Lehia (biologia)

Lehia organismo edo espezieen arteko elkarrekintza bat da, biek mugatua den baliabide bat erabili behar dutenean (janaria, ura edo lurraldea) ematen dena. Lehiak murriztu egiten du inplikatutako bi parteen eraginkortasun biologikoa; izan ere, organismoren bat egoteak beti murriztuko du bestearentzat eskuragarri dagoen baliabidearen kopurua.

Komunitateen ekologiaren azterketan, espezie bateko kideen arteko lehia interakzio biologiko garrantzitsua da. Lehia da elkarri eragiten dioten eta komunitatearen egituran, espezieen aniztasunean eta populazioaren dinamikan eragina duten faktore biotiko eta abiotikoetako bat (populazio batean denboran zehar izandako aldaketak).

Hiru lehia-mekanismo nagusi daude: interferentzia, ustiapena eta itxurazko lehia (zuzenenetik zehiarrera ordenatua). Interferentzia- eta ustiapen-lehiaren forma "erreal" gisa sailka daiteke, baina itxurazko lehia ez da hala, organismoek ez baitute baliabide bat partekatzen, harrapari bat partekatzen dute. Espezie bereko kideen arteko lehiari lehia intraespezifiko deritzo, eta espezie desberdinetako banakoen arteko lehiari, berriz, lehia interespezifiko.

Lehia-bazterketaren printzipioaren arabera, baliabideak eskuratzeko gaitasun gutxien duten espezieak egokitu edo hilko dira, nahiz eta lehia-bazterketa oso gutxitan gertatzen den ekosistema naturaletan. Eboluzioaren teoriaren arabera, espezieen eta baliabideen arteko lehia garrantzitsua da hautespen naturalean. Hala ere, ikertzaileek berriki iradoki dute ornodunen biodibertsitate ebolutiboa ez dela organismoen arteko lehiak bultzatu, baizik eta animalia horiek espazio bizigarri hutsak kolonizatzeko egokitu izanak; horri "noraezean ibiltzeko espazioaren" hipotesia deitzen zaio.

Interferentzia bidezko lehia 

Interferentzia bidezko lehian, lehiaketa ere deitua, organismoek zuzenean jarduten dute baliabide urriengatik borrokan. Adibidez, landare-zorri handiek elikatzeko tokiak defendatzen dituzte Populus angustifoliaren hostoetan, eta zorririk txikienak leku onenetatik kanporatzen dituzte. Araldian dauden orein gorriaren arren arteko lehia espezie baten barruan gertatzen den interferentzia bidezko lehiaren adibide bat da.

Interferentzia bidezko lehia zuzenean gertatzen da banakoen artean erasoaren bidez, banakoek elikagaiak bilatzea, bizirik irautea eta beste batzuk ugaltzea oztopatzen dutenean, edo habitataren zati batean fisikoki ezartzea eragozten dutenean. Horren adibide da Novomessor cockerelli eta Pogonomyrmex barbatus inurrien artean gertatzen dena; izan ere, lehenengoak oztopatu egiten du bigarrenek janaria bilatzeko duten gaitasuna, haien kolonietako sarrerak harri txikiekin buxatuz. Ptilonorhynchidae arrek, bikote posibleak erakartzeko egitura landuak sortzen dituztenek, bizilagunen gaitasuna murriztu dezakete beren egituretako apaingarriak zuzenean lapurtuz.

Animalietan, interferentzia bidezko lehia habitat baten barruko organismo handi eta indartsuenek hartutako estrategia bat da. Horregatik, interferentzia-gaitasun handia duten banako helduek bultzatutako belaunaldi-zikloak dituzte. Hasieran, gazteen hazkundea geldiarazi egiten dute lehiakide heldu handienek. Hala ere, behin gazteak helduarora iritsita, bigarren mailako hazkunde-zikloa izaten dute. Landareek, bestalde, alelopatiaren edo substantzia biokimikoen ekoizpenaren bidez auzokoekin interferentzia-lehian parte hartzen dute nagusiki.

Interferentzia bidezko lehia kostu argia (lesioa edo heriotza) eta onura (beste organismo batzuen esku geratuko ziren baliabideak lortzea) dituen estrategiatzat har daiteke. Interferentzia-eskumen handi bati aurre egiteko, beste organismo batzuek gauza bera egin ohi dute edo ustiapen-konpetentzia batean parte hartu. Adibidez, urtaroaren arabera, orein gorriaren ar handiagoak lehiakorrak dira, interferentzia-lehia dela eta. Hala ere, emeek eta gazteek egoera horri aurre egin behar diote baliabideen denbora-banaketaren bidez, eta ar helduak bertan ez daudenean soilik bilatzen dute janaria.

