Kanbriarraurre

Kanbriarraurrea Lurraren historiako lehen garaia informala da, guztietan luzeena. Hadear, Arkear eta Proterozoiko eonak biltzen ditu bere barnean. Hasiera Lurraren sorrerarekin batera jartzen da, orain dela 4.600 milioi urte, eta bukaera orain dela 570 milioi urtetan jartzen da, Kanbriar garaiaren hasierarekin. Guztira 4.030 milioi urteko iraupena izan zuen, Lurraren historiaren %87a. Hain luzea izan arren geologoek ia ez dute daturik garai honi buruz, oso harri gutxik biziraun dutelako gaur egun arte. Garai honetan sortu zen bizitza.

Normalki garai honetako arrokak igneoak edo metamorfikoak dira. Afrikan eta Groenlandian beste leku batzuetan baino maizago aurki daitezke.

Laburpena 
Gutxi samar ezagutzen da Kanbriarraurreari buruz, nahiz eta Lurraren historiaren zazpi zortziren inguru osatzen duen. Ezagutzen dena, neurri handi batean, 1960ko hamarkadatik aurrera aurkitu da. Kanbriarraurreko erregistro fosila hurrengo Fanerozoikokoa baino pobreagoa da, eta fosilek (estromatolitoak, adibidez) erabilgarritasun bioestratigrafiko mugatua dute. Honen arrazoia da Kanbriarraurreko arroka asko oso metamorfizatuak izan direla, beren jatorria ezkutatuz, beste batzuk higadurak suntsituak izan diren edo Fanerozoikoaren geruzen azpian sakonki lurperatuak egon diren bitartean.

Uste denez, Lurra Eguzkiaren inguruko orbitako materialetik sortu zen duela 4.543 Ma inguru, eta Tea izeneko beste planeta batek kolpatu zuen sortu eta gutxira, Ilargia sortu zuen materiala bereiziz. Dirudienez, azal egonkorra 4.433 Ma inguru sortu zen, Mendebaldeko Australian 4.404 ± 8 M-ko zirkoi kristalak aurkitu baitira.

Kanbriarraurre terminoa geologoek eta paleontologoek erabiltzen dute eon izen zehatzagorik behar ez duten eztabaida orokorretarako. Hala ere, Nazioarteko Estratigrafia Batzordeak uste du terminoa informala dela. Kanbriaurrearen azpian dagoen denbora-tarteak hiru eon dituenez (Hadearra, Arkearra eta Proterozoikoa), batzuetan supereon gisa deskribatzen da, baina hau ere termino informal bat da, ICSk bere gida kronoestratigrafikoan definitu ez duena. Testu batzuetan Eozoiko izena ere erabili da, baina hau Arkearraren sinonimoa ere bada.

Bizi-formak 

Ez da zehaztu biziaren jatorrirako data zehatzik. Groenlandiako mendebaldeko uharteetako 3.800 milioi urteko arroketan (Arkearra) aurkitutako karbonoa jatorri organikokoa izan daiteke. Mendebaldeko Australian ondo kontserbatutako 3.460 milioi urtetik gorako bakterioen fosil mikroskopikoak aurkitu dira. Inguru berean 100 milioi urte zaharragoak izan daitezkeen fosilak aurkitu dira. Hala ere, frogatuta dago biziak duela 4.280 milioi urte baino gehiago eboluzionatu zuela. Kanbriarraurrearen gainerakoan (Proterozoikoa), bakterio-biziaren erregistro nahiko sendoa dago.

Zelula-anitzeko organismo konplexuak 2100 Ma-tik aurrera ager zitezkeen. Hala ere, antzinako fosilen interpretazioa problematikoa da, eta "... zelula anitzeko definizio batzuek bakteria-kolonia soiletatik hasi eta azkonarretaraino hartzen dute". Beste organismo multizelular goiztiar batzuek Kola Penintsulako 2450 Mako alga gorri posible bat, Txinako iparraldean 1650 Mako biosinadura karbonosoak, 1600 Ma-ko Rafatazmia eta 1047 Ma-ko Bangiomorpha alga gorri posible bat dituzte. Organismo multizelular konplexu gisa oso onartuta dauden lehen fosilak Ediacarar garaikoak dira. Gorputz biguneko formen bilduma anitza munduko hainbat lekutan dago eta 635 eta 542 Ma artekoa da. Ediacarar biota deitzen zaio multzo osoari. Oskol gogorreko izakiak garai horren amaiera aldera agertu ziren, Fanerozoikoaren hasiera markatuz. Hurrengo kanbriar aldiaren erdialdean, Burgess Shaleko fauna oso desberdina erregistratzen da, baita taxon modernoen ama taldeak irudika ditzaketen batzuk ere. Kanbriar goiztiarrean bizi-formen aniztasuna handitzeari bizitzaren kanbriarreko leherketa deitzen zaio.

Lurra landarerik eta animaliarik gabe egon dela dirudien bitartean, zianobakterioek eta beste mikrobio batzuek alfonbra prokariotoak sortu zituzten, lehorreko eremuak estaltzen zituztenak. Duela 551 milioi urte lokatza izan zen horretan, hanka-itxurako luzakinak dituen animalia baten aztarnak aurkitu dira.

Ingurunea eta oxigenazioaren katastrofea 

Kanbriarraurreko plaken mugimenduen eta bestelako jarduera tektonikoen xehetasunen probak gaizki kontserbatu dira. Oro har, uste da 4280 Ma baino lehen protokontinente txikiak egon zirela, eta Lurreko lur-masa gehienak superkontinente bakar batean bildu zirela, 1130 Ma inguruan. Superkontinentea, Rodinia bezala ezaguna, 750 Ma inguruan hautsi zen. Huroniar garaiko glaziar aldi batzuk identifikatu dira, gutxi gorabehera 2400 eta 2100 Ma artekoak. Gehien aztertu denetako bat glaziazio Cryogeniar garaikoa da, 850 eta 635 Ma artekoa, eta baliteke baldintza glaziarrak ekuatoreraino eraman izana, "elur-bola lurra" sortuz.

Jatorrizko Lurraren atmosfera ez da ongi ezagutzen. Geologo gehienek uste dute batez ere nitrogenoz, karbono dioxidoz eta beste gas geldo batzuez osatuta zegoela, eta oxigeno librerik ez zuela. Hala ere, Arkearraren hasieratik oxigeno ugariko atmosfera zegoela frogatzen duten elementuak daude.

Gaur egun, oraindik ere uste da oxigeno molekularra ez zela lurreko atmosferaren zati esanguratsu bat, harik eta bizimodu fotosintetikoak eboluzionatu eta kopuru handietan ekoizten hasi ziren arte, metabolismoaren azpiproduktu gisa. Atmosfera kimikoki geldo bat oxidatzaile batera aldatzeak krisi ekologikoa eragin zuen, batzuetan oxigenoaren hondamendia deitua. Hasieran, oxigenoa berehala konbinatuko zen lurrazaleko beste elementu batzuekin, batez ere burdinarekin, atmosferatik ezabatuz. Gainazal oxidagarrien hornidura agortu ondoren, oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zen, eta oxigeno eduki handiko atmosfera modernoa garatu zen. Horren froga dira burdin oxido gisa utzi ziren bandeatutako burdinazko formazio masiboak dituzten arroka zaharrenak.

Eskala kronoestratigrafikoa

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Kanbriarreko leherketa

Kanpo estekak 

Lurraren historia geologikoa
Kanbriaurrea