Orbaibar

Orbaibar (izarbeibarreraz: Orbaibarra) Euskal Herriko udalerri zaharra eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 26,2 kilometrora. Altuera 430 eta 1166 metro artekoa da, eta 206,60 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Erdialdea eskualdeko iparraldeko zatia hartzen du eta Iruñea eta Tafalla arteko korridore natural bat eratzen du. Eskualdeko gainerako eremutan ez bezala, Nafarroako Mendialdeko antolaketa-egitura berezkoagoa du, lurralde osoan sakabanatutako herri txikiekin, baina, aldi berean, tamaina ertaineko herriak ditu, hala nola Barasoain edo Puiu. Pasabide batean egoteak ez du eragotzi Erdi Aroko kultura-ondarea kontserbatzea, hala nola Katalain, Arrazubi edo Etxano baselizak, guztiak ere estilo erromanikokoak.

Bertako biztanleak orbaibartarrak dira. Ibarburua Katalain herri hustua da, gaur egun Garinoain udalerrian.

Izena 
Orbaibar edo Orbaibarra beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Valdorba edo Valle de Orba
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Valdorba edo Val d'Orba

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Valle de Orba (1084)
 Orbaiuar (1178)
 Oyvar Orbe (1197)
 Val d'Orba (1268)
 Baldorba (1349)
 Val d'Orba (1366)
 Baldorba (1534)
 Baldorba (1614)
 Valle de Orba (1638)
 Valdorba (1800)
 Orba (1802)
 Valdorva (1829)
 Orbaibarra (1990)
 Orbaibar (2007)

Etimologia 
Izen guztiak jatorri berekoak dira: Orba. Euskaraz edo erromantzez, ibar honen izena Orba izenaz eta "haran" eraikuntzaz osatzen da (euskaraz ibar bezala, atzizki moduan, eta erromantzez Val edo Valle eran, aurrizki edo hitz bereizi gisa).

Kontuan izan behar da, euskaraz, Baldorba forma (erromantze-bertsioa ortografia-arauetara egokitzea) ez dela harritzekoa, nahiz eta haren erabilera ez dagoen aitortua, eta Euskaltzaindiak toponimo ofiziala finkatu aurreko XX. mendeko testuetara mugatzen dela.

Autore batzuek beste herri batzuekin, hala nola Orbaizeta, Orbara edo Orbaitz herriekin, duten harremana adierazten dute, jatorri eta esanahi ezezaguneko sustrai komun bat partekatzen dutelarik.

Beste autore batzuek Oru edo Uru bezalako lehen idatzitako euskal hitza aipatzen dute, dokumentuen arabera, "orube" esan nahi duena, eta Arüe, Orube edo Oruezabal bezalako izen anitzetan agertzen da. Koldo Mitxelenak posible ikusten du oinarri hori Orbe, Orbegozo, Oieregi edo Orueta izenek osatutakoetan.

Azkenik, aipatu behar da Valentziar Herrialdean Orba izeneko udalerri bat dagoela, ibarra honen berdin-berdina. Kasu hau, Orbaibarren berdina izan daitekeena edo izan ez daitekeena, Ur-Obia adierazpen arabieratik dator, zeinaren esanahia "ura menditik isurtzen den tokia" baita. Orbaibarren kasuan, zentzua izan lezake, eremu hori Iruñeko Erresuma eta banukasitar musulmanen arteko muga izan baitzen urte askoan, eta inguru horretan erreka eta ibai ugari jaiotzen baitira, Zidakos edo Leotz kasu.

Ezaugarriak

Armarria 
Orbaibarreko armarriak honako blasoi hau du:

Bandera 
Orbaibarreko banderak Orbaibarreko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia 
Orbaibar Nafarroako Erdialdea eremu geografikoan dago, Erdialdea eskualdean.

Mugakideak

Ingurune naturala eta kokapena 
Ibarra, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadearen iparreko muturrean eta Erriberriko merindadea Zangozako eta Iruñeko merindadeekin batzen den tokian.

