Villaquejida

Villaquejida Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta. Esla-Campos eskualdean dago, itsas mailatik 725 metrora, eta 53,42 kilometro koadroko azalera hartzen du.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 992 biztanle zituen. 2020. urteko erroldaren arabera, 827 biztanle zituen.

Hortik dator Huerga abizeneko pertsona gehienak. Izan ere, kalkulatzen da 3 villaquejidensetik 2k lehen edo bigarren deitura dutela.

Ezaugarriak

Armarria 
Villaquejidako armarriak honako blasoi hau du:

Bandera 
Villaquejidako banderak honako deskribapena hau du:

Geografia 
Villaquejida Esla-Campos eskualdean kokatuta da.

Udalerria Benaventeko errepide lotunetik oso gertu dago, eta A-66 (Leon) eta N-630 (Benavente) errepideek A-6 autobidekin lotzeko aukera ematen dute. Hortik, Madrilerantz edo Coruñarantz jarraitu daiteke, eta A-52 autobiarekin, Vigo aldera doana. 60 kilometro iparraldera la Virgen del Caminoko errepide lotun handia dago, A-66 eta AP-71 (Estorga), LE-30 (Leongo ingurubidea), AP-66 (Uviéu eta Xixón) eta N-120 (Ourense) errepideak lotzen dituena.

Mugakideak

Hidrografia 
Herritik ekialdera, Esla ibaia, antzinako Astura, igarotzen da Leongo probintziako ibai nagusia eta Duero ibaiaren adarra. Eremu horretan erdibidea igarotzen da, eta ibai emaritsua da.

Aspalditik atera ziren ibilgu artifizialak ibarrak ureztatzeko. Horien artean, XIX. mendeko Eslako ubidea nabarmentzen da.

Distantziak 

 21 kilometroak Coyanza herritik
 53 kilometroak Leon hiriburutik
 278 kilometroak Madril estatuburutik
 408 kilometroak Iruñea hiritik
 1467 kilometroak Brusela euroburutik

Klima 
Iparraldeko goi-lautadaren zati handi batean bezala, klima mediterraneo kontinentalizatua du, udalerriaren altitudea (itsasoaren mailatik 725 bat metrora) eta itsasotik urrun dagoelako. Neguak oso hotzak dira (5 °C-tik beherako tenperaturarekin) eta udak oso beroak (25 °C inguru, batez beste). Neguko izozteen maiztasun handia handia da, eta udaberrian ere gertatzen da, eta horrek kalte egiten dio nekazaritzari. Urteko plubiositatea nahiko orekatua da, baina uztailean eta abuztuan nahiko eskasa da. Villaquejidak Csb (uda lehor eta epelarekin epela) bat du Csa klimarekin mugan (uda lehor eta epelarekin epela), Köppen klima sailkapenaren arabera.

Banaketa 
Udalerriak bi herri ditu: Villaquejida eta Villafer. Biak Nafarroako kontzejuen parekoak izan daitezke, herri-batzar batek arautzen baititu. Hori arduratzen da intereseko gaiak udalari helarazteaz. Herriburua Villaquejida da.

Historia

Antzinaroa 

Udalerriaren egoera pribilegiatuak, erromatarren aurreko garaitik, bidegurutzea bihurtzen du, eta eskualdea barne hartzen duen herria den Astureen eta Esla ibaiak banatzen dituen hurbileko Bakzeoen (gensari izena ematen diona) arteko harreman puntu. Eskualdearen aberastasunak, bere igarobide izaerarekin batera, K. a. 29 eta K. a. 19 bitartean arma erromatarren helburu bihurtu zuen. Zesar Augusto gobernatuz, penintsulako ipar-mendebaldearen behin betiko konkista hasi zuten, bereziki gaur egun leondar lurraldeena. Enpresa zaila, non, Tito Estatilio Tauro edo Publio Carisio bezalako Inperioko jeneralik hoberenek, asturiarrekin talka egiten duten, Eslaren inguruan ornodunak, herri honen menpekotasunarekin amaitzen diren kanpainak, borroka gogor batzuen ondoren, bi aldeetatik porrotak eta gertaera heroikoak, Lantziako setioarekin, edo Mons Medullius eta Mons Vindiusen topaketekin.
Latindar kronikek, Villaquejida inguruan gertatu zen gertaera bat gogorarazten dute: dirudienez, asturren artean, erromatar legioen hurrengo etorreraren berri izan zuten, eta hauek, prebeniturik, armada bat osatzea erabaki zuten, zenbait gorputzetan banatu zituztenak, Benaventeko ingurutik Lantziarantz zihoazen Augustoren gizonen pasabidea mozteko, Eslan, hurbileko batailara eramanez, gaur egun, hurbileko batailaren batean, hasi ziren.

