China Zorrilla

China Zorrilla, jaiotzaz Concepción Matilde Zorrilla de San Martín Muñoz del Campo (Montevideo, Uruguai, 1922ko martxoaren 14a - Ib., 2014ko irailaren 17a) uruguaitar aktore, komediante eta, zuzendari izateaz gain, gidoilari, ekoizle, itzultzaile eta egokitzailea izan zen bere nazioarteko ibilaldi zabalean.

Río de la Platako pertsonaia artistiko ezagunenetako bat eta antzerkiko dama handia izan zen zineman, irratian eta telebistan saritutako aktore eta antzerki-zuzendaria. 

2008ko azaroan, Frantziako Gobernuak Ohorezko Legioaren kondekorazioa eman zion zaldun-mailan (Chevalier), 2000n Txileko gobernuak Irakaskuntza- eta Kultura-merezimenduaren Ordena Gabriela Mistral, eta 2011n, Uruguaiko gobernuak posta-zigilu batekin omendu zuen.

2022ko mendeurrena ospatzeko, Uruguaik Ondarearen Eguneko (Uruguai) protagonista izendatu zuen.

Biografia 
Montevideon jaio zen, Uruguaiko familia tradizional baten barruan: Guma Muñoz del Campo argentinarraren eta José Luis Zorrilla de San Martín eskultorearen (1891-1975) alaba zen —Obelisco a los Constituentes de 1830, La fuente de los atletas eta Monumento al Gaucho Montevideon eskultura-lanak egin zituen, baita Buenos Airesen Julio Argentino Roca eta Jose Gervasio Artigasen eskulturak ere.

Aitaren aldeko aitona Juan Zorrilla de San Martín poeta izan zen (1855-1931), La epopeya de Artigas, Tabaré eta La leyenda patria lanen egilea; Uruguaiko ministro plenipotentziarioa izan zen Alfontso XIII.a Borboikoa errege espainiarraren gortean, eta Hego Amerikako agintarien artean izendatu zuten, 400 urteko Amerikaren aurkikuntzan.

Bost ahizpen arteko bigarrena —nagusiena Guma Zorrilla izan zen, antzerki-janztaile nabarmena— Concepción "China" Zorrilla amaren aldetik José Gervasio Artigas Uruguayko agente nagusiarekin eta Estanislao del Campo poeta argentinarraren (Fausto kriollo saratuaren egilea) ahaidea zen. 

Haurtzaroa Parisen eman zuen, aitak —Antoine Bourdelleren ikaslea— lan egitea aukeratu baitzuen, Monumento al gaucho lehiaketa irabazi ondoren. Geroago Uruguaira joan zen, Montevideoko Sagrado Corazón ikastetxera.

Izenaren jatorria 
Bere izen artistikoaren jatorria berak adierazi zuen: Montevideon ohikoa zela Concepción eta Cochona hipokoristikoa (Concha ezizenaren mutazioa, gainerako mundu hispanofonoan ohikoa ,baina Rio de Platako euskalkian 'itsusia' zena), baina haurtzaroan Frantziara eraman zutenean, erraz itxuraldatu zioten izen hori, eta “cochon/txerria” deitu zioten. Chinak nahiago izan zuen "cochina" esatea, han ez zelako iraina, eta, ondoren, ezizena laburtu egin zuen, bere burua China izendatuz.

Ibilbidea 
Antzerki independentean hasi zen 1943an, Ikasle Katolikoen Elkarteko Ars Pulcra taldean, Román Viñoly Barretok zuzendutako Paul Claudelen La Anunciación a María (L'Annonce faite à Marie) lanean.

1946an, British Council-en beka jaso zuen Londresera joan zen Royal Academy of Dramatic Art-en ikastera. Han, Katina Paxinou greziar tragiko handiaren ikastaroak egin zituen.

BBCn René Arturo Despouey Uruguaiko antzerki-kritikaria ezagutu zuen, eta Europako kultura-arloko pertsonaia garrantzitsuekin harremanetan egon zen. Espainiako antzerkia egin zuen José Estruchen zuzendaritzapean, Gerra Zibilaren ondoren Espainiatik Londresera emigratu baitzuen.

