Gortasun

Gortasuna edo gorreria izeneko gaitza entzumenaren galera osoa edo partziala da. Halaber, akutua edo kronikoa izan daiteke. Hau belarriaren, nerbioaren edo garuneko atal propioaren funtzionamendu ezegokiaren ondorioz agertzen da, orokorrean.

Mundu mailan jaiotzeko gabezi ohikoenetakoa da eta 70 urtetatik aurrerako pertsonen %50ak pairatzen du. Entzumen galera gehienaren kausa, orokorrean, zelula ziliatuen kaltearengatik sortzen da.

ORL-ko espezialistak arduratzen dira gaixotasun honetaz.

Gaixo kronikoen elkarteak munduan zehar barreiatuta daude. Keinu hizkuntza anitz dago munduan, hizkuntza eremuen arabera sailkatuta. Halaber, badago "Nazioarteko Keinu Hizkuntza" (Gestuno) ere bai. 

Gortasunaren Nazioarteko Eguna irailaren azken igandean ospatzen da.

Definizioa eta sintomak

Entzumen galera 
Entzumen galera soinuarekiko sentikortasunaren galera bezala definitzen da, batez ere pertsonen ahotsei dagozkien frekuentziak entzuteko ahalmenaren galera, eta hainbat larritasun mailatan sailkatu daiteke. Gortasunaren kasuan pertsona ez da gai beste pertsona baten hitzak entzuteko, eta kasu larrienetan ezta soinu zaratatsuak entzuteko ere. Erabateko gortasuna duten pertsonak ez dira soinu bakar bat ere hautemateko gai.150 dezibeliotik gorako soinuek giza tinpanoaren apurketa eta harek dakarren erabateko gortasuna eragin dezakete.

Hizkeraren hautematea 
Gaixotasun batzuek entzumaren galeraz gain besteen hitzak ulertzeko ahalmena galtzea eragiten dute. Kasu horietan, soinu baten anplitudearen ordez haren argitasuna hartzen da kontuan entzumen galera neurtzeko, eta hizkeraren hautemate proben bidez neurtzen da, soinuaz gain besteen hitzak ulertzen diren aztertuz.

Diagnostikoa 
Diagnostikoa otorrinolaringologoak egiten du eta historia klinikoa, belarrien azterketa fisikoa (otoskopio edo mikroskopioaren bidez) eta entzumenaren azterketa erabiltzen ditu. Azterketa proba subjektibo zein objektiboen bidez egiten da eta emaitzen arabera diagnostikoa burutzen da: zer motatakoa den, zein gradukoa eta zein tratamendu eskatzen duen.

Proba subjektiboak 
Pazientearen kolaborazioak eta aztertzailearen esperientzia-mailak baldintzatzen ditu. Hala ere, proba erabilienak dira eskaintzen duten informazio kantitate zein kalitatearengatik.

Akumetria 
Gailu elektronikoren beharrik ez duten azterketarako proba eta instrumentuen multzoa da. Normalean diapasoiak erabiltzen dira. Erabilienak hurrengo biak dira:

 Rinne proba: pazientearen airearen zein hezurraren bidezko entzumen-gaitasuna konparatzean datza
 Weber proba: erdiko-belarriko eta barneko-belarriko hipoakusiak diagnostikatzeko balio du

Audiometria 
Gailu elektronikoak behar diren diagnostiko-probak dira. Gailu hori audiometroa da, soinuak bidaltzen dituena. 
 Audiometria tonala: entzumen-zolia kuantifikatzeko eta lesioaren kokapena zehazteko balio du.
 Logoaudiometria: tono garbien ordez bi silabako hitzak erabiltzen ditu pazientearen entzumen-kalitatea neurtzeko.

Proba objektiboak 
Proba hauek burutzeko ez da beharrezkoa pazientearen kolaboraziorik eta jaiotzetik egin daitezke.

 Soinu-otoemisioak
 Inpedanziometria
 Garun-enborrera bidalitako entzumen-potentzialak

Balorazioa 
Entzumena gertatzen da entzumen-seinaleek barne-belarriko nerbioak estimulatzen dituztenean, eta ondoren, estimulu hauek garunera bidaiatzen dute. Horregatik, entzumen galeraren larritasuna audiometria bidez diagnostikatzen da, hautematen diren soinuen intentsitatea (dezibeliotan) eta frekuentziak (hertziotan) neurtuz, belarri bakoitzaren kasuan emaitzak berdinak edo desberdinak izan daitezkeelarik. Pertsona bat gor kontsideratu ahal izateko galera 90 dezibeliokoa edo altuagoa izan behar da. 

