Senpere

Senpere Lapurdiko erdialdeko udalerri bat da, Uztaritzeko kantonamendukoa, Lapurdi Erdialdekoa. Lapurdiko udalerri handienetakoa da hedaduraz.

Izena 
Herriaren izena gaur egun Senpere da euskaraz, Saint-Pée-sur-Nivelle frantsesez, Sent Pèr de Nivela okzitanieraz eta San Per d'Ibarra aragoieraz. Historian, izenak itxura hauek izan ditu:
 Sanctus Petrus d'Ivarren (1233, Baionako eskutitzak),
 S-Pé (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza),
 Sainct-Pee de Labour (1690, Cantelliren eskutitzak),
 Saint-Pee-d'Ibarren (1736, Baionako elizbarrutiaren erregistroa) eta
 Beaugard (1793). Batzuetan Saint-Pée-d'Ibarren ere izan du izena, egun Ibarron auzoak mantendu duen izena.

Auzoen toponimoak ere urteen joanean aldatu dira:
 Amotze 1506an izan zen aipatua (Languedocen baimenak).
 Ibarrunek, berriz, itxura bi izan ditu: Ibarre en Labort eta Ybarre (1450 biak, Nafarroako paperak).
 Ihintz Ihins izan du izena (1863, Raymondek aipatua).
 Olha (1863, Raymondek aipatua) frantsesez Ola da.
 Azkenekoz, Urguri Urgoury izan da (1863, Raymondek aipatua).

Geografia

Ingurune naturala 
Hiru ibai aipagarrik gurutzatzen dute udalerria: Urdazuri, Ixakahandia erreka eta Uhabiak.

Udalerriko lurretan, Urdazuri edo Ugarana ibaira () Lizuniako, Opalazioko, Uzkaingo, Arraioko, Xuhailko, Etxeberriko , Tontoloko eta Amezpetuko errekak isurtzen dira.

Uhabia ibaia aldiz, udalerriko lurretan bertara isurtzen diren Zirikolatzeko erreka (eta bere ibaiadarrak), Besaingo erreka eta Uroneko errekaz elikaturik dago.

Ostolapeko erreka, Basarun ibaira txikira isurtzen da udalerriko lurretan.

Urloko erreka, Errobi ibaiaren zeharkako ibaiadarra dena ere udalerritik igarotzen da.

Horretaz gain, herrigune nagusitik ekialdera Senpereko aintzira dago.

Udalerri mugakideak 
 Ahetze eta Arrangoitze iparraldean.
 Donibane Lohizune eta Azkaine mendebaldean.
 Sara, Urdazubi eta Zugarramurdi (azken biak Nafarroa Garaian) hegoaldean.
 Uztaritze, Zuraide eta Ainhoa ekialdean.

Etxeak eta auzoak 
 Ahantzenborda
 Altziburua
 Amotze
 Amezpetu
 Artzirin
 Bidegurutzea
 Helbarrun
 Errotaberria
 Herburua
 Hergarai
 Ibarrun
 Ihintz
 Laputzagaraia
 Larreondoa
 Lizardia
 Olha
 Olhaso
 Otha
 Uhaldekoborda
 Urguri
 Uzkain
 Xerrenda
 Zirikolatz

Historia 
1790ean, Senpere Uztaritzeko barrutiaren menekoa zen kantonamendu bateko buru izan zen. Kantonamendu horretan, Ahetze eta Senpere udalerriak zeuden sarturik.

Uholdeek herrian kalte handiak egin dituzte, 1983ko abuztuaren 26an eta 2007ko maiatzaren 4an, besteak beste.

Ekonomia 
Senpereko merkatua XIX. mendean hasi zen garrantzia hartzen, Sarakoaren bizkarrean. Udalerria Ezpeletako piperraren sor-markaren lurraldearen barruan dago.

Udalerrian 1983an, Woolmarken logoa osatzen zuten ardien fotografia atera zuten.

