Abuztuaren 14

Abuztuaren 14a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita seigarren eguna da, 227.a bisurteetan. 139 egun falta dira urtea amaitzeko.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1501 - Labraza Arabako Ermandadean sartu zen.

Mundua 
 1921 - Tuvako Herri Errepublikak independentzia aldarrikatu zuen.
 1936 - Badajozko sarraskia: Badajoz hirian frankistek 2.000-4.000 errepublikar erail zituzten.
 1945 - Bigarren Mundu Gerra: sobietarrek Mantxuria inbaditu eta Hiroshima eta Nagasaki bonba atomikoek suntsitu ondoren, Japonia errenditu egin zen.
 1947 - Indiak eta Pakistanek Erresuma Batuarekiko independentzia lortu zuten.
 1971 - Bahrainek Erresuma Batuarekiko independentzia lortu zuen.
 2003 - Estatu Batuetako ipar-ekialdean eta Kanadako zati batean izandako elektrizitate mozketa batek historia osoko itzalaldirik handiena eragin zuen.
 2005 - Helios Airways konpainiaren hegazkin bat Grezian erori zen, 121 hildako.
 2006 - Nazio Batuen Erakundeak Libanorako harturiko su eten akordioa indarrean jarri zen, 1.200 hildako libandar eta 150 hildako israeldarren ostean.
 2013 - Egiptoko Armadak, Mohamed Mursi kargugabetutako presidentearen jarraitzaileak eginiko kanpalekuak desegitearen ondorioz gutxienez 525 pertsona hil ziren.

Arte eta kultura

Euskal Herria

Mundua 
 1975 - The Rocky Horror Picture Show musikal filma estreinatu zen.
 1991 - The Commitments filma estreinatu zen, Alan Parker ingeles zinema zuzendariak zuzendua.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua

Kirolak

Euskal Herria 
 2011 - Euskotren Ligaren hirugarren denboraldia bukatu zen, kluben artean jokatu zen lehenengoa. Getaria-Tolosa izan zen txapelduna
 2016 - Emakumezkoen Traineru Ligako 2016ko denboraldia: San Juan izan zen txapelduna hirugarren aldiz jarraian.

Mundua

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1827 - Eusebio Gurrutxaga, gipuzkoar industrialari, enpresaburu eta politikaria (h. 1902).
 1828 - Jean Baptiste Elizanburu, euskal idazlea (h. 1891).
 1860 - Jose Manuel Lujanbio, Txirrita, gipuzkoar bertsolaria, garai guztietako ezagunenetarikoa (h. 1936).
 1868 - José Mardones, euskal herritar opera-abeslaria (h. 1932).
 1893 - Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria.
 1900 - Carmen Gaiarre, nafar pedagogoa, umeen psikologian aditua (h. 1996).
 1902 - Amador Palma, euskal atleta (h. 1958).
 1906 - Justo Pastor, bizkaitar ingeniari eta unibertsitateko irakaslea, Bilboko Unibertsitatearen hirugarren errektorea (h. 1986).
 1936 - Eugenio Arraiza, iruindar euskaltzalea eta Euskalerria irratiaren sortzailea (h. 2015).
 1947 - Mixel Bergouignan, baxenabar ekonomia sustatzaile, mahastizain, abertzale eta bakezalea (h. 2017).
 1963 - Eduardo Clavero, gipuzkoar saskibaloi jokalari ohia.
 1964 - Bixente Oiartzabal, gipuzkoar futbolari ohia.
 1965 - Santiago Jaureguízar, galiziar idazle eta kazetaria, Bilbon.
 1972 - Amaia Hennebutte, lapurtar idazlea.
 1975 - Raúl Otxoa, arabar futbolari ohia.
 1979 - Ekaitz Saralegi, gipuzkoar pilotari ohia.
 1988 -
 Joana Arranz, arabar futbolaria.
 Loreto Mauleon, gipuzkoar aktorea.
 1989 - Ander Herrera, bizkaitar futbolaria.
 1996 - Jon Erasun, gipuzkoar esku huskako pilotaria.

