Abuztuaren 12

Abuztuaren 12a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita laugarren eguna da, 225.a bisurteetan. 141 egun falta dira urtea amaitzeko.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1912 - 141 arrantzale hil ziren Bermeotik gertuko uretan bat-bateko enbata batek harrapatuta.

Mundua 
 1480 - Otrantoko gudua: Otomandar Inperioko tropek 800 kristauri burua moztu zieten islamera ez aldatzeagatik.
 1522 - Amaiurko gaztelua suntsitu eta erre zuten gaztelarrek, azkeneko bataila gaztelarrek irabazi ondoren.
 1833 - Chicago fundatu zuten.
 1836 - La Granjako jaikialdi militarra
 1898 - Armistizioak Espainia eta Estatu Batuen arteko gerraren amaiera ekarri zuen.
 1914 - Lehen Mundu Gerra: Britainia Handiak Austria-Hungariako Inperioari gerra deklaratu zion.
 1948 - Gobernu estatubatuarrak Hego Koreako gobernua soilik onartu zuen.
 1952 - Poeta Erailen Gaua: hamahiru intelektual judu entzutetsu erail zituzten Moskun.
 1953 - SESBeko gobernuak bere lehen hidrogeno-bonba lehertarazi zuen.
 1978 - Japoniak eta Txinako Herri Errepublikak euren arteko bake eta adiskidetasun akordioa sinatu zuten.
 2000 - K-141 Kursk urpekontzi nuklear errusiarra Barentseko itsasoan hondoratu zen eta tripulazioko 118 kideak hil ziren.
 2015 - Tianjin hiri txinatarrean gertatutako eztandek 139 hildako eta 34 desagertutako eragin zituzten.

Arte eta kultura

Mundua 
 1927 - Wings ("Hegalak") filma estreinatu zen, William A. Wellmanek zuzendu eta Clara Bow, Charles "Buddy" Rogers, Richard Arlen eta Gary Cooper aktoreek antzeztu zuten.
 1970 - Soldier Blue ("Soldadu Urdin") filma estreinatu zen, Ralph Nelsonek zuzendu eta Candice Bergen, Peter Strauss eta Donald Pleasence aktoreek antzeztu zutelarik.
 2005 - Four Brothers ("Lau Anai") filma estreinatu zen, Mark Wahlberg, Tyrese Gibson, André Benjamin eta Garrett Hedlund aktoreek antzeztu zuten.

Zientzia eta teknologia

Mundua 
 1851 - Isaac Merrit Singer-ek josteko makina patentatu zuen Boston-en.
 1877 - Asaph Hallek Phobos eta Deimos, Marteren bi sateliteak, aurkitu zituen.
 1908 - Detroit-eko Ford Motor Company lantegiak lehenengo Ford Model T autoa aurkeztu zuen.
 1960 - NASAk Echo I, lehenengo komunikazio-satelitea aireratu zuen.
 1981 - IBMk PC-a edo Personal Computer-a (Ordenagailu Pertsonala) merkaturatu zuen.
 2018 - Parker eguzki zunda jaurtiki zen. NASAren espazio zunda hau Eguzkiaren fotosfera edo "zorutik" 6,2 milioi kilometrora hurbilduko da eta gutxi gorabehera 700,000 km/h abiaduran bidaiatuko du.

Kirolak

Euskal Herria 
 2007 - Nagore Otaño amazona gipuzkoarra hil zen istripuz, Donostiako hipodromoko zaldi-lasterketa batean parte hartzen ari zela.

Mundua 
 1964 - Hegoafrika Joko Olinpikoetatik kanpo utzi zuten bere politika arrazista zela eta (apartheid-a).
 1984 - Los Angeleseko (AEB) Joko Olinpikoak hasi ziren Ekialdeko herrialdeen boikotarekin, aurreko jokoetan (Moskun) estatubatuarrek eginiko boikotari erantzunez.

