Itsasu

Itsasu Lapurdiko hegoaldeko udalerri bat da, Ezpeletako kantonamendukoa.

Izena 
Itsasu herriaren izena ez dator itsasotik (ur gaziko eremu zabaletik), baizik eta, Gipuzkoako Ezkio-Itsaso eta Itsasondo, Nafarroa Garaiko Basaburuko Itsaso eta Baxe Nafarroako Jatsu eta Lapurdiko Jatsu herriak bezala, isats zuhaixkatik.

Bada "ihi+tza+tsu"tik (ihi ugari dagoen tokia) etor daitekeela sostengatzen duenik ere, baina azken teoria hau ez dago aski frogatua oraino.

Geografia

Inguru naturala 
Artzamendi (931 m), Lapurdiko mendirik altuena, udalerri honetan kokaturik dago, Nafarroa Behereko mugatik gertu.

Udalerri mugakideak 
 Kanbo eta Larresoro iparraldean
 Ezpeleta eta Ainhoa mendebaldean
 Luhuso eta Bidarrai (Nafarroa Beherea) ekialdean

Udalerria mugakidea da Nafarroa Garaiarekin hegoaldean.

Auzoak 
Itsasuko herriko etxearen arabera, herria 9 auzotan banatuta dago:
 Basaburu Ezpeletako mugan
 Laxia / Ortzia / Berandotz Artzamendira joan buruz
 Errobi elizaren auzoa
 Gerasto Mondarraineko oinean
 Gibelarte Errobiren aldean Bidarraira buruz joan
 Izoki Errobiren bazterretan
 Plaza herriaren erdigunea
 Olhasur D932 errepidearen iparraldean
 Pannecau herrixkaren 100 metrotan

Historia 
1963ko urteko Aberri Egunean Itsasuko Ageria delakoa plazaratu zen Itsasun, Euskal Herriaren nazio eskubidea aldarrikatuz. Ekitaldi hori gogoratuz, oroitarri bat dago San Fruktuoso elizaren ondoan.

Ekonomia 
Udalerria Ezpeletako piperra ekoizten duen sor-markaren barruan dago kokaturik. 1994. urtetik aurrera, Itsasuko gereziaren produkzioa bultzatzeko badago interes ekonomikodun talde bat.

Demografia 
XIX. mendean zehar eta XX. mendearen erdialdera arte, Itsasuko populazioak ez zuen aldaketa nabarmenik izan eta 1.400 lagunen inguruan mantendu zen. 1950eko hamarkadatik aurrera galera txikia izan zuen, baina laster berriro hasi zen biztanleak irabazten eta XXI. mendearen lehen hamarkadan 2.000 biztanleen maila gainditu zuen.

Politika

Alkateak

Kultura

Euskara 

Itsasuko euskara nafar lapurteraren aldaera bat da, sartaldeko azpieuskalkian kokatzen den Sara-Ainhoa bitarteko euskara hain zuzen. Euskara nafarra eta erdialdekoa bezala, nafar-lapurtarra ere bereizgarri gutxikoa da. Egiturari dagokionez, gaur egun batasun eta berdintasun handiko agertzen zaigu, baina hori, gehienbat, azken hamarkadotako bilakaeraren ondorioa da. Lapurdiko eta Nafarroa Behereko euskararen arteko aldea txikia dela esan daiteke, eta horregatik multzo berean biltzen ditu Koldo Zuazok.

Multzo honen azpian bi azpieuskalki bereiz daitezke: Sartaldekoa (itsasbazterrean hasi eta Ahetze, Senpere eta Ainhoa bitartekoa hartzen duena) eta Sortaldekoa (Nafarroa Behere osoa eta Lapurdiko ekialdea hartzen duena, zehatzago, Aturrialdeko eta Hazparneko eskualdeak). Azpieuskalki horien artean bada, dena dela, tarteko eremu bat, Uztaritze inguruko hizkerek osatzen dutena. Halakoetan gertatu ohi denez, bateko eta besteko berrikuntzak jaso ditu alderdi horrek, baina, aldiz, ez dauka bertan sortutako bereizgarri askorik.

Azpieuskalki bi horietaz gainera, nortasun beteko hizkera bi egon dira, eta gaur egun ere oraindik nola edo hala badira: Amikuztarra (Nafarroa Behereko gainerako hizkeretatik zerbait bereizita eta Zuberoakotik gertu egon da) eta Kostatarra (Lapurdiko itsasbazterrean mintzatu da eta eskualde horretako bizilagunek hartu-eman estua eduki dute Gipuzkoako eta Nafarroako.

Ondasun nabarmenak 

 San Fruktuoso eliza

Argazki galeria

Itsasuar ospetsuak 
 Joanes Etxeto (1801-1887), bertsolaria.
 Txomin Olhagarai (1958-1980) Iparretarrak talde armatuko kidea.
 Peio Dospital (1950-), errugbilaria.
 David Olaizola (1973-), abeslaria.
 Batita Ducassou (1991-), esku-huskako pilotaria.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

  Itsasuko web gune ofiziala
  Joseba Aurkenerena: Itsasuko kabalkada-tobera: Iraul-story 
  Joseba Aurkenerena: Itsasuko kabalkada gogoangarria 
 Joseba Aurkenerena: Piarres Lafitte, Itsasu eta Murtuts