 Intentsitatearen adibideak: murmura 20dB; musika gogorra (kontzertuak...) 80-120dB; hegazkin baten motorra 140-180dB.
 Tonoaren adibideak: baxuak 50-60Hz; altuak 10,000Hz baino gehiago.

Diapasoia 
Diapasoiari esker entzumen galera mota zehaztu daiteke, eta horretarako, diapasoia jotzen da eta buruaren bi aldeetan mantentzen da, airean (airearen bidezko entzumena baloratzen da). Ondoren, diapasoia jo eta hezur mastoideoaren gainean kokatzen da, hezurraren bidezko eroapena baloratuz.

Audiometria 
Audiometria probari esker entzumenaren balorazio espezifikoagoa egiten da. Kasu honetan, pertsonak audifonoak dauzka jarrita, audiometro bati konektatuta daudenak. Belarri bakoitzara intentsitate desberdinetako tono garbiak transmititzen dira eta pertsonak seinale bat egin behar du zerbait entzuten duenean. Entzuten duen tono eta intentsitatearen arabera, grafiko bat egiten da pertsona horrek behar duen intentsitate minimoa zehazteko.

Inpedaziometria 
Honek, ordea, tinparoaren funtzioa eta erdiko belarritik pasatzen den fluxua baloratzen du. Hau lortzeko, erdiko belarritik zunda bat sartzen da eta airea ponpatzen da soinuak sartzen diren bitartean barruko presioa aldatzeko. Mikrofono batek presio desberdinetan soinuak gidatzen diren erak monitorizatzen ditu.

Gortasun motak

Larritasunaren arabera 
Gortasun arina: hitz batzuk entzuten ditu, baina marmarrak ezin ditu entzun.
Gortasun partziala: pertsonak gutxitua dauka entzumen ahalmena (hipoakusia) eta sarritan audifonoak eraman beharra dauka. Kontuan eduki behar da pertsona guztiek galtzen dutela entzumen ahalmena zahartuz joan ahala.
Gortasun larria: larritasun hau daukaten gaixoek ezin dituzte hitzak entzun, soilik zarata oso gogorrak direnean.
Erabateko gortasuna: pertsona ez da ezer entzuteko gai. Kasu batzuetan kokleako inplante batekin konpondu daiteke.

Kaltearen kokapenaren arabera 
Eroapen gorreria: kanpo edo erdiko belarriei eragiten dien gaixotasun edo oztopoen ondorioz gertatzen da, eta soinu frekuentzia guztiei eragiten die.
Gorreria neurosentsoriala: barne belarriko ziliodun zelulak edo nerbioak kaltetzean gertatzen da. Frekuentzia batzuk beste batzuk baino hobeto entzutea eragiten du, galera txikia edo handia izan daiteke eta erraz konpondu daiteke audifonoei esker.
Gorreria mistoa: aurreko biak aldi berean gerta daitezke, batez ere buruan kolpe gogorrak jasan dituzten pertsonetan.
Gorreria zentrala: lesioak garunean soinuaren informazioa jaso eta prozesatzen duten ataletan.

Entzumen galeraren arabera 
Arina: 20-40dB -ko galera. Fonema jakin batzuk hautemateko ezintasuna, irakurketa eta idazketa arazoak eta hizkuntza arazorik ez.
Erdi-mailakoa: 40-70 dB -ko galera. Hainbat fonema hautemateko ezintasuna, pertzeptzio eta ulermen arazoak, irakurketa eta idazketa arazoak eta hizkuntza arazorik ez.
Handia: 70-90 dB -ko galera. Berba arazoak, entzumen maila baxua, ahots aldaketa, prosodia falta.
Larria: 90dB -tik gorako galera. Entzumenik ez, berbarik ez, ahotsa kontrolatzeko zailtasunak.
Kofosia: Galera absolutua, jaiotza aurreko lesioek edo faktore genetikoek eragina. Ezohikoa da.

Kausaren arabera 
Kanpokoa: amak haurdunaldia Rubeola harrapatu izanaren ondorioa, edo amaren eta haurraren odol zelulen Rh-a desberdina izateak. Beste eritasun batzuekin batera agertzen da normalean.
Herentzia bidezkoa: azpirakorra izaten da normalean eta ez da beste eritasun batzuei lotuta agertzen.

Hasieraren arabera 
Prelokutiboa: gortasuna hitz egiten ikasi aurretik agertzen da, 2 urte bete aurretik.
Perilokutiboa: gortasuna hitz egiten ikasi bitartean agertzen da.
Poslokutiboa: gortasuna hitz egiten ikasi ostean agertzen da, 3 urte bete eta geroago.

