Desgaitasun

Desgaitasuna baldintza bat da, non pertsona batzuek akats fisiko, intelektual edo sentsorialen bat izaten baitute, besteak beste, epe laburrera edo luzera; gizartean elkarreragiteko eta parte hartzeko moduari eragiten baitio. Herrialde gehienetan, desgaitasuna duten pertsonek beren izaera onartzeko eska dezakete, eta, maila jakin batetik aurrera, desgaitasun ziurtagiri bat, zenbait eskubide eta debeku eskuratzeko aukera ematen diena. Elbarritasun edo minusbaliotasun terminoa gutxiesgarritzat hartzen da herrialde gehienetan.

Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioak, NBEk 2006an onartuak, desgaitasun bat edo gehiago duen norbait desgaitasuna duen pertsona gisa definitzen du.

Zenbait esparrutan, «ezgaituak», «itsuak», «gorrak» eta abar bezalako terminoak ere, behar bezala erabili arren, mespretxuzkoak edo gutxiesgarriak izan daitezke testuinguruaren arabera; izan ere, pertsona batzuen aburuz, termino horiek desgaitasuna duen pertsona senda dezakete, eta hori diskrimin modu gisa interpretatzen dute. Kasu horietan, gatazka semantikoak saihesteko, «aniztasun funtzionala duten pertsonak» edo «desgaitasuna duten pertsonak» esamoldeak erabiltzea gomendatzen da.

Desgaitasuna duen pertsona zuzenbidezko subjektua da.

Desgaitasunaren ereduak

Baztertze-eredua 
Eredu honen beste izen bat zokoratzearen aldeko eredua da. Baztertze ereduaren arabera, desgaitasuna zerbait lotsagarri edo Jainkoaren zigor gisa ikusten zen. Desgaitasuna zuten pertsonak gizartetik baztertuta zeuden edo zama gisa ikusten ziren.

Eredu medikoa 
Desgaitasunaren eredu medikoak dio pertsonak desgaituak direla haien urritasun edo desberdintasunengatik. Eredu medikoaren arabera, urritasun edo desberdintasun horiek tratamendu mediko eta bestelakoen bidez «konpondu» edo aldatu behar dira, minik edo gaixotasunik eragiten ez duenean ere. Eredu medikoak pertsonarekin «gaizki» dagoena eta ez pertsonak behar duena aztertzen du.

Eredu soziala 
1960ko hamarkadan agertu zen. Eredu sozialaren arabera, desgaitasuna eraikuntza soziala da. Eredu horrek dio gizartea antolatzeko moduak desgaitasuna eragiten duela. Desgaituentzako bizi-aukerak murrizten dituzten oztopoak kentzeko moduak aztertzen ditu (oztopo fisikoak edo beste pertsonen jarrerak izan daitezke). Desgaitasuna duten pertsonak ez dira ongintza, tratamendu mediko eta gizarte babesaren «objektuak» baizik eta eskubidedun subjektuak, eskubide horiek aldarrikatzeko gai direnak. Desgaitasunaren eredu soziala neuroaniztasunaren paradigmaren oinarria da.

Desgaitasun motak 
Kolektibo oso heterogeneoa izateagatik desgaitasun motei buruzko eztabaida dago. Hona hemen ohikoenak diren desgaitasun motak:

 Desgaitasun fisikoa edo mugimendu-desgaitasuna da pertsona mugatzea bai eritasun baten ondorioz bai  istripu baten ondorioz  jarduera fisiko eta motoreak egiteko, hala nola, oinez ibiltzea, besoak mugitzea, eskuak mugitzea, oinak mugitzea... Adibidez: muskulu-distrofia, arantza bifidoa...