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1585 - Pedro Urbina, euskal apezpiku eta politikaria (h. 1663).
 1793 - Auguste Andrade, lapurtar abeslari eta musikagilea (h. 1843).
 1803 - Francisco Hormaetxe, bizkaitar politikaria (h. 1862).
 1820 - Jose Maria Iparragirre, euskal olerkari eta musikagilea (h. 1881).
 1892 - Mariano Arrate, gipuzkoar futbolaria (h. 1963).
 1897 - Jose Maria Agirre Gonzalo, gipuzkoar enpresaburua (h. 1988).
 1905 - Jose Maria Oriol, bizkaitar politikari frankista, enpresaburua eta finantzaria eta Bilboko alkatea (h. 1985).
 1924 - Xabier Gereño, euskal idazlea eta ohorezko euskaltzaina (h. 2011).
 1938 - Gérard Poulet, lapurtar biolin-jotzaile klasikoa.
 1960 - Javier Madrazo, bizkaitar politikaria, Ezker Batua Berdeaken koordinatzaile nagusi ohia.
 1962 - Gonzalo Argiñano, bizkaitar futbolari ohia.
 1964 -
 Aitor Begiristain, Txiki Begiristain, gipuzkoar futbolari ohia.
 Xabier Mikel Errekondo, gipuzkoar eskubaloi jokalaria eta politikaria.
 1966 - Juan Ramón Viles, gipuzkoar musikaria, Duncan Dhu taldeko kide-ohia, eta politikaria.
 1969 - Lutxo Egia, euskal idazlea, Santanderren.
 1971 - Jasone Osoro, gipuzkoar idazlea.
 1972 - Iraide Ibarretxe, bizkaitar hizkuntzalaria, ikerlaria eta katedratikoa.
 1973 - Joseba Beloki, gipuzkoar txirrindulari ohia.
 1978 - Josu Bergara López, bizkaitar politikari jeltzalea.
 1979 - Santiago Barranco, errepide eta mendi bizikletako arabar txirrindulari ohia.
 1980 - Sara Cozar, euskal aktorea.
 1983 - Joseba Otaegi, gipuzkoar aizkolaria.
 1985 - Igone Amesti, bizkaitar mezzosopranoa, abesbatza-zuzendaria eta musika-irakaslea.
 1988 - Amaia Castorene, baxenabartar sukaldaritza-blogaria, telebistako kolaboratzailea eta bertsolaritzako gai-jartzailea.
 1993 - Julen Amezketa, nafar txirrindularia.

