Xabier Lizardi

Jose Maria Agirre Egaña, ezagunagoa Xabier Lizardi goitizenez (Zarautz, Gipuzkoa, 1896ko apirilaren 18a - Tolosa, 1933ko martxoaren 12a) euskal idazlea izan zen, batez ere olerkaria. Zuzenbidea ikasi zuen, eta Tolosako enpresa batean sartu zen lanean. Euskaltzaleak elkartea sortzen lagundu zuen, eta bere garaiko ekintza kultural eta politikoetan parte hartu. Gipuzkoa Buru Batzarreko kide eta buruzagi izatera iritsi zen. Esteban Urkiaga Lauaxeta (1905-1937) eta Nicolas Ormaetxea Orixerekin batera, bere aroko olerkari hoberena dugu. Biotz-begietan, 1932an argitaratuta, kritikariek oso aintzakotzat hartu zuten. Xabier Lizardi hil eta gero, Aitzolek haren Umezurtz Olerkiak argitaratu zituen.

Gerra Zibilaren aurretiko olerkari lirikorik behinena, izadiaren —izadi edertuaren— olerkaria izan zen. Lizardiren prosa haren poesia bezain originala da. Itz Lauz izeneko bilduman lehen mailako idazle, estilo pertsonal eta moderno baten jabe ageri da.

Bizitza 

Hamar urte zituela, Tolosara aldatu zen familia, eta han hasi zen berreskuratzen erdi galdua zuen euskara. 1916an Bilboko Euzko-Deyan idazten hasi zen, lanak Zarauztar Sabin eta Samaiko Zulo izengoitiez izenpetuz. Urtebete geroago (1917) Zuzenbide ikasketak amaitu zituen Madrilen. Perot fabrikako kudeatzaile izateko kontratatu zuten (1923).

Arrasaten 1927an ospatu Euskeraren Egunean nabarmendu zen eta han lehen aldiz Xabier de Lizardi izengoitia erabili zuen. Euskararen aldeko ekintzaile nekagaitz agertu zen: euskarazko egunkari baten argitaratze asmoa landu zuen; Larramendiren ohoretan egin ziren literatura jaiak antolatu zituen, eta ekinaldi askotako lankidea izan zen (Errenteriko Euskeraren Eguna, Segurako Ume Euskaldunaren Eguna, Bergarako Euskeraren Eguna, Kirikiño Sariaren antolakuntza, eta abar).

Euskaltzaleak elkarteak, Lizardi bazkide zuela, sakabanatuta zeuden olerkariak bildu nahirik, Euskal Poesiaren Eguna antolatu zuen Errenterian Luis Jauregiren omenetan (1930). Bertan esku hartu zuen Lizardik, hiru poesia aurkeztuz. Hurrengo urteko ekitaldirako, Tolosan Emeterio Arreseren ohorez idatzitako Urte-giroak ondu zuen, «Lizardiren obrarik garaiena» (Aitzol). 1932an Biotz-Begietan, olerki bilduma ospetsua, eta bi antzerki lan, Laño ta izar eta Bi aizpak argitaratu zituen. Urte berean, Kirikiño Saria irabazi zuen Etxe barne bizia izeneko artikuluarengatik.
1933an 36 urte besterik ez zituela, pneumoniak jota hil zen.

Hil ondoren, Lizardiren beste liburu bat plazaratu zen: Umezurtz-Olerkiak (1934). Urte berekoa da Itz Lauz izeneko artikulu bilduma. Geroago, 1953, Ezkondu ezin zitekeen mutilla antzerki lana agertu zen.