Uruguaiko antzerkia 
Londrestik itzuli zenean, Antonio Larretaren Una familia filmean egin zuen debuta, Uruguaiko Komedia Nazionalean, 1948an. 80 antzezlan baino gehiago egin zituen Montevideoko Solís Antzokian, Margarita Xirgúren laguntzarekin. Hainbat lan egin zituen: Margaritak Xigúrrek zuzendutako La Celestina, Bodas de sangre (Federico García Lorca), Tres hombres y una mujer (Roger Ferdinand), Calderón de la Barca eta Sueño de una noche de verano eta Romeo y Julieta (William Shakespeare); Armando Discèpolok zuzendutako Locos de verano eta Orestes Cavigliak Nuestro pueblo eta El soldado de chocolate (George Bernard Shaw).

Errepertorioko antzerkian, aktore dramatiko eta komediante bikain gisa gailendu zen lehenik Komedia Nazionalean, TCMn (Montevideoko Hiriko Antzokia) eta gero El Galpon antzokian.

Arlo hauetan egindako jarduera hauek gogorarazten dira, besteak beste.:

 Madre Coraje y sus hijos (Bertolt Brecht),
 Los gigantes de la montaña (Luigi Pirandello),
 La gaviota (Antón Chéjov),
 Las de Barranco (Gregorio de Laferrère),
 Tartufo (Molière),
 La Celestina (Fernando de Rojas),
 Nuestro pueblo (Thornton Wilder),
 Macbeth y Sueño de una noche de verano (Shakespeare),
 Fin de semana (fiebre de heno) (Noël Coward),
 El amor de los cuatro coroneles (Peter Ustinov),
 Don Gil de las calzas verdes (Tirso de Molina),
 La farsa en el castillo (Ferenc Molnár),
 El alcalde de Zalamea (Calderón de la Barca),
 El tobogán (Jacobo Langsner),
 Filumena Marturano (Eduardo De Filippo),
 Plaza Suite (Neil Simon),
 La Loca de Chaillot (Jean Giraudoux),
 Todo sea para bien (Luigi Pirandello),
 La casamentera  Thornton Wilder),
 Danza macabra (August Strindberg),
 El honor no es cosa de mujeres (Robert de Flers),
 El diario de Ana Frank (Antonio Larretak zuzendua),
 Baal (Bertolt Brecht),
 Sabor a miel (Shelagh Delaney),
 La extravagante Sra. Bennet (John Patrick),

1961ean Montevideo Hiriko Antzokia (TCM) sortu zuen Antonio Larretarekin eta Enrique Guarnerorekin batera, eta haiekin Buenos Airesera, Parisera eta Madrilera joan zen. Frantziako hiriburuan Nazioen Antzokian parte hartu zuten, eta Espainiakoan Federico García Lorcaren La zapatera prodigiosa Espainiako Antzokian aurkeztu zuten, Francoren erregimen bete-betean, Lope de Vegaren En familia, Mano santa eta Porfiar hasta morir filmen, Kritika Saria irabazita.

Antzerki-lanak sortu, itzuli, egokitu eta zuzendu zituen John Boyton Priestley-ren Ha llegado un inspector eta Esquina peligrosa eta SODRErekin batera, La Boheme (Giácomo Puccini) eta Un ballo in maschera (Giuseppe Verdi) operak. 1975ean, Gioachino Rossiniren Sevillako bizargina zuzendu zuen Zorrillak, Argentinako La Plata antzoki zaharrean.

Besteak beste, El País egunkari madrildarreko korrespontsal gisa aritu zen, Canneseko Zinemaldia eta nazioarteko beste ekitaldi batzuk betez, eta Uruguaiko kazetari eta telebista-animatzaile gisa Saeta Canal 10 Hogar Club eta De padre a hija saioetan. Bere aitarekin egindako elkarrizketak gogoratu zituen, unekotasunari eta iragan uruguaitarrari buruz eztabaidatzen zuela.

New York 
1960ko hamarkadaren erdialdean, parentesi bat egin zuen antzerki-jardueran, eta lau urtez ezarri zen New Yorken. Frantseseko irakasle eta antzerki-agentzia bateko idazkari lanetan aritu zen.

Carlos Cobravalle umoristarekin Canciones para mirar komedia musikala aurkeztu zuen Broadwayn. Umeentzako ikuskizuna da, María Elena Walshen testuei buruzkoa, eta Montevideora itzuli zen, Uruguain bira eginda.

Itzultzean, El honor no es cosa de mujeres (Robert de Flers eta Gastón Arman de Caillavetena) eta El teatro y el amor telebista-zikloa interpretatu eta zuzendu zituen.

