Lorisidae

Lorisidae Lorisiformesen barruan dagoen bi familietako bat da. Ohiko izenez Loris moduan ezagutzen dira, nahiz eta potto eta agnwantiboak ere barnean dauden. Afrika zentralean eta Indotxinan bizi dira.

Larru artiletsu sendo bat dute, normalean marroia edo grisa eta ilunagoa goikaldean. Begiak oso handiak dira eta aurpegiaren aurrealdean daude. Belarriak txikiak dira. Erpuruak aurrez-aurre jarri ahal dira eskuarekiko eta erakuslea laburra da. 

Egunean zehar bizi dira zuhaitzetan. Gertu dituzten Galagidae familiak ez bezala mugimendu geldoak izan ohi dituzte eta ezin dute salto egin. Oso gogor heltzen dira eskuekin adarretara eta horrela egiten dute lo, nagiek bezala. Gehienak bakarrik bizi dira edo oso familia talde txikietan.

Intsektuak, hegazti arrautzak eta ornodun txikiak jaten dituzte. Batzuek fruta ere jaten dute.

Haurdunaldiak lautik sei hilabetera irauten du eta bi kume izaten dituzte kumaldiko. Hortik hiru edo bederatzi hilabetera (espezieen arabera) titia uzten dute eta 18 hilabeteren ostean nagusiak dira. Guztira 20 bat urteko bizi-iraupena dute.

Sailkapena

Ezaugarriak 
Oso espezie berezia da, batez ere edertasunagatik. Ilaje motz baina beroki bat du, mutur luze samar bat, ezti koloreko begiak eta jendea asko erakartzen duen zerbait bere hanka ñimiñoak dira. Normalean edo grisak edo marroiak dira, bizarraren partea ilunagoa da eta kolore bardin batean sei tonu baino gehiago ditu.

Elikadura 
Sugandilak, intsektuak, arrautzak, ornogabe txikiak eta hostoak jaten ditu. Oro har, tamaina txikikoa da: 17,5 eta 26 cm artean neurtzen du eta 85-350 g pisatzen du.

Ugalketa 
Erreprodukzioa. Loriside 18 eta 24 hilabete bitarteko sexu-heldutasuna lortzen dute emeen kasuan. Arrak, berriz, urte eta erdi eta 20 hilabete bitartean ugaltzeko gai dira. Emeek obulazioak dituzten tartea 29 eta 45 egun bitartekoa da.

Galeria

Espeziearen kontserbazioa 
Lori nagiak Nycticebus generoko primate estrepsirrinoak dira, Asiako hego eta hego-ekialdeko oihan tropikaletan bizi direnak. Baso-soiltzearen, mozketa selektiboaren eta mozketa eta erretze nekazaritzaren ondorioz habitata galdu eta zatitzearen mehatxupean daude, bai eta basa-bizitzaren merkataritzarako bildu eta ehizatzearen arriskuan ere, maskota exotikoen merkataritza barne, eta medikuntza tradizionalean eta basa-animalien haragi gisa erabiltzeko. Mehatxu horien eta beste batzuen ondorioz, bost loris espezie nagiak "kaltebera" edo "arriskuan" gisa katalogatuta ditu Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak (UICN). Haien kontserbazio-egoera "kezka txikitzat" hartu zen 2000. urtean, biztanleria zehaztugabearen inkestak eta primate horiek animalien merkatuetan zuten maiztasuna zirela eta. Gainbehera azkarrean eta tokiko desagertzeetan bizi diren populazioen ondorioz, haien egoera eguneratu egin zen, eta 2007an, Arriskuan dauden Basa Fauna eta Florako Espezieen Nazioarteko Merkataritzari buruzko Konbentzioak (CITES) A eranskinera igo zituen, nazioarteko merkataritza debekatzen duena. Tokiko legeek ere ehizatik eta merkataritzatik babesten dituzte lori nagiak, baina eremu gehienetan ez dira aplikatzen.

