Portugalgo lurralde antolaketa

Portugalgo lurralde antolaketa antolamendu geografiko eta administratiboetan bereiz daiteke. 

Antolamendu geografikoa 1976ko Konstituzioaren 6. artikuluan oinarritzen da, zeinak Estatua unitario gisa ezartzen eta Portugalgo lurralde osoaren gaineko subiranotasuna gordetzen duen, herrialdeko inongo zatirik berezitu gabe.  Lurralde sistema honako hauek osatzen dute:

 18 barruti (Portugal kontinentalean) eta 2 uhartedi
 308 udalerri
 3092 parrokia (freguesia)

Antolamendu administratiboa ez dator beti bat geografikoarekin: 

 5 eskualde administratibo (Portugal kontinentalean) eta 2 eskualde autonomo (Portugalgo uharteak)
 308 udalerri
 3092 parrokia (freguesia)

Portugalgo lurralde antolaketaren historia

Jatorria 

Portugalen uste da, erromatarren konkista baino lehen,  komunitate ia autonomoetan bizi zela jendea, gobernuaren erdigune gisa funtzionatzen zuen gotorlekuaz edo sakabanatuta dauden etxeez soilik osatuta.  27 eta 13 K.o. urteen artean, Augusto enperadoreak inperioko probintziak definitu zituen, egungo Portugalgo lurraldea Hispania Tarraconense ( Douroaren iparraldean) eta Lusitania (hegoaldean) probintziaren artean banatuz. III. mendean, Diokleziano enperadoreak Tarraconense hirutan banatu zuen, egungo Portugalgo lurraldearen iparraldea Gallaecia probintziako administrazioaren menpe utziz.  Probintziak conventuserekundeetan banatuta zeuden oraindik,   non herrien erregimena, nekazaritza eta batasun fiskala aplikatzen zen, nahiz eta oraindik ere banatu gabeko lurrak egon. 

Banaketa hauek Erreinu Bisigodoan mantendu ziren, eta musulmanen inbasioarekin ere ez zen aldaketa handirik izan; erabilitako izendapen berria, cora (edo kora), kasu gehienetan antzinako conventus erromatarrekin bat zetozen. Era berean, Cora iqlimetan banatzen zen.   

Errekonkistarekin batera, hiribilduak koroaren jabetza izatera pasa ziren, koroak zuzenean ustiatuz edo erregearen basailuengan utziz. Antolatu gabeko lurraldeei foruak ematen zitzaizkien maiz, lehenik eta behin, leialtasun-eskubideak ezartzeko eta Erdi Aroko finkamenduak sustatzeko. Bestalde, populazioak landa-eliza txikien inguruan bildu ziren eta, horrela, parrokiak eratu ziren, hasiera batean lurralde osoa hartzen ez bazuten ere, ondorengo mendeetan esponentzialki hazi ziren.

Erdi Aroko probintziak 

XIV. mendearen hasieran, jadanik lurraldea sei "eskualde" handitan banatuta zegoen,  eta hauek, era berean, korrejidoreetan, epaitegietan edo kontzejuetan banatuta zeuden.   Udalerri batzuek haiei lotutako terminoa (edo alfoz) zuten, hau da, kilometroko erradio aldakor baten barruan legez eta administratiboki menpe zegoen udalerri bat inguratzen zuen lurraldea. 

XVI. mendean, Joan III.aren erregealdian, eskualdeei " probintzia " eman zitzaien, eta "eskualde" izendapena probintziaren azpizatiketa berriei aplikatzen hasi zitzaien,  korrejidore baten menpe egon ohi zirenak;  horregatik, korrejiduriak ere deitzen zitzaien. 

Denboran zehar aldaketa batzuk gertatu arren, ia beti egon ziren zatiketa hauek:

 Entre-Douro-e-Minho (noizbehinka " Minho " bezala aipatzen da soilik)
 Trás-os-Montes
 Beira
 Estremadura
 Alentejo (lehen Entre-Tejo-e-Guadiana izenez ezagutzen zena)
 Algarve

Liberalismoa 
1820ko Iraultza Liberalaren ostean, herrialdearen berrantolaketa administratiborako hainbat proposamen egin ziren, baina kontrairaultza absolutistaren ondorioz,  proposamen horiek ez zuten aurrera aegin. 1832an Erregentzia liberalaren gobernuak, Azoreetan erbesteratuta, herrialdearen berrantolaketa administratibo berri bat dekretatu zuen. Herrialdea probintziatan banatuko litzateke, probintziak eskualdeetan, hauek udalerritan, eta azkenik, udalerriak parrokietan. Banaketa horrek lurralde nazional osoa hartuko luke, hau da, kontinentea ez ezik, ondoko uharteak eta baita itsasoz haraindiko lurraldeak ere. Erreforma lurralde nazional osoan 1834ko Gerra Zibilean garaipen liberalaren ostean aplikatu zen. Dena den, 1835etik aurrera, zatiketa hori barrutietan, udalerrietan eta parrokietan oinarritu zen, eta probintziak barruti-multzo bihurtuko ziren estatistika- eta eskualde-erreferentzia-helburuetarako.

