Urtarrilaren 5

Urtarrilen 5a gregoriotar egutegiaren urteko bosgarren eguna da. 360 egun falta dira urtea amaitzeko, 361 egun bisurteetan.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1841 - Araba, Bizkaia eta Gipuzkoari foruak kendu zizkieten, Lehen Gerra Karlista aurreko urtean amaitu ondoren.
 1980 - ETAk Barakaldon Jesus Garcia Garcia enpresaria hil zuen.
 1993 - Ezezagun batzuek Egin Irratiaren antena saboteatzen saiatu ziren.

Mundua 
 1066 - Harold II.a Ingalaterrakoaren erregealdiaren hasiera.
 1531 - Alemanian Fernando I.a Habsburgokoaren erregealdia hasi zen.
 1709 - William Derhamek Upminsterren, Londrestik gertu, - 12 °C tenperatura erregistratu zuen, 1709ko hotz-boladaren tenperaturarik baxuena.
 1909 - Kolonbiak Panamaren independentzia aintzatetsi zuen.
 1919 - Altxamendu Espartakista Alemanian.
 1950 - Britainia Handiak Txinarekin zituen harremanak puskatu zituen.
 1959 - Alaska AEBetako 49. kide bihurtu zen.
 2002 - 15 urteko mutiko batek gidaturiko hegazkin bat EEBBko Florida estatuko Tampa hiriko eraikin baten aurka talka egin zuen, 2001eko irailaren 11ko atentatuen beldurra berpiztuz.
 2006 -
 Hegazti gripeak hiru hildako eragin zituen Turkian.
 Bi eraso bortitzek 110 hildako eragin zituzten Iraken.

Arte eta kultura

Euskal Herria 
 1902 - Resurreccion Maria Azkuek Ibaizabal astekaria sortu zuen.

Mundua 
 1875 - Paris hirian Opéra Garnier eraikina inauguratu zen.
 1886 - Robert Louis Stevensonen Jekyll Dk. eta Hyde Jn. liburua argitaratu zen
 1990 - Kiss estatubatuar rock musika taldeak Forever abestia argitaratu zuen.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 1933 - Golden Gate Zubia eraikitzen hasi ziren San Frantziskoko badian.
 1965 - Venera 5: Artizarreko atmosferaren inguruko ikerketak

Kirolak

Euskal Herria 
 2014 - Euskal derbia: Errealak Athletic Clubari Anoetako estadioan 2-0 irabazi zion.

Mundua

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1676 - Pedro Scotti, nafar antzerkigile eta funtzionarioa (h. c. 1730).
 1747 - Vicente Enparan, euskal militar eta politikaria (h. 1820).
 1804 - Melchor Sánchez de Toca, gipuzkoar medikua, kirurgialaria (h. 1880).
 1861 - Plácido Allende, bizkaitar ingeniari eta politikaria (h. 1911).
 1871 - Remigio Gandasegi, euskal artzapezpikua (h. 1937).
 1876 - Flora de la Torre, 110 urte eta 276 egun bizi izandako euskal herritarra (h. 1986).
 1902 - Jean Pierre Zubiria, lapurtar poeta (h. 1992).
 1920 - Pedro Anasagasti, euskal idazlea eta apaiza (h. 1997).
 1929 - Ignacio Garate, bizkaitar futbolaria (h. 2007).
 1949 - Jesus Mari Mendizabal Bizargorri, gipuzkoar idazlea.
 1952 - Reyes Azkoitia, gipuzkoar pilotaria.
 1953 - Alfonso Feijoo, gipuzkoar errugbilari ohia eta Espainiako Errugbi Federazioko presidentea.
 1956 - José María Bengoetxea, bizkaitar futbolari ohia.
 1957 - Joseba Salegi, nafar zinema zuzendari laguntzailea.
 1959 - Amelia Lorza, arabar atleta.
 1961 - Fernando Boada, gipuzkoar politikaria.
 1963 - Javier Hernández, Boni, nafar rock musikaria, Barricada taldeko gitarra-jotzaile eta abeslaria (h. 2021).
 1967 - Ibon Koteron, bizkaitar musikaria eta albokaria.
 1970 -
 Goizalde Landabaso, bizkaitar kazetaria eta euskal idazlea.
 Iñaki del Moral, nafar kazetaria.
 1972 - Nerea Martínez Urruzola, nafar triatleta eta mendi lasterkaria.
 1974 - Reyes Carmona, UPNko nafar politikaria.
 1975 -
 Elisabete Alberdi, bizkaitar matematikaria, irakaslea eta ikertzailea.
 Izaskun Lesaka, Jarrai eta Segi erakundeetako nafar ekintzailea eta ETAkidea.
 1977 - Oscar Rodriguez Vaz, PSE-EEko arabar politikaria.
 1983 -
 Asier de la Iglesia, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.
 Jon Moya, bizkaitar futbolaria.
 1984 - Roberto Pampin, bizkaitar futbolaria.
 1988 - Ion Etxaide, nafar futbolaria.
 1993 - Ander Artabe, bizkaitar futbolaria.
 2000 -
 Jorge Agirre De Céspedes, nafar futbolaria.
 Irene Ogiza, bizkaitar futbolaria.

