Longida

Longida Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 27,0 kilometrora. Altuera 437 eta 1049 metro artekoa da, eta 90,84 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Iruñerria-Zangozerria korridorearen barruan dagoen ibar bat da Longida, Irati eta Erro ibaiek zeharkatzen dutena. Ibar zabal eta lau samarra da, Irati ibaiaren gainean terraza handiak eta zelai zabalak dituena. Bertako arkitektura Pirinioaurrekoa bera da, inguruko harriez osatutako etxeak dituena, gehienetan marroiak. Pirinioen, Iruñearen eta Zangozaren arteko komunikazio-korapilo garrantzitsua da.

Bertako biztanleak longidarrak dira. Ibarburua Aos kontzejua da, non udaletxea da.

Izena 
Longida beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Valle de Lónguida

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Longuida (1007)
 Longida (1020)
 Longuida (1027)
 Longuide (1044)
 Longuida (1085)
 Longyda (1280)
 Val de Longuida (1366)
 Valle de Lónguida (1534)
 Lóguida (1638)
 Valle de Longuida (1800)
 Longuida (1829)
 Longida (1974)
 Longida (1996)

Etimologia 
Longida lekuizena Irati ibaiaren antzinako izenetik dator (Ida). Irunberrin, oraindik ere, Ida bezalako zubi bat ezagutzen da (Laida -la Ida-). Ibarraren izenak, nahiz eta euskal toponimoak ugari diren Nafarroako eremu batean egon, erromantze itxura du. Julio Caro Barojaren arabera, oso izen enigmatikoa da. Resurreccion Maria Azkuek dioenez, nafar erromantzez, "longa" lihozko oihalezko pieza bat da, baina baliteke latinezko "longa" hitza izatea. Longars Aragoiko Pirinioetan Longares bezala idatzita agertzen da Erdi Aroan. Hala ere, longa hitzaren eta ibaiaren arteko harremana ez dago oso argi.

Nafarroako beste hainbat kasutan bezala, izenaren lehen zatia izen erromatarra dela suposatuz, hau Longus izango litzateke. Pirinioetako eremuan Bellito de Sanio Longo agertzen da Uncastielloko kartularioan. Hala, Julio Caro Barojak, hipotesi alternatibo gisa, ibarra Longa (Longidus > Longidœ > Longida) izeneko jaun baten lurra izatea proposatzen du.

Ezaugarriak

Armarria 
Longidako armarriak honako blasoi hau du:

Bandera 
Longidako banderak Longidako armarria dauka hondo hori baten gainean.

Geografia 
Pirinioaurrean kokatua, lurra hautsia eta uhindua da, baina, oro har, ez du goragune handirik. Iparraldea menditsuena da, eta hegoaldea nekazaritzakoa. Ibaien pasabidean zehar, alubioien terraza-maila batzuk mailakatuta daude. Mendilerroen oinean ere higadura-glazis zabalak daude. Irati eta Erro ibaiek ibarra sortu zituen.

Mugakideak

Inguru naturala eta kokapena 
Longida Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 36 kilometrora dago. Udaletxea Aosen dago. Itoizko urtegiak izena hartzen du izen bereko herritik, izan ere, udalerriaren lurrak zati handi batean ur azpian gelditu dira.

Klima 
Longidak klima azpimediterraneoa dauka. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da (altueraren arabera aldatzen da), eta prezipitazioak 800 eta 1.000mm bitartekoak (ugariagoak udaberrian eta udazkenean. Urteroko egun euritsuak 80 dira batez beste eta 100 baino gehiago herriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landaredia asko gutxitu da gizakiaren eragina dela eta, gaur egun 180 hektarea haritz inguru baino ez dira geratzen. Pinuek 441 hektarea hartzen dituzte, gehienak Austriatik ekarritako pinu lariziar birlandatuak dira baina berezko pinuren bat ere gordetzen da. Birlandatutako pinuak, Urrozgoiti, Ulibeiti, Zarikieta eta Rala herrietan izaten dira, batez ere.

