Donazaharre

Donazaharre (goi-nafarreraz: Donazar) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Garazi eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 4,0 kilometrora. Altuera 171 eta 500 metro artekoa da, eta 11,64 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 847 biztanle zituen.

Bertako biztanleak donazahartarrak dira.

Arzubiko ibarreko hiriburua da.

Izena 
Donzaharre edo Donazar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Saint-Jean-le-Vieux
 okzitanieraz: Sent Joan lo Vielh
 aragoieraz: Sant Chuan lo Vello
 gaztelaniaz: San Juan Viejo
 latinez: Imus Pyrenaeus

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Sant-Juan-el-Viejo (1479)
 San-Juan-lo-Bielh (1513)
 S-Iean le Vieux (1650)
 Sanctus-Petrus de Saint-Jean-le-Vieux (1685)
 Franche (1793)

Etimologia 
Donazaharre toponimoa Donibane Zaharra aurreko izenaren laburketa da, Donibane Garazi "Donibane Berria" izanik.

Donazar toponimoaren kasua berbera da, baina nafar-lapurteraz "zahar" hitza zaharre da (Gazteluzaharre kasuaren bezala) eta nafarreraz zar (Berriozar kasuaren bezala).

Beste toponimoak 
Harrieta toponimoak itxura hauek izan ditu:
Ferriette (XII. mendea, Baionako eskutitzak),
Arrieta (1525, Comptos Ganberaren paperak),
Harrieta (1621, Martin Biscay) eta
Harriette (1863, Raymondek aipatua).

Irunberri toponimoak, berriz, honakoak:
La salle d'Irumberri (1328, Duchesne Bilduma CXIV. Liburukia, 177. orr.),
Yrumberri (1621, Martin Biscay) eta
Irumberry (1863, Raymondek aipatua).

Maddalen toponimoak beste hauek:
La Magdelena (1513, Iruñeko paperak) eta
La Magdelaine (1763, Baionako elizbarrutiaren bisitak)

Geografia 
Donazaharre Arzubiko ibarran dago.

Mugakideak

Sarbideak 
Donazaharre RD 933 (antzinako RN 133), RD 18 eta RD 22 errepideek zeharkatua da.

Klima

Hidrografia 
Udalerritik Errobiko ibaiadarra den Lauribar pasa da. Baita azken honen ibaiadarra den Arzubi ibaia eta bere ibaiadarra den Apateko erreka.

Orografia 
Behorlegiko mugan Aphanize mendia dago, hortik Burdin Olatze zeharkatuz Zuberoan dauden Altzai-Altzabeheti-Zunharreta edo Altzürüküra joan daiteke. Biduze eta Errobi arroen artean kokatuta, iparraldean Eltzarreko ordokia du.

Auzoak 
 Beragorria
Basaburua
Zabaltza
Herribazterra
Urrutia
Maddalen
 Artsoritzea
Gaztainadoia
Larraldea
Bentaxaharrea
Susperregia
Hala ere, Erdi Aroan, auzo edo banaketa historikoa bi multzoetan agertzen da: Zabalza (purguzaharra, eliza eta Maddalen auzunea) eta Urrutia.

Historia 
Erromatar Inperioaren garaian, Donazaharre Imus Pyrenaeus zen, Pirinioen oinean zegoen geltokia, Antoninoren Ibilbidean aipatua zena (IV. mendean batua baina 211. urteko mapetan oinarriturik). Jean Luc Tobieren araketek termak, txanponak eta Terra sigillata zeramika, besteak beste, aurkitu zituzten udalerrian, eta gaur egun museo txiki bat atondu da aurkitutako zeramika eta bestelako piezak ikusi ahal izateko. Esan izan da bertan erromatarrek kanpamendu militarra eraiki zutela, castrum bat, eta horren inguruan, geralekua eraikiko zen. Jatorrizko castrum hori egon ote zen, ordea, zalantzan jarri izan da.

Rikardo I.a Ingalaterrakoak 1177an eraitsi zuen gaztelu bat ere bazen bertan.

Priorena etxean (antzina priorearen etxea zena, hortik izena), Donibane Garazi eta Garazi eskualdeko ahaldunak batzen ziren.

