Inkontziente

Inkontzientea gizabanako baten gogamenaren atal kontzientetik at dauden eta zuzenean kontrolatu ezin litzakeen desira, sen, oroitzapen eta motibazioen multzoa da. Sigmund Freudek bere psikoanalisi teorian garatu zuen kontzeptua da, eta hipnosi fenomeno, amets eta lapsusetan oinarritu zuen bere existentzia frogatzeko. Carl Jungek, gainera, inkontziente kolektiboaren existentzia aldeztu zuen. Inkontzientearen balizko existentziak ondorio garrantzitsuak lituzke: alde batetik, pentsamenduaren eta gogamenaren beste ekintzen azalpen zientifikoa oztopatzen du horietan inkontzientearen faktoreak ezkutuan geratzen direlako; bestetik, gizabanakoaren izaera anitza lekarke, inkontzienteak eta kontzienteak norabide ezberdinetan moldatzen baitute subjektua.

Hizkera arruntean, inkontziente terminoa adjektibo gisa erabiltzen da subjektuak bere portaera oharkabean garatzen duen egoera edo jarrera mentala kalifikatzeko, hau da, konturatu gabe, eta oro har, ez dago hori egiteko duen borondatearen mende. Arduragabe edo gutxietsita dagoen pertsona deskribatzeko ere erabil daiteke, ondorio eta arriskuak kontuan hartu gabe ekintza kaltegarri edo arriskutsuak egiten dituena. Henry Lord Kames (1696-1782) legelari eskoziarrak ingelesezko termino tekniko gisa erabili zuen lehen aldiz 1751n (ez kontzientearen esanahiarekin). Inkontziente terminoa geroago zabaldu zen Alemanian, garai erromantikoan (adibidez, Goethek Ilargiari egindako poema batean (1777), unbewusst  termino alemana erabili zuen lehen aldiz) irudi mentalen biltegi bat izendatuz, edukiz konortea galtzen zuen pasio-iturri bat.

Psikoanalisian, inkontzientea teoriaren kontzeptu giltzarria da, bere azterketa-xede nagusia baita, eta, zentzu topikoan, kontzientziaren ezezaguna den sistema eta leku psikiko bat izendatzen du («beste eszena»), bai eta, zentzu dinamikoan, kontzientziaren atal diren eduki erreprimituen multzoa ere, nahiz eta haiek eraginkortasun psikiko eta bizia erakusten duten mekanismo eta prestakuntza espezifikoen bidez.

Terminoaren historia
Henri Amiel idazle suitzarrak (1821-1881) frantsesean sartu zuen (bizitza inkontzientearen esanahiarekin) 1860 inguruan, eta Dictionnaire de l'Académie française delakoan onartu zuten 1878an. Antzinarotik, kontzientziarena ez zen jarduera baten existentziaren ideiak hainbat gogoeta eragin zituen beti. Baina René Descartesi (1596-1650) esker, dualismo, gorputz/buru baten printzipioa sortu zen, kontzientzia (eta cogitotik) arrazoimenaren lekua izatera eraman zuena, zentzugabekeriaren unibertsoaren aurkakoa. Pentsamendu inkontzientea, orduan, etxekotuta agertu zen, bai arrazoian integratzeko, bai handik baztertzeko eta eromenaren eremuan sartzeko.

XIX. mendean zehar, Wilhelm von Schelling (1775-1854) eta Friedrich Nietzsche (1844-1900) artean, Arthur Schopenhauer (1788-1860) tartean zegoela, Alemaniako filosofiak arrazionalismoaren aurkako inkontzientearen ikuspegi bat hartu zuen, psikiatria dinamikoaren ikuspegi terapeutikoarekin zuzeneko loturarik ez zuena. Gizakiaren arimaren gaueko aldea azpimarratu zuen, eta gizakiaren sakonean lurperatutako psike baten aurpegi iluna azaleratzen saiatu zen. Ostertza horren gainean, psikologia esperimentalaren, medikuntzaren eta fisiologiaren lanak zabaldu ziren, hala nola Johann Friedrich Herbart, Hermann von Helmholtz, Gustav Fechner, Wilhelm Wundt (1832-1920) eta Carl Gustav Carus (1789-1869).

