Gargantua eta Pantagruel

Gargantua eta Pantagruel (frantsesez: La vie de Gargantua et de Pantagruel) François Rabelaisek XVI. mendean idatzitako bost eleberriko sorta da. 1532 eta 1564 artean argitaratu ziren, frantsesez. Epopeiaren abiapuntua Gargantua erraldoia protagonista zuen argitalpen bat izan zen. Bi erraldoiren istorioa da: Gargantua aita eta Pantagruel semea. Haien abenturak, modu entretenigarri, bitxi eta satirikoan idatzita daude. Gordintasun eta umore eskatologiko ugari dago, eta indarkeria ere bai. Irainek atal asko betetzen dituzte. Rabelaisek Antzinako Grezia ikasi zuen, eta horretaz baliatu zen ehunka hitz berri asmatzeko, horietako asko frantses hizkuntzan txertatu zirenak.

Liburukiak

Gertakizuna 

Rabelaisek Gargantuaren seme Pantagruelen abenturak kontatzea erabaki zuen (Les horribles et épouvantables faits et prouesses du très renommé Pantagruel Roi des Dipsodes, fils du Grand Géant Gargantua, 1532 aldean). Lan horren alderdi barregarriari -heroiaren funtzio fisiologikoak eskala erraldoira eramatearen ondoriozkoa- gertaera sinesgaitzak zehaztasun handiz kontatzeko asmoa gehitu behar zaio. Lan hark izugarrizko arrakasta izan zuen, eta Rabelaisek haren jarraipena egin beharrean, Gargantua eredua osatzeari ekin zion. Hala sortu zen Gargantua, kontakizunaren kronologian Pantagruelen aurrekoa.

Kontakizuna mila ataletan banatuta dago, eta haien artean ospetsuenetako bat Notre-Dameko kanpaien lapurreta azaltzen duena da. Rabelaisek sarkasmo handiz erakusten du gertaera horren bidez Parisko unibertsitate-ikasleen giroa. Izan ere, Rabelaisen ezaugarri nagusietako bat kontakizun komiko-fantastikoa eta errealismo biziko gaia elkarri egokitzea da. Ohikoak dira, bestalde, Rabelaisen lanetan bere garaiko gizartearen kritika zorrotza batzuetan, eta besteetan, berriz, zenbait jarrera ideologikoren aldeko jarrera. Atal arduragabe eta profanatzaileen ondo-ondoan, konpromiso intelektual handiko orrialdeak agertzen dira.

Hirugarren liburua aurrekoen oso bestelakoa da; lehenengo planoan ez da Pantagruel agertzen, Panurgo baizik, eta bi gai nagusiri buruzko jardun sotil adierazgarriak hartzen du ekintzaren lekua: Panurgoren oparotasunari eta haren ezkontzari buruzko jardunak, hain zuzen ere. Urte haietan emakumezkoen nagusitasunaren edo gutxiagotasunaren inguruan zabaldua zegoen eztabaidaren isla zen bigarren gaia. Dena dela, Sorbonako teologoen gogortasunak behartu zuen Rabelais hirugarren liburua beste era batera osatzera; izan ere, erregeak askatasun osoa eman baitzien teologo haiei heresia-susmoen kontra aritzeko; hala eta guztiz ere, Rabelaisek ezin izan zion ihes egin zigorrari.

Laugarren liburuak Pantagruelen odisea kontatzen du; Pantagruel Txinara doa orakulu bati aholkua eskatzera, Panurgok ezkontzaren bertuteei buruz erabakia har dezan: itsaso eta lurralde ezezagunetan barrena egindako bidaiak aukera ematen dio Rabelaisi irudimenezko kontakizunen plazerean buru-belarri murgiltzeko eta pertsonaia alegorikoak deskribatzeko. Aita santuaren eta Frantziako erregearen artean desadostasuna izan zen aldian (1551-1552), eta egoera hartaz baliatu nahirik, osagai kritikoak erantsi zizkion Rabelaisek liburuari, baina argitalpen berria kaleratu zenerako bi alderdiak adiskidetuak ziren eta ezin ihes egin zion parlamentuaren zigorrari.

Rabelais hil eta gero, Bosgarren liburua argitaratu zen, Sonante uhartea (1562) L'isle Sonante) izenburupean; Erromako kuriaren kontrako alegoria gogorra da.

Euskarazko ahapaldia 
Pantagruel liburuaren IX. kapituluan Rabelaisek euskarazko ahapaldi, hau ipini zuen Panurgeren ahotan:

Inprimatutako lehen euskarazko testua den hau, ulertzeko zaila da, inprimategiko kopista eta tipo-paratzaileek egin zituzten hutsegiteengatik. Joan Batista Artxuk era honetan lehengoratu zuen ahapaldia:

Horrezaz gain, 1534an argitaratu zen Gargantua liburuaren V. kapituluan «lagona edatera» (laguna, edatera) esaldia sartu zuen Rabelaisek.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Frantziako eleberriak
Frantsesezko eleberriak
1532
Antiheroiak
Fantasiazko eleberriak
Parisen girotutako eleberriak
Literaturako pertsonaia arrak
Liburu-sailak