Urola Kosta

Urola Kosta Gipuzkoako iparraldeko erdialdean dagoen eskualdea da, kostaldekoa. Eskualdean itsasoratzen den Urola ibaiak ematen dio izena. Udalerri hauek hartzen ditu bere baitan: Aia, Aizarnazabal, Getaria, Orio, Zarautz eta Zumaia (antzina Azpeitia, Azkoitia, Beizama, Errezil eta Zestoa ere bai, baina gaur egun Urola Erdia osatzen dute). Urola Kostak 108,31 km2ko ditu (Gipuzkoaren % 16,5), eta 42.526 biztanle zituen guztira 2010ean (Gipuzkoaren % 5,7 baino ez). Udalerririk jendetsuena Zarautz da, 22.652 biztanlerekin, eta bertan kokatzen da Urola Kostako Udal Elkartea. Barrualdeko bi udalerriak jende gutxikoak izanik, kostaldekoen artean Zumaia nabarmen daiteke Zarautzen ondotik, 9.327 biztanlerekin, eta itsasertzean daude bilduta eskualde honetako biztanle gehienak.

Eskualdeko ekialdea, batez ere Orio eta Zarautz, oso lotuta daude Donostialdeko eskualdearekin, bere eremu funtzionalaren parte baitira. Bestalde, Orio historikoki Beterriko parte izan da, eta beraz, Donostialdeko parte.

Hizkuntzari dagokionez, Urola Kosta da elebidun gehiago duen eskualdea. Euskara nagusia da herri txikietan eta herri handietan (Zarautz), gaztelaniak garrantzi handia du.

Geografia

Mugakideak 

Urola Kostak mugakide ditu iparraldean Kantauri itsasoa, hegoaldean Urola Erdia, ekialdean Donostialdea eta mendebaldean Debabarrena.

Udalerriak

Natura ingurunea 

Morfoegituraren aldetik ikusita, bi gune daude. Iparraldean, Tertziarioko itsasaldeko mendi saila, hau da, Igeldo-Mendizorrotzeko mendebaleko muturra; Oria ibaiak itsasoratzean sortzen duen adarrak eteten du. Handik aurrera, mendi sailak ozta-ozta jarraitzen du, Orioko gainetik, berriz ere Getariako sektore deritzanean agertzeko, hots, San Anton mendian (Getariako arratoia). Sektore hori Urola ibaiaren itsasoratzeak eteten du, eta handik aurrera Mariantongo muturrean eta San Telmoko hondartzan jarraitzen du. Itsasaldeko mendikatearen hegoaldean, sakonune bat osatzen dute kanpoaldeko igarobideak (Oriako sektorea) eta Zarauzko apalguneak. Litologiaren aldetik ikusita, kanpoaldeko igarobidea tuparriz eta kare harri nahasiz dago osatua. Hemen sartzen da, hain zuzen ere, sektore hori itsasoan; horrela zabaltzen da, hondar pilaketa batek lagundurik, Zarauzko hondartza. Alderdi horretan dago baita ere Zarauzko diapiroa.

Urola ibaia Aizkorriko mendilerroaren iparraldeko isurialdean (Urola Garaia eskualdean) sortzen da, karstetako ur jarioen indarrez. Altzolaraz, Ibaieder (urtegia dauka), Errezil eta Urrestilla erreken urak jasotzen baditu ere, isuria batez beste ez du oso ugaria: 8,5 metro kubiko segundoko. Urola Kostan itsasoratzen da, lehenik Aizarnazabal eta gero Zumaia zeharkatuta, eta hondar multzo handiak utzirik. Eskualdeko ipar-ekialdea Oria ibaiak zeharkatzen du. Itsasoratzean alubioizko ordoki bat osatzen du; oraindik padura txiki batzuk gelditzen dira alderdi horretan.

Moila luze baten babesean, Orioko hondartza dago. Iparraldean eta alderdi lauetan belardiak dira nagusi eskualde honetan. Gainerakoan, pinudiak, larreak eta hariztiak dira. Interes naturalistiko berezia du Pagoetako natura parkeak. Bertan dago Pagoeta mendia (676 m), inguruan 710-715 metroko punta altuagoak dituena. Bestela, eskualde osoko mendirik altuenak Hernio (1.078 m) eta Gazume (997 m) dira. Bestalde, ekialdean Kukuarri (377 m) eta mendebaldean Andutz (612 m) daude, azken hau Izarraitzeko mendigunearen adarra dena.