Estazio meteorologikoak

Banaketa 
{|class="wikitable" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="right" style="margin:0;border:none;padding:0">

|-
|align=center|Longidako herrien mapa
|}
Longidak 5 kontzeju ditu:

 Aos (ibarburua)
 Artaxo
 Billabeta
 Ekai
 Murillo

Gainera, beste 8 leku batzuk ere badaude, hala nola

 Aiantz
 Hiriberri
 Larrangotz
 Liberri
 Meotz
 Olaberri
 Rala
 Xaberri

Bestalde, etxalde bat da ibarran:

 Akotain

Azkenik, udalerrian 18 herri hustu daude:

 Alotz
 Argaitz
 Egie
 Erdotzain
 Ezkai (urpean)
 Gendulain
 Gorritz (urpean)
 Itoitz (urpean)
 Mugeta
 Murillozar
 Oleta
 Orbaitz (urpean)
 Ulibeiti
 Urrozgoiti
 Xandoain
 Zarikieta
 Zuasti
 Zutza
Agoitz ibar horretakoa da geografikoki, baina ez administratiboki, udalerri independentea baita.

Historia 
Bertan Brontze Aroko sei tresna leundu aurkitu ziren. Udalerri barruan ere kokaleku arkeologiko bat dago Ralako leizean, Brontze eta Burdin Aroko ebidentziekin.

Erdi Aroa 

1058an Leireko monasterioak Longidaren jabetza jaso zuen, Nafarroako erregeak emandako dohaintzaren bitartez. Herria eta bertako jabetza guztiez gain, errota baten jabetza ere eskuratu zuten. Jerusalengo San Joandarren ordenak ere jabetza ugari izan zituen Longidan XIII. mendetik aurrera. Behe Erdi Aroan ibarrak garapen handia izan zuen erromesen bidearen garapenarekin batera. XIX. mendetik XX. mendera Ekain distilategia, zerrategi mekanikoa eta altzarien lantegia izan ziren.

Jose Yanguas Mirandaren arabera, ibarrak petxaz ordaintzen zion erregeari 1460, 18 libera eta 10 sos, eta 30 kahitze gari eta 52 garagar. Hori guztia Joan II.a erregeak Fernando Angulo bere ezkutariari eman zion. Bederatzi urte geroago Joan Beortegik gozatzen zituen. 1480an, Maddalen Valoiskoa printzesak, bere seme Frantzisko I.a Nafarroakoa erregearen tutore gisa, Longida ibarreko sozmerindadearen zerga eman zion Martin Garderi, 12 libratan balioztatua. Ibarreko petxak Joan Beortegiren ondorengoek saldu zizkioten Iruñeko Katedralari, 1487an, 650 florinen truke.

Ibarra honetako leku asko noblezia-jaurerrikoak edo elizakoak ziren. 1479an Agoitz "hiribildu ona" bihurtu zen, eta bere lurraldea udalerri independente bihurtu zen ibarraren barruan. Ordura arte bere ibarburu eta lekurik jendetsuena izan zen. Geroztik, Aos ibarburu izatera pasa zen.

Aro Modernoa 
1534. urtean, honako herrixka hauek zeuden hutsik: Zenborain (gaur egun Untzitibarren), Akotain (Luis Beaumontekoena), Murillozar (Urrotzen), Xandoain (Murillorena), Urrozgoiti (Xaberriren jabetzakoa), Argaitz (Mugetako jauregiaren jabetzakoa), eta Ulibeitiko zenbait bizilagun. 1800. urtean, despopulatu berberak zeuden: Zenborain (Ezpeletako kondearena zen etxe batek eta ermita batek, Orreagako errege-etxeak eta beste batzuek osatua), Akotain (Macedako kondearen oinetxe eta elizaz osatua), Murillozar, Xandoain (Iruñeko Katedralaren eta Jose Mari Giriorri) eta Urrozgoiti. 1662an, ibarrak Nafarroako Gorteei eskatu zien merinoak ibarrak hiru urtean behin bisitatu behar zuela zioen epaia betetzea.

Aro Garaikidea 
XIX. mendearen erdialdera arte, herria Longida ibarreko diputatu batek zuzentzen zuen, eta herritarrek aukeraturiko erregidoreak. 1845ean jaurerriak bertan behera geratu eta herria udalerri independente bihurtu zen.

