Swahili

Swahilia (Kiswahili) niger-kongo familiako hizkuntza da, Afrikako nagusietarikoa, ingelesa, frantsesa, portugesa eta arabierarekin batera. Bost milioi pertsonak lehen hizkuntzatzat daukate eta beste 30-50 milioik bigarren hizkuntzatzat. Bantu hizkuntza da, zulua, xhosa, lingala, kikongoa eta sothoa bezala.

Afrikako ekialdean mintzatzen da (bertako zenbait herrialdetako lingua franca da) eta Tanzania, Kenya eta Ugandan ofiziala da.

Jatorria 
Jatorria ez da zehatza, baina Afrikako Indiako ozeanoko kostaldean dago, komunitate bantu, arabiar eta pertsiarrek osatzen duten Zanzibar uhartean bereziki, VIII. eta XII. mendeen artean swahili zibilizazioa sortu baitzen bertan. Kristau aroko XVIII. mendetik aurrera, alfabeto arabiarrez idatzitako literatura du eta ezagutzen den lehen lanetako bat Utenzi wa Tambuka (Tambukaren kantua) izeneko olerki epikoa da, 1728an datatua.

Egungo egoera 
Uganda, Tanzania eta Kenyako hizkuntza ofiziala da, baita Afrikako Batasunekoa ere (ingelesa, frantsesa, arabiera, gaztelania eta portugesarekin batera). Kongoko Errepublika Demokratikoan hizkuntza nazionaltzat hartzen da. 80 milioi pertsonak erabiltzen dute Ekialdeko Afrikan eta lingua francatzat dute, beste hizkuntza batzuk hitz egiten diren arren. Bitxia bada ere, inkesta soziolinguistikoek erakutsi dute bertako biztanleen % 2k soilik duela ama-hizkuntzatzat. Kalkuluen arabera, swahilia hitz egiten dutenak 120 eta 150 milioi pertsona inguru dira.

Swahili hiztun-komunitatea etengabe haztea aurreikusten da, batez ere, Kenya eta Tanzaniako hezkuntza-erakundeek emandako garrantziagatik. Izan ere, bertako hizkuntza ofiziala da, eta komunitate afroamerikarrak interes handia du panafrikar eraikuntzan bertako hizkuntza gisa zabaltzeko.

Hiztunen geografia 
 Tanzania 540.837 hiztun
 Kenya 131.000
 Somalia 40.000
 Mozambike 9.232
 Burundi 6.356
 Komoreak 2.744
 Uganda 2.330
 Hegoafrika 1.000
 Ruanda
 Kongo (KED)
 Malawi
 Oman

Hizkuntzaren deskribapena 
Hizkuntza eranskaria eta malgua da: hitz bakoitza argi eta garbi bana daiteke, esanahi gramatikal zehatz samarra duten hizkietan.

Etimologia 
Swahili hitza arabieran duen baliokide fonetikotik datorrela ontzat emanez gero, hitzak "kostaldeak" esan nahi bide du.

Alfabetoa 
Alfabeto arabiarraz idatzi zen XVIII. mendera arte baina, gaur egun, latindar alfabetoa erabiltzen da. Ortografia modernoa oso fonemikoa da eta, horregatik, haren irakurketa eta ahoskera nahiko errazak dira.

Hizkuntza emaileak 
Swahilia bantu-hizkuntza bada ere, beste hizkuntza batzuetatik edaten du; hala nola, arabiera, ingeles, portuges, hindi, persiera eta malgaxearen eragina nabari daiteke, ondorengo taulan zehazten denez:

Fonologia 
Ondorengo azalpenetan IPA transkripzioak erabiliko dira; laguntza behar izanez gero, erabili IPA swahili edo IPA.

Bokalak 
Swahili estandarrak bost bokal fonema ditu: / ɑ /, / ɛ /, / i /, / ɔ / eta / u /. Ellen Contini-Moravaren arabera, bokalak ez dira inoiz neutralizatzen, azentua edozein dela ere. Hala ere, Edgar Polomé-ren arabera, bokalak era ezberdinean ahoskatzen dira testuinguruaren arabera: hark dioenez, / ɛ /, / i /, / ɔ / eta / u / bokalak silaba azentudunetan bakarrik ahoskatzen dira. Silaba edo kontsonante aurresudurkarien aurrean, berriz, / e /, / ɪ /, / o / eta / ʊ / gisa ahoskatzen dira.

Era berean, hizkuntzalari beraren arabera, /ɑ/ w-ren ondoren bakarrik ahoskatzen omen da horrela; beste egoera batzuetan, [a] gisa ahoskatzen da (batez ere / j / (y)-ren ondoren). Hitzaren amaiera berriz, a [ə] gisa ahoska daiteke.

Gainera, swahilik inoiz bokalak luzeak ere ditu; kasu horretan, bi bokal idazten dira. Adibidez: kondoo hitzean azken bi letren arteko l galdu da. Izan ere, prozesu historiko baten ondorioz, dialekto gehienetan, errepikatzen diren bi bokalen arteko l galdu egin zen. Hots, gaur egun kondoo esaten dena, historikoki kondolo izan bide zen. Edonola ere, bokal luze horiek ez dira fonemikotzat jotzen.

