Ene laztan gozo ederra...

Ene laztan gozo ederra... XVI. mendeko euskara arkaikoan idatzitako olerki bat da, 2020an Oñatiko Gipuzkoako Probintziaren Artxibo Historikoan aurkitua. Testua bera idazketa proba moduko bat da, eta euskarazko esaldiak gaztelaniazko testu batek uzten dituen zirrikituen artean idatzita daude, orrialde baten ertzetan eta hitz artean. Datatzea zaila bada ere, 1515 inguruan idatzi zela proposatu da.

Aurkikuntza 
Rosa Aierbe doktoreak aurkitu zuen eskuizkribua 2020an, hain zuzen ere, Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoan, Oñatin, ikerketa bat egiten ari zela, eta baita artxibategiko arduradunei jakinarazi ere. Hortik aurrera, eta Ramon Martin zuzendaria buru zutela, artxibategiko lantalde osoa murgildu zen agiriaren prestaketan eta azterketan, Iago Irijoa historialariaren laguntzarekin —berak egin zuen testuaren behin-behineko lehen transkripzioa—.

Publiko egin aurretik, Foru Aldundiak ikerlariekin kontaktatu eta aurkikuntza ebaluatu zuten hauek. Jose Valderrey argazkilariak definizio handiko irudiak egin zituen, eta Gordailua instituzioan digitalizazio gehigarriak egin zituzten euskarazko testua hobeto berezi eta irakurtzeko. Aurkikuntza 2020ko Euskararen Nazioarteko Egunean, abenduaren 3an, egin zen publiko, eta idazkia bera publikoan erakutsi zuten Koldo Mitxelena Liburutegian bi astez.

Oinarria eta datazioa 
Hitzok Miguel Ibañez Insausti eskribauaren protokolo batean aurkitu zituen Aierbek; zehazki, 1503 eta 1522 bitarteko notario eskrituretan, eta uste da testuaren egilea Insaustirenean lan egin zuen eskribautzarako ikasle bat izan zela. Azkoitiko notario-protokolo edo testamentu bat da azpiko erdarazko testua. Insausti eskribaua Azkotiko alkate ere izan zen. Euskarazko olerkia idatzi zuenak testuko hutsuneak (goialdean, eta ezker eskuin) erabili zituen berea idazteko, baina erdarazko testuaren erditik ere pasatzen da beheko partea. Euskarazko testuak lauki baten forma hartzen du, gainerakotik askatuz gero.

Datari dagokionez, idazketa motak eta letra berarekin datatu eta idatzitako beste dokumentu askoren presentzia ikusita, 1508 eta 1521 artean idatzi zela ondorioztatu dute ikerlariek, behin-behinean.

Testuaren garrantzia 

Testuak munta handia dauka, oro har, oraindik ere garai hartako euskal testuak oso urriak direlako. Heldu zaizkigun gehienak labur-laburrak dira, gehienetan esaldi solteren baten edo kopla txiki baten tamaina gainditzen ez dutenak. Ezkontza fede banaka batzuk gorabehera, oso testu gutxik euskara arkaikoaren muga —1600az aurretikoak izatea, alegia— gainditzen dute.

Oñatin agerturiko bi poemak euskararen historia osoko (gutxieneko luzerako) hirugarren edo laugarren testu zaharrenak ditugu, 1416ko Matxin Zalbaren gutun elebidunaren eta Pater Noster txikiaren atzetik —beranduenik, 1425ekoa bide da—, 1509ko Uitziko ezkontza fedearen garai bertsukoa. Testu nafarren atzetik, zaharrena, beraz, eta haiek baino luzeagoa. Historia urri horretan, lehendabiziko testu lirikoa ere badugu; izan ere, Nafarroako kondestablearen kanta aurretikotzat jartzen da, agian 1494koa baita baina, egiari zor, Moretek 1715ean transmitituriko koplatxo bat da.

Bestalde, erdialdeko euskararen aurrekaritzat har litekeen Gipuzkoako hizkera zaharretan idatziriko testu bakanetakoa dugu. Zazpi testu esanguratsu genituen aurretik: alde batetik, ekialderagoko 1557ko Tolosako ezkontza fedea eta 1620ko Isastiren errefrauak; bestetik, denak ere Azkoitiko poemen eremutik gertuago, Debako seroraren gutuna (1596), Estibalitz Sasiolakoaren poemak (Lazarragaren eskuizkribuan gordeak), 1614ko Azkoitiko Sumario brebea, 1622ko Azpeitiko gutuneria eta Bretainiako kanta, 1489-1491. urteetan gertaturiko pasadizo historiko baten berri ematen duena (azken hori, 1491-1510 bitartean ondua da agian, baina 1590an hildako Diego Velez Idiakezek papereratutakoaren 1626ko kopia batean iritsi zaigu). Azkoitikoa bertakoa delako (eta zahartasunagatik) besterik ez bada, aipatzekoa da 1566ko Domingo Arangurenen ziri-bertsoa ere.

Edukia

Lehen transkripzioa 
Testuaren transkripzio paleografikoa honako hau da:

Interpretazioari dagokionez, Ander Ros Cubasek eta Iago Irijoa Cortesek behin-behineko proposamen hau plazaratu zuten:

Lehen edizio kritikoa 
Argitaratutako lehen edizio kritikoan, aldiz, beste irakurketa bat proposatu du Borja Ariztimuño filologoak:

Oharrak

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Euskarazko testu arkaikoak
Pizkundeko euskal literatura