Euskal Herriko onomastika

Euskal Herriko onomastikaz hitz egiterakoan, euskarari lotutako toponimiaz eta antroponimiaz hitz egingo da, batez ere, artikulu honetan. Euskal Herrian euskara ez den beste zenbait hizkuntzetatik ulertu behar diren hainbat toponimo eta antroponimo ere badaude: zelta hizkuntzetatik datozenak, latinetik, hizkuntza erromanikoetatik... Euskaltzaindiak urtetan argitaratu ditu onomastikari buruzko txostenak, Onomasticon Vasconiae izenburupean, Jimeno Jurio, Juan San Martin, Henrike Knörr, Roberto Gonzalez de Viñaspre, Elena Martinez de Madina, Patxi Salaberri, Mikel Gorrotxategi, eta beste hainbat hizkuntzalari eta filologo ibili dira lan horietan. Baina euskal onomastikaz egindako ikerketa lan guztiak ez dira Onomasticon Vasconiae bilduman sartu. Aipagarriak dira, esaterako, Koldo Mitxelenak eta Joakin Gorrotxategik egindako lanak.

Antzinatea 
Erromatarren garaiko akitanieraren onomastika aztertu zuen XX. mendean Joakin Gorrotxategik. Mitxelenak ere akitanieraren garaiko antroponimo izan zitekeen adibide bat edo beste ematen zuen bere Textos Arcaicos Vascosen.

Erdi Aroa 
Mitxelenak antroponimo eta toponimo batzuk bildu zituen bere Textos Arcaicos Vascosen.
Corpusik garrantzitsuena, baina ez bakarra, 1025. urtean datatutako Donemiliagako goldea. Dokumentu honek garrantzi handia du Arabako toponimiari buruz daukan informazioarengatik, 307 herrixken izenen berri ematen du. XI. mendean, golde hortza (dokumentuko latinean, «rega»), burdinazkoa, hamarrenak ordaintzeko unitatea zen, eta agirian Arabako Lautada eta Mendialdeko herrien izenak agertzen dira, herri horiek Errioxako San Millán de Susoko monasterioari ematen zizkioten ordainak zehazten zen dokumentuan.

Toponimo gehienak euskaldunak dira eta nahiko itxura arkaikoa dute: Zornoztaegi, Irossona, Horivarri, Udalha, Barrandiz, Galharreta; baina erromantzezko izenak ere badaude: Billa luenga, Forniello, Quintaniella.

Euskal toponimia eta antroponimiaren arteko loturak 
Euskal Herriko onomastikaren arloan aipagarria da euskal toponimia eta antroponimiaren arteko loturak, emakumezkoen izenen artean lurraldez lurralde hainbat adibide ditugularik. Nafarroa da herrialderik emankorrena esparru honetan, eta bigarrena Gipuzkoa dugu.

Jarraian zerrendatuko ditugu toponimoak diren antroponimoak herrialdez herrialde eta alfabetikoki ordenaturik.

Emakumezkoak

Araba 
Estibalitz izena Gasteiz inguruan dagoen santutegiko toponimotik dator eta gaur egun emakumezko eta gizonezko antroponimo oso zabaldua da herrialde osoan.

Bizkaia 
Izen bera daukan Bilboko auzoa eta zehazki bertan dagoen basilikak Begoña izen ezaguna eman du, etimologia oso argia ez duena. Bizkaitar jatorriarekin ere askoz ezezagunagoak ditugu bestela Udiarraga (Ugao) eta Ziortza (Ziortza-Bolibar).

Gipuzkoa 
Debagoienekoak ditugu Aloña, Arantzazu eta Dorleta izenak. Lehenengoa, naturatik hartua; eta beste biak, erlijio kutsu indartsuarekin.

Debabarrenekoak dira, bestalde, Itziar (Deba) eta Olatz (Mutriku).

Tolosaldean daude Izaskun (Ibarra) eta Larraitz (Abaltzisketa).

Urola Erdian, Loiola (Azpeitia).

Eta azkenik, herrialde horretan bertan, Goierriko eskualdean daude Lierni (Mutiloa), Kizkitza (Ezkio-Itsaso) eta Loinatz (Beasain).

Lapurdi 
Pirinio aldeko Ainhoa udalerri ederretik izena eman diote hainbat emakumeri.

Nafarroa 
Baztanen Amaiur, izen bereko herritik eratorria.

Sakanan Aitziber (Urdiain).

Erronkarin Idoia (Izaba).

Zangozako merindadeak hainbat emakumezko izen eman ditu, merinerriko iparraldekoak Idoia, Nagore, Orreaga eta Muskilda alde batetik, eta hegoaldeko Alaitz eta Leire bertzetik.

Bertzalde, Lizarrako merindadekoak ditugu Iratxe, Irantzu, Kodes eta Puy, eta Iruñeko merindadetik datoz Saioa eta Araitz iparraldetik eta Olatz eta Eunate hegoaldetik.

Azkenik, Uxue izena Erriberriko merindadeko izen bereko herritik dator.

Nafarroa Beherea 
Garazi izen bereko eskualdetik dator, Nafarroa eta Zuberoarekin konpartitutako Irati ezaguna bezala, eta bertako jatorria du Ainhitzek ere bai.

Zuberoa 
Zuberoa izenak arrakasta jaso du Hego Euskal Herrian, eta herrialdeko izenaz gain Garden (Erronkari) dagoen baseliza batena ere bada.

Gizonekoak

Gipuzkoa 
Urola Erdian dagoen Azpeitia udalerriko auzotik Oinatz gizonezko izena dator.

Nafarroa 
Izen bereko udalerrian jatorria duen Xabier izena.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Onomastika
Euskal Herria
Euskal pertsona-izenak
Izenak kulturaren arabera
Toponimia
Toponimia latindarra Euskal Herrian
Antroponimia