Asparrena

Asparrena Arabako ipar-ekialdeko ertzeko udalerria da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren mugakide da, eta  biztanle ditu.

Araia du udalburu, eta udalerriak baditu beste bederatzi herri ere.

Izena 
Udalerriaren izen ofiziala Asparrana izatetik Asparrena izatera igaro zen 1860an. Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua da. Hortaz, izena erabiltzean, honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin...; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera... Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, gure Asparren hau...

Geografia

Inguru naturala 
Arabako Lautadan badago ere, Asparrenak inguru menditsua du, iparraldean Aratz eta Umandiamendiak, hegoaldean Ballo eta hego-ekialdean Legunbe. Hori dela eta, udalerria txangozaleen abiaburu (eta helburu) izan ohi da. Hidrologiari dagokionez, Zirauntza eta Ametzaga ibaiek Asparrena dute sorburu.

Mugakideak 
Asparrenak mugakide ditu Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra iparraldean, Ziordia (Nafarroa Garaia) ekialdean, Entzia-Iturrietako Partzuergoa hegoaldean, eta Zalduondo eta Donemiliaga mendebaldean.

Historia 
Asparreneko udalerria Sakanarako pasabide naturalean kokatuta dago, hori historian zehar gune garrantzitsua izan da. Bertatik igarotzen zen Euskal Herriko galtzada erromatar nagusia, Bordele-Astorga, alegia, bai eta Done Jakue bidea ere, Lizarratetik zetorrena.

Ekonomia 
Industrialde garrantzitsua dago Asparrenean, N-1 errepidetik gertu. Bertan ezarrita daude, besteak beste, Nestle izozkiak enpresa (lehengo Helados Miko), Pferd Rüggeberg enpresa (Caballito ezizenaz ezaguna), eta Gasteizko Michelin enpresaren oinarri logistikoa.

Banaketa administratiboa 

Hamar herrik osatzen dute Asparrena udalerria:

 Albeniz
 Ametzaga
 Andoin
 Araia (udalburua)
 Arriola
 Egino
 Gordoa
 Ibarguren
 Ilarduia
 Urabain

Demografia

Politika 
2015ko hauteskundeen ondotik, Euskal Herria Bildu taldeko Consuelo Auzmendi da alkatea, nahiz eta EAJ izan zen alderdirik bozkatuena.

Alkateak 
Hauek izan dira Asparreneko azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, Aralarren hautagai bezala.

Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

Bestalde, La Burundesa autobus konpainiak Sakanako herriak elkartzen ditu Gasteiz-Iruñea linearen bidez, eta Asparreneko Ibarguren eta Andoin herrietan du geltokia. Guztira hiru zerbitzu eskaintzen ditu norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

Kultura

Kirolak 
Aipatzekoa da Ilarduia eta Eginoko eskalada eskola. Edozein zailtasuneko bideak daude udalerrian, baita hegan egiteko errapelak ere.

Jaiak eta ospakizunak 
 Ekainaren 28an: San Petri eguna.
 Abuztuaren 2. astean: Araiako Umore Antzerkia.

Ondasun nabarmenak 

 Eginoko Lezea izeneko haitzuloa, (espainieraz, Cueva de la Lece, tautotoponimoa erabilita, esaten zaio). Barnetik osorik ikusteko eskalada egiteko material egokia beharrezkoa da.
 Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak —Murutegi eta Morutegi izenez ere ezaguna—-, izen bereko haitzean daudenak, 863 metro inguruko garaieran.
 San Joan Amamioko baseliza erromanikoa, Albeniz inguruan dagoena.

Asparrendar ospetsuak 
 German Landazabal Garagalza (Araia, 1884 - Gaulegay, Argentina, 1953), piano-jotzailea eta musika-konpositorea.
 Andoni Urrestarazu "Umandi" (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.
 Iñaki Arakama Mendia (Ibarguren, 1951), etakide historikoa.
 Alberto Lopez de Munain (Gasteiz, 1972), albeniztar txirrindularia.

Partzuergoa 
Asparrena  Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Lautadako Kuadrilla
 Azparren
 Entzia-Iturrietako Partzuergoa
 Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra
 Hazparne

Kanpo estekak 

  Asparreneko Udalaren webgunea.
  «Asparrena», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea.
  «Asparrena», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

Asparrena