Argentinan erbesteratua 
1971n Buenos Airesera joan zen, eta hantxe filmatu zuen lehen filma: Un guapo del 900 (Lautaro Muruak zuzendua) eta, gero, La maffia (Leopoldo Torre Nilssonena) Alfredo Alcónekin, Argentinarekin harreman kutsakorra sortuz. Marplatako antzerki-denboraldian Ana María Campoy ordezkatu zuen Las mariposas son libre, Rodolfo Bebán eta Susana Giménezekin batera (antzerki-debutean).

Antzerkian hiru bakarrizketarekin (Hola hola, un dos tres) eta Canciones para mira lanarekin, Carlos Percavallerekin batera, Buenos Airesen jarri zen, zineman, antzerkian eta telebistan karrera bizia eginez. Ospe handia eman zion, Alberto Migréren autorearen teleteatroetan parte hartu baitzuen.

Buenos Airesen egon zen, Uruguaiko diktadura militarraren etorrerarekin batera, eta de facto agintariek aldarrikatu eta Argentinan erbesteratzea eragin zuten.

Argentinako telebistan, gainera, Jacobo Langsner-en Alta comedia zikloko ekoizpenetan agertu zen (El tobogán, Narciso Ibáñez Menta, Inda Ledesma eta Pepe Soriano), eta Esperando la carroza filmaren jatorrizko bertsioan (1985ean zinemarako egokitu zuten), berezikik antzerki unibertsaleko Siete heroínas (Oscar Wilde, Antón Chejov eta Eugene O´Neill ...) eta beste ziklo unitario batzuk, hala nola Atreverse, Mi mamá me ama eta La salud de los enfermos, Alejandro Doria zuzendari zutela.

Etengabeko agerpena izan zen XX. mendearen amaieran, eta Argentinako antzerkiaren XXI. mendearen hasieran, Judith Bliss en Fin de semana (Noel Coward), Querido mentiroso (Patrick Campbell aktorearen eta George Bernard Shaw autorearen arteko korrespondentzian oinarritua, Villanueva Cossee-ren eskutik), La voz humana, Jean Cocteau-rena, Encantada de conocimiento, Oscar Viale-rena, Una corona para Benito eta Una margarita llamada Mercedes, Jacobo Langsner-ena —zinemara eraman zuten Besos en la frente gisa—, Delirante Leticia, Peter Shaffer-ena, El camino a La Meca,  Athol Fugardena eta Mark Twainen El diario privado de Adán y Eva lanaren egokitzapenean, 1985ean eta 2007-2009an Carlos Cobravalle herrikidearekin egin zuen.

William Luceren Emily (The Belle of Amherst) bakarrizketa egin zuen, Emily Dickinson poeta estatubatuarrari buruz —Silvina Ocampok gaztelaniara itzulia—. Haren bidez, herrialdea eta Latinoamerika zeharkatu zituen, eta, azkenik, Kennedy Centerren (John F. Kennedy Center for the Performing Arts) interpretatu zuen.

1984an, Emilyk garaipen-itzulera ekarri zion Montevideori Uruguai demokratiko batean. Egunkariek izenburu hauxe eman zioten: «China Zorrillaren itzulerak balio sinboliko argia izan zuen: «Emily» estreinatzean, zubi bat egin zuen uruguai guztiak elkartzeko. China Zorrilla demokraziarekin batera itzuli zen: hamar urte debekaturik egon ondoren, aktore ezaguna Montevideoko agertoki batera igo zen berriro». Alianza Antzokiko aretoa «China-Zorrilla Aretoa» izendatu zuten bere omenez.

Emily lanarekin eta beste bakarrizketa batzuekin bidaiatu zuen, eta Liman, Santiagon, La Pazen, Quiton, Caracasen, Bogotako Antzerki Jaialdian, New Yorken, Miamin, Tel Aviven, San Juan de Puerto Ricon eta Bartzelonako Grec Jaialdian aurkeztu zen.

Telebistan (Las cuatro caras de Victoria) eta, gero, antzerkian, Victoria Ocampo idazlea antzeztu zuen Mónica Ottinoren Eva y Victoria obran.  Eva Perónen eta Sur aldizkariaren sortzaile izan zen Victoria aristokrata irudi antagonikoen arteko alegiazko borroka planteatu zuen.

