Añorbe

Añorbe Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 23,9 kilometrora. Altuera 397 eta 711 metro artekoa da, eta 24,1 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Erdialdeko herri ikonikoa, San Martin mendiaren ekialdeko magalean dago, herriko ikonoa. Beraz, inklinazio handiko karrikak dituen herria da, eta ia inguru hurbilena estaltzen duen paisaia ikus daiteke bertatik: Izarbeibar, Orbaibar eta Novenera. Gainera, udalerrian, Txaparro izeneko mendian, Nafarroa Garaiko erdigune geografikoa adierazten duen mugarria dago.

Bertako biztanleak añorbearrak dira.

Izena 
Añorbe toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Añorbe

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Aniorbe (1083)
 Ainnorve (1201)
 Annorbe (1216)
 Ainorbe (1257)
 Aynorbe (1330)
 Aynnorbe (1366)
 Añorbe (1534)
 Anorve (1829)
 Añorbe (1974)
 Añorbe (1996)

Etimologia 
Añorbe toponimoa jatorri eta esanahi ezezagunekoa da. Toponimoaren bigarren zatia be(h)e euskal hitzak osatzen duela uste da, "azpian" edo "zorua" esan nahi duena eta euskal zein nafar toponimian oso ohikoa dena. Hala ere, inork ez du lortu añor hitzaren esanahi egoki eta asegarria behar bezala azaltzea. Etimologista batzuen arabera, txilarraren azpiko "ainar behe" edo txilardiaren azpiko antzeko esamoldeetatik etor liteke. Donostian auzo bat dago, Añorga, eta haren esanahia ere ezezaguna da, eta badirudi erro toponimiko bera duela.

Ezaugarriak

Armarria 
Añorbeko armarriak honako blasoi hau du:

Bandera 
Añorbeko banderak Añorbeko armarria dauka hondo more baten gainean.

Geografia 
Añorbe Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.

Mugakideak

Inguru naturala eta kokapena 
Añorbek 24,1 km²-ko azalera du. Iruñetik, Nafarroako hiriburutik hain zuzen ere, 22 kilometrora dago, eta bi errepide nagusi ditu: bata, N-111 errepidearekin (Iruñea-Logroño) lotzen den tokiko errepidea desbideratzeagatik, eta bestea, N-121 errepidea (Iruña-Tutera) desbideratzeagatik, biak zeharkatuz. Gaur egun, Artederretan AP-15ean sartzeak Iruñearekiko komunikazioa errazten du.

Udalerriaren hego-ekialdeko muturretik zeharkatzen du Artaxoan barrena, Carrascaletik Martzillara doan eskualdeko errepidea, eta bertatik ikusten dira San Esteban baseliza eta Gazteluzar gaina, Aldapetako hegoaldeko isurialdean.

Ikuspegi geologikotik, bere udalerria Garesko edo Izarbeibarko zamalkadura duen failaren eta Barasoaingo kubeta sinklinalaren artean hedatzen da. Ebroko sakonunearen iparraldeko ertzeko sedimentu Oligozeno-Miozenokoa da.

Herriak lau auzo ditu: Upategi Zaharra, Txantrea, Lagartegi eta Elizako auzoa.

Klima eta landaredia 
Añorbeko klima mediterraneo-kontinental motakoa da, negu hotzak, uda beroak eta idorrak, iparreko zierzo haizea, eta udaberri eta udazken garaiko prezipitazioak dira, udalerriko klimaren ezaugarrietako batzuk. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa eta prezipitazioak 500 eta 700mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 70-80 inguru izaten dira, ugariagoak udalerriaren iparraldeko gune menditsuan.

Arte eta ameztien zuhaitz multzoak gordetzen dira oraindik ere, 180 hektarea inguru. Horrez gain, XIX. mendetik aurrera, 100 hektarea inguru pinu birlandatu ziren, Austriatik ekarritako pinu lariziarra eta pinu beltza, batez ere.

Estazio meteorologikoa 
Añorben ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 

Historiaurreko hainbat aztarna aurkitu dira gaur egungo herriaren inguruetan. Horrez gain, Añorbeko gune batek Gazteluzar izena dauka, eta oraindik ikertzeko asko dagoen arren, baiezta daiteke gaztelu edo gotorlekuren bat izan zela duela ehunka urte. Gaur egungo Añorbe Erdi Aroan garatu zen eta inguruko herrien aldean garrantzia hartu zuen merkataritza eta nekazaritza merkatu moduan. XIX. mendean Izarbeibarretik banandu eta udalerri independente bihurtu zen.

