Mengala

Mengala Erdi Aroko eta Aro Modernoko euskal emakume ezkonduek edo alargunek erabiltzen zuten buruko oihal harrotua da.

Hitzaren jatorria 
"Mengala" hitzak, jatorriz, Bengalatik ekarritako oihal fina izendatzen zuen. Izan ere, Erromatar Inperioaren garaian sartu zen Europan handik ekarritako muselina, eta XV. mende hasieran oraindik oso gai preziatua zen. Zorongo hitza ere deitu izan zaio, baita tontorra, kurbitzeta, juitzia/juzitzia, moko eta sapa ere.

Sinbolismoa 
Erdi Aroan, mengala emakumeak gizon batekin hartutako konpromisoaren sinboloa zen. Gainera, egoera zibilaz gain, buruko oihal hauek jatorria eta ahalmen ekonomikoa ere irudikatzen zuten. Baina elizako agintariek, sinbolo falikotzat harturik, XVII. mendearen hasieran debekatu zituzten.

Jantzien historian adituen arabera, buruko oihal hauek jatorria ere adieraz zezaketen, eskualde bakoitzean erabiltzen ziren ezaugarriengatik. Hala nola, Gordexolakoak zapalak ziren; Artziniegakoak, uhindunak; Trespondekoak, puntadunak; eta Donostiakoak, mendi itxura zuten.

Iturri berdinen arabera, adar kopuruak egoera zibilari buruzko zehaztasunak ere eman zezakeen: alarguna, berriz ezkondua... Oihalaren kolorea normalean zuria bazen ere, beltza ere izan zitekeen alarguna izan ezkero.

Egitura 

Mengala buruko oihal arruntaren aldaera da, non buruaren gainean zumezko edo alanbrezko egitura bat ezartzen den, oihala haren inguruan kiribilduz eta forma bereziak emanez, eskuarki adar formakoak.

Erdi Aroan bertan, mengalen suntuositatea handituz joan zen, tamainan eta materialetan: ehun exotikoak (zeta edo kotoia), apaingarri garestiak... Emakume aberatsak norgehiagoka aritzen ziren, nork mengala dotoreagoa jantziko. Gainera bat baino gehiago edukitzen ziren (jende arruntak arropa kopuru justua izaten zuenean: bat asterako, bestea iganderako). Moda hau familia batzuen egoera ekonomikoari kalte egiteraino ailegatu zen, eta leku batzuetan mengaletan egiten ziren gehiegikeriei mugak jarri behar izan zieten. Adibidez, Debako 1434ko Udal Ordenantzetan hau irakur daiteke: "que ninguna muger non pongan y trayan en su tocado en la cabeza en ningún tiempo nin manera alguna, más de treinta y una vara de lienzo delgado y más de seis varas de lienzo gordo, nin puedan poner en las dichas sus tocas oro nin seda alguna". Kontuan hartu behar da kana bakoitzak (vara) 83,7 zm. neurtzen zituela; beraz, erraz uler daiteke nola mengala batzuek 70 zm. baino gehiagoko altuera har zezaketen.

Hedapena 
Erdi Aroko euskal emakumeen ikurtzat hartzen badira ere, mengalak ez dira bakarrik Euskal Herrian erabili izan (ikus irudien galeria).

Europan mengala itxurako bat (cornette) erabili izan dituen azken kolektiboa Karitateko Alabak izan dira, Espainian Francoren errejimenean espetxe-zaintzaile gisa aritu zirenak alegia; Frantzian mengala 1960ko hamarkadara arte erabili zuten, Vatikano II kontzilioak abituak modernizatu zituenean.

Ameriketako mengalak 

Erdi Aroan, esandako buruko oihal mota horri aplikatu bazitzaion ere, badirudi denborarekin mengala hitzak "arropa dotore" esanahia hartu zuela. Izan ere, konkistatzaile espainiarrek XVI. mendean Ertamerikan sartutako emakume-janzkerari mengala izena ematen zitzaion; gero izen hori are gehiago zabaldu zen, jantzi horiek erabiltzen zituzten emakumeak izendatzeko erabiliz; eta azken urteetan jantzi hauek folklore ospakizunetarako berreskuratu dira.

Irudien galeria

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Kerexeta, Xabier (2020): El pecado está en la cabeza. Kalegoi, .
 Agirre Sorondo, Antxon (2010 / 07 / 09-16): "Tocados corniformes". Euskonews, 540
 Manso de Zúñiga, Gonzalo (1955-05-22): "Tocados femeninos medievales vascos". Conferencias, Munibe, 125-126 or.
 Urquijo e Ibarra, Julio de (1922-08): "Sobre el tocado corniforme de las mujeres vascas". Eusko ikaskuntzen nazioarteko aldizkaria, RIEV, 0212-7016, 13. lib, 4 zk.,1922, 570-581 or.
 Mujika, Amaia (2018): Las tocas vizcainas. Labayru Fundazioa: Apuntes de etnografía. Aprender del pasado para construir el futuro.

Oihalak
Jantzi-osagarriak
Burukoak
Euskal Herriko jantziak