Edinburgo

Edinburgo (, , ) Eskoziako hiriburua eta bigarren hiririk handiena da, Glasgowren ondoren. Herrialdeko ekialdean dago, Fortheko fiordoan. 2010ean 486.120 biztanle zituen.

1437az geroztik, Eskoziako hiriburua da. Argien mendean, Edinburgoko Unibertsitateari esker, Europako hezkuntza eta kultur hiri garrantzitsuenetako bat izan zen. 1995an UNESCO erakundeak Edinburgheko Hiri Berria eta Hiri Zaharra Gizateriaren Ondare izendatu zituen. Urtero bataz beste 13 milioi lagunek bisitatzen dute, bereziki udan, Edinburgh Jaialdi sonatua dela eta.

Etimologia

Izena 
"Edinburgh" izena zelta hizkuntzako Eidyn leku izenetik dator: antzinako galeserazko hainbat aipamenetan ere agertzen da. Kenneth H. Jackson hizkuntzalari eta itzultzaileak Eidyn leku izenak gaur egungo Edinburgo hiria dagoen lekua izendatzeko erabilia zela argudiatzen zuen, baina Ifor Williams eta Nora K. Chadwicken arabera, hiriaz gain, eremu zabalagoa izendatzen zuela baieztatzen zuten. Dena dela, Eidyn leku-izenak beste toki batzuetan ere dirau: adibidez, 15 milia mendebalderagoko Dunedin eta Carriden (Caer Eidyn) kokalekuen izenak horren froga dira.

Egungo hiriaren kokalekua Din Eidyn herrixkarena izan zen, Gododdin erresumako dun edo gotorleku batena, alegia. Eskoziako gaelerazko "Dùn Eideann" izena zuzen-zuzenean britoierazko Din Eidyn izenetik eratorria da; ingelesezko Edinburgh eta eskozierazko Edinburrie izenek antza dute, biek sustrai berbera dute eta -burgh bukaera dituztelako, antzinako ingelesezko burh hitzetik datorrena ("burgu", euskaraz). Beste aipamen batzuen arabera, izenaren jatorria antzinako ingelesezko Eadwinesburh omen da: izan ere, leku-izen hori VII. mendeko Edwin Northumbriakoa erregeari lot lekioke, erreinu horren barruan egon baitzen. Halaber, aditu garaikideek azken baieztapen hori ukatzen dute, Eidyn leku-izena Edwin berezko izena baina antzinagokoa dela argudiatuz.

Hiria gotorlekutik banandutako erakunde gisa erregistratutako lehenbiziko datuak XII. mendearen hasierakoak dira, garai hartan errege-gutuna eman baitzion 1124an Dabid I.a Eskoziakoak Holyrood abadiari, gaurko hiriaren kokalekuan lursailak ematean. Horren arabera, hiria ez ofizialki 1018 eta 1124 bitartean jada eratuta bide zegoen (artean, Malcolm II.a Eskoziakoak segurtatu zuen Lothian eremua Northumbria erresumako erasoetatik). 1170 inguruan, Gilen I.a Eskoziakoak latinez gutun batean Edenesburch leku-izena aipatu zuen eta ondorengo 1124ko Dabid I.a Eskoziakoaren aipamena ere baieztatu zuen.

Ezizenak 
Hiriak hainbat ezizen ere baditu: Auld Reekie, Athens of the North ("Iparraldeko Atenas"), Edina, Dunedin...

Aul Reekie ezizenak eskoziera "Tximinia zaharra" edota "Keatu zaharra" esan nahi du: erregai bakarrak egurra eta ikatza ziren garaian bertako tximiniek egunero botatzen zuten ke kopuru handiari zor dio ezizena hiriak, bai eta garai hartako kirats eta osasun egoera txarrari ere.

