Estatubatuar literatura

Estatubatuar literatura ingelesez idatzitako edo ekoitzitako literatura da Amerikako Estatu Batuetan eta bere aurreko kolonietan. Estatu Batuak sortu baino lehen, gaur egungo Estatu Batuetako ekialdeko kostaldeko Hamahiru Koloniek Britainia Handiko literaturaren eragin handia izan zuten. Estatu Batuetako literatura tradizioa, beraz, ingelesezko literaturaren tradizio zabalagoaren parte da. Dena dela, literatura kopuru txiki bat badago etorkinen beste hizkuntza batzuetan, esaterako frantsesez eta gaztelaniaz. Gainera, ahozko ipuinen tradizio aberatsa dago amerikar tribuen artean.

Amerikako Iraultzaren garaia (1775–83) Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, Thomas Paine eta Thomas Jeffersonen idatzi politikoengatik nabarmentzen da. Hasierako eleberri bat, William Hill Brownen The Power of Sympathy  1791n argitaratu zen.

John Neal idazle eta kritikariak XIX. mendearen hasiera-erdialdean Amerikako literatura eta kultura berezi baten bidean aurrera egiten lagundu zuen, Washington Irving bezalako aurrekoei kritikatuz, britainiar parekideak imitatzeagatik; Edgar Allan Poe bezalako idazleengan eragin handia izan zuen. Ralph Waldo Emerson eragin handiko Transzendentalismo mugimenduaren aitzindaria izan zen; Henry David Thoreau, Waldenen egilea, mugimendu horren eragina ezagutu zuen. Abolizionismoaren inguruko gatazka politikoak, bestetik, Harriet Beecher Stowe bezalako idazleak inspiratu zituen; emakume idazle honek Uncle Tom's Cabin (euskaraz Osaba Tomen etxola) eleberri ospetsua idatzi zuen. Ahalegin horiek esklabo kontakizunen jarraipena izan zuten. 

Nathaniel Hawthorneren The Scarlet Letter (1850) Ameriketako hasierako eleberri klasiko bat da eta Hawthornek Herman Melville idazlearen gainean eragina izan zuen; Melville Moby-Dicken egilea izan zen (1851). XIX. mende erdiko poeta nagusiak Walt Whitman eta Emily Dickinson izan ziren. Edgar Allan Poe izan zen egileengan eragin handia izan zuen beste idazle esanguratsu bat. Mark Twain, beste aldetik, Ekialdeko kostaldetik urrun jaio zen lehen idazle estatubatuar garrantzitsuena dugu. Henry Jamesek nazioarteko ospea lortu zuen The Portrait of a Lady (1881) bezalako eleberriekin. 

Idazle estatubatuarrek Lehenengo Mundu Gerraren ostean desilusioa eta nostalgia adierazi zuten. F. Scott Fitzgeralden ipuin eta eleberriek 1920ko hamarkadako giroa jaso zuten, eta John Dos Passosek gerrari buruz idatzi zuen. Ernest Hemingway ospetsu egin zen The Sun Also Rises eta A Farewell to Arms gisako eleberriekin; 1954an, Literaturako Nobel Saria irabazi zuen. William Faulkner beste eleberrigile garrantzitsu bat izan zen. Poeta amerikarren artean nazioarteko pertsonaiak ere egon ziren: Wallace Stevens, T. S. Eliot, Robert Frost, Ezra Pound eta E. E. Cummings. Eugene O'Neill antzerkigileak Nobel Saria irabazi zuen. XX. mendearen erdialdean antzerkigintzan Tennessee Williams eta Arthur Miller nagusitu ziren. Antzerki musikala ere garrantzi handia hartu zuen. 

Depresioaren garaiko idazleen artean John Steinbeck izan zen, The Grapes of Wrath (1939) eleberriaren egilea. Ameriketako Bigarren Mundu Gerran izandako parte-hartzeak Norman Mailerren The Naked and the Dead (1948), Joseph Hellerren Catch-22 (1961) eta Kurt Vonnegut Jr.ren Slaughterhouse-Five (1969) lanetan eragin zuen. 

XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran estatubatuar literaturak izandako bilakaeretako bat idazle etnikoek, natibo amerikarrek eta LGBT idazleek idatzitako literatura areagotzea izan da. Postmodernismoa ere garrantzitsua izan da garai berean.

Nobel saria jaso duten egile estatubatuarrak 
 1930: Sinclair Lewis (eleberrigilea)
 1936: Eugene O'Neill (antzerkigilea)
 1938: Pearl S. Buck (biografoa eta eleberrigilea)
 1948: T. S. Eliot (olerkaria eta antzerkigilea)
 1949: William Faulkner (eleberrigile)
 1954: Ernest Hemingway (eleberrigile)
 1962: John Steinbeck (eleberrigile)
 1976: Saul Bellow (eleberrigile)
 1978: Isaac Bashevis Singer (eleberrigilea Yiddishez)
 1987: Joseph Brodsky (olerkaria eta saiakeragilea ingelesez eta errusieraz)
 1993: Toni Morrison (eleberrigilea)
 2016: Bob Dylan (kantautorea)
 2020: Louise Glück (olerkaria)

Literatura sari nagusiak 
 American Academy of Arts and Letters
 Pulitzer Saria (Fikzioian, Drama eta Poesia, baita hainbat ez-fikzio eta kazetaritza kategoriak ere)
 National Book Award (Fikzioa, Ez-fikzioa, Poesia eta Gazte-helduen fikzioa)
 American Book Awards
 PEN literary awards (kategoria desberdinak)
 United States Poet Laureate
 Bollingen Saria
 Pushcart Saria
 O. Henry Award

Egile estatubatuar garrantzitsuak 
 Collins, Suzanne
 Auster, Paul
 Beecher Stowe, Harriet
 Bradford, William
 Bradstreet, Anne
 Braschi, Giannina
 Brown, Dan
 Chevalier, Tracy
 Chopin, Kate
 Cooper, James Fenimore
 Crane, Hart
 Crane, Stephen
 Cullen, Countee
 Derleth, August
 Dickinson, Emily
 Dos Passos, John
 Douglass, Frederick
 Emerson, Ralph Waldo
 Equiano, Olaudah
 Fitzgerald, F. Scott
 Fante, John
 Faulkner, William
 Franklin, Benjamin
 Ginsberg, Allen
 Glaspell, Susan
 Hawthorne, Nathaniel
 Hemingway, Ernest
 Hughes, Langston
 Irving, Washington
 Jacobs, Harriet
 King, Stephen
 Longfellow, Henry Wadsworth
 Lowell, Amy
 Lovecraft, Howard Phillips
 McKay, Claude
 Melville, Herman
 Miller, Henry
 Neale Hurston, Zora
 Parker, Dorothy
 Parker Willis, Nathaniel
 Poe, Edgar Allan
 Rowlandson, Mary
 Sexton, Anne
 Smith, John
 Steinbeck, John
 Sanderson, John
 Thoreau, Henry David
 Toomer, Jean
 Twain, Mark
 Wheatley, Phillis
 Whitman, Walt
 Wright, Richard
 Young, Robert Clark

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Amerikako literatura

Kanpo estekak 
 :XIX. mendeko fikzio eta poesia estatubatuarra. The Ohio State University Libraries Rare Books and Manuscripts Collection.
 :Literatura amerikarrari buruzko audio hitzaldiak TheEnglishCollection.com webgunean.
 :Electronic Texts in American Studies.
 

Ameriketako Estatu Batuetako literatura
Ingelesezko literatura
Ameriketako Estatu Batuetako kultura