Euskal Autonomia Erkidegoa

Euskal Autonomia Erkidegoa —sigletan idatzita, EAE— edo Euskadi Espainiako iparraldeko autonomia erkidego bat da, 1979an sortua. Euskal Herriko mendebaldeko zatia da, Araba (Trebiñuko barrendegia izan ezik), Gipuzkoa eta Bizkaia biltzen dituena. Erkidegoko hiriburua, izatez, Gasteiz da, hiri horretan baitaude Eusko Jaurlaritzaren egoitza, Eusko Jaurlaritzako lehendakariarena eta Eusko Legebiltzarrarena.

Badu arrazoirik euskal izena hartzeko, lurralde hori baita bere eremu osoan sorreratik bertatik euskara hizkuntza ofizialtzat duen lurralde bakarra. Gaztelania ere bada ofiziala. Nafarroako Foru Erkidegoari EAEren parte izateko eskubidea onartu zaio Espainiako Konstituzioan, baina hegoaldeko nafar herritarrek horri buruz erabakitzeko duten eskubidea ez da inoiz erreferendum batean gauzatu.

Izena 
Euskal Autonomia Erkidegoaren Autonomia Estatutuan zehaztuta dagoenez, Euskadi eta Euskal Herria dira autonomia erkidego horren izen ofizialak; eta, gaztelaniaz, Euskadi eta País Vasco. Horrek arazoak dakartza, Euskal Herria eta Euskadi hiru herrialdeetarako bakarrik erabiltzea ez baitator bat izen horien tradizioarekin. Euskaltzaindiak eman duen araua da Euskal Herria izena «Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko» erabil dadin.

XX. mendearen lehen hiru laurdenetan, Euskadi (1968an Euskaltzaindiak euskara baturako ortografia finkatu arte, Euzkadi idazkerarekin) eta Euskal Herria sinonimotzat erabili ziren, Euskaltzaindiak adierazitako Euskal Herri osoa izendatzeko; Euskadi izenak abertzale kutsu politikoa zuen, eta Euskal Herria zen izen neutrala. Franco hil ondorengo urteetan, berriz, jeltzaleek Euzkadi izendatzen segitu zuten Euskal Herri osoa; eta ezker abertzalekoek, aldiz, Baskongadak esaten zioten EAEri sarritan, eta sinonimotzat erabiltzen zituzten Euskadi eta Euskal Herria Euskal Herri osorako.

Nafarroa Garaian, aldiz, XX. mendearen hondarrean Euskadi hitza nekez entzuten zen, ez zegoen oso onartuta, ez eta errotuta ere. Besteak beste, horregatik, Euskal Herriko futbol selekzioko jokalariek 2008 eta 2009an Gabonetako partida jokatzeari uko egin zioten, 1936tik erabili izan zuten Euskadiko selekzioa izenaren aurka eginda.

Bestalde, PSEk Euskadi erabili izan du EAEaren izentzat, autonomia erkidegoa sortu zenetik beretik. Gero, 1982an, Nafarroa Garaiak eta EAEak bat egin ez zutelarik, alderdia banatu egin zen, eta PSEk Euskadiko izaten segitu zuen bere euskarazko eta gaztelaniazko izenetan (Euskadiko Alderdi Sozialista / Partido Socialista de Euskadi). Alderdi Popularrekoek orain dela urte gutxitik erabili izan dute Euskadi hitza EAE izendatzeko.

Euskaldunen gaur egungo erabileran, Euskadi Euskal Autonomia Erkidegoa izendatzeko erabiltzen da gehienbat; eta Euskal Herria, Euskaltzaindiak arautu bezala, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko.

1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuaren arabera, izen osoa Euskal Herriko Autonomia Erkidegoa da, eta gaztelaniaz Comunidad Autónoma del País Vasco. Baina erabilera ofizialean bertan ere —hau da, Euskal Autonomia Erkidegoaren aldizkari ofizialean argitaratutako lege testuetan— Euskadi, Euskal Autonomia Erkidegoa eta EAE izenez aipatzen da autonomia erkidego hau, eta Euskal Herria izena Euskaltzaindiak araututako esanahirako gordetzen da.

Geografia 
Iparraldean mugakide ditu Bizkaiko golkoa eta Pirinio Atlantikoak departamendua, ekialdean eta hego-ekialdean Nafarroa Garaia, hego-mendebaldean Errioxa, eta mendebaldean Gaztela eta Leon eta Kantabria.

