Trementinaireak

Trementinaireak (Lleida, Katalunia, XIX. mendea- ib., XX. mendea) sendatzeko produktu naturalen saltzaile ibiltariak izan ziren, emakumeek garatu zuten lanbidea gehienbat, Vansa ibarrean eta Tuixent-en, Lleidako probintzian, Urgel Garaiko eskualdean, Cadí mendilerroaren oinean. Jarduera horren helburua hauxe zen:"[...] etxeko ekonomia gizarte-zatiketaren esparruan, eredu ekonomiko kapitalista ibarraren biziraupeneko ekonomia atalduan sartzeak eragindakoan.Eta egoera larriagotu egin zuen gizonek eremu aberatsagoetarantz egiten zuten urtaroko exodoak, lan bila baitzebiltzan.

Aurrekariak 
Trementinaireek, belaunaldiz belaunaldi transmititutako herri-jakinduria aprobetxatuz, Kataluniako herriak oinez bisitatu zituzten, sendabelarrak, trementina, perretxiko lehorrak, trementinatik egindako olioak eta beren ingurune naturalak eskaintzen zizkienetik abiatuta egiten zituzten sendatzeko beste produktu natural batzuk salduz. Horiekin ukenduak, pomadak eta enplastoak ematen zizkieten pertsonei eta animaliei, hotzeriak, bronkitisa, pneumonia, difteria, hausturak, hanturak eta abar sendatzeko.

Antzinatik ari ziren egiten ibarreko emakumeek ukendu eta botika naturalak prestaketa. 1623an, Magdalena Barberrek, Sant Pere de la Vansako bizilagunak, adierazi zuen La Vansa i Fórnols parrokietako emakume batzuek, sorginkeriaz akusatuta, pozoi eta ukendu ugari prestatzen zituztela.

Haranean bertan, lanbide horretan aritzen ziren emakumeei “dones que anaven pel món/munduan zehar zihoazen emakumeak” edo“les que van a vendre herbes”/ “belarrak saltzera doazenak” deitzen zitzaien. Bergatik aurrera "trementinaires" deitzen hasi zitzaien trementinagatik, saltzen zuten produkturik eskatuenagatik eta beren kargaren ezaugarriengatik.

Vansako edozein emakumek bere denboraren zati bat bere bizitzako etaparen batean trementinaire izateko erabil zezakeen, baina aukera hori, batez ere, etxe bakoitzaren behar ekonomiko zehatzekin lotzen zen.Pribilegiatua ez zen edozein emakumek belarren 'hizkuntza' eta sendatzeko teknikak ezagutu behar zituen behintzat […]. Sendagiletzat hartzen ziren emakumeak ez ziren beste emakume batzuk zaintzen zituzten emaginak bakarrik, baita ‘mediku orokorrak’, gizonei zein emakumeei laguntzen zieten belar-saltzaileak eta emakumeen kontseilariak ere baziren.

Arrazoiak 
XIX. mendetik aurrera munduan izandako aldaketa handiak eragin garrantzitsua izan zuten Vansa eta Tuixen ibarrean. Estatuak, baliabiderik gabe, txanponetan kobratzea eskatzen zuen, eta kobrantza horiek lortzea oso zaila zen haranaren barruan, biziraupen-ekonomian oinarritutako eta zirkuitu komertzial handietatik kanpoko idiosinkrasia zela eta. Diru-sarrerak handitzeko aldi baterako migrazioen hazkundea izan zen behin betiko hiri industrializatuetara joateko edo "Ameriketara" joateko garaia. Aldaketaren une hartan, berezko kontsumorako landarez eta basoko produktuez egindako erremedioak diru-sarrera berrien bila egokitu ziren. Eta helburu horrekin, oinez, transhumantziaren bide zaharrei jarraituz, emakumeak sendatzeko asmoz bailaratik atera ziren, ezagutza hori desagertu zen hiriguneetara.

Ibarraren egitura ekonomikoa 

Oinarrizko unitate ekonomiko eta soziala etxea zen, eta "etxe handiak edo altuak" eta "beheko etxeak edo etxe apalak" bereizten ziren, eskura zeuden baliabide ekonomikoen eta giza baliabideen aberastasuna eta bolumena adierazten zuten adjektiboak. Etxe handiak, ibarreko lur onenetan kokatuak, behar adina baliabide zituzten krisia gainditzeko, ohiko funtzionamendua aldatu beharrik gabe. Etxe horietako emakumeek zein etxe apaletako emakumeek, zeregin aktiboa zuten familiaren ekonomian. Baina, etxe handietakoek, etxe apaletakoetako emakumeek ez bezala, ez zuten diru-iturri alternatiborik bilatu beharrik izan, lursail eta azienda handiak baitzituzten, eta baliabide horiek aski baitziren bizirik irauteko. 