Lege berri honen bidez 799 udalerri sortu ziren, 21 barrutitan banatuta.  Hauek ziren:

 Angra Do Heroísmoko barrutia
 Aveiro barrutia
 Beja barrutia
 Bragako barrutia
 Bragançako barrutia
 Castelo branco barrutia
 Coimbra barrutia
 Évora barrutia
 Faro barrutia
 Funchal barrutia
 Guarda barrutia
 Horta barrutia
 Lamegoko barrutia (Viseuko barrutia berrizendatua)
 Leiriako barrutia
 Lisboako barrutia (ordura arte Lisboa barrutian eta Setúbal barrutian banatua)
 Ponta Delgada barrutia
 Portalegreko barrutia
 Porto barrutia
 Santarémeko barrutia
 Viana do castelo barrutia
 Vila Real Barrutia

Hurrengo urteetan ehunka udalerri desagertu ziren, eta 1842n 381 baino ez ziren geratu.

Apirilaren 25aren ostean 
Portugalgo 1976ko Konstituzioak ezarri zuen Azoreetako eta Madeirako artxipelagoak eskualde autonomoetan antolatuko zirela, autonomia politiko-administratiboa izango zutela, gobernu-organo propioz eta Autonomia Estatutuaz hornituta. Horrek bi eskualdeek hartzen zuten eremuan aurreko barrutien ezabaketa ekarri zuen. 

Horretaz gain, Portugalgo konstituzio berriak kontinenteko udalerriak eskualde administratiboetan bilduko zirela ezarri zuen.  Hala ere, osteko gobernuek  haren sorrera atzeratu egin zuten.

1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera, Portugalen Erregionalizazioaren inguruko eztabaida areagotu egin zen, eta ondorioztatu zen Portugal kontinentalean eskualde administratiboak sortzeko prozesua abian jartzea beharrezkoa eta premiazkoa zela. 1991n, Cavaco Silvaren gobernuak, 56/91 Legea onartu zuen, Portugalgo Konstituzioaren arabera, eskualde administratiboen antolaketa eta funtzionamendua ezarri zuena, haien organo politikoak eta dagozkien funtzionamendua, eskumenak eta ardurak zehaztuz. Era berean, zehazten zuen ere eskualdeak sortzeko modua, hauteskunde-erregimena eta eskualdeko ogasunaren funtzionamendua, nahiz eta sortu beharreko eskualde kopurua eta horien mugaketa zehaztu gabe utzi zituen. 

Hurrengo urteetan eztabaida bizia izan zen eskualde administratiboak sortzearen inguruan. 1995ean António Guterres lehen ministro hautatu berriak bere hauteskunde programan eskualde administratiboak sortzea zeraman. Hala ere, 1997ko Konstituzioaren berrikuspenean, Portugal penintsulako eskualdeen erakunde espezifikoen onarpena erreferendumen bidez egin behar zela ezarri zen.

1998ko azaroaren 8an,zortzi administrazio-eskualde ezartzeko proposamenari buruzko erreferenduma egin zen, barrutiak ezabatzen zituena. Erreferendumean bi galdera egin ziren: bata administrazio-eskualdeen erakunde soilari buruzkoa eta bestea eskualdearen erakundearen ingurukoa. Erregionalizazioari buruzko erreferenduma, beraz , Portugalgo demokraziaren historiako bigarren erreferenduma bihurtu zen eta Portugalgo Historian galdera bat baino gehiago izan zuen lehen erreferenduma. 

Erreferendumean proposamenak baztertu egin ziren, baina erreferenduma ez zen loteslea, hautesleen % 50 baino gehiagok parte hartu ez zutelako.

XXI. mendea 

Mende berriarekin batera erreformak etorri ziren, eta herrialdea eskualdetan banatu zen, hauek ere berean hiriguneetan banatu ziren, administrazioaren ikuspuntutik jarduteko (barrutien zatiketa paraleloan mantendu zen). Hasieran, hiri-eremuak metropoli-eremuetan eta udalerri arteko erkidegoetan sailkatu ziren, lehenak metropoli-eremu handiak (GAM) edo hiri-erkidegoak (ComUrb) izan zitezkeen. Beraz, hiru hirigune mota zeudela kontsidera daiteke.   Udalerriek hiri-eremu bat osatzeko, irizpide geografikoak bete behar zituen, eta zenbaitetan, demografikoak ere. 

