Italiera

Italiera () latinetik datorren hizkuntza erromantze bat da. 70 milioi hiztun ditu, batez ere Italian. Hortik kanpo, hiztunen kopuruaren arabera ordenaturik, herrialde hauetan ere modu esanguratsuan mintzatzen da: Alemania, Argentina, Suitza, Frantzia, Brasil, Belgika, AEB, Britainia Handia, Kanada, Australia, Mexiko eta Uruguain.

Oro har, hiztegiaren aldetik, italiera latinetik hurbilenen dagoen hizkuntzatzat jotzen da. Gramatikari dagokionez, errumaniera hurbilena omen du eta, ahoskeraz denaz bezainbatean, sardiniera.

Hiztunen geografia 

Italiatik kanpo, honakoa da munduko italieradunen banaketa geografikoa:
 Alemania 708.019 hiztun
 Argentina 618.443
 Suitza 520.550
 Frantzia 358.603
 Brasil 292.519
 Belgika 281.674
 AEB 188.926
 Erresuma Batua 173.493
 Kanada 140.812
 Australia 131.679
 Mexiko 125.655
 Uruguai 74.163
 Espainia 61.383
 Txile 44.734
 Hegoafrika 32.330
 Herbehereak 30.529
 Peru 25.787
 Luxenburgo 22.913
 Austria 13.824
 Grezia 10.654
 Kolonbia 10.474
 Israel 10.221
 Ekuador 10.105
 Monako 6.631.

Hizkuntza batua 
Italiera batua Toskanako dialektoan oinarritua da, hegoaldeko eta iparraldeko dialektoen arteko bitartekoan. 1861ean, herrialdeko batasuna lortu ondoren, hedatzen hasi zen, dialektoen kalterako.

Hala ere, italiera estandarraren benetako hedakuntza zinemak, telebistak eta kontsumoaren gizarteak ekarri zuten II. Mundu Gerraren ondoren, Italiako beste hizkuntza eta dialektoak ordezkatuz, Pier Paolo Pasolinik begi kritikoz nabarmendu zuenez.

Dialektoak 
Italiako hizkera propioen mapa, jatorriz, duela zenbait hamarkada eginez gero, konplexua zen oso, eta haren aztarnak badaude oraindik. Sailkapen batzuek Italiako hizkuntza erromantze mordoxka izendatzen dituzte; beste batzuek molde horietako batzuk italieraren dialektotzat jotzen dituzte.

Gutxiengo ezagunen hizkerak kenduta, dialekto hauek geratzen dira:

Iparraldekoak 
 Piemontesea.
 Lombardiera.
 Liguriera: genovesea edo ligurea.
 Emiliano-Romagnolo.
 Venetoko veneziera.

Erdialde eta hegoaldekoak 
 Toscano.
 Romanesco.
 Dialekto umbriarrak.
 Abruzzese.
 Campano edo napoliera.
 Pugliese.
 Tarantino.
 Salentino.
 Kalabriera.
 Siziliera.

Dialektoen iraupena 
Italiako hizkuntza zein dialektoen iraupena eta erabilera, Italiera estandarraren ondoan, atzeraka doa. Hauek dira 2015eko datuak, ISTAT Italiako estatistika erakundearen arabera:

Iparraldeko inguru berdeetakoa ez da kontuan hartzekoa, alemanez eta ladineraz mintzo diren eskualdeak baitira.

Historia 
Egungo italiera toskaneran oinarritzen da, Errenazimendutik literatura eta kulturako hizkuntza bihurtua. 1583an, Firenzen Accademia della Crusca erakundea sortu zen, filologia eta hizkuntzalaritzaren ingurukoa. 1612an, lehenengo hiztegia egin zuten.

XIX. mendeko Risorgimientoak, Piemonteko mugimendu liberalaren epelean, Italia batzea bilatu zuen eta, horretarako, italiar naziotasuna hizkuntzan funtsatu zuten, eliteen aspaldiko literatur eta administrazio hizkuntza zen aldetik. 1860an, baina, italiera estatu berriko biztanleen % 2,5en ohiko hizkuntza zen. Kontsumoko gizartearen etorrerak XX. mendeko 60ko hamarkadan izugarri azkartu zuen Italiako herritar gehienen hizkuntza ordezkapena, italieraren alde.

Italierazko hitz eta esamolde batzuk 
Elkarrizketa informala, euskara-italieraz:

Ikus, gainera 
 Italiako hizkuntzak
 Italierazko literatura

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Accademia della Cruscaren webgunea