Lori nagiei buruzko sinesmen tradizionalak Asiako hego-ekialdeko folklorearen parte izan dira gutxienez ehunka urtez. Bere gorpuzkiak etxe eta bide azpian lurperatzen dira zorte ona ekartzeko, eta bere gorputzaren atal bakoitza medikuntza tradizionalean erabiltzen da, maitasun-edabeak, minbizia, legenarra, epilepsia eta sexu-transmisiozko gaixotasunak sendatzeko. Medikuntza tradizional horren erabiltzaile nagusiak adin ertaineko emakume hiritarrak dira, eta ez dute aukerarik ikusten.

Maskotak kaskarrak eta zaintzen zailak izan arren, hozkada toxiko arriskutsu batekin, 2 kilometrorekin eta gizakienaren kontrako lo-zikloarekin, loris nagi asko maskota gisa merkaturatzen dira, bai tokian-tokian, bai nazioartean. Merkataritza-salmentarako loris nagiak inportatzea legez kanpokoa bada ere, beren jatorrizko banaketa-eremuan, Japonian eta Europako zati batzuetan, maskotak dira. Hori, batez ere, bere itxura samurraren ondorio da, YouTubeko bideoetan oso ikusiak, neurri batean bere begi handiengatik, gaueko bizimodurako egokitzapenak baitira. Aireportuetan ehunka loris nagi konfiskatu dira, baina ezkutatzeko errazak direnez, litekeena da zenbaki horiek trafikatzen den guztizko kopuruaren zati txiki bat baino ez izatea. Merkatariek loris nagien hortzak moztu edo erauzi egiten dituzte haur txikientzako maskota egokia izan daitezen, baina praktika honek, askotan, odol galera, infekzioak eta heriotza eragiten ditu.3 Hortzik ez duten loris nagiak ezingo lirateke beren kabuz baliatu eta, beraz, ez dira naturan berriro sartzen. Maskoten merkataritzan gatibu hartutako loris gehienek ere zainketa desegokia jasotzen dute, eta nutrizio txarragatik, estresagatik edo infekzioagatik hiltzen dira. Hala eta guztiz ere, eskaria handitu egin da, eta lori nagiak jada ez dira modu oportunistan harrapatzen, baizik eta orain linternekin merkaturatzen dira, eta animaliek ez dute horietatik ihes egiten.Lotutako eremu babestuak garrantzitsuak dira lori nagiak kontserbatzeko, primate horiek ez daudelako egokituta lurretik distantzia luzeak bidaiatzeko. Legea betearazteko ardura duten funtzionarioen trebakuntzak haien legezko babesa hobeto identifikatzen eta ezagutzen laguntzen du. Santutegiak eta erreskate-instalazioak erabilgarri daude konfiskatutako lori nagiei aldi baterako eta bizitza osorako arreta emateko. Zoologiko batzuen populazioek zailtasunak izan dituzte gatibualdian ugaltzeko, nahiz eta loris perezoso pigmeo hori zenbait instalaziotako egoerara egokitzen dela dirudien, hala nola San Diegoko zoologikora.

Aurrekariak 
Lori nagiak (Nycticebus generoa) Strepsirrhini azpi-ordenakoak dira. Asiako hegoaldean eta hego-ekialdean eta inguruko uharteetan daude, eta oihan tropikalen goiko errezelean bizi dira. Gaueko ohiturak dituzte; egunez, zuhaitzetako urkiletan kuzkurtuta egiten dute lo. Lori nagiak igokari geldo eta pausatuak dira, eta gutxitan iristen dira lurrera. Aurpegi biribila dute, ilaje iletsua, marra ilun bat bizkarrean eta isats bat muinoi batera mugatzen dena. Nycticebus coucang azpiespezie ohikoenak 27 eta 38 cm bitarteko luzera du buru eta gorputzean. Nycticebus pygmaeus barietatea 18 eta 21 cm artekoa da. Goiko eta beheko gorputz-adarrak ia luzera berekoak dira; eskuak eta oinak bereziki indartsuak dira, generoaren beste aldaki batzuekin alderatuta. Lori nagiak bakartiak dira edo bikoteka bizi dira; arrak lurraldekoak dira eta beren lurraldeak gernuarekin markatzen dituzte. Bere dieta moluskuak, ornodun txikiak eta frutak dira.