Prozesu inkontzienteak eta buru inkontzientea
Ikerketa neurozientifiko batzuek adimen inkontzientearen existentzia babesten dute. Adibidez, Columbiako Unibertsitateko Zentro Medikoko ikertzaileek aurkitu dute aurpegietako irudi iheskorrak (agertzen diren eta hain azkar desagertzen diren irudi beldurgarriak, kontzientzia kontzientetik ihes egiten dutenak) antsietate inkontzientea eragiten dutela eta antsietate hori burmuinean hauteman daitekeela, neuroirudi-makina berrienekin. Beraz, adimen kontzientea prozesu inkontzienteak baino ehunka milisegundo motelagoa da.

Ikerketa mota hori ulertzeko, bereizketa bat egin behar da prozesu inkontzienteen eta adimen inkontzientearen artean (neurozientzialariek gehiago aztertzen dituzte lehenengoak). Adimen inkontzientea eta haren balizko eduki psikoanalitikoak ere desberdinak dira inkontzientziaren, komaren eta gutxieneko kontzientzia-egoeraren aldean. Terminoen erabileran dagoen aldea, neurri bateraino, subjektuari buruzko hipotesien bidez azal daiteke. Teoria psikoanalitikoa da halako susmo bat.

Psikoanalisia

Inkontzientea Sigmund Freuden lanean

Adituen historiografiak erakutsi duenez, Lancelot Whyte eta Henri Ellenberger artean, Freud ez zen inkontziente hitza bere teoriaren kontzeptu bat izendatzeko erabili zuen lehen pentsalaria izan. Hala ere, berak bihurtu zuen bere diziplinarako funtsezkoa, eta aurrekoen esanahi oso desberdina eman zion.

Alemaniako psikiatria dinamikoaren tradizioak eta filosofia konbinatzean, Freudek inkontzientearen ikuskera berria egin zuen. Lehenik eta behin, Jean–Martin Charcot, Hippolyte Bernheim eta Josef Breuer irakaspenen sintesia egin zuen, eta horrek psikoanalisira eraman zuen. Geroagoko une batean,  ametsak interpretatzetik, ibilbide teorikoa eman zion inkontzientearen funtzionamenduari.

Izan ere, Sigmund Freuden aburuz, inkontzientea ez da jada 'suprakontziente' edo 'subkontziente' bat, kontzientziaren gainean edo harantzago kokatua; kontzientziak ez du eskuragarritasunik, baina zenbait formaziotan agertzen da, hala nola ametsetan, lapsusetan, izkirimiritan hitz jokoatan, huts egindako egintzetan eta psikoanalisi sintometan. Inkontzienteak, Freuden arabera, berezitasun bat du: subjektuaren barnekoa (eta haren kontzientziaren mendekoa) eta kanpokoa izatea pentsamendu kontzientearen menderatze-modu orotan.

Freudek modu guztiz originalean definitzen du inkontzientea Alemaniako XIX. mendearen hasierako filosofiaren inkontzientearen kontzeptutik abiatuta eta Eduard von Hartmann zientzialariak 1868an azaldu zuen Inkontzientearen Filosofia lanean laburbildu zuenetik, jada ez baita kontzientearen aurkakoa: Freuden inkontzientea nozio topiko eta dinamikoa da; edukiak dituen sistema psikikoa da, eta, berariaz, inkontziente gisa deskriba daitezkeen mekanismoak ditu; sistema hori legeek arautzen dute, eta berezko duen energia-ekonomia du.

Ernetasun-bizitza normala behatzeak inkontzientearen ikusmolde klasiko hori baliozkotzen zuela zirudien. Baina eguneroko bizitzako eta loaren formazio psikopatologikoen analisiak inkontzientea 'bi sistema oso desberdinen funtzio' gisa agerrarazi zuen. Aurrerantzean, kontzientearekin batera, bi inkontziente mota sortu behar ziren, biak ere, zentzu deskribatzailean, inkontzienteak, baina oso desberdinak beren dinamikari eta edukien bilakaerari dagokienez: inkontzientearenak ezin ziren inoiz kontzientziara iritsi, eta bestearen edukiak, arrazoi aurrekontzientea deritzenak, kontzientziara iristen ziren baldintza jakin batzuetan, batez ere zentsura-forma baten kontrola pasatu ondoren.

