Arbontze

Arbontze (zaraitzueraz: Arboñese) Erromantzatua ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak arbontzearrak (zaraitzueraz: arboñesearrak) dira.

Izena 
Arbontze edo Arboñese beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Arboniés ("arboniés" ahoskatua)

Gainera, hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Arbonias (1027)
 Arboniesse (1035)
 Arbonies (1075)
 Arbones (1110)
 Arbonias (1268)
 Arbonias (1366)
 Arbonies (1534)
 Arbonies (1800)
 Arbonies (1945)
 Arbontze (1961)
 Arbontze (2005)

Ezaugarriak

Armarria 
Arbontzeko armarria Erromantzatuko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

Geografia 
Arbontze Erromantzatua ibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Erromantzatua Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 46 kilometrora dago. Udaletxea Domeñun dago. Erliebe handiko ibarra da. Mendebaldeko tarteak lautada bat osatzen du, Longida, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

Klima 
Erromantzatuko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira ibarreko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

Estazio meteorologikoak 
Erromantzatuan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Antso III.a Gartzeitz erregeak 1035 baino lehen Aragoiko Ramiro I.a semeari errentak utzi zizkion hirietako bat izan zen; 1100 inguruan Antso Santxitz kondeak zeukan, eta honek bere seme Fernandori eman zion. Garai hartan bazen Santa Maria monasteriolo bat, Jimeno apezpiku iruindarraren jabetzakoa; Tota Ilhopitz Arbontzekoak 1063an eman zion Leireko abadiari. Hiriko kaperauak, 1427an, gari kahitze baten urteko petxa bat zor zion Orreagako Santa Mariari.

1849an eskola zuen eta 2 700 lapurtuak kalkulatzen ziren, horietatik 400-500 labore jarraituan; gainerakoetatik, urtero beste 700 landatzen ziren 5 edo 6 urteko azken laboreei atseden hartzen uzteko sistemaren bidez. Landatutakoen artean 300 mahasti-peoi zeuden.

Demografia 
 biztanle zituen Arbontzek.

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan Nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

Ondasun nabarmenak 
 San Esteban eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Erromantzatua
 Zangozerria
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Erromantzatuko kontzejuak