Lanak

Poesia 

 XX. mendeko poesia kaierak - Xabier Lizardi (2000, Susa): Koldo Izagirreren edizioa
 Bihotz-begietan (1932, Verdes-Atxirika)
 Olerkiak - Xabier Lizardi (1983, Erein): Juan Mari Lekuona, Anjel Lertxundi eta Xabier Leteren edizioa
 Umezurtz olerkiak (1934, Euskaltzaleak)
 Lizardi (1975, Valverde)

Antzerkia 
 Bi aizpak (1932, Antzerti)
 Laño ta izar (1932, Antzerti)
 Ezkondu ezin ziteken mutilla (1953, Egan aldizkaria)

Artikuluak 
 Itz lauz (1934, Euskaltzaleak)
 Kazetari lanak (1986, Erein - Euskal Editoreen Elkartea)

Aipamenak 
 XX. mendeko poesia kaierak, Koldo Izagirre
 Euskal literatura alfabetatzeko, Enrike Zabala
 Euskal literaturaren historia, Ibon Sarasola
 Euskal literaturaren antologia, Xabier Mendiguren eta Koldo Izagirre
 Historia de la literatura vasca, Koldo Mitxelena
 Euskal literatura, Santiago Onaindia
 Euskal Idazleen Lorategia, Karmelo Etxenagusia
 Lur hiztegi entziklopedikoa
 Harluxet hiztegi entziklopedikoa

Lizardi olerkia eta abestia 
Mikel Laboak abesti bat sortu zuen Bernardo Atxagaren Lizardiren omenez idatziriko olerki baten hitzetan oinarrituta. 1985ean argitaratu zuen Sei albumean, baita  geroago 1997ko Zuzenean albumean ere.

Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburuko gutxienez 8 orritan irudikatzen da Laboak abestia nola sortu eta grabatu zuen. Grabatzeko estudioan sartu eta egin zuen lehenengo saioa nahikoa izan zen grabazioa borobiltzeko, estudioan grabazioa ikusten ari ziren Jean Phocas soinu-teknikaria, Iñaki Salvador musikaria, eta Marisol Bastida guztiz hunkitu zirela. Abestiaren inguruko fantasiazko irudiak.

Doinua erritmoaren aldetik tangoa denez, Laboak dantzatu ere egiten zuen abestia interpretatzen zuenean, pianoan Iñaki Salvador aritzen zela.Hau da Bernardo Atxagakren olerki ezaguna:

 Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka
 eta gu ere hire zain geundela
 esan zioagu
 ez hintzela aspaldi azaldu
 etxetik
 eta belatzean eseri gaituk denok
 erlojuak janez
 baina mezularia bidali diagu Alosko torrea
 eskilara luzetan
 beleak uxatzen
 ote hintzen ikus zezan
 gero kanpaiak entzun dizkiagu
 zakurrak zaunkaka
 orduan sortu haiz bidetik
 balantzaka
 eta hirekin aurrez aurre jarri garenean
 zerraldo erori haiz gure oinetan
 eta gorpu gogor hintzen
 udazkenaren tronoan
 hertsi dizkiagu begiak
 adiosik ez
 eta goizaldean
 muxika hezur batetan sarturik
 o petit poete
 pirotekniarik gabe lurperatu haugu
 baratzan.

Erreferentziak

Bibliografia 
 Mujika, Luis Mari: Lizardiren estetikara beste hurbilketa bat. - Egan, 2011-3/4, 197-212.
 Mujika, Luis Mari: Lizardiren estetikara beste hurbilketa bat. - Egan, 2013-1/2, 81-96.
 Otaegi, Lourdes: Lizardiren poetika pizkundearen ingurumariaren argitan. -Donostia: Erein, L. G. 1994.
 Otaegi, Lourdes (eta Paulo Iztueta, ed.): Lizardi, gutunak (1928-1932). -Donostia: Utriusque Vasconiae, L. G. 2007.

Ikus, gainera 
 Lizardi (Mikel Laboa eta Bernardo Atxagaren abestia)
 Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburua
 Euskal Pizkundea
 Gipuzkoako idazleen zerrenda
 Lizardi Mintza Taldea
 "Lizardi eta erotismoa"

Kanpo estekak 

 Jose Maria Agirre, Literaturaren Zubitegia.
 Gipuzkoa kultura
 Lizardiri buruzko monografikoa, Bidegileak bildumako alea.
 Gabi de la Maza. Lizardi (Mikel Laboa).  Euskal Karaokeak - Youtube.  Laboa tangoa dantzatzen abestia interpretatzen zuela, pianoan Iñaki Salvador

Zarauztarrak
 
Antzerti aldizkaria
Madrilgo Complutense Unibertsitateko ikasleak
Tolosan hildakoak