Linguae vasconum primitiae

(latinezko izenburua; «euskaldunen hizkuntzaren hastapenak», «euskaldunon hizkuntzaren hasikinak» esan nahi du) ezaguna dugun lehen euskal liburu inprimatua da, 1545. urtean argitaratua, Bernart Etxeparek idatzia. Etxeparek lehen euskal idazlea izatearen kontzientzia nabarmena zuen, eta horretaz harro ageri da liburuan, izenburutik bertatik hasita.

Edizio eta aleak 
Bordelen argitaratu zuen Etxeparek 1545ean. Oihenarten esanetan, bigarren argitarapen bat ere izan zuen liburuak, Adrien Morronten etxean (XVII. mendearen hasieran, hortaz), baina ez zaigu honen beste berririk iritsi. René Lafonen ustez, beharbada lehenago izan zen edizio laburrago bat, erabat galdua; hori pentsarazten dute, besteak beste, kantuen arteko grafia ezberdintasunek.

Liburuak ez bide zuen zabalkunde handirik izan, eta ez zaigu heldu ale bakarra baizik, Parisko Liburutegi Nazionalean gordeta dagoena.

Edukiak 
Testuak 31 lerroko hitzaurrea eta kantuak ere badiren 15 (8/7) silabetako bertso ditu, behenafarreraz idatziak, euskalki hori herri xeheak erabiltzen zuen bezalaxe baliatuta.

Etxepareren metrikak latinezko Erdi Aroko poesian ditu erroak. Hamabost kantuetatik lau izan ezik, guztiak dira zesurak erdibitutako zortzi eta zazpi silabako bi hemistikioz osatuak.

Hamabost kantu horiek lau multzotan bildu ohi dira, gaiaren arabera: erlijiozko bi, amodiozko hamar, autobiografiarako eta askatasuna goratzeko bat, eta euskara goresteko bi.

Amodiozko bertsoetako batek honela dio:

Askatasuna goraipatzen duen poema autobiografikoan, Bernart Etxeparek kontatzen du Bearnon espetxeratua izan zela, Nafarroako erregeari traizio egin izanaren salaketa faltsua jarri ziotelako.

Euskararen historia egiten 

Azken bi kantuak, Kontrapas eta Sautrela, euskarari egin zizkion odak dira. Autorea oso jakitun zen bere lanaren garrantzi historikoaz, eta ez bakarrik hitzaurrean, liburua ixteko bi kantu horietan azpimarratzen du bereziki. Heuscara ialgui adi mundura, kontrapasaren leloa, aski argia da zentzu horretan:

Heuscara ialgui adi campora

Garacico herria
Benedica dadila
Heuscarari eman dio
Behar duyen thornuya.

Heuscara
Ialgui adi plaçara

Berce gendec vste çuten
Ecin scriba çayteyen
Oray dute phorogatu
Enganatu cirela.

Heuscara
Ialgui adi mundura

Aurkibidea 
 Erregeren adbokatu bidezko eta nobleari...
 Doktrina kristiana
 Amorosen gaztigia
 Emazten fabore
 Ezkonduien koplak
 Amoros sekretuki dena
 Amorosen partizia
 Amoros jelosia
 Potaren galzdazia
 Amorez errekerizia
 Amorosen disputa
 Ordu gaizareki horrat zakizat
 Amore gogorraren despita
 Mosen Bernat Exaparere kantuia
 Kontrapas
 Sautrela
  Extraict des regestes de Parlement

Hizkera eta euskara 

Etxepareren hizkerak hizkuntzalari eta aditu askoren interesa piztu du. Etxeparek, Leizarragak ez bezala, ez zuen euskara batu batekiko kezkarik. Beraz, bere obra idazteko dakien euskara bakarra aukeratzen du: ekialdeko behe-nafarrera. Etxeparek berezko ezaugarri batzuk ditu bere idazkeran, esaterako:

 Bokalarteko r eta h mutu egiten ditu batzuetan.
 Hasierako h mutu egiten du batzuetan.
 Ez du -a mugatzailea ipintzen.

Oro har, Etxepareren ortografia nahiko irregularra da, eta hori ahozko hizkuntzan oinarritu den seinale da; izan ere, bere liburua izan zenez euskaraz argitaratutako lehena, ez zuen euskal hizkuntza idatziaren eredurik.

Liburuaren azalak 
Aurelia Arkotxak egindako azterketen arabera liburuaren estalkia XVI. mendekoa zen, eta bi azaletan ezarritako armarria Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren koinatu Luis I.a Borboi-Condéko gerrari kalbinistarena zen.

Erreferentziak

Bibliografia 
 Linguae vasconum primitiae, edizio kritikoa. Patxi Altunak paratua.

Ikus, gainera 
 Euskarazko literatura idazlan nagusien zerrenda
 Euskararen historia

Kanpo estekak 

 Linguae Vasconum Primitiae. Euskaldunon Hizkuntzaren Hasikinak Patxi Salaberri Muñoak prestatuta, dibulgazioa egiteko xedea duen edizioa. Alde batean Etxepareren testua, azaleko egokitzapen ortografiko batzuekin, eta bestean testua euskara batuan emana. 
 Linguae vasconum primitiæ: testu osoa, Klasikoen Gordailuan.
 Lehen euskal liburuaren faksimile.fr/rechercher.do?index=AUT3&numNotice=12075834 catalogue.bnf.fr

1545eko liburuak
Pizkundeko euskal literatura
Euskal literatura
Euskarazko poesia liburuak
Nafar-lapurtera