Urtarrilaren 13

Urtarrilaren 13a gregoriotar egutegiaren urteko hamahirugarren eguna da. 352 egun falta dira urtea amaitzeko, 353 egun bisurteetan.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1979 - ETAk, bi goardia zibil erail zituen Azpeitian.

Mundua 
 1822 - Greziako banderaren diseinua onartu zen.
 1874 - Tompkins plazako matxinada.
 1898 - Émile Zola idazleak J'accuse…! artikuluarekin Dreyfus afera azaleratu zuen.
 1915 - Avezzanon (Italia) izandako lurrikaran 29.800 lagun hil ziren.
 1935 - Sarren (g.e. Alemanian) egindako galdeketan, boto emaileen %90,3 Alemania Naziarekin bat egitearen alde agertu zen.
 1953 - Josip Broz Tito Yugoslaviako presidente izendatu zuten.
 1964 - Karol Wojtila (geroago Joan Paulo II.a aita santua izango zena) Krakoviako artzapezpiku izendatu zuten.
 1991 - SESBeko tropek Vilniusen elkartutako lituaniar independentisten aurka egindako erasoan 14 lagun hil eta 1.000tik gora zauritu zituzten.
 2001 - Richter eskalan 7.6 graduko lurrikara El Salvadorren. 800 hildako eta milaka pertsona etxerik gabe utzi zituen.
 2011 - Australiako Queensland estatuko uholdeetan hamabost pertsona hil ziren. Brisbanen ehundaka pertsona euren etxeetatik atera behar izan zituzten.

Arte eta kultura

Euskal Herria

Mundua

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 1910 - Irrati publikoko lehen transmisioa egin zen New Yorkeko Metropolitan antzokitik.

Kirolak

Euskal Herria 
 2007 - Berako eta Lesakako 3 mendizale hil ziren Pirinioetan eskalatzen ari zirenean: Luis Mari Pikabea Zubieta, Xabier Zubieta Erkizia eta Xabier Saralegi Alzate.

Mundua

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1758 - Valentin Salhakoa, lapurtar itsasontzi kapitaina eta sail jenerala (h. 1841).
 1835 - Frantzisko Petrirena Rekondo, Xenpelar, gipuzkoar bertsolaria (h. 1869).
 1840 - Gumersindo Vicuña, bizkaitar politikari, matematikari, ingeniari eta irakaslea, Habanan (h. 1890).
 1888 - Enrique Eguren, arabar zientzialaria (h. 1944).
 1916 - Federico Zabala, gipuzkoar historialaria eta politikaria (h. 1993).
 1941 - Francisco Javier Hernández Arnedo, nafar apaiz agustindar errekoletoa, Tianguáko apezpikua.
 1943 - Juan Jose Pujana, EAJeko bizkaitar politikaria (h. 2022).
 1945 - Joxe Iriarte, Bikila, gipuzkoar politikaria eta euskal idazlea.
 1947 -
 Jose Ramon Beloki, gipuzkoar kazetari eta politikari jeltzalea.
 Francisco Pérez González, espainiar artzapezpikua, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua.
 1948 - Mario Onaindia, euskal herritar politikari sozialista, idazlea eta ETAkide izandakoa (h. 2003).
 1954 -
 Maite Bastos, gipuzkoar aktorea.
 Philippe Bergeroo, lapurtar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1955 - José María Astarbe, gipuzkoar futbolaria.
 1964 - Josu Anuzita, bizkaitar futbolari ohia.
 1967 - Manu Aierdi, gipuzkoar ekonomialari eta politikaria, Napar Buru Batzarreko lehendakaria.
 1975 - Unai Apeztegia, nafar pilotaria.
 1978 - Philippe Bidabé, lapurtar errugbilari ohia.
 1979 -
 Hasier Oleaga, euskal bateria-jotzailea.
 Gorka Otxoa, euskal aktore eta umorista.
 1986 - Jaime Zumalakarregi, bizkaitar futbolaria.
 1988 - Karmele Mitxelena, gipuzkoar irakaslea eta idazlea.
 1989 -  Olatz Mitxelena, gipuzkoar idazlea, itzultzailea, zutabegilea eta irakaslea.
 1991 - Judit Muñoz, bizkaitar matematikaria eta ikertzailea.
 1993 - Nahikari Rodríguez, bizkaitar aktorea eta abeslaria.
 1994 - Jon Ander Amelibia, bizkaitar futbolaria.
 1997 - José Manuel García Maurin, nafar futbolaria.
 1998 - Manu Quijera, nafar atleta, xabalina jaurtiketan aditua.