Freudek, aparatu psikikoaren eraketari buruzko lehen teoriaren barruan, 'Freuden lehenengo topikoa' ere deitu ohi dena, inkontzienteak psikismoa osatzen duten hiru sistema psikikoetako bat izendatzen du (beste biak kontzientea eta aurrekontzientea dira). Sistema inkontzientea, hein handi batean (baina ez bakarrik), erreprimitutako edukiz osatuta dago eta kontzientzian sartzea utzi ez zaiena, hain zuzen ere errepresioaren mekanismoaren bidez. Inkontzientearen edukia pultsioen 'ordezkari psikikoak' dira. Ordezkari horiek, pultsio-energiaz izendaturik daudenez, etengabe bilatzen dute kontzientziarako bidea irekitzea erreprimitutakoaren itzulera deiturikoan. Sistema aurrekontzientera eta kontzientziara iristeko modu bakarra konpromisozko egiturak izatea da, ahalik eta asebetetze-maila handiena lortzen saiatuz baina zentsurari iskin egitea lortuz.

Jakina, inkontzientea, izan ere, inkontzientea ez denean bakarrik ezagutu daiteke. Inkontzienteari buruz jakin dezakeguna da 'transposizioa edo itzulpena kontzientera' egin duena. Freuden arabera, horretan datza psikoanalisia: «Lan psikoanalitikoak itzulpen hori posible dela erakusten digu egunero. Horretarako, beharrezkoa da aztertuak zenbait erresistentzia gainditzea, bere garaian, kontzientea errefusatu hori erreprimitu bihurtu zuten erresistentzia berak».

Freud-ek instantzia psikikoak definitzen dituen uneaz (alegia, Freuden bigarren topikotik aurrera) 'bera', 'nia' eta 'supernia' gainditu egin zuen, eta topikoak partzialki gainjartzen direlako adjektibo bat izatera pasatzen da, hau da, instantzia psikiko horien eta lehenengo topikoan definitutako hiru sistemen artean ez dagoelako korrespondentzia unibokorik (niaren eta superkalifikatzailearen zati batzuk ere badaudelako hori bezain inkontzienteak).

1920an, Freudek biraketa eman zuen bere teorian, Jenseits des Lustprinzips (Plazeraren printzipioaz haratago) izeneko testuarekin, hain zuzen. Testu horretan, Freudek aurreko lan batzuetan erabilitako garapen metapsikologikoetan sakontzen du, eta zentzu filogenetikoa ematen die aurkakotasun kontzientzia-inkontzientearen, ni-instintuen, plazeraren printzipioaren eta errealitatearen printzipioari. Freudek psikoanalisiaren hasieratik identifikatu zituen plazera lortzeko edo mina saihesteko subjektuari zuzendutako pultsioek, beraz,  zentzu desberdina hartzen dute haren bizikidetza funtzionala guztiz kontrako pultsioekin, hau da, suntsitzaileekin eta autosuntsitzaileekin egiaztatzean. Bulkada sexualak, izan ere, plazeraren printzipioak bideratutako indarrak eta iraupenaren aurkako indarrak dira. Ni-a, errealitate-printzipioak gidatuta, Freudek ananké (eskasia) deitzen duenaren argitan, goi-mailako psikismo baten eraketa gisa definitzen da, hain zuzen ere, modu ez hain arriskutsu edo suntsitzaileetara bideratu eta birformulatzeko konpromisoa hartzen duena, oinarrizko bi prozesuren bidez: errepresioa eta sublimazioa. Sena zapaltzea, beraz, beharrezko baldintza bihurtzen da (edo historikoki onartutako baldintza, H. Marcusek bere Eros and Civilizationen (Eros eta zibilizazioa)n adieraziko duen bezala) espeziearen iraupenerako, Freudek Eros eta Tánatos deituko dion dualtasun eraikitze-suntsitze horren arabera eta bizitzaren ziklo orokorra eta gauza guztien existentziaren ziklo orokorra izango litzatekeena. Metapsikologia hori berpiztu eta findu egingo da teoria antropologiko baten ardatzak nahiko zehatz samar delineatu arte ondorengo Das Unbehagen in der Kultur (Kulturan dagoen ondoeza) lanean.

