villaurrutia sariaren irabazleak