 Gorputz sistema batzuen funtzionaltasuna galtzea desgaitasun organikoa edo erraietakoa da. Gorputz sistema horiek barne organoekin, prozesu fisiologiko eta neurologikoekin erlazionatzen dira, sortzetiko edo hartutako moduekin. Adibidez: EPOC…
 Zentzumen-desgaitasuna, gaitasun sentsorialen mugak edo urritasunak eragindako desgaitasuna da, hala nola:
 Ikuseremua: Ikusmena galtzea edo begietako batekin ikusteko zailtasunak edukitzea.
 Entzumen-urritasuna: Entzumena galtzea edo mugatzea.
 Desgaitasun psikikoa, adimenaren eta sistema kognitiboaren berezko jarduerekin zerikusia duen desgaitasuna da. Honela banatzen da:
 Adimen desgaitasuna: Mugak eta zailtasunak ikasketa eta garapen intelektualean. Horren adibide da, besteak beste, Down-en sindromea.
 Desgaitasun psikosoziala: Harreman sozial eta/edo afektiboak ezartzeko muga eta zailtasunak dituzten pertsonak. Horren adibide dira, besteak beste, Asperger sindromea edo zenbait nahasmendu psikologiko.

Desgaitasunaren arrazoietako batzuk hauek izan daitezke:

 Arrazoi sozialak eta testuingurukoak: Gerra eta gatazka armatuak, lan istripuak, tratu txarrak, trafiko istripuak, traumatismoak, etab.
 Osasun arrazoiak: Eritasun infekzioso eta parasitarioek eragindako desgaitasuna, nutrizio arloko urritasunak, fetuaren garapenari edo erditzearen uneari lotutako osasun arazoak, sortzetiko akatsak, eritasun kronikoak eta tumore gaiztoak.
 Ingurumen arrazoiak: Arrazoi horiek ingurumena kutsatzeko arazoak eta horiek osasunean dituzten ondorioak biltzen dituzte, hala nola, laboreetan plagizidak modu irrazionalean erabiltzea, eritasun desgaitasunen bat izateko arriskua areagotzen baitute.

Desgaitasunaren pertzepzioaren bilakaera 
Desgaitasuna garai historiko eta zibilizazio desberdinetan hauteman den giza errealitatea da. XX. mendean zehar eman zitzaion ikuspegia egoera fisiko hondatutzat jotzen zen, gizabanako edo talde baten estandar orokorrarekiko. Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortu zen terminoa, eta honako hauek hartu zituzten barnean: desgaitasun fisikoa, zentzumen-desgaitasuna, desgaitasun kognitiboa, adimen-desgaitasuna, buruko eritasuna eta zenbait eritasun kroniko.

Aitzitik, giza eskubideetan edo gizarte-ereduetan oinarritutako ikuspegian sartzen da desgaitasuna duen pertsona baten eta haren ingurunearen arteko elkarreraginaren azterketa; batez ere, gizarte baten zeregina desgaitasuna gizarte horren barruan definitu, sortu edo mantentzea da, baztertua izateari uzten dion gutxiengo bati laguntzen dioten jarrerak edo irisgarritasun-arauak barne.

Gizartearen bilakaera hobetu egin da 1980ko hamarkadaz geroztik, eta desgaitasunaren gizarte-ereduak garatu dira, azken horri beste iritzi batzuk eransten dizkiotenak. Esate baterako, desgaitasuna duen pertsona bat eta gaitasun normalak ez dituen pertsona bat bereizten dira, eta —nahiz eta ez duen inolako abantaila edo eragozpenik adierazten—, askotan, arazotzat hartzen da, gizartearen jarreragatik edo estandarrak ezaugarri ertainetan oinarritzen direlako.

Gaur egungo gizartean, ingurunea eta espazio publikoak desgaitasunak dituzten pertsonen beharretara egokitzeko joera dago, gizarte-bazterketa saihesteko; izan ere, desgaitasun bat hautematen da desgaitasun gisa, pertsona ez baita gai bere kasa bere ingurunearekin jarduteko.

