Palestina

Palestina Asiako mendebaldeko eskualde geografikoa da. Hegoaldeko Sortaldean dago, eta Israel eta Palestinako Estatua hartzen ditu barnean, nahiz eta definizio batzuetan Jordaniako ipar-mendebaldeko zatiak ere badauden. Eskualdeko beste izen historiko batzuk hauek dira: Kanaan, Agindutako Lurraldea, Israelgo Lurraldea edo Lur Santua

Palestinari buruz idatzitako lehen erreferentziak K.a. XII. mendekoak dira, Egiptoko XX. dinastiak Peleset terminoa erabiltzen zuenean inguruko herriaz edo lurraz hitz egiteko. K.a. VIII. mendean, asiriarrek Palashtu edo Pilistu bezala aipatzen zuten. Garai helenistikoan, izen horiek grekora aldatu ziren, eta Herodotoren Historietan Palaistine gisa agertzen zen. K.o. 6. urtean, Erromatar Inperioak probintzia bat ezarri zuen Judea izeneko zonaren gainean, eta K.o. 132. urtean (Bar Kokhbako matxinadaren garaian) Siria Palestina bihurtu zuen. 390. urtean, bizantziar garaian, eskualdea Palaestina Prima, Palaestina Secunda eta Palaestina Tertia probintzietan banatu zen. 630eko hamarkadan musulmanek konkistatu ondoren, Jund Filastin barruti militarra ezarri zen. Palestinaren mugak aldatu egin dira historian zehar, baina, oro har, Hegoaldeko Siria edo Sortaldea bezalako eskualdeen hegoaldea hartu du. Era berean, kontzeptualki bat dator tradizio judeokristauko zenbait terminorekin, lehen aipatutako hala nola Kanaan, Agindutako Lurraldea, Israelgo Lurraldea edo Lur Santua.

Judaismoaren eta kristautasunaren sorlekua da, eta erlijio-, kultura-, merkataritza- eta politika-bidegurutze gisa istorio zalapartatsua du. Brontze Aroan kanaandarrak bizi ziren; Burdin Aroan Antzinako Israel eta Judea sortu ziren, antzinako israeldarrak bizi ziren bi erresuma ahaide. Ordutik hainbat inperioren mende egon da, hala nola Neo-asiriar inperioa, Neo-babilondar inperioa eta Akemenestar Inperioa mende. Aginte helenistikoaren aurkako eskualdeko juduen matxinadek eskualdeko independentzia-aldi labur bat ekarri zuten Asmondar leinuaren azpian. Pixkanaka Erromatar Inperioan (beranduago, Bizantziar Inperioa) sartzen joan ziren, bertan osorik integratu arte.

VII. mendean, Rasidar kalifaldiak konkistatu zuen Palestina, bizantziarrek eremuan zuten kontrolarekin amaitiuz; Rasidar kalifaldiaren ostean Omeiatar Kalifa-herria, Abbastar Kalifa-herria eta Fatimatar Kalifa-herria etorri ziren, hurrenez-urren. Gurutzadei esker ezarri zen Jerusalengo Erresumaren kolapsoaren ondoren, Palestinako populazioa nagusiki musulmana bihurtu zen. XIII. mendean, Mamelukoen Sultanerriaren parte izatera pasatu zen, eta 1516aren ondoren, Otomandar Inperioaren parte. Lehen Mundu Gerran, Sinai eta Palestinako kanpainaren barruan konkistatu zuen Erresuma Batuak. 1919 eta 1922 bitartean, Nazioen Elkarteak Palestinarako Mandatua sortu zuen, eta agindu zuen eskualdea Palestinako Britainiar Mandatua gisa administrazio britainiarraren pean geratzea. Sionismoaren mugimenduak juduentzako lur gisa aldarrikatu zuen eta, bereziki, Bigarren Mundu Gerraren eta Holokaustoaren ostean Europako juduen migrazio handia gertatu zen. Juduen eta arabiarren arteko tirabirak areagotu egin ziren 1947-1949ko Palestinako gerrara iritsi arte. Gerra horrek Britainiar Mandatuarekin amaitu zuen, Transjordania sortu ondoren. Israelen eta Jordaniaren artean Zisjordania sortu zen eta eta Egiptoren mugan Gazako Zerrenda. Arabiar–israeldar gatazkaren baitan beste hainbat gerra eta gatazka izan ziren XX. eta XXI. mendetan, bi lurralde horiek ere okupatuz. Gaur egungo Israel-Palestina Gatazkaren muina da okupazio hori.

Izenaren historia 
Arkeologia modernoak Antzinako Egiptoko eta Asiriako hamabi dokumentu aurkitu ditu hebreerako Pelesheth hitzaren parekoak izan daitezkeenak. Peleset terminoa, hieroglifoz idatzitako P-r-s-t konbinaziotik transliteratua, Egiptoko XX. dinastian aurkitu dira, K.a. 1150 inguruan, euren mugan dagoen lur edo herri bat identifikatzeko. Medinet Habun aurkitutakoa da Peleset aipatzen duen inskripziorik zaharrena, Ramses III.aren erregealdian Egiptoren aurka borrokatu zirenak aipatzerakoan. Aurkitutako azken aipamena Padiiseteko estatuan dago, 300 urte beranduago. Asiriarrek idatzitako zazpi inskripzio daude "Palashtu" edo "Pilistu" izeneko eskualdea aipatzen dutenak, Adad-nirari III.arekin hasita Nimrodeko taulan, K.a. 800ean, eta Esarhaddonek ehun urte beranduago egindako itun bateraino. Egiptoko eta Asiriako iturriek ez dute muga zehatzik aipatzen.

Historia

Aitzinako aroa 
Lurraldearen lehen biztanleak orain 50.000 urte heldu ziren; K.a. 2800. urtearen inguruan faraoien agindupean egon zen eta gero, hikso, hitita, kanaandar eta feniziarrenean. K.a. 1250. urtean lehen hebrearren konkistak izan ziren eta filistearren agerpena (k.a. 1200-1000 artean), lurraldeari Pheleset izena emango ziotenak. Israeldarren lur jabetza handiena K.a. 1000-957. urteetan izan zen, David eta Salomonen erregealdietan.

Aro klasikoa 
K.a. 539. urtetik aurrera pertsiarrek agindu zuten lurraldean, K.a. 332an mazedoniarrek Alexandro Handiarekin, judu hasmoneoek K.a. 140tik aurrera eta erromatarrek k.a. 63. urteaz geroztik. 135. urtean, juduen matxinada bat izan zela eta, Hadriano enperadoreak Jerusalem suntsitu zuen eta haren hondakinen gainean Aelia Capitolina hiri erromatarra eraiki. Hadrianok juduei bertan bizitzea edo sartzea debekatu zien. Bizantzioren garaian (330-637),berriz, biztanle asko kristau egin ziren.

Aro musulmana eta aro otomandarra 

637an Omar bigarren kalifak Jerusalem konkistatu zuen,eta bertan Al Aksa (urruna) meskita eraiki zuen. Handik aurrera biztanleria arabiartzen hasi zen.1099tik aurrera eta 100 urtean zehar, lurraldea gurutzatuen agindupean egon zen, 1187. urtean Saladinok konkistatu zuen arte. Mamelukoek kontrolatu zuten 1250 eta 1516. urteen artean, eta aldi horretan Jerusalen erromesaldien helburu bihurtu zen, bertan ostatu, errepide eta zubi sare garrantzitsu bat eraiki baitzen.
Lurraldea Otomandar Inperioaren probintzia bihurtu zen 1515. urtean, Palestina izenarekin.

Britaniar agintea, banaketa eta gaur egungo egoera 
Otomandarrak Lehen Mundu Gerran garaituak izan ondoren, Nazioen Elkarteak Britainia Handiari eman zion Palestina eta Transjordaniaren agintea.

1947an NBEak Palestinaren Zatiketa Plana onartu zuen, lurraldea bi estatutan banatzea ekarri zuena. Judu gutxiengoari lurraldearen %60 eman zitzaion. Azken hauek plana onartu zuten, baina arabiarrek ez. 1948an,ordea, israeldar estatua sortu zen eta berehala, bost estatu arabiarren eta Israelen arteko gerra hasi zen. Amaitzean, Zisjordania eta ekialdeko Jerusalem Jordaniaren agindupean geratu ziren eta Gaza Egiptoarenean. Ordurako Israelek legezkoa zena baino %26 lurralde gehiago okupatua zuen. Biztanleria arabiarraren %70ek bere etxeak uztera behartuak izan ziren, errefuxiatu bihurtuz.

1964an Palestinaren Askapenerako Erakundea sortu zen, 1969tik aurrera Yasser Arafaten Al-Fatah erakundeak kontrolatua izango zena. 1974an Nazio Batuen Erakundeak PAE herri palestinarraren ordezkaritzat onartu zuen. Sei Eguneko Gerran, 1967an, Israelek Gaza eta Sinai penintsula kendu zizkion Egiptori, Zisjordania eta ekialdeko Jerusalem Jordaniari eta Golango gainak Siriari. Egiptok 1979an, amore eman zuen Gazari buruzko bere eskaeran eta Jordaniak 1988an,gauza bera egin zuen Zisjordaniari buruzkoan. 1967tik, Zisjordania, ekialdeko Jerusalem eta Gaza Israelen okupazio militarpean daude.

1991n bake elkarrizketak hasi ziren, 1993an Osloko Akordioetan amaitu zirenak. Bertan, Gazan eta Zisjordaniaren zati batean estatu bat eraikitzea erabaki zen. Pixkanaka Israel okupaturiko lurraldeetatik irteten hasi zen, ardura Palestinar Aginte Nazionalari utzita. Hala ere, bake prozesua 2000. urtean zapuztu zen, Ariel Sharonek, ehunka poliziak babestuta, Meskiten Zelaigunea bisitatu zuenean. Musulmanen leku sakratu horretara agertzea probokaziotzat jo zen, eta Bigarren Intifada piztu zuen.

2012ko azaroan Palestinar delegazioak Nazio Batuetako Erakundean zuen estatusa gora egin zuen, eta Palestina estatu behatzaile bihurtu zen.

Azken urteetan hainbat ofentsiba egin ditu Israelek Palestinaren aurka. Hori dela eta hainbat babes jaso ditu Palestinak, Euskal Herritik ere bai.

Herriak 
  Ramala 
  Janin
  Tulkaren
	Qalqiliah
	Jeriko
	Betleem
	Hebron
	Nablus

Hiri judutarrak:

	Ariel
	Maale Adumim
	Shilo
	Shvut Rahel
	Teneh Oranim

Eboluzio geografikoa

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Palestinako Estatua
 Palestinar Lurralde Okupatuak
 Palestinako Estatuaren nazioarteko aintzatespena
 Israel-Palestina gatazka

Kanpo estekak 
 Palestinari buruzko kanala, Argia aldizkarian.
 Testuinguru historikoaren bilduma bat euskaraz

Palestina
Mendebaldeko Asiako geografia