Oro har, ur gutxi dago, eta oso errekasto gutxik zeharkatzen dute. Ibar historiko-administratiboa ez dator bat haran geografiko batekin. Erliebearen morfologia higadurak biribildutako mendien nahasketa bat da, altuera gutxikoa, eta muino txikien arteko laborantza-eremuena. Ekialdeko eta iparraldeko zatiak dira menditsuenak. Aitzitik, laborantza-lur gehienak hegomendebaldean daude.

Klima eta landaredia 
Klimaren ezaugarri mediterraneoak bai batez besteko tenperaturan (12,5 gradu) bai batez besteko prezipitazioetan (600-900mm batez beste) ikusten dira. Aldaketa termikoa handia da, eta 20 gradurainoko aldea egon daiteke udaberriko eta udazkeneko egun askotan. Udan bi hilabete idor izaten dira, uztaila eta abuztua. Urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartean dira.

Gizakiaren eragina dela eta, jatorrizko basoen azalera asko gutxitu da, eta mantendu den guneetan ameztiak nabarmentzen dira. Horrez gain, XIX. mendetik aurrera egindako birlandaketen ondorioz, Austriatik ekarritako pinu lariziarren (Pinus nigra) eta beltzen 351 hektarea daude.

Estazio meteorologikoa 
Barasoain udalerrian dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

Banaketa 
Orbaibarrak 7 udalerri ditu:

Halaber, ibarrean 7 kontzeju ditu:

Gainera, beste 11 leku batzuk ere badaude, hala nola:

Bestalde, 2 etxalde daude ibarrean:
 Artederreta
 Eristain

Azkenik, lurraldean 16 herri hustu daude:

Historia 

Erriberriko merindadeko ibar hau administrazio-unitate bat izan zen XIX. mendera arte. Izena ekialdeko mugan dauden Orba mendietatik datorkio. Kondairak gorabehera, esan daiteke musulmanek ez zutela beren lurraldea erabili Iruñerriranzko inbasioen ohiko bide gisa, zeren eta, karraskoz eta artez osatutako baso mediterraneo trinkoak oso zaila egiten baitzuen igarotzea. Gergako gaztelua, Untzuetik gertu dagoena, Goi Erdi Aroan ibar osoa hartu zuen edukitzaren egoitza izan zitekeen.

1216. urtean Lupo Iruñeko katedraleko priorrak, Antso Iratxeko monasterioko abaderekin Lukingo eta Urbiolako elizekin eta Oibarreko Andre Maria monasterioarekin trukatzen du. Untzue, Orizin, Etxague, Mendibil, Oloritz, Bariain, Leotz, Olleta, Munarrizketa, Amatriain, Arrazubi eta Eristain herriei, 1264an, Tibalt II.a Nafarroakoak Barasoaini eman zion gizahilketa kasualen askatasun-pribilegio bera eman zien.

Nafarroako Gerra Zibilean, batez ere agaramondarren alde egin zuen. Karlos Bianako Printzeak arpilatu zuen 1451 eta 1452 artean. 1468an Leonor I.a Nafarroakoak grazia egin zion Orbaibarrari, 13 libera eta 10 soldatako kuartel bakoitzean, eta lehen ordaintzen zituen 97 libera eta 10 soldatetatik jaitsi beharko lirateke, eta kuartel bakoitza 84 liberatara murriztu betiko. Ibarrak Karlos arpilatu ondoren jasandako heriotza eta zorigaitzengatik gertatu zen hori, eta printzea bere jendearekin egon zelako haranean bertan, eta bertako biztanleen abereak eta zituztenak suntsitu zituztelako, eta, horregatik, bost leku jenderik gabe geratu zirelako eta haranak gerra aurretik zituen 153 bizilagunetatik 91 besterik ez zirelako existitzen.