Orografia menditsua du oro har, Pirinioen eta Kantabriako mendikatearen artean. Ebro ibai inguruan lurra lauagoa da eta Arabaren hegoaldean sakana dago. Kantaurialdean bailara ugari daude, gehienak gizakiak hartutakoak. Mendietan pinuak, haritzak eta pagoak aurki daitezke. Sakanean ordea mahastiak eta zereal, patata edo erremolatxa landak aurki daitezke, baso naturalen muinoekin batera. Autonomia Erkidegoak biosferaren erreserba bat dauka Urdaibain, eta natur parke ugari.

Klimatologia klima atlantiko eta mediterraneo tartekoa da: Tenperatura leunak eta euri ugari kantaurialdean (Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabaren iparraldea) eta erdipareko tenperaturak eta euri moderatuak Araban, lehorragoak hegoalderantz goazen heinean. Ohikoa da xirimiria, oso euri fina.

Nahiz eta biztanleria txikia izan, Euskal Autonomia Erkidegoak industria bolumen handia dauka eta Espainiako zonalde aberatsenetakoa da, Europako PIB per capita-ren %117,1ekin (Eustaten datua 2002 urtean). Horren arrazoi garrantzitsuenetakoa industria tradizio indartsua da. Hala ere, 1980ko hamarkadan industria birmoldatu zen, eta industria hori kaltetuta irten zen.

Historia 

Euskal Autonomia Erkidegoaren aurrekari zuzena 1936ko Euskadiren Autonomia Estatutuaren bidez 1936an sortutako autonomia erkidegoa izan zen. Hark ere Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hartzen zituen bere barnean. Frankismoak autonomia erkidego hura desegin zuen hurrengo urtean, Eusko Gudarostea armen indarrez menpean hartu eta gero.

Diktadura haren ondotik, 1978ko Espainiako Konstituzioan oinarrituta, 1979an Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua onartu zen. Arabako, Bizkaiko nahiz Gipuzkoako foru erakundeen hainbat eskumen Eusko Jaurlaritzak hartu zituen, eta hala sortu zen Euskal Autonomia Erkidegoa.

Sinboloak

Ereserkia 

Euskal Autonomia Erkidegoko ereserkia "Eusko Abendaren ereserkia" da.

Ikurriña 
Ikurriña () bandera ofiziala da: Euskal Herrikoa ere bada.

Besteak 
Gernikako arbola

Lurralde antolaketa 
Euskal Autonomia Erkidegoa Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako probintziek osatzen dute: lurralde historiko izendapena dute. Halaber, erkidegoan 251 udalerri daude: 51, Araban; 88, Gipuzkoan; eta 112, Bizkaian. Arabak zazpi eskualde edo kuadrilla ditu; Bizkai eta Gipuzkoako eskualdeek, aldiz, ez dute banaketa administratiboaren mailarik.

Erkidegoko hiri nagusiak ondorengoak dira:

Lurralde historikoak 
Euskal Autonomia Erkidegoa hiru lurralde historikotan banatzen da, izen bereko probintzien eremua hartzen dutenak:
 Araba (322.444 biztanle), hiriburua: Gasteiz;
 Bizkaia (1.157.452 biztanle), hiriburua: Bilbo;
 Gipuzkoa (711.826 biztanle), hiriburua: Donostia.

Udalerriak 
 Arabako udalerriak
 Bizkaiko udalerriak
 Gipuzkoako udalerriak

Epai-barrutiak 

Euskal Autonomia Erkidegoa 14 epai-barrutitan banaturik dago. Izan ere, Araban bi dira, eta Bizkaian eta Gipuzkoan, seina.

Demografia

Biztanleriaren bilakaera 
Espainiako Industria Iraultzaren abiarazle bat izanda, XIX. mendetik 1970eko hamarkada bitarte, Euskal Autonomia Erkidegoko biztanle kopuruak gora egin zuen, batez ere Espainiako autonomia erkidegoetatik bertaratu zen jendea, lan bila.

Eustaten datuek diotenez, Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleen %  4,50 atzerritarrak ziren 2006an. Espainiako ehunekorik txikiena, estatuko batezbestekoaren (%  8,47) erdia baino gutxiago. Europarrak ez direnen artean, latinoamerikarrak eta marokoarrak dira gehienak; eta europarren artean, errumaniarrak eta portugaldarrak.