Mundua 
 915 - Al-Hakam II.a, Kordobako bigarren omeiar kalifa (h. 976).
 1333 - Henrike II.a Gaztelakoa, Gaztelako erregea (h. 1379).
 1566 - Maria Brunswick-Lüneburgekoa, Bruswick-Wolfenbütteleko printzesa eta Saxonia-Lauenburgeko dukesa ezkontidea (h. 1626).
 1596 - Jan van Goyen, herbehereetar pintorea eta marrazkilaria (h. 1656).
 1724 - Sofia Antonieta Brunswick-Wolfenbüttelekoa, alemaniar dukesa (h. 1802).
 1759 - José Aznárez Navarro, espainiar politikaria (h. 1837).
 1808 - Jørgen Roed, Danimarkako Urre Aroko erretratu egile margolaria (h. 1888).
 1810 - Ernestine Rose, idazlea, sufragista eta feminista (h. 1892).
 1844 - Joaquín Rucoba, espainiar arkitektoa (h. 1919).
 1858 -
 Edmond Aman-Jean, frantziar margolari sinbolista (h. 1936).
 Oskar Minkowski, alemaniar fisiologo eta patologoa (h. 1931).
 1859 - Kostis Palamas, greziar poeta (h. 1943).
 1864 - Wilhelm Wien, alemaniar fisikaria, 1911ko Fisikako Nobel Saria (h. 1928).
 1878 - Vasili Xulgin, Ukrainan jaiotako errusiar identifikazioko politikari, filosofo eta kazetari kontserbakorra (h. 1976).
 1893 - Chaïm Soutine, lituaniar margolaria (h. 1943).
 1899 - Lev Kulexov, sobietar zinema teoriko eta pedagogoa, sobietar zinemaren aitzindarietakoa (h. 1970).
 1900 -
 Gertrude Mary Cox, estatubatuar estatistikaria (h. 1978).
 Elena Mederos, giza eskubideen defendatzailea eta emakumeen eskubideen aldeko aktibista kubatarra (h. 1981).
 1901 -
 A. B. Guthrie Jr., estatubatuar idazlea (h. 1991).
 Carmen Prieto Rouco, galiziar idazle, poeta eta antzerkigilea (h. 1977).
 1902 - Raymond Ruyer, frantziar filosofoa (h. 1987).
 1904 - Nathan Milstein, ukrainar-estatubatuar biolinista (h. 1992).
 1905 - Kay Francis, estatubatuar aktorea (h. 1968).
 1906 - Zhou Youguang, txinatar bankari, hizkuntzalari, hizkuntzalari, sinologo eta argitaratzailea, mandarineraren transliterazioa egiteko sistemaren asmatzailea eta 111 urte bizi izandakoa (h. 2017).
 1914 - Jijé, belgikar komikigile eta marrazkilaria (h. 1980).
 1916 - Senedu Gebru, etiopiar irakasle, idazle eta politikaria, Etiopiako lehen emakume parlamentaria (h. 2009).
 1919 - Robert Stack, estatubatuar aktorea (h. 2003).
 1924 -
 Paul Feyerabend, austriar filosofoa (h. 1994).
 Roland Petit, frantziar dantzaria eta koreografoa (h. 2011).
 1925 -
 Martha Hildebrandt, perutar hizkuntzalaria eta politikaria (h. 2022).
 Ron Tauranac, angloaustraliar ingeniari eta autoen-diseinatzailea (h. 2020).
 1926 -
 Michael Bond, britaniar idazlea (h. 2017).
 Melba Liston, estatubatuar tronboijolea, konpositorea eta jazz eta blues moldatzailea (h. 1999).
 1927 - Sydney Brenner, hegoafrikar biologoa, 2002ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2019).
 1930 - Roman Cieślewicz, ukrainar margolaria (h. 1996).
 1938 -
 Jean Cabut, Cabu, frantziar marrazkigilea (h. 2015).
 Gregorio Peces-Barba, espainiar politikaria eta abokatua (h. 2012).
 1940 - Edmund White, estatubatuar idazlea, maitasun homosexuala jorratzen duena.
 1941 - Pasqual Maragall, Kataluniako Generalitateko 127. Presidentea.