Beraz, udalen arteko erkidegoa osatzeko, lurralde mailan jarraia izatea baino ez zen beharrezkoa.  Metropoli-eremua osatzeko ere irizpide demografikoak bete behar ziren  : hiri-erkidego batean irizpide bakarrak lurralde-jarraitasuna eta gutxieneko 150.000 biztanle izatea zen; metropoli-eremu handi batean, irizpide bakarrak lurralde-jarraitasuna eta gutxieneko 350.000 biztanle izatea ziren. 

Irizpide hauen sinpletasunak muga nahiko bitxiak zituen hiri-eremuen mapa sortarazteaz gain, landa-udalerriz beteriko metropoli-eremuak sortu zirten ere. 

Arazo horiek konpontzeko, 2008an, udal-elkarteen erregimena aldatu zen 45/2008 eta 46/2008 legeen bitartez. Aldaketa horien arabera, Lisboak eta Portok soilik izan ditzakete metropoli eremuak. Horietakoak ez diren udalerriek udalen arteko erkidegoak baino ezin dituzte osatu, eta horiek, beren eremuaren oinarri gisa, NUTS III unitateek hartzen duten lurraldea izan beharko dute.

Antolaketa geografikoa

Barrutiak 

Portugal kontinentalean 18 barruti daude eta haien banaketa nahiko homogeneoa da. Hala ere, desberdintasun handiak daude herrialdeko kostaldeko eta barnealdeko barrutien artean, bai biztanle-dentsitateari dagokionez, bai barne produktu gordinari (BPG) dagokionez.

Ondorengo zerrendan udalerri eta parrokia kopurua, 1991-2001-2011-2021 urteetako biztanle kopurua, barruti bakoitzaren azalera eta biztanleria-dentsitatea agertzen dira:

Portugalgo Konstituzioak ezartzen du ere barrutiek  udaletako ordezkariek osatutako batzar bat eta gobernadore zibil  bat duela baina 2011n azken kargu horiek lege-dekretu bidez de facto kendu zituzten.

Udalerriak edo kontzejuak 

Udal banaketa administratiboa herrialdeko koherenteena eta egonkorrena izango da. Gaur egun, Portugal 308 udalerritan banatzen da, oro har beren tokirik handienaren arabera izendatzen direnak, hau da, normalean administrazio-organoen egoitza izan ohi dena.

Parrokiak edo freguesiak 
Parrokia Portugaleko zatiketa geografikorik txikiena da, udalerrien azpizatiketa bat izanik. Parrokietan banatzea —« parrokia zibil » izenarekin— 1835eko administrazio erreformaren ondoren sortu zen. Gaur egun, 2013az geroztik, 3.092 parrokia daude.

Antolaketa administratiboa

Autonomia-erkidegoak 

Autonomia erkidegoek ganbera bakarreko organo legegilea —Eskualdeko Batzar Legegilea— eta organo exekutiboa —Eskualdeko Gobernua— dituzte, baita Errepublikaren Ordezkari bat ere, Errepublikaren subiranotasuna ordezkatzen duena.

Eskualdeko Batzar Legegilea sufragio unibertsal, zuzen eta sekretuaren bidez aukeratzen dute autonomia erkidego bakoitzeko herritarrek, ordezkaritza proportzionalaren bidez. Legebiltzarreko diputatuak lau urteko agintaldirako hautatzen dira.exekutiboa 

Eskualdeko Gobernuak Eskualdeko Gobernuaren lehendakaria eta eskualdeko idazkariak ditu, batzuetan Eskualdeko Gobernuaren lehendakariorde bat edo gehiago eta eskualdeko idazkariordeak barne. Eskualdeko Gobernuko lehendakaria, oro har, Legebiltzarrerako hauteskundeetan boto gehien jaso dituena alderdi politikoa izan ohi da eta Errepublikako ordezkariak izendatzen du kargurako. Eskualdeko Gobernuaren gainerako kideak Errepublikako ordezkariak izendatzen ditu Eskualdeko Gobernuaren presidentearen proposamenez.

Errepublikako Ordezkariak ordezkaritza- eta gainbegiratze-funtzioak baino ez ditu; Errepublikako Lehendakariak izendatzen du, gobernuari kontsulta egin ondoren.

Eskualde autonomoak zuzenean udalerritan banatzen dira (hemeretzi Azoreetan eta hamaika Madeiran).

Eskualde administratiboak 
Portugal kontinentalean, bost eskualde administratibo daude, Estatistikako Lurralde Unitateen Nomenklaturaren bigarren banaketarekin bat eginez, NUTS izenez ere ezaguna.

