Joxan Artze

Joxan Artze Agirre (Usurbil, Gipuzkoa, 1939ko apirilaren 6a - ib., 2018ko urtarrilaren 12a) euskal idazlea eta txalapartaria izan zen, Artze anaietako bat, eta Ez Dok Amairu taldearen sortzaileetako bat.

Zenbaitetan, Joxean Artze, JosAnton edo Joxe Anton izenekin edo Hartzut eta Hartzabal ezizenekin ere ageri da.

Bizitza 

Batxilergoa amaitu ondoren Ingalaterrara joan zen, eta zenbait urtez Euskal Herritik kanpo bizi izan zen.

Harakin lan egin ondoren, 1966an Euskal Kantagintza Berria mugimenduaren baitan Ez Dok Amairu taldearen sortzaileetako bat izan zen, Mikel Laboa, Xabier Lete, Benito Lertxundi eta Lourdes Iriondorekin batera, besteak beste. Bere anaia Jesus Marirekin txalaparta jo zuen.

1969an, Ez Dok Amairu taldeko hainbat kiderekin Baga, Biga, Higa sentikaria prestatu zuen. Euskal Kanta Berria mugimenduaren hasierako helburuak zabaldu zituen ikuskizunak, euskal kultura berreskuratu eta berritzeko bidean. Gero, Mikel Laboak grabatu zuen Baga, biga, higa abestiaren atarikoa izan zen. Ikuskizunaren izena, Manuel Lekuonak Literatura oral vasca liburuan jasotako  olerki magiko batetik dator, Mikel Laboaren abestia bezala. Katalunian (Palau), Parisen, Lovainan, Zaragozan, Madrilen, Bretainian eta beste hainbat lekutan eman zen ezagutzera.  Kultur mugimendu abangoardistak bere talde-izaera bururaino eramatea lortu zuen, kanta, poesia, dantza eta antzerkia txalapartaren doinuarekin uztartzen zituen ikuskizun horren bitartez. Portugaleten estreinatu zen eta  azken errepresentazioa 1971n egin zen. Fernando Larrukertek eta Jose Luis Zabalak grabatu zuten. Ikuskizunaren sorreran  taldekide guztiek parte hartu zuten arren, funtsezko eragile edo arte-zuzendari gisa Joxan Artzeren lana nabaritu zen, batez ere. Beste ikus-entzunezko ekitaldi batzuk ere prestatu zituen aurrerago. 1974. urtean, Ez Dok Amairu banandu eta berehala, Mikel Laboarekin, taldeko hainbat kiderekin eta bere anaiarekin musika, dantza eta poesia batzen zituen Ikimilikiliklik saioa prestatu zuen. 1976an Veneziako biurtekarian eman zuten. Zurezko Olerkia kontzertua ere antolatu zuen, Luis de Pablorekin.

1977an Agustin Gonzalez Azilu musikariak J.A. Artzeren Arrano beltza poeman oinarritutako kantata konposatu zuen.

Mikel Laboaren abesti ezagunenetako batzuen letrak idatzi ditu, hala nola Txoria Txori, Gure Bazterrak, Ama hil zaigu eta Zaude lasai.

Obra 

Bi garaitan banatzen da Artzeren produkzioa. Artzek berak askotan aitortu zuen lehen aldian “kanpotik barrura” ikusten zuela (“Harzabal” ezizena erabiltzen zuen orduan, 1969-1979) eta, aldaketa espirituala bizi ostean, bigarren aldi batera pasatu zela, hots, “barrutik kanpora” idaztera aldatu zuela bere ikuspegia (“Hartzut” ezizenarekin, orduan). Lehen aldiko Artze gazteak inguratzen zuen errealitatea islatzen zuen bere lanean, garaiarekin eta lekuarekin zuen lotura agertzen zuen nolabait.

Poesia 

 Isturitzetik Tolosan barru (1969, Egilea editore)
 Laino guztien azpitik, Jose Luis Zumetaren laguntzarekin. (1973, Egilea editore) (2. edizioa, Donostia: 2014, 3e edizioa.ISBN:978-84-942814-1-9)
 Eta sasi guztien gainetik, Jose Luis Zumetaren laguntzarekin. (1973, Egilea editore) (2. edizioa, Donostia: 2014, 3e edizioa. ISBN:978-84-942814-0-2)
 Bide bazterrean hi eta ni kantari] (1979, Egilea editore)
 Ortzia lorez, lurra izarrez (1987, Elkar)
 Gizon handia da mundua, eta mundu ttikia gizona (1988, Elkar)
 Mundua gizonarentzat eginda da, baina ez gizona munduarentzat (1998, Zubi-Zurubi)
 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008,2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015,2016, 2017 urteroko HATSAREN POESIA olerki-liburu kolektiboan bere ekarpen poetikoa. Hatsa Elkartea. Senpere.
 XX. mendeko poesia kaierak - J.A. Artze (2000, Susa): Koldo Izagirreren edizioa
 Oihana auhenka (2001, Jazzle): Disko liburu kolektiboa
 Bizitzaren atea dukegu heriotza (2013, Elkar).
 Heriotzaren ataria dugu bizitza (2013, Elkar).
 Txalaparta. Tradizioaren abaroan. (2020, Elkar)