Euskara 

Erdialdeko euskara edo gipuzkeraren aldaera bat eskualdeko hizkera da, eta hizkuntzaren erabilera maila oso altua daukate.
Zarautzen bi ikastola, Salbadore Mitxelena eta Oteitza Lizeoa, eta Orion bat, eta bertso-eskola bana, Aizarnazabalen eta Zumaian,daude eskualde honetan.

Bestela, euskarazko idazle nabarmena da Xabier Lizardi klasikoa, eta bertsolarien artean Basarri klasikoa, Andoni Egaña txapelduna eta Jon Maia polifazetikoa. Benito Lertxundi abeslari garaikidea ere euskal musikaren historian egile nagusien artean dago, eta Imanol Urbieta azpimarratzekoa da musikagile moduan, haurrentzako euskarazko abesti mordoen sortzailea baita. Mikel Markez musikaria eta Uxue Alberdi idazlea ere kontuan hartzekoak dira.

Urola Kostako Hitza egunkaria eta Erlo Telebista euskarazko hedabideen artean nabarmentzekoak dira.

Ondasun nagusiak 

 Zarautzaldea.
 Aia
 Doneztebe eliza
 Aizpeako Andre Maria baseliza
 Done Petri eliza (Elkano auzoa)
 Iturriozko San Joan Bataiatzailearen baseliza (Iruretaegia auzoa)
 Iturriozko benta (Iruretaegia auzoa)
 Aristerrazu baserria (Andatza auzoa)
 Pagoetako Parke Naturala (Iturrarango lorategia eta Agorregiko burdinola)
 Getaria
 San Salbatore eliza
 San Anton mendia
 Elkanoren omenezko monumentua
 Elkanoren brontzezko irudia
 Udaletxe zaharra
 Udaletxea
 Aldamar jauregia
 Balentziaga museoa
 Aldamar dorretxea
 Zarautz jauregia eta Otxoa Ibañez de Olanoren dorretxea
 San Martin baseliza (Askizu auzoa)
 Mahastiak
 Orio
 San Nikolas eliza
 Kale Nagusiko etxeak
 Donejakue interpretazio zentroa (turismo bulegoa)
 San Martin baseliza
 Zarautz
 Santa Maria eliza
 Narros jauregia
 Torre Luzea
 Makatzaga jauregia
 Portu jauregia (Udaletxea)
 Frantziskotarren komentua
 Zumaialdea
 Aizarnazabal
 Done Mikel Goiaingeruaren eliza
 Atristain baserria
 Zestoa
 Andre Maria Jaiokundearen eliza
 Udaletxea
 Lili jauregia
 Ekainberri (Ekain leizearen erreplika)
 Zumaia
 Done Petri eliza
 Ubillos dorrea
 San Telmo baseliza
 Algorriko flysha
 Iraurgi
 Azkoitia
 Santa Maria eliza
 Santa Klara komentua
 Isasaga dorrea
 Lasao etxea
 Balda dorretxea
 Udaletxea
 Floreaga dorretxea
 Leturiondo jauregia
 Idiakez dorrea
 Insausti jauregia
 Jurgi Oteizaren pilotalekuak
 Azpeitia
 Antxieta jauregia
 Enparan dorretxea
 Basozabal jauregia
 Soreasuko San Sebastian eliza
 Altuna Etxea
 Loiolatarren Oinetxea
 Loiolako Santutegia
 Garate anaiaren etxea
 Madalena baseliza
 Burdinbidearen Euskal museoa
 Beizama
 Done Petri eliza
 Errezil
 San Martin eliza
 Erdoiztako San Isidro ermita

Ikus, gainera 
 Gipuzkoako eskualdeak

Kanpo estekak 
  Urola Kostako Udal Elkartea
 "Urola Kostako Hitza"ren webgunea

Erreferentziak 

Urola Kosta