Iheltz

Iheltz Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Lizoainibar ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak ihelztarrak dira.

Izena 
Iheltz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Yeltz (1268)
 Yels (1279)
 Ielz (1280)
 Yelz (1366)
 Yelz (1532)
 Yelz (1767)
 Yelz (1829)
 Ielz (1974)
 Iheltz (1990)

Geografia 
Iheltz Lizoainibar ibarran dago.

Ingurune naturala eta klima 
Lizoainibar Pirinioaurreko ibarra da, Eguesibar eta Longida lotzen dituen lautada da. Ibaia zeharkatzen du Erro ibaiak, Irati-Aragoi ibaiaren adarrak.

Ibarreko klima azpi-mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu ingurukoa, eta batez besteko prezipitazioak 800 mm eta 1 000 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, batez ere udaberri eta udazkenean. Uda garaian, bi hilabete lehor izaten dira, uztaila, eta, batez ere, abuztua.

Herrigunearen inguruko basoetan, birlandatutako pinuak dira nagusi. Birlandaketa hauek XIX. mendetik aurrera egin ziren, inguruko zerrategiek zuten hazkunde azkarreko zuhaitzen beharra zela eta. Oraindik ere, 100-120 hektarea gordetzen da.

Estazio meteorologikoak 
Lizoainibarren dagoen Beortegi herrian, itsasoaren mailatik 580 metrora, Nafarroako Gobernuak 1998n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Koroako nekazariek, 1280an, urtean 6 kahitzeko petxa bat, gari-lapurreta bat, 13 kahitze eta erdi garagar eta olo, eta 24 gaileta ardo, gehi kahiz bat, gari-lapurreta bat eta garagar eta olo-lapurreta bat zor zituzten. Leonor printzesak Oger Gurgidekoari eman zizkion bere errentak 1468n. Orreagako Santa Mariak 1261az geroztik izan zituen lursailak.

1835-1845eko udal erreformak arte, Nafarroa Garaiko toki erregimena uniformatu zutenak, Iehltz Lizoainibarko diputatuak eta bizilagunen artean aukeratzen zen erregidore batek gobernatzen zuten. XIX. mendearen erdialdera, parrokoa aurkezteko eskubidea herritarrek zuten.

Demografia 
 biztanle zituen Iheltzek.

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Lizoainibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurre ibarretik Eguesibar eta Longida ibarrekin eta Pirinioaurreko Eguesibar eta Longida ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Lizoainibar atzerakada-eremuan sailkatu zituen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Ihelzko azpieuskalkia pirinioaurrera da.

Euskararen Foru Legea 

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Lizoainibar-Arriasgoiti eremu mistoko udalerria da. 2010eko erroldan, herritarren % 10,62ek zekien euskaraz.

Ondasun nabarmenak 
 Jasokundeko Andre Mariaren eliza, Aro Modernoko kristiau eliza.
 Ihelzko jauregia, Erdi Aroko jauregia.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Lizoainibar
 Lizoainibar-Arriasgoiti
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala

Lizoainibarko lekuak