Hiriberri (Artzibar)

Hiriberri —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, Hiriberri Artzibar— Artzibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak hiriberritarrak dira.

Izena 
Hiriberri toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Iriberri (1085)
 Iriverri (1104)
 Iriberri (1174)
 Yriuerri (1268)
 Iriverri d'Arrieta (1274)
 Yriuerri Vallis d'Arci (1274)
 Irriverri prope Arrietam (1275)
 Iriverri Valis d'Arci (1275)
 Irruerri prope Arrietam (1275)
 Irriverre (1278)
 Iriuerri (1279)
 Iriverri (1280)
 Uillanueva (1330)
 Iriuerri (1366)
 Villanueva (1534)
 Yriuerri (1591)
 Villanueva (1767)
 Iriberri (1800)
 Villanueva (1829)
 Iriberri (1847)
 Iriberry (1874)
 Hiriberri (1909)
 Hiriberri-Artzibar (1998)

Etimologia 
Hiriberri (literalki "hiri berria") herri berri bat bezala sortu zen Arrietatik gertu. Euskal Herriko beste Hiriberriekin nahastea erraza denez, laster hasi zen d'Arrieta (Arrietakoa) edo prope Arrietam (Arrietaren parean) deiturak gehitzen, Artzibarren bertan bi Hiriberri zeudelako: hau eta Hiriberri-Saratsu. Saratsu azkar despopulatu zenez, herri honek pixkanaka Iriverri Vallis d 'Arci (Hiriberri Artzibarrekoa) bezala onartua izatea lortu zuen.

Horrela, gaur egun Hiriberri besterik ez da erabiltzen, nahiz eta izen bereko beste herri batzuetatik bereiztea egokia den kasuetan, hala nola administrazioarenetik, Artzibar abizena erabiltzen den. Gaztelaniaz eta Nafar erromantzez, euskal izena hitzez hitz itzuli zen erromantzera, Villanueva eta Villanueva de Arce formekin.

Ezaugarriak

Armarria 
Hiriberriko armarria Artzibarko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

Geografia 
Arrieta Artzibarrean dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Artzibar kokatzeko ez dago ahobatezko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.

Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Aroan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan.

Klima 
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibarren gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.

Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilan eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu larizioak dira.

Estazio meteorologikoak 
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Bere izenagatik, Hiriberri populatzea nahiko modernoa da, nahiz eta 1366an aipatua izan sei bizilagun edo suekin. Elizaren inguruan erdialdeko auzo bat du, eta apur bat aldenduta dagoen beste bat, seguruenik geroagokoa dena. Demografiari dagokionez, etxeen zenbaketetan sei zituen 1366an, eta ohikoa izan zen mendeetan zehar, 1587an sei, 1819an bostera jaistea. Biztanleei dagokienez, badirudi maximoa 1887koa dela, 130 biztanlerekin (1858ko datuak falta dira), eta jaitsiera motela izan zuen, 1960-70 bitartean kolpe handia izan baitzuen, 70 erroldatutik 30era jaitsi baitzen; ondoren, 43ra igo zen 1986an, eta berriro jaitsi egin zen 2012an.

Demografia 
 biztanle zituen Hiriberrik.

Politika 
Hiriberriko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Alicia Mendive Arbeloa da.

Kontzejua 
Hiriberriko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Alicia Mendive Arbeloa da.

Kontzejuburuak 
2011tik, Hiriberrik 2 kontzejuburu izan ditu:

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artzibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Erroibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Hegoartzibartar aldaera). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik darrai.

Jaiak 
 San Andresko jaiak, irailaren bigarren asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 San Andres eliza, Erdi Aroko kristiau eliza

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Artzibar
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Artzibarko Udalako webgune ofiziala

Artzibarko kontzejuak