Gamue

Gamue Aiziritze-Gamue-Zohazti udalerriko herri bat da, Nafarroa Behereko Amikuze eskualdean. 1842 arte aparteko udalerria osatu zuen.

Herritarrei "gamuar" deitzen zaie. Donibane Garazi herrialdeburura 36 km daude.

Izenaz 
Frantsesez bi herri homonimo daudenez, desberdintzeko Amikuzeko honi Camou-Mixe deitzen zaio. Aldiz, euskaraz ez dago honen beharrik: hau Gamue baldin bada, Zuberoan dagoena Gamere da.

Bi horiez gain Bearnon ere Berrauta-Camun izeneko udalerria dago; etimologikoki, balizko jatorri desberdin batzuk aipatzen badira ere, badirudi hauek eta Kanbo bezalakoek esanahi bera izan dezaketela: "ibai baten ertzeko lur emankorra". Camou abizen gisa ere erabilia da eta okzitaniera normalizatuaz Camon da; horren lekuko, herri honen iparraldean (Gabadiko lurretan) dagoen basoari IGN frantsesaren 1444O mapak (Salies-de-Béarn) Camonco Oyhena deitzen dio, euskaraz "Kamonko oihana" idaztekoa.

Geografia

Kokapena 
Amiküze eskualdea historikoki zatituta zegoen hiru eremuetatik Biduze-haraindi izenekoan kokatuta dago; izenak adierazten duen gisan Biduze ibaiaren ekialdean dagoen zonaldeari deitzen zitzaion horrela. Hauexek dira beste herri amikuztar mugakideak: mendebaldean Gabadi, ibaiaz beste aldera. iparraldean ere udalerri bera topatzen da, Biduzeren ibarreskuinean dituen lur bakanak hain zuzen; ipar/ipar-ekialdean Arboti dago (herriak oso hurbil daude) eta hegoaldean udalerrikide den Zohazti.

Orografia 
Altuera apaleko lurrak dira: herritik ipar-ekialdera, Arbotiko mugetatik hurbil, 110 mko muino bat dago. Punturik baxuenak Biduzeren ertzean dago (32 m). Herria bera 46 mtan dago.

Demografia

Errepideak 
D 29 departamendu mailako errepideak herria zeharkatzen du, hego-ipar zentzuan Donapaleu eta Aiziritzetik Bastidaxarrera eta hortik Bearnoko hainbeste lekutara heltzeko. Errepide lokal batzuek lotzen dute Arboti eta Zohaztirekin.

Desagertutako Donapaleu-Salbaterra trenbidea ere bertatik pasatzen zen.

Historia 
Dokumentatutako lehen izena Sanctus Petrus de Camono da, 1160an.

Eraikin historikoak 
 Gamueko gaztelua XVII. mendeko etxe-gotorlekua da, XII. mendekoa zen beste baten gainean eraikia. Historia luzearen lekuko, 1850eko hamarkadan erre egin zen; Herriko Etxeak jabeari 1983an gaztelua eta 1997an inguruak erosi eta gero, udal bulego batzuk ezarri zituzten. Ekintza kulturalak bertan antolatu nahirik, "Gamue Jauregia" deritzon elkartea sortu zuen. 1993tik ofizialki "monumentu historikoa" da.
 Hilerrian tamaina handiko hainbat hilarri diskoidal daude; zaharrenak diruditenek ez daukate datarik.

Udalerri-aldaketak 
1842 arte herri honek udalerri propioa izan zuen; urte horretan auzo-herri batekin fusionatu eta Gamue-Zohazti izenekoa osatu zuen. 1972an Aiziritzekoarekin batu zuten; 1984 arte udalerri berriak "Aiziritze" izena baino ez zuen izan baina harrezkero, berriro hiru herrien ikusgarritasuna agerian uztearren, "Aiziritze-Gamue-Zohazti" du izena.

Egungo udalerriko armarrian herriari dagokiona goiko aldeko eskuinekoa da.

Kultura eta euskara 
 Ahozko tradizioak herriko Otzibarre haitzuloan "txahalgorri" bat bizi zela kontatzen digu.

Ekonomia 
Garai batean nekazaritza eta abeltzaintza tradizionalera ia erabat dedikatuta, azken hamarkadetan dibertsifikazio bat bizi izan du, gehienbat eskualdean (Lur Berri kooperatiba eta beste) sortu diren enpresen bidez.

Gamuarrak 
 Jean Larrart (1884-1966) Guiyangeko (Txina) artzapezpikua izan zen; herriko elizaren atarian bere omenezko oroitarria dago.

Ikus, gainera 
 Aiziritze
 Zohazti
 Aiziritze-Gamue-Zohazti
 Gamue-Zohazti
 Gamere
 Kanbo

Erreferentziak

Kanpo estekak 
  Gamue Patxi Salaberriren "Nafarroa Behereko herrien izenak" lanean: 267/268. or.

Nafarroa Behereko lehengo udalerriak
Aiziritze-Gamue-Zohazti