Lurralde unitate hauek 1969an sortutako "plangintza-eskualdeetan" jatorria dute, III Garapen Planak helburu zuen garapenaren eskualde-banaketa ekitatiboa egiteko helburuarekin. Hasieran, estatistika- eta lurralde-antolamendurako soilik erabiltzen ziren, zati horiek gero eta gehiago erabiltzen dira ministerio ezberdinetako zerbitzu deskontzentratuen jarduera-eremuak definitzeko, barrutiak ordezkatuz.  

Eskualdeak Eskualdeko Koordinazio eta Garapen Batzordeek (CCDR) kudeatzen dituzte. Administrazio eta finantza autonomia duten Administrazio Zentraleko zerbitzuak dira, eskualdeen garapenari dagozkion neurriak gauzatzeaz arduratzen direnak. 

Hurrengo zerrendan bost eskualdeak agertzen dira, udalerri eta freguesia kopurua, azalera, biztanleria, biztanleria dentsitatea eta eskualde bakoitzeko BPGrekin.

Azpieskualdeak 
Eskualdeak azpieskualdeetan banatzen dira eta, nahiz eta hitzaren benetako zentzu osoan administrazio-azpizatiketak ez izan, udalerrien arteko lankidetza ahalbidetzen duten egitura informalak dituzte. 

Portugal kontinentalean, gaur egun 23 azpieskualde daude, Estatistikako Lurralde Unitateen Nomenklaturaren hirugarren banaketarekin bat datozenak. Azpieskualdeak gobernatzen dituzten organoak udalen arteko entitateak dira, eta bi kategoriatakoak izan daitezke: metropoli-eremuak (AM) edo udal arteko erkidegoak (CIM).

25 azpieskualdeak hauek dira: Alentejo Erdikoa, Kostaldeko Alentejo, Algarbe, Alentejo Garaia, Minho-Lima, Tâmega Garaia, Lisboako Metropoli Eremua, Portoko Metropoli Eremua, Ave, Beira Baixa, Beiras eta Serra da Estrela, Alentejo Beherea, Cávado, Duero, Lezíria do Tejo, Médio Tejo, Mendebaldea, Aveiro eskualdea, Coimbra eskualdea, Leiria eskualdea, Tâmega e Sousa, Terras de Trás-os-Montes eta Viseu Dão-Lafões ; horietatik:

 7 azpieskualde Iparraldeko Eskualdeari dagozkio,
 7 azpieskualde Erdialdeko Eskualdeari dagozkio,
 5 azpieskualde Alentejo eskualdeari dagozkio,
 1 azpieskualde Lisboako Metropoli-eremuari dagokio,
 1 azpieskualde Algarbe eskualdeari dagokio.

Udalerriak 
Udalerriek kontseilu geografikoekin bat egiten dute eta deliberazio-organo batek (Udal Batzarra) eta organo betearazle batek (Udal Ganbera) kudeatzen dituzte, biak herritarrek zuzenean aukeratutakoak. Dagokion udalerria osatzen duten parrokia guztietako presidenteek eta zuzenean aukeratutako kideek osatzen dute Udal Batzarra, zeinen kopurua Parrokiako Kontseiluko presidenteen kopurua gehi bat izan behar duen. Udalbatzarreko kideak Udal Diputatuak deitzen dira eta lau urteko agintaldia dute. 

Alkateak eta hainbat zinegotzik osatzen dute Udal Ganbera, eta horien kopurua udalerri bakoitzeko biztanleriaren arabera aldatzen da. Organo hori herritarrek zuzenean hautatzen dute lau urteko agintaldirako, eta bere osaera hauteskundeetara aurkezten diren alderdiek eta herritar taldeek jasotako botoekiko proportzionala da.

Freguesiak 

Freguesia Portugalgo banaketa administratiborik txikiena da, udalerrien azpizatiketa bat izanik. Udalerriek bezala, tokiko erakundetzat hartzen dira. Udalerri txiki baten antzera funtzionatzen dute, lehengoen antzeko funtzioekin, baina eskala txikiagoan eta baliabide gutxiagorekin. Freguesiak deliberazio-organo batek (Freguesiako Biltzar) eta organo betearazle batek (Freguesiako Batzar) kudeatzen dituzte. 

Freguesiako Biltzarra, zeinaren osaera aldatu egiten da dagokion parrokiako biztanleriaren arabera, sufragio unibertsal, zuzen eta sekretuaren bidez hautatzen dute dagokien parrokiako eremuan erroldatutako herritarrek. Bertako kideak lau urteko agintaldirako hautatzen dira. 

Freguesiako Biltzarrak Batzarreko kideak aukeratzen dituzte, eta Batzarreko Lehendakaria freguesiako hauteskundeetan boto gehien lortu dituen zerrendako lehen hautagaia izaten da.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Portugalgo banaketa administratiboa