Lori nagiek jariakin bat eragin dezakete guruin brakialean (guruin bat besoan). Listuarekin nahasten denean, toxina lurrunkor eta kaltegarri bat sortzen du, eta, beharrezkoa bada, erasotzaile bati hozka egitean eman daiteke.6 Hozkadak hantura mingarria eragiten du eta sendatzeko denbora behar izaten du; toxina arina da eta ez da hilgarria izaten, baina litekeena da erreakzio anafilaktikoa gertatzea.

Gaur egun, bost espezie ezagutzen dira. Javako loris nagia (N. javanicus) Indonesiako Java uhartekoa da, eta Borneoko loris nagia (N. menagensis) Borneon eta inguruko uharteetan aurki daiteke, Filipinas-eko Sulu uharteak barne.9Sundako loris nagia Indonesiako Sumatra uhartean dago, baita penintsulako Malaysian, Singapurren eta Thailandian ere. Beste bi espezieak kontinentean daude: Bengalako loris nagia (N. bengalensis), jatorriz Bangladeshkoa, Kanputxea, Txinako hegoaldea, Indiako ipar-ekialdea, Laos, Myanmar, Thailandia eta Vietnam, eta loris alfer pigmeoa (N. pygmaeus), Kanputxean, Laosen, Vietnamen eta Txinako hegoaldean dagoena.

Naturako Mehatxuak 
Lori nagiak baso-soiltzeak eta basoko bizimoduaren merkataritzak mehatxatzen ditu, besteak beste, maskota exotikoen merkataritzak, medikuntza tradizionalak eta animalia basatien haragiak. Beste mehatxu batzuk errepideak eraikitzea, mozketa selektiboa eta mozketa eta erretzeko nekazaritza dira. Habitataren zatiketak oztopatu egiten du zuhaitz batetik bestera mugitzeko igokarien eta lianen mende dauden espezie horien sakabanatze biologikoa. Ondorioz, lori nagiak linea elektrikoetan hilda daude edo harrapaketen biktima dira bideek beren artean baso-eremuak bereizten dituzten eremuetan.Espezie guztiak "Kalteberak" edo "Arriskuan" gisa sailkatuta ditu Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak (UICN). Populazioak azkar ari dira gutxitzen eta banaketa irregularra bihurtzen ari da, banaketa-eremu osoan tokiko iraungipenak gertatu direlako. Espezie guztiak dauden herrialde guztietan legez babestuta dauden arren, kontserbazio-ahaleginak oztopatzen ditu kontzientzia publikorik ezak, bertako baserritar askok eta gatibu dauden espezimen erosle urrunek ez baitakite zer arrisku-egoera duten. Vietnam bezalako lekuetan, non normalean gaueko primate hauek aurkitu diren, bertako baserritar gehienak ez zeuden haiekin ohituta argazkiak erakusten zitzaizkienean. Ehiztari nagusi gutxi batzuek baino ez zituzten ezagutu, baina 10 edo 15 urtetan ez zituztela ikusi adierazi zuten. Tradizionalki, lori nagiak oso espezie gutxikoak zirela uste zen, eta Asiako hego-ekialde osoan ohikoak zirela uste zen. Suposizio horiek bere gaueko portaerak eta eskualde osoko animalien azoketan agertzeko maiztasun altuak eragindakoak ziren. Gainera, XX. mendeko eta aurreko ikertzaileek betikotu egin zuten lori nagiak ohikoak zirela egungo edo absente gisa informatzean, beren landa-ikerketan biztanleria-dentsitate txikiak adierazi beharrean. Horren ondorioz, lori nagiak oso gutxitan aztertu ziren, eta, horren ondorioz, "Arrisku txikiagoa/kezka txikiagoa" (MR/mp) izeneko kontserbazio-egoeraren hasierako ebaluazioa egin zen NBGIUren Zerrenda Gorrian 2000. urtean. Are gehiago, 2000ko hamarkadaren erdialdean, biztanleria-zenbatespenak irismen txikiko ikerketetan soilik oinarritzen ziren.2009an, James Thorn primatologoak ingurumen-nitxoaren ereduak erabili zituen Indonesian, ordura arte bildutako biztanleria eskasaren datuak osatzeko, Sumatra, Java eta Borneo uharteetan lori nagietarako erabilgarri dagoen gainerako habitata iragartzeko helburuarekin. Estimazio horien arabera, Javako loris nagia mehatxatuena zen habitat-galeragatik, eta, ondoren, Sumatrako Sunda loris nagia. Borneoko loris nagia egoera hobean zegoen, banaketa-eremuaren zati handi bat arrisku txikiko eremuek osatzen baitute. Bengalako loris nagia eta loris perezoso pigmeoa 20 eremu babestu baino gehiagotan daude, nahiz eta populazioak txikiak edo behar bezala erregistratu gabeak izan.Indonesian, nekazaritzarako lurren mozketak eta lur-erauzketak baso-sute handiak eragin dituzte, lehenik 1982 eta 1983 bitartean, Kalimantanen 27.000 km² (10.000 milia karratu) erre zirenean, eta, ondoren, 1997 eta 1998 bitartean, suteek 23 750 km² (9170 milia karratu) suntsitu zituztenean Kalimantan eta Sumatran. Sute horiek lori nagien populazioen jatorrizko banaketa-eremuaren barruan gertatu ziren.