1847an herriko errepidea nagusia Iruñerako errepide zaharra zen artean ere. XX. mendearen hasieran, berriz, Longidatik igaroko zen Iratiko burdinbidea eraiki zen. Ekain Orreagako kolegiatak zuzenduriko ospitale bat egon zen, Donejakue bideko erromesei harrera egiten ziena. XIX. mendearen erdian, 70 errobo gari ematen zuten mahastiak eta lurrak zituzten. Ospitalearen itxiera-data zehatza zein den ez dakigu.

Demografia 
 biztanle zituen Longidak.

Ekonomia 
Udalerriko ekonomia tradiziozkoa da gehienbat, eta nekazaritza da nagusi. Basoaren ustiapena garrantzitsua izan zen ibarraren iparraldean, nahiz eta XX. mendearen amaieran asko murriztu den. Industria ere paper garrantzitsua da, baina Agoitzen dauden enpresengatik, non udalerriko hainbat bizilagunek lan egiten duten, baita Iruñerriak ere.

Politika 
Longidako udaletxea Aos kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Orotz-Beteluko eta Artzibarreko Udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Roberto Zazpe Bariain da, Irati hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Aos ibarburuan dago.

Udaletxeak bi solairu dauzka eta Aos kontzejuan dago. Inguruan eraikinik ez duen "L" itxurako egitura da, eta inguruko eraikinen estilo bera dauka. Udal bulegoak han egon aurretik, herriko eskola egon zen bertan.

 HELBIDEA: Doneztebe kalea, z/g (Aos kontzejua)

Egungo banaketa 
Longidako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Roberto Zazpe Bariain da, Irati zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:

 Iñigo Chivite Lizarraga (Irati)
 Diego Arizcuren Ibarrola (Irati)
 Sonia Beltzunegi Navarro (Irati)
 Santiago del Río Lorea (Irati)
 Ainhoa Mendibe Arizkuren (Irati)
 Javier Otano Amezketa (Irati)

Alkateak 
1979tik, Longidak 3 alkate izan ditu:

Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Longida Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:

 Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea.

 Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Longida sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Lizoainibar eta Urraulgoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Longida atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Longidako mintzaira zaharrak ia ez du hiztunik.

Jaiak 
 Billabetako Garbikuntzako Andre Mariaren jaiak: maiatzaren lehen asteburuan
 Artaxoko Jasokundeko Andre Mariaren jaiak: abuztuaren bigarren asteburuan
 Murilloko Jasokundeko Andre Mariaren jaiak: irailaren bigarren asteburuan

Ondarea

Ondasun nabarmenak 

 Aianzko dorrea, Erdi Aroko jauregi-dorrea.
 Billabetako Garbikuntzako Andre Mariaren eliza, XII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Ekaiko San Andres eliza, XIII. mendeko kristiau eliza,.
 Ekaiko Ospitale etxeko garaia, 1516an eraikitako ibarreko garai tradizionala.
 Ekaiko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Erdotzaingo San Salbatzailearen eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Erdotzaingo garaia, XVIII. mendean eraikitako ibarreko garai tradizionala.
 Ezkaiko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Hiriberriko San Andres eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Itoizko Santa Eulalia eliza, XVI. mendeko kristiau eliza, gaur egun urpean.
 Itoizko San Saturnino eliza, XVI. mendeko kristiau eliza, gaur egun urpean.
 Itoizko urtegia, Irati ibaiaren bildutasuna Gorritz eta Agoitz artean.
 Larrangozko San Bartolome eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Larrangozko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Liberriko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Meozko San Pedro eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Meozko Santa Kolonba baseliza, Erdi Aroko kristiau baseliza.
 Murilloko Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XVIII. mendeko kristiau eliza, barroko estiloan.
 Murilloko zubia, Irati ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
 Olaberriko San Joan Bataiatzaileraren eliza, XIII. mendeko kristiau eliza.
 Oletako urtegia, Nafarroako ubidearen bildutasuna Oleta eta Urrotz-Murillo artean.
 Zuastiko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Zuastiko zubia, Erro ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.

Eremu naturalak 
 Gazteluko arroila, Irati ibaiak osatutako arroila.
 Potxe Txintxurrenea, Urrobi ibaiak osatutako arroila.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 

 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Artzibarko Udalako webgune ofiziala

Longida