Ustiapen bidezko lehia 
Ustiapen bidezko lehia zeharka gertatzen da bi organismok baliabide mugatzaile komun bat edo elikagai partekatu bat erabiltzen dutenean. Baliabideak irabazteko jarrera oldarkorra erakutsi edo borrokatu beharrean, organismo batek baliabidea erabiltzeak bestearentzat erabilgarri dagoen guztizko kopurua agortzen duenean gertatzen da ustiapen-lehia. Baliteke organismo horiek inoiz ez zuzenean elkarreragitea, baina lehiatzen dira baliabide-mailen aldaketei erantzunez. Fenomeno horren adibide oso nabarmenak dira eguneko espezie bat eta gaueko beste bat, baina baliabide berberak dituzte, edo inguruko beste batzuekin lehian dabilen landare bat, argiaren, mantenugaien eta sustraiak hazteko espazioaren alde.

Ustiapen horrek lehenengo errekurtsoa eskatzen duten organismoak saritzen ditu. Horregatik, ustiapenerako lehia tamainaren araberakoa izaten da, eta organismorik txikienak mesedegarri izaten dira, elikagaiak bilatzeko tasa handiagoak izaten baitituzte. Organismo txikienek abantaila dutenez ekosistema batean ustiapen-konpetentzia garrantzitsua denean, lehia-mekanismo horrek gazteek bultzatutako belaunaldi-zikloa eragin dezake: banakako gazteek arrakasta dute eta azkar hazten dira, baina, behin helduz gero, organismo txikienek gainditzen dituzte.

Landareetan, ustiapen-lehia lurzoruaren gainetik zein azpitik eman daiteke. Lurzoruaren gainetik, landareek inguruko landareen gaitasuna murrizten dute eguzki-argiaren lehian. Landareek nitrogenoa kontsumitzen dute sustraietan xurgatuz, eta, ondorioz, nitrogenoa ez dago eskuragarri inguruko landareentzat. Sustrai asko sortzen dituzten landareek lurzoruko nitrogenoa oso maila baxuetara murrizten dute, eta horrek inguruko landareak hiltzen ditu.

Era berean, frogatu da ustiapen-lehia espezie beraren barruan (intraespezifikoa) zein espezie desberdinen artean (interespezifikoa) dagoela. Gainera, organismoen arteko elkarrekintza lehiakor asko ustiapen-lehiaren eta interferentziaren konbinazioren bat dira, eta horrek esan nahi du bi mekanismoak ez direla elkarren baztertzaileak. Adibidez, 2019an egindako ikerketa batean ikusi zen Frankliniella intonsa espezie autoktonoak Frankliniella occidentalis espezie inbaditzailea lehiakor menderatzen zuela, elikatzen denbora gehiago emateaz gain (ustiapen-eskumena), baliabideak zaintzen ere denbora gehiago ematen zuelako (interferentzia-eskumena). Landareek bi lehia moduak ere erakuts ditzakete, sustraiak hazteko espazioaren alde borrokatzeaz gain, alelopatiaren bidez beste landare batzuen garapena zuzenean inhibituz.

Itxurazko lehia 
Itxurazko lehia gertatzen da harrapakin-espezie bi zeharka lehiatzen direnean biziraupenerako, harrapari partekatu baten bidez. Lehia mota hori harrapakin espezie bakoitzaren ugaritasunen arteko orekan agertu ohi da. Adibidez, demagun bi espezie daudela (A eta B espezieak), C espezie harrapariaren harrapakin direnak, eta espezie horren elikagaia mugatua dela. Zientzialariek A espeziearen ugaritasuna handitu egin dela eta B espeziearen ugaritasuna murriztu egin dela ikusi dute. Itxurazko lehia-eredu batean, lotura hori C harrapariak eragiten duela ikus daiteke; A espeziearen populazioaren leherketak C espezie harrapariaren ugaritasuna handitzen du, elikagai-iturri handiagoa duelako guztira. Orain harrapari gehiago daudenez, A eta B espezieak lehen baino proportzio handiagoan ehizatuko lirateke. Horrela, A espeziearen arrakasta B espeziearen kalterako izan zen, ez baliabideengatik lehiatu zirelako, baizik eta haien kopuru handiagoak zeharkako ondorioak izan zituelako harraparien populazioan.

