Hominoidea

Hominoidea primate Catarrhiniren barruko goifamilia bat da. Haren barruan Hominidae eta Hylobatidae familiak sailkatzen dira. Batzuetan antropomorfo edo gizaide izena ere ematen zaie. Iraungi direnak kontuan hartu gabe, 25 espezie dira guztira.

Eboluzioa 

Miozeno goiztiarrean, duela 22 milioi urte inguru, Afrika ekialdeko zuhaitzetako katarrino mota ugariek aldez aurreko dibertsifikazio-historia luzea iradokitzen dute. Duela 20 milioi urteko talde honetako fosil oso ezagun bat Victoriapithecus da. Duela 13 milioi urte arte tximinoen leinukoak zirela uste den generoen artean, Proconsul, Rangwapithecus, Dendropithecus, Limnopithecus, Nacholapithecus, Equatorius, Nyanzapithecus, Afropithecus, Heliopithecus eta Kenyapithecus daude, guztiak ekialdeko Afrikatik etorriak.

Oso urruti dauden aztarnategietatik (Tavipithecus, Namibiako labar-aztarnategietatik, eta Pierolapithecus eta Dryopithecus, Frantziatik, Espainiatik eta Austriatik) datozen Miozeno ertaineko beste forma orokor batzuen presentzia Afrika osoan eta Mediterraneo arroan Miozeno goiztiar eta ertaineko erregimen klimatiko nahiko beroetan forma ugari izatearen froga da. Miozenoko hominoideoen artean gazteena, Oreopithecus izenekoa, duela 9 milioi urte datatutako Italiako ikatz aztarnategietatik dator.

Proba molekularren arabera, giboien leinua gainontzeko tximino handiko leinutik bereizi zen orain 18-12 Ma inguru, eta orangutanena (Ponginae azpifamilia) beste tximino handiengandik 12 Ma inguru. Ez dago giboien jatorria argi dokumentatzen duen fosilik, orain arte ezagutzen ez zen Asiako hego-ekialdeko hominoideoen populazio batean sortuak izan zitezkeenak, baina proto-orangutan fosilak Indiako Sivapithecus eta Turkiako Griphopithecus generoak dira, orain 10 milioi urte ingurukoak.

Modu orokorrean tximino deitzen ditugun giza arbasoen eboluzioa Afrikan gertatu zen. Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorria onarpen handiko teoria da, nahiz eta eztabaidak existitu, eta bere arbasoak kontinente horretan bizi izan zirela are eta onartuago. Miozenoaren amaieran, orain dela 10 milioi urte inguru, Rift Haran Handia sortzen hasi zen, Afrikako ekialdeko guneak altxatu zituen prozesua. Belarrez beteriko sabanak sortzen hasi ziren, ugaztun belarjale handiagoen eboluzioa eragin zuena. Bertan bizi ziren primateek zuhaitz gutxiago eta belardi handiagoak zituzten. Eremu horietan zutik ibiltzea eraginkorragoa zen. Hominidoak (gizakiak eta Australopithecina eta Panina subtribuak barne) 8-9 Ma artean bereizi ziren Gorillini tributik (gorilak); Australopithecina tribuak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) Pan generotik (txinpantzeak eta bonoboak) 4-7 Ma.  Homo generoaren lehen arbaso ezaguna H. habilis izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.

Filogenia eta eboluzioa 

Adituen artean azken urteetan gailendu den ikuspegiaren arabera, hominoideen harreman filogenetikoa honako kladogramaren bidez adieraz liteke :

Egungo espezie bizidunen banaketa

Sailkapena 

Hogeita bost gizaide espezie bizi dira:
 Hominoidea goifamilia (gizaideak)
 Hominidae familia: hominidoak ("gizaide handiak")
 Pongo generoa: orangutanak
 Borneoko orangutana, Pongo pygmaeus
 Sumatrako orangutana, Pongo abelii
 Gorilla generoa: gorilak
 Mendebaleko gorila, Gorilla gorilla
 Ekialdeko gorila, Gorilla beringei
 Homo generoa: gizakia
 Gizakia, Homo sapiens
 Pan generoa: txinpantzeak
 Txinpantze, Pan troglodytes
 Bonoboa, Pan paniscus
 Hylobatidae familia: giboiak ("gizaide txikiak")
 Hylobates generoa
 Lar giboia edo esku zuriko giboia, Hylobates lar
 Borneoko bizar zuriko giboia, Hylobates albibarbis
 Giboi zalua edo esku beltzeko giboia, Hylobates agilis
 Borneoko Müllerren giboia edo giboi grisa, Hylobates muelleri
 Zilarrezko giboia, Hylobates moloch
 Giboi txanoduna, Hylobates pileatus
 Kloss-en giboia edo Mentawai uharteetako giboia, Hylobates klossii
 Hoolock generoa
 Mendebaleko hoolock giboia, Hoolock hoolock
 Ekialdeko hoolock giboia, Hoolock leuconedys
 Skywalker hoolock giboia, Hoolock tianxing
 Symphalangus generoa
 Siamanga, Symphalangus syndactylus
 Nomascus generoa
 Iparraldeko masaila horiko giboia, Nomascus annamensis
 Giboi beltza, Nomascus concolor
 Ekialdeko giboi beltza, Nomascus nasutus
 Hainan-go giboi beltza, Nomascus hainanus
 Hegoaldeko masaila zuriko giboia, Nomascus siki
 Iparraldeko masaila zuriko giboia, Nomascus leucogenys
 Masaila horiko giboia, Nomascus gabriellae

Hominoideen taxonomiaren bilakaera XX. mendean zehar

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Catarrhini