Bestalde, duela gutxi eztanda egindako gerrak fenomenologia partikular bati buruzko galdera ireki du: gerrako neurosia. Freudi atentzioa ematen dio egoera traumatikoetan egon direnek behin eta berriz egoera traumatikoarekin amets egiten dutela, hala nola borroka-frontean egon direnek, hau da, ametsetan behin eta berriz bizipen traumatikoa irudikatzen dela. Freudek bere buruari galdetzen dio nola artikulatu daitekeen fenomeno hori berak planteatutako tesiarekin:,hau da, ametsa desiraren betetzea dela. Bere teoriaren maila horretan, Freudek dagoeneko definituta dauka pultsioaren finkatzearen kontzeptua. Bada, izan ere, pultsio traumatikoari dagokion zerbait. Horrek erabat zapalduta ez den inkontziente bati buruz pentsarazten dio, eta helburu-aldaketa kontzeptualizatzea baino ez zaio gelditzen, hau da, desplazera helmugatzat hartzea. Hori, 1923an, Masokismoaren arazo ekonomikoa liburuan teorizatu zuen.

Inkontzientea, benetako alderdi psikiko gisa
Abriss der Psychoanalysen (Psikoanalisiaren Eskema) (1940 [1938]), Freudek, kontzientziaren egitatean gogo-aldartea dena ikertzeko, bere abiapuntua kokatzen du; izan ere, hori azaltzen saiatzean aurkitzen diren zailtasunak gorabehera, inori ez dio zailtasunik eskaintzen kontzeptu horrek izendatzen duena irudikatzeko, inoren eguneroko esperientziatik kanpo ez dagoelako. Autoreak konduktismoa kritikatzen du psikologia bat eraiki nahi izan delako kontzientzia kontuan hartu gabe. Freuden aburuz, ordea, kontzientziak ez luke ulertuko alderdi psikikoaren eremu osoa, eta, haren ustez, ez litzateke egokia izango pentsatzea psikologiaren zeregin bakarra pertzepzioak, sentimenduak, prozesu kognitiboak eta borondatearen egintzak bereiztea dela, fenomeno psikikoen espezie desberdinen gisara. Prozesu horiek, kontzientziaren eskuragarri izatearen ezaugarriaz hornituak, ez dira continuum arin eta osoa, eta egongo lirateke korrelatu izango liratekeen serie somatikoetan perfekzio-maila handiagoaren hipotesiaren alde egingo luketenak; izan ere, fenomeno kontziente orori, aldiz, fenomeno fisiologiko konkurrentea egokituko litzaioke, kontrakoa ez litzateke egia izango. Jarrera horretatik, zilegi litzateke ondorio hau ateratzea: psikologiak prozesu somatikoak nabarmendu beharko lituzke, eta, prozesu horietan, benetan psikikoa dena bereiztea ere lortzen da. Hala ere, Freuden arabera, badirudi filosofo gehienek aldeztutako aldarrikapenen aurka joango litzatekeela, eta zerbait psikiko-inkontzientea den ideia hori kontraesankorra gisa deskalifikatuko lukete.

Hori da, hain zuzen ere, teoria analitikoaren oinarrietako bat, onartzen baitu «ustez aldi berean somatikoak diren prozesu horiek benetako psikikoa diren», nahiz eta kontzientziak ez izan haietara iristeko biderik. Theodor Lipps ere ikuskera horren aldekoa zen. Kontzientziaren psikologia ez zen gai izango hutsunez jositako serie horietatik harago joateko —eta, beraz, beste maila bateko zerbaiten isla izango lirateke—, baina, Freuden hitzetan, gogo-aldartea funtsean inkontzientea dela onartzeak «psikologia, besteen artean, zientzia natural gisa konfiguratzea ahalbidetuko luke». Ikergai gisa eratu diren fenomenoak, hala, agerian gera litezkeen legezkotasunen mende egongo lirateke. Lan horretarako, kontzeptuak eta hipotesiak eraiki beharko lirateke zientziaren egoera benetakoa denaren ezagutzara hurbiltzeko aukera emango luketenak eta aldaketak eta zuzenketak izango lituzketenak, bai eta modu zehatzagoan definitu ere esperientzia pilatu ahala. Freuden ustez, onargarria litzateke jaiotzen ari den diziplina baten oinarrizko kontzeptuak —psikoanalisiaren kasurako, 'pultsioaren' kontzeptua aipatu beharko litzateke—, hasieran, definizio ez perfektuak agertzea.