Beste batzuek Edinburgo hiriari Iparraldeko Atenas (Athens of the North) esaten diote, Edinburgheko Hiri Zaharrak Akropoliarekin duen antzekotasun geografiko eta kulturalarengatik, bi hiriek kilometro batzuetara portu bana baitute, baita harainoko lur lau eta emankorrengatik ere. Hegoaldeko Europan topografia hori ohikoa bada ere, Iparraldeko Europan ez, ordea. Bestalde, XVIII. mendeko Eskoziar Ilustrazioari ere aipamena egiten dio, Edinburgoko kultur eta filosofia mugimendu horren gune nagusia izan baitzen. Mugimendu horren pertsonaia garrantzitsu batzuk David Hume eta Adam Smith izan ziren eta bi-biak hiri hartan bizi izan ziren. Behin Eskozia Ingalaterraren mende jarri eta hiriak nagusitasun politikoa galdu ondoren, askok Edinburgok Londres hiriburuan antzinaroan Atenas hiriak Erroman izan zuen eragin berbera izateko itxaropena baitzuten. Ezizenaren beste arrazoi garrantzitsu bat hiriko Arkitektura Neoklasikoa izan zen, bereziki William Henry Playfair arkitektoak diseinatutakoa. Hala ere, behinola, idazle batek txantxetan honako hau esan omen zuen: "Iparraldeko Atenas bainoago, Hegoaldeko Reykjavik ezizena egokiagoa litzateke!".

Edinburgo hiria Eskoziako gaeleraz Dunedin da, Dùn Èideann leku izenetik eratorria. Zeelanda Berrian, eskoziar emigranteek Dunedin hiria sortu zuten: jatorriz, "Edinburgo Berria" deitu zaitzaion eta oraindik ere "Hegoaldeko Edinburgo" ezizena ere badu.

Robert Burns eta Robert Fergusson olerkariek batzuetan euren idazlanetan latinezko hiriaren Edina izena erabili zuten. Ben Jonson ingeles olerkari eta dramagileak "Britainiaren beste begia" gisa deskribatu zuen eta Sir Walter Scottek, hiriko semea kutuna zenak, "Iparraldeko Urrutiko Enperatriza" ezizenaz deitu zuen ("Yon Empress of the North").

Leloa 
Hiriaren leloa latinez Nisi Dominus Frustra da ("Jainkoak ez baldin badu, alferrik"): Bibliako 127. salmoaren laburdura da: Jainkoak etxea eraikitzen ez baldin badu, eraikitzen diharduten langileek alferrik lan egiten dute. Jainkoak hiria zaintzen ez baldin badu, zaindaria alferrik dago ernai.

Historia 
Edinburgo hiriaren eremuan gutxienez Brontze Arotik gizakien kokalekuak bazeuden: adibidez, aurkitu diren aztarna zaharrenak Holyrood, Craiglockhart Hill eta Pentland Hills-en daude. Burdin Aroan bertako kulturak Erdialdeko Europatik zetozen Hallstatt eta La Tène kultura zelten eragina jaso zuen. I. mendean erromatarrak Lothian eskualdera iritsi eta bertan tribu britoi batekin topo egin zuten. Haiei Votadini izena eman zieten, beren buruei beren ama hizkuntzaz deitzeko erabiltzen zuten izenaren latinezko bertsioa.

V. mendearen hasieran erromatarrek alde egin zutenetik gutxi gorabehera 638 urtea arte, egun Edinburgo dena eta, harekin batera, egungo Eskoziako hego-ekialdea britoien menpe egon zen: haiek Gododdin izeneko erresuma sortu zuten. Hiriburua Din Eidyn zela uste da, hau da, gaurko Edinburgo. Urte hartan Northumbriako angloek erreinu hori setiatu eta handik gutxira Eskoziako Hego-Ekialdea haien menpe erori zen. Pikto eta eskotoek eginiko presioa gorabehera, Eskoziako eremu hori angloen mende egon zen 950 urtea arte. Artean, Konstantino II.a Eskoziakoaren seme Indulf erregearen agintaldian, Piktoen Kronikaren arabera, 'oppidum Eden', kokalekua eskotoen mende erori eta azkenik euren eskuetara iragan zen. Angloen menpe egon zen hiru mende horietan Eskoziako hego-ekialdean antzinako ingelesa hitz egin zen; horren ondorioz, hiriak '-burh' germaniar atzizkia hartu zuen eta, horrez gain, eskoziera hizkuntza germaniarraren hazia ere erein zen.