Mundua 
 1209 - Rikardo Cornwallekoa, erromatarren erregea (h. 1272).
 1548 - Francisco Suárez, espainiar filosofoa eta teologoa (h. 1617).
 1592 - Shah Jahan, mogoldar inperioaren gobernaria (h. 1666).
 1616 - Alexandre de Bournonville, Bournonvilleko dukea, Nafarroako erregeordea (h. 1690).
 1688 - Johann Georg Pisendel, alemaniar biolinista eta konpositorea (h. 1755).
 1723 - Nicole-Reine Lepaute, frantziar astronomoa eta matematikaria (h. 1788).
 1744 - Gaspar Melchor de Jovellanos, espainiar idazlea, legelaria eta politikaria (h. 1811).
 1767 - Jean-Baptiste Say, frantziar ekonomialaria (h. 1832).
 1789 - Thomas Pringle, eskoziar poeta (h. 1834).
 1826 - Alfred Vulpian, frantziar medikua eta neurologoa (h. 1887).
 1838 - Camille Jordan, frantziar matematikaria (h. 1922).
 1846 -
 Arsène Darmesteter, frantziar hizkuntzalaria (h. 1888).
 Maria Jesus Gurutzekoarena, karmeldar moja (h. 1878).
 Rudolf Eucken, alemaniar filosofoa, 1908ko Literaturako Nobel Saria (h. 1926).
 1865 - Clotilde García del Castillo, Joaquín Sorollaren emaztea eta musa eta Sorolla Museoaren sortzailea (h. 1929).
 1871 - Federigo Enriques, italiar matematikaria (h. 1946).
 1874 - Joseph Erlanger, estatubatuar fisiologoa, 1944ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1965).
 1876 - Konrad Adenauer, Alemaniako kantzilerra (h. 1967).
 1880 - Antonio Sagardía, espainiar militarra (h. 1962).
 1881 - Pablo Gargallo, kataluniar eskultorea (h. 1934).
 1882 - Edwin Barclay, Liberiako 18. presidentea (h. 1955).
 1900 - Yves Tanguy, frantziar-estatubatuar margolaria (h. 1955).
 1902 - Maruja Mallo, espainiar margolari surrealista (h. 1995).
 1905 - Michele Navarra, 'U Patri Nostru, Siziliar Mafiako kide boteretsua (h. 1958).
 1911 - Jean-Pierre Aumont, frantziar aktorea (h. 2001).
 1917 - Jane Wyman, estatubatuar aktorea (h. 2007).
 1919 -
 Luis Laorga, espainiar arkitektoa (h. 1990).
 Jacques Laurent, frantziar idazlea (h. 2000).
 1920 - Arturo Benedetti Michelangeli, italiar piano-jotzailea (h. 1995).
 1921 -
 Friedrich Dürrenmatt, alemanezko suitzar idazle eta antzerkigilea (h. 1990).
 Joan Luxenburgokoa, Luxenburgoko duke handia (h. 2019).
 1928
 Zulfikar Ali Bhutto, Pakistango presidentea (h. 1979).
 Walter Mondale, estatubatuar politikaria (h. 2021).
 1931 -
 Alvin Ailey, estatubatuar dantzaria (h. 1989).
 Alfred Brendel, austriar piano-jotzailea.
 Walt Davis, estatubatuar atleta, altuera jauzian aditua eta saskibaloi-jokalaria (h. 2020).
 Robert Duvall, estatubatuar aktorea eta zinema zuzendaria.
 Juan Goytisolo, kataluniar idazlea (h. 2017).
 1932 -
 Umberto Eco, italiar idazlea, hizkuntzalaria eta filosofoa (h. 2016).
 Raisa Gorbatxova, Sobietar Batasuneko lehen dama (h. 1999).
 1934 - Eddy Pieters Graafland - herbehereetar futbolaria, Herbehereetako atezainik onenetakoa (h. 2020).
 1936 - Terry Lineen, zeelandaberritar errugbilaria (h. 2020).
 1938 -
 Joan Karlos I.a Espainiakoa, Espainiako erregea.
 Ngũgĩ wa Thiong'o, kikuyu idazlea.
 1941 - Hayao Miyazaki, manga marrazki bizidun zuzendari, sustatzaile, gidoigile, marrazkigile eta komikigile japoniarra.
 1942 -
