Domuit vascones

(euskaraz "baskoiak menderatu zituen") historiografian eztabaida sortu duen latinezko lokuzioa da. Historialari abertzale batzuen ustetan esaldi hori errege bisigodoek erabili zuten bere kroniketan; historialari nazionalista espainiarrek, berriz, dudatan jartzen dute esaldiaren erabilera.

Esaldiaren jatorria 

Erromatar Inperioaren gainbehera eta gero Europan, Goi Erdi Aroa hasi zen. Historialari askok "urte ilunak" deitzen diote aro horri, hain idatzizko agiri gutxi dituzte ezen geratzen diren testu urriak interpretatzea aroa ezagutzeko bide bakarra baita. Horrek etengabeko eztabaida sortzen du. Domuit vascones esaldia testuinguru honetan koka daiteke, are gehiago, ez dago hitzez hitz esaldia duen garai hartako agiririk, antzeko zentzua dutenak badiren arren.

Historialari batzuen ustetan baskoiak ez ziren inoiz godoek menderatuak izan. Hauek antzinako Erromak Hispanian zituen probintzia guztiek menderatzen saiatu arren, ez zuten inoiz lortu eta zenbait errege suebok edo bisigodok baskoiak eraso zituzten, bai haien matxinadak zapaltzeko bai beren lurraldeetan egiten zituzten arpilaketak geldiarazteko.

Armando Besga historialari espainiarrak esaldia 1931koa dela dio, eta frai Bernardino de Estellakoarena dela aipatzen du. Bertsio hori asmatua izan ala ez, egungo historialari batzuek ideia bera errepikatu dute, adibidez Anastasio Arrindak 1997an,, Mark Kurlanskyk 2000an edo Iñaki Anasagastik 2001ean<ref>{{esaera2|"Por eso han iniciado la reconquista. El frentismo español diseña una vez más el 'domuit vascones'''".}}</ref>.

 Eztabaida 
Egun, zenbait historialari nazionalista espainiarrek, Deustuko Unibertsitatearen irakaslea den Armando Besgarekin bat eginez, "domuit vascones" esaldia ez dagoela hitzez hitz inongo agirietan diote, are gutxiago errege godoen kroniketan edo San Isidoro Sevillakoaren Cronica Hispalensis liburuan.

Baina hasieran historialarien arteko eztabaida zena, politika arlora pasa zen.Iñaki Perurena, Noticias de Gipuzkoa,Vender Nabarra

 Euriko 

466an, San Isidoro Sevillakoaren esanetan, errege honek iruñea hartu zuen (Aera DIV)...Exercitum inde alium mittit, qui captam inde Pampilonam et Caesaraugustam..." , hau da, ez zuen baskoiak aipatu, baina bai Pampilona edo Iruñea hartu zuela.

 Leovigildo 

581an Joanes Biklarokoak Tiberioaren V. urtean, Leovigildo XIII.ak Baskoniaren zati bat okupatu (partem Vasconiae occupat) eta Victoriacum izeneko hiria eratu (et civitatem, quae Victoriaco nuncupatur, condidit) zuela dio.

 Rekaredo 

586 eta 601 urteen artean, berriro San Isidoro Sevillakoaren esanetan, Rekaredok askotan bere indarrak erromatarren gehiegikerien eta baskoien oldarren aurka bidali zituen (Saepe etiam et lacertos contra Romanorum insolentias et irruptiones Vasconum movit).

 Gundemaro 

610ean, San Isidoro Sevillakoaren esanetan, baskoien aurkako espedizioa egin zuen (Hic Vascones una expeditione vastavit). 883an Chronicon Albeldensek honela definitu zuen errege hau: "Gundemarok urte bi erreinatu zuen. Espedizio batean baskoien harrapaketa menderatu zuen".