XII. mendean Edinburgoko gaztelu ospetsua harkaitz bolkanikoaren gainean eraiki eta bertan Eskoziako Errege Burgu zaharrenetako bat ezarri zen. XII. mendean, The Canongate barrutia sortu eta Holyrood abadiaren laguntzaz ekialderantz hedatu zen. Horrela, Goi Erdi Aroan hiria pixkanaka handituz joan zen, Berpizkunde Aroan hazkuntza horren jarraipena gertatu zen. XVI. mendean, hiria Eskoziar Erreformaren eta XVII. mendean, Covenant Gerren lekuko izan zen.

1603an Jakue VI.a Eskoziakoa Ingalaterrako Erresumako errege ere bilakatu zen, Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa tituluak bereganatuta eta bi erresumak batuta. Eskozia erresuma independente gisa mantendu zenez, Edinburgon Eskoziako Legebiltzarra zegoen. Hiru urtetik behin, Edinburgo hirira itzuliko zela hitza eman ondoren, behin bakarrik itzuli zen, 1617an.

1639an Presbiteriar Covenanterrak eta Eliza Anglikarraren arteko gatazkak Hiru Erresumen Gerrei bide eman zien. Ingalaterrako Hirugarren Gerra Zibilean zehar jazotako Worcesterreko guduan Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoaren gudarostearen porrotaren ondoren, Oliver Cromwell agindupean Ingalaterrako Commonwealtheko gudarosteek Edinburgo hiriaz jabetu ziren.

XVII. mendean Flodden Wall izeneko harresiak hiriaren mugak ziren: harresia XVI. mendean Jakobo IV.a Eskoziakoak 151ko Floddengo gudua galdu eta bertan hil ondoren hiriak jasandako ingelesen erasoei aurre egiteko eraiki zen. Eraikitzeko leku gutxi zegoenez, hiriko etxebizitzen garaiera handituz joan zen; horren ondorioz, 11 maila edo solairuko eraikinak arruntak ziren, baina 14 eta 15 solairuko errekorretara ere iristi ziren batzuk. Harrizko eraikin haietako asko oraindik ere Edinburgheko Hiri Berrian ikusgai daude.

1706 eta 1707an, Batasun Agiriaren ondorioz, Ingalaterra eta Eskoziako Legebiltzarrak nahiz bi erresumen arteko batasuna gauzatu zen: horrek Britainia Handiko Erresuma sortu zuen, baita Britainia Handiko Legebiltzarra ere, Eskoziako Legebiltzarrak Ingalaterrakoarekin bat egin baitzuen, Londresko Westminster barrutiko egoitzan. Garai hartan, eskoziar ugari batasunaren aurka azaldu ziren: hori zela eta, Edinburgo hiriam manifestazio eta liskar ugari gertatu ziren.

1745eko Jakobiten matxinadan jakobitak Edinburgo hiria denbora laburrez batez bereganatu eta ondoren Ingalaterra erasotzera joan ziren. Inverness hiritik hurbil jazotako Cullodengo guduko jakobitar porrotak Eskoziako Lur Garaietako katolikoen aurkako errepresioa ekarri zuen denboraldi batez. Edinburgo hirian Hannover etxeko monarkak hiritarren babesa bereganatzen saiatu zen: horretarako, Edinburgheko gazteluaren iparraldeko eremua etxegintza bultzatu zuen eta bertan Erregea eta haren familiaren ohorez kaleak izendatu ziren: George Street, Frederick Street, Hannover Street eta Princes Street kaleek Jurgi III.a Erresuma Batukoaren bi semeak omentzen dituzte.

Bestalde, XVIII. mendean Edinburgo hiria Eskoziar Berpizkundea bihotza izan zen. Kontinenteko kultur pertsonaia ospetsu ugari hirian ibili ziren, baita eskoziar ugari ere: David Hume, Walter Scott, Robert Adam, David Wilkie, Robert Burns, James Hutton eta Adam Smith. Garai hartan, Edinburgo hiria kultura gune garrantzitsua bilakatu zen eta, horrexen ondorioz, Edinburgheko Hiri Berriaren Greko-Erromatar estiloko arkitekturari esker, hiriak Iparraldeko Artenas ezizena bereganatu zuen. Horrekin batera, mende hartako eskoziar elite intelektualak Europakoan eragin esanguratsua izan zuen.

