Máximo Ruiz de Gaona

Máximo Ruiz de Gaona Leorza (Esprontzeda,  - Iruñea, ) nafar elizgizona eta paleontologoa izan zen.

Ogibidez irakaslea, bere lana ikerkuntzarekin batera eraman zuen, bere garaiko geologo eta paleontologo askorekin kolaboratuz (Bataller, Colom, Crusafont, van Straelen, Villalta...). Aranzadi Zientzia Elkartearen fundatzaileetako bat izan zen, baita beste erakunde askoren kide ere, tartean Vianako Printzea Erakundea, Real Sociedad Española de Historia Natural edo Madrilgo Natur Zientziako Museo Nazionala.

Bere espezialitatea Nummulitidoak eta beste mikrofosilak izan ziren. Halere, espeleologoekin eta arkeologoekin kolaboratu zuen kobazuloetako aztarnak ikertzen, Miozenoko ugaztunei buruzko ekarpenak egin zituen, eta Kuaternarioko fauna bilketa askotan parte hartu zuen. Bere lanak oinarrizkoak dira Pirinioko eta kantabriar kostaldeko geologiaren eta paleontologiaren ikerketan, eta haietako batzuek garrantzi berezia dute, jada desagertutako aztarnategiei buruz direlako (Orobe, Koskobilo...).

Urbasako aztarnategiak 
1918an Congregacion de las Escuelas Pías erakunde erlijiosoan sartu zen (“eskolapioak” izenez ezagunagoak), 1925ean apaiz ordenatu zelarik.

Iruñean irakasle ari zela, 1932tik aurrera Urbasako Nummulitikoa ikertzen hasi zen. Orobe mendian (Altsasu) dekapodo kretazikoen aztarnategia lokalizatu zuen, Europako garrantzitsuenetakoa. Federico Gomez Lluecaren laguntzarekin pleistozenoko ugaztunak identifikatzen aritu zen, eta sasoi berean hasi zuen harremana Belgikako Erret Museoko Van Straelenekin.

1940ean Tolosako ikastetxera aldatu zen. Ordutik aurrera, Gomez de Llarena eta Gomez Llueca geologoekin izandako harremanen ondorioz, paleontologia arloan buru-belarri sartu zen. Urte hauetan aztertu zuen sakonki Orobeko aztarnategia Manuel Laborderekin batera. Urbasan, Lizarrara eginiko errepide berriak irekitako trintxeran Maastrichtar solairu bat lokalizatu zuen; bertan, besteak beste, Squalicorax pristodontus eskualoaren haginak aurkitu zituen, Espainian espezie honen aipu bakarra izan zena 1996 arte.

Espeleologoekin harremanak 
1944ean Ruiz de Gaona Txispiri kobazuloa (Gaztelu) industen aritu zen: aztarna arkeologikoak aurkitu zituzten (giza aztarnak, zeramika eta tresna litikoak) baita paleontologikoak ere; hauek Miquel Crusafonti bidali zizkion Sabadellera.

1945ean Bermeoko Orri Geologikoa prestatzen ari zirela (38 zkia), Joaquin Mendizabal, Gomez de Llarena, Ruiz de Gaona eta Manuel Laborde Ean (Bizkaia) zaldi-aztarnaz betetako arrakala bat lokalizatu zuten karehaitz urgoniarrean; 1970ean, bertako laginetatik, Equus caballus eansis espezie berria deskribatuko zen. Urte bereko udan, Aralarren antolatutako astebeteko espedizio espeleologikoaren partaide izan zen. Partehartzaileen artean zeuden naturalista katalanen eraginez (Jose Maria Thomas, Francesc Español, Ramón Margalef, Joaquin Mateu) eta bereziki Jesus Elosegiren ekimenez, Aranzadi Zientzia Elkartea sortu zuten. Negu horretan Troskaeta haitzuloa (Ataun) ikertzen hasi ziren, eta Ruiz de Gaonak paleontologia arloan kolaboratu zuen.

Erreferentziako zientzialaria 
1947an, Maximo Ruiz de Gaona Donostian ospatutako “XIX Congreso de la Asociación Española para el Progreso de las Ciencias” antolatzen aritu zen, Aranzadiko beste kideekin batera.

1949an Pierre Rat eta Raymond Ciry geologoek Espainia iparraldea aztertzeari berrekin zioten, gerra zibilaren etenaren ostean; hori dela eta hainbat espezialistekin harremanetan hasi ziren, tartean Ruiz de Gaona. Urte berean Oñatiko Ahuntz Koban eginiko ikerketetan parte hartu zuen, Aranzadiko taldekide Jesus Elosegi eta Reyes Korkostegirekin batera kalikatak eginez eta lagin bioespeleologikoak jasoz.

