1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua

1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua, Gernikako Estatutua izenaz ere ezaguna, Euskadiko Autonomia Erkidegoa eratu zuen lege organikoa da. Gernikako estatutua deitzen zaio behin betiko testua Gernikan adostu zelako 1978ko abenduaren 29an. 1979ko urriaren 25ean Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako herritarrek erreferendum bidez onartu zuten. Azaroaren 29an Espainiako Kongresuak onartu zuen eta abenduaren 12an senatuak.

Gernikako Estatutuak EAEn sistema parlamentarioa ezarri zuen. Foru sisteman oinarrituz, hiru herrialdeetako bakoitzak ordezkari kopuru bera jaso zuen Eusko Legebiltzarrean. Legebiltzarrak Lehendakaria izendatu behar du hauteskundeak egin ondoren. Lehendakariaren zeregin garrantzitsuena Eusko Jaurlaritza eratu eta gidatzea da.

Eusko Legebiltzarrak autonomia maila zabala dauka hainbat arlotan legeak egiteko: ekonomia jarduerak, kultura, herrizaingoa, etab. Era berean, Jaurlaritzak egiten duen eguneroko kudeaketa eta politika kontrolatzen ditu.

Autonomia estatutu honetan, euskal herriaren naziotasuna aipatzen da, eta autogobernua izatearren Espainiako Estatuaren barruan autonomia erkidegotzat eratzen dela (1. artikulua). Nafarroa Garaiak Hego Euskal Herriko gainerako hiru herrialderekin bat egiteko eskubidea duela aipatzen du (2. artikulua), betiere Espainiako konstituzioan jarritako 4. xedapen iragankorreko bidea betetzen badu. 6. artikuluak euskara euskal herriaren hizkuntza propioa dela dio, eta gaztelaniak bezala maila ofiziala izango duela agintzen du. Botere publikoek Euskal Herriaren aniztasun soziolinguistikoa kontuan izanik hizkuntza bien erabilera egokia bermatu behar dute, 6.2 artikuluaren arabera.

Estatutuaren xedapen gehigarriaren arabera "Estatutu honetan finkatu den errejimen autonomikoa onartzeak ez du esan nahi Euskal Herriari herri gisa historikoki dagozkion eskubideei uko egiten zaienik; hauek legediak erabakitzen duenaren arabera eguneratu daitezke".

Izena 
Normalki Gernikako Estatutua izena ematen zaio. Ezker abertzaleko sektoreek, bere aurkako jarrera erakusteko, Moncloako Estatutua deitzen diote estatutu honi.

Aurrekari historikoak: 1936ko Estatutua 

1936ko Euskadiren Autonomia Estatutua, jatorrizko euskal izenez Euzkadiren Berjabetasun-Araudia, Euskal Herriaren zati baterako onartu den lehenengo autonomia estatutua izan zen, Espainiako ipar-mendebaldeko hiru herrialdeak (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa) hartzen zituena. (Testu osoa irakurgai: )

Espainiako Bigarren Errepublikako Gorteek 1936ko urriaren 1ean (Valentzian) onartutako legea izan zen, Espainiako Gerra Zibila hasita, 1931n hasitako prozesu luze eta konplexu baten ondoren. Estatutua onartu ondoren, lehen gobernu autonomoa eratu zen, 1936ko urriaren 7tik 1937ko martxoaren 30era (tropa frankisten garaipenak zapuztu zuen esperientzia hori).

Eusko Alderdi Jeltzaleko Jose Antonio Agirre izan zen Euzkadiko Gobernu haren buru, eta PSOE, PCE, Eusko Abertzale Ekintza, Ezker Errepublikanoa eta Batasun Errepublikanoaren ordezkariek parte hartu zuten.

