Caetano Veloso

Caetano Emanuel Viana Teles Veloso edo Caetano Veloso (Santo Amaro da Purificação, Bahia, 1942ko abuztuaren 7a-) abeslari brasildar emankor eta arrakastatsua da. 1960ko hamarkadaren amaieran, mugimendu tropikalista bultzatu zuen, Gilberto Gilekin batera. Mugimendu horrek inoiz baino gehiago markatu zuen MPB (música popular brasilera, Brasilgo herri-musika), Brasilgo kultura-nortasunari uko egin gabe Pop musikara irekiz, hippy mugimenduarekin lotuz, eta gizartea eta politika eraldatzeko tresna gisa erabiliz. Maria Bethânia arrebak sustatu zuen Daetano Brasilgo agertokietara ateratzea.

Bizialdia 
Zortzi anai-arrebetatik bosgarrena da, Maria Bethânia kantaria txikiena. Berehala erakutsi zuen arte-jarduerekiko zaletasuna (pintura, musika, literatura, zinema). Pianoa jotzen zuen eta Brasilgo ipar-ekialdeko musika herrikoia gustatzen zitzaion: Luiz Gonzaga, forró, musika afrobahiarra. 17 urte zituela Bossa nova  deskubritu zuen João Gilberto musikariaren bidez. 1965ean ezagutu zuen pertsonalki. 1960an, familia Bahiako Salvadorrera joan zen, Bahia estatuko hiriburura, eta han bukatu zituen bigarren mailako ikasketak. 1960tik 1962ra bitartean Diário de Notícias-en zinema-kritikak idazten aritu zen, Glauber Rocha zinemagileak zuzenduta. Gitarra jotzen ere ikasi zuen eta Maria Bethâniarekin abesten zuen Salvadorreko tabernetan. 1963an hasi zen filosofiako unibertsitate-ikasketak egiten. Caetanok eta Maria Bethâniak orduan ezagutu zituzten Gilberto Gil eta Gal Costal. Lauren arteko adiskidetasuna garrantzi handiko arte-gunea izan zen Brasilgo herri-musikaren bilakaeran.  Tom Zé musikaria, Andréia ("Dedé") eta Sandra Gadelha ahizpak ere ezagutu zituzten. Caetano Andrèiarekin ezkondu zen gero, etaS andrarekin Gilberto Gil.
link=https://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Caetano_Veloso_no_III_Festival_da_M%C3%BAsica_Popular.tif|ezkerrera|thumb|II Herri-musika Jaialdian, 1967.
1965ean unibertsitatea utzi eta arrebarekin Rio de Janeirora joan zen. "Solar da Fosa" izeneko etxea apartamentu-eraikina bihurtu zen, eta artista asko bizi ziren han; besteak beste, Torquato Neto, Chico Buarque, Toquinho, geroago Gal Costa eta sarritan Gilberto Gil ere. Bertan garatu ziren eztabaida estetikoetatik mugimendu tropikalista sortu zen. 1967an Dedé Gadelharekin ezkondu zen bere hirian, Santo Amaro da Purificação, giro kontserbadore hartan aztoramena eragin zuen zeremonia hippie hark. Urte berean, tropikalistak São Paulora joan ziren, mugimenduaren jarduera publikoari hasiera emanez, 1968ko amaiera arte iraun baitzuen, erregimen militarrak Caetano Veloso i Gilberto Gil atxilotu zuenean. Hilabete bat igaro ondoren, kargu argirik gabe epaitu zituzten, eta Salvador atxilotuta egotera kondenatu, musikan  jarduteko eta argitaratzeko debekua ere ezarri zioten. Bi hilabete geroago Londresera erbesteratu ziren, emazteekin, eta 1972ra arte egon ziren han. Dedérekin seme bat, Moreno (1972) eta alaba bat, Júlia (1979) izan zituzten. txikia jaio eta gutxira hil zen baina. Caetano eta Dedé 1983an banandu ziren. 1986an, Caetano Paula Lavigne kariokarekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Zeca (1992) eta Tom (1997), eta 2005an banandu zen.

