Altzorritz

Altzorritz Untzitibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak altzorriztarrak dira.

Izena 
Altzorritz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Arçorriç (1256)
 Arçorriz (1268)
 Arsseriz (1280)
 Airzorriz (1280)
 Alçorriz (1330)
 Ayçorriz (1366)
 Arcorriz (1532)
 Alzorriz (1534)
 Alcoriz (1587)
 Alzorriz (1649)
 Alzorriz (1741)
 Alzorriz (1827)
 Altzorritz (1989)

Ezaugarriak

Armarria 
Altzorrizko armarria Untzitibarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

Geografia 
Altzorritz Untzitibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

Klima 
Untzitibarrek klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.

Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Untzitibar gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.

Estazio meteorologikoak 
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.

Historia 
Dirudienez, nobleen jaurerriko hiribildua izan zen; nolanahi ere, 1280an Eneko Almorabideren lepokoen petxak (6 gari kahitze eta beste 6 garagar eta olo) koroak bahituta agertzen dira. Bertako biztanleek XVI. mendean ustiatzen zuten Mugetaxarra herri hustua. Bere elizako patronatua 1415ean utzi zioten erregeari, eta honek, berriz, Orreagako Santa Mariari eman zion 1416an.

1849an, laborantzako 1500 lapurreta egotzi zizkioten, horietatik 500 bigarren mailakoak eta 1000 hirugarren mailakoak; lehenengoen artean 20 inguru ureztaketakoak ziren. Eta kalkuluen arabera, beste 400 ere haz zitezkeen. Irin-errota bat ere bazuen.

Demografia 
 biztanle zituen Altzorritzek.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Untzitibar sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Untzitibar atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Untzitibarreko mintzaira zaharrak ia ez du hiztunik.

Jaiak 
 Garbikundeko Andre Mariaren jaiak: abuztuaren azken asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 Garbikundeko Andre Mariaren eliza, XIV. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Untzitibar
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Untzitibarreko kontzejuak