Lehenbiziko Eusko Jaurlaritza 

Estatutu horren funtsezko ondorioa historiako lehen Eusko Jaurlaritzaren sorrera da; EAJren eta Fronte Herrikoiaren arteko koalizioa, Jose Antonio Aguirre buru zuela. Diputatu hau (lider karismatikoa) euskal zinegotziek aho batez aukeratu zuten EJko lehendakari, 1936ko urriaren 7an bozkatu ahal izan zutenen artean

1979ko Autonomia Estatutua 
Espainiako 1978ko Konstituzioaren bigarren xedapen iragankorraren arabera, Euskadik behin-behineko autonomia-erregimen bat eskuratzeko baldintzak zituen, eta, hala, estatutu-proiektu bat egin ahal izango zuen, lege horrek, 151. artikuluan ezarritakoaren arabera. Gainera, lehen xedapen gehigarriak «eskubide historikoak» onartzen zituen, eraiki nahi zen erregimen autonomikoan eguneratuko zirenak. Hala ere, Espainiako Konstituzioaren 151. artikuluan eskatzen diren baldintzak ez litzaizkieke eskatuko iraganean beren autonomia-estatutuak aurrera ateratzeko baiezko botoa eman zuten lurraldeei, hala nola Euskal Autonomia Erkidegoa (Galizia eta Kataluniaz gain), hori frogatuta baitzegoen 1936ko Estatutua onartzean, Espainiako Gerra Zibila hasi ondoren (Andaluzia izan zen baldintza horiek betetzen dituen erkidego bakarra). Hala, Euskadik berehala lortu zuen Konstituzioan jasotako gehienezko autonomia-maila (151. artikulua).

Nafarroako Foru Komunitatea proiektu komun batean sartzeko ezintasuna ikusirik, Nafarroako alderdi politiko gehienen oposizioagatik, Euskal Parlamentarien Batzarrak, 1977ko maiatzean bildurik, Gobernuari, Parlamentuari aurkeztuko litzaiokeen eta erreferendumean onartu beharko litzatekeen autonomia-estatutuaren proiektua egitea onartu zuen.

Erredakzio prozesua 
1977an, «lurralde historiko» bakoitzeko Batzar Nagusiak eratu ziren behin-behinekoz —ordutik aurrera, euskal probintziek jaso zuten izen hori—, eta, hurrengo urteko urtarrileko errege-dekretu baten arabera, Euskal Kontseilu Nagusia autonomia-erkidego aurreko gobernu-organo nagusi gisa eratu zen, Batzar Nagusiek hautatutako lurralde historiko bakoitzeko hiru ordezkarik osatua. Haren jarduna zaildu egin zen, bai Espainiako eskualde guztietan antzeko erakundeak ugaritu zirelako, bai Gobernu zentralak botere transferentzia errealak egiteko borondate eskasa zuelako. Nolanahi ere, Euskal Parlamentarien Batzarrak erabakitakoarekin bat etorriz, 1978ko abenduan autonomia-estatutuaren aurreproiektu bat idazteko ponentzia bat eratu zen, eta, bere lanak azkar bukatu eta Batzarrak onartu ondoren, aurreproiektua abenduaren 29an bidali zion Gobernu Zentralari.

Erreferenduma 
Erreferenduma 1979ko urriaren 25ean egin zen. Estatistiken arabera, erroldaren %58,85ek parte hartu zuten eta horien artean, baiezko botoen ehunekoa %90,27 izan zen  .

Aldeko botoa alderdi gehienek defendatu zuten (Eusko Alderdi Jeltzalea, Euskadiko Alderdi Sozialista, Zentro Demokratikoaren Batasuna, Euskadiko Ezkerra, Euskadiko Alderdi Komunista, Espainiako Lanaren Alderdia, Langileen Erakunde Iraultzailea, Euskal Herriko Karlista Alderdia, Espainiako Langile Alderdi Sozialista (Sektore Historikoa), Ezker Errepublikanoa, Euskal Sozialistak Elkartzeko Indarra). Herri Batasuna koalizioak eta Euskadiko Mugimendu Komunistak, Ezker Komunistaren Erakundeak eta Liga Komunista Iraultzaileak defendatu zuten alternatiba abstentzioa izan zen. Bestalde, Aliantza Popularrak (gero Alderdi Popular bihurtua) eta Batasun Nazionalak kontrako botoa eskatu zuten, herrien autonomia Espainiaren batasunaren aurkako mehatxua zela uste baitzuten.

