Aurizperri

Aurizperri  (erroibarreraz; euskara batuaz eta ofizialki: Aurizberri) edo Auzperri Erroibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak aurizperriarrak (euskara batuaz: aurizberriarrak) dira.

Izena 
Aurizperri edo Aurizberri edota Auzperri beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Espinal

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Espinal (1264)
 el Espinal (1269)
 l'Espinal (1366)
 Espinal (1406)
 Spinal (1532)
 Espinal (1767)
 Aceriz-cerri (1911)
 Aurizperri (1925)
 Auzperri (1925)
 Auritze-berri (1966)
 Auritz-berri (1968)
 Auzperri (1968)
 Auritzperri (1982)
 Espinal (1996)
 Aurizberri (1996)

Etimología 
Aurizperri, Aurizberri edo Auzperri toponimoa izen gardena da. Auritz (hurbileko Auritz herri) eta perri ("berri") hitzeten arteko elkarketa da. "Auritz berri" bezala birformulatu liteke. Erroibarreraz, "berri" esaten da "perri". Auzperri Aurizperri izenaren uzkurdura bat da (aurizperri > auizperri > auzperri).

Espinal toponimoa, nafar erromantzetik zuzenean "elorri zuri" bezala euskaratzen da, gaztelaniak herri hau izendatzeko erabiltzen duena.

Ezaugarriak

Armarria 
Aurizperriko armarriak honako blasoi hau du:

Geografia 
Aurizperri Erroiberran barruan dago administratiboki, baina, geografikoki, Urrobi ibaiaren goialdeko haranean dago, Auritz eta Orreaga udalerrien ondoan. Ibaian behera Artzibar dago.

Ingurune naturala eta klima 
Erroiberraren azalera handia dela eta bi klima ezberdin daude, iparraldeko klima azpiatlantiarra, pagadi ugari eta urte osoko prezipitazioekin, eta hegoaldeko klima azpimediterraneoa, basa pinuekin eta uda garaiko bi hilabete idorrekin. Urteko batez besteko prezipitazioak 1 200 mm dira hegoaldean, eta 2 000 mm ibarraren iparraldean. Batez besteko tenperatura 7 eta 10 gradu bitartekoa da.

Urteroko egun euritsuak 120 izaten dira ibarraren hegoaldean eta 140-150 egun iparraldean. Gunerik menditsuenetan egun euritsuak 150 baino gehiago izan daitezke.

Estazio meteorologikoak 
Erroiberran dagoen Aurizperri kontzejuan, itsasoaren mailatik 871 metrora, Nafarroako Gobernuak 1972an jarritako estazio meteorologikoa dago.  Gainera, 1975an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Erro kontzejuan, itsasoaren mailatik 672 metrora. Aurizperriko estazioa da Aurizperrirako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

Hirigintza

Auzoak 
Herriak 5 auzo ditu:

 Purgua
 Donejakue
 Pirinio
 Oianilun
 Urrobi

Kaleak 
Herriak 14 kale ditu:

 Errotagaina karrika
 Iturrizar karrika
 Done Bartolome karrika
 Saroiberri karrika
 Soraundi karrika
 Tibalt II.a enparantza
 Aurizko errepidea
 Sorabilgo errepidea
 Iruña-Frantzia errepidea
 Martinputzubidea
 Done Jakue auzoa
 Oianilun auzunea
 Pirinio auzunea
 Urrobi industrialdea

Etxeak 
Herriak 130 etxe ditu:

Historia 
Aurizperriko lurretan dago Iturissa baskoi-erromatar hiria izan zenaren aztarnak. Ptolomeok aipatu zuen lehen aldiz hiri hura, eta Estrabonen garaikoa bide zen.

Hala ere, herriaren gaur egungo kokalekuari dagokionez, Erdi Arokoak dira ditugun lehendabiziko lekukotzak, izan ere, 1269an finkatu dute sorrera data, Tibalt II.a nafar erregearen eskutik.

1835-1845eko udal erreformetara arte, Erroibarko alkateak gobernatzen zuen, aldi berean Erroko bizkondeek izendatua eta jurisdikzio zibila zutenak, eta haranak aukeratutako diputatuek eta bertako bizilagunek izendatutako erregidoreek, zeinek –erregidoreak eta diputatuak– jurisdikzio ekonomikoa bakarrik baitzuten. 1802an irin-errota zegoen, eta 1847an eskola, zeinaren maisuak 960 erreal hautematen zituen; bideak tokikoak ziren eta egoera txarrean zeuden. XIX. mendearen bigarren erdialdean nolabaiteko garapena izan zuen; XX. mendearen hasieran karabineroen postua, merkataritza ona, errota eta basogintza industria txikia zituen.

1881ean sutea pairatu zuten, 25 etxe eta 14 borda suntsitu zirelarik. Pirinio aldeko beste herri batzuek bezala, Aurizperrik ere biztanleak galdu ditu XX. mendeko bigarren erdialdetik hona. Azken hamarkadan biztanle kopurua egonkortu egin da.

Demografia 
 biztanle zituen Aurizperrik.

Garraioa 
Autobuses Artieda autobus konpainiak Erroibar Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizperri - Mezkiritz - Lintzoain - Erro - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Politika 
Aurizperriko kontzejua kontzejuburuak eta lau kontzejukidek osatzen dute. Egungo kontzejuburua Mikel Joseba Landabere Villanueva da.

Kontzejua 
Aurizperriko kontzejua kontzejukidek eta kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Kontzejuburua Mikel Joseba Landabere Villanueva da. Kontzejukideak 3 daude:

 Oier Zaldua Ortiz de Guzman
 Naia Sanchez Carvallo
 Eneko Juanarena Urroz

Kontzejuburuak 
2011tik, Aurizperrik 2 kontzejuburu izan ditu:

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erroibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erroiberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.

Aurizperriko azpieuskalkia erroibarrera da, eta, zehazki, Aurizperriko aldaera.

Euskararen Foru Legea 

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Erroibar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 24,01ek zekien euskaraz.

Jaiak 
 Aurizperriko Orreagarako erromeria: maiatzaren azken asteburuan
Done Bartolomeko jaiak: abuztuaren azken asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 Done Bartolomeko eliza, 1961. urteko kristiau eliza.
 Hilarrien museoa, tokiko hilerriko 25 hilarriko bilduma.
Iturissa baskoi-erromatar herrixka.

Aurizperriar ospetsuak 

 Leny Escudero (1932-2015), euskal abeslari, kantautore eta aktorea.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Erroibar
 Pirinioak
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Erroibarko Udalako webgune ofiziala
 "Nafar Away" saioan (11TB).

Erroibarko kontzejuak