Joan Arberoa

Joan Arberoa, Juanikote ezizenez ezaguna, (Donibane Garazi, 1470. ingurua - Iruñea, 1521eko uztailaren 26a) nafar kapitain militarra izan zen.

Nafarroako tropen arduradun nagusia izan zen Donibane Garaziko setioan, eta Iruñean harrapatu eta urkatu zuten.

Biografia 
Maria Oztakoarekin, jatorriz Tebaskoa, ezkondua zegoen, nafar familia nobleenetako batekoa, belaunaldiz belaunaldi Olkotz dorrearen jabea zena, Orraunandia pasabidearen ondoan.

Karrera militarra egin nahi zuten beste nafar batzuk bezala, sei urtez borrokatu zen Gaztelan, espainiar armadan infanteriako kapitain gradua lortu arte.

Baxenabartar hau, jada, gerra hasieran heldua zen pertsonaia bat zen, eta bere familia alderdiari, beaumontarrei, jarraitzeko edo Nafarroaren independentzia defendatzeko aukeraren aurrean bere jarduna konprometitua izan zen nafarretako bat izan zen. Oztatarrak, gainera, erabat beaumontar filiaziokoak ziren, eta honek eragin erabakigarria izan zuen kapitain beteranoak Fernando Álvarez de Toledo 1512an eman zion laguntzan.

1512an Nafarroako konkistan parte hartu zuen espainiarrekin batera beaumontarren bandoan, eta Uharteko eta Gorraizko errotak suntsitzeaz ere arduratu zen urte berean Albretarrak protagonista izan ziren erresuma berreskuratzeko lehen saiakeran.

Hala ere, 1521eko maiatzean eta beste beaumontar batzuekin gertatu zen bezala, leialtasuna zin egin zion Henrike II.a Nafarroakoa erregeari Lesparreren eskuetan, erresumaren askapena gertatu zenean.

Noain eta Garazi 
Juanikote kapitainak ekainaren 30ean borrokatu zuen Noainen legitimoen alde eta hiriburuan babestu zen porrotaren ondoren. Iruñetik Donibane Garazirantz abiatu zen bere gotorlekuaren defentsaz arduratzeko, herria nagusi den muinoaren tontorrean kokatua. Horretarako, soldadu nafar leialez inguratu zen, eta hil arte jarraituko ziotela zioten.

Defendatu behar zuen gazteluak omenaldiko dorre handi bat zuen, lau dorre txikiagoko barruti batez inguratua eta artillerian oinarritutako gerra modernorako prestatuta ez zegoena. Hala ere, Juanikote bertan sartu zen 300 eta 400 soldadu artean zituela. Nafar horien artean Donamartiriko jauna eta Jaso kapitaina zeuden, konkistaren hainbat agertokitan Albretarren alde borrokan ari ziren beterano legitimistak.

Bitartean, espainiarrek tropak bildu zituzten Nafarroa Beherea birkonkistatzeko. Gaztelako soldaduei Noainen borrokatzeko garaiz iritsi ez ziren Aragoiko tropak gehitu zitzaizkien, eta Luis IV.a Beaumontekoa Leringo kondeak, Nafarroako Erresumako agintari nagusietako bat izan arren, Espainiako bandora pasatu zela, bere aldeko ehunka gizon bildu zituen, Donamaria, Urtsua eta Maio kapitainek errekrutatuak. 6 000 infante, 550 zaldizko eta zortzi artilleria pieza bildu ondoren, Diego de Vera koronelak eta Leringo kondeak Orreaga utzi zuten uztailaren 15ean Donibane Garazirantz.

Inbaditzaileak 1521eko uztailaren 20an aurkeztu ziren Donibane Garazi herrialdeko hiriburuan. Gotorlekua errenditzeko eskaerari uko egin ondoren, artilleria kokatzen hasi ziren. Juanikotek errefortzuak eskatu zizkien frantziarrei eta Henrike II.a Nafarroakoari, baina Espainiarrek Baionari eta inguruko beste leku batzuei eraso egingo ziela beldur zenez, kapitainak 400 baino ez zituen izango, gehienez ere.

Uztailaren 20an, espainiarren hiru setio kanoi handiak gaztelua borrokatzen hasi ziren, nondik legitimistek euren artilleriarekin erantzuten zuten. Aldi berean, inbaditzaileek harresiaren oinarrira iritsi zen meategi bat zulatu zuten. Lehergailuak jarri ondoren, lehertu egin zuten, gotorlekuko defentsetan zulo handi bat irekiz.