Inkontzientea ezaugarri psikiko gisa
Freudek, ezaugarri psikiko izenarekin, kontzientea, inkontzientea eta aurrekontzientea izendatzen ditu. Bere esanetan, kontzientziaren nozio psikoanalitikoa ez da filosofoen eta herri-iritzien noziotik bereizten, eta gainerako guztia inkontzientearen kategorian sartzen da. Horrek, ordea, ez du esan nahi elementu homogeneoen multzo bat dagoenik baizik eta haren barruan bereizten direla: alde batetik, kontziente bilakatzeko prozesu iragankorrak, besterik gabe, hau da, berriz ere kontzientziatik aldendu daitezkeenak, egoera hori oso iragankorra baita —hemen aztertzen dena da pentsaezina edo kontzientziaren mendekoa dena— eta, bestetik, kontzientziarako (benetako inkontzientea) sarbiderik ez duten prozesu edo edukiak, inferentzietatik eta material hori adierazpen kontziente batera itzultzetik abiatuta.

Ezin espero daiteke, ordea, eduki bat edo beste behin betiko eta ezeztaezinezko loturik egongo denik hiru ezaugarri hauetako batekin: aurrekontzientea psikoanalistaren laguntzarik gabe iritsiko da kontzientziara, eta benetako inkontzientea, berriz, erresistentzia indartsuak gainditu ondoren eta azterketa batean hasitako lanari esker lortuko da. Freudek ohartarazten du ezen, psikoanalista gisa, pertsona baten hutsune mnesiko jakin bati dagokion edukia kolokan jartzeak eta hari jakinarazteak ez duela esan nahi material inkontziente erreprimitua bat-batean kontziente bihurtu denik; izan ere, hasieran behintzat, eduki hori aldi berean egongo da haren irudikapen kontzienteen eta inkontzienteen artean —horrela jasotzen da analistak emandako berreraikuntza—. Geroago, lan terapeutikoaren bidez, batzuen eta besteen arteko eten hori konponduta geratzen da. Lorpen horri kontra egiten dion erresistentziaren indarra kasu partikularraren araberakoa izango da. Hainbesteraino, ezen ohiko bilakaera kontzientea tratamenduaren bidez lan eginez lortutakoa, era berean, berez gerta daitekeen. Batez ere egoera psikotikoetan gertatzen da inkontziente egoteko material jakin batek aurrekontziente-egoera lortzen duela bat-batean, eta handik hurbil dago kontzientziaren sarbidea. Hala, erresistentzia jakin batzuk kontserbatzeak zerbitzu garrantzitsuak ematen dizkio normaltasun psikikoari, baina, haren mugen barruan, lotan zaudela erresistentzia laxotasun nabarmena dagoela onartzen da; horren ondorioz, material inkontzientea azaleratzen da, eta ametsak sortzen dira. Aitzitik, aldi baterako ahanzturak eragotzi egiten du modu erregularrean aurrekontzientean sartzen den eduki bati kontzientzian sartzea; izkirimiriaren baldintza da kontzientea izan daitekeen pentsamendu bat aldi baterako inkontzientea bihurtzea. Asaldura neurotikoen uzkurdurak zerikusi handia du aurrekontzientearen eta inkontzientearen transposizioen artean.

Inkontzientearen funtzionamendua
Logika gobernatzen duten arauek ez lukete jardungo inkontzientean, zeina 'alogikoaren erresuma' gisa definitzen den. Lehiak eta joera antagonikoak elkarrekin bizi dira, batzuetan, elkarren artean ez eragiteagatik gatazkarik sortu gabe, eta, beste batzuetan, berriz, gatazka sortzen dute, inolako aukeraren alde egin gabe, baizik eta aukera horiek bat egiten dutela eratze zentzugabearen konpromisoan eskakizun bateraezinak orpoz orpo jartzeagatik. Horrek lotura estua du aurkakoak (baztertuta egotetik urrun) gauza bera balira bezala hartzen direlako; horrela, loaren eduki nabarmeneko elementu bakoitza bere kontra ager daiteke. Tesiari indarra emateko, Freudek argudiatu du hori hizkuntza arkaikoetan ere gertatzen zela: hasieran, 'indartsua' eta 'ahula', 'argia eta 'iluna', eta 'altua' eta 'sakona kontzeptuak erro beraren bidez izendatu ahal izan ziren. Latinez, altus '''altu' eta 'sakon' balioa ere izango luke, eta sacer, berriz, 'sakratua' eta 'fedegabe'.