Badira zenbait datu udalerriak mendeetan zehar izan duen bilakaera ikusteko aukera ematen dutenak. Letaniaportillo Artaxoako mugan dagoen paraje bat da, non Langortea trikuharria dagoen, zeinaren burualdeko lauza bi herrien arteko muga baita. Nekeetan eta terminoaren beste zati batzuetan aztarna arkeologikoak agertzen dira (silexa, zeramikak). Gazteluzar esploratu gabeko historiaurreko herria da. Bertan, Añorbeko Nekeen aztarnategi arkeologikoa dago. Erromatar miliarri zati bat ere aurkitu zuten, K.o. 200. urte ingurukoa.

Erdi Aroa 
Añorbe XI. mendetik dokumentatuta dago, besteak beste, Ainorbe eta Aniorbe. Erdi Aroan errege-erregina, noblea eta elizakoa zen jaurerri ugariko hiribildua. XII. mendean, Lope eta Antso Fortuñonesek eta Urraka Ortitz Orkoiengoak Leireko monasterioari eman zizkioten bere muino eta lur eremu txiki batzuk. XIII. mendean, udalerriko ondasun batzuk Irantzuko monasterioaren jurisdikziora eta Jerusalemgo San Joanen ospitaletara igaro ziren. Hala ere, Nafarroako koroaren agindu zuzena dago. 1309an, Eneko Peritz Sansoiangoak Añorben zituen jauregi eta lepoak eman zizkion Iruñeko katedralari.

XV. mendearen hasieran, errege petxak, 1379an Peroch Eusa ezkutariari lagatakoak, Muruzabalgo bizkonderriari erantsitako errentetan sartu ziren, eta, ondoren, Filipe II.a Nafarroakoa erregeari eta haren ondorengoei eman zitzaizkien. Biztanleriaren erdia, gutxi gorabehera, XIV. eta XV. mendeetan infantziar edo kapare zen. Bi parrokia-eliza zituen, eta haien titularrak Lur Santurako (XIII. mendea) errekortearen liburuetan ageri dira, San Emiliano edo Miliano (Donemiliaga) eta San Migel kasu. Hiru mende geroago, 1591ko konstituzio sinodaletan, San Pedro eta San Migeli eskainiak agertzen dira, nahiz eta 1529an Jasokundeko Andre Mariaren titulupean elkartuak izan.

Aro Garaikidea 
Aurrerago laburki azaldu denez, hiribildua Izarbeibarrena izan zen 1846an bere udalerri gisa banandu zen arte. Pascual Madozek bere Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España y sus propiedad de Ultramar delakoaren bigarren liburukian azaltzen duenez, 1845ean agertu zen, eta, bertan, honako hauek zeuden: 130 etxe, udal-etxea, kartzela publikoa, harategia eta janari-denda batzuk, bai eta lehen hizkietako eskola bat ere, zeinetara bi sexuetako 60 haur biltzen ziren. Horrez gain, ospitale bat ere bazegoen, 1749. XIX. mendearen erdialdean, Añorbek komunikazio ezin hobeak zituen inguruko udalerriekin, baita korrespondentzia-zerbitzua ere. Orduan, ardi-, txabola-, txerri- eta behi-aziendaren hazkuntzagatik nabarmentzen zen, bai eta zerealen eta mahastien hazkuntzagatik ere, horietatik ardo onak lortzen baitziren. 

Beranduago, XX. mendearen bigarren erdian, herriak biztanle ugari galdu zituen, herritar askok Lizarrara lehenik, eta, Iruñera ondoren, jo baitzuten, inguruko herrietan gertatu bezala. Dena den, XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran, joera aldatu eta eraikitako etxebizitza berriei esker, biztanleria pixkanaka haziz joan da.

Historikoki, nekazaritza izan da herriko biztanle gehienen ogibidea, zereal eta mahastien landaketa. Mahastiak udalerriaren hegoaldean kokatzen dira gehienbat, Nekeako gunean. Duela mende batzuk, Añorbe iparraldean, gesaltza bat egon zen.

Demografia 
 biztanle zituen Añorbek.

Ekonomia

Historikoki 
Udalerriak 96 lanpostu zituen 1984. urtean, nekazaritza-sektoreak eta zerbitzu-sektoreak enplegu guztiaren % 46 eta % 25 sortzen dute, hurrenez hurren. Nekazaritzan dedikazio osoa zuten 46 pertsona zeuden, eta horiekin batera 52 senide zeuden urtaroko lanetan; beste 76 pertsonarekin batera, nekazaritzakoak ez ziren sektoreetan egiten zuten lan nagusiki.

Zeramikazko produktuak fabrikatzen zituen enpresa batek, ura banatzeko establezimendu batek eta eraikuntza-enpresa batek ordezkatzen zuten industria-sektorea, eta elkarrekin 25 pertsona enplegatzen zituzten. Zerbitzuek 25 langile hartzen zituzten, txikizkako merkataritzaren, ibilgailuen konponketaren, garraioaren eta komunikazioaren, tokiko administrazioaren, segurtasun publikoaren eta irakaskuntzaren, osasunaren eta gainerako zerbitzuen artean zuzen banatuta.