Erromatarrek Villaquejida inguruan izan zuten nagusitasunean, hainbat villaek aurrera egin zuten, eskualdea, Nekazaritzari buruzko latinezko itunen arabera, fundu-oinarrian eta Inperioko landa-ekonomiaren sostenguan hitzartzera bideratutako lurrek bildu behar zituzten bertute guztiak ordezkatzen zituen bitartean. Beraz, erromatar garaitik, ziur asko, bere inguruaren erdigune ekonomiko bezala erabiltzen zen hiri boteretsu baten buru zena, toki hau, landatartasun indartsu bat eta nolabaiteko gorakada jasan zuen Inperioaren amaieran, eta gertuko hiriak bertan behera uztearen ondorioz, gainontzeko erromatar munduaren jarraibideei jarraituz.
V. mendearen hasieran. Penintsulako lehen inbasio barbaroak zeharkatu zituzten: sueboak, bandaloak eta alanoak. Mende berean, berriz ere, bigarren inbasio batek astindu zuen eskualdea, aukera bisigodo honetan. Indigena hispanoerromatarren eta germaniarren arteko topaketa horien ondorioz, Eslatik gertu dauden eta bisigodoen (ibaiaren ekialdean) eta sueboen (mendebaldean) arteko muga izango diren lurrek limesari erreserbatutako zorroztasun guzti-guztiak jasaten dituzte: eskaramuzak, arpilatzeak, kanpaina harrapariak, hauen benetako biktima bakarrak jatorrizko biztanle astur eta erromatarrak zirelarik.

Erdi Aroa 

711ko musulmanen inbasioa irauli egin zen politikoki, sozialki eta instituzionalki, eta Duero ibaiaren iparraldeko lurren zati bat bertan behera geratu zen, nahiz eta Villaquejida eta bere eskualdea "inoren lurralde" bihurtu ez, eta biztanle izaten jarraitu zuen, nahiz eta bere potentzial demografikoa nabarmen murriztu. Musulmanen mende, lehenik, eta errekonkistaren enpresen ondorioz, Asturietako Erresuman, geroago, Villaquejida, bere nekazal aberastasunagatik, inguruko gunerik sendoenetako bat bihurtu zen, Eslatik gertu zeuden lur hauen benetako motor ekonomiko bezala zerbitzatuz. Bere aberastasunak, Leongo noble nagusiek gutiziatutako harrapakin bihurtzen du, eta, XII. mendera arte, Penintsulako Kristautasunaren erregealdirik boteretsuena izan zen erregealdiko erregeordeen artean, berentzako presente aberats bihurtzen du.
Honela, Goi Erdi Aroan (IX-XI. mendeak), Eslako agintaritzaren zati izan zen, lurralde multzoa, kutsu politiko-administratibokoa, lurrak ibai honen ardatzaren inguruan lotzen zituena. Aurrerago, Alfontso V.a noblearen erregealdian (999-1028), Leoni foruak eman zizkion subiranoa, Villaquejidako lurrak Pedro Fernandez de Castro kondearen eta haren emazte Sancha andrearen esku geratu ziren, zalantzarik gabe, garaiko bi pertsonaia nabarmenenak, eta horien alderdi biografiko batzuk aipatuko ditugu, Villa Quexscita eskualdeko lehen jaunen aurrean baikaude, izen horrekin ezagutzen baita Villaquejida fase historiko honetan.

