Baba Jaga

Baba Jaga () eslaviar mitologiako eta batez ere errusiar mitologiako sorgina da. 

Motrailu edo almaiz-esku baten gainean hegan egiten du, umeak bahitu eta jaten ditu. Altzairuzko hortzei esker erraz apur ditzake hezurrak eta haragia ere jaten du. Umeak jaten ditu. Egunero haragi asko jaten duen arren, itxura hezurtsu ahula du. Bedeinkatutako pertsonei ez die bere lurraldean sartzen uzten, eta bedeinkatuta daudela baldin badaki.

Zerbitzari ikusezinak ditu. Bere zerbitzura zaldun txuria, gorria eta beltza ditu, hauek eguna, arratsea eta gaua kontrolatzen dute. Oilo hankadun etxearen irudia finougriar herrietatik etorri daiteke, animaliengandik babesteko horrelako etxeak eraikitzen baitzituzten.

Baba Jagaren idatzizko lehen aipamenetako bat Giles Fletcher bidaiari eta poetak egin zuen On the Russian State ("Estatu Errusiarrean") liburuan (1588). Bertan, "urrezko edo yage-baba" idoloaren gurtzari buruzko zurrumurruei idatzi zuen, azkenean Siberiako Samoyed lurraldeetara heltzean alegia bat zela konturatu zen. XX. mende bukaeratik "Errusiar fantasian" eta gaur egun errusiar idazleen ipuinetan maiz agertzen da Baba Jaga.

Etimologia 
Baba Jaga izenaren forma ezberdinak aurkitu daitezke ekialdeko eslaviar hizkuntzen artean: Yaga, Yaga-Baba, Egi-Baba, Yagaya, Yagishna, Yagabova, Egiboba (errusieraz); Baba-Yaga, Baba-Yuga, Yaginya (bieloerrusieraz); Baba Yaga (bulgarieraz); Baba-Yazya, Iazya, Язі-Баба Yazi-baba, Gadra (ukranieraz); jędza, babojędza (polonieraz); jezinka, Ježibaba (txekieraz); Baba Јaga (serbieraz) eta jaga baba, ježi baba (eslovenieraz). 

Izenaren lehen hitzak (Baba) emagina, sorgina edo igarlea esan nahi du antzinako ekialdeko eslavieran. Egungo hizkuntza eslaviar ezberdinetan "amona" edo "emakume zaharra" esan nahi du (serbo-kroazieraz, bosnieraz, mazedonieraz, bulgarieraz eta errumanieraz), edota esanahi hau duten hitzen elementua da (бабушка edo babushka, errusieraz; eta babcia, polonieraz). Horrez gain, gune batzuetan baba hitza adjektibo edo izen gutxiesgarri bezala erabiltzen da; emakume zahar, zirkin zein tuntuna edo, gizon lotsati zein emagizonak adierazteko Errusia eta Polonian. Tabuaren ondorioz, beste hizkuntza eslaviarretan animalia, fenomeno natural eta objektu ezberdinak (onddoak, gozokiak edo madariak) adierazteko ere erabiltzen da.

Bigarren hitzaren (Yaga) etimologia ez da hain argia, adituek ez dutelarik esanahia adostu. XIX. mendean, Alexander Afanasyevek hizkuntza proto-eslaviar (*ož) eta sanskritoan (ahi, "sugea") proposatu zuen jatorria. 

Max Vasmer-ek jatorri proto-eslaviar (praslav) desberdina proposatzen du (*(j)ęga), erreflexu ezberdinekin: serbokroaziar (jeza "izua", jeziv "arriskutsu"), esloveniar (jezа "haserrea", jeziti "haserretua"), txekiar (jeze "lamia", jezinka "baso sorgin, emakume gaizti") edo polonieraz (jędza "sorgin, baba-yaga, emakume gaizto", jędzić się "haserretu") adibidez. Beste etimologia bat proposatu zuen, non antzinako izena eslavoek berrinterpretatu zuten, potoeslavotoko hitzarengandik (* (j) ega) hurrerago dagoen forma lortu arte. Honek mendebaldeko eslaviar hizkuntzetan antzeman daiteken  -z- eta -ž- barianteen eta errusiarreko -g- bariantearen presentzia azaldu dezake. Hala, Vasmer-ek hitza eslaviar hizkuntzekin, baltikoekin, ingelesarekin eta islandierarekin erlazionatzen du, turkieratik, indiarretik, albanieratik eta latindar hizkuntzetatik aldenduz. 

Vladimir Yakovlevich Petrukhin historialari eta etnologoak proposaturiko hipotesiaren arabera, jaga hitzaren forma proto-eslavoa ( *ęga ), suge eta narrastien izendapenarekin elkartzen du, Baba Jagaren irudikapen ktonikoari jatorria emanez.

Ezaugarriak 

Baba Jaga emakume zahar, itsu, hezurtsu, zimur, lepomakur eta sudur luze zein okerrekoa bezala irudikatzen da. Gainera, altzairuzko hortzak edo hezurrezko hanka izan ditzake. Hanka arrunta eta hezurrezkoa edukitzeak bizidunen eta hildakoen munduak eta bien artean ibiltzeko gaitasuna irudikatzen du. 