Mundua 
 1452 - Abraham Zacuto, judu matematikari, astronomo eta historialaria (h. ).
 1503 - Kristian III.a Danimarkakoa, Danimarkako eta Norvegiako erregea (h. 1559).
 1566 - Elisabet Klara Eugenia Austriakoa, Espainiako infanta (h. 1633).
 1604 - Tokugawa Iemitsu, Tokugawa shogunerriko hirugarren shoguna (h. 1651).
 1674 - Philippe de Champaigne, frandriar-frantziar margolari eta marrazkilaria (j. 1602).
 1756 - Federico Gravina, espainiar militarra (h. 1806).
 1762 - Jurgi IV.a Erresuma Batukoa, Erresuma Batua eta Britainiar Jabegoen erregea (h. 1830).
 1774 - Robert Southey, ingeles poeta, historialaria, biografoa eta itzultzailea (h. 1843).
 1812 - Anna Strong (espioia), estatubatuar abertzalea (j. 1740).
 1831 - Helena Blavatsky, errusiar idazle, okultista eta teosofoa (h. 1891).
 1856 - Eduardo Dato, espainiar politikaria (h. 1921).
 1861 - Luigi Galleani, estatu batuetan aritu zen italiar anarkista (h. 1931).
 1866 - Jacinto Benavente, espainiar idazlea, 1922ko Literaturako Nobel Saria (h. 1954).
 1876 - Mary Roberts Rinehart, estatubatuar idazlea (h. 1958).
 1880 - Radclyffe Hall, ingeles olerkari eta idazlea (h. 1943).
 1881 - Cecil B. DeMille, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1959).
 1887 - Erwin Schrödinger, austriar fisikaria, 1933ko Fisikako Nobel Saria (h. 1961).
 1894 - Albert Leo Schlageter, freikorps paramilitar alemanen partaidea (h. 1923).
 1904 - Aleksei Nikolaevitx Errusiakoa, Errusiako tsarevitxa (h. 1918).
 1905 -
 Hans Urs von Balthasar, suitzar teologo eta apaiz katolikoa (h. 1988).
 Juana Capdevielle, espainiar edagogo, liburuzaina eta artxibozaina (h. 1936).
 1907 -
 Étienne Hajdú, hungariar jatorriko eskultorea (h. 1996).
 Miguel Torga, portugaldar idazlea (h. 1995).
 1909 - Mary Jayne Gold, naziengandiko iheslarien estatubatuar laguntzailea (h. 1997).
 1911 - Mario Moreno, Cantinflas, mexikar aktore eta umorista (h. 1993).
 1912 - Samuel Fuller, estatubatuar zinema-zuzendaria (h. 1997).
 1914 - Kléber Dadjo, Togoko presidentea (h. 1989).
 1919 - Margaret Burbidge, britainiar astronomoa (h. 2020).
 1922 -
 Virtudes González García, 13 arrosak taldeko emakumea (h. 1939).
 Miloš Jakeš, txekoslovakiar politikari komunista, Txekoslovakiako Alderdi Komunistako idazkari nagusia (h. 2020).
 1924 - Muhammad Zia Ul-Haq, Pakistango diktadorea (h. 1988).
 1925 - Thor Vilhjálmsson, islandiar idazlea (h. 2011).
 1926 - John Derek, estatubatuar aktore, zinema zuzendari, gidoilari, ekoizle eta argazkilaria (h. 1998).
 1928 - Carlos Rojas, kataluniar idazle eta unibertsitate-irakaslea (h. 2020).
 1929 - Charles Moore, estatubatuar atleta (h. 2020).
 1930 - George Soros, jatorri judutarreko hungariar-estatubatuar aberatsa, inbertitzailea eta filantropoa.
 1931 - William Goldman, estatubatuar eleberrigile, antzerki-idazle, eta gidoigilea (h. 2018).
 1932 - Sirikit, Thailandiako erregina ezkontidea.
 1933 - Anita Gradin, suediar kazetari eta politikaria (h. 2022).
 1935 - John Cazale, estatubatuar aktorea (h. 1978).
 1936 - André Kolingba, Afrika Erdiko Errepublikako presidentea (h. 2010).
 1939 - George Hamilton, estatubatuar aktorea.
 1940 - Tony Allen, nigeriar musikaria (h. 2020).
 1941 -
 Réjean Ducharme, frantsesezko kanadar idazlea (h. 2017).
 Letícia Román, italiar aktorea.