Ibilbide artistikoa

Hasiera: Bossa nova 
Bossa novarekin hasi zen ibilbidea. Lehen lanak antzerki-muntaietarako Salvadorri musika idazten joan zitzaizkion , eta horietako batzuetan aktore edo zuzendari gisa ere parte hartu zuen, baita film laburretan ere. 1965ean, Rion, bere kanta baten grabazioa argitaratu zen lehen aldiz: "É de manhã", Maria Bethâniak interpretatua, kanta harekin ospetsu bihurtu zen arreba. Hurrengo urtean, Herri Musika Brasileiraren II. Jaialdi Nazionalean, "Boa palavra" abestia bosgarren geratu zen, eta Um día filmak Herri Musika Brasileiraren II. Jaialdiaren (TV Record) letra onenaren saria irabazi zuen. 1967an "Domingo" albuma argitaratu zuen, Gal Costarekin, oraindik ere Bossa nova izaerarekin.

"Tropikalia" eta erbestea 
1967an bertan aurkeztu zen TV Record-en jaialdiaren hirugarren edizioan, "Alegría, alegría" martxarekin, Beat Boys talde argentinarreko gitarra elektrikoekin, eta laugarren tokia lortu zuen. Jaialdi berean, Gilberto Gil eta Os Mutantes "Domingo no parque" abestiarekin bigarren geratu ziren. Zinemaldiak ospetsu egin zituen eta mugimendu tropikalista (Tropikalaia) jendaurrean aurkeztu zuten.

Tropikalismoak pop-rockaren eta psikodèliaren eragina digeritu nahi zuen, eta "Jovem Guardaren" (Roberto Carlos eta Erasmo Carlos) "Rock-Brasil"ekin uztartu, baita aurreko Brasilgo musikaren jaraunspenarekin ere, genero ezagunenetatik hasi (samba, Ipar Nobaren musika, sorterria edo Afrikako bossa). Neurri handi batean, tropikalisten helburua zen diktadura militarrean, nazionalismoan, ezkertiarretan, anti-inperialismoan, izandako eragina gainditzea. Baina, era berean, Caetanok uste zuen ezin zela ezer interesgarririk egin bossa novan, Tom Jobim eta João Gilberto, musikagileen tamainako konpositoreen ondoren, eta Brasilen, atzerrira sortutako musika-berrikuntzak birinterpretatzea zela bere herrialdeko musika eboluzionatzeko modu bakarra. Mugimenduak eraldaketa soziala ere lortu nahi zuen, norbanakoen pentsaeren bilakaeraren bidez, eta estetikaren botere iraultzailea aldezten zuen, politikaren osagarri edo alternatiba gisa.

1968. urtea mugimendu tropikalistaren eferbeszentzia izan zen. Caetanok bakarkako lehen LPa argitaratu zuen, "Caetano Veloso", besteak beste "Tropicália" abestia. São Pauloko Sambako biurtekoari gitarra elektrikoa erabiltzeko parte hartzea eragotzi zitzaion. Maiatzean, Frantziako maiatzean, "Tropicalia: arrautza panis te circensis" tropikalismoaren disko-manifestua agertu zen, Gilberto Gil, Nara Leão, Gal Costa, Os Mutantes, eta Tom Zé-ren parte-hartzearekin, baita Torquato Neto eta Capinam poetena ere. Erregimenaren eta unibertsitateko ezkerraren aurkakotasuna, baina, mugimendua tentsiopean jarri zuen. Rede Globoko Kantu Jaialdiko kanporaketetan, Caetanok, publikoaren ohiuei erantzunez, Proibido proibir abestia eten zuen, eta hitzaldi sutsu bat eman zuen: "Ez duzue ezertxo ere ulertzen! (...) Brasilen nagusi den ergeltasun guztia akabatzeko gara hemen! (…) Hau al da boterea hartu nahi du gaztedia? Politikan estetikan bezla aritzen bazarete, gureak egin du... Eta epaimahaiari dagokionez, oso atsegina da, baina ez da gai!". Urte hartako azken hilabeteetan, berak eta Gilberto Gilek Tupi TV kateko Divino maravilhoso programa gidatu zuten. Baina hori guztia urtea amaitu zen, Caetano eta Gil atxilotu baitzituzten eta erbestera joan ziren.