1431 baino lehen, lau korredutan banatuta zegoen: Barasoaingoa (Barasoain eta Garinoain), Basondokoa (Untzue, Etxague, Bariain, Orizin, Oloritz, Soltxaga, Eristain eta Mendibil), Leozko (Leotz, Uzkita, Hiriberri, Olleta, Artariain, Iratxeta, Orisoain eta Santsomain) eta Puiukoa (Amatriain, Makirriain, Bezkitz, Benegorri, Santsoain eta Puiu). Ibarreko errege ordezkaria azpimerinoa zen, eta, Joan II.aren kontzesioz, bertakoa izan behar zuen. Ibarreko gobernua azpimerinoa buru zuen batzar batek zuzentzen zuen, Katalaingo baselizan iltzen zena eta toki bakoitza bere erregidore batek ordezkatzen zuena.

Ibarrak agaramondar kausarekiko zuen leialtasunak gaztelu eta etxe gotortuen suntsipen ugari eragin zituen 1516an, Cisneros kardinala Gaztelako erregeordearen aginduz. Nafarroako konkista burutu ondoren, Fernando Katolikoak 16 urtez kuartelik eta aletxorik gabe geratzeko pribilegioa eman zien Orbaibarrako biztanleei. Hala ere, bakea berrezarrita, harana neurriz kanpo hazi zen XVI. mendearen lehen erdian. Lurraren pobreziak eta gainpopulazioak erreserba demografiko bihurtu zuten Erdi Aro osoan, eta XVI. mendetik gaur egun arte etorkin askok jarraitu zuten bertatik irteten.

1639an lau diputatu aukeratu ziren, bat korredu bakoitzeko, ibarra azpimerinoarekin batera goberna zezaten. Organismo berriak XIX. mendera arte iraun zuen, 1645 eta 1657 bitartean izan ezik, garai horretan diputatu bakarra aukeratu baitzen ibar osoaren ordezkari gisa. 1665ean Barasoainek hiribildu titulua lortu zuen arren, ez zen haranetik erabat banandu. Zatikatze orokorra 1846an gertatu zen, eta sei udalerri sortu ziren: Barasoaingo Korreduak Barasoain eta Garinoain sortu zituen; Leozkoak udalerri bat osatu zuen bere lurraldearekin eta Basondoko eta Puiuko hainbat herriekin (Orisoain izan ezik, bere kontura bat osatu baitzuen). Untzue (Basondokoa), Puiu (Puiukoa) eta Santsoain (Puiukoa) bertze hiru udalerriak osatu zituzten. 1852an Leotz udalerriko Basondoko Korreduko herriak independitzatu egin ziren eta zazpigarren udalerri bat osatu zuten: Oloritz. Azken urte hauetako landa-exodoaren ondorioz, Santsoain desagertu egin da, eta Leozko zati bihurtu da.

1810eko abenduan, Iberiar Penintsulako gerrapean, 1500 infante eta hirurehun oinezko zutabe frantziar bat Orbaibarretik igaro zen, Irunberrirantz, han zegoen Frantzisko Espotz Mina gerrillariak ustekabean harrapatzeko asmoz.

Demografia 
 biztanle zituen Orbaibarrak.

Ekonomia

Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen diote ibar honi.

Autobus zerbitzuak lan egin dezan, eta lineak eskariaren araberako lineak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Barasoain, Oloritz, Orisoain eta Untzue udalerriak izarbeibarrera euskalkian sailkatu ziren. Besteak atzerakada-eremuan ziren, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Orbaibar ibarraren herriak ez-euskal-eremuan sailkatu ziren.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Orbaibar eremu ez-euskalduneko inarra da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2010eko erroldaren arabera, herritarren %6,58k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 9,99k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean ibarreko udalerri guztiak) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Garinoain, Leotz, Puiu eta Untzue udalerriak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 39 udalekin batean.