Pedro Fernandez de Castro kondea Fernando Vermudez Ceako kondearen eta Saldañako etxeko Elvira Díazen semea zen. Estefania Foixkoa Nafarroako erreginaren anaia eta erresumako lehen nobleziarekin senidetuta, Munio Fernandez de Saldaña Astorgako kondearen alaba zen Sancha Muñizekin ezkondu zen, Vermudoren garaian matxinatu zena (982/985-999). Gaztelako kondeekiko bere gorrotoak eta bere familia harreman bikainek Alfontso V.aren babes politiko irmoena bihurtu zuten, benetan bere kuttuna izateaz gain. Errege hau gobernatu zuen urteetan erresumako gertaera nagusietan parte hartu zuen, eta, froga orori zion leialtasunaren sari bezala, Eslako eskualdean zenbait lurralde jaso zituen, bere emazte Sanchak jada zituen hiriei gehituta (Zimanes, Matilla eta Bariones), eskualdeko jaun nagusi bihurtzen dutena Villaquejidaren inguruan, zalantzarik gabe, Leongo erresumako aberatsenetariko bat. Pedro Fernandezek erregearen ondoan aurkitu zuen heriotza Viseuko setioan (1028).
Haren alarguna, Sancha kondesa, XI. mendeko dama intrigante eta boteretsuenetako bat izan zen Leongo historian, eta esku ezkutuetako bat Gartzia Santxitz Gaztelakoa kondearen heriotzaren bultzatzaile eta Fernando I (1037/8-1065) erregearen garaian Nafarroako dinastiak Leoni egindako etorreraren sustatzaile izan zen "alderdi nafarra" delakoan. Bere botere izugarria, edozein handikiren boterearen parekoa, bere dohain politiko bikainak eta bere familia eskrupulu urriak, bere iloba Nuño Perezen hilketara iritsi ziren. Gertaera bortitz horrek zirrara sakona eragin zuen gortean, bereziki, handik gutxira, hiltzailea ustekabean hil zenean, eta, ondorioz, gizonen justiziatik ihes egin zuen gaizkilea jainkozko zigor baten zurrumurrua izan zen. Dena dela, zeruaren zigorra edo ez, kontatu berri dugun gertaera hau, dokumentazio garaikidean ez ezik, kondesa honen hondakinak dituen harrizko sarkofagoaren zistan ere islatzen da, Leongo Katedralean kontserbatzen dena, Andre Maria Zuriaren tailuaren eskuinaldean.

Esan dugun bezala, ezkontza honen ondorengoak falta izan ziren, eta, beraz, bere ondasunen multzoa Leongo apezpikutzaren esku geratu zen, hain ondasun aberatsak ihes egiten uzteko prest ez zegoena. Hala ere, Villaquejida Leongo erregeen esku geratu zen. Bere ahalmen ekonomiko bikainak erregetxearen eta nobleen arteko etengabeko auziak eragin zituen, hauen konponketan erregea aktiboki parte hartzera eraman zuten gatazkak, gortera deitzera behartuko dituen erabakia. 1067an, hiru erlijioen enperadore eta Toledoko konkistatzaile zen Alfontso VI.aren gobernutik, Pelaio apezpikuak eta Havive Doninizek subiranoaren aurrera jo zuten, honek, Sancha kondesa zenari zegozkion hiri batzuei buruz erabaki zezan, arazo hau konpontzeko, erregea, garai hartako noble nagusiekin zegoena "in villa nomine Quexscita, ripa fluvw Estole", hau da, Quejida izeneko hirian, Esla ibaiaren parean. Prelatua eta bere lekukoak eta zalduna bere lekukoekin joan daitezela agintzen du, Kuria Palatinoaren saio batean erregeak eta bere ikasgelak gai ilehori buruz erabaki dezaten. Erregearen ondoan, Villaquejidan, gorteko bilera honetan, Estorgako apezpikua eta Pedro Pelaez kondeak, Pedro Gonzalez, bere gogokoena zen Pedro Ansurez, erregearen alferez eta bere miliziaren buru, Martin Alfonso eta beste noble eta elizako gizon batzuk zeuden. Liskarra apezpikuaren alde amaitu zen.
Koroari lotuta, Villaquejida apezpikuaren kontroletik kanpo mantentzen saiatzen da, dagoen bezala, Leongo egoitzako tokiek inguratua. Tenente batek gobernatua, hau da, erregearen ordezkari batek, erdi aroan, eta behe aroan funtzio berberak zituen alkaide batek, XIII. mendean zehar, hainbat indar sozial, bere domeinua, hain hiri aberatsera hedatzen saiatzen ari dira. Horrela, 1260an, Martin Miguelezek eta bere emazte Domingak Villaquexida hirian kokatutako ondasunak Don Martin de Santiagori, Vegako artzapezari, saldu zizkioten.