Inkontziente kolektiboa Carl Gustav Jung-en

Hain zuzen ere, inkontzientearen teoriaren kontzeptualizazioak, beste arrazoi teoriko eta pertsonalen artean, sortuko du Freuden eta Jung-en arteko bereizketa. Azken horrek birplanteatu eta zabalduko du inkontziente freudiarraren izaera pertsonala, eta ad infinitum zabalduko du inkontziente kolektibo batera; haren eduki nagusia arketipoak izango dira. Horrela, eta, betiere, suitzar autorearen psikologia analitikoaren esparru teorikotik, inkontzientea bi mailatan sailkatuko da:
 Freuden inkontzientearen izena bera (inkontziente pertsonala deituko diona postulazio freudiarra onartuz eta bereiziz) eta inkontzientearen eduki nagusiak edo konstelazioak konplexu terminoaren azpian bereiziko dira, eta horietako bakoitzaren nukleoan arketipo bat egongo da.
 inkontziente kolektiboa bera, egoitza eta arketipoak osatua.

Jacques Lacan-en inkontzientea
XI. mintegian Lacanek aipatzen du: «Inkontziente hitzak subjektu batean dituen ondorioen batura da; maila horretan eratzen da subjektua adierazlearen ondorio gisa». Inkontzientea hizkuntza gisa egituratuta dago. Zentzuzkoa eta kognitiboa ez den beste logika bat du, eguneroko bizitzan ondorioak sortzen dituena. Inkontzientea ez da irrazionala; logika bat du, diskurtsoa eta haren egiturak, huts egindako egintzak, ametsak eta sintomak antolatzen dituena.

Adimen inkontzientea psikologia kognitibo garaikidean
Ikerketa
Psikologia kognitibo garaikidean ikerketa eta ezagutza eztabaidaezin gorputz zabal bat dago, jarduera mentalari eskainia eta kontzientzia hartzeak eragiten ez duen jarduera mentala.

.Prozesu inkontzienteei buruzko ikerketa (kognitiboa) gehiena informazioaren prozesamenduaren paradigmaren tradizio akademikoan gauzatu da. Tradizio psikoanalitikoaren aurkakoa da, zeina kontzeptu teoriko nahiko espekulatiboek zuzentzen duten (enpirikoki egiaztatzea zaila delako), hala nola Ediporen konplexua edo Elektraren konplexua, prozesu inkontzienteen ikerketako tradizio kognitiboa suposizio teoriko gutxi batzuetan oinarritzen da, eta oso enpirikoki bideratuta dago (esaterako, datuetan oinarrituta dago).

Ikerketa kognitiboak erakutsi duenez, gizabanakoek, automatikoki eta kontzientziatik kanpo, informazio gehiago erregistratzen eta eskuratzen dute beren pentsamendu kontzienteen bidez esperimenta dezaketena baino (ikus Augusto, 2010, duela gutxi egindako inkesta ulergarri baterako).

Maiztasunari buruzko informazioa oharkabean prozesatzea
Adibidez, Hasher eta Zacks-ek bideratutako ikerketa-ildo zabal batek erakutsi du gizabanakoek automatikoki erregistratzen dutela gertaeren maiztasunari buruzko informazioa (adibidez, kontzientziatik kanpo eta informazioa prozesatzeko iturri kontzienteak atzeman gabe). Areago, hartzaileek intentziorik gabe egiten dute, 'automatikoki'; jaso zituzten jarraibideak kontuan hartu gabe, eta informazioa prozesatzeko dituzten helburuak kontuan hartu gabe. Modu interesatuan, gertaeren maiztasuna modu inkontzientean eta nahiko zehatzean kontatzeko trebetasunak ez dirudi harreman handirik duenik gizabanakoaren adinarekin, hezkuntzarekin, adimenarekin edo nortasunarekin; beraz, gizakiak ingurumenean duen orientazioaren funtsezko multzoetako bat izan daiteke eta, ziur aski, oro har, ezagutza jatorrizkoa eta esperientzia bereganatzea.

Gramatika artifizialak
Prozesu inkontzienteei buruzko beste ikerketa goiztiar bat Arthur Reberrek hasi zuen 'gramatika artifiziala' izeneko metodologia erabiliz. Ikerketa horrek agerian utzi zuen «gramatika» arau artifizial eta sintetikoen (adibidez, GKHAN, KHABT...) set konplexuek sortutako hitz berrien eraginpean zeuden gizabanakoek, bada, berehala garatu zutela 'halako sentimendu' bat gramatika horren bidez eta ondoren gramatika horren gainean egindako lanaren ezagutza horren bidez, eta, halaxe, frogatu ahal izan zen gramatika aldetik 'zuzenak' (adibidez, indartsuak arauekin) eta 'okerrak' (arauak betetzen ez zutenak) ziren hitz berrien artean bereizteko trebetasuna. Interesa duen aldetik, trebetasun hori ez dirudi tartekatua denik, edo arauak adierazteko ezagutzak lagunduta (adibidez, hitz zuzenak eta okerrak nola bereizten dituzten artikulatzeko trebetasuna).