Orduan hasi zen erasoa, nazioarteko begiraleek, nagusiki ingeles eta portugaldarrek, "basati" eta "oso bortitz" bezala kalifikatu zutena, nafar defendatzaileetako asko, behean harresia jaurtiz.

Borrokan hildako nafarren estimazioak legitimisten erdietatik, kalkulu frantziarren arabera, defendatzaileen hiru laurdenera artekoak ziren, Portugalgo enbaxadoreak Anberesen esandakoaren arabera. Enbaxadore ingelesek, berriz, hiru ehunka "harresiaren gainetik krudeltasun handiz jaurti" zituztela zioten, Peio Monteano historialariak jasotako testigantzen arabera. Ikus daitekeenez, sarraskiaren berri kontinentean zabaldu zen.

Plaza hartu ondoren, Vera koronela eta Luis IV.a Beaumontekoa Donibane Garazitik erretiratu ziren, gazteluan ehun gizoneko goarnizio txiki bat utziz. Bazekiten Frantziako armada bat laster iritsiko zela zonaldera eta ez zuten harrapatu nahi.

Iruñera itzultzean, gotorlekuak zuen artilleria gehiena eta erasotik bizirik atera ziren gutxi batzuk eraman zituzten, horien artean Juanikote kapitaina bera, San Martingo jauna eta Jaso kapitaina. Azken biek eta preso gehienek ihes egitea lortu zuten, euren zaintzaileak erosita, eta Henrike II.a Nafarroakoaren aurka su-etenik gabe borrokatzen jarraitu zuten. Baina aukera hori ez zen posible Juanikote kapitainarentzat, bereziki zaindua baitzegoen benetako gerra-garaikurra zelako eta espainiarrek harekin ereduzko eskarmentua egin nahi zutelako. Erabat kateatuta Iruñera iritsi zen uztailaren 25ean, Albako dukea espainiarren alde parte hartu zuen hirian sartu zeneko urteurrenean.

Hiltzea 
Joan Arberoa traizioagatik epaitu eta hiltzera kondenatu zuten, etsaien aldera igaro zen espainiar armadako kapitaina zela adieraziz. Uztailaren 26an, ostiralean, espetxetik atera zuten, eta burdinazko hesi bati lotu ondoren, zenbait zaldik arrastaka eraman zuten Iruñeko kaleetatik Takonera iritsi arte.

Urkatua izan baino lehen, bere azken hitzak esaten utzi zioten bildutakoei bere exekuzioa ikusteko. Serenok esan zuen bera ez zela traidorea, ez baitzion inoiz zin egin beste printze bati, bere jaun naturala zen Nafarroako erregeari izan ezik. Modu honetan, Juanikote espainiar armadan zerbitzatu zuela gogoratzen ari zen, baina soldadu profesional bezala, ez espainiar koroaren menpeko bezala, nafarra baitzen, eta, hala, Henrike II.a Nafarroari soilik zin egin zion leialtasuna.

Ondoren, borreroak soka lepoan jarri eta urkatu egin zuen. Ondoren, gorpua askatu eta zatitu egin zuten. Juanikote kapitainaren gorpuaren zatiak hiriko ate nagusietan jarri zituzten, eta burua, pikota baten gainean.

Erreferentziak 

 Prosper Boissonnade, Histoire de la réunion de la Navarre à la Castille - essai sur les relations des princes de Foix-Albret avec la France et l'Espagne (1479-1521) Paris: Picard 1893.
 Gérard Folio, «La citadelle et la place de Saint-Jean-Pied-de-Port, de la Renaissance à l’Époque Contemporaine»,  Cahier du Centre d’études d’histoire de la défense n° 25: Histoire de la fortification, 2005. . Interneten eskuragarri.
 Agosti Xaho eta Charles Louis Belzuntze, Histoire primitive des Euskariens-Basques, langue, poésie, moeurs et caractère de ce peuple 454. orr 1847.
 Pello Guerra, 2021eko uztailaren 14a. «Donibane Garazi, 1521: la matanza española en el castillo y la vengativa ejecución de Juanikote». Naiz.
 Joseba Asiron, 2019ko abuztuaren 5a. «Johan De Arberoa («Capitán Juanicote»)». Nabarralde.

Ikus, gainera 
 Noaingo gudua
 Donibane Garaziko setioa

Kanpo estekak 
 Joseba Aurkenerena: Joanikot Arberoa eta Donibane Garaziren defentsa. 

Nafarroako konkistako militarrak
Donibanegaraztarrak