Arieltz

Arieltz (eguesibarreraz: Arieltze) Urraulgoiti ibarreko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioarrea eskualdean.

Bertako biztanleak arielztarrak (eguesibarreraz: arieltzearrak) dira.

Izena 
Arieltz edo Arieltze toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Arielz (1057)
 Arielce (1060)
 Arielçe (1108)
 Arielz (1268)
 Arielz (1366)
 Arielz (1534)
 Arielz (1802)
 Arieltz (1990)

Geografia 
Arieltz Urraulgoiti ibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra  da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.

Klima 
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.

Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.

Estazio meteorologikoak 
Urraulgoitin dagoen Eparotz, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
San Roman elizako sagaratze-zeremoniari buruzko aipamen batean (1060ko maiatzaren 9an), hiribilduaren mailarekin dokumentatuta agertzen da. 1366an eta 1427an, laborari-su bakarra zuen, hots, jauregiko jaunaren estaga-etxezaina, bigarren egunean Martin Peretze zena. 1780ko armagintzako lurmuturreko jauregien nomina ofizialaren kopian agertzen da. Urraulgo udalerrien behin betiko erakundearekin (1845), bere udalerria Urraulgoiti udalerriari atxikita geratu zen, eta, beraz, Urraulbeiti eta Urraul Ekialdekoa artean kokatutako enklabe gisa, nahiz eta Urraul Ekialdekoa izan. 1849an, Agramonteko kondearen jabetzako 2 000 lapurreta kalkulatzen zitzaizkion.

Demografia 
 biztanle zituen Arieltzek.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulgoiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulgoiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Urraulgoiti
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Urraulgoitiko etxaldeak