Añorbeko biztanleria aktiboa 145 pertsonakoa zen urte haietan; horietatik 17k lehen enplegua bilatzen zuten, eta beste 30ek beste udalerri batzuetan zuten lanpostua.

Guztira 129 ekoizpen-establezimendu zeuden; horietatik 109 nekazaritza-ustiategiak ziren, 3 industria eta eraikuntzakoak eta 17 zerbitzuen sektorekoak.

 Erregistratutako langabezia (31.3.87): 36 pertsona.
 Udal aurrekontua (1987): 16.847.000 pta.
 1.050 Ha ditu (erroldatutako guztizkoaren % 43,3), herri-jabetzakoak (208 ha lehorreko laborantzarako, 53 ha mendi zuretarako, 618 hektarea larreetarako).

Oso garrantzitsua izan da nekazariek eta abeltzainek egindako baso-soiltzeak, artez eta artadi artadiz estalitako eremu batean; ekintza multisekularra izan zen, nahiz eta basoak desegiteko erritmoa XX. mendean bizkortu zen:

558Ha lehorreko lurra 1891n eta 1.400 baino gehiago 1984an. Lehorrekoetan landatzen da, batez ere, ziklo motzeko garagarra (lehen, gari gehiago), errendimendu altu eta erregularrekin, lekadunak (veza, haba, Alholva) eta mahatsondoa. Landare horrek ez zuen inoiz berreskuratu, filoxeraren ondoren, aurretik izan zuen garrantzia (415 Ha, 1808an eta 1920an). Nekazaritzaren mekanizazioa, logikoa denez, laborantzako ganadua gutxitzearekin eta landa-eremuko exodoa handitzearekin batera gertatu zen. 1891n 24 behi-azienda labore zeuden, 32 zaldizko, 116 mular eta 30 asto, eta 1982an zaldizko 3 baino ez. Abeltzaintza garrantzi txikikoa da.

1917ko uztailaren 7an Caja Rural Nekazaritza Kooperatiba sortu zen eta 1941eko apirilaren 6an San Juan Bautista Upeltegi Kooperatiboa. 1973an, partzelen kontzentrazioa egin zen, eta 2.190Ha eta 181 jaberi eragin zien; lehendik zeuden 3.183 lurzatiak 492ra mugatu ziren.

Parke eolikoa 

Añorbeko udalerriaren mugen barruan, Tirapu eta Biurrun-Olkotz bitartean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "San Esteban" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 24,42 megawatteko da.

2006an San Esteban parkearen bigarren fasea amaitu zen, 16,00 megawatteko potentziarekin.

Politika 
Añorbeko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Joaquin Maria Sanz Goñi da, Aldapetako hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago. Udaletxea frontoiaren ondoan dago, herriko plaza nagusian. Udaletxe izan aurretik eskola zegoen bertan. XX. mendearen hasieran eraiki zen. Beheko eta lehenengo solairuez gain, lau arkudun ataria dauka, eta fatxada nagusian oinohola, ertz kateak eta hutsaleko harresia daude. Eraikinaren gainontzekoa margoturik dago. Eraikinak inguruko udalerrietako egituren ezaugarri tipikoak dauzka.

 HELBIDEA: Foruen Plaza, 1
Herriko idazkaria Tirapuko idazkari ere bada.

Egungo banaketa 
Añorbeko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Joaquin Maria Sanz Goñi da, Aldapeta zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:

 Alvaro Aranguren Esparza (Aldapeta)
 Eunate Delgado Asurmendi (Aldapeta)
 Edurne Elcid Santamaria (Aldapeta)
 Miren Garbiñe Zabalza Blazquiz (Aldapeta)
 Francisco Javier Marin Macias (Aldapeta)
 Joaquin Ramon Torres Esparza (Aldapeta)

Alkateak 

1979tik, Añorbek 5 alkate izan ditu:

Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du zeharkarrikan Gareserantz eta Arrizabalagarantz.

Hirigintza 

Hainbat etxe aipagarri daude hirigunean, garai batean auzotar gehienak kapareak ziren hiribildu bateko nobleziaren aztarnak. Zaharrenetako bat eraikin gotiko-pizkundear da, bi solairu eta teilatupe gehiago dituena. Fatxadan harlanduzko lan ona du, arku zorrotz samarra, dobelaje handikoa, armarriduna eta giltzarrian inskripzio bat duena, eta arku konopial molduratuko bi bao biki, baita petrilak ere, oso ederrak. Berantiarragoa da beste etxetzar bat, guztiz errenazentista, baoren bateko eta teilatu-hegaleko pomen dekorazioan ikus daitekeen bezala. Hari atxikita, hiru altuerako etxebizitza barroko bat dago, zirkuluerdiko sarrera eta armarri rokoko laurdendua eta kasketaz tindatua dituena.