 Terenci Moix, kataluniar idazlea (h. 2003).
 Maurizio Pollini, italiar piano-jotzailea.
 1943 - Ernest Maragall, kataluniar ekonomialari eta politikaria.
 1945 - Saskia Sassen, estatubatuar soziologoa, hirigilea eta ekonomilaria.
 1946 - Diane Keaton, estatubatuar aktore, zinema zuzendari eta ekoizlea.
 1947 - Kathrine Switzer, estatubatuar idazle, telebista-esatari eta maratoilaria, Bostongo maratoian modu ofizialean parte hartu zuen lehenengo emakumea.
 1948 - Giuseppe Impastato, Siziliako politikaria eta irrati esataria, Siziliako mafia salatzeagatik ezaguna (h. 1978).
 1949 - Saskia Sassen, estatubatuar soziologo, hirigile eta ekonomilaria, globalizazioa eta migrazioari buruz egindako azterketengatik ezaguna.
 1950 - Krzysztof Wielicki, poloniar eskalatzailea, historiako eskalatzaile poloniarrik onenetakoa.
 1956 - Frank-Walter Steinmeier, Alemaniako presidentea.
 1957 -
 María del Carmen de Lara, mexikar zinemagile feminista eta irakaslea.
 Juan Fernández Martín, espainiar txirrindulari ohia.
 1961 - Isabel Gemio, espainiar kazetari eta telebistako eta irratiko aurkezlea.
 1962 - Shinobu Ikeda, japoniar futbolari ohia.
 1965 - Vinnie Jones, ingeles futbolari-ohia eta aktorea.
 1968 - Juan Espil, argentino-italiar saskibaloi jokalari ohia.
 1971 - Carolina Punset, kataluniar abokatua eta politikaria.
 1975 -
 Bradley Cooper, estatubatuar aktorea.
 Émerson Carvalho da Silva, brasildar futbolari ohia.
 1978 -
 January Jones, estatubatuar aktorea eta modeloa.
 Emilia Rydberg, suediar pop abeslaria.
 1980 - Wim Jacobs, belgikar ziklo-kross txirrindularia.
 1981 - Israel Nash, estatubatuar abesti egile, abeslari eta gitarra jotzailea.
 1982 -
 Jaroslav Plašil, txekiar futbolaria.
 Aneesh Sheth, indo-estatubatuar aktorea eta pertsona transgeneroen eskubideen aldeko ekintzailea.
 1986 - Deepika Padukone, Bollywoodeko industriako modelo eta aktore daniarra.
 1988 - Mandip Gill, ingeles aktorea.
 1991 -
 Fellipe Bertoldo, brasildar-timortar futbolaria.
 Daniel Pacheco, espainiar futbolaria.
 1992 - Suki Waterhouse, ingeles aktore eta modeloa.
 1993 - Jolanda Neff, suitzar cross country txirrindularia.
 2001 - Jorge Prado, espainiar moto-kroseko pilotua.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1763 - Gaspar Montoya Zarate, arabar apaiza.
 1827 - Jean-Pierre Basterretxe, lapurtar politikaria, Biudòsen (j. 1762).
 1854 - Juan Bautista Erro, gipuzkoar arkeologoa, politikaria eta euskaltzalea (j. 1753).
 1894 - Manuel Antonio Antia, apaiz eta idazle gipuzkoarra (j. 1830).
 1927 - Salvador Azpiazu, arabar marrazkilari eta ilustratzailea, Madrilen (j. 1867).
 1938 - Federico Montaner, nafar topografoa eta militarra (j. 1874).
 1950 - Rosario Artola, gipuzkoar idazlea eta bertsolaria (j. 1869).
 1974 - Ddiddue Epherre, zuberoar idazlea (j. 1929).
 1995 - Francis Lopez, hendaiar musikagilea, Parisen (j. 1916).
 1996 - Natxo Etxebarrieta, Cicatriz punk taldeko gitarra-jotzaile eta abeslaria (j. 1964).
 2018 - Enrique Sendagorta, bizkaitar ingeniari eta enpresaburua, Madrilen (j. 1924).
 2021 - Pako Pozueta, gipuzkoar politikaria, Logroñon (j. 1938).