Lau urte geroago, Martín de Santiago artzapezpikuak San Pedro de Eslonza monasterioari eman zizkion lur horiek, bere arimaren urtemuga baten truke. Villaquejidako bizilagun batzuek berretsi dute diploma: Pedro Vanes alkatea, García Rodríguez, Pedro Maladín, Miguel Lloréntez, Bartolome Bonio eta Juan García. Baina, garai honetan, XIII. mendearen erdialdean, Villaquejidako benetako jauna Gonzalo Morán noblea eta bere emazte Elvira Rodriguez dira.

Aro Modernoa 

Villaquejidaren deskribapenari dagokionez, Aro Modernoan eta Aro Garaikiderako trantsizioan, informazio-iturri bikaina dugu XVIII. mendearen erdialdean hiribilduaren koadro sozioekonomiko bat osatzeko: la Ensenada markesaren katastroa, berari esker dakigu 1752an Villaquejida Valladolidekoa zela, 138 partikularren etxe zituen, 102 upeltegi zituen — lauki formako seinalea —, 8 lauki formako laukiak. Badakigu, halaber, artaldeez arduratzen zen artzain nagusi bat zuela, eta urtean 600 erreal ordaintzen zitzaizkiola bere jarduerarengatik.
XVIII. mendearen erdialdean, udalerriaren aberastasun nagusia mahastizaintza zen; izan ere, bizilagun guztiek zuten, gutxienez, beren jabetzako mahastien bat. Hauek, el Egido, el Teso de los Borregos, la Ronda, la Fuente de las Vacas, Barredino, los Pedernales, el Camino Blanco, Valdemora, las Guindales, las Gachorras eta la Senda de los Gallegos izeneko ordainketetan aurkitzen ziren. Kobazuloen ordainketari dagokionez, hau da, upeltegiena, Villaquejidatik legoa laurdenera zegoen.
Hiriak, era berean, herrigunetik hurbil zegoen teilatu bat zuen, urtean 80 erreal sortzen zituena, larrain komunalak, kontzejuko belardiak eta Carrascal de Villa deituriko mendi arrunta kontuan hartu gabe, hiru aldetatik mugatzen zuena kontzejuko lurrekin eta laugarrenetik Bañezara zeraman bidearekin. Mendia 16 urtetik 16 urtera mozten zen eta 300 gurdi ekoizten zituen, 1200 errealen batuketa ez arbuiagarrian baloratuak.

Hiria lau auzotan banatzen zen: goikoa (arriba), behekoa (abajo), Santa Colomba eta San Juan. Bi parrokia zeuden XVIII. mendearen erdialdean: Santa Colombakoa, gaur egun desagertua, baina 1931n Interes Kulturaleko Ondasun izendatua izan zena, eta Eretako Andre Mariarena. Gómez Morenoren Katalogoaren arabera, Santa Colombak bere portadan Erdi Arokoak bezala sailka zitezkeen mudejar elementuak gordetzen zituen, egileak XVI. mendean. Eretako Andre Mariaren parrokia-elizari dagokionez, hari erantsita Villaquejidako Kristo Santuaren kapera zegoen. Kapera horrek sakonera raigambrea eta debozioa ditu, eta ez bakarrik leku horretan, baizik eta Tierra de Campos osoan, Leonen, Zamoran, Valladoliden eta Palentzian, gaur egungo aldian kapera berezi horren aldeko testamentu-dohaintza ugariren lekuko diren bezala.

Santa Maria eraikinari berari dagokionez, ordena joniarreko portada klasikoa kronologikoki lehen Pizkundean kokatzen dela adierazi behar dugu. Bertan, Kristo Santuaren irudia zaintzen da, Gaztelako eskolakoa, gaur egungo neurria XVI. mendearen hasierakoa izan behar duena. Erretaula nagusia, berriz, 1775ekoa da eta 1782an urreztatu zen. Erdi Aroko elizatik dator Egoitzako Andre Mariaren tulia, gotiko-flandestarra, zutik irudikatua, San Blasen irudi bat, proportzio txikikoa, eskua eztarrian duela irudikatua, eta XIII. mendeko beste eskultura batzuk. Bestalde, Bosgarren Angustiaren taila XVI. mendekoa da, nahiz eta askotan margotu izan den. Mende berekoak dira San Pedro eta San Pauloren irudiak.