Miaketaren arabera 
Aldebakarrekoa / Aldebikoa: belarri batean edo bietan
Prelinguistikoa / Postlinguistikoa: hitzegiten ikasi aurretik edo ostean
Simetrikoa / Asimetrikoa: belarri bakoitzean maila berean edo desberdinean
Pixkanakakoa / Bat-batekoa
Gorabeheratsua / Egonkorra: denborarekin aldakorra edo mantentzen dena
Jaiotzetikoa / Berantiarra: jaiotzen den momentutik edo bizitzan beranduago agertzen da

Jatorria

Genetikoa 
Gaixotasun gainartzaileek eragindakoa: Stickler Sindromea, Waardenburg Sindromea.
Gaixotasun azpirakorrek eragindakoa: Pendred Sindromea, Bestibulu Dilatatuaren Sindromea, Usher Sindromea.

Sortzetikoa 
Otologikoa
Presbiakusia: jatorrietan ohikoena. Pertsona nagusien tono altuak entzuteko ahalmenari eragiten dio
Otoesklerosia: estribua leiho borobilean txertatzearen ondorioa
Otitisa: adenotiditisa nerabezaro ostean desagertzen ez bada Eustakioren Tronpa oztopatu dezake
Argizari tapoiak

Neurologikoa eta infekziondoregoa
Meningitisa: haurren artean jaio ondorengo gortasuna izateko kausarik ohikoena izaten da (prebalentzia %10-20ean dago, nahiz eta azken urteetan antibiotikoen bidezko terapiei esker ehuneko hau gutxitzen doan) 
Meningoencefalitisa
Parotiditisa
Eritasun autoinmuneak
Haurdunaldian hartutakoa: Chlamydia, amaren alkoolismoa (kasuen %64-a), Sifilisa (kasuen %30-a)
Erditze goiztiarra

Farmakoak 
Aminoglukosidoak: itzulezina

 Salizilatoak: aspirina dosi handietan (8-12 pilula egunean)
 AINE-ak (medikamentu antiinflamatorio ez esteroideoak): 
 Antibiotiko batzuk
 Diuretikoak (presio arterial altuak edo bihotz gutxiegitasuna tratatzeko erabiltzen direnak)
 Bestelakoak: itzulezina / itzulgarria (minbiziaren aurkako farmako batzuk, adibidez)

Lesioak 
Belarrian: 90dB-tik gorako soinuek tinpanoak apurtzen dituzte
Garunaren lobulu temporalean
Entzumen nerbioan
Belarriko zelula ziliatuetan

Prebentzioa eta tratamendua

Prebentzioa 
Entzumen galeraren kasuen erdiak prebenitu egin daitzeke. Zaratengandik babestea da prebentzio faktore garrantzitsuenetako bat, eta maila txikiagoan Rubeola, H. influenza eta S. pneumoniae mikrorganismoen aurkako inmunizazioa. Horrez gain, beste arrisku faktore batzuk prebenitzea oso garrantzitsua izan daiteke, hala nola, aurikularren soinua kontrolatu, hisoporik ez erabili, belarriak lehor mantendu eta infekzioak ondo tratatu, besteak beste.

Tratamendua

Tratamendu ez farmakologikoa 
Audifonoak: bi audifono mota daude eta bata edo bestea erabiltzearen arrazoia gortasunaren larritasuna izaten da. Alde batetik, belarri-pabeloiaren atzean jartzen dena dago, eta bestetik, entzumen kanalaren barruan sartzen direnak. Hauek ere bi azpimultzotan sailkatzen dira:
 Belarri-pabeloiaren atzekoak:
 Belarrian aurikularra eramanez: soinua oso kable mehe baten bidez (ia ilearen diametroa dauka) transmititzen da aurikularrera, tinparoaren ondoan dagoena. Aurikularra belarrian eramaten den molde baten bidez heltzen da.
 Soinu-hodi baten bidez: soinua hodi baten bidez iristen da aurikularrera. Hauen bateriek gehiago irauten dute eta anplifikadore handiagoa eraman dezakete, eta ondorioz, potentzia gehiago izan. Audifono hauek larritasun handiagoko pertsonek erabiltzen dituzte.
 Entzumen kanalaren barrukoak: hauek pertsona bakoitzaren entzumen-kanalaren arabera egiten dira eta oso egokiak dira gortasun arin edo moderatua daukaten pertsonentzat. Hauen erabilera bi faktorek baldintzatzen dute: entzumen-kanalaren forma eta tamaina.
 Mikrokanalak: entzumen-kanalaren barruan geratzen dira, atal sakonenean.
 Intrakanalak: entzumen-kanalaren kanpoan geratzen dira.
Koklearako inplanteak: inplante elektroniko hauei esker gaixoek kanpoko soinuak entzun ditzakete eta honen erabilerarako ebakuntza behar da. Nahiz eta mota askotako inplante koklearrak egon, gehienek atal berdinak izaten dituzte:  1. Belarria inguratzen duen inplante koklearra: hezurrean jartzen da (hezur temporala) eta honen funtzioa seinaleak jaso, dekodifikatu eta garunera seinale elektriko bat bidaltzea da.  2. Kanpoko belarrian jartzen den inplante koklearra: bere zeregina kanpoko seinaleak jaso, seinale elektriko bihurtu eta inplantearen beste atalera bidaltzen du (barruko atalera), azken honek bere funtzioa egin dezan eta seinalea garunera irits dadin. Inplante hauek, esate baterako, erabilgarriak dira eroapen gortasuneko kasuentzat.