Mundua 
 1688 - Frederiko Gilen I.a Prusiakoa, Prusian errege eta Brandenburgeko printze hauteslea (h. 1740).
 1714 - Claude Joseph Vernet, frantziar margolari eta marrazkilaria (h. 1789).
 1742 - Pio VII.a, Aita santua (h. 1823).
 1758 - Carle Vernet, frantziar margolaria (h. 1836).
 1777 -
 Frantzisko I.a Bi Sizilietakoa, Bi Sizilietako erregea (h. 1830).
 Hans Christian Ørsted, danimarkar fisikari eta kimikaria (h. 1851).
 1802 - Letitia Elizabeth Landon, britainiar poeta eta nobelagilea (h. 1838).
 1842 - Jean Gaston Darboux, frantziar matematikaria (h. 1917).
 1847 - Robert Comtesse, Suitzako presidentea (h. 1922).
 1848 - Margaret Lindsay Huggins, britainiar-irlandar ikertzaile zientifiko eta astronomoa (h. 1915).
 1851 - Doc Holliday, estatubatuar karta apustulari, pistolari eta dentista, Mendebaldeko Urruneko pertsonaia ezagunenetakoa (h. 1887).
 1867 - John Galsworthy, ingeles idazlea, 1932ko Literaturako Nobel Saria (h. 1933).
 1871 - Guangxu, Txinako enperadorea (h. 1908).
 1875 - Eusebio Ayala, Paraguaiko presidentea (h. 1942).
 1876 - Alexandro I.a Serbiakoa, Serbiako erregea (h. 1903).
 1887 - May Sybil Leslie, Marie Curie eta Ernest Rutherfordekin lan egin zuen ingeles kimikaria (h. 1937).
 1888 - John Logie Baird, britainiar fisikaria (h. 1946).
 1901 - Mercedes Comaposada, espainiar aktibista, Mujeres Libres erakundearen sortzaileetakoa (h. 1994).
 1904 - Mariola Sirakova, bulgariar anarkista (h. 1925).
 1910 -
 Herta Herzog, austriar-estatubatuar gizarte-zientzialaria, komunikazio-azterketetan espezializatua (h. 2010).
 Pierre Schaeffer, frantziar musikagilea eta ingeniaria, musika konkretuaren sortzailea (h. 1995).
 1912 - Hilda Cameron, kanadar atleta, 4x100 m proban aditua (h. 2001).
 1914 - Poul Hartling, Danimarkako lehen ministroa (h. 2000).
 1917 - Georges Haldas, suitzar idazlea (h. 2010).
 1918 - Alice Provensen, umeentzako liburuen estatubatuar ilustratzailea (h. 2018).
 1920 - María Teresa Linares, kubatar musikologo, ikertzaile eta pedagogoa (h. 2021).
 1921 - Giorgio Strehler, italiar antzerki eta zinema-zuzendaria (h. 1997).
 1924 -
 Sverre Fehn, norvegiar arkitektoa (h. 2009).
 Georges Prêtre, frantziar orkestra-zuzendaria (h. 2017).
 1926 - René Goscinny, frantziar komikigilea, "Asterix" pertsonaiaren sortan testugilea (h. 1977).
 1928 -
 Orlando Araujo, venezuelar idazlea (h. 1987).
 Lina Wertmüller, italiar zinema zuzendari eta gidoilaria (h. 2021).
 1933 - Richard R. Ernst, suitzar kimikaria, 1991ko Kimikako Nobel Saria (h. 2021).
 1934 - André Boniface, frantziar errugbi jokalari ohia.
 1940 - Arístides Royo, Panamako presidente ohia.
 1941 -
 David Crosby, estatubatuar musikari eta abeslaria, The Byrds eta Crosby, Stills, Nash & Young taldeetako kide sortzailea (h. 2023).
 Aïcha Chenna, Marokoko emakumeen eskubideen aldeko gizarte-langilea, erizaina, ekintzailea eta idazlea (h. 2022).