Habitat-galera nabarmena izan da lori nagien banaketa-eremu osoan, baina beherakada horrek lotura estuagoa du merkataritza jasanezinarekin, maskotena edo medikuntza tradizionalarena. Lori nagiak ugariak dira merkatu arruntetan eta primate salduenen artean daude. Lori nagiak erraz harrapatzen dira zuhaitz batetik bestera salto egiten ez dutelako, askotan gelditu egiten dira eta aurpegia estaltzen dute ikusten dituztenean. (Horregatik, indonesiarrek malu malu edo "lotsatia" deitzen diete). Ehiztari adituek bakarrik ez dituzte harrapatzen, baizik eta baserritar oportunistek ere erraz harrapatzen dituzte, merkatuetako salmentak ematen duen diru-sariagatik.

Basa-faunaren merkataritza 
Gizakiek gutxienez 40000 urte daramatzate Asian ugaztunak ehizatzen, baina oraintsu arte, lori nagiak maila jasangarrian baino ez ziren ehizatzen. Hala ere, 1960ko hamarkadaz geroztik ehiztarien jarduera gero eta jasangaitzagoa bihurtu da, eta horrek gehiegizko ustiapena ekarri du, eskaria gero eta handiagoa delako, eskaintza txikiagoa delako eta, ondorioz, merkaturatutako basa-faunaren balioa handiagoa delako. 1985ean animalia basatien merkatu handiak agertzen hasi ziren Nom Pen eta Sen Monorom, Kanputxean, eta berehala jarraitu zien ehiztarien, merkatarien eta bitartekarien sareak garatzen.

