Etxarren (Girgillao)

Etxarren —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, Etxarren Girgillao— (izarbeibarreraz: Etxarrentxulo) Mañeruibarreko Girgillao udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

 biztanle zituen.

Girgillao udalerriko udalburua da. Bertako biztanleak etxarrendarrak (izarbeibarreraz: etxarrentxuloarrak) dira.

Izena 
Etxarren edo Etxarrentxulo toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Echarren de Guirguillano

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Charren (1236)
 Echarren (1257)
 Echarrin (1280)
 Echarrin (1350)
 Echarren (1366)
 Echarri (1534)
 Echarri cabe Guirgui (1587)
 Echarren (1802)
 Etxarrentzulo (1989)
 Etxarren (1999)

Etimologia 
Etxarren izenak, beste Etxarrenek bezala, "beheko aldea" edo "etxeen azpian" esan nahi du. Etxa ("etxe" konposizioko aldaera) eta -barren ("beheko aldea") konposizioetatik dator. Mikel Belaskok dio normala dela, toponimian bereziki, hitz konposatuetan -b- galtzea.

Ezaugarriak

Armarria 
Etxarrengo armarriak Girgillao udalerriko armarria da, eta honako blasoi hau du:

Geografia 
Etxarren Mañeruibarreko herri bat da, Girgillao udalerrian eta Izarbeibar-Novenera eskualdean.

Inguru naturala eta kokapena 
Girgillao udalerria Nafarroa erdialdean dago, Lizarrako merindadearen ipar-ekialdean, Iruñeko merindadearen mugan, eta Nafarroako hiriburutik 32 kilometrora.

Klima eta landaredia 
Girgillaok klima mediterraniarra dauka orokorrean (udalerriko gunerik altuenetan azpimediterraniarra da prezipitazioak ugariagoak eta tenperatura hotzagoa delako). Urteko batez besteko tenperatura 12 gradu ingurukoa da eta prezipitazioak 600 eta 1.000mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 90 izaten dira (mendialdean 120 edo gehiago izan daitezke).

Udalerriko jatorrizko landarediaren gehiena galdu den arren, oraindik ere arte eta haritz bakanen batzuk geratzen dira herrigunearen inguruko mendietan.

Estazio meteorologikoa 
Girgillaon ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Jerusalemgo San Joan Ospitalekoek eta Irantzuko monasterioak XIII. mendetik izan zituzten lursailak; Gil Bidaurre handikiak ere izan zituen, 1276ko gerra zibilaren ondoren Nafar Koroak konfiskatu zizkionak.

1268ko Rediezmoaren Liburuan Argiñarizibarrean inskribatuta agertzen da.

Etxarrengo bizilagunek aukeratzen zuten justizia arrunta. Herria Mañeruibarrekoa zen. 1847an Etxarrenek kartzela eta eskola zituen: bere maisuak 70 gari-lapurreta jasotzen zituen, eta zortzi dukat, sakristaua izateaz gain. Orondaingo pinudia Elioko markesarena zen garai hartan. XIX. mendearen lehen erdiko administrazio-erreformarekin, Girgillao udalerrian sartu zen, udalerri independente izan zen aldi labur baten ondoren.

Demografia 
 biztanle zituen Etxarrenek.

Politika 
Etxarrengo kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Jose Javier Yoldi López de San Román da.

Kontzejua 
Etxarrengo kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Jose Javier Yoldi López de San Román da.

Kontzejuburuak 
2011tik, Etxarrenek 2 kontzejuburu izan ditu:

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Girgillao sailkatu zituen hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Koldo Zuazok, 2010ean, Girgillao ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Oltzako hizkeran. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Mañeruibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Girgillao eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %9,57k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 8,70k.

Jaiak 
 Mañeruibarreko eguna, maiatzaren azken asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 San Roman  eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Etxarrengo jauregia, Erdi Aroko jauregia.

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 
 Girgillao
 Izarbeibar-Novenera
 Lizarrako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Girgillaoko kontzejuak
Nafarroako lehengo udalerriak