Ikuskizunak 
 Baga, biga, higa... sentikaria
Ikimikilklik
 Hitzez eta hotsez
 Gizon haundia da mundua, eta mundu ttikia gizona, (1983).
 Mundua gizonarentzat egina da, baina ez gizona munduarentzat, (1994).
 Goñiko zalduna (1994, Jean Schwarz, Beñat Axiari eta Jesus Artzerekin)
 Harria (Mixel Etxekopar, Beñat Achiary, Iñaki Perurena eta Inazio Perurenarekin)
 Oihana auhenka (1999, Beñat Axiari, Mixel Etxekopar, Jose Bikondoa, Alfonso Gorosterazu eta Jesus bere anaiarekin)

Diskoak (musikari, konposatzaile edo ahots gisara) 

 ARZA ANAIAK: Txalaparta (7"ko Diskoa, 1968, Herri Gogoa-Edigsa)
 HARZABAL: Harzabal (7"ko Diskoa - 33rpm, 1968, Columbia)
 ARZA ANAIAK: Txalaparta ‘75 iraila (12"ko LPa, 1975, Cramps records)
 AREA International POPular group: Maledetti (maudits) (12"ko LPa - CASSETTE, 1976, Cramps records)
 A. GONZALEZ ACILU: Arrano beltza (12"ko LPa, 1977, Movieplay)
 ASKOREN ARTEAN: Bai Euskarari jaialdia (12"ko LP bikoitza - CASSETTE bikoitza, 1978)
 J.A. ARTZE HARTZABAL: Amodiozko baratzetan (CASSETTE-12"ko LPa, Ots - A.Egaña)
 J.A. ARTZE HARTZABAL: Lizardi (CASSETTE-12"ko LPa, Ots - A.Egaña)
 J.A. ARTZE HARTZABAL: Pedro Maria Otaño (12"ko LPa - CASETTE, 1980, Ots - A.Egaña)
 J.A. ARTZE: Gizon haundia da mundua, eta mundu ttikia gizona (12"ko LPa - CASSETTEA, 1988, Elkar)
 BEÑAT ACHIARY: Arranoa (CDa, 1988, Ocora-Radio France, Paris)
 AREA International POPular group: Maledetti (maudits) (CDa reedizioa, 1994, Cramps records)
 J.A. ARTZE: Gizon haundia da mundua, eta mundu ttikia gizona (CDa reedizioa, 1995, Elkar)
 ASKOREN ARTEAN: Belarritik Bihotzera: pasarte aukeratuak. (CD bikoitza, 1996, Bibli Elkarte Batuak)
 JOSANTON ARTZE: Mundua gizonarentzat egina da, baina ez gizona munduarentzat (CDa, 1998, Eneixe)
 MADDI OIHENART: Lürralde zilarra (CDa, 1998, Agorila)
 JEAN SCHWARZ: Goñi'ko Zalduna / Itzala (CD bikoitza, 1998, Celia records)
 JEAN SCHWARZ: Dilin dalan (CDa, 2000, Celia records, Frantzia)
 AREA International POPular group: Maledetti (maudits) (12"ko LPa - CDa reedizioa, 2000, Akarma)
 ARTZE, AXIARI, ETXEKOPAR, LÊ QUAN, LE PIEZ, BIKONDOA, ARTZE, GOROSTERAZU, BARBOFF: Oihana Ahuenka (CDa, 2001, Jazzle)
 OIHENART, AROTZE, ETXEKOPAR, VISSLER: Arbaila (CDa, 2002, Kultulan diskak)
 BITORIANO GANDIAGA: Elorri loratua (CD bikoitza, 2003, Keinu)
 LUIS DE PABLO: Zurezko olerkia (CDa, 2003, Iberautor Promociones Culturales)
 ASKOREN ARTEAN: Oteiza Jorgeri (CDa, 2004, Pamiela)
 ASKOREN ARTEAN: Pais Basque kantuketan (CD bikoitza, 2003, Ocora-Radio France)
 AXIARI, LOPEZ, EZKURRA: Avril (CDa, 2007, Langon)
 HARZABAL: Harzabal (CD reedizioa, 2007, Pamiela phonogauzak)
 ARZA ANAIAK: Txalaparta ‘75 iraila (CD reedizioa, 2007, Strange days records)
 AREA International POPular group: Maledetti (maudits) (CD reedizioa, 2007, Strange days records)
 JUAN MARI BELTRAN: Txalaparta (CDa, 2009, NO-CD records)
 AREA International POPular group: Maledetti (maudits) (LP reedizioa, 2014, Cramps records - Sony Music)

Errekonozimenduak 

 2016: «Aldi baterako - Ikimilikiliklik, JA Artzeren unibertsoa» erakusketa multimedia. 9 hilebetez egon zen San Telmo Museoan 
 2019 Joxan Artze Ikerketa Saria, doktorego-tesia egiteko beka.
 Grafiti Pasai San Pedron. Ohore Joxan Artze eta Mikel Laboari. Proisa Garffiti
 Grafiti Zumaiako KGD muraletan. Joxan Artze gogoan. Kartzeletako motxiladun umeak gogoan.
 Grafiti Lesakan Gure bazterrak poema. Gure artea gure artean taldea.

Erreferentziak

Bibliografia 
 Belen Oronoz Anchordoqui: JosAnton Artze Harzabal: inguruaren eragina poesiagintzan (1969-1979). Egan 2020 1/2. 37-80 orld.

Ikus, gainera 
 Artze anaiak

Kanpo estekak 
 Joxean Artze, Euskal Idazleen Elkartearen webgunean.
 Joxean Artze, Literaturaren Zubitegian.
Ikimilikiliklik, JA Artzeren unibertsoa (teaser) | San Telmo Museoa  (Youtube, 201-11-30)5

Usurbilgo idazleak
Txalapartariak
Euskal idazleak
Ez Dok Amairu
Euskarazko poetak