Definizioak eta ikuspegiak 
Osasunaren Mundu Erakundearen Funtzionamenduaren, Desgaitasunaren eta Osasunaren Nazioarteko Sailkapenak (FDONS) gorputzaren funtzioak, hots, fisiologikoa,  psikologikoa edo ikusmena, eta gorputzaren egiturak, hau da, pieza anatomikoak, begia eta erlazionatutako egiturak, bereizten ditu. Gorputz-egitura edo -funtzioa ahultzea honela definitzen da: anomaliaren, akatsaren, galeraren edo biztanlerian eskuarki onartzen diren eta epe jakin batean gorabeherak izan ditzaketen estandar batzuen beste desbideratze esanguratsu baten parte-hartzea. Jarduera ataza edo ekintza bat gauzatzea da.

FDONSek funtzionamenduaren 9 eremu handi zerrendatzen ditu, eta horiek eragina izan dezakete:

 Ikasiz eta ezagutza aplikatuz
 Zeregin eta eskaera orokorrak
 Komunikazioa
 Mugikortasuna
 Nork bere burua zaintzea
 Etxeko bizitza
 Elkarreraginak eta pertsonen arteko harremanak
 Bizitzako arlo garrantzitsuak
 Komunitatearen bizitza, soziala eta zibikoa

FDONSen sarreraren arabera, eredu kontzeptual mota bat proposatu da desgaitasuna eta funtzionamendua ulertzeko eta azaltzeko, eta horiek integratzen saiatzen da. Desgaitasuna bera ikusteko bi eredu daude. Eredu soziala eta eredu medikoa.

Gizarte-ikuspegia edo eredua 
Desgaitasunaren gizarte-eredua desgaitasunaren gaur egungo tratamenduaren paradigma berri gisa aurkezten da, garapen teoriko eta arau-emaile batekin; haren ustez, desgaitasuna eragiten duten arrazoiak ez dira erlijiosoak, ez zientifikoak, baizik eta, neurri handi batean, sozialak. Ikuspegi berri horretatik, azpimarratzen da desgaitasuna duten pertsonek gainerakoen egoera berean lagun diezaioketela gizarteari, baina betiere balioespenetik gizarteratzera eta aniztasunarekiko errespetura.

Ikuspegi horretan, desgaitasuna baldintza-multzo konplexua da, eta horietako asko gizarte-giroak sortzen ditu. Horregatik, arazoaren gerentziak gizarte-ekintza eskatzen du, eta gizartearen erantzukizun kolektiboa da desgaitasuna duen pertsonak bizitzako arlo guztietan parte hartzeko beharrezkoak diren ingurumen-aldaketak egitea.

Arazo larrienetako bat desgaitasunik gabeko pertsonek duten desgaitasunari buruzko ezjakintasun handia da, eta desgaitasuna duen pertsona batekin nola erlazionatu ez jakiteak desgaitasun hori lortu gabe urruntze eta gizarte-bazterketa handia eragiten du. Gizarteak oztopoak kendu behar ditu desgaitasunak dituzten pertsonen eta desgaitasunen bat duten pertsonen arteko aukera-berdintasuna lortzeko. Hori lortzeko, funtsezkoa da hezkuntza egokia eta laguntza-teknologia berriak.

Ez du desgaitasuna banakako arazo gisa hartzen, baizik eta pertsona batek izan ditzakeen mugengatik eta gizarteak dituen oztopo ugariengatik. Horrek eragiten du desgaitasunik gabeko pertsonekiko ezberdintasun soziala.

Pertsonen arteko portaeraren ikuspegia 
Eremu medikoan, izenak adierazten duen gisa ikusten da desgaitasuna, eta zuhurra da gaixotasun batekin edo istripu batekin lotzen denean, hala badagokio. Horrek zuzenean eragiten ditu urritasuna, trauma edo beste osasun-baldintza bat, eta, beraz, laguntza mediko iraunkorra eskatzen du, profesionalek banakako tratamendu gisa emandako laguntza medikoarekin.