Abestak 
Oi Baldorba! abesti ezaguna, Juan Antonio Urbeltzek sortua eta Benito Lertxundik kantatua. Hauek dira abestiaren lehenengo hitzak:

Jaiak 

 Orisoaingo San Pelaioko eguna, ekainaren azken asteburuan
 Santsomaingo San Petriko jaiak, ekainaren azken asteburuan
 Puiuko Done Jakueko jaiak, uztailaren laugarren asteburuan
 Untzueko San Millango jaiak, abuztuaren lehengo asteburuan
 Orisoaingo San Martingo jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan
 Makirriaingo Santa Katalinako jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan
 Iratxetako San Estebango jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan
 Barasoaingo San Bartolomeko jaiak, abuztuaren laugarren asteburuan
 Benegorriko San Bartolomeko jaiak, abuztuaren laugarren asteburuan
 Amatriaingo Done Eztebeko jaiak, abuztuaren azken asteburuan
 Artariaingo San Joango jaiak, abuztuaren azken asteburuan
 Soltxagako San Joango jaiak, abuztuaren azken asteburuan
 Garinoaingo Andre Mari Zuriaren jaiak, irailaren lehengo asteburuan
 Leozko Natibitateko Andre Mariaren jaiak, irailaren lehengo asteburuan
 Olletako Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, irailaren lehengo asteburuan
 Santsoaingo Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, irailaren bigarren asteburuan
 Etxagueko Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, urriaren lehengo asteburuan
 Orisoaingo Orbaibarreko Boilurreko Azoka, abenduaren bigarren igandean
 Barasoaingo Oilarraren eguna, abenduaren 6an

Ondasun nabarmenak 

 Amatriaingo San Esteban eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Amatriaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia
 Amatriaingo, Artariaingo eta Orisoaingo San Pelaio baseliza, XVII. mendean eraikitako kristiau baseliza.
 Arrazubiko Andre Maria baseliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Artariaingo San Joan eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Barasoaingo Andre Maria eliza, XVII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko-pizkundar estiloan.
 Barasoaingo Azpilkuetarren jauregia, Erdi Aroko jauregia eta Martin Azpilkuetaren jaiotetxea.
 Bariaingo Santa Barbara eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Benegorriko San Bartolome eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Bezkizko San Andres eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Doneanizko San Petri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Eristaingo Andre Maria eliza, X. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Eristaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Etxagueko Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XVIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, barroko estiloan.
 Etxagueko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Etxanoko San Petri baseliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Garinoaingo San Martin eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza.
 Garinoaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Iratxetako San Esteban eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Iratxetako garaia, XII. mendean eraikitako ibarreko garai tradizionala.
 Katalaingo Kristo Santuaren baseliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Leozko Natibitateko Andre Mariaren eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Leozko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Lepuzaingo San Petri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Makirriaingo Santa Katalina eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Makirriaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Mendibilgo San Migel eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Munarrizketako San Bartolome eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Munarrizketako jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Olletako Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Olletako Gerindako errota, XVII. mendeko haize-errota, 1995ean berreraikia.
 Olorizko San Bartolome eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Olorizko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Orisoaingo San Martin eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Orisoaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Orizingo San Andres eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Orizingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Puiuko Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Puiuko Done Jakue baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza.
 Puiuko zubia, Zidakos ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikia.
 Santsoaingo Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Santsomaingo San Petri eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Santsomaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Soltxagako San Joan eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Soltxagako jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Untzueko San Millan eliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau eliza.
 Untzueko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Untzueko Gergako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
 Uzkitako San Klemente eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza.

Orbaibartar ospetsuak 
 Martin Azpilkueta, Doctor Navarrus (1492-1586), elizgizon eta pentsalari.
 Maximo Ortabe (1898-1962), kazetari eta poeta.
 Manuel Turrillas, Turrillas Maisua (1905-1997), musikari eta konpositore.
 Montxo Armendariz (1949-), zinemagile.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 

 Erdialdea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Orbaibarrarako Garapenerako Elkarteko webgune ofiziala