Altzümarta

Altzümarta Lüküze-Altzümarta udalerriko herriska bat da, Nafarroa Behereko Amikuze eskualdean. Herri honek 1842 arte aparteko udalerria osatu zuen.

Herritarrei "altzümartar" deitzen zaie. Donibane Garazi herrialdeburura 38 km daude.

Izenaz 
Dokumentazio historikoan lekuizen hau forma desberdinetan agertzen da: Sanctus Martinus de Alzumberraute (1160an), Alçumbarrauta (1268an), Alçunbarraute (1350 eta 1412an), Alsumberraute (1472an Okzitaniako Bastidaxarreko notarioen idazkietan), Alçumbarrate (1513an Iruñeko dokumentazioan) eta Azumbarraute (1621ean Martin Bizkaikoak aipatua). Eboluzio honetatik eratorri da, okzitanierazko dokumentazio historikoa tarteko, frantsesezko forma itxuraz hain desberdina, Sumberraute.

Eskualde honetan hainbat kasutan gertatzen den bezala, etxe noble edo jauregi batek zeukanetik eman zitzaion izena herriskari.

Geografia

Kokapena 
Amiküze eskualdea historikoki zatituta zegoen hiru eremuetatik Barhoa izenekoan kokatuta dago. Herriaren mugak hauexek dira: iparraldean Martxuetako lurrak; mendebaldean Behauze zati batean Kaxantegiko errekak banatuta; hegoaldean Lüküze udalburua, hego-ekialdean Garrüze eta ekialdean Amendüze eta Gabadiren arteko lur-eremua.

Aipatu herri guztiak amikuztarrak dira.

Orografia 
Herria bera 100 bat metrotan dago; jauregiaren ondoan 129 mko muino bat dago baina bestela ez dago tontor aipagarririk.

Demografia 
1695eko erroldak 41 etxe zituela adierazten zuen.

Errepideak 
Departamendu mailako D 14 errepideak herriska Donapaleu eskualde eta kantonamenduburu eta Bidaxune nahiz Baionarekin lotzen du. Herriskatik hegoaldean D 123 abiatzen da ekialderantz, Behauze eta hortik Hazparne aldera joan ahal izateko; errepide honetatik ateratzen da Lüküzera doan tokiko bidea. Ipar-ekialderantz, ordea, D 646a Labetze eta Bearnorantz doa.

Historia 
 Frantziako Iraultzan parrokoak erbesteratu behar izan zuen.

Udalerri-aldaketak 
Udalerri modernoak baino lehen eta ondoren, erlijio aldetik Labetzerekin parrokia bakarra osatzen zuen.

1842 arte herri honek udalerri propioa izan zuen. Urte horretan Lüküzerekin fusionatu zen; harrezkero Lüküze-Altzümartaren barruan dago.

Eraikin eta monumentu historikoak 
 "Altzümartako gaztelua" edo jauregiaz badakigu 1656an berreraiki zutela; berez herriko jaunena zen eta XIV. mendean Oztibarreko Latsagatar familiak eraikia da eta su eman zioten 1630ean. Egun, zati zaharragoak mantentzen badira ere, XIX. mendeko eraberritze-lan sakonek utzitako itxura dauka.
 Hilerrian, asko izan gabe, tamaina handiko hilarri diskoidal batzuk daude; 1602ko bat dago.
 Eliza XVII. eta XVIII. mendekoa da.

Kultura eta hezkuntza 
 Herriska bat baino ez da izan historia osoan zehar: 1833ko inkesta batean dagoeneko eskolarik gabea zen.

Ekonomia 
Nekazaritza eta abeltzaintza izan dira herritar gehienen lanbideak.

Ikus, gainera 
 Lüküze
 Lüküze-Altzümarta

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Nafarroa Behereko lehengo udalerriak
Lüküze-Altzümarta