Irulegi

Irulegi Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 6,2 kilometrora. Altuera 166 eta 810 metro artekoa da, eta 9,38 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 359 biztanle zituen.

Bertako biztanleak irulegitarrak dira.

Izena 
Irulegi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Irouléguy ("irulegí" ahoskatua)
 gaztelaniaz: Irulegui ("irulégi" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Yrurleguy (1264)
 Yrulegui (1413)
 Irulegui (1513)
 Yrulegui (1621)
 Sanctus Vincentius de Iruleguy (1764)

Etimologia 
Mikel Belaskok dio Irulegi toponimoa iru ("hiru") eta hegi ("hegal"), hau da, "hiru hegalak", hitzek osatzen dutela.

Jean-Baptiste Orpustanek dio Irulegi toponimoa ira ("iratz"), lur ("lurra") eta hegi ("mutur"), hau da, "iratze lurraldearen muturra", hitzek osatzen dutela.

Geografia 
Irulegi Beherobiko ibarran dago.

Mugakideak

Klima

Etxeak eta auzoak 
 Hiribehere
 Hiriburu
 Sorhoeta
 Musuritze
 Epelea
 Luxiaenea
 Jauberriborda
 Andola

Historia 
Irulegiko parrokia 1354an aipatzen da.

Demografia

Ekonomia 
Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da, eta Irulegiko Arnoa jatorri-izendapena duen ardoa ekoizteko sor-markaren barruan dago.

Politika

Auzapezak

Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Azkarate Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

Garraioa 
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Irulegik nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Hedabideak 
 Irulegi irratia

Ondasun nabariak 
 San Bizente kapera (Irulegi), Erdi Arokoa.
 Irulegiko hilerria, katalogatuta dauden estelak eta hilerriak ikus daitezke bertan.
 San Bizente eliza, XIX-XX. mendekoa.

Irulegitar ospetsuak 

 Jean Ithurriaga (1896-1960), euskaltzalea.
 Paco Etxebers (1980-), abeslaria.
 Ekhi Lambert (1990-), abeslaria.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Baigorri-Ortzaize
 Nafarroa Beherea

Kanpo estekak 

Irulegi