Philippe Veyrinek Donazaharren 1660 arte estatu-zibilarekin lotuta zeuden errituak nafar erromantzez egin ohi zirela esan zuen, Eiheralarren bezala.

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Ipar Euskal Herrian hiru barrutiak sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Ustaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Ustaritzetik Baionara aldatu zuten. Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik Donazaharre Franche, Donibane Garazi Nive-Franche, Ustaritze Marat-sur-Nive (Marat zela eta), Itsasu Union, Arbona Constante, Baigorri Thermopyles (Termopiletako gudua zela eta), Donapaleu Mont-Bidouze, Luhuso Montagne-sur-Nive, Donibane Lohizune Chauvin-Dragon, Ainhoa Mendiarte eta Zuraide Mendialde bihurtu ziren.

Naziren okupazioan, Frantziar Estatuaren lurraldea bi eremutan banatu zenez, bata Wehrmachten mendekoa eta bestea Vichyko gobernuak administratua 1940ko ekainaren 22an, Arzubiko ibarra Vichyko gobernuko administrazioari esleitu zitzaion. Demarkazio-linea ibarraren mendebaldean egon zen, Arnegi eta Donibane Garazi artean.

Demografia

Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, Irulegiko arnoaren eskualdean izanik.

Politika

Auzapezak

Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Donazaharre Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

Garraioa 
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, bi lineek eskaintzen du zerbitzua.

Kultura 
Donejakue Bidea udalerritik igarotzen da, Larzabaletik datorrena. Hurrengo udalerria Donibane Garazi da.

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Garazi eskualdeko herri guztiak sailkatu zituen, Arnegi izan ezik, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, Amiküze eta Oztibarre eskualdetan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Donazaharrek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Jaiak 
Donazaharreko jaiak abuztuaren lehen igandean ospatzen dira

Ondasun nabarmenak 

Urrutia auzoan, Donibane eliza erromaniko eta Harrieta gazteluaren aztarnak daude, biak XIII. mendekoak.

San Piarres Usakoa 
Eliza XII. mendekoa da, Orreagako monasterioaren menekoa zena. Hau ere eraitsia izan zen eta portale erromanikoa besterik ez zen geratu. 1630. urtean berriztatua izan zen.

Apat-Ospitale 
Izenak adierazten duen moduan, monasterio eta ospitalea izan zen 1286. urtean Jerusalemgo Zaldun Ospitalarioek ireki zutena, Donejakuerantz zihoazen erromesak zaintzeko. Gaur egun, San Blas kapera erromanikoa bakarrik geratzen da, errota zahar baten ondoan dagoena. Laborantza-biltegi moduan dago erabilia.

Madalena eliza 
XIV. mendeko eliza. 1328an agertzen den eliza Lahonceren prioreatu bateko kapera da.

Ikusteko beste lekuak 
 Arkeologia-aztarnategi erromatarra, Herri-Bazterra auzoan, I. eta III. mendeen artekoa;
 Arsoritzea baserria ;
 Haritzaldea baserria
 Mariotenea baserria
 Sokarroa baserriaXVII. mendekoa;
 Irunberri gaztelua XVII. eta XVIII. mendeetakoa;
 Xala jauregia;
 Herriko plazaren bidegurutzea, Frantziako monumentu historikoa
 Madalenako gurutzea, Frantziako monumentu historikoa ;
 Bella Esponda gotorlekua 1793 eta 1813 artekoa;
 San Piarresen eliza;
 Urrutiako San Joanes Batailatzailearen eliza ;
 Hilerriak XVII. mendeko hilarriak ditu.
 Magdalena auzoko Peko Eihera, 1249an eraikia. Eraberritua urtetan itxita egon ondoren, gaur egun irina egiten du berriz ere.
 San Bladi kaperaren erorkinak, XII. mendekoak.

Donazahartar ospetsuak 
 Louis Etxeberri (1853-1907), politikaria, euskal idazlea, Eskualduna aldizkariaren sortzailea.
 Jean Baptiste Etxarren (1928-2020), euskal idazlea eta euskaltzain urgazlea.
 Peio Etxeleku (1974-), politikaria.
 Iñaki Etxegoin (1993-), pilotaria.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Garazi
 Nafarroa Beherea

Kanpo estekak