 1943 - Herman Van Springel, flandriar txirrindularia (h. 2022).
 1944 - Magüi Mira, espainiar aktore, idazle, zinema-ekoizle eta antzerki-zuzendaria.
 1945 -
 Ingeborg Breines, norvegiar bake hezitzailea.
 Steve Martin, estatubatuar antzezlea eta gidoigilea.
 Wim Wenders, alemaniar zinemagilea eta argazkilaria.
 1946 - Susan Saint James, estatubatuar aktorea.
 1947 - Danielle Steel, estatubatuar idazle, eleberrigile eta haur literatura idazlea.
 1951 - Rita Segato, argentinar antropologo eta feminista.
 1954 - Mónica Baltodano, nikaraguar gerrilari, iraultzaile eta politikaria.
 1956 - Jonathan Powell, britainiar politikaria.
 1957 - José Coronado, espainiar aktorea.
 1959 -
 Marcia Gay Harden, estatubatuar aktorea.
 Magic Johnson, estatubatuar saskibaloi jokalaria, NBAko inoizko hoberenetarikoa.
 1961 - Satoshi Tsunami, japoniar futbolari ohia.
 1962 - Pilar Torres, espainiar aktorea eta erizain laguntzailea.
 1963 - Emmanuelle Beart, frantziar aktorea.
 1965 - Marcelino García Toral, espainiar futbolari profesional ohia eta futbol entrenatzailea.
 1966 - Halle Berry, estatubatuar aktore eta modeloa.
 1970 -
 Ivan Ferreiro, galiziar indie abeslaria.
 Angélica Morales, espainiar idazle, aktore eta antzerki-zuzendaria.
 1973 - Kieren Perkins, australiar igerilari ohia.
 1974 -
 Artur Balder, espainiar-estatubatuar zinema-zuzendari eta idazlea.
 Jeri Ellsworth, estatubatuar zirkuitu-diseinatzaile autodidakta.
 Frederik Peeters, suitzar komikigilea.
 1976 - Fabrizio Donato, italiar atleta, jauzi hirukoitzean aditua.
 1979 - Karen Martínez, kolonbiar aktore eta modeloa.
 1980 - Estrella Morente, espainiar flamenko abeslaria.
 1981 - Ray William Johnson, estatubatuar aktorea.
 1983 - Mila Kunis, estatubatuar aktorea.
 1984 - Giorgio Chiellini, italiar futbolaria.
 1992 - Giovanni Prinzi, italiar artista eta grabatzailea.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1315 - Margarita Borgoinakoa, Nafarroako eta Frantziako erregina ezkontidea.
 1385 - Joan Ramirez Arellanokoa Gaztea, nafar-gaztelar noblea.
 1425 - Antso Sanoitz Oteitzakoa, nafar elizgizona, Iruñeko apezpikua.
 1633 - Domingo Ibañez de Erkizia, gipuzkoar fraide eta misiolari domingotarra (j. 1589).
 1831 - Francisco de Paula Escudero, nafar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1764).
 1952 - Marcel Loubens, okzitandar espeleologoa, bere garaiko nabarmenenetakoa, Lepineux leizean (j. 1923).
 1996 - Pedro Bidagor, gipuzkoar arkitekto eta hirigilea(j. 1906).
 2009 - Pablo Antoñana, gaztelaniazko nafar idazlea (j. 1927).
 2015 - Eugenio Arraiza, iruindar euskaltzalea eta Euskalerria irratiaren sortzailea (j. 1936).
 2019 - Margarita Arenaza, gipuzkoar erraketista (j. 1925).
 2021 - Lucía Martínez Odriozola, bizkaitar kazetaria, Pikara Magazine aldizkariaren abiarazleetariko bat (j. 1958).