1995ean, China Zorrillak Buenos Aireseko Kolonean, Igor Stravinskyk Ida Rubinsteinentzat idatzi zuen errezitatzaile-papera berregin zuen, eta Silvina Ocamenak 1936an estreinatu zuen Strinskyren beraren zuzendaritzapean: Avinsky antzerkia (Perséphone), Androneren gaineko testuak (Avpo antzerkia).

Zorrilla multifazetikoak, gainera, antzerki-ikuskizun batzuk ekoitzi eta zuzendu zituen, hala nola Carlo GoldonirenArlecchino, servidor de dos patrones, Scapino (Molière-ren obran oinarritutako musikala), Georges Feydeauren Dando pasos, Salven al cómico, La pulga en la oreja; Neil Simonen  La mujer invisible, Doce hombres en pugna eta hainbat sari duen Perdidos en Yonkers, Soledad Silveyra eta Lydia Lamaisonekin.

Zinema 

1971tik 2008ra, 50 filmetan parte hartu zuen, zuzendariak hauexek zirelarik, esaterako, Leopoldo Torre Nilsson (La Maffia), Luis Puenzo (La Peste), María Luisa Bemberg (Señora de nadie), Alejandro Doria (Espera de la carroza), Marcos Carnevale (Elsa eta Fred, Tocar el cielo) Oscar Barney Finn (Contar hasta diez, Cuatro caras para victoria), Raúl de la Torre (Heroína, Pubis angelical, Pobre mariposa), Edgardo Cozarinsky (Guerreros y cautivas), Adolfo Aristarain (Últimos días de la víctima), Carlos Gallettini (Besos en la frente), Manuel Antín (La invitación), André Melancon (El verano del potro), Santiago Carlos Oves (Conversaciones con mamá), Ricardo Wullicher (La nave de los locos), Juan José Jusid (Los gauchos judíos), Héctor Olivera (Las venganzas de Beto Sánchez), Fernando Ayala (Dios los cría), Javier Torre, Sergio Renán (en un breve papel escrito especialmente para ella por Mario Benedettik berarentzat egin zuen La tregua,  1975ean Hollywoodeko Óscar Sarietararo izendatua egondako lehen film argentinarra eta Tres de corazones), Doña Carlota izan zen  Antonio Larretak zuzendu zuen lehen filmean(Nunca estuve en Viena) eta 2008an Sangre del Pacífico lanean Boy Olmik zuzendua.

Protagonista edo partaidetza berezietan Alfredo Alcón (La Maffia, Pubis angelical), Federico Luppi (Biktimaren azken egunak, Elsa y Fred), Héctor Alterio (La Maffia, Las venganzas de Beto Sánchez), La tregua, Contar hasta diez, El verano del potro) Pepe Soriano (Heroína, Las venganzas de Beto Sánchez, Los gauchos judíos, Pubis angelical, Pobre de Mariposa), Luis Brandoni (La tregua, Dar cuenta, Espera de la carroza), Soledad Silveyra (Los últimos días de la víctima, Dios los cría), Graciela Borges (Heroína, Pubis angelical, Pobre mariposa), Luisina Brando (Los gauchos judíos, Señora de nadie), Cipe Lincovsky (La tregua, Pobre mariposa), Norma Aleandro (La tregua, Las sorpresa), Ulises Dumont (Últimos días de la víctima, La invitación, Conversaciones con mamá), Alberto de Mendoza, Facundo Arana (Tocar el cielo) eta abar, edo nazioartekoak —William Hurt, Dominique Sanda, Leslie Caron, Manuel Alexandre, besteak beste.

Musika 
1960ko hamarkadan, regisseur izan zen Montevideoko SODREren konpainian. Han zuzendu zituen Giácomo Pucciniren La Boheme eta Giuseppe Verdiren Un ballo in maschera operak. 1975ean, Gioachino Rossiniren Sevillako bizargina zuzendu zuen Zorrillak, Argentinako La Plata antzoki zaharrean (Argentina).

1995ean, Buenos Airesko Kolonen, China Zorrillak Igor Stravinskyk Ida Rubinsteinentzat idatzi zuen eta Victoria Ocampok 1936an estreinatu zuen Strinskyren beraren eskutik: Avinsky antzerkia (Perséphone), André-ren testuen gainean. Satie-n eta besteetan parte hartu zuen, Marcela Roggeri piano-jolearekin eta–Pierre Noher aktorearekin. Jean Cocteau, Guillaume Apollinaire, Jacques Prévertek eta Jorge Luis Borgesek idatzitako olerki ezagunak errezitatu zituen.