Ezaugarriak 
Guztira 47 artikulu ditu, honela banatuak: atariko titulua eta beste lau titulu, xedapen gehigarri bat eta bederatzi xedapen iragankor.

Estatutuak parlamentuko gobernu-sistema bat ezartzen du, non lehendakariak Eusko Legebiltzarraren konfiantza jaso behar duen; sufragio unibertsalaren bidez hautatua eta 75 diputatuk osatua (25 lurralde historiko bakoitzeko).

Euskal Herriko Autonomia Estatutua besteetatik bereizten duena, ez da transferitutako eskumenen kopurua —edo transferi daitezkeenak, prozesua oraindik ez baita osatu—, baizik eta, konstituzio-ordenamenduan bezala, euskal autonomia foraltasun historikoan oinarritzen dela, eta hori Espainiako Konstituzioan aitortuta dago. Kasu horretatik abiatuta, Euskadik finantziazio bereziko prozedura bat lortu zuen (Nafarroakoaren parekoa soilik), 1876an foruak indargabetu ondoren ezarritako kontzertu ekonomikoen eguneratze batean oinarritua. Itun horiek Araban eta Nafarroan zeuden, baina erregimen frankistak indargabetu zituen Gipuzkoan eta Bizkaian, Gerra Zibila amaitzean. Era berean, Estatutuari esker, polizia propioa eratu zitekeen, Ertzaintza, polizia integrala eta lurralde osoan hedatua. Azkenik, foraltasunaren ikuspegi bat ere bada lurralde-antolamendu berezi bat eratzera daramana, non foru-aldundiek hainbat eskumen baitituzte, eta, batzuetan, horren ondorioz, Eusko Jaurlaritzarekin gatazkan sartzen dira.

Edukiak 
Espainiako Konstituzioko 147. artikulua autonomia erkidegoen autonomia estatutuei dagokie. Lehenik eta behin, Autonomia Erkidego bakoitzeko oinarrizko erakunde-arau gisa definitzen ditu, eta gaineratzen du Estatuak onartu eta babestuko dituela, bere ordenamendu juridikoaren osagai gisa. Gainera, horien aldaketaz eta gutxieneko edukiez ari da, eta horiek, jakina, Euskal Herriko Autonomia Estatutuan islatuko dira.

Hona hemen egitura orokorra: Euskal Estatutuak atariko titulua, beste lau titulu, xedapen gehigarri bat eta bederatzi xedapen iragankor ditu. Ordea, ez du hitzaurrerik (Espainiako Konstituzioak edo beste autonomia-estatutu batzuek barne hartzen duten osagaia).

Estatutuaren Atariko Titulua bat dator Konstituzioaren 147.2. artikuluko a, b eta c idatzi-zatietan, eta Autonomia Erkidegoaren izena (1. art.) lurraldea mugatzea (2. eta 8. artikuluak) eta erakundeen egoitza izendatzeko modua (4. art.). Atariko tituluan gutxieneko eduki horri banderaren arauketa gehitzen zaio (5. art.), hizkuntza (6. art.) eta euskal herritarraren izaera juridikoa (7. art.); euskal herritarren oinarrizko eskubide eta betebeharrak titulu honetako azken aurreko artikuluan aipatzen dira (9. art.). Euskal Herriko berezitasun nabarmen bat agertzen da Atariko Titulu honetan: Lurralde Historikoen onarpena, 2. artikuluan eta 3. eta 5. ean.

Estatutuko I. tituluak, berriz, Euskal Autonomia Erkidegoaren eskumenak jorratzen ditu, Konstituzioaren d) ataleko 147.2. artikuluak dioenaren arabera. Konstituzioan aurreikusitako eskemari jarraituz, Euskadiko Autonomia Estatutuak finkatzen ditu EAEk bere gain hartu dituen eskumenak. Horretarako, bere I. titulua erabiltzen du batez ere, baina ez bakarrik. Titulu hori eskumenen sailkapen honetatik abiatzen da: eskumen esklusiboak (10. art.), legegintzako garapena (11. art.) eta betearaztekoak (12. art.). Euskal Autonomia Erkidegoak bereganatutako eskumen guztiak ez daude artikulu horietan bilduta.