 1947 - Carles Rexach, kataluniar futbolari ohi eta entranatzailea.
 1948 - Mimí Pons, argentinar vedette eta aktorea.
 1949 - Fausto Bertoglio, italiar txirrindulari ohia.
 1952 - Sonia Petrovna, frantziar aktore eta dantzaria.
 1954 - Trevor Rabin, hegoafrikar musikaria.
 1957 - Lorrie Moore, estatubatuar idazlea, bere umorezko istorio laburrengatik ezaguna.
 1959 - Gilmar Rinaldi, brasildar futbolari ohia.
 1960 -
 Eric Betzig, estatubatuar fisikaria, 2014ko Kimikako Nobel Saria.
 Goddess Bunny, estatubatuar artista, drag queen, aktore eta modeloa (h. 2021).
 Olga Vasilieva, errusiar historialaria eta politikaria.
 1964 - Penelope Ann Miller, estatubatuar aktorea.
 1966 -
 Patrick Dempsey, estatubatuar aktore eta auto lasterketako gidaria.
 Maria de la Pau Janer, katalanezko mallorcar idazlea.
 1969 -
 Stephen Hendry, eskoziar snooker jokalari eta esataria, aro modernoko snooker jokalaririk arrakastatsuena.
 Augusto Ibáñez, Titín III.a, errioxar pilotari ohia.
 1970 -
 Marco Pantani, italiar txirrindularia, historiako igotzailerik onenetakoa (h. 2004).
 Shonda Rhimes, estatubatuar gidoilari, film-zuzendari eta ekoizlea.
 1971 - Aleksandar Kitinov, mazedoniar tenislari ohia.
 1972 - Vitali Stxerbo, bielorrusiar gimnasta.
 1973 -
 Juan Diego Flórez, perutar tenorea.
 Raquel Sánchez-Silva, espainiar kazetaria eta telebista aurkezlea.
 1976 -
 Magno Alves, brasildar futbolaria.
 Michael Peña, mexikar jatorriko estatubatuar aktore eta musikaria.
 1977 - Orlando Bloom, ingeles aktorea.
 1978 - Paulo César Tinga, brasildar futbolari ohia.
 1980 -
 Akira Kaji, japoniar futbolari ohia.
 María de Villota, espainiar auto gidaria (h. 2013).
 1981 - Luis Zubeldía, argentinar futbolari ohia eta futbol entrenatzailea.
 1984 - Kepa Blanco, euskal jatorriko ekuatoreginear futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1986 - Josefine Preuß, alemaniar aktorea.
 1990 - Kheira Hamraoui, frantziar futbolaria.
 1991 - Goo Hara, hegokorear abeslari eta aktorea (h. 2019).
 1997 - Egan Bernal, kolonbiar txirrindularia.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1785 - Frantzisko Xabier Munibe, euskal idazle eta musikagilea (j. 1729).
 1884 - Jose Juan Santesteban, donostiar musikaria eta konposatzailea (j. 1809).
 1914 - Valentin Zubiaurre Urionabarrenetxea, bizkaitar musikagilea, Madrilen (j. 1837).
 1960 - Javier Ziga, nafar margolari eta politikaria (j. 1877).
 1988 - José María Peña, euskal herritar futbolari eta atleta (j. 1895).
 2005 - Sorne Unzueta, Utarsus, euskal idazlea (j. 1900).
 2007an, Pirinioetako Taillon mendia eskalatzen ari zirela, amilduta:
 Luis Mari Pikabea Zubieta, nafar alpinista (j. 1973).
 Xabier Zubieta Erkizia, nafar alpinista.
 Xabier Saralegi Alzate, nafar alpinista.
 2011 - Maria Josefa Navascues, Pepita, gipuzkoar erraketista (j. 1924).
 2012 - Juan Antonio Usparitza, bizkaitar medikua, DYA errepide sorospen erakundearen sortzailea (j. 1919).
 2016 - Ignacio Salas, bizkaitar kazetaria, San Pedro del Pinatarren (j. 1945).
 2017 - Miren Arantzazu Goñi, gipuzkoar etnografoa (j. 1925).

