Berun

Beruna elementu kimiko bat da, Pb ikurra (Plumbum, latinezko izena) eta 82 zenbaki atomikoa dituena.

Ezaugarri nagusiak 
Metal txiro bigun, astun, toxiko eta xaflakorra da. Beruna zuri urdinxka da moztu berritan, baina gris leun kolorea hartzeraino ugertzen da airearekin kontaktuan. Eraikuntzan, baterietan, jaurtigaietan, pisuetan, soldaduran eta aleazio galdagarrietan erabiltzen da. Elementu egonkorren arteko zenbaki atomikorik altuena dauka, nahiz eta hurrengo elementuak, bismutoak alegia, erdibizitza hain luzea edukirik (unibertsoaren bizitza baino luzeagoa), hura ere egonkorra dela kontsideratzen den. Merkurioak bezala, beruna ehun bigunetan eta hezurretan metatzen den neurotoxina bortitza da. Oso fusio puntu baxua du (327.5 °C).

Erauzketa 
Beruna lortzeko galena erabiltzen da hasierako material gisa, lehenik eta behin birrinduz eta xehatuz aberasteko, eta zaborra eta beste elementu batzuk bananduz.

Honeri, fundente siliziko eta basikoak gehitzen zaizko, eta txigorketa egiten da 800 °Cko tenperatura baino handiagoa izanik, eta horrela berun monoxido bihutzen da.

2 PbS + 3 O2 --> 2 PbO + 2 SO2

PbOren erredukzioa lortzeko, labegarai batean koke karboia sartzen da, eta honek erregai gisa funtzionatzen du, baita erreduktore gisa ere. Haizebideetatik insuflaturiko airea kokea karbono monoxido bihurtzen du, eta honek berun (II) oxidoa metalera erreduzitzen du:

2 C + O2 --> 2 CO
PbO + CO --> CO2 + Pb

Metal urtua eta zaborra arragoan erortzen dira, non dentsitatearen arabera banantzen diren. Horrela lorturiko berunari, obrako beruna deritzo, eta hainbat ezpurutasun ditu (kobrea, eztainua…), eta errefinamendu elektrolitikoa aplikatzen zaio.

Erabilerak 
Beruna kopuru handietan bateriak fabrikatzeko erabiltzen da, baita kable elektrikoen estalduran ere. Karbonato basikoa aplikatuz, agente atmosferikoei oso erresistente bihurtzen da eta honegatik tutu sanitarioetan, tangetan eta lurpeko kableen estalduran erabiltzen da. Lehen berunezko konposatu batzuk gehitzen zitzaizkion gasolinari erredimendua handitzeko, baina osasunarentzat oso kaltegarria zenez debekatu egin zen.
Erradiazio nuklear eta X-izpien babes gisa erabiltzen da, baita aleazio desberdin asko egiteko (soldatzeko metala, inprentako metala…). Berunaren oxidoak pintura babesgarri gisa erabili ohi dira, baina bere toxizitatea dela eta barne-espazioetan erabiltzeari utzi zaio.

Kanpo estekak 

Elementu kimikoak
Material birziklagarriak
Trantsizio osteko metalak
Beruna
Disruptore endokrinoak
IARCren 2B taldeko kartzinogenoak