Ondoren, II. tituluak Euskal Autonomia Erkidegoko botereak aipatzen ditu, eta atariko kapitulu bakarraz eta beste bost kapituluz osatua dago: Eusko Legebiltzarra (1. kapitulua), Eusko Jaurlaritza eta lehendakaria (2. kapitulua), Justizia Administrazioa (3. kapitulua), Lurralde Historikoetako erakundeak (4. kapitulua) eta Euskal Herriko Agintaritzaren kontrola (5.kapitulua).

III. tituluak Ogasuna eta Ondarea arautzen ditu, Ekonomia Itunaren sistema tradizionala berrezarriz.

Azken tituluan, IV. tituluan, zehazten da Estatutua aldatzeko prozedura. Titulu honek 46. eta 47. artikuluez osatua dago. Tituluak erreforma-prozedura orokor bat ezartzen du (46. art.) eta hiru prozedura espezifiko erreforma-kasu zehatzetarako (47. art.).

Azkenik, xedapen gehigarri batek adierazten du Estatutuan ezartzen den autonomia-erregimena onartzeak ez dakarrela Euskal Herriak bere historiaren arabera legozkiokeen eskubideei uko egitea, eta eskubide horiek ordenamendu juridikoak ezartzen duenaren arabera eguneratu ahal izango direla.

Estatutua bederatzi xedapen iragankorrek ixten dute  .

Bete gabeko legea 
1979tik, hau da, Gernikako Estatutua martxan jarri zenetik, EAErenak diren 37 eskumen transferitu gabe ditu Madrilek. Estatutua Espainiar Konstituzioko lege organikoa da; artean, hala ere, hainbat zati ez dira bete, eta hala Eusko Jaurlaritzak nola Legebiltzarrak hura betetzeko falta diren eskumenen transferentziei buruzko agenda operatibo bat eskatu zion Espainiako Gobernuari 2018an.

Eusko Legebiltzarrean salatu dutenez, Espainiako Gobernuko unean uneko komenientzien, "boto beharraren arabera bakarrik" transferitzen dira Estatutuak ezarritako eskumenak. 2019ko otsailean, Espainiako Senatuak falta den Estatutuaren zatia ez betetzera deitu zuen, "espainiarren berdintasuna hausten duelako" eta, eskumenak 'negoziatuz' gero, "Pedro Sanchezek Estatua zatikatzea onetsiko duelako". Gasteizko legebiltzarrak "oso larritzat" jo zuen Senatuak onartutako adierazpena, baita 1978ko lurralde eredua agortutzat jo ere. Jarraian, eskumen transferituak azaltzen dira:

1979-1993 
Guztira, 73 eskumen jaso zituen Eusko Jaurlaritzak. 1985 arte gehien jaso zituen, guztira 66.

1993-2000 
Sei urte eskumenik jaso gabe egon ostean, 1993tik 2000ra 25 eskumen jaso zituen Eusko Jaurlaritzak. EAJk orduantxe bakarrik babestu zuen. Espainiako gobernuburu bat: 1993an, PSOEko Felipe Gonzalez eta 1996an, PPko Jose María Aznar.

2000-2008 
Jose María Aznarren bigarren legegintzaldian eta José Luis Rodriguez Zapateroren aurrenekoan ez zen eskumen transferentziarik egon.

2008-2012 
José Luis Rodriguez Zapateroren bigarren legegintzaldian, 20 eskumen transferitzeko hitzarmena egin zuen EAJk. Hala ere, batzuk bakarrik jaso zituen Eusko Jaurlaritzak (orduan PSE zegoen). Jaso ez ziren eskumenen artean zeuden: gizarte segurantza, aireportuak, interes orokorreko portuak, autobideak, Fogasa (Soldata Bermatzeko Funtsa) eta espetxe politika.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 1936ko Euskadiren Autonomia Estatutua
 Eusko Kontseilu Nagusia

Kanpo estekak 

 1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuaren testua, IVAPen webgunean.

Euskal Herriko Aro Garaikidea
Euskal Herriko zuzenbidearen historia
Legeak
1979 politikan
Autonomia estatutuak