Nathalie Sarraute

Nathalie Sarraute, jaiotza-izenez Natalia Ilyanova Txerniak (Ivanovo, Errusia, 1900eko uztailaren 18agreg./uztailaren 5ajul. - Paris, Frantzia, 1999ko urriaren 19a) jatorri errusiarreko frantses idazle bat izan zen. Nouveau roman literatura mugimenduaren teorizatzaile eta bultzatzaile nagusietako bat izan zen, 1956an L´Ère du soupçon obra argitaratu zuenetik.

Biografia

Jatorria eta lehen urratsak 

Nathalie Sarraute (jatorrizko izenez Natalia Ilyanova Txerniak, errusieraz Ната́лья Ильи́нична Черня́к) 1900eko uztailaren 18an sortu zen Ivanovo-Voznessensk hirian, Moskutik 254 km ipar-ekialdera, judutar burgesia asimilatuko familia ukandun eta heziera handiko baten barruan.

Gurasoak, Ilya Txerniak eta Pauline Txatunovski, dibortziatu egin ziren Nataliak bi urte zituela. Orduan, amak Genevara eraman zuen berarekin bizi izatera lehenbizi, eta handik Parisera, Flatters kaleko etxebizitza batera, bosgarren barrutian (Panteoia). Feuillantines kaleko eskolan hasi zen ikasketak egiten Natalia. Urtean bi hilabete egiten zituen aitarekin, edo Errusian, edo Suitzan. Geroago, Errusiara itzuli zen bizi izatera, San Petersburgora, amarekin eta haren senar Nikolas Boretzkirekin. Nataliaren aitak arazoak izan zituen boltxebikeen Errusian, gobernuaren aurkako iritziak plazaratzeagatik; horren ondorioz, Parisera erbesteratu beharra izan zuen. Koloratzaileak ekoizteko enpresa kimiko bat sortu zuen, Vanves-en, Senako Gainak departamenduan.

Natalia gaztea maizago eta bolada luzeagoz bizi izan zen aitaren eta haren emazte Veraren alboan; laster, Hélène ahizpaordeak handitu zuen familia. Aro hori, 1909tik 1917ra bitartekoa, ez zen guztiz erraza izan Nathalie Sarrauterentzat.

Ikasketak 
Heziera kosmopolita bat jaso zuen Sarrautek, literatura aldera lerratu aurretik: ingelesa eta historia ikasi zituen Oxford-en, soziologia Berlinen, eta zuzenbidea, azkenik, Parisen. 1925ean abokatu lanetan hasi zen; orduan ezagutu zuen Raymond Sarraute, senar izango zuena. Hiru haur izan zituzten ezkontzan: Claude (1927an jaioa), Anne (1930-2008) eta Dominique (1933an jaioa). Abokatu lanetan jarraitu zuen, 1940ra arte.

Literaturan, buru-belarri 
Abokatu lanetan ari zen bitartean, Nathalie Sarraute XX. mendeko literaturan murgiltzen joan zen, gaztetatik irakurle porrokatua baitzen; Marcel Proust, James Joyce eta Virginia Woolf bezalako idazleen obrak hankaz gora jarri zuten Sarrautek eleberriaz zeukan irudikapen tradizionala.

«Tropismoak» 

1932an, testu labur batzuk idazten hasi zen, gerora Tropismes liburuan bilduko zituenak; estimuluen erantzunez sortzen diren berezko erreakzio fisiko ahulak, hautemanezinak, aztertzen zituen testuotan: «higidura definiezinak dira, berehala kontzientziaren mugetara lerratzen direnak; gure keinuen, hitzen edo sentimenduen jatorrian daude, ematen ditugunak, ustez esperimentatzen ditugunak eta definigarriak direnak». Tropismes 1939an argitaratu zen lehenik; Jean-Paul Sartrek eta Max Jacobek ongietorri bero bat egin zioten arren liburuari, argitaratzea ez zuen erraza izan Sarrautek: hasieran, Gallimard eta Grasset argitaletxe ezagunek ez ioten onartu, eta hilabete batzuen buruan lortu zuen Denoël etxean kaleratzea. Esan daiteke Sarrauteren funtsezko ikuspegi literarioa erakusten duela liburuak.

Bigarren Mundu Gerran 
Vichyko gobernuak juduen aurka emandako legeen ondorioz, 1940an bota egin zuten Sarraute Pariseko abokatuen elkargotik. Literaturaren munduan guztiz murgiltzea erabaki zuen orduan.