Tratamendu farmakologikoa 
Lesioaren kokapenaren araberakoa da:

 Presbiakusia (adinaren ondoriozkoa): prestatu bitaminikoak erabiltzen dira (bitamina B, A eta E). Bitamina antioxidante hauek dietan sartzeak entzumen-zelulak mantentzea eragin dezake.
 Bat-bateko gortasuna: kortikoideak erabiltzen dira, funtzio antiinflamatorioa eta immunosupresorea dutenak.
 Otoesklerosiaren ondoriozko gortasuna: antibiotikoak erabiltzen dira belarriko germenak hiltzeko, baina garrantzitsua da beste tratamendu osagarri eta espezifiko batzuekin konbinatzea sudurreko arnasketa lortu ahal izateko.
 Eustakio Trompako buxadurarengatik otitisaren ondoriozko gortasuna: tronparen funtzioa berreskuratzeko antiinflamatorioak, antihistaminikoak eta kortikoideak hartzen dira.

Tratamendu kirurgikoa 
Lesioaren kokapenaren araberakoa da:

 Miringotomia: tinpanoaren mintzaren ebakidura da eta erabilgarria da gortasuna otitisarengatik sortu bada, batez ere exudatua erdiko belarrian geratu bada.
 Drainatzea: gortasuna otitisarengatik sortu bada, baina kasu honetan Eustakio Tronparen funtzio okerrarengatik. Hemen ere ebakidura tinpanoaren mintzean egiten da, baina hodi baten bidez drainatzen da infekzioa, gortasun akutua kenduz.
 Estapedektomia: otoesklerosisen kasuan estribu hezurra protesi batengatik aldatzen da, hezurren kaltzifikazioa geldiarazteko.
 Tinpanoplastia: tinpanoaren mintzean gertatzen diren alterazioak konpontzeko balio dute, batez ere perforazioak.
 Mastoidektomia: otitis kronikoak hobetzeko erabiltzen diren ebakuntza multzoak dira, helburua izanik erdiko belarriaren eta mastoides hezurraren lesioak tratatzea.
 Entzumen nerbioaren ebakuntza: batez ere erabilgarria da nerbio bestibularraren goiko partean tumore benignoren bat badago, eta horrek sortzen badu hipoakusia (patologia entzumen nerbioaren neurinoma bezala ere ezagutzen da).

Tratamendu osagarriak 

 Entzumen errehabilitazioa: oso erabilgarria da audifonoak erabiltzen dituzten pazienteekin, batez ere egokitzapen ezak saihesteko.
 Bakarkako entzumen entrenamendua: entrenamendu hauetan mintzamena bitan banatzen da, bokalak eta kontsonanteak, horrela pazienteek hobeto ezagutzen eta erlazionatzen dituzte, komunikazio gaitasuna hobetuz.
 Taldekako entzumen entrenamendua: pazienteek gaitasun soziala hobetzeko estrategiak lantzen eta ikasten dituzte.
 Active Communication Education programa: Australian sortu zen eta helduentzat dago bideratuta. Programa hau arazoen ebazpenetan oinarritzen da eta 6 modulutan banatutako jarduerak egiten dira, esate baterako, mugikorraren erabilera, telebista entzutea...