Hainbat musika komediatarako abestiak itzuli eta idatzi zituen, besteak beste, Sugar eta La mujer del año, Susana Giménez eta Ricardo Darínekin.

2010ean, Clive Nolan konpositore ingelesaren Otra vida disko kontzeptualaren ahots narratzailea izan zen.

Erretiroa, heriotza eta ondorengoak 
2008an, aktoreak arnas gutxiegitasuna izan zuen, eta egonkortzeko barneratu behar izan zuten.

Agertokitik eta bizitza publikotik erretiratu zen 2012an, 90 urte betetzean.

2014ko irailaren 14an, igandea, pneumonia zela eta ospitaleratu zuten, eta urte horretako irailaren 17an hil zen, 92 urterekin.

Uruguaiko gobernuak dolu nazionala ezarri zuen, bere gorpua Montevideoko Legegintza Jauregiko Urrats Galduen Aretoan zaindu zien eta hileta-gorteiatzea Solís Antzokiaren parean igaro zen. Ehorzketa Montevideoko Hilerri Zentraleko Zorrilla de San Martín familiaren panteoian egin zen.

2022ko apirilean, bere objektu pertsonalen enkantea egin zen; lagina ibiltzean, nortasun eklektikoa, sinplea eta sofistikatua zegoen.. Erakusketaren izenburua "China: Intsentsu-grina" izan zen.

Ohoreak 
 ChArgentinako Gobernuaren Maiatzaren Agindua.
 Arteen Funts Nazionalaren saria.
 1998, Buenos Aires hiriko hiritar ospetsua.
 2000, Txileko Gobernuko Gabriela Mistral Irakasle eta Kultur Merezimenduaren Ordena.
 2008, Herritar Ilustre de Montevideo.
 2008, Frantziako Gobernuaren Ohorezko Legioaren Chevalierra.
 Mar del Platako hiritarra.
 2010, ohorezko aipamena: Domingo Faustino Sarmiento del Senado de la Nación Argentina.
 2011, Uruguaiko ohorezko posta-zigilua.
 2018, José Gallino artistak egindako kaleko horma-irudia, Urpeko hilerriaren kanpoaldean.

Filmografia

Gidoilaria 

 Darse cuenta (1984, jatorrizko ideia)

Aktorea

Uruguain

Elkarrizketatua

Sariak eta izendapenak

Zilarrezko Cóndor sariak

Konex sariak

Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

Habanako Nazioarteko Zinemaldi

Moskuko Zinemaldiko Jaialdia

Martín Fierro Sariak

Clarín Sariak

Iris Sariak

ACE Saria

Estrella de Mar Sariak

Florencio Saria

Trinidad Guevara Saria

María Guerrero Saria

Elkarrizketatzailea

Erreferentziak

Bibliografia 

 Fischer, Diego (2012). A mí me aplauden. Las historias que China no contó. Montevideo: Editorial Sudamericana. 
 Sanguinetti, Julio María (2015). Retratos desde la memoria. Montevideo: Debolsillo. ISBN 9789974899179.

Kanpo estekak 

 Sitio web oficial
 
 Reportaje de Pinky a China Zorrilla, Archivo Histórico RTA, 2001
 Plenitud a los 86 años, Univision.com
 Cronología de China Zorrilla en la Comedia Nacional Uruguaya
 China Zorrilla en una escena del film Elsa y Fred
 China Zorrilla, entrevista de Diagonal
 Entrevista: La vida es una pantalla, por Moira Soto para Página/12
 
 China Zorrilla, diez años de gloria en la Comedia Nacional Uruguaya, Comedia Nacional
 Trayectoria, Nuestros Actores
 Adiós a la actriz que marcó una época.  Por Miguel Álvarez Montero, El País
 Dos países lloran la muerte de China Zorrilla, El Observador, Montevideo
 China Zorrilla - Que viva quede en la muerte , Sebastián Spreng, Ámbito Financiero, Buenos Aires
 El adiós a la gran señora de la escena, Los Andes
 Entrevista de China Zorrilla a Freddie Mercury
 Las 21 mejores frases de China Zorrilla

Montevideoarrak
Uruguaiko aktoreak
Emakume aktoreak
Emakume film zuzendariak
Erbesteratuak
Filantropoak
XX. mendeko emakumeak
Ohorezko Legioko zaldunak
Pneumoniak hildakoak