Itsaso Beltza

Itsaso Beltza, antzinako izena Ponto Euxino (, ), Ozeano Atlantikoaren bazterreko itsasoa da, Ekialdeko Europaren, Kaukasiaren eta Anatoliaren artean dagoena, Dardaneloak eta Bosforo itsasarteen bitartez Mediterraneoarekin lotua.

Historia 
Pentsatzen da duela milaka urte egungo Itsaso Beltzaren eskualdea ur gezako aintzira bihurtu zela, Mediterraneotik bereiz, klima hoztu zenean. Aitizitik, duela 5.500 urte, klima zertxobait berotu zenean, Mediterraneoaren ur azalera igo egin zen, eta arrakala bat ireki zen erliebe sakonagoa zuen ingurune horretara, ur gazia barra-barra sartuz aintzira gezara 1.000 egunez (15 cm eguneko). Gertaera horiek Noeren dilubioaren narrazioaren sorburutzat jo izan dituzte aditu batzuek, baita Europako migrazio neolitiko handiaren abiapuntutzat ere, aintziraren inguruko herriek uholde handitik ihes egitean.

XX. mendean, Noborosisk portuaren inguruan ur-azpiko bonbak jarri ziren. 2016. urteko irailean, Bilboko Itsas Museoko gida zen Asier Barrenetxeak, Atyla itsasontziak Itsasoa gurutzatu zuen. 2018. urtean, munduko itsasontzirik zaharrena bertan aurkitu zen.

Itsaso honetatik zibilizazio askoren nabigatzaileak pasa dira: hititarrak, kolkidarrak, traziarrak, greziarrak, persiarrak, zimeriarrak, eszitiarrak, erromatarrak, bizantziarrak, godoak, hunoak, abaroak, eslaviarrak, baregoak, gurutzatuak, veneziarrak, genoarrak, georgiarrak, bulgariarrak, tartaroak eta otomandarrak.

Geografia 
Iparraldean Ukraina du, ekialdean Errusia eta Georgia, hegoaldean Turkia, eta mendebaldean Bulgaria, Errumania. 436.402 kilometro koadroko eremua du. Batez besteko sakonera 1.253 metrokoa da, eta gehienekoa 2.245 metrokoa.

Uharte txiki anitz daude Bulgaria, Errumania, Turkia eta Ukrainakoak direnak, esate baterako Suge uhartea Ukrainan.

Kostalde aldapatsua da askotan inguruan mendi garrantzitsuak dituelako: Pontoko mendiak hegoaldean, Kaukaso mendikatea ekialdean eta Krimeako mendiak iparraldean.

Itsas gorabeherarik gabea da ia, eta ez da izozten neguan. Iparraldean Krimeako penintsula dago. Bere ertzeetan dauden hiri garrantzitsuenak Istanbul, Odesa, Sebastopol, Jalta eta Konstantza ditugu. Danubio, Don eta Dnieper ibaiak bertan itsasoratzen dira. Hegoaldean Marmarako itsasoarekin eta iparraldean Azoveko itsasoarekin dago loturik Kertx-eko itsasartearen bidez.

Jariatzen duten ibaiak 

Itsaso Beltzara ura jariatzen duten ibai nagusiak hauek dira:

 Danubio
 Dnieper
 Don
 Dniester
 Kizil-Irmak
 Kuban
 Sakarya
 Hegoaldeko Bug
 Çoruh
 Yeşilırmak
 Rioni
 Yeya
 Mius
 Kamchiya
 Enguri
 Kalmius
 Molochna
 Tylihul
 Velykyi Kuialnyk
 Veleka
 Rezovo
 Kodori
 Bziphe
 Supsa
 Mzymta

Ibai hauek zeharkatzen dute nola edo hala 24 herrialde.

Hiriak

Herrialdeak eta dagokien kostaldea

Hidrologia 
Mediterraneoarekin baino ez du ur-trukea Itsaso Beltza, beraz, irteera- eta sarrera-fluxu guztiak Bosfororen eta Dardanelos itsasarteetan zehar gertatzen dira. Mediterraneotik datorren fluxuak irteerako fluxuak baino gazitasun eta dentsitate handiagoa duenez horrek sortzen du estuarioen ohiko zirkulazioa. Horren ondorioz Mediterraneoko ur dentsoenaren barnealderanzko fluxua hondoan gertatzen dela, eta Itsaso Beltzaren azaletik Marmarako itsasorantz doan irteera-fluxua, berriz, gainazaletik gertu. 

Ur kopuruaren gorabeherak horrela estimatze dira:

 Irabaziak: 900 km3/a  (ibaien ekarpena 370 km3/a, prezipitazioak 180 km3/a, sarrerak Bosforon zehar 350 km3/a.
 Galerak: 9000 km3/a (lurruntzea 400 km3/a, irteerak Bosforon zehar 500 km3/a)

Turismoa 

Ondoren Itsaso Beltzean dauden hiri turistiko garrantzitsuenak:

 Agigea (Errumania)
 Batumi (Georgia)
 Burgas (Bulgaria)
 Costinești (Errumania)
 Eupatoria (Krimea, Ukraina/Errusia (liskarretan))
 Feodosia (Krimea, Ukraina/Errusia (liskarretan))
 Istanbul (Turkia)
 Jalta (Krimea, Ukraina/Errusia (liskarretan))
 Kobuleti (Georgia)
 Odesa (Ukraina)
 Samsun (Turkia)
 Sinope (Turkia)
 Sotxi (Errusia)
 Trabzon (Turkia)
 Varna (Bulgaria)

Arkeologia

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Azoveko itsasoa
 Kertx-eko itsasartea

Kanpo estekak 

 Surfa eta snowboarda Sotxi hirian

 
Errumania-Ukraina muga
Errusia-Ukraina muga
Mendebaldeko Asiako geografia
Hego Europako geografia