Harri-iraulari

Harri-iraularia (Arenaria interpres) scolopacidae familiako hegazti zangaluzea da.

Iparraldeko Eurasia eta Ipar Amerikako kostaldetan bizi den hegazti hau neguan munduko edozein eskualdetara migratzen da.

Deskribapena 
Hegazti limikolo txikia da, 21-24 cm arteko luzera eta 43-49 cm arteko hego-zabalera ditu. 120 gramo inguru pisatzen ditu. Gorpuzkera trinkoa du eta ziri itxurako moko txikia, harri txikiak iraultzeko egokia, hortik bere izena. Buru zuria du, hainbat lerro beltzekin, bularraldean ere lerro beltzak agertzen ditu. Bizkarraldea laranja kolorekoa da, luma beltzezko lerro batzuk agertzen dituelarik, eta azpialdea zuria da. Hankak ere laranja kolorekoak dira. Sexu dimorfismo handirik ez du harri-iraulariak.

Habitata 
Iparraldeko tundra eremuetako kostaldetan ugaltzen da eta baldintza meteorologiko gogorrei egiten die aurre. Negua datorrenean hegoalderantz jotzen du eta kostaldeak okupatzen ditu. Eremu harritsuak atsegin ditu, biluziak edo algaz estaliak, eta gizakiak egindako egiturak ere atsegin ditu (kaiak, dikeak...) moluskuak harrapatzeko. Eremu limotsuak ekiditen ditu. Donostian esate baterako hegazti limikolo ugariena izatera iristen da.

Elikadura 
Intsektuek eta hauen larbek osatzen dute harri-iraulariaren dietaren gehiengoa. Intsektu gutxi dagoenean beste ornogabe batzuk (armiarmak, krustazeo txikiak eta moluskuak) eta landareak ere jaten ditu. Mokoa harriaren edo arrain hondar baten azpian sartu eta irauli egiten dute, azpian dauden ornogabeak harrapatzeko. Pisu handiko objeturen bat iraultzeko taldean egiten dute lan.

Ugalketa 
Bikoteak eratzen direnean hainbat urtetako kumaldiak egiten dituzte elkarrekin. Maiatza eta abuztuaren artean ugaltzen dira. Lurrean aurkitzen duten zuloak aprobetxatzen dituzte. 11 cm-ko diametroa eta 3 cm-ko sakonerakoa izaten dira habiak, gutxi gorabehera. Zuloa landareez inguratzen dute eta normalean lau arrautza berdexka eta orbain ilun asko dituztenak jartzen dituzte. 22-24 egunetan zehar txittzen egon ondoren jaiotzen dira txitak eta berehala gai dira beren kabuz mugitu eta elikatzeko. 19-21 egun dituztenean erabat garatuta daude eta habia betirako uzten dute.

Taxonomia 
Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean, Systema naturae liburuan. Arenaria interpres izena jarri zion, Arenaria areatzatan aurkitzen delako eta interpres izena akats baten erruz. Lineok Gotland bisitatu zuenean bertakoek tolk esaten ziotela jakin zuen. Suedieraz "itzultzailea" edo "mezularia" esan nahi du eta horregatik latinezko izena ezarri zion, interpres. Gotlandeko dialektoan aldiz "hanka" esan nahi du.

Egun scolopacidae familian sailkatuta badagoen ere, lehen adituek charadriidae familiakotzat zuten. Harri-iraulariak azpiespezie bi ditu:
 Arenaria interpres interpres, mendebaldeko Alaskan, Ellesmere uhartean, Groenlandian, Norvegian, Danimarkan, Suedian, Finlandian, Estonian eta iparraldeko Errusian bizi dena.
 Arenaria interpres morinella, iparraldeko Alaskan eta Kanadako artikoan bizi dena.

Iruditegia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Scolopacidae
Euskal Herriko hegaztiak
1758. urtean deskribatutako taxoiak
Espezie kosmopolitak
Lineok deskribatutako taxoiak