Harginaren etxea (XVII. mendea) aire klasizistako jauregitxo barrokoa da, noblezia-fatxada du eta harlanduzko inposta lauaren bidez bereizitako bi altuerako fabrika batean instalatuta dago. Bao-multzo bat du ateburu markodunetan. Goiko solairukoak apainduagoak dira eta frontoi triangeluarrak eta kurbatuak txandakatzen dira. Balkoia du sarreraren gainean, armarria alboetan, mentsulen gaineko teilatu-hegala eta harlanduzko eskantzuak. Lerro hori bera, pixka bat soilagoa bada ere, hiribilduaren behealdeko eraikin bati jarraitzen dio. Eraikin horrek bi altuera eta teilatupea ditu, inpostaz banatuak, bao dintelduak eta oinplano noblean frontoi zuzenez errematatuak. Bere formen klasizismoa ukaezina da. Molduraz inguratutako sarrera frontoi lerromakur batez amaitzen da, goiko solairuan duen balkoiak hautsita. Jauregitxo horretatik gertu, beste eraikin bat dago. Berrituta badago ere, fatxada nagusiko harlandua eta sarrera alboetan ditu, erdi-puntuko arkuan. Garai bereko beste adibide batzuk ere badaude, txikiagoak badira ere; esate baterako, Lau Izkiñak karrikako etxebizitza, fatxada angeluan duena, harlanduzko lan onekoa, eta zirkuluerdiko sarrera alboetan dobela handiak dituena, ertzetan molduratua. Balkoia eta armarria ditu gainean.

Haren ondoan, eraikin eraberritu bat dago, oraindik sarrera beheratu bat eta armarridun armarri bat dituena, tinbre guztiz barrokoaren bidez. Mota horretako armarriak oso presente daude udalerrian; horietako batzuk eraikin modernoagoetan berraprobetxatzen dira, eta beste batzuk eraikin horren aurreko fabriketan, hala nola XVII. mendeko etxe bat, inpostaz bereizitako hiru altuerakoa, zirkuluerdiko sarrera alde banatan duena, eta armarri armarri horietako bat, erabat rococo, landare-orla eta guzti, kasket eta haur batez goratua behealdean, hiru zatitan banatua, goian errege bat eta hamabi kanoi eta behean hiru zuhaitz dituena. Vínculo kalean, elementu zaharragoak berraprobetxatuz birmoldatutako bi etxe daude. Lehenengoak arku beheratuko sarrera du, koroa batez tindaturiko armarriarekin eta giltzarrian domina puntarekin. Bigarrenak, altuera bakarrekoa, sarrera mota bera du, kasu honetan inposta profilatuaren gaineko arkua eta 1614ko inskripzioa duen armarri barrokoa.

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Añorbe sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Koldo Zuazok, 2010ean, Añorbe ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Añorbe eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,70k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 0,77 eta 2018n % 5,70k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Añorbe) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

Kirolak 
Añorbeko Udalak udan irekitzen diren igerilekuak eta pilotalekua ditu, baita gimnasiokoak ere.

Gainera, Añorbek bi mendi-ibilbide ditu. "Ardoaren ibilbidea" izenekoa, udalerriko bideetatik igarotzen dena eta bertan Nekeas upeltegia hornitzen duten mahastiak zein herria inguratzen duten paisaiak ikus daitezke. 

Bigarren ibilbideak bi tontor ditu: San Martin gaina (izen bereko ermita du gainean) eta Txaparro gaina (erpin geodesiko bat du tontorrean). Bigarren ibilbide honek, San Martin gainetik bailararen ikuspegi ikusgarria ematen digu, 2014-2015 urteetan mendia zaintzeko egindako lanari esker. Tontor honetan piknik mahaiak eta inguruko mendien izena adierazten duten informazio taulak daude. Egun oskarbietan, Moncayoa ere ikus daiteke.

Jaiak 

 Jai txikiak, Gorputziko asteburuan
 Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, abuztuaren 14tik abuztuaren 18ra
 San Estebango erromeria, irailaren 2an

Ondasun nabarmenak 

 Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIV. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.
 San Martin baseliza, XVI. mendean eraikitako kristau baseliza, gaur egun barroko estiloan.
 Añorbeko gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.

Añorbear ospetsuak 
 Juan Beltran Leotz (1590-1669), monje.
 Javier Bikuña Urtasun (1955-), Osasuna taldeko jokalari.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Añorbeko Udalako webgune ofiziala