Mundua 
 582 - Tiberio II.a, Bizantziar Inperioko agintaria (j. 540).
 1040 - Duncan I.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1001)
 1204 - Minamoto no Yoriie, Japoniako Kamakura shogunerriko bigarren shoguna (j. 1182).
 1385 - Pedro González de Mendoza, gaztelar aitoren semea, poeta eta militarra (j. c. 1340)
 1433 - Joanes I.a, Portugalgo erregea.
 1464 - Pio II.a, Aita santua (j. 1405).
 1841 - Johann Friedrich Herbart, alemaniar filosofo, pedagogo eta psikologoa (j. 1776).
 1847 - Frans Mikael Franzen, suedierazko finlandiar poeta (j. 1772).
 1848 - Sarah Flower Adams, emakumezko olerkari ingelesa, zenbait kantu erlijioso ezagunen egilea (j. 1805).
 1852 - Margaret Mackall Smith Taylor, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (j. 1788).
 1856 - William Buckland, britainiar naturalista, geologo eta paleontologoa, dinosauro baten lehen deskribapen osoa idatzi zuena (j. 1784).
 1858 - Tokugawa Iesada, Tokugawa shogunerriko hamairugarren shoguna (j. 1824).
 1887 - Jules Pasdeloup, frantziar orkestra-zuzendaria (j. 1819).
 1891 - Sarah Childress Polk, Ameriketako Estatu Batuetako Lehen Dama (j. 1803).
 1898 - Francisco Suñer, espainiar politiko errepublikazale federala eta medikua (j. 1826).
 1913 - Josephine Cochrane, estatubatuar asmatzailea, ontzi-garbigailuaren asmatzailea (j. 1839).
 1936 - José Cantero Ortega, espainiar militarra, fusilatua (j. 1879).
 1941 -
 Maximiliano Kolbe, poloniar komentu-frantziskotarra (j. 1894).
 Paul Sabatier, frantziar kimikaria, 1912ko Kimikako Nobel Saria (j. 1854).
 1948 - Germán Gil, espainiar militarra, Arabako gobernadore zibila (j. 1866).
 1949 - Rebeca Uribe, eskola postmodernistako mexikar poeta (j. 1912).
 1951 - William Randolph Hearst, estatubatuar politikaria eta enpresaburua (j. 1863).
 1956 -
 Bertolt Brecht, alemaniar idazle eta antzerkigilea (j. 1898).
 Konstantin von Neurath, alemaniar diplomazialari eta politikaria (j. 1873).
 1958 - Jean Frédéric Joliot-Curie, frantziar fisikaria, 1935eko Kimikako Nobel Saria (j. 1900).
 1961 - Henri Breuil, frantziar arkeologoa (j. 1877).
 1963 - Clifford Odets, estatubatuar antzezle eta antzerkigilea (j. 1906).
 1969 - Tony Fruscella, estatubatuar jazz tronpeta-jotzailea (j. 1927).
 1972 - Jules Romains, frantziar idazlea (j. 1885).
 1981 - Karl Böhm, austriar orkestra zuzendaria (j. 1894).
 1984 - John Boynton Priestley, ingeles eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1894).
 1985 - Gale Sondergaard, estatubatuar aktorea (j. 1899).
 1988 - Enzo Ferrari, italiar autogilea, 1 Formulako Scuderia Ferrari taldearen eta Ferrari automobil markaren sortzailea (j. 1898).
 1990 - Jean-Louis Tinaud, frantziar militar eta politikaria, Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko presidentea (j. 1910).
 1991 -
 Ludwig Landgrebe, austriar filosofoa (j. 1902).
 Taslim Olawale Elias, nigeriar Nazioarteko Justizia Auzitegiko presidentea (j. 1914).
 1994 - Elias Canetti, austriar-britainiar idazlea, 1981eko Literaturako Nobel Saria (j. 1905).
 1996 - Sergiu Celibidache, errumaniar-alemaniar konpositore eta orkestra-zuzendaria (j. 1912).
 2002 - Larry Rivers, estatubatuar margolaria (j. 1923).
 2003 - Helmut Rahn, alemaniar futbolaria (j. 1929).
 2004 - Czesław Miłosz, poloniar idazlea, 1980ko Literaturako Nobel Saria (j. 1911).
 2010 - Abbey Lincoln, estatubatuar jazz-abeslari eta aktorea (j. 1930).
 2016 - Hermann Kant, alemaniar idazlea (j. 1926).
 2018 - Eduard Uspensky, errusiar haur-literatura idazle, olerkari, antzerkigile, gidoigile eta telebista aurkezlea (j. 1937).
 2020 - Julian Bream, britainiar gitarra- eta laute-jotzailea (j. 1933).
 2021 -
 Carlos Correia, Ginea-Bissauko lehen ministroa (j. 1933).
 Igor Oistrakh, ukrainar biolin-jotzailea (j. 1931).
 2022 - Dmitri Vrubel, errusiar margolaria (j. 1960).
 2023 - Francesco Alberoni, italiar soziologoa, kazetaria eta soziologia katedraduna (j. 1929).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Mayi/Maddi/Maggi eta Garine/Gariñe/Gari.

Kanpo estekak 

Abuztuaren 13 | Urteko egutegi | Abuztuaren 15