 1942 - Koji Funamoto, japoniar futbolaria.
 1945 - Jean Nouvel, frantziar arkitektoa.
 1949 -
 Fernando Collor de Mello, Brasilgo presidente ohia.
 Mark Knopfler, eskoziar abeslari, gitarra-jotzaile eta musika egilea eta Dire Straits taldearen sortzailea.
 Julien Lepers, frantziar kazetaria.
 Carmen Olmedo Checa, espainiar politikari sozialista eta feminista (h. 2015).
 1953 - Carlos Mesa, Boliviako presidente ohia.
 1954 -
 François Hollande, Frantziako presidentea.
 Sam J. Jones, estatubatuar aktore eta telebista aurkezlea.
 Pat Metheny, estatubatuar jazz musikagilea eta gitarrista.
 1957 - Ellen Marie Vars, samieraz idazten duen emakume idazlea.
 1959 - Javier Zubillaga, errioxar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1960 -
 Laurent Fignon, frantziar txirrindularia (h. 2010).
 Alberto Jiménez-Becerril, PPko espainiar politikaria (h. 1998).
 1961 - Violeta Bermúdez, Peruko lehen ministroa.
 1962 - Shigetatsu Matsunaga, japoniar futbolari ohia.
 1966 - Dalila Ennadre, marokoar film-zuzendaria (h. 2020).
 1971 - Pete Sampras, estatubatuar tenis jokalari ohia, ATP sailkapenaren lehen postuan denbora gehien egondako tenislaria (286 aste).
 1973 -
 Emma Roca, kataluniar korrikalari eta eskiatzailea, mendiko lasterketen aitzindaria eta emakumezkoen erreferentea (h. 2021).
 Muqtada al-Sadr, irakiar ajatolah xiia.
 1975 - Casey Affleck, estatubatuar aktorea.
 1977 - Iva Majoli, kroaziar tenislari ohia.
 1980 - Boré Buika, ekuatoreginear jatorriko espainiar aktorea.
 1983 - Meryem Uzerli, turko-alemaniar aktore eta modeloa.
 1989 - Scott Bamforth, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
 1991 - Lakeith Stanfield, estatubatuar aktorea eta musikaria.
 1992 - Cara Delevingne, ingeles modelo eta aktorea.
 1994 - Joselyn Brea, venezuelar-espainiar kirolaria, triatloian eta duatloian aditua.
 1996 - Arthur Melo, brasildar futbolaria.
 2000 - Niamh Fisher-Black, zeelandaberritar txirrindularia.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1041 - Urraka Gartzia, Nafarroako infanta eta Gaztela eta Gaskoniako kondeen emaztea.
 1128 - Margarita Iruñekoa, Iruñeko Erresumako infanta Siziliako Erresumako erregina ezkontidea (j. 1128).
 1156 - Zuria Nafarroakoa, Nafarroako printzesa.
 1283 - Zuria Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infanta (j. 1226).
 1402 - Karlos Nafarroakoa, Nafarroako infantea (j. 1397).
 1660 - Sebastián Hurtado de Corcuera, arabar militarra, Panamán gobernari eta Filipinetan eta Kanarietan kapitain jenerala, Tenerifen (j. 1587).
 1836 - Bartolome Oteitza, nafar elizgizon eta politikaria (j. 1774).
 1864 - Eustasio Amilibia, Gipuzkoako diputatu nagusia eta Donostiako alkatea (j. 1801).
 1883 - Ramón Ortiz de Zárate, euskal idazlea (j. 1817).
 1936 - Nicasio Sierra, nafar klaretar apaiza, Barbastron fusilatua (j. 1890).
 1939 - Juan Bautista Eguzkitza, euskal idazle eta itzultzailea (j. 1875).
 1998 - Jesús Loroño, euskal txirrindularia (j. 1926).
 2000 - Joxe Urbieta Takolo, gipuzkoar mendizale eta alpinista (j. 1941).
 2004 - Sebastián Ontoria, gipuzkoar futbolari, gudari eta gerra-presoa (j. 1920).
 2011 - Maritxu Gaztelumendi Urruzola, gipuzkoar euskaltzalea, irakaslea eta idazlea (j. 1924).
 2014 - Irene Ibaibarriaga, bizkaitar erraketista (j. 1918).
 2018 - Manuel Erice, nafar kazetaria (j. 1965).