Baliabide gutxiago zituzten etxe apaletan, Estatuaren eskariei erantzuteko dirurik ez zegoelako eta herri-lurrak lantzen jarraitzeko aukerarik ez zegoelako, beste bide batzuk bilatzeko beharra izan zuten: gizonek lanbideak aukeratu zituzten, etxetik urrun eraman zituztenak (esaterako, azienda etxe handietatik transhumantzia egitea edo "pegaire" lanbidea, hau da, "pega griega" delakoa egiteko pinuen erretxina biltzea. Emakumeei dagokienez, batzuk hirira emigratzen zuten neskame aritzeko, eta beste batzuk trementinaire lanbidean aritu ziren.

Bidaiak prestatzea 
Trementinaireek urtaroen zikloari jarraitzen zioten: maiatzetik aurrera, eta uda osoan, sendabideak egiteko behar ziren sendabelarrak biltzen zituzten. Lehortzen uzten zituzten, xehatu eta sailkatu egiten zituzten, zeramaten burko-zorroetan ("coixineres") ontziratzeko. Abuztuan, pinuen trementina atera eta potoetan ontziratzen zuten. Abuztuaren amaieran, perretxikoak bildu, kotoi-hariz muntatu eta lehortzen uzten zituzten. 

Trementinaireek ganaduaren transhumantziaren bideak jarraitzen zituzten eta ez ziren herri handietan sartzen. Nahiago zuten jendearekin harreman zuzena izatea, eta urteetan zehar irauten zuten loturak zituzten; hala, ondo jasotako etxe eta masien sarea sortu  eta babesa aurkitu zuten. Elkarrekikotasunean eta konfiantzan oinarritutako harremana ezarri zuten; harreman horretan, aterpea eta janaria trukatzen ziren, erremedio eta platerekin. 

Familia bereko kide izan ohi ziren bikoteetan ateratzen ziren: ama-alabak, biloba-amonak. Zaharrena aditua zen, eta gaztea ikastuna zen, aholkulariari laguntzen zion eta bide batez lanbidea ikasten zuen. Bidaia oso konplikatua zen, arrisku potentzialez gain (ekaitzak, istripuak, lapurretak), bidearen gogortasuna areagotu egiten zen garraiatzen zuten kargaren pisuarekin. 

Garrantzi handia izan zuten emakumeen zaintzari eta agentziari lotutako historia naturala garatzeko. Gainera, emakume horiek aurre egin zieten ingurune naturalari buruzko ezagutzan oinarritutako familia-rol tradizionalei.

Janzkera 
Jantzi hauek zituzten: mahuka luzeko blusa, bizkarra estaltzeko artilezko zapia, galtzerdi beltzak eta gonak oso zabalak. Mantal handi bat poltsa-forman tolestuta zuten, eta han balantza erromatar bat gordetzen zuten beren produktuak pisatzeko, laban bat belarrak biltzeko ibilbidean, dokumentazioa eta janaria. Gonen barruan poltsiko txiki batean ezkutatzen zituzten irabaziak. Haien gainean zapi bat eramaten zuten gerrian korapilo handi bat bizkarrean zutela, belar-poltsaren ("coixinera") pisua arintzearren, bizkarrean motxila baten moduan kargatuz. "Coixinera" horretan, 20 eta 25 kg bitarteko pisua izan zezakeena, sendabelar lehor, ebaki eta sailkatuen paketeak eramaten zituzten. Alboetan, pisua orekatzeko, olioz eta trementinaz betetako latak kargatzen zituzten.

Ibilbideak 
Irteerak neguan antolatzen ziren nekazaritzako lanak gutxienekora murrizten zirenean eta emakumeen lana hain beharrezkoa ez zenean. Normalean, urtean bi irteera egiten zituzten. Lehena, Gabonak baino lehen, azaroaren hasieran, eta Urgel Plana, Penedés eta Tarragona aldera joaten ziren. Bidaia horretan belarrak eta, batez ere, perretxiko lehorrak saltzen zituzten, oso preziatuak, Gabonetako bazkarietan erabiltzen baitziren. Trementinaire batzuk Fragara eta Prioratera iristen ziren.

Gabonetan etxera itzultzen ziren eta Erregeen ondoren bigarren irteera hasten zuten. Meatze-arrotik eta Llobregat ibaitik abiatzen ziren, Vallésera eta Maresmera iritsi arte, eta, handik, kostaldetik jarraitzen zuten Ampurdan Garaira. Bidaia horretan, ondo saltzen ziren brea eta ipuru-brearen olioa, animalia transhumanteak sendatzeko produktuak. Gironako kostaldetik etxera itzultzeko bideari ekiten zioten, Garrocha eta Ripollès zeharkatuz. Pazkoatan itzultzen ziren haranera, martxoaren amaieran edo apirilaren hasieran.