XIX. mendean, beste hiri ugariren gisa, Edinburgh industrializatu egin zen, ez ordea Glasgow adina; horregatik, Glasgow Eskoziako hiririk handi eta populatuena bilakatu zen, baita Britainiar Inperioko hiri garrantzitsuenetako bat ere.

1998ko Eskoziako Agiriaren ondorioz, Eskoziari Eskoziako Legebiltzarra eta Eskoziako Gobernua itzuli zitzaizkion: haien egoitzak Edinburgon berrezarri ziren: Eskozia gobernatzeko ardura dute baina defentsa, zerga eta kanpo harremanen inguruko eskumenak Erresuma Batuko Legebiltzarraren esku mantendu ziren.

Geografia 

Edinburgo hiria iparraldetik Firth of Forth estuarioak mugatzen du eta hegoaldetik Pentlandeko muinoek, aldiz hiriaren ekialdeko eremua Eskozia Erdialdeko Behe Lurretan kokatua dago. Hiria sumendien eraginez eta glaziazio aroko lehen garaian sortutako paisaian kokatua dago, bertan sumendien jarduerak duela 350 eta 400 milioi urte artean failarekin batera eremu honetan nahiko ohikoak diren basaltozko muino bolkanikoak sortu zituen. Muino mota horietako adibide garbiena Edinburgheko gazteluarena da: aurreratuz zihoan izotz-poltsa banatzera beharrarazi zuen, harkaitz leunena pilatuz eta crag and tail eraketa sortuz. Crag harkaitzaren iparraldeko higadura glaziarrak haran bat ireki zuen, haran hura gaur egun idortua dagoen Nor Loch antzira izan zen. Haitz hura eta hegoaldean zuen amildegiak Edinburgoko gaztelua eraikitzeko kokapen egokia bilakatu zuten. Era berean, Arthur's Seat mendia ere Karbonifero aroan sortutako sistema bolkaniko batean dago: Izotz Aroan mendebaldetik ekialdera mugituz joan zen glaziar mugimendu batek higatu zuen. Glaziarrak ekialdera zeramatzan metatutako material isatsetik atera baino lehen, Crag muinoetako mendebaldeko haitzak glaziarren plaka mugimenduak eta abrasioaren eraginpean jarri ziren. Prozesu horrek Salisbury Crags muino ikusgarriak sortu zituen eta horiek Arthur's Seat mendia eta hiriaren erdigunea arteko teschenite amildegiak sortu zituzten. Marchmont eta Bruntsfield auzoek osatzen duten eremua hiriaren erdiguneko drumlin motako muino biribilez osatuta dago; horiek atzeratuz joan zen glaziarren metaketen bidez sortu ziren.

Calton Hill eta Corstorphine Hill muinoak, hiriaren beste ikuspuntu edo behatoki bikainak, glaziarren eraginez sortu ziren halaber. Braid Hills eta Blackford Hill hiriaren hego-mendebaldeko muinoak dira: haietatik, Edinburgoko Hirigunea eta Forth estuarioaren iparraldeko ikuspegiez goza liteke.

Edinburgo hiria Water of Leith ibaiaren urek zeharkatzen dute: haren iturburua Pentland Hills muinoetako Colzium Springs-en dago; handik 29 kilometrora, hiria hegoaldetik-mendebalderako norantzan iragan eta Leith udalerrian urak Firth of Forth estuarioan isurtzen ditu. Hiriaren erdigunetik hurbilena iragaten den ibaiaren ibilbidea Dean Village eremura iristen da, Edinburgheko Hiri Berriaren mugan eta han Dean Bridge zubiak arroila sakon bat zeharkatzen du. Zubia Thomas Telford arkitektoak diseinatu zuen1832an, Queensferry eremura zihoan errepideak gurutza zezan. Water of Leith Walkway oinezko eta txirrindularien ibilbideak Water of Leith ibaia Balerno-tik Leith udalerrira 19,6 kilometrotan zehar segitzen du.