1969an argitaratu zuen bere bigarren LPa bakarka, "El Disc Blanc". Londresera joan aurretik, ahots- eta gitarra-oinarriak grabatuta zituen. Rogério Dupratek moldaketak gehitu zituen eta diskoa argitaratu zuen, azalean Caetanoren argazkirik gabe, erregimenaren debekua zela eta. Protesta-seinale gisa, Dupratek tiro baten soinua sartu zuen bere konponketa batean. Oraindik erbestetik, Caetanok bi LP gehiago argitaratu zituen eta beste artista batzuentzako abestiak idatzi zituen: Gal Costa ("London, London"), Maria Bethânia ("A tua presença morena"), Erasmo Carlos, Roberto Carlos. Europako hainbat herrialdetan ere jardun zuen.

1972tik aurrera 

Brasilera itzuli zenetik, etengabe aritu zen lanean eta hainbat disko argitaratu zituen. Gainera, beste abeslari batzuentzat  konposatu zuen, filmetarako eta telesailetarako ere bai. Liburuak ere idatzi zituen eta filmetan parte hartu aktore gisa.

1972an bertan, "Araçá azul" LPa kaleratu zuen. Jarraitzaileak hunkitu egingo ditu, oso esperimentala baitzen.

1976an, Maria Bethâniaren ideia bati jarraituz, Gilberto Gilek eta Gal Costak Doces Bárbaros taldea ("Barbaro gozoak") osatu zuten. Laukote horrek hippy-banden ereduari jarraitzen zion, eta bira bat egin eta disko bat argitaratu zuten zuzenean: "Doces Bárbarão vivo". Hasieran harrera ona izan ez bazuen ere, gero klasiko bihurtu da, eta berriro hasi da, baita film bat ere.

1977an Lagosen (Nigeria) hartu zuen parte, Gilberto Gilekin batera, Arte eta Kultura Beltzaren Munduko 2. Jaialdian. Urte hartako apirilean argitaratu zuen bere lehen liburua, "Alegría, alegría", eta Waly Salomão bere lagun poetak emandako artikuluak, olerkiak eta elkarrizketak biltzen ditu.

1981ean, urrezko lehen diskoa lortu zuen Outras palavras LParekin. 1980ko hamarkada oso garrantzitsua eta emankorra izan zen bere ibilbidean, eta Brasildik kanpo ospetsu bihurtu zen, batez ere Israel, Portugal, Frantzia eta Afrikan.

1993an, mugimendu tropikalistak 25 urte zituela, berak eta Gilberto Gilek Tropicalia 2 (1993) albuma argitaratu zuten, tropikalisten eta esperimentalen arteko kanta berriekin (Rape popcreto, Aboyo, Dato, As coisas) eta Brasilgo egoera politikoaren kritika batekin (Haiti - rape social da dupla).

Atzerriko kritikak oso ondo baloratutako beste disko batzuek ospea ekarri zioten nazioartean, hauek izan ziren disko horiek: Estrangeiro (1989), Circuladô,1991 (1991), Livro (1997) eta Noites do Norte (2000). Prenda minha CDarekin (1998) lehen aldiz milioi bat kopia saldu zituen.

1997ko urrian, San Marinoko Errepublikan, ikuskizun bat egin zuen Federico Felliniren eta Giulietta Masinaren omenez (4 eta 3 urte lehenago hil ziren, hurrenez hurren), Maddalena Fellini zinemagilearen ahizpak antolatuta. Kontzertuak Omaggio a Federico e Giulietta LP (1999) arrakastatsua ekarri zuen gero. Besteak beste, abesti hauek zeuden: "Giulietta Masina", "Caetano" diskoan sartua (1987), eta hiru italieraz: Come prima, Gelsomina i Luna rossa.

1997an Verdade Tropical liburua argitaratu zuen, mugimendu tropikalistarekin zerikusia duten gertaera nagusien ikuspegi sakona eta pertsonala ematen zuen. 2002. urtean gaiari buruzko beste liburu bat argitaratu zuen: Tropical Truth: A Story of Music and Revolution in Brazil.

2006. urteaz geroztik, "Cê" taldearekin batera aritu zen.

1990eko hamarkadatik aurrera, bere nazioarteko ospea handitu zenez, mundu mailako merkaturako grabatu zuen. 1994an, "Fina Estampa" argitaratu zuen, oso-osorik Hispanoamerikako errepertorioan eskainia, moldaketa burtsa-nobisteekin baina gaztelaniaz kantatua. 2004an "A foreign sound" agertu zen, errepertorio anglosaxoiko bertsioekin eta oso-osorik ingelesez kantatuta.