Ekologistek 1925etik arakatu dute harrapari baten eta bi presaren eredu hori, baina "itxurazko lehia" terminoa Floridako Unibertsitateko Robert D. Holt ekologistak sortu zuen lehen aldiz 1977an. Holtek jakin zuen garai hartako landa-ekologistek oker egozten zituztela harrapakin-espezieen arteko interakzio negatiboak nitxoen banaketari eta lehia-bazterketari, eta ez zuten kontuan hartzen aurre-elikagaiek zer eginkizun zuten.

Itxurazko lehia eta txoko ekologikoa 
Itxurazko lehiak espezie batek egindako txokoa konfiguratzen lagun dezake, hau da, espeziearen interakzioen ondorioz benetan iraun dezakeen eremua. Lortutako txokoaren gaineko eragina izugarri handia izan daiteke, batez ere interferentzia tradizionalik edo ustiapen-lehiarik ez dagoenean. Mundu errealaren adibide bat 1960ko hamarkadaren amaieran aztertu zen, Ternuan Lepus americanus erbia sartzeak bertako erbi artikoen (Lepus arcticus) habitataren banaketa-eremua murriztu zuenean. Ekologista batzuek nitxoa gainjartzearen hipotesia planteatu zuten bitartean, beste batzuek mekanismorik onargarriena Lepus americanusen populazioek katamotz-populazioen leherketa eragitea zela argudiatu zuten, bi harrapakin-espezieen harrapari partekatua. Artikoko erbiak Lepus americanus baino defentsa-taktika ahulagoa duenez, baso-eremuetatik kanpo utzi zituzten, harrapari diferentzial baten bidez. Hala ere, itxurazko konpetentziak eta ustiapen-konpetentziak egoera nolabait azaltzen lagun lezakete.

Itxurazko lehia asimetrikoa 
Itxurazko lehia simetrikoa edo asimetrikoa izan daiteke. Itxurazko lehia simetrikoak negatiboki eragiten die bi espezieei berdin (-,-), eta hortik ondorioztatzen da espezie biek iraungo dutela. Hala ere, itxurazko lehia asimetrikoa gertatzen da espezie batek besteak baino eragin txikiagoa duenean. Itxurazko konpetentzia asimetrikoaren eszenatokirik muturrekoena da espezie bat harrapariaren hazkundeak batere eragiten ez duenean, eta hori amentsalismo-formatzat har daiteke (0,-). Kontserbazio-zientzialariek arriskuan dauden harrapakin-espezieen gaineko giza inpaktuak muturreko lehia asimetriko gisa karakterizatu dituzte, askotan espezie harrapariak ekosistemetan sartuz edo baliabideak lagunduz. Hiriguneetatik gertu egon ohi den itxurazko lehia asimetrikoaren adibide bat zabor edo giza hondakin itxurako diru-laguntzak dira. 2000ko hamarkadaren hasieran, bele arrunten (Corvus corax) populazioa handitu egin zen Mojaveko basamortuan, giza zabor andanaren ondorioz, eta horrek zeharkako eragin negatiboa izan zuen Gopherus agassizii dortokan.

Estrategia ebolutiboak 
Lehia r/K hautapen-teoriak modelatzen du. Teoria hori Robert MacArthurrek eta E. O. Wilsonek uhartetako-biogeografiari buruz egindako lanean oinarritzen da. Teoria horretan, hautespen-presioek bi norabide estereotipatuetako baten bilakaera bultzatzen dute: r edo k hautespena. Termino horiek, r eta K, biztanleria-dinamikako eredu logistiko batean irudika daitezke:

 

non r baita biztanleriaren hazkunde-tasa (N), eta K baita tokiko ingurumenaren karga-ahalmena. Oro har, r hautatutako espezieek nitxo hutsak ustiatzen dituzte eta kume asko sortzen dituzte, bakoitza helduaroan bizirik irauteko probabilitate txiki samarra duena. Aitzitik, K hautatutako espezieek lehiakide sendoak dituzte euren txoko ekologikoan, eta gehiago inbertitzen dute askoz ere kume gutxiagotan, bakoitza helduaroan bizirik irauteko probabilitate handi samarrarekin.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Elkarrekintza biologikoak
Lehia