Frantzia okupatuan judu gisa bizitzea ezinezkoa gertatu zitzaionean, sasian bizi izatera behartuta egon zen Sarraute, paper faltsuez eta etxebizitza etengabe aldatu beharrez. Denbora batez, etxean gorderik izan zuen beste idazle judutar bat, Samuel Beckett, absurdoaren antzerkiaren sortzailea, Gestapo haren bila ari baitzen, erresistentziarekin lotura zuelakoan. Raymond senarragandik dibortziatu zen, abokatuen elkargotik bota ez zezaten, judutar batekin ezkonduta egoteagatik.
1942an, Janvry-ra (Marne departamenduan) joan zen alabekin batera, polizia kolaborazionistaren jazarpenetik ihesi. Ez zuen juduen izar horia jantzi nahi izan, baina herriko dendari batek salaketa jarri zion, susmoa hartuta judutarra ote zen herrira alabekin batera bat-batean agertutako emakume ezezagun hura; gutxigatik lortu zuen poliziaren esku ez gelditzea. Bertan jarraitzea ezinezkoa gertatzen zenez, Parisera itzuli zen denbora batez.

Alabaina, Parisen arriskua etengabea nabaritzen zuenez, hurrengo urtean, 1943an, landa ingurunera jo zuen berriz; Parmain-era, Val-d'Oise departamenduan, Nicole Sauvage ezizena erabilita (benetako izen-deituren NS hasierakoak baliatuta), hiru alaben etxe-irakaslea balitz bezala. 1944an Parisera itzuli zen, gerra amaitu zen arte.

Ibilbide literario luzea 
Gerra amaitu eta berehala, 1947an, Portrait d'un inconnu liburuaren hitzaurrean idatzi zion Jean-Paul Sartrek, nahiz obra hurrengo urtean kaleratu zen, 1948an; ez zuen, baina, harrera izugarririk eduki. Martereau (1953) lanarekin hasi zen kritikaren eta publikoaren arrakasta ezagutzen; Gallimard etxean argitaratu zuen, eta handik aurrera argitaletxe horretan jarraitu zuen. Ordurako, 1949an, landetxe bat erosia zuen Chérence-n, Val-d'Oise departamenduan. Etxalde hori izan zuen idazteko babesleku, asteburuetan eta udako opor luzeetan.

1960an, 121en agiria izenpetu zuen («Déclaration sur le droit à l’insoumission dans la guerre d’Algérie»), Frantziako intelektual, idazle eta aktibista askorekin batera.

Lau urte geroago, 1964an, Carlos Barral argitaldari katalanak sortutako Nazioarteko Literatura Saria irabazi zuen Sarrautek, Les Fruits d'Or eleberriagatik.

Irratia eta antzerkia 
1960ko hamarkadan, eleberriekin batera, antzerki lanak idazten hasi zen. Werner Spies-ek Süddeutscher Rundfunk irratirako eskatutako irratsaio batekin hasi zen, Le Silence, 1964an argitaratua. Hurrengo urteetan etorriko ziren Le Mensonge, Isma, C'est beau, Elle est là eta Pour un oui ou pour un non. Irratirako pieza haiek antzerkigileen arreta piztu zutelarik, obrak anzterkirako egokitzen hasi zen Sarraute, batzuetan beste idazle eta antzerkigileekin batera. Lankidetza horren emaitza ezagunenetako bat da Simone Benmussa antzerki zuzendariarekin batera landutako Portrait de Nathalie Sarraute filma, 1978an Canneseko Zinemaldian erakutsi zena.

Heriotza 
Nathalie Sarraute 1999ko urriaren 19an hil zen, Parisen, 99 urte zituela; lan berri baten idazkuntza hasita zeukan eskuartean. Chérence-n lurperatu zuten, idazketarako eta atsedenerako etxaldea zeukan herrian.

Nouveau roman 

Bigaren Mundu Gerra amaitu orduko, 1947an hasita eta 1956ra bitarte, Nathalie Sarrautek artikulu sail bat argitaratu zuen Les Temps modernes eta La Nouvelle Revue française aldizkarietan, Marcel Proust, James Joyce eta Virginia Woolf idazleen lanekiko interesa azaltzeko eta, batez ere, Balzac-en edo Tolstoi-ren eredura landutako eleberriaren genero klasikoa kritikatzeko. Artikulu sail hura L'Ère du soupçon liburuan bildu eta argitaratu zuen, 1956an; Michel Butor eta Alain Robbe-Grillet idazleen arreta piztu zuen berehala. Hurrengo urtean, 1957an, Tropismes liburuaren berrargitalpena kaleratu zuenean, testuak berraztertuta eta pasarteak erantsita, Claude Mauriac kazetari eta idazleak «errealismo berri bat» sortzea aitortu zion. Aldi berean ia kaleratu zelarik Robbe-Grillet-en La Jalousie eleberria, Émile Henriot kazetariak Le Monde egunkarian artikulu kritiko bat eskaini zien bi liburuei, 1957ko maiatzaren 22an, doinu gutxiesgarri batean «nouveau roman» deitura emanez.
Literatura kritikari ortodoxoen kritikei jaramonik egin gabe, eleberrigintza berriak bideari ekin zion gogotik, Sarrauteren L'Ère du soupçon hastapeneko agiritzat hartuta.