Bere ibilbidean zehar, askotariko musikariak ikusi ditu: Gardel, Cole Porter, Jimi Hendrix o Nirvana. Beste konpositore brasildar asko ere interpretatu ditu (Jobim, Roberto Carlos, Djavan, Carlinhos Brown) eta poeta brasildarrak eta portugesak musikatu ditu. Chico Buarque, Roberto Carlos eta Milton Nascimentorekin kantatu du. Bost Grammy sari jaso ditu, beste abeslari brasildarrek baino gehiago.

Nahiz eta arrakasta komertziala lortu, inoiz ez die uko egin planteamendu tropikalistei eta musikaren bidezko aktibismo politiko-sozialari. Bere adierazpenen arabera, jarrera kritikoari, ironikoari eta lotsagabeari eutsi dio, nahiz eta modu probokatzaileagoan agertzen zen Tropikalian, garai hartako espiritua baitzen.

Abesti ezagunenak 
Tropikalia: Alegria, Alegria, Tropikalia, Superbacana, Panis et circensis (Gilberto Gilekin batera), Lindonéia (Gilberto Gilekin batera), Baby, Enquanto su lobo não vem, Mamãe, coragem (Torquato Garbirekin batera), Maravbat macumba (Gilberto Gilberto identifikatuta)

1970ko hamarkadan: Louco por você, Cá-já, A Tua presença morena, Épico, It's a long way, Um índio, O Leãozinho, Oração ao tempo, A little more blue, Nine out of ten, Maria Bethânia, Júlia/ Moreno, Minha Mulher, Tigresa, Cajuína, You don't know me, London London.

1980ko hamarkadan: Os outros românticos, O estrangeiro, José, Giulietta Masina, O ciúme, Eu sou neguinha, Ele me deu um beijo na boca, Outras Palavras, Peter Gast, Eclipse oculto, Luz do sol, Jasper, Queixa, O quereres, O homem velho, Trem das cores, Noite de Hotel, Este amor, Rapte-me camaleoa, Língua e Podres Poderes.

Diskografia 
 Domingo (1967)
 Caetano Veloso (1968)
 Barra 69 - Caetano e Gil ao Vivo (1969)
 Transa (1972)
 Caetano e Chico Juntos e Ao Vivo (1972)
 Araçá Azul (1972)
 Temporada de Verão ao Vivo na Bahia (1974)
 Jóia (1975)
 Qualquer Coisa (1975)
 Doces Bárbaros (1976)
 Bicho 1977 (1977)
 Muitos Carnavais (1977)
 Muito - Dentro da Estrela Azulada (1978)
 Maria Bethânia e Caetano Veloso ao Vivo (1978)
 Cinema Transcendental (1979)
 Outras Palavras (1981)
 Brasil (1981)
 Cores, Nomes (1982)
 Uns (1983)
 Velô (1984)
 Totalmente Demais (1986)
 Caetano Veloso (1986)
 Caetano Veloso (1987)
 Estrangeiro (1989)
 Circuladô (1991)
 Circuladô ao Vivo (1992)
 Tropicália 2 (1993)
 Fina Estampa (1994)
 Fina Estampa ao Vivo (1994)
 Tieta do Agreste (1996)
 Livro (1997)
 Prenda Minha (1999)
 Omaggio a Federico e Giulieta ao Vivo (1999)
 Noites do Norte (2000)
 Noites do Norte ao Vivo (2001)
 Eu Não Peço Desculpa (2002)
 Todo Caetano (2002)
 A Foreign Sound (2004)
 Onqotô (2005)
 Cê (2006)
 Cê ao vivo (2007)

Kanpo estekak 

  Caetano Velosoren webgune ofiziala

Portugesezko abeslariak
Brasilgo abeslariak
1960ko hamarkadako abeslariak
1970eko hamarkadako abeslariak
1980ko hamarkadako abeslariak
1990eko hamarkadako abeslariak
2000ko hamarkadako abeslariak
Brasilgo ateoak
Brasilgo kantautoreak
Brasilgo gitarra-jotzaileak