Hizkuntzak 

Euskal Autonomia Erkidegoan bi hizkuntza ofizial daude: gaztelania eta euskara. Euskarak izaera koofiziala du eta Nafarroa Garaiarekin eta Ipar Euskal Herriarekin komuna den hizkuntza da.

Mende askotan zehar, herrialde horietan hainbat hizkuntza hitz egin izan dira: gaskoia (XIX. mendera arte), gaztelania eta euskara erabilienak izan dira. Euskara Euskal Herriko jatorrizko hizkuntza da: ez dator latinetik eta Europako hizkuntza zaharrenetarikoa da.

Autonomia erkidegoan, 2001. urtean, biztanleriaren % 51 gaztelaniaz bakarrik mintzo zen; % 32 inguru, elebiduna zen; eta % 18k, euskara ulertzen zuen baina nekez mintzatu. Ehuneko horiek lurralde historiko batetik bestera aldatu egiten dira: lurralde euskaldunena Gipuzkoa da eta erdaldunena, Araba. Datu ofizialok 2001ekoak direla nabarmendu behar da, urtetik urtera elebidun kopurua handiagoa baita. Izan ere, 2006 eta 2011 artean 15.000 pertsonatan igo zen euskaldun kopurua, Euskal Autonomia Erkidegoko 2 urte edo gehiagoko biztanleen % 62,8k euskara-ezagueraren bat zuen 2011n.

Politika 
Euskal Autonomia Erkidegoko botereak Legebiltzarrak, Jaurlaritzak eta Lehendakariak jarduten dituzte:

 Euskal Autonomia Erkidegoko aginte gobernua, Eusko Jaurlaritza da. Egungo lehendakaria Iñigo Urkullu jelkidea da. Lehendakariaren egoitza ofiziala Gasteizko Ajuriaenea jauregia da; Jaurlaritzarena, Lakua auzoan dago.

 Eusko Legebiltzarra botere legegilea diharduen erakundea da. Aurrekontuak aurrera eramaten ditu eta Eusko Jaurlaritzaren gaineko kontrola du. 75 legebiltzarkidek osatzen dute: EAEko foru lurralde bakoitzak 25na hautatzen ditu, 4 urterako. Egoitza Ramiro de Maeztu Institutuaren eraikinean dago, Gasteizen.

 Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusia autonomia erkidegoko justizia erakunde gorena da. Egoitza Bilbon dago.

 Arartekoa EAEko herriaren defendatzailea da. Legebiltzarrak hautatzen du 5 urteko eperako. Hiru euskal hiriburuetan ditu ordezkaritzak.

 Estatuko administrazioa, Gobernuaren Ordezkaritzak eta probintzia bakoitzeko Gobernu Ordezkariordetzek zuzentzen dute.

Alderdi politikoak 

Eusko Legebiltzarrean 2016ko hauteskundeetan ordezkapena lortu zuten alderdi politikoak:
 Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV)
 Euskal Herria Bildu (EHB)
 Elkarrekin Podemos (PODEMOS)
 Euskadiko Alderdi Sozialista – Euskadiko Ezkerra (PSE-EE/PSOE)
 Alderdi Popularra (PP)

Batasuna alderdia ez dago Eusko Legebiltzarrean ordezkatua eta Jose María Aznarren gobernuak Espainiako Alderdi Politikoen Legea aldatu eta Batasuna legez kanpo jarri zuenetik, ezin da inongo hauteskundeetan aurkeztu. Batasuna, ezker abertzalearen inguruko beste hainbat gizarte mugimendurekin batera, Espainian legez kanpo dago 6/2002 Lege Organikoa betetzen ez duela leporatuta. 2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan aurkezterik ez zuenez, botoa Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunistarentzat eskatu zuen, eta 6 jazarleku lortu.

Ordezkapenik gabeko alderdi aipagarriak:

 Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia (UPYD)
 Herritarrak – Herritarron Alderdia (C's)
 Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia (PACMA)

Ekonomia 
Oso lurralde txikia izan arren, Euskal Autonomia Erkidegoak industria-bolumen handia du, eta Espainiako eskualderik aberatsenetarikoa da: Europako barne produktu gordinaren per capita batezbestekoaren % 117,1, hain zuzen ere (Eustat, 2002. urtea). 1980ko hamarkadaren erdialdean, Euskal Autonomia Erkidegoa krisi ekonomiko gorrian zegoelarik, industria-birmoldaketa eta berrindustralizazioa egin ziren. Behin egoera normalizatuta, Espainiako erkidegorik garatuenetarikoa da eta Euskal Estatistika Institutuak egindako ikerketa baten arabera, eta NBEaren metodologia jarraituz, Euskal Autonomia Erkidegoak munduko Garapen Adierazlerik altuenetakoa lortu zuen 2004an. Langabezia-tasa % 5,1en inguruan dago, euskal ekonomia industria eta zerbitzu birmoldatze baten barruan murgildurik  baitago.

