Iratxeko monasterioa

Iratxeko Andre Maria Erreginaren monasterioa, edo Iratxeko monasterioa, Nafarroa Garaiko mendebaldean dagoen monasterio bat da, Aiegi udalerrian, Lizarratik 3 kilometrora, Jurramendi mendiaren magalean. Nafarroa osoko monumenturik garrantzitsuenetako bat da, eta monasterio zaharrenetako bat.

Historia 
Ez dirudi garrantzi handia izan zuenik XI. mendearen erdialderaino. Donejakue bidearen ertzean eraiki zuten, eta ospitale bat eratxiki zitzaion 1054. urtean. Nafarroako koroari esker handitu zen Iratxeko monasterioaren ospea. XIV. mendean, Nafarroan geratzen zen monasterio beneditar bakarra zen, eta hango abadeek ordezkaritza zuten Nafarroako erresumako gorteetan. Garai hartan, berrogei eliza eta monasterio txiki zituen bere mende Iratxeko monasterio handiak.

XVI. mendean, inprimategi bat egokitu zuten han, eta Valladolideko San Benitoren kongregazioari lotu zitzaion 1522an, Nafarroa Garaia Gaztelako koroaren mendean geratu ondoan. Unibertsitate bihurtu zuten hamabi urte geroago (1534). 1833ra arte iraun zuen Iratxeko unibertsitateak, eta lau urte geroago alde egin zuten betiko fraideek. Bigarren Gerra Karlistan, erietxe izan zen, eta Eskolapioen ordenaren ardurapean dago gaur egun.

Arkitektura eta artea 

Ez da ezagutzen Iratxeko monasterioa eraiki zen data zehatza, baina lehen etxea IX-X. mendeetakoa dela esan liteke. Monasterioaren parterik handiena eta ostatua XI. mendearen bigarren erdialdean eraiki ziren. Aipagarri dira eliza −XII. mendean eraikitzen hasia eta estilo gotikoaren moldeen arabera amaitua−, XVI.mendeko klaustro platereskoa eta areto nagusia −XVIII. mendeko aurrealde barrokoa duena−.

Iratxeko monasterioa hainbat gunetan banatua dago, eta gune bakoitzaren eraikuntzak badu zerikusia monasterioaren bilakaera historikoarekin. XI. eta XII. mendeetan, goraldia izan zuen monasterioak, eta horren lekuko da XII. mende erdialdeko eliza erromanikoa. XIII. mendean, berriz, monasterioa gainbeheran hasi zen. XVI. eta XVII. mendea berpizkunde-garaiak izan ziren, eta horren lekuko dira XVI. mendeko klaustro platereskoa eta XVII. mendean ikastetxe ohia unibertsitate bihurtu izana.

Eliza eraikitzeko lanak XII. mendearen erdi aldera hasi ziren. Garai hartakoak dira hiru abside dituen burualdea eta gurutzadura erromanikoa. Habearteak eta gurutzadurako estalkiak, bestalde, ez ziren XIII. mende arte bukatu, eta zistertar estilokoak dira.

Elizak hiru habearteko oina du. Habearte bakoitzak hiru atal ditu, eta erdiko habeartea alboetakoak baino bi aldiz zabalagoa da. Gurutzadurako besoak habearteak bezain luzeak dira, burualdeak hiru abside ditu, eta erdian presbiterioa du. Bi ate ditu, bata iparraldean eta bestea sartaldean.

Burualdeko absideei kontrahormek eta zutabeek eusten diete. Abside bakoitzaren gainean hiru gingiletako arkuak daude, mentsula txikien gainean ezarriak. Absideetako leihoak bi zutaberen gaineko puntu erdiko arkuak dira. Erdiko absidea garaiagoa da. Gurutzaduraren gainean zinborio oktogonala dago. Lau aldeetan, kuboak ditu itsatsita, bi mailatan ezarriak. Linternari eta kuboei kontrahormek eta zutabeek eusten diete.

Iparraldeko atariari San Pedro ataria deritzo. Lau arkibolta ditu; haien azpian, lau pare zutabe batetik, eta hiru zutabe elkartu bestetik. Zutabe horiek friso bana dute albo bakoitzean, kapitelen ordez. Friso horietan, hainbat irudi ageri dira: ehizako gertaldiak, borrokak, San Martinen historia, Zentauroen kapitela esaten zaiona da aipagarriena. Sartaldeko ataria nartex baten azpian dago. Lau arkibolta ditu, eta, azpian, kapitelak, landareen irudiz apainduak. Arku baten giltzarrian, krismoi bat dago, bakartua, eta, haren azpian, krismoiari eutsiko balio bezala, Jainkoaren eskua dago irudikatua, hatzak bedeinkatzeko keinua eginez dituela.

Horren tailu nabarmenak eta tailua bakartzeak argi adierazten du sarrera horri harginek eman zioten garrantzia. Barrualdean gurutze itxurako pilareak daude, lau aldetan zutabe erdiak dituztela elkartuak, gurutzeria-gangari eusten dioten doi bat puntadunak diren arkuen euskarri. Absideak esfera-laurdenez estalita daude; gurutzadurak esferaerdi-formako ganga bat du, XVI. mendekoa. Aipagarriak dira zaldunen arteko borroka bat eta Epifania irudikatzen duten garaipen-arkuko kapitelak.

Garraioa

Udal autobusak 
Lizarrerria Buseko linea hauekin ditu loturak:

Iruditegia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Iratxeko monasterioaren bloga 
 Iratxeko monasterioa turismonavarra webgunean 

Nafarroako monasterioak
Nafarroa Garaiko kultura ondasunak
Aiegiko eraikinak
San Benediktoren monasterioak
Herrerar arkitektura
Espainiako Gerra Zibileko kontzentrazio-esparruak
Behinolako unibertsitateak