Mundua 
 1066 - Eduardo Aitorlea, Ingalaterrako erregea (j. c. 1005).
 1173 - Bolesław IV.a Ile-kizkurra, poloniar noblea (j. c. 1125).
 1387 - Petri IV.a Aragoikoa, Aragoi eta Valentziako errege eta Bartzelonako kondea (j. 1319).
 1465 - Karlos, Orleansko dukea, frantziar duke eta olerkaria (j. 1394).
 1477 - Karlos Izukaitza, Borgoinako dukea (j. 1433).
 1517 - Francesco Francia, italiar margolaria (j. 1450).
 1524 - Marko Marulić, kroaziar idazlea eta poeta (j. 1450).
 1589 - Katalina Medici, italiar noblea, Frantziako erregina ezkontidea (j. 1519).
 1762 - Elisabet I.a Errusiakoa, Errusiako enperatriza (j. 1709).
 1808 - Alexei Grigorievitx Orlov, errusiar aitonen seme eta politikaria, Petri III.a tsarraren aurkako matxinoa (j. 1737).
 1838 - Maria Cosway, italiar-ingeles artista eta hezkuntzaren teorialaria (j. 1760).
 1858 - Josef Radetzky von Radetz, txekiar noble eta Austriako landa-mariskala (j. 1766).
 1875 - Émile Pereire, Frantziako Bigarren Inperioko industria-garapenean rol erabakigarria izandako negozio-gizona (j. 1800).
 1878 - Alfonso La Marmora, Italiako lehen ministroa (j. 1804).
 1903 - Práxedes Mateo Sagasta, espainiar politikaria eta presidentea (j. 1825).
 1905 - Rudolf Koller, suitzar margolaria (j. 1828).
 1910 - Léon Walras, frantziar ekonomialaria (j. 1834).
 1913 - Louis Paul Cailletet, frantziar fisikaria eta asmatzailea (j. 1832).
 1922 - Ernest Shackleton, anglo-irlandar esploratzailea (j. 1874).
 1925 - Jevhenia Box, ukrainar militante komunista (j. 1879).
 1929 - Clotilde García del Castillo, Joaquín Sorollaren emaztea eta musa eta Sorolla Museoaren sortzailea (j. 1865).
 1933 - Calvin Coolidge, Ameriketako Estatu Batuetako 30. Presidentea (j. 1872).
 1936 - Ramon Maria Valle-Inclan, galiziar idazlea (j.1866).
 1937 - Roges des Molinar taldeko emakumeak, Porreresko hilerrian fusilatuta:
 Belarmina González Rodríguez, espainiar komunista.
 Catalina Flaquer, espainiar aktibista politikoa (j. 1876).
 Antònia Pascual Flaquer, balear militante komunista (j. c. 1911).
 Maria Pascual Flaquer, balear militante komunista, fusilatua (j. 1914).
 Aurora Picornell, balear lider sindikalista eta feminista (h. 1912).
 1941 - Amy Johnson, britainiar abiazioaren pilotu aitzindaria, Britainia Handitik Australiara bakarrik hegan egin zuen lehen emakumezkoa (j. 1903).
 1942 - Tina Modotti, italiar argazkilaria, aktibista eta borrokalari soziala Mexikon (j. 1896).
 1943 - George Washington Carver, estatubatuar naturalista eta kimikaria.
 1950 - John Rabe, alemaniar negozio gizona (j. 1882).