Hiriko Gurutze Santuaren kaperaz gain, XVIII. mendearen erdialdean, San Antonio Abad eta San Jose zeuden. Kapelagintzei dagokienez, San Frantzisko Asiskoa, Gallega, Losadatarrak, Matachanatarrak, Kalderoiak eta Sakramentu Santua dokumentatzen dira. Azken honek, bere ondasunen artean, hamalau mahasti eta 1700 kandara hartzeko gai zen upeltegi bat zituen, bere ahalmen ekonomikoaren seinale garbia. Hiriak garai garaikidearen hasieran izan zuen botereak lehen letretako maisu batez hornitzeko beharra sortu zuen, eta haren soldata urtean 550 errealetan ezarri zen. Une historiko honetako lehen ezaguna Mateo Villamandos da, Abajo auzoko kobazuloen kalean bizi dena.

Demografia 
2020an 827 biztanle zituen Villaquejidak.

Politika 
Kudeaketa demokratikoko Udal baten bidez egiten da udalerriko administrazio politikoa, eta udalerri horretako kideak lau urtean behin hautatzen dira, sufragio unibertsalaren bidez. Hautesle-errolda Villaquejidan erroldatuta dauden 18 urtetik gorako eta Europar Batasuneko edozein herrialdetako nazionalitatea duten egoiliar guztiek osatzen dute. Hauteskunde Araubide Orokorraren Legean ezarritakoaren arabera, udalerriko biztanleriaren arabera zinegotzi hautagarrien kopurua ezartzen baitu, udalbatza zazpi zinegotzik osatzen dute.

Garraioa 
Autobuses Vivas autobus konpainiak Villaquejida Leon, Benavente eta Zamora hirietarkin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Leon - Trobajo del Cerecedo - Onzonilla - Viloria de la Jurisdicción - Cembranos - Villalobar - Benamariel - Villamañán - Villademor de la Vega - Toral de los Guzmanes - Algadefe - Villamandos - Villaquejida - Cimanes de la Vega - San Cristóbal de Entreviñas - Benavente - Castropepe - Barcial del Barco - Villaveza del Agua - Santovenia - Granja de Moreruela - Riego del Camino - Fontanillas de Castro - Montamarta - Roales - Zamora

Kultura 

 Santo Toribio de Mogrovejoko jaiak: maiatzaren 27an. Herriko zaindariaren omenezko jaia.
 El Cristoko jaiak: irailaren 14an. Udalerriko jai nagusiak dira, eta egun handiaren inguruko lau egun hartzen dituzte.
 Voto de la Villa: maiatzaren 8an. Inguruko herri batzuetan bezala, maiatza iristean erromeria egiten da Cimanes de la Vegako ondoko herrian dagoen Vegako Ama Birjinaren ermitara.

Ondasun nabarmenak 

Herrian eraikin aipagarririk badago, udaletxearen ondoan dagoen Eretako Andre Mariaren eliza (Iglesia de Santa María de las Eras) da. Barruan edo, hobeto esanda, barruan Villaquejidako Kristo Santuaren kapera (Capilla del Santo Cristo de Villaquejida) ago, non XVII. mendearen hasieran datatutako Kristo Santuaren irudi bat dagoen.

Gainera, inguruko arkitekturari dagokionez, azpimarratzekoak dira udalerriaren iparraldean dagoen arteen mendian tontorrean zulatutako upeltegiak. Baita lokatza erabiliz eraikitako herri-etxeak ere, adobe, adreilu edo tapial itxurakoak. Udalerriko arkitektura mota honen adibiderik onena adobearen monumentuan ikus daiteke. Adobea 2008an eraiki zuten herritarrek eta arteen udalerriko kiroldegiaren ondoan dago.

Villaferrek ere badu bere eliza, Santifilitze eliza (Iglesia de San Feliz).

Herritar ospetsuak 

 Vicente Girón Villamandos (1772-1854), Gaztelako kontseiluko abokatua eta Jaengo alkatea, besterik beste.
 Toribio de Mogrovejo (1538-1606), erlijioso katolikoa eta Limako bigarren apezpikua.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Leongo probintzia
 Leongo Herria

Kanpo estekak 
  Villaquejidako Ualaren webgune ofiziala

Leóngo udalerriak