2014ko abenduaren 23an jakin zenez, turismoa EAEko BPGaren % 5,8 zen. 2014ko azaroan, industria ekoizpena % 3,1 handitu zen.

Azpiegiturak

Garraioa 
Itsas garraioari dagokionez, Bilboko portua garrantzitsuena da, 37,2 milioi tona garraiatu zituelako 2006an. Gehienbat Erresuma Batua, Espainia eta Txinarekin ditu merkataritza-loturak. Euskal Autonomia Erkidegoko BPGari 419 milioi euroko ekarpena egiten dio eta 9.500 lanpostu sortzen ditu. Haren ondoren, hurrengoa Pasaiakoa da.

Erkidegoak hiru aireportu ditu: Bilbo-Loiu, Gasteiz-Foronda eta Donostia-Hondarribia. Hiru aireportuak 60 kilometroko erradioan daude eta 2006an 4,41 milioi bidaiari izan zituzten.

Trenbide garraioa, aldiz, hainbat enpresak kudeatzen dute.
 Renfe Operadora eta ADIF
 Bilboko Renfe Aldiriak eta Donostiako Renfe Aldiriak
 EuskoTren
 Bilbo eta Donostiako aldirien zerbitzua
 Bilbo – Donostia – Hendaia eskualde sarea
 Metro Bilbao
 Bilboko metroa
 EuskoTran
 Bilboko tranbia
 Gasteizko tranbia
 Debagoieneko tranbia
 FEVE
 Bilbo – Enkarterriak aldirien zerbitzua
 Bilbo – Karrantza – Santander – León eskualde sarea

Horretaz gain, abiadura handiko tren sarea eraikitzen ari dira Gasteiz – Bilbo – Donostia hiriburuak lotuko dituena. Proiektuak Euskal Y izena hartu du, ibilbideak duen formarengatik.

Osasuna 
Euskal Autonomia Erkidegoko osasun sistema Eusko Jaurlaritzaren Osasun Sailak eta Osakidetza – Euskal Osasun Zerbitzuak osatzen dute.

Segurtasuna 
Euskal Autonomia Erkidegoak bere polizia autonomikoa du: Ertzaintza. Hiru lurralde historikoetan zehar banaturik dago eta gaur egun, herri-segurtasun, ordena publikoa eta trafikoko eskumen guztiak ditu.

Espainiako Segurtasun Indarrek ere badute Euskal Autonomia Erkidegoan presentzia. Guardia Zibilak hamar kuartel ditu hiru lurraldeetan eta Espainiako Polizia Nazionalak, lau. Azken bi polizia horiek gehienbat aduanetako, drogen eta terrorismoaren aurkako eskumenak dituzte.

Euskal Autonomia Erkidegoa herritar bakoitzeko polizia gehien dituen eskualdea da Europar Batasun osoan. Giza Eskubideen aldeko hainbat taldek, horien artean Amnistia Internazionalak eta Torturaren Aurkako Taldeak, beren urteroko txostenetan Espainiako Terrorismoaren Aurkako Legepean atxilotutako herritarrek jasandako tortura eta tratu txarrak salatu dituzte. Erakunde horiek torturaren kontrako protokoloa aplika dadin eskatzen dute. Eusko Jaurlaritzaren Herrizaingo Saila 2005ean hasi zen protokolo horrek jasotzen dituen zenbait neurri hartzen. Ertzaintzaren aurkako tortura salaketak gutxitu egin ziren. Espainiako polizia indarrei dagokienez, ez dituzte neurri horiek oraino hartu.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Euskal Herria
 Nafarroako Foru Erkidegoa
 Euskal Herriko foruak
 Hego Euskal Herria
 Euskaldun

Kanpo estekak 
 Euskal Autonomia Erkidegoaren webgune ofiziala
 Eusko Jaurlaritzaren webgunea
 Hauteskundeei buruzko informazioa
 Euskal Estatistika Erakundea (Eustat)

Euskal Autonomia Erkidegoa