 1951 -
 Andrei Platonov, errusiar eleberrigile, filosofo, antzerkigile, olerkari, eta gerra-berriemailea (j. 1899).
 Seo Jae-pil, Hego Koreako independentziaren aldeko ekintzaile, politikari, kazetari eta medikua (j. 1864).
 1956 - Mistinguett, frantziar aktore eta abeslaria (j. 1875).
 1960 - Francesc Sabaté, kataluniar anarkista (j. 1915).
 1970 -
 Max Born, alemaniar fisikaria, 1954ko Fisikako Nobel Saria (j. 1882).
 Robert Gerhard, musika klasikoko katalan musikagilea (j. 1896).
 1976 -
 John A. Costello, Irlandako Errepublikako Taoiseacha (j. 1891).
 Georges Migot, frantziar musikagilea, idazlea eta margolaria (j. 1891).
 1979 - Charles Mingus, estatubatuar jazz-musikagilea eta kontrabaxu-jotzailea (j. 1922).
 1981 -
 Harold Clayton Urey, estatubatuar kimikaria, 1934ko Kimikako Nobel Saria (j. 1893).
 Lanza del Vasto, frantziar-italiar pentsalaria eta idazlea (j. 1901).
 1983 - Clément Duhour, lapurtar antzezlea eta abeslaria (j. 1912).
 1990 -
 Lola Iturbe, espainiar anarkosindikalista eta feminista libertarioa (j. 1902).
 Arthur Kennedy, estatubatuar aktorea (j. 1914).
 1993 - Juan Benet, espainiar idazlea (j. 1927).
 1997 - André Franquin, belgikar komikilaria (j. 1924).
 1998 -
 Sonny Bono, estatubatuar musikari, aktore eta politikaria (j. 1935).
 Ken Forssi, estatubatuar musikaria, Love taldeko kidea (j. 1943).
 2001 - Elizabeth Anscombe, britainiar filosofo eta teologoa (j. 1919).
 2003 - Roy Jenkins, britainiar politikaria, politikarien biografoa eta Europako Batzordeko presidentea (j. 1920).
 2004 - Pepe Carrol, espainiar ilusionista eta telebista aurkezlea (j. 1957).
 2010 - Kenneth Noland, estatubatuar margolaria (j. 1924).
 2012 - Frederica Sagor Maas, estatubatuar aktore, idazle, antzerkigile, gidoigile eta memorialista (j. 1900).
 2014 - Eusébio da Silva Ferreira, portugaldar futbolaria (j. 1942).
 2016 -
 Maria Lorenza Barrenetxe, euskal jatorrizko argentinarra, argentinako Lehen Dama (j. 1926).
 Pierre Boulez, frantziar musikagile eta orkestra-zuzendaria (j. 1925).
 2018 - John Young, estatubatuar astronauta (j. 1930).
 2020 - Hans Tilkowski, alemaniar futbolari eta entrenatzailea (j. 1935).
 2021 - João Cutileiro, portugaldar eskultorea (j. 1937).
 2022 - Kim Mi-soo, hegokorear aktore eta modeloa (j. 1992).
 2023 -
 Earl Boen, estatubatuar aktorea (j. 1941).
 Ernesto Castano, italiar futbolaria (j. 1939).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Ameli eta Edorta.

Kanpo estekak 

Urtarrilaren 4 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 6