1950ean Aitzbitarte II koban (Orereta) indusketak egin zituen Gomez de Llarena eta Rodriguez de Ondarrarekin batera. Gainera, urte honetan Koskobilon (Olatzagutia) harrobian aurkitutako silex aztarnategia aurkeztu zuen, Goi Paleolitoko (Aurignac, Solutre eta Madelein) 5000 piezatik gorakoa, hurrengo urteetan espezialistentzat aztergai izango zena. 50. hamarkada hasieran Tolosan zen oraindik, lana ikerketarekin bateratuz, eta geologia arloan ziharduten ikerleriekin harremanetan, hala nola 1951ean Bruselako Unibertsitatetik Euskal Herrira espedizioan etorritako taldearekin; 1953ko uholdeek ikastetxean triskantza handiak egin zuten, eta tarte batez ikerketak eten behar izan zituen.

Iruñeko urteak 
Sasoi horretan gorreriak klaseak ematea eragotzi zion; 1956ean Iruñeko eskolapioetara aldatu zen, eta audifono bati esker irakaskuntzari berrekin zion. Urte horretan atera zuen Natur Zientzien lizentziatura, Madrilgo Complutense Unibertsitatean.

Orduan Vianako Printzea Erakundearekin harremana estutu zuen; adibidez, 1957an espeleologia sailak antolatutako II Euskal Espeleologia Jardunaldietan parte hartu zuen, kongresukideei estratigrafia, tektonika eta hidrologiari buruzko klaseak ematen, Zudaireko ubegian eta Urbasako lautadan zehar.

Ikerlari asko Ruiz de Gaonaren ikerketetan oinarritu ziren abiapuntu bezala, bere sasoian  zein geroago ere.  Ikasgelan ere ikerkuntzarekiko zaletasuna sustatu zuen: 1962an haren 15 urteko ikasle batzuek Legin Txiki haitzuloan (Ibero-Etxauri) aztarnategia aurkitu zuten.

1971ean hil zenean, bere ekarpenaren garrantzia ezaguna zen zientzia munduan; ez ordea hortik kanpo, gizon diskretua izan baitzen. Hori dela eta, bere heriotzaren 25. urteurrenean, Vianako Printzea Erakundeak bere aldizkariaren ale berezi bat eskaini zion. Gaur egunean, Ruiz de Gaonak bizitzan zehar jasotako aztarna paleontologikoak ez daude ikusgai; Natur Zientzia Museoaren faltan, Nafarroako Arkeologi Museoaren biltegian gordeta daude.

Espezie berrien aurkikuntzak 
Maximo Ruiz de Gaonak espezie berri asko aurkitu eta izendatu zituen bere ikerketetan zehar, batzuk euskarazko izenekin:

 Siderolites olaztiensis foraminiferoa (Olatzagutia).
 Galathea orobensis, Galathea straeleni (Van Straelenen omenez) eta Eumunidopsis orobensis krustazeoak (Orobe, Altsasu).
 Urbasan, Nummulites gomezi-batalleri (Gomez-Lluecari eta Batallerri eskainia) eta Nummulites colomi (Colom lagunari eskainia).
 Getaria-Zumaian Laffiteina vallensis (Alfonso del Valleren omenez) eta Laffiteina yarzai (Ramon Adan de Yarzaren omenez).
 Colomekin batera, Nafarroan: Planulina cushmani, Ammobaculites pyrenaicus, Sigmoilina bartoniensis, Eponides carolinensis navarrensis, Robulus olianensis eta Siphotextularia olianaensis.

Era berean, beste ikertzaileek aurkitutako hainbat espezie berri bere omenez izendatu zituzten:

 Galathea ruizi (Van Straelen, Orobe).
 Nummulites gaonensis (Gomez Llueca, Alacant).
 Dendrosmilia ruizi (Bataller,Bilbo).
 Prohinnites ruizi (Bataller, Lleida).
 Cerithiopsis ruizi eta Gaonella ruizi (Bataller, Bilbo).
 Discohelix ruizi (Bataller, Zubielki).

