Alfontso X.a Gaztelakoa

Alfontso X.a Gaztelakoa Jakituna (Toledo, 1221eko azaroaren 23a -Sevilla, 1284ko apirilaren 4a) Gaztela, Galizia eta Leongo erregea izan zen 1252-1284 bitartean.

Biografia 
Fernando III.a eta Beatriz Suabiakoaren semea zen. Mairuen aurkako borrokan, Murtziako konkistan hartu zuen parte, printze zelarik, eta, erregetzan, Lebrija eta Cádiz hiri andaluziarrak eskuratu. 1257-1275 bitartean, Germaniako Erromatar Inperio Santuko  izaten saiatu zuen, baina Aita Santuak baztertu zuen haren hautagaitza. 1273an, Ingalaterrara zihoan artilea kontrolatzeko helburuz Mesta elkartea sortu zuen. Oinordekotza arazoak zirela eta, Antso semeak bultzaturiko matxinadari aurre egin behar izan zion.

Politikari txarra, hala eta guztiz ere, Alfontso X.aren ospea kulturaren ildotik dator batez ere. XII. mendean Toledon antolatu zen Itzultzaile Eskolari jarraipena eman zion, gai bakoitzeko espezialista guztiz onak hartara bilduz, eta tradizio klasiko, judu, arabiar eta kristauak uztartuz.

Koordinazio lanez gainera, Alfontso X.ak bultzatu eta parte hartu zuen hainbat arlotan. Legeak biltzeko Siete Partidas argitaratu zuen, Erromatar zuzenbidean oinarritua, gaztelaniaz egindako lehendabiziko kodigo juridikoa; historia ere landu zuen (Crónica General eta Grande e general estoria, Espainiako lehen historia liburua bide dena); astronomia eta zientziari buruzko Ekialdeko liburuak itzuli ziren (Los libros del saber de la Astronomia, Lapidario), eta Libro del ajedrez, dados y tablas idaztarazi zuen, Mendebaldeko lehendabiziko xake-tratatua. Poeta gisa, Cantigas de Santa Maria delakoa da Alfontso X.aren lan nagusia, galegoz idatzia. Amodio eta eskarniozko poesiak ere idatzi zituen.

Beste hainbati bezala, Tolosa (1256), Segura (1256), Ordizia (1256), Arrasate (1260) eta Bergara (1268) herriei hiribildu izaera eman zien, Gasteizko Forua emanez.

Ezkontza eta seme-alabak 
1249an Jakue I.a Aragoikoaren alaba Violanterekin ezkondu eta hamahiru seme-alaba izan zituzten:
 Fernando.
 Berengaria (1253 – 1284), moja sartuta.
 Beatriz (1254–1280)
 Fernando (1255 – 1275), Luis IX.a Frantziakoaren alaba Blankarekin ezkondu zena.
 Leonor (1257–1275)
 Urraka (1256-?)
 Antso (1258 – 1295), oinordekoa
 Konstantza (1258 – 1280), moja sartu zena
 Piarres (1260 – 1283)
 Joanes (1262 – 1319), Valentziako jauna
 Elisabet
 Violante (1265–1287/1308). Diego V.a Lopez Harokoarekin ezkondu zena.
 Jakue (1266 – 1284)

Gainera zenbait sasikume izan zituen, tartean Beatriz, Alfontso III.a Portugalgoarekin ezkondu zena, eta Valladolideko gotzain izan zen Martin.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Gaztelako erregeen zerrenda
 Alfontso X.a Jakitunaren Ordena
 Alfonso X de Castilla y León, en Cancioneros Musicales Españoles.

Kanpo estekak 

Toledoarrak
Gaztelako errege-erreginak
Leongo errege-erreginak
Galizierazko idazleak
Espainiako astronomoak
Alemaniako errege-erreginak
Espainiako legelariak
Día das Letras Galegas
Astronomiaren historia
Bibliofiloak
Espainiako Borgoina etxea
Erdi Aroko zientzia