Katon Maior

Marko Portzio Katon () (K.a. 234 - K.a. 149) Erromako politikaria izan zen, Censor, Sapiens, Priscus, edo Maior goitizenak jaso zituena. Azken hau Katon Minor (bere hereniloba) bereizi ahal izateko.

Haren familia jatorri plebeiokoa zen, zein kargu publikoetan aritzeagatik noblezia irabazi zuen. Valerio Flakoren babespean, Erromara joan zen eta kuestore (K.a. 204), edil (K.a. 199), pretore (K.a. 198) eta kontsul (K.a. 195) izendatu zuten.

Moral publikoaren ikuskatzaile zorrotza izan zen. Lex Oppia, zein Bigarren Gerra Punikoan luxua murrizteko abian jarri zen, bertan behera utzi zutenean, Katonek kontra egin zuen. Sardinian eta Hispanian ere bere moral zorrotza erakutsi zuen.

K.a. 191an, Seleukotar Inperioko Antioko III.a Handiaren kontrako gerran, Termopiletako guduan paper garrantzitsua jokatu zuen Katonek, horregatik ospe militarra eskuratuz. Geroztik buru belarri murgildu zen Erroma barneko kontuetan, batez ere hautagaien jokaera ikuskatzean. Katonek sortutako izpiritu honen ildoan, Eszipion Afrikarra eta Eszipion Asiarra epaitu ziren ustelkeria leporatuta. Eszipion Afrikarra absolbitu zuten Hanibalen kontrako garaipenak gogoraraziz, baina Erromatik kanpo erretiroa hartu behar izan zuen.

Katoren zeregin nagusia, ordea, Erromara etorri berri zen kultura helenikoari aurre egitea izan zen. Kultura honek erromatarren ohitura sinpleak iraultzeko arriskua ekarri zuen. Zentsore aritu zenean, su eta gar borrokatu zuen inbasio hori. Militarren eta senatarien zerrendak zorrotz baino zorrotzago ikuskatzen zituen, baliozkoak ez direnak bota zaitezen.

Luxuaren kontrako arautegia zorroztu zuen. Apaindura pertsonalen gaineko zerga martxan jarri zuen, batik bat emakumezkoen kasuetarako. K.a. 181ean, lex Orchia babestu zuen, zeinek ikuskizunetako publikoaren kopurua murrizten baitzuen. K.a. 169an, lex Voconia ere babestu zuen, zeinek emakumeen zilegizko aberastasuna ikuskatzen zuen.

Aldi berean, ubideak eta estoldak eraiki, berritu eta zaindu zituen. Ur publikoaren erabilera pribatua ere zigortu zuen. Bidea oztopatzen zuten etxeak eraitsi zituen.

Zentsore aritu zenetik (K.a. 184tik) ez zuen berriro kargu publikorik hartu. Nolanahi ere, Senatuan ospe handiko hitzaldiengatik nabarmendu zen. Bakoren misterioen aurrean aztoratu zen, ohitura helenistikoen indarra ikusita. Atenasek filosofoak (Karneades, Diogenes eta Kritolao) enbaxadore bidali zituenean, berehala eskatu zuen haien kanporatzea, ikusmolde arriskutsua zutelako salaketapean.

Bere azken eginkizun publikoa Kartagoren kontrako gerra bultzatzea izan zen. Kartagok berreskuratutako ahalmen ekonomikoak txundituta, etsai tradizionalaren erabateko suntsipena behin eta berriro eskatu zuen. Izan ere,  esaldi ospetsuaren ustezko egilea da.

Katonen ikuspuntutik, bizitza diziplinan oinarritzen zen. Senar gogorra, aita zorrotza eta maisu ankerra izan zen. Bizitza publikora bertute berberak eraman zituen, eta erromatarren ikusmoldetik, Katon ohitura zaharretako eredua izan zen beti.

Idazkiak 
 Origines
 De agri cultura
 Orationes
 De re militari
 De lege ad pontifices auguresque spectanti
 Praecepta ad filium
 Historia Romana litteris magnis conscripta
 Carmen de moribus
 Apophthegmata

Erreferentziak

Bibliografia 
 Astin, A. E. (1978), Cato the Censor, Oxford: Clarendon Press
 Dalby, Andrew (1998), Cato: On Farming, Totnes: Prospect Books, 
 Goujard, R. (1975), Caton: De l'agriculture, Paris: Les Belles Lettres

Kanpo estekak 

Antzinako Erromako politikariak
Erromatar Errepublikako kontsulak
K.a. II. mendeko idazleak
Antzinako Erromako legelariak
Latinezko historialariak
Plebearen tribunoak
Antzinako Erromako militarrak
Greko-erromatar harremanak antzinate klasikoan
Erroman hildakoak
Latinezko idazleak
Antzinako Erromako latinezko idazleak
Antzinako Erromako idazleak