Etnografo bieloerrusiarren arabera, Baba Jaga hilkutxa batean dagoen hildakoa bezala ager daiteke (domovina).

V. I. Dal historialariak deskribatu zuen ile sinple eta gonarekin, biak suminaren luzerakoak.

Ipuin maitagarrietan ez da Baba Jagaren janzkeraren inguruan zehaztapenik egiten. Lubok irudietan soineko berde batekin, kichka edo txano morearekin eta zuntz begetalein egindako oinetako zein galtzekin agertzen da.  Beste irudikapenetan gona gorria eta botak daramatzan bitartean.

Oilo hanken gaineko etxola 
Baba Jaga bi oilo hanken gainean eraikitako txabola batean bizi da eta etxearen hankei esker Errusia osotik ibili daiteke. Etxe inguruko hesia burezurrez apainduta du, burezurren barnean argizariak pizten dituelarik. Etxe barruan haragia eta ardoa ditu.

Folklorean

Ekialdeko eslavoen artean 
Hiru Baba Jaga mota aurkitu daitezke: emailea, gudaria eta ume-bahitzailea.

Hegoaldeko eslavoen artean 
Austriako Karintia lurraldeetan Baba Yaga Pehtra (alemanieraz: Pechtrababajagen) errituala ospatzen dute, Epifania gauean eta Hausterre-egunaren aurretik (Maslenitsa) etxez-etxe doazelarik. Ibilaldi hauetan taldeko norbaiti egurrezko hanka bat lotzen zaio errenka ibil dadin, ospaturiko jainkosak (Perkhta) oka hanka luzea zuela errepresentatzeko.

Esloveniako Pomurye gunean, Yuriren eguneko ospakizunetan (San Jurgi eguna), Yuri Berdea izeneko pertsonaia pasaiatzen da. Testuinguru horretan, Baba Yaga izena atzean utzi nahi zen negua adierazteko erabiltzen zen:

Serbia, Montenegro eta Kroazian, Baba Roga ("Emakume Adarduna") deitzen zaio,  eta ohera joan nahi ez duten umeak izutzeko erabiltzen den pertsonaia da. Gainera, Montenegroko Risan hirian, Maslenitsa ospakizunean partaideetako bat Baba Ruga (“Aitonaren Emakumea”) bezala jantzi eta panpina bat darama, ume bat izango balitz bezala. Usadio honek aitzindariak sinbolizatu eta hurrengo urteko emankortasuna sustatzen du.

Bulgariako umeei gaizki portatuz gero Baba Jaga etorriko dela esaten zaie (bulgarieraz: Дядо Яг, Diado Jag). Galdera bat egiten diotenean urte bat zahartzen dela ere esaten da, eta gaztaroa berreskuratzeko arrosa urdinez egindako tea edaten duela eta arrosa urdinak ekartzen dizkiotenei ordainetan saria ematen diela.

Herri-kulturan

Literaturan 

 Ehiza (ingelesez: The hunt; 1992), Neil Gaimanen Sandman komiki sagako 38. alea.
 Baba (2010), Luis Moreno idazle katalanaren komikia.

Telebista eta zineman 

 Bartok Bikaina (ingelesez: Bartok the Magnificent; 1999). Andrea Martinek ahotsa eman zion Baba Yagari. Filmean izaki beldurgarri, krudel, sentimentu-gabea da, nahiz eta amaieran ikuspegi hobeaz aurkezten den. Hanka luzeko etxe batean bizi da, eta sartzeko asmakizun bat asmatu behar delarik.
 The Witcher (2019). Voleth Meir edo "Ama Ilezkorra" izenpean agertzen da, lehen belagileek giltzapetu zutena ate gabeko eta oilo hankak zituen txabola batean.

Musikan 
 Oiloaren hanken gaineko etxola (Baba-Yaga) (errusieraz: Избушка на курьих ножках (Баба-Яга), Izbushka na kuryikh nozhkakh (Baba-Yaga); ingelesez: The Hut on Hen's Legs (Baba Yaga); 1874). Modest Musorgski konpositore errusiarraren Erakusketa bateko margolanak piano suiteko 9. mugimendua da. Mugimenduak forma ternaria (ABA) jarraitzen du: Allegro con brio, feroce; Andante mosso; Allegro molto eta Coda.
 Baba Yaga abestia (Kostolom albuma, 2021), Slaughter to Prevail deathcore talde errusiarrak argitaratua.

Balletetan 

 Les Contes russes (1917), Serge de Diaghilevk Léonide Massineren ballet errusiarrak Pariseko Châtelet antzerkian aurkeztu zituen, bertan Baba Yagaren isba azaltzen zen.
 Baba Yaga (1961-1962), Hanna Voosek sortu zuen Sana Dolskyren koreografiarekin.
 Baba-Yaga (1996), Jean-Jacques Lemêtreren musika eta Nadjeda L. Loujineren koreografiarekin.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Eslaviar mitologia
Errusiako mitologia
Sorginkeria
Izaki legendarioak
Maitagarri ipuinetako emakumezko pertsonaiak