Mundua 
 703 - Jitō enperatriza, Japoniako 41. monarka (j. 645).
 839 - Karlos III.a Gizena, Karolingiar Inperioko enperadorea (j. 839).
 1151 - Suger, frantziar fraide, politikari eta historialaria.
 1228 - Yvette Huykoa, kristau profeta eta anakoreta.
 1599 - Edmund Spenser, ingeles poeta.
 1625 - Jan Brueghel Zaharra, flandestar margolaria (j. 1568).
 1642 - Sofia Edviga Brunswick-Lüneburgekoa, Brunswick-Lüneburgeko dukesa eta Nassau-Dietzeko kondesa ezkontidea (j. 1592).
 1654 - Jacques Lemercier, frantziar arkitektoa eta eskultorea.
 1691 - George Fox, kuakero sektaren sortzailea (j. 1624).
 1717 - Maria Sibylla Merian, alemaniar naturalista, esploratzailea eta margolaria (j. 1647).
 1797 - Elixabete Kristina Brunswick-Lüneburg-Bevernekoa, Prusiako erregina ezkontidea (j. 1715).
 1861 - Karlos Luis Borboikoa, Karlos VI.a izenarekin Karlismoaren Espainiako tronurako errege-nahia (j. 1818).
 1864 - Stephen Foster, Estatubatuar Musikaren Aita, estatubatuar musikagilea (j. 1826).
 1871 - Henriette d'Angeville, Mont Blanc gailurrera iritsi zen bigarren emakumea (j. 1794).
 1875 - Sebastian Gabriel Borboikoa, Espainia eta Portugalgo infantea (j. 1811).
 1885 - Schuyler Colfax, AEBetako 17. presidenteordea (j. 1823).
 1892 - Daniel Weisweiller, alemaniar jatorriko espainiar finantza-gizona (j. 1814).
 1906 - Aleksandr Stepanovitx Popov, errusiar fisikaria eta ingeniaria (j. 1859).
 1909 - Eva Bonnier, suediar margolari eta filantropoa (j. 1857).
 1923 - Alexandre Ribot, Frantziako lehen ministroa (j. 1842).
 1928 - Mara Buneva, bulgariar-mazedoniar nazionalista (j. 1902)
 1929 - Wyatt Earp, estatubatuar pistolaria, jokalaria eta polizia ofiziala (j. 1848).
 1941 - James Joyce, irlandar idazlea, XX. mendeko ingelesezko idazle garrantzitsuenetakoa (j. 1882).
 1943 - Sophie Taeuber-Arp, suitzar artista, margolari, eskultore, diseinatzaile, arkitekto eta dantzaria (j. 1889).
 1949 -
 Aino Aalto, finlandiar diseinatzaile eta arkitektoa, Finlandiako arkitekturaren aitzindaria (j. 1894).
 Inés Echeverría, txiletar eleberrigile, saiogile eta kazetaria (j. 1868).
 1956 - Lyonel Feininger, alemaniar-estatubatuar margolaria eta marrazkilaria (h. 1956).
 1963 - Sylvanus Olympio, Togoko lehen presidentea, estatu kolpean eraila (j. 1902).
 1964 - Felisberto Hernández, uruguaitar idazlea (j. 1902).
 1974 - Salvador Novo, mexikar idazlea (j. 1904).
 1978 - Hubert Humphrey, estatubatuar politikaria (j. 1911).
 1986 - Abdul Fattah Ismail, Hego Yemengo estatuburua (j. 1939).
 1988 - Chiang Ching-kuo, Taiwango presidentea (j. 1910).
 1992 - Henri Queffelec, frantziar idazlea (j. 1910).
 1993 -
 Mozart Camargo Guarnieri, brasildar musikagilea (j. 1907).
 Edivaldo Martins Fonseca, brasildar futbolaria (j. 1962).
 René Pleven, Frantziako lehen ministroa (j. 1901).
 2002 - José María Sánchez-Silva, espainiar idazle eta kazetaria (j. 1911).
 2006 - Mary Kenner, estatubatuar asmatzailea (j. 1912).
 2009 - Patrick McGoohan, irlandar-estatubatuar aktorea (j. 1928).
 2010 - Maruxa Orxales, galiziar idazlea.
 2015 - José Luis Moro, espainiar marrazkilaria (j. 1926).
 2017 -
 Antony Armstrong-Jones, lehen Snowdoneko Kondea, britainiar argazkilari eta zinemagilea, Margarita printzesaren senarra (j. 1930).
 Horacio Guarany, argentinar abeslari, konpositore eta idazlea (j. 1925).
 2020 - Isabel-Clara Simó, kataluniar idazle, filosofo, irakasle eta kazetaria (j. 1943).
 2021 -
 Siegfried Fischbacher, Siegfried & Roy bikoteko alemaniar-estatubatuar aktore eta ilusionista (j. 1939).
 Bernd Kannenberg, alemaniar atleta, 50 kilometro ibilketa proban aditua (j. 1942).
 Joël Robert, belgikar motoziklista, sei aldiz moto-kros munduko txapelduna (j. 1943).
 Philip Tartaglia, eskoziar apezpiku katolikoa (j. 1951).
 2023 - Klas Lestander, suediar biatleta (j. 1931).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Ioritz/Joritz eta Lontxo/Lontzi.

Kanpo estekak 

Urtarrilaren 12 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 14