Tratamenduen konplikazio posibleak 

 Tratamendu ez farmakologikoa
 Audifonoak: egokitzapen eza
 Koklearako inplanteak: egokitzapen eza; infekzioak, aurpegiko paralisia, meningitisa edo likido zefalorrakideoaren fistula 
 Tratamendu farmakologikoa: farmako antiinflamatorio, antihistaminiko, antibiotiko eta kortikoideek sor dezaketen bigarren mailako efektuak dira.
 Tratamendu kirurgikoa
 Tinpanoaren mintzaren perforazioa
 Tinpanoaren kordaren nerbioaren lesioa, dastamenean alterazioak sortuz
 Nerbio fazialaren lesioa, aurpegiko muskuluen paralisia sortuz
 Bertigoak
 Infekzioak (meningitisa, kasu)
 Hipoakusia partziala edo totala

Tratatu gabeko gortasunaren ondorioak 

 Komunikazio eta hitz egiteko arazoak
 Kognizioan
 Hezkuntzan eta enpleguan: garapen bidean dauden herrialdeetan haur gorrak ez dira eskolara joaten eta helduaroan langabezi-tasa askoz ere handiagoa da
 Isolamendu soziala, bakartasuna eta estigma

Keinu-hizkuntza 
Goian aipatu bezala, batzuetan gortasuna hizkera arazoekin batera dator. Horri aurre egiteko, keinu-hizkuntza erabiltzen da, hau da, eskuekin egindako keinuen bidezko komunikazioa da. Espainian, gaur egun, interpreteen eskaintza eta hauek eskatzeko eskubideak erregulatzen duen araua dago, zehazki: Ley 27/2007, de 23 de octubre, por la que se reconocen las lenguas de signos españolas y se regulan los medios de apoyo a la comunicación oral de las personas sordas. Hala ere, mundu mailan ez dago keinu-hizkuntza unibertsalik eta herrialde bakoitzak berea dauka. Nahiz eta azken hamarkadan keinu-hizkuntzari buruzko kontzientziatze-planak oso ugariak izan, oraindik biztanleriaren ehuneko handi batek ez daki bere izena ere hizkuntza honetan esaten.

Mundu mailako datu esanguratsuak 
OME-k (Osasunaren Mundu Erakundea) gortasunari buruzko datuak eskaintzen ditu urtero:

 2022. urtean, mundu mailan 1500 pertsona daude gortasun maila batekin eta horietatik 430 milioik behar dute errehabilitazio motaren bat. 2050. urterako uste da datu hauek asko handituko direla, besteak beste, 2500 milioi pertsonek izango dutela gortasuna eta 700 milioik beharko dutela errehabilitazioa.
 Haurretan, kasuen %60a otitis edo bestelako infekzioen ondorioz edo jaiotzeko konplikazioen ondorioz sortzen da, osasun publikoko neurriekin ekidin daitezkenak.
 Gaur egungo gailu teknologikoen erabilera okerraren ondorioz, ia 1000 milioi gaztek pairatuko dute etorkizunean nolabaiteko gortasuna.
 Tratatu gabeko gortasunek izugarrizko kostua izaten dute osasun publikoan (980.000 milioi dolar urtean).
 Audifonoa ordaindu dezakeen pertsonen %17ak bakarrik eramaten du bat. Audifonoa erabiltzen ez dutenen ehunekoa berdina da herrialde guztietan (%77-%83).

Azken urteetako aurrerapenak 
Giza Genoma Proiektuari esker, 2001. urtean gortasun hereditarioari buruzko aurkikuntzak egin ziren. Esate baterako, ikerketa batzuek gaixotasun honen eta gene batzuen arteko lotura ebidentziatu zuten. Gaur egun arte, gortasunarekin erlazionatutako 70 kromosoma mapeatu dira. Esate baterako, ikusi da Connexin 26 (CX26GJB2) genearen mutazioa gortasun rezesibo ez-sindromiko gehienen kausatzailea da.

Tratamenduetan ere aurrerapenak egon dira, nahiz eta oraindik ikerketa-fasean egon: barneko belarrian ama zelulen injekzioaren bidezko terapia, geneen manipulazioaren bidezko tratamenduak eta umetokiko garapenean zelula ziliatuen sorketa, besteak beste. Hala ere, ikerketa asko behar da oraindik tratamendu hauek gizakiekin martxan jartzeko.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 "Euskal Gorrak" elkartearen webgunea
 "Confederación Estatal de Personas Sordas" elkartearen webgunea
 "Centre d'Information sur la Surdité" elkartearen webgunea (Akitania)
 "World Federation of the Deaf" elkartearen webgunea
 "National Institute of Deafness and other Communication disorders" elkartearen webgunea 
 Entzumenaren Mundu Mailako Foroa: https://www.who.int/activities/promoting-world-hearing-forum 

Gortasuna