Arango harana

Aran harana (araneraz ofizialki Val d'Aran, katalanez Vall d'Aran) Kataluniako ipar-mendebaldeko eskualdea da, Pirinioetan eta Lleida probintzian dagoena. Okzitaniako lurraldea da.

620.47 km²-ko eskualde honetan 10.175 lagun bizi ziren (2020) eta 9 udalerri daude. Biztanle dentsitatea 16,09 biz/km²-koa da. Hiriburua Vielha e Mijaran da (5.500 bat biztanle).

Geografia 

Arango harana Okzitaniako Gaskoinian kokatu ohi da. Administrazio kontuetan, Okzitania ia osoa Frantzian sartu zuten bere garaian baina Arango harana Espainian sartu zuten.

Inguru naturala 
Pirinioen ekialdean dagoen haran honen lurraldearen heren bat 2.000 metrotik gora dago. Montlude (2.518 m),  Comaloforno (3.033 m), Besiberri Nord (3.008 m), Tuc de Molières (3.010 m, eskualdeko mendirik altuena, baina iturri batzuen arabera Besiberri Nord horrek 3.018 metro omen ditu eta eskualdeko altuena da), Punta Alta (3.014 m), Feixan (2.955 m), Colomers (2.9333 m), Malh de Pois (2.883 m), Forcanada (2.883 m), Maubèrme (2.881 m), Tuc de Vacivèr (2.644 m), Montcorbison (2.172 m) eta Montardo (2.833 m) mendirik altuenen artean ditugu.

Bestalde, Garona eta Noguera Pallaresa ibaiak eskualde honetan sortzen dira, Garona ibaiaren sorburua alboko haranean, Benasque-Benásen badago ere.

Hauek dira inguru honetan desagertzear dauden animalia espezieak: hartz arrea (Ursus arctos), eper zuria (Lagopus mutus), ahuntz kataluniarra, sargantana aranesa (Lacerta aranica) eta ugatza (Gypaëtus barbatus). 
XX. mendean, Pirinioetako hartz-populazioak gainbehera handia izan zuen eta hartz arrea ia desagertu egin zen, baina Esloveniatik ekarri zituzten ale batzuk. 1973an 'espezie babestua' izendatu zuten haranean (Espainiako 2573/1973 Dekretua). 2004ko azaroan Cannelle emea hil zen Frantzian, bertako azken hartza. Orain dauden hartzak Esloveniatik ekarritakoak dira edo Esloveniakoen ondorengoak.

Mugakideak 
Iparraldetik Frantzia estatuan kokaturik dauden Gaskoiniako beste hiru eskualderekin du muga, hego-mendebaldetik Huescarekin (Aragoi), hegoaldetik Goi Ribagorza eskualde katalanarekin eta ekialdetik Pallars Sobiràrekin.

Udalerriak 
Arango haranean 33 mendiko herri txikik osatzen dute, eta 9 udalerritan antolatuta daude.

Herriak  
Arango eskualdea 6 terçons edo 6 eskualde txikiagotan banatzen da: Quatre Lòcs, ipar-mendebaldean; Marcatosa, erdialdean, Pujòlo, ekialdean; Irissa, mendebaldean; Castièro, hego-ekialdean eta Aries e Garòs hego-ekialdean.
 Vielha e Mijaran. (900 m).
 Arres. (1267 m). (Arres de Jos, behekoa, eta Arres de Sus, goikoa).
 Arró.
 Arròs.
 Arties.
 Aubèrt.
 Bagergue.
 Baqueira eta (Plat de) Beret.
 Bausen. (931 m).
 Begós.
 Benós.
 Betlan.
 Betren.
 Bossòst. (710 m).
 Canejan. (906 m).
 Casarilh.
 Casau.
 Era Bordeta.
 Es Bòrdes. (852 m).
 Escunhau.
 Garòs.
 Gausac.
 Gessa
 Les. (634 m).
 Mont.
 Montcorbau.
 Montgarri.
 Pont d'Arròs.
 Pontaut.
 Salardú.
 Sant Joan de Toran.
 Tredòs.
 Unha.
 Vila.
 Vilamòs. (1255 m).
 Vilac.

Politika 
Kataluniako Generalitateak eskualde honetako Conselh Generau d'Aran izeneko gobernuari hainbat eskumen berezi laga dizkio.

Hizkuntzak 
Hizkuntza ofizialak aranera, katalana eta gaztelania dira. Gaur eguneko hizkuntzaren ikuspegitik, Aran harana Okzitaniako zati da.

Teoria onartuen arabera, Val d´Aran izena euskaratik ei dator, Aran horrek zuzenean haran esan nahi baitu, hau da, tautotoponimoa da.

XI. mendeko dokumentu batean, Agengo Santa Feren kantuan, Aran haraneko baskoiak aipatzen dira:

Bestalde, Val d´Aranen euskaratik azaldu daitezkeen zenbait toponimo mantendu dira.

Aranera okzitanieraren dialektoa da. Arango harana Okzitaniako lurralde bakarra da non okzitaniera ofiziala den. Okzitanieraren eremuan oso zabala den arren okzitanieraren Arango  dialektoari bakarrik eman izan zaio estatus ofiziala. Arango okzitanieraren bertoko aldaera hizkuntza ofiziala da haran osoan, eta Espainiako Erresumako hizkuntza ofizialen zerrendan dago gaztelania, katalana, euskara eta galizieraarekin batera. (Okzitanierak ez du, oraingoz, hizkuntza ofizial estatusik Frantzian).

Irudiak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Kataluniako eskualdeak.

Kanpo estekak 
  Arango Kontseilu Orokorra 
  Arango turismoa Val d'Aran
  Turismo; Val d'Aran bisitatzeko aholku batzuk.
   Val d'Aran: mendi-ibiltaritza.
   Val d'Aran herriz herri.
   Val d'Aran: mendi-ibiltaritza. Bide erraz batzuk.
   "Bosques de mil colores en la Val d’Aran".
   "Val d’Aran Natura Parketik ibilbideak".
   turismo gidatxoak.

Arango harana