Prozedurazko ezagutza oharkabean eskuratzea
Aurkikuntza goiztiar horien funtsa (70eko hamarkadakoa) nabarmen hedatu da 80ko eta 90eko hamarkadetan, hurrenez hurreneko ikerketen bidez, eta frogatu da, ezen, kontzientziatik kanpo, norbanakoek maiztasunei buruzko informazioa ez ezik (adibidez, ezaugarrien edo gertaeren "gertaerei" buruzkoa) ezaugarrien edo gertaeren arteko ko-gertaerei buruzkoa ere (adibidez, korrelazioak edo, teknikoki hitz eginez) jasotzen duten. Pawel Lewickik koaldaketei buruzko informazioaz jabetu gabeko eskurapenei buruzko ikerketa estentsiboa egin zuen, eta, ondoren, D. L. Schachter (memoria inplizituaren kontzeptua sartzeagatik ezaguna), L. R. Squire eta beste batzuk ikertu jarraitu zuten.

Ohiko azterketa baten ikaste-fasean, parte-hartzaileek estimulu-korronte bat jasan zuten (gertaerak, hala nola letra-kateak, digituak, argazkiak edo pertsona estimuluen deskribapenak), eta ezaugarri edo gertaeren arteko kobariazio sendo baina ez irten bat (ezkutukoa) izan zuten. Adibidez, 'justu' gisa aurkeztutako pertsona bakoitzak aurpegi pixka bat luzatuta ere izango zukeen. Izan ere, manipulatutako kobariazioak irtenak ez baziren ere eta subjektuen kontzientziak ezin bazituen lortu, subjektu hartzaileek oraindik ezagutzen ez zuten kobariazio horiei buruzko lan-ezagutza jasotzen zuten. Adibidez, azterketaren probaldian, parte-hartzaileei eskatzen bazaie irizpen intuitiboak egiteko argazkietan (nortasun-deskribapenik gabe) aurkeztutako pertsonaia berrien nortasunei buruz eta gizabanakoen 'justizia' epaitzeko, haiek ikasteko fasean modu ez kontzientean eskuratutako arauei jarraitzeko joera zuten, eta, pertsona estimuluak aurpegia apur bat luzatua bazuen, pertsona 'justua' zela adierazten zuten. 

Koaldaketei buruzko informazioa kontzienteki ez eskuratzea ezagutzaren (trebetasunak, esperientzia) edo nortasun-hobespen edo -xedapenen (desordenak edo nahaste-sintomak barne) inguruko prozesu funtsezko eta orohartzaile bat dela dirudi.

Inkontzientzia vs kontzientzia eza
Tradizio kognitiboan, kontzientzia hartzearen bidez erdiesten ez diren prozesuak 'ez kontziente' gisa adierazten dira. Termino horrek fenomenoaren izaera deskribatzaile eta enpiriko hutsa azpimarratzen du (kontziente ez izatearen kalifikazioa) ikerkuntza kognitiboaren tradizioan.

Zehazki, prozesua ez da kontzientea oso kontzentratuta dauden gizabanakoek ere huts egiten dutenean horren berri ematean, eta, batez ere, prozesuari buruz, uste teoriko gutxi egiten dira.

Eztabaida
Psikologian, oraindik ere, badira desadostasun nagusiak adimen inkontzientearen izaerari buruz. Inkontzientearen kontzeptuaren balio zientifikoari buruzko eztabaida dago, eta inkontzientea existitzen bada, eztabaidatua izan da.

Gizarte-zientzietan, John Watson-ek, AEBko lehen konduktistatzat hartuak, 'adimen inkontziente' baten ideia kritikatu zuen, eta jarrera hautemangarrietan kontzentratu zen introspekzioaren ordez.

