Untziti (kontzeju)

Untziti Untzitibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

Untzitibarreko ibarburua da.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak untzitiarrak dira.

Izena 
Untziti toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Uncite (1020)
 Unciti (1067)
 Uncit (1268)
 Unat (1349)
 Hunçit (1366)
 Vncit (1532)
 Uncit (1534)
 Unciti (1556)
 Unciti (1649)
 Unciti (1767)
 Unciti (1829)
 Untziti (1974)

Etimologia 
Untziti toponimoa eta euskaratik datorren toponimoa dela dirudi. Etimologia gertagarrienaren arabera, "huntzen lekua", -iti lekua adieraziko lukeen atzizkiari esker. Atzizki hori Nafarroako eremu euskalduneko beste biztanle-izen batzuetan agertzen da, hala nola Erbiti, Zilbeti edo Gorriti izenekoetan, eta Loiti edo Urrutia bezalako lekuizenetan, baina gaur egungo hizkuntzan jada ez dago halakorik.

Ezaugarriak

Armarria 
Untzitiko armarria Untzitibarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

Geografia 
Untziti Untzitibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

Klima 
Untzitibarrek klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.

Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Untzitibar gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.

Estazio meteorologikoak 
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.

Historia 
Leireko monasterioak 1094an jaso zuen dohaintza bidez jauregi bat bertan. Karlos III.a erregeak 1393an eman zion hiribildua Leonel anaia bastardoari eta Nafarroa leinuko ondorengoei. Elizaren patronatua, Paulo II.a aita santuak 1464an Pedro Nafarroakoari berretsia, Iruñeko apezpikuari eman zitzaion 1481ean, Filipe Nafarroakoak uko egin ziolako.

Demografia 
 biztanle zituen Untzitik.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Untzitibar sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Untzitibar atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Untzitibarreko mintzaira zaharrak ia ez du hiztunik.

Jaiak 
 San Pedroko jaiak: apirilaren azken asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 San Pedro eliza zaharra, XIV. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 San Pedro eliza berria, XVIII. mendeko kristiau eliza.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Untzitibar
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Untzitibarreko kontzejuak