Osasun-laguntza eta garrantzi politikoa dira osasuna aldatzeko edo berritzeko politikaren erantzun nagusia. Desgaitasuna duen pertsonaren ikuspuntua oso garrantzitsua da eta eragina du desgaitasuna duten pertsonen arteko harremanetan.

Terminologiak kulturalki onartutako balioak adierazten dituzten ideia eta kontzeptuei lotuta daude, eta gizarteak eboluzionatu egiten du ezintasunei buruz duen pertzepzioaren gainean. Dibertsitate funtzionalarekin zerikusia duten zenbait erakunde termino berriak sortzen saiatu dira, kolektibo horren ikuspegi sozial berri baten bila, Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) Suitzako (2001) Funtzionamenduaren, Desgaitasunaren eta Osasunaren Nazioarteko Sailkapena (FDONS) sustatu zuen, Urritasun, Desgaitasun eta Minusbaliotasunen Nazioarteko Sailkapena (1980koa) ordezkatuz.

 Funtzionamendu-defizitaren, gorputzaren zati baten edo funtzio fisiologiko edo mental baten galera edo anormaltasunaren ondorioz, biztanleriaren erdibitzaile estandarizatuaren desbideratze esanguratsu baten testuinguruan kokatzen da.
 Desgaitasuna, jarduera mugatzeagatik, maila desberdinetan kalifikatutako gauzatze zailtasunei dagokienez, pertsona batek osasun alteraziorik izan gabe kopuruan eta kalitatean desbideratze nabarmena izan badu.
 Parte hartzea murriztearen ondoriozko elbarritasuna. Gizabanako batek bizi egoeretan inplikatzeko izan ditzakeen arazoak dira, eta kultura edo gizarte jakin batean desgaitasunik ez duen gizabanako batengandik espero denak zehazten du parte hartzea.

Desgaitasun ereduak 
Amerikako Estatuen Antolakundeko Haurren Institutu Interamerikarrak (OEA) lan bat argitaratu zuen 2001ean, eta XVII. mendetik aurrera desgaitasun kontzeptuaren bilakaera azaltzen du, eredu hauen arabera:

Modelo lehenetsi medikua 
XVII. mendetik XIX. mendearen bukaera arte. Desgaitasunak jatorri biomedikotzat jotzen ziren, eta, beraz, sendatu beharreko gaixotasuntzat hartzen ziren; hala ere, tratamenduek hobera egiten ez bazuten ere, asiloetan edo manikomioetan sartzen zituzten.

Eredu interakzionista edo estrukturalista 
Desabantaila kontzeptua garatzen eta ingurumen-faktoreak nabarmentzen hasi ziren. Aldi horretan normalizazioa ezartzen da hezkuntzan. Prebentzioaren balioa onartzen da oztopo fisikoak eta egiturazkoak kentzeko.

Eredu biopsikosoziala 
Eredu biopsikosoziala osasun- eta gaixotasun-eredu parte-hartzailea da, eta gizabanakoa eremu biologiko, psikologiko eta sozialetan parte hartzen duen izakitzat hartzen du.

Giza eskubideak barne hartzen dituen eredua 
Gaur egun, eredu hori da nagusi, eta onartzen du pertsona orok, desgaitasuna kontuan hartu gabe, errespetatu beharreko giza eskubideak dituela.

Aniztasun funtzionalaren eredua 
Zenbait espaziotan termino bat proposatu da desgaitasuna duten pertsonei buruz hitz egiteko, aniztasun funtzionala duten emakume eta gizonei buruz, desgaitasuna duten pertsonen kolektiboaren definizioan negatibotasuna ezabatzeko eta haien aniztasunaren funtsa indartzeko. Hala ere, nabarmendu behar dugu: ezintasunen bat duen pertsona batek ez du zertan izan baldintza hori ez duen pertsona batek dituen gaitasunak ez bezalakoak edo handiagoak; izan ere, funtzio baten galera edo murrizketa konpentsatzeko trebetasunak garatu ditu, baina ez dira bereak bakarrik, ezintasunik ez duen edozein pertsonak ere egin baititzake.

