Irurtzun

Irurtzun ([iɾuɾts̻un]) Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Iruñeko merindadean dagoena, Iruñetik 20 kilometro ipar-mendebaldera. . urtean  biztanle zituen.

Geografia

Inguru naturala eta kokapena 
Irurtzun Sakana ibarrean eta Arakil eta Larraun ibaiak lotzen diren lekuan dago. Duen lekua estrategikoa da, bertatik mendebaldera, Sakanara eta Gasteiza joan daitekeelako, eta Gipuzkoara jaisteko dagoen bide bakarraren hasiera delako, Bi Haizpeak igarolekutik Leitzarana.

Klima eta landaredia 
Irurtzunek klima mediterraneoaren eta atlantikoaren arteko trantsizioko klima dauka. Urteko batez besteko prezipitazioak 1.200 eta 1.400 mm artekoak dira, eta urtean gutxi gorabehera 140 egun euritsu ditu. Batez besteko tenperatura 12 gradukoa da, eta aldaketa termikoa txikia da urte osoan zehar. Udalerriaren iparraldean dauden Bi Haizpe mendiek, baldintzatu egiten dute Irurtzungo klima, prezipitazio urriagoak eta uda garaian hilabete lehor bat eraginda.

Trantsizio klima denez, zuhaitz espezie ugari hazten dira herriaren inguruan, haritza, zumea eta pagoa, batez ere Erga mendian. Larraun ibaiaren ertzetan, hurritza, sahatsa, zumea, eta haltza hazten dira.

Estazio meteorologikoa 
Irurtzunen, itsasoaren mailatik 447 metrora, Nafarroako gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Herriak duen kokapen estrategikoa dela eta, historian zehar gerrate eta borroka ugari izan dira Irurtzunen.Erdi Aroan Aizita izeneko gaztelu bat izan zen Biaizpak haitzetako lekuren batean, gaztelu hori 1415. urtean suntsitu zen, inguruko bizilagunak beste norabait bizitzera joan zirela. 1512. urtean "Irurtzungo gudua" delakoa izan zen Oskiako pasabidean: Gaztela erreinuko inbaditzaileek, Albako dukea buru zutela, Nafarroako erresuma defendatzen zuen armada garaitu zuten.

XVIII. mendearen amaierarako, Konbentzio Gerra hastean, Frantziako armadak herria menderatu eta bertako ganadua eta nekazariek hazitako produktuak bere hartu zituen. Horrekin batera, herriko hainbat biztanle hil zituen Tifus izurrite bat zabaldu zen Irurtzunen.

1914ko urtarrilaren 1ean Iruña eta Donostia arteko burdinbidea zabaldu zen. 1929. urtean trenbidearen gainbehera hasi zen, eta 1953ko uholdeen ostean, trenbidearen zati batzuk kendu zituzten.

Haren kokapen estrategikoa dela eta, A-10 eta AP-15 autobideek bat egiten dute Irurtzunen. Kokapen horrek eragin zuen XX. mende osoan zehar herriak bizi izandako garapen industrial handia ere, Sakanako beste hainbat herritan gertatu bezala.

Haren udalerri-historiari dagokionez, 1857ko errolda egin baino lehen Arakil udalerriaren osaeran parte hartu zuen, beste hainbat herrirekin batera. Aldiz, 1991n berriro eskuratu zuen udalerri-izaera, haraneko herrien artean duen hazkunde handiagoari eta berezko ezaugarriei hobeto erantzuteko.

Ekonomia 
Industria (aluminioa), zerbitzuak eta basogintza. Errepide eta trenbide-gune garrantzitsua da.

Demografia 
1996ra arte Irurtzun Arakil udalerriaren menpeko kontzejua izan zen.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 348 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 15,82 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Politika

Udal hauteskundeak 
Irurtzungo alkatea Juan Jose Iriarte Vitoria da 2007ko udal hauteskundeez geroztik. Urte horretan Iriarte buru zen Nafarroa Bairen zerrendak bost zinegotzi lortu zituen, gehiengo osoa udalean.

Baliogabeko botoak 15 izan ziren , zuri emandako botoak 42 eta abstentzioa %26,66koa.

2011n ere Iriartek irabazi zuen alkate kargua, 7 zinegotzi atera zituen NaBai 2011ren izenean.

Udaletxea 
Udaletxea Foruen Plazan XX. mendean altxatutako eraikin modernoa da. Udala alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute.

 HELBIDEA: Foruen Plaza z/g

Alkateen zerrenda 
1991n udalerria izatera pasatu zenetik hauexek izan dira Irurtzungo alkateak:

Azpiegitura eta garraioak 
La Muguiroarra autobus konpainiak Irurtzun Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak lotzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

 Doneztebe - Elgorriaga - Ituren - Saldias - Eratsun - Ezkurra - Areso - Leitza - Lekunberri - Larraun - Irurtzun - Berriobeiti eta Iruñea

Kultura

Jaiak eta ospakizunak 
Irurtzungo jaiak uztaileko azken aurreko asteburuan ospatzen dira, eta sei egun irauten dute. Bestalde, azaroaren 11n herriko patroi den San Martinen omenezko jaia antolatzen da. Agate deuna ere ospatzen da otsailaren 4an.

Ondasun nabarmenak 

 Erga mendiko baseliza: Erga mendiaren tontorrean dagoen baseliza da, Aginaga eta Aizkorbeko mugan. Urteetako utzikeriak nahiko kalteturik utzi zuen eliza, dena den, herriko biztanleen ekimen bat dela medio, 1970eko hamarkadan baseliza berritzeari ekin zitzaion.
 San Martin eliza: Ansoleaga arkitektoak XIX: mendearen azken hamarkadan diseinaturiko eliza da. 1935. urtean Ergako Trinitatetik ekarritako ama-birjin gotiko bat jarri zuten elizaren barruan,eta urte hartan bertan zaharberritu zuten irudia.

Irurtzundar ezagunak
 Jorge Nagore (1971-), pilotaria.
 Txomin Nagore (1974-), futbolaria.
 Nerea Balda (1975-), idazlea.
 Ismael Chafee (1978-), pilotaria.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Nafarroako udalerrien zerrenda
 Sakana

Kanpo estekak 

  Irurtzungo udalaren webgunea.
  Irurtzuni buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
 San Migel kalearen ikuspegia Google Street View-n.
"Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB1).

Irurtzun