Mundua 
 K. a. 30 - Kleopatra Egiptoko erregina, bere buruaz beste eginda.
 875 - Luis II.a Italiakoa, Italiako erregea (j. 825).
 1335 - Moriyoshi Printzea, japoniar shoguna (j. 1308).
 1484 - Sixto IV.a, Aita santua (j. 1414).
 1525 - Hans Müller von Bulgenbach, Alemaniar nekazarien gerrako buruzagi nekazaria.
 1546 - Francisco de Vitoria, gaztelar domingotar fraidea eta teologoa (j. ).
 1612 - Giovanni Gabrieli, italiar organo-jotzaile eta musikagilea (j. 1557).
 1633 - Jacopo Peri, italiar operagilea (j. 1561).
 1648 - Ibrahim I.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1615).
 1689 - Inozentzio XI.a, Aita santua (j. 1611).
 1730 - Benedikta Henrieta Palatinatukoa, Alemaniako printzesa (j. 1652).
 1750 - Rachel Ruysch, herbeheretar margolaria (j. 1664).
 1827 - William Blake, ingeles idazle eta margolaria (j. 1757).
 1848 - George Stephenson, ingeles ingeniaria, lurrunezko lokomotoraren diseinatzailea (j. 1781).
 1857 - William Conybeare, britainiar geologo eta paleontologoa (j. 1787).
 1891 - James Russell Lowell, estatubatuar olerkari, kritikari, argitaratzaile eta diplomazialaria (j. 1819).
 1900 - Wilhelm Steinitz, austriar xake jokalaria, lehenbiziko munduko xake txapelduna (j. 1836).
 1901 - Adolf Erik Nordenskiöld, suediar jatorriko finlandiar esploratzailea eta naturalista (j. 1832).
 1911 - Jozef Israëls, Hagako Eskolako herbeheretar margolaria (j. 1824).
 1922 - Arthur Griffith, irlandar lider abertzalea (j. 1872).
 1928 - Leoš Janáček, txekiar konposatzailea (j. 1854).
 1932 - Cecilia de Madrazo, espainiar piano jolea, oihal bildumatzailea eta Mariá Fortuny Marsal pintorearen emaztea (j. 1846).
 1951 - Christianus Cornelius Uhlenbeck, herbeheretar hizkuntzalari eta antropologoa (j. 1866).
 1955 -
 James B. Sumner, estatubatuar kimikaria, 1946ko Kimikako Nobel Saria (j. 1887)
 Thomas Mann, alemaniar idazlea, 1929ko Literaturako Nobel Saria (j. 1875).
 1964 - Ian Fleming, ingeles idazlea, James Bond pertsonaiaren sortzailea (j. 1908).
 1973 -
 Walter Rudolf Hess, suitzar sendagile eta fisiologoa, 1949ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1881).
 Karl Ziegler, alemaniar kimikaria, 1963ko Kimikako Nobel Saria (j. 1898).
 1979 - Ernst Chain, germano-britainiar biokimikaria, 1945eko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1906).
 1982 - Henry Fonda, estatubatuar aktorea (j. 1905).
 1985 - Manfred Winkelhock, alemaniar 1 Formulako gidaria (j. 1951).
 1988 - Jean-Michel Basquiat, estatubatuar graffitigile, margolari eta marrazlea (j. 1960).
 1989 -
 Mo Anthoine, britainiar mendizale eta alpinista (j. 1939).
 William Shockley, ingeles fisikaria, 1956ko Fisikako Nobel Saria (j. 1910).
 1992 - John Cage, estatubatuar musikagile eta piano-jotzailea (j. 1912).
 1996 - Viktor Hambardzumyan, sobietar astrofisikaria (j. 1908).
 1997 - Luther Allison, estatubatuar blues musikaria, Ameriketako blues gitarra jotzaile handienetakoa (j. 1939).
 2000 - Loretta Young, estatubatuar aktorea (j. 1913).
 2003 - Walter J. Ong, estatubatuar hezitzailea, abadea, maisua, historiatzaile kulturala, linguista eta filosofoa (j. 1912).
 2004 - Sir Godfrey Hounsfield, ingeles ingeniari elektriko eta asmatzailea, 1979ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1919).
 2005 - John Loder, CRASS anarkopunk musika taldearen sortzailetako bat (j. 1946).
 2010 - Guido de Marco, Maltako presidentea (j. 1931).
 2014 - Lauren Bacall, estatubatuar aktorea (j. 1924).
 2016an hilik aurkitua - Hande Kader, turkiar emakumezko ekintzaile transexuala (j. 1993?).
 2018 - Samir Amin, egiptoar ekonomialari marxista (j. 1931).
 2019 - José Luis Brown, argentinar futbolari eta entrenatzailea (j. 1956).
 2020 -
 Pavol Biroš, eslovakiar futbolaria (j. 1953).
 Gergely Kulcsár, hungariar xabalina jaurtilaria (j. 1934).
 2021 - Karl-Friedrich Haas, alemaniar atleta (b. 1931).
 2022 -
 Natalia LL, poloniar artista kontzeptualista (j. 1937).
 Wolfgang Petersen, alemaniar zinema zuzendaria (j. 1941).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Gohiatz eta Ahurt/Ahurti (Ur).
 Santa Klara: Zarautz

Kanpo estekak 

Abuztuaren 11 | Urteko egutegi | Abuztuaren 13