Irisgarritasuna eta laguntza-teknologiak 
Irisgarritasuna da pertsona guztiek objektu bat erabiltzeko, leku bat bisitatzeko edo zerbitzu bat erabiltzeko duten maila, haien gaitasun teknikoak, kognitiboak edo fisikoak edozein direla ere.

Laguntza-teknologiak 
Laguntzako teknologia esaten zaio ezintasunak edo desgaitasunak dituzten pertsonen gaitasun funtzionalak (mugimenduzkoak, sentsorialak edo kognitiboak) ordezkatzeko, handitzeko, mantentzeko, konpentsatzeko edo hobetzeko erabil daitezkeen ekipo, objektu, sistema, produktu, makina, tresna, programa edo zerbitzu mota guztiei.

Irisgarritasuna eremuaren arabera

Bide irisgarria 
Ibilbide irisgarria da pertsona guztiek hezkuntza-zerbitzu eta -eremu fisikoetara sartzeko aukera izatea (pisuen, ibiltarien, ateen eta baoen bidez), eta erraztasun eta askatasun guztiak izatea horizontalki eta bertikalki mugitzeko eta leku horretan modu seguruan egoteko. Ibilbide hori higiezinera sartzeko edozein lekutatik izango da, garraio publikoko aulkiak, aparkalekuak eta geralekuak barne, eta oztoporik eta ezintasunik gabe egina egongo da, eta pertsonek erraz iristeko moduko ezaugarriak eta neurriak izango ditu.

Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak 
Nazio Batuen Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioak, 2008ko maiatzaren 3an indarrean sartu zenak, ezartzen du desgaitasuna duten pertsonei informazioaren eta komunikazioaren teknologiak (IKT) eskuratzeko berdintasuna bermatu behar zaiela.

Interneti dagokionez, World Wide Web Consortium-ek (W3C) web orriko edukien irisgarritasunari buruzko jarraibideak prestatu ditu. Pertsona guztiek ahalik eta gehien erabiltzeko produktuak eta inguruneak definitzea da, egokitzapen edo diseinu espezializaturik gabe. Kontzeptu horrek definizio zabalago bat biltzen du, desgaitasunak dituzten pertsonek irisgarritasun hobea izateko.

Desgaitasuna duten pertsonen eskubideak 
1999ko ekainaren 7an, Guatemalan, AEBetako Antolakundearen Batzar Orokorrak Desgaitasuna duten Pertsonen aurkako Bereizkeria Mota guztiak Ezabatzeko Amerikako Konbentzioa onartu zuen, 1. artikuluan hau ezartzen duena:"Desgaitasunen bat duten pertsonen aurkako bereizkeria" terminoak desgaitasun, desgaitasun aurrekari, desgaitasun aurreko desgaitasun edo iraganeko desgaitasun baten ondorio den bereizketa, bazterketa edo murrizketa oro adierazten du, desgaitasuna duten pertsonen, haien giza eskubideen eta oinarrizko askatasunen aintzatespena, gozamena edo erabilera eragotzi edo deuseztatzeko xedea duena.2006ko abenduaren 13an, Nazio Batuen Erakundeak formalki erabaki zuen Pertsona Ezinduen Eskubideei buruzkoKonbentzioa:Hasiera-hasieratik, Nazio Batuak saiatu dira urritasuna duten pertsonen egoera hobetzen eta haien bizitza errazten. Nazio Batuek desgaitasuna duten pertsonen ongizatearekiko eta eskubideekiko duten sorreran ditu jatorria, giza eskubideetan, oinarrizko askatasunetan eta gizaki guztien berdintasunean oinarrituta baitaude.