Demografia 
XIX. mendearen erdialdean 2.700 biztanle izatera iritsi zen Senpere. Hurrengo hamarkadetan, berriz, beheranzko joera txikia izan zuen biztanle kopuruak eta 1960ko hamarkadan 2.200 biztanleraino jaitsi zen. Haatik, ordutik aurrera biztanle emendio handia gertatu zen eta XXI. mendearen lehen hamarkadarako populazioa ia hirukoiztu zen, 6.000 biztanleen maila gaindituz.

Politika

Azpiegiturak

Hezkuntza 
Senperek baditu haur-eskola bi —publikoa eta pribatua (Saint-Joseph)—, kolegio pribatu bat (Arretxea), nekazaritza-lizeo pribatu bat (Saint-Christophe) eta ikastola bat.

Garraiobideak 
D3, D4, D255, D305, D307, D855, D856 eta D918 departamendu errepideak udalerritik igarotzen dira.

Kultura

Euskara 
1968an, 2.422 biztanleetatik 2.050 euskaldunak ziren, herriko euskalkia lapurtera izanik. Uztarite inguruko hizkera mintzatzen da herrian.

Phillippe Veyrinek herria buruzko euskarazko esaera zahar hau aipatzen du: Senpertarrak, belhaun buru handiak.

Kirolak 
Gantxiki Harotza senperetar gazteak 1857 edo 1858an, eskumuturrean gaztainondoko adarrak jarri eta xistera asmatu zuen.

Herriko Saint-Pée Union Club errugbi taldeak Frantziako 3. maila federalean jokatzen du.

2018ko Frantziako Tourreko azkenaurreko etapa bertan abiatu zen, uztailaren 28an.

Jaiak 
Senpereko bestak ekainaren 29an ospatzen dira, Jondoni Petri egunez.

Horrez gain, urtero Seaskak antolatutako Herri Urrats Ipar Euskal Herriko ikastolen jaialdia bertako aintziraren inguruan ospatzen da.

Ondasun nabarmenak 
 Larreondoan gaztelu zahar bat dago, 85 metroko altueran.
 Ur-errotak: Ibarrun auzoarena 1652an auzolanean eraikia izan zen, jauntxoen arrunkeria-eskubidea urratuz. Senpereko jaunek hiru errota zuten. Eraiki zenean, jauntxoek protesta egin eta herriak haiekin akordio bat lortu zuen. Atean duen inskripziok honela dio: Hau da errota senpereco herriac eraguinaracia. 1652.
 Senpereko Jondoni Petri eliza, XVIII. mendeko erretaulaz hornitua.
 Senpereko gaztelua, non Pierre de Lancre 1609an bizi zen, Lapurdiko ezagunenetakoa. Herriaren ekialdean dago.

Senpertar ospetsuak 
 Joanes Etxakon (1490-1535), Senpereko jauna, Nafarroako defentsan aritu zena.
 Grazian Adema "Zaldubi" (1828-1907), idazlea.
 Jean Barbier (1875-1931), apaiza eta euskal idazlea.
 Matxin Irabola (1879-1935), bertsolaria.
 Gantxiki Harotza, xisteraren asmatzailea.
 Dominique Dufau (1880-1956) notarioa eta auzapeza
 Christophe Dufau (1888-1922) medikua
 Henri Duhau (1942-), idazlea, ohorezko euskaltzaina.
 Charles Ollivon (1993- ), errugbilaria.

Herri eta hiri senidetuak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Senpereko aintzira
 Ezpeletako piperra

Kanpo estekak 

  Udalaren webgunea.
 Ttipi-ttapa, eskualdeko hedabidea.
 Senpereko gazteluari buruzko artikulua, Hiru.com webgunean.
 Senpereko ikastolaren hastapenak: https://files.eke.eus/liburutegia/senpereko-ikastolaren-hastapenak.pdf
  Senpereko lurrak