Idazlanak 
Idazlanen zerrenda (bistaratzeko, sakatu «Erakutsi», hemen eskuinean)
 1941. Un yacimiento de mamíferos pleistocénicos en Olazagutía (Navarra). Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. 39:155-160. Madrid.
 1943. El Piso Maestrichtiense en Olazagutía (Navarra). Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. 41:85-101. Madrid.
 1943. Nota sobre los crustáceos decápodos de la cantera del Monte Orobe (Alsasua). Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. 51:425-433. Madrid.
 1945. Resultados de una exploración en la cavernas prehistóricas de Txispiri-Gaztelu, Guipúzcoa. Boletín de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País, 1: 157-176, 271-288, 398-402. San Sebastián.
 1946. El terciario nummulítico fértil de Guecho (Vizcaya). Notas y comunicaciones del Instituto Geológico y Minero de España, n.16.
 1947. El Bartoniense en la cuenca de Pamplona. Nota preliminar. Notas y Comunicaciones del Instituto Geológico y Minero de España 17:153-165.
 1947. Sobre el Eoceno de Urbasa a lo largo de la carretera provincial de Olazagutía a Estella. Estudios Geológicos, 5:179-206. Madrid.
 1948. La fauna principalmente nummulítica de la serie terciaria guipuzcoana. Estudios Geológicos 9:133-158. Instituto Lucas Mallada. Madrid.
 1948. Los orbitoides de las sierras de Urbasa y Encía. Boletín de la Real Sociedad de Historia Natural XLVI:87-126.
 1948. Siderolites olaztiensis. Nueva descripción. Notas y Comunicaciones del Instituto Geológico Minero de España 18.
 1948. Sobre un microforaminífero terciario desconocido en España. Notas y Comunicaciones del Instituto Geológico y Minero de España 18.
 (Joaquin Mendizabalekin batera). 1949. Mapa Geológico de España. Escala 1:50.000. Explicación de la hoja y mapa nº 141. Pamplona. Instituto Geológico y Minero de España.Madrid.
 (M. Colomekin batera). 1950. Estudios sobre las sinecias de los foraminíferos eocénicos de la vertiente meridional del Pirineo (Cataluña - Vizcaya). Estudios Geológicos 6(12):293-434. Instituto Lucas Mallada. Madrid.
 1951. Aizkirri. Génesis, Morfología y Paleobiología cuaternaria de la caverna. Estudios Geológicos 7(13):81-112. Madrid.
 1952. Algunos datos geológico-paleontológicos sobre el Valle de la Barranca (Navarra). Actes 1º Congr. Int. Est. Pyr.:5-14.
 1952. Notas y datos para la Geología de Navarra. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, I Congreso Internacional del Pirineo, Instituto de Estudios Pirenaicos, Geología, 6, 65.
 1952. Notas y datos para la Geología de Navarra. Revista de Estudios Pirenaicos, Geología, 5, Zaragoza.
 1952. Noticia del hallazgo y destrucción del yacimiento Paleolítico Superior más importante de Navarra. Actas del Primer Congreso Internacional de Estudios Pirenaicos, 4, sec.3, 157-168.
 1952. Resultado del estudio de las faunas de foraminíferos del Nummulítico de Montserrat y regiones limítrofes. Estudios Geológicos, Instituto Lucas Mallada, 15:21-81. Madrid.
 1952. Un importantísimo yacimiento paleontológico en el monte Orobe, Alsasua (Navarra). Príncipe de Viana, 48-49. Pamplona.
 1954. La fauna paleontológica de Orobe (Navarra).Tomo extraordinario del Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural (homenaje a Hernández-Pacheco). Madrid, pp. 573-577.
 1956. Memoria estratigráfica de los yacimientos ofíticos de Navarra. Estudios Geológicos 31-32. Madrid.
 1956. Un N. (Operculinoides) del Bartoniense catalán. Volumen Homenaje a D. Joaquín Mendizábal Gortazar. Grupo de CCNN. RSBAP, 3-5, San Sebastián.
 1958. Todavia algo sobre el yacimiento de Coscovilo (Olazagutia). Príncipe de Viana 72-73:279-289. Pamplona.
 (E. Vallespirekin batera) 1970. Puntas foliáceas de retoque plano en las series líticas de Coscobilo de Olazagutía (Navarra). Anuario de Eusko Folklore, 23:209-215. San Sebastián.
 (E. Vallespirekin batera) 1971. Piezas líticas de tradición achelense en las series líticas de Coscobilo de Olazagutía (Navarra). Munibe, 23:375-384. San Sebastián.

Erreferentziak 

Esprontzedarrak
Nafarroa Garaiko apaizak
Euskal Herriko paleontologoak
Aranzadi Zientzia Elkarteko kideak
Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kideak
Eskolapioak
Iruñean hildakoak