David Holmesek hirurogei urtetan egindako ikerketa egin zuen 'errepresioaren' kontzeptu freudiarrari buruz, eta ondorioztatu zuen ez dagoela ebidentzia positiborik kontzeptu horretarako. Hipotesi freudiar askorentzat ebidentziarik ez zegoenez, zientzialari batzuek proposatu zuten mekanismo inkontzienteak egotea, freudiarretatik asko aldentzen direnak. Inkontziente kognitibo batez (John Kihlstrom)Kihlstrom, J.F.; Beer, J.S.; Klein, S.B. (2002). "Self and identity as memory". In Leary, M.R.; Tangney, J.. Handbook of self and identity. New York: Guilford Press.  68–90. or. hitz egiten dute, zeinak prozesu automatikoak egiten dituen, baina erreprimitutakoaren errepresio eta itzulera sinbolikorako mekanismo konplexurik ez du.

Jean-Paul Sartrek kritika egiten dio Freuden inkontzientearen teoriari L'Être et le Néant (Izatea eta ezereza) lanean, inkontzientea, funtsean, autokontzientea delako ustean oinarrituta. Sartrek argudiatzen du, halaber, Freuden errepresio-teoriak huts egiten duela, nahiz eta Thomas Baldwinek idatzi haren argudioa Freuden teoriaren gaizki-ulertu batean oinarrituta dagoela.

Ludwig Wittgensteinek eta Jacques Bouveressek argudiatu zuten Freuden pentsamenduak nahasmen sistematikoa duela arrazoien eta kausen artean; interpretazio-metodoek arrazoiak eman ditzakete esanahi berrietarako, baina ez dira baliagarriak kausazko erlazioak aurkitzeko (ikerketa esperimentala behar dute). Wittgensteinek adibide hau eman zuen (Rush Rheesekin egindako elkarrizketetan): objektuak mahai gainean botatzen baditugu eta objektu horiei buruzko elkarketa askeak eta interpretazioak egiten baditugu, esanahiren bat aurkituko dugu objektu eta leku bakoitzerako, baina ez ditugu kausak aurkituko.

John Searle filosofo garaikideak freudiar inkontzienteari buruzko kritika egin du. Bere ustez, adimenaren eskualde pribilegiatu batean dagoen 'pentsamendu' bilduma baten nozioa bera inkoherentea da 'printzipioz eskuraezinak badira' kontzientzia kontzientearentzat. Hori ez da bizitza kontzientearen askoren oinarria osatzen duten prozesu "ez-kontzienterik" ez dagoela inplikatzeko. Searlek, berriz, zera proposatzen du: 'pentsamendu' baten antzeko zerbait dena xehetasun bakoitzean kokatzea, salbu eta inor ezin delako hartaz jabetu (ezin du hartan 'pentsatu') kontzeptu inkoherentea delako. 'Zerbaiti' buruz 'pentsamendu' gisa hitz egiteak esan nahi du: edo  pentsalari batez pentsatuta izaten ari dela edo pentsalari batez pentsatua izan zitekeela. Pentsamendu izeneko fenomenoarekin kausalki lotuta ez dauden prozesuak, beraz, egokiago dira garunaren kontziente ez diren prozesu gisa izendatzea. Ideia horiek sakontasun handiagoz eztabaidatzen dira bere The Rediscovery of the Mind'' (Adimenaren berraurkikuntza)) liburuan.

Inkontziente freudiarraren beste kritiko batzuk honako hauek dira: David Stannard,​ Richard Webster,​ Ethan Watters eta Richard Ofshe.

Psikologia kognitibo modernoan, ikertzaile askok herentzia freudiarraren inkontzientearen nozioa desmuntatu nahi izan dute, eta 'inplizitu' edo 'automatiko' hitzak erabiltzen dituzte. Tradizio horiek azpimarratzen dute prozesu kognitiboak zenbateraino gertatzen diren kontzientzia kognitiboaren lentea hartzetik kanpo, eta erakusten dute kontzientziatzen ez ditugun gauzek beste prozesu kognitibo batzuetan eragina izan dezaketela, bai eta portaerak ere. Inkontzienteari lotutako ikerketa-tradizio aktiboetan memoria inplizitua sartzen da, eta ezagutzaren jabetza inkontzientea.

Erreferentziak

Bibliografia

Ikus, gainera 
 Kontzientzia
 Adimenaren filosofia

Kanpo estekak 

Psikoanalisia
Neuropsikologia
Garunaren prozesuak
Freudiar psikologia