Izan ere, Bigarren Mundu Gerrak utzitako ondorioen artean, literatura larritasun handiz hasten da galdegiten munduaren esanahiaz. Ez bakarrik auzitan jartzen da agerikoa, ezkutuko prozesu ilunen nabarmentzeak diren heinean, baizik zalantzan jartzen da, aldi berean, ageriko gertakariak kognizioaren bitartez hautemangarriak ote diren. Teorizazioak albo batera utzita, Sarrautek Le Planétarium argitaratu zuen 1959an, bere benetako lehen arrakasta. Geroago, 1963an, Les Fruits d'or kaleratu zuen, Nazioarteko Literatura Saria irabaziko zuena hurrengo urtean. Objektuen eta eguneroko hizkeraren hutsaltasunak baldintzatuta, pertsonaiak alferrik saiatzen dira benetako komunikazio bat eraikitzen.

Irratirako idatzitako bi piezen ostean (Le Silence 1964an eta Le Mensonge 1966an), Nathalie Sarraute eleberrietara itzuli zen. Entre la vie et la mort (1968) eleberriaren ondotik, Proust-en ondarea, lehen liburuetan sendo agertzen zena, gero eta alboratuago utzi zuen Sarrautek. Esaldi luze eta garatuak lekua uzten dio isilunez beteriko sintaxi eta erritmo sinkopatuari. Idazleak hain maite zituen eten puntuek bultzatzen dute irakurlea esanezinaren alderdi inplizitua deskodetzera.

Handik aitzina, Nathalie Sarrauteren liburuak ahalegin etengabe bat izanen dira, tropismoak berezkoa duen «materia izengabe» edo «substantzia bizi» horren bila abiatzeko. Bide horretan dira, zalantza gabe, Vous les entendez ? (1972), « disent les imbéciles » (1976), l'Usage de la parole (1980), Enfance (1983), Tu ne t'aimes pas (1989), Ici (1995) eta Ouvrez (1997), nazioarteko oihartzun gero eta handiagoz argitaratuak. Nathalie Sarrauteren obra osoa 1996an argitaratu zen, Gallimard etxearen «Bibliothèque de la Pléiade» frantses bilduma klasikoaren barruan.

Eragina euskal literaturan 
Nathalie Sarrauteren teoriek eta liburuek eragin sakon bat izan zuten XX. mendeko euskal literaturan. Ramon Saizarbitoria edo Ibon Sarasola izan daitezke eragin horren lekuko.

Nouveau roman uhinaren ezaugarrietako bat izan zen «metaliteratura» bat sortzea, hau da, literaturari buruzko hausnarketa —edo, zehazkiago esateko, teoria literario klasikoak auzitan jartzea— obra literarioetan txertatzea. Susmoz begiratzen zioten narratiba tradizionalari, horrela ulertzen da Sarrauteren manifestuaren izenburua, L'Ère du soupçon.

Ur Apalategi idazle eta aztertzailearen iritziz, Ramon Saizarbitoriaren lehen hiru eleberriak (Egunero hasten delako 1969, Ehun metro 1976 eta, batez ere, Ene Jesus 1976) ezin dira ulertu Nouveau roman korronte literarioaren gakoak aintzat hartu ezik. Honela laburtzen du Ene Jesus eleberria:

Bibliografia 

 Nicolas Couegnas (1999) «Emotion et sous-conversation: des tropismes sarrautiens à la sémiotique dialogique». Lyon, France. halshs-00708497
 Ur Apalategi (2009) «Zer egin ‘Nouveau Roman’-aren hilotzarekin ? Saizarbitoria eta birziklaia literarioa Hamaika pauso-n», Lapurdum [Linean], 13 | 2009; sarean emana 2013ko apirilaren 15ean, kontsultatua 2021eko ekainaren 19an. DOI : 10.4000/lapurdum.1958.
 Yannick Cheval (ed.) eta Philippe Wahl (ed.) (2019) Nathalie sarraute. Du tropisme à la phrase. Lyon, Presses universitaires de Lyon. ISBN: 978-2729710804.
 Joëlle Chambon (2015) «Nathalie Sarraute : du roman au théâtre en passant par la radio», Sken&agraphie Coulisses des arts du spectacle et des scènes émergentes, [Linean], 3 | 2015; sarean emana 2016ko abenduaren 4an, kontsultatua 2021eko ekainaren 19an. DOI : 10.4000/skenegraphie.1232.
 Gorka Erostarbe (2020) «Oso garrantzitsua da gure gauzez ariko diren liburuak idaztea», elkarrizketa Anjel Lertxundirekin, in Argia, 2020ko otsailaren 23a. ISSN: 0213-909X.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Michel Butor.
 Alain Robbe-Grillet.
 Samuel Beckett.

Kanpo estekak 

 France Culture, Nathalie Sarraute (elkarrizketak eta beste).

Frantziako idazleak
Emakume idazleak
Frantziako eleberrigileak
Frantziako antzerkigileak
Frantziako juduak
Frantsesezko idazleak
Frantsesezko saiakeragileak
XX. mendeko emakume idazleak
Nouveau roman
Parisen hildakoak