Participación e igualdad plenasXXI. mendeko giza eskubideen sistemaren lehen tratatua da. Mundu osoan desgaitasuna duten 650 milioi pertsonen eskubideak eta aukera-berdintasuna babestu eta indartzera bideratuta dago. Bertan ezartzen denez, gizaki guztiek errespetatu beharreko eskubideak dituzte, eta horietako batzuk hauek dira:

 Gizaki orok du bizitzeko eskubidea, eta, beraz, aske jaio eta berdintzat hartzen da.
 Autonomiarako eskubidea.
 Bereizkeriarik ez egiteko eta gizartean parte hartzeko eskubidea.
 Aukera berdintasunerako eskubidea.
 Irisgarritasunerako eskubidea.
 Norberaren segurtasunerako eskubidea.
 Pertsonak legearen eta justiziaren aurrean aintzat hartzeko eskubidea.
 Adierazpen-askatasunerako eskubidea.
 Zirkulazio askatasunerako eskubidea.
 Nazionalitatea izateko eskubidea.
 Berdintasunezko lana eta soldata izateko eskubidea.
 Pribatutasuna errespetatzeko eskubidea.
 Ezkontzeko eta familia bat sortzeko eskubidea.
 Osasunerako eskubidea.
 Babes sozialeko maila egokia izateko eskubidea.
 Hezkuntzarako eskubidea.
 Bizitza duina izateko eskubidea.

Konbentzioa sinatu duten herrialdeek lege nazional berriak hartu beharko dituzte, eta lege zaharrak kendu; horrela, desgaitasuna duten pertsonek, esaterako, hezkuntzarako, enplegurako eta kultura-bizitzarako eskubide berberak izango dituzte.

1976an, NBEk Desgaitasuna duten Pertsonentzako Nazioarteko Urtea atera zuen 1981ean, eta aurrerago Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Urtea deitu zitzaion. 1979an, Frank Bowe desgaitasunak zituzten pertsonen ordezkaria izan zen.

NBEren Desgaitasuna duten Pertsonen Hamarkadak, 1983 eta 1993 bitartean, Desgaitasuna duten Pertsonei buruzko Munduko Ekintza Programa eskaini zuen; gaur egun, herrialde askok desgaitasuna duten pertsonak izendatu dituzte. Gainera, 1984an, Unescok haur eta gazte gorren hezkuntzarako zeinuen hizkuntza onartu zuen.

Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Eguna urte bakoitzeko abenduaren 3an ospatzen da.

Kirola eta desgaitasuna 
Mugimendu-desgaitasuna duten pertsonentzat egokitutako kirolak 1950etik aurrera egiten dira. Horren adibide dira Joko Paraolinpikoak; horien artean, atletismoa da modalitate gehienak egokitzea lortu duen diziplina.

2006tik aurrera, muturreko kirolen lehiaketak antolatzen dira ezintasun fisikoak dituzten pertsonentzat, besteak beste, skateboarding, wakeboarding, harkaitzezko eskalada, mendiko txirrindularitza, surfing, moto-x eta kayaking lehiaketak.

Desgaitasunaren ziurtagiria lortzean eskuratutako eskubide batzuk 

 Ibilgailu bat erosi, birmoldatu eta egokitzeko diru-laguntzak.
 Eremu publikoan aparkatzeko baimena.
 Garraio publikorako laguntzak edo beherapenak dituzten txartel bereziak.
 Garbiketa edo farmaziako produktuen gaineko zergen murrizketa.
 Hezkuntzarako bekak.
 Bereziki erreserbatutako unibertsitate-plazak.
 Aisialdiko edo aisialdiko jardueretarako deskontuak.
 Osasun laguntza.
 Deskontuak distantzia luzeko bidaietarako eta hoteletako egonaldietarako.
 Desgaitasuna duten pertsonentzako babes ofizialeko etxebizitzetarako sarbidea.
 Erretiro aurreratua,% 65etik gorako desgaitasuna duten pertsonentzat. Eta desgaitasuna %75etik gorakoa bada, pentsioa %50 handiagoa izan liteke.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Desgaitasuna