 Sisebuto 

612an erregea zenari buruz ez dago aipamenik. San Isidoro Sevillakoak Astures enim rebellantes, misso exercitu, in ditionem suam reduxit. Ruccones montibus arduis undique conseptos per duces evicit esan zuen bere erreinaldiari buruz. Zaila da Ruccones hori baskoiak zirela esatea, eta litekeena da duces edo buruzagi hauek Suintila izatea. Aipatu behar da baita ere, azken errege honi buruzko agirietan herri biak ezberdinak zirela.

 Suintila 

621ean, San Isidoro Sevillakoaren esanetan, "bere erreinaldiaren hasieran bere oldarretan Tarraconensis errausten zuten baskoien aurkako espedizioa egin zuen ("Habuit quoque et initio regni expeditionem contra incursus Vasconum Tarraconensem provinciam infestantium, ubi adeo montivagi populi terrore adventus ejus perculsi sunt, ut confestim, quasi debita jura noscentes, remissis telis et expeditis ad precem manibus, supplices ei colla submitterent, obsides darent, Ologitin civitatem Gothorum stipendiis suis et laboribus conderent, pollicentes eius regno ditionique parere, et quidquid imperaretur efficere). 883an Chronicon Albeldensek honela definitu zuen errege hau: "Suintilak hamar urtez erreinatu zuen. (...) Baskoiak menderatu zituen (Vascones devicit)".

 Wamba 

673an San Julian Toledokoak honela zioen: "Garai hartan, Galietan barrena gertaera hauek iraun bitartean, Wamba errege errukitsuak, baskoi herri basatia aurre egin eta gero, Kantabria aldean gelditu zen" (Illo tunc tempore, cum haec intra Gallias agerentur, religiosus Wamba princeps feroces vasconum gentes debellanturus aggrediens, in partibus commorabatur Cantabriae), eta gero "Esanak esan, agindutakoa betetzeko guztion adoreak piztu ziren, eta armada Baskoniako herrialdeetan sartu zen eta, zazpi egunez eta edonon, gogor arpilatu eta erasotu zituen kanpamenduak, zelai irekietan etxeak erretzeaz gain; <hain zen latza> non baskoiek berek, bere arimen basatasuna baztertuz eta bere bahituak askatuz, eskariaz baino faborez eskatzen baitzuten bakean uzteko eta bakea emateko. Handik, behin bermeak onartuak, zergak ordainduak eta bakea finkatua, zuzenean Galietara joan zen Calaguerra eta Osca zeharkatuz" (Ad quod dictum incalescunt animi omnium exoptantque fieri quae iubentur, mox cum omni exercitu Vasconiae partes ingreditur , ubi per septem dies quaqua uersa per patentes campos depraedatio et hostilitas castrorum domorumque incensio tam ualide acta est, ut Vascones ipsi, animorum feritate deposita, datis obsidibus, vitam sibi dari pacemque largiri non tam precibus quam muneribus exoptarent. Vnde, acceptis obsidibus tributisque solutis, pace composita, directum iter in Gallias profecturus accedit, per Calagurrem et Oscam ciuitates transitum faciens).

Behin Asturiasko Erresumaren garaietan, 883an Chronicon Albeldensek honela definitu zuen errege hau: "Wambak bederatzi urtez erreinatu zuen. Bere erreinaldiaren lehendabiziko urtean (hau da, 672an) Paulo izeneko dukeak, Hispaniako zati bat eta ia Galiako probintzia osoarekin, matxinatu zuenez, Hispaniako armada erabiliz, hasieran baskoi basatiak menderatu zuen, Kantabriako lurraldean" (prius feroces Vascones in finibus Cantabrie perdomuit)..."
Alfontso III.aren Kronikak ere honela dio: "(Wamba erregeak) zenbaitetan behin eta berriro matxinatu ziren asturiar eta baskoiak (Astores et Vascones crebro rebellantes'') menderatu eta azpiratu zituen".

Bibliografia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Baskoiak
Latinezko hitzak eta esaldiak