Karlomagno

Karlomagno edo Karlos I.a Handia (; 742 - Akisgran, 814ko urtarrilaren 28a) Frankoen erregea izan zen 768-814 bitartean, Lombardiarren erregea 774-814 bitartean, eta Mendebaldeko enperadorea 800-814 bitartean. Europako sartaldeko ia lurralde kristau guztiak batu zituen, eta Karolingiar dinastiaren sortzailea izan zen.

Bizitza 
Pepin Laburra-ren semea zen. Aitak ez bezala, oso ikasketa laburrak izan zituen. Hura hildakoan, erresuma banatu zen Karlomagno eta Karloman anaien artean. Karlomagnok Austrasia, Neustria eta Akitaniaren zati bat hartu zituen erregetzarako; Karlomanek Akitaniaren gainerakoa, Alemania, Alsazia, Burgundia eta Septimania jaso zituen. 771ean, Karlomanen heriotzaren ostean, haren lurraldeen jabe egin zen, bere ilobak desjabetuta. Beraz, Frankoen errege bakar bihurtu zen. Italian sartu eta lonbardiarren lurraldeak konkistaturik, 774an Frankoen eta Lombardiarren errege izendatu zuen bere burua.

Lupo II.a, Baskoniako dukea menperatu eta Akitaniako Erresuma sortu zuen. Abd ar-Rahman I.a Kordobako emirraren eta haren Zaragozako gobernadore baten arteko liskarrez baliatuz, musulmanen konkista geldiarazten saiatu zen. Horretarako, Nafarroan zehar sartu zen, aldi berean beste gudaroste batez Kataluniatik eraso egiten zuela. Zaragozarako bidean zihoala Iruñeko harresiak suntsitu zituen. Baina, Zaragozan porrot egin ostean atzera zihoanean, Pirinioak pasatzen ari zela, baskoiek Orreagan prestatutako segadan erori zen, eta Karlomagnoren iloba Errolan, Bretainiako Markako dukea, hil zen guduan. Ondorioz, 778ko abuztuaren 15ean bere armadaren atzeragoardia galdu zuen. Gertakizun hori ezusteko handia izan zen frankoentzat, eta hura estaltzearren Errolanen kantua izeneko kantu epikoa asmatu zuen Turoldek. Eginhardo Karlomagnoren biografoak IX. mendean hurrengoa idatzi zuen:

Pirinioen hegoaldean musulmanak gerarazteko segurtasun-eremua ezarri zuen, Hispaniako Marka, eta Bretainian gauza bera egin zuen Iparraldeko herrien aurka, Bretainiako Marka (789-790). Bavarian manupekotasuna ezarri (787), Saxonia anexionatu (799), eta frisiarrak (785), Panoniako abaroak (791-796) eta saxoiak (804) garaitu eta kristautu zituen. Frankoen erresumaren zabaldunde etengabeagatik, Aita Santuari eskaini zion babesagatik, eta hark Bizantzioko enperadoreari kontrajartzeko Mendebaldean beste enperadore bat izateko zuen nahiagatik, 800. urteko Gabon egunez, Leon III.a aita santuak Mendebaldeko enperadore koroatu zuen Karlomagno.

Mendebaldeko Inperioa izenez besterik ez zen, ordea, Erromako Inperioaren jarraipen; batasunik ez baitzuen, izan ere; moldez anitza zen, frankoa gehienbat, eta kristatutasunean (Karlomagnok «Jainkoak koroatua» deitu zion bere buruari) eta Europako indar orekan zituen bi oinarriak. Konkista aldia buruturik, bere mendeko lurraldeak, Hispaniako Markatik Danubio eta Elba ibaietaraino, eta Italiar penintsulatik Danimarkaraino, antolatzen ahalegindu zen. Errege absolutua izan zen, zaldun frankoen arteko aholkulari batzar bat baldin bazuen ere; «Jainkoak koroatua» deitu zion bere buruari; berak izendatzen zituen apezpikuak eta abadeak; berak deituta bildu ziren kontzilioak, eta berari fideltasuna zin egitea inposatu zien pertsona libre guztiei. Konkista leku bakoitzean konderria antolatu zuen, eta legeak araudi batean bildu zituen.

Bestalde, Karolingiar Pizkundea deitutako berpizkunde kultural garrantzitsuaren bultzatzailea izan zen. Izan ere, bere jauregian eskola bat sortu zuen, monasterioetan arte-lantegiak ugaldu zituen, eta garaiko jakintsuak biltzen ahalegindu zen: Alkuino Yorkekoa, Petri Pisakoa, Paulo Diakonoa, Eginhardo... Nekazaritza, industria eta merkataritza sustatu zituen. Hala, bada, alde batetik kristautasuna hedatu zuen; bestetik, Ekialdearekin merkataritza harremanak berrabiarazi zituen. Hil aurretik, 813an, Ludoviko Pio semea koroatu zuen. Eginhardok idatzi zuen Karlomagnoren biografia.

Ondorengoak 
Karlomagnoren 10 emazte eta ohelagun ezagutzen dira; haietako zortzirekin 20 seme-alaba izan zituen.

Erreferentziak 

Karlomagno
Herbehereetako eskualdeko historia
Benedikto XIV.ak dohatsu izendatutakoak