Animalia basatiak harrapatzeko grina, eta bereziki lori nagiak, gero eta gehiago nagusitzen da aberastasun handiko hiriguneen eskariaren ondorioz, landa-eremu pobreetan tradizioz egiten zen biziraupen-ehizaren ordez. Primate luzeen kasuan, lori nagiak kasu, populazioak poliki-poliki birjartzen dira. Lori nagiak bereziki ahulak dira, ikusitakoan geldirik geratzeko joera dutelako. Azkenik, teknologia berrietarako sarbidearen hazkundeak, hala nola garraioaren hobekuntzak, su-armek, alanbre-tranpek eta islatzaileek, ehiza erraztu dute eta harrapaketa-mailak jasangarritasun-puntutik haratago eraman dituzte. Faktore berri horiek lori nagien biziraupena mehatxatzen dute.

Loris ehiza oportunista ohitura tradizionala izan da, adibidez, primatea bizi den zuhaitz bat mozten denean. Basoak palma oliba landaketak sortzeko (Elaeis guineensis) edo etxebizitzak eraikitzeko mozten direnean, zuhaitzetako loriak bildu eta "loris gizonari" saltzen zaizkio, eta honek, aldi berean, hirietan saltzen ditu. Kalimantan eta Aceheko zurginek ere lori nagiak saltzen dizkiete merkatariei, eta primateek, ihes egin beharrean, adarrei eusten dietenez, sarritan ehunka kilometro garraiatzen dituzte atxiki zituzten zuhaitzen jatorrizko adarretan.Bitartekarien eta mafia espezializatuen eskariak, 19/30 animalien merkataritzan, lori nagien ehizaren errentagarritasuna handitu du, eta ehiztari asko zuhaitzak igotzera edo astintzera eraman ditu, saltzen dituzten guztiak harrapatzeko.18/30/35 Kanputxeako Mondulkiri probintzian, lori nagiak dauden zuhaitzak astintzen dira loriak erortzen diren arte eta behin lurrean jipoitzen dira hil arte. (Indonesian, lori nagiek balio handiagoa dute bizirik daudenean, eta, beraz, ehiztariak zuhaitzetara igotzen dira haiek harrapatzeko, eta V formako makila bat jartzen diete lepoaren inguruan, geldiarazteko.) Lori nagiak kume batekin topo egiten badu, sarritan aita hiltzen da. Bitartekariek 30 lori nagi erosten dizkiete landa-ehiztariei eremu zabal batean, eta gero hirietako merkatu nagusietan saltzen dituzte 300 000 eta 500 000 rupia artean (32 eta 54 dolar artean). Mendebaldeko turistek eta atzerriratuek 1.000 mila rupia (108 dolar) ordaintzen dituzte. Merkatariek ikertzaileei jakinarazi diete eskariaren erritmoari jarraitzeko zailtasunak dituztela, eta merkatari batek esan zuen ia 1.200 loris perezoso pigmeo saldu zituela 2001 – 2002 aldian. Ehunka lori nagi saltzen dira urtero Indonesian, aire zabaleko animalien merkatuetan (edo "hegaztien merkatuetan"), bai eta merkataritza-zentroetan ere.19 Kanputxeako Nom Pen herrian, 1990eko hamarkadan, behatzaileek 204 lori nagi zenbatu zituzten denda bakar batean salgai; 2007an, Mondulkiri probintziako merkatu batek 30 espezimen disekatu zituen. Guztira 234 loris nagi konfiskatu zituen Foru-Basoko Bizitzarako Aliantzak 2002 eta 2006 artean. Indonesian, 6.000 eta 7.000 loris nagi artean merkaturatu ziren 2000. eta 2006. urteen artean. Nazioarteko merkataritzari dagokionez, Laos, Kanputxea eta Thailandia izan ziren esportatzaile handienak, eta esportazioak murriztu egin ziren espezie guztientzat, 1998-2007 aldian loris perezoso pigmeoentzat izan ezik (1978 – 1997 urtearekin alderatuta).

Lori nagiei aurreko hortzak moztu edo erauzi egiten zaizkie maskota gisa saldu baino lehen. Praktika hori infekzioan eta heriotzan gertatzen da askotan.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Strepsirrhini

Kanpo estekak 

Lorisiformes