Sendabelarrak 
Trementinaireek erabiltzen zituzten erremedioak, olioak eta belarrak eskariaren araberakoak ziren. Gaixotasun berarentzako erremedio asko ezagutzen zituzten, eta suge olioa, perdigoiena, mihi/muérdago olioa,'zakute'/saúco xarabea eta antzeko produktuak erabiltzen zituzten... Gehien saltzen zituzten landareak hartzaren belarria, errege koroa, esfondiloa, zentaura, odol belarra, bretoia, agrimonia, arantza zuria eta abar ziren. Baina baita antzinatik erabiltzen zirenak ere: ezkia, oreganoa, ezkaia eta kuminoa.

Trementinaireen amaiera 
Pirinioetako landa-gizarteak XX. mendearen bigarren erdian izandako aldaketa sakonek eragina izan zuten trementinaireen lanbidearen garapenean, erabat desagertu arte. Harana gainerako lurraldeekin lotzen zuten pistak ireki zirenean, jendea haranera hurbildu zen produktuak zuzenean erostera. Gainera, Kataluniako herboristak sendabelarrez hornitzen zituzten biltegi handiak ezarri ziren. Globalizazio hasiberri baten garaian, "munduan zehar joatea" ez zen zentzuzkoa. Hala, familia askok nahiago izan zuten bailaratik alde egin eta beste herri batzuetara joan, hala nola La Seu d'Urgell, Berga, Bartzelona, etab. Trementinaire-bikote batek, Sofía Montaner eta haren senar Miquel Borrell de Osserak haraneko herri txiki batean bakarrik egin zioten aurre 1982ra arteko aldaketei, Kataluniarako azken bidaia egin zutenean.

Trementinaireen Museoa 
Trementinaireen irudia berreskuratzea, balio historiko handiagoa ematea eta eredugarriak izan direla aitortzea XX. mendeko azken hamarkadetan lurraldean izan diren eraldaketen esparruan egiten da. 90eko hamarkadan, Josá-Tuixenteko Udalak Kataluniako Generalitatearen Hezkuntza Sailaren proiektu original bat egitea sustatu zuen, Kataluniako eskoletako ikasleak ingurunearen azterketarekin zerikusia duten gaietan prestatzeko ikastetxe-sare bat sortzeko. Proiektuak aurrera egin ez zuen arren, trementinaireen irudia berreskuratzeko lehen pausoa izan zen, desagertzeko bidean zegoen lanbide bateko protagonistei ahotsa eman zieten elkarrizketa ugari egin baitziren. Prozesu horrek informazioa biltzeko lana eragin zuen, eta, horren ondorioz, 1998an ireki zen Trementinairesen Museoa.

Lanbide hori berreskuratzeko beste ekimen bat Tuixenten 1999tik egiten den trementinaireen festa da.

Aintzatespena 

 1998an Tuixet herrian Trementinaireen Museoa dago.
 1999tik Tuixenten egiten den trementinaireen festa.

Erreferentziak

Bibliografia 

 Alcoberro, Agustí, Per bruixa i metzinera: la caçera de bruixes a Catalunya. Bartzelonako Unibertsitatea eta Kataluniako Historia Museoa, 2007.
 Alic, Margaret: Hipatiaren ondarea. Emakumeen historia zientzian, Antzinatetik XIX. mendearen bukaera arte. Arg. S.XXI, 1991.
 Castellanos González, Edurne, Las trementinaires: una transgresión femeninoa. Ikasketa Feministen Unibertsitate Masterra. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea, 2013-2014 ikasturtea.
 Estrada, Ferran, Camila del Mármol, Kultura inmaterialaren ondare bihurtzea: lanbideak. Arxius, 30. zenbakia, 2014ko ekaina, 45-58.
 Frigolé Reixach, Joan, Dones que anaven pel pel: enseñanza etnogràfic de les trementinaires de la Vansa i Tuixent. Bartzelona: Generalidad de Cataluña. Kultura Saila, 2007.
 Frigolé Reixach, Joan, Les trementinaires de la Vall de la Vansa i Tuixén, lokalaren eta lokalaren artean. Estudis d'Història Agrària, 19. zk. (2006), 13-26 or.
 Moll Gamboa, Sònia, Las trementinaires del valle de la Vansa eta Tuixén: saberes femeninos en la cuerda floja. Sexu desberdintasunari buruzko azterlanetako masterra, 2009-2010 ikasturtea.
 Pablo, Jordi, El gran llibre dels oficis perduts. Bartzelona: Edicions 62, 2006.
 Rodríguez, Maite, Les trementinaires. Medicina Naturista, 2004, 7. zk., or. 339-350.
 Yago, Maite, El oficide las trementinaires. Natura medicatrix, 2002, 20(3) zenbakia, 109-113.

Kanpo estekak 

 Onirogenia: Trementinaires
 Museu de les Trementinaires
 El pas de les trementinaires pels pobles catalans
 Dones sàvies: les trementinaires, Sofia d'Ossera
 Mujeres que iban por el mundo
 Reportaje sobre las trementinaires
 Trementinaires, la antigua tradición de remedios medicinales de puerta a puerta, RTVE, 2023ko otsailaren 19a.

Antzinako lanbideak
XX. mendeko emakumeak
XIX. mendeko emakumeak