Kontsonanteak

Dialektoak 
Gaur egungo eredu estandarra Zanzibarreko Harrizko Hirian erabiltzen den kiunguja dialektoan oinarrituta dago. Horretaz gain, hizkuntzak hamaika dialekto ditu, eta horietako batzuk ulergaitzak dira beraien artean. Adibidez, Jouni Filip Maho (2009) ikerlariak honako hauek hizkuntza desberdintzat jotzen ditu:

 Kimwani Kerimba uharteetan eta Mozanbikeko iparraldeko kostan hitz egiten da.
 Chimwiini gutxiengo etnikoek Barawa herrian eta inguruetan hitz egiten dute, baita Somaliako hegoaldeko kostan ere.
 Kibajuni, Kitikuu eta Kigunya izenez ere ezaguna, Bajuni gutxiengo talde etnikoak hitz egiten du, bai Somalia eta Kenya arteko mugako bi aldeetan, eta baita Bajuni Irletan ere (Lamu artxipielagoko iparraldeko partea).
 Sokotrako swahilia (galdua).

Gainerako dialektoak bi taldetan banatzen ditu ikerlariak:

 Mombasa–Lamuko swahilia
 Lamu
 Kiamu Lamu (Amu) irlan eta inguruan hitz egiten da.
 Kipate Pate uharteko dialektoa da eta jatorrizko kingozi dialektoaren gertukoenetzat jotzen dute.
 Kingozi Indiako Ozeanoko kostan, Lamu eta Somalia artean erabiltzen den antzinako dialekto bat da. Olerkigintzan erabiltzen da maiz, eta askok swahiliaren jatorritzat hartzen dute.
 Mombasa
 Chijomvu Mombasa inguruko azpidialekto bat da.
 Kimvita Mombasako dialekto nagusia da (“Mvita” ere deitzen zaio. Hitz horrek guda esan nahi du, eta gertatutako guda ugariei egiten die erreferentzia).
 Kingare Mombasa inguruko azpidialekto bat da.

 Kimrima Pangani, Vanga, Dar es Salaam, Rufiji eta Mafia uhartearen inguruan hitz egiten da.
 Kiunguja Zanzibarreko Harrizko Hirian hitz egiten da, baita Unguja uhartean (Zanzibar) ere bai.
 Mambrui, Malindin hitz egiten den dialektoa.
 Chichifundi, Kenyako hegoaldeko kostako dialektoa.
 Chwaka
 Kivumba, Kenyako hegoaldeko kostako dialektoa.  
 Nosy Be (Madagaskar).

 Pembako Swahilia
 Kipemba Pemba uharteko dialekto bat da.
 Kitumbatu and Kimakunduchi Zanzibarreko landa eremuan erabiltzen diren dialektoak dira.
 Makunduchi
 Mafia, Mbwera inguruan hitz egiten da.
 Kilwa (galdua)
 Kimgao Kilwa inguruan eta hegoaldean hitz egiten zen.

Mahok komoreerako hainbat dialeko hirugarren talde batean biltzen ditu. Nolanahi ere, autoritate gehienek diote komoreera sabaki (Ipar ekialdeko kostako hizkuntza bantuen familia) hizkuntza bat dela, swahiliaren desberdina.

Hiztegia

Oinarrizko hitz batzuk 

 chumba: gela
 choo: komun
 hoteli ya chakula: jatetxe
 chakula: janari
 meza: mahai
 baridi: hotz
 chumvi: gatz
 kahawa: kafe
 chai: te
 sukari: azukre (arabierazko sukkaretik)
 nyama: haragi
 sasa: orain
 zaidi: gehiago
 chache zaidi: gutxiago

 pole pole: polikiago
 hakuna matata / hakuna matatizo / hamna matatizo: arazorik gabe
 jua kali: eguzki handia
 rafiki: lagun
 kulia: eskuin
 kushoto: ezker
 kilomita: kilometro

 gari: kotxe
 pikipiki: motor (ibilgailu)
 mafuta: gasolina
 dala dala: autobus

 kusema: hitz egin

Zenbakiak 

 sifuri: zero
 moja: bat
 mbili: bi
 tatu: hiru
 nne: lau
 tano: bost
 sita: sei
 saba: zazpi
 nane: zortzi
 tisa: bederatzi
 kumi: hamar
 kumi na moja: hamaika
 ishirini: hogei
 a kwanza: lehenengo
 a pili: bigarren

Hilabeteak 

 januari: urtarril
 februari: otsail
 machi: martxo
 aprili: apiril
 mei: maiatz
 juni: ekain
 julai: uztail
 agosti: abuztu
 septemba: irail
 oktoba: urri
 novemba: azaro
 desemba: abendu

Erakundeak 
Baraza la Kiswahili la Taifa (BAKITA) Tanzaniako gobernuak kudeatutako erakundea da, hizkuntza arautzen duena.

Hedabideak 
 Bongo Radio (Tanzania).

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Kiswahili.net
 BAKITAren webgunea
 Sw-En hiztegia on-line (Kamusi Project)
 Datu etnografikoak
 Bongo Radioren webgunea
 BBCren webgunea swahiliz