Bestalde, Edinburgo hiria 1957an diseinatutako berdegune edo eraztun berde batez inguratuta dag, mendebaldean Dalmeny eremuan hasi eta ekialdeko Prestongrange eremura doana. Bataz bestean, 3,2 kilometro zabal da eta hiriaren kanporanzko hedadura eten eta erdiguneko eremua kanpoko hiriguneko aglomeraziotik babesten du. Eraztun berdeaz gain, hiriaren hedapena zorrozki zainduta dago; hala ere, Edinburgheko aireportua eta Royal Highland Showground bezalako eraikinak eraztun berdean kokatutako Ingliston eremuan daude. Modu berean, Juniper Green eta Balerno bezalako hiriguneko udalerriak ere berdegunearen lursailetan daude. Edinburgoko berdegunearen ezaugarrietako bat hiriaren barnean lursailak sartzearena da: haiei ere berdegune esaten zaie, baita kanpoaldeko berdegune nagusiaren aldamenean ez daudenei ere. Berdegune independiente haietako adibide garbiak Holyrood parkea eta Corstorphine Hill muinoa dira.

Klima 
Edinburghek klima ozeaniko eta epela du. Neguak orokorrean xamurrak dira, egun argiz izozteak oso ezohikoak izaten dira eta latitude bereko beste toki batzuk (adibidez, Mosku, Labrador edota Ternua) baino askoz klima goxoagoa du. Udako tenperaturak ere orokorrean xamurrak izaten dira: egunez, tenperatura 22 °C-tik gora joatea bakan gertatzen da. Inoiz erregistratu den tenperaturarik beroena 1975eko abuztuaren 4an Turnhouse aireportuan jazotako 31,4 °C-koa izan zen. Aldiz, tenperaturarik hotzena 2010eko abenduan -14.6 °C-koa izan zen, Gogarbank auzoan.

Hiria itsasotik hurbil dagoenez, itsasoak berak muturreko tenperaturen arteko aldaketa handiak xamurtzen ditu. Edinburgo hiria kostaldea eta muinoen artean dagoenez, hiri haizetsuaren ospea du: hain zuzen ere, bertako haizearen norantz nagusia beroarekin lotuta dagoen hego-mendebaldekoa izaten da. Ipar Atlantikoko Korrontetik etorri eta sarri euri jasak dakartzan haize ezegonkorra da; hala ere, ez da Glasgow bezalako Eskoziako mendebaldeko kostaldeko hiriak bezain euritsua. Euria urte osoan zehar egin ohi du. Ekialdetiko haizeak idorrak eta hotzagoak dira eta maiz kostaldeko laino iraunkorraz lagundurik etortzen dira. Europako haize ekaitzek ere hirian urria eta maiatza bitartean eragiten dute inoiz.

Demografia 

2001eko Britainia Handiko erroldaren arabera, hiriak 448.624 biztanle zituen; horrenbestez, 1991tik, % 7,1eko hazkundea izan du. Horrela, Edinburgh Glasgow hiriaren ondoren, Eskoziako bigarren hiri handienaren postuan kokatu zen, bai eta Erresuma Batuko zazpigarren hiririk handiena bilakatu ere.

Edinburgh Eskozia guztiko 16 eta 24 adineko biztanleria kopuru handiena duen udalerria da, baina horien artean zaharragoak edota 16 urte azpiko biztanleri kopuru baxua ere badu. 2001eko erroldaren arabera Edinburgh hiriko biztanleriaren % 95ek bere buruz etnia edota arraza zurikotzat jotzen zuen, indiarrak % 1,6 ziren eta txinatarrak, % 0,8. 2001an, Edinburgh hiriko biztanleriaren % 22 Eskoziatik kanpo jaiotakoa zen eta, haietako % 12,1, Ingalaterran jaioa zen. 2004ko Europar Batasunaren hedapenaren ondoren, hiria Ekialdeko Europako herrialdeetako biztanleen helmuga ere izan da, Polonia, Lituania eta Letoniako jatorriko etorkinak bertaratu baitira. Haietako gehienek industriaren sektorean lan egiten dute.

Edinburgheko gazteluaren harkaitzean orain dela 3.000 urteko gizakien arrastoak topatu izan dira. 1592an Edinburgoko elizbarrutiak burututako erroldaren arabera Edinburgoko gaztelutik Hiri Zaharrean barna doan Kale Nagusiaren iparraldeko eta hegoaldeko bi aldeetan 8.000 inguru bizi omen ziren. XVIII. eta XIX. mendeen artean hiriaren biztanleria arin hazi zen, 1751an 49.000 biztanle izatetik, 1831an 136.000 biztanle izatera iragan zelarik, horietako gehienak landa eremuetatik etorritakoak.

Gobernua 

1996ko berrantolaketaren ondorioz, Edinburgo hiria Eskoziako 32 lurralde unitateko bat bilakatu zen. Gaur egun, hiriko edo lurralde unitate honetako bertako administrazio organua Edinburgheko Udala da eta 1994ko Eskoziako Udal Agintaritza Agiriaren araberako eskumenak ditu. Eskoziako gainontzeko lurralde unitateak eta uharteen antzera ere, Edinburgoko Udal Kontseiluak bertako administrazioaren inguruko gai gehienen eskumenak ditu, hala nola, etxebizitza, planifikazioa, Edinburgoko garraioa, parkeak, ekonomia garapena nahiz erregenerazioa. Auzo bakoitzak bozka besterenezin bakar sistemaren bidez hiru edo lau kontseilari edo zinegotzi hautatu ohi ditu, modu honetan ordezkaritza proportzional bat lortu asmoz. 2007ko Erresuma Batuko Udal Hauteskundeen ostean eta 23 urte ondoren, Eskoziako Alderdi Laboristak lehenbiziko aldiz bere gehiengoa galdu zuen, Eskoziako Alderdi Nazionala/Eskoziako Liberal Demokratak koalizioaren mesedetan.

2007tik aurrera Edinburheko Udalak batzar egituraketa baten bidez dihardu: haren buru Lord Provost da (Hego Euskal Herriko alkatearen edota Ipar Euskal Herriko auzapezaren parekide), bera Udal Kontseiluko burua izateaz gain, hiriko ordezkari nagusia da. Lord Provost , gaur egun, Donald Wilson da, eta ex oficcio edo era berean hiriko Lord Lieutenant kargua ere badu (Erresuma Batua eta Irlanda konderri edo lurralde unitate bateko agintari nagusia) Udal Kontseilu osoak batzartuta hautatutako Buruzagitza eta Politika Estrategia Batzorde batek hiriaren eguneroko administrazioaren kudeaketaren arduraduna da. 2007ko maiatzean Batzorde honetako buru Jenny Dawe izan zen, halere, 2012ko maiatzeko hauteskundeetan bere aulkia galdu zuenez, Eskoziako Alderdi Nazionala/Eskoziako Liberal Demokratak koalizioak adostutako batzordeburu berria Andrew Burns da. Kontseilari edo zinegotziak erakunde publikoetako goi-postuetarako ere aukeratuak izan ohi dira: erakunde horien artean Lothian eta Bordersko Polizia eta Forth Estuarioko Garraio Agintaritza daude.

Edinburgo hiria edo lurralde unitatea Eskoziako Legebiltzarrean ordezkatuta dago. Hauteskunde helburuetarako asmoz, hiri-eremua sei eta bederatzi barrutitan banaturik dago, denak ere Lothians hautes-eremuaren barnean sartuta. Barruti bakoitzak hautes gehiengo sistemaren bidez Eskoziako Legebiltzarrerako bere ordezkaria aukeratu ohi du, eta hautes-eremuak gainontzeko zazpi ordezkariak aukeratzen ditu, honela ordezkaritza proportzional bat lortu asmoz.

Edinburgo hiria Erresuma Batuko Komunen Ganberan ere bost legebiltzarkidez ordezkatua da, horiek ere hