Amaiur

Amaiur Nafarroa Garaiko iparraldeko lekua da, Baztan udalerrikoa. 2015eko urtarrilaren 1ean 275 biztanle zituen.

Geografia 
Amaiur Baztan udalerriaren iparraldean dago, Elizondo eta Urdazubi lotzen dituen N-121 errepidearen erdibidean, Otsondoko mendatearen hegoaldeko muturrean.

Herri mugakideak 
 Azpilkueta hego-mendebaldean
 Arizkun eta Erratzu hegoaldean
 Urdazubi ipar-mendebaldean

Ingurune naturala eta klima

Historia 
Herriaren lehenbiziko aipamena 1095ekoa da. Amaiurko gazteluari dagokionez, XII. mendearen amaierakoa da lehen berria. Haren funtzioetako bat Iruñea eta Baiona arteko errege bidearen kontrola zen.

Nafarroako konkistan gertaera garrantzitsuen kokagunea izan zen. 1512an Gaztelako tropek ia borrokarik gabe hartu zuten gotorlekua. 1521ean, Noaingo porrotaren ondoren, Nafarroako armadak Amaiurko gaztelua hartu zuen; 1522ko uztailean, ordea, gaztelarrek gaztelua setiatu zuten; barnean zeuden 200 nafar gudariek ahal bezala eutsi zioten setioari, baina uztailaren 19an amore eman behar izan zuten. Jaime Belatz de Medrano alkaidea preso hartu eta Iruñeko espetxean hil zen.

Gertakari horien oroigarri, 1922an monolito bat jarri zuten Gazteluko muinoan. Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian, 1931ko uztailean, eraso eta suntsitu zuten, eta azkenik 1982an berreraiki zuten.

Herria 1665ean banandu zen Baztandik, baina 1969an berriro elkartu zen; Baztango Udalean beranduen sartu den herria da.

Demografia

Kultura

Bestak eta ospakizunak 
Amaiurko festak abuztuaren 15ean ospatzen dira, Andre Marietan.

Arkeologia Zentroa 
2020ko abuztuan, Amaiurko Arkeologia Zentroa ireki zen Kale Nagusian. Bertan, azken hamabost urteotan Aranzadi Zientzia Elkarteko talde batek gazteluan egindako indusketa-lanetan berreskuratutako material arkeologikoak daude bertan ikusgai.

Amaiuraldia 
2022ko ekainean Amaiuraldia ospatu zen Amaiurko batailaren 500. urteurrena gogoratzeko.

Ondasun nabarmenak 
 Amaiurko arkua
 Amaiurko errota
 Amaiurko gaztelua oroitzeko monumentua.
 Amaiurko gurutzea
 Arretxea jauregia (XVI. mendekoa).
 Borda jauregia (1702).
 Jasokundeko Andre Mariaren eliza
 Pilareko Amaren baseliza

Amaiurtar ezagunak 
 Jose Maria Gaston (1821-1882), Espainiako Gorteetako diputatu, Nafarroako probintzia-diputatu, Nafarroako gobernadore zibila, abokatu eta politikaria.
 Jose Maritorena (1882-1953), bertsolaria.
 Maurizio Elizalde (1915-1992), txistularia.
 Paskual Rekalde (1963-), hizkuntzalari eta euskaltzain osoa.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Amaiur Arkeologia Zentroa. Gune ofiziala: www.amaiur.eus/
 Amaiur Baztango udal webgunean, baztan.eus
 Aurkerena, Joseba, Amaiur eta Berzaitz, ametsetik libertatera, kazeta.info
 Amaiur "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB1).

 
Nafarroako lehengo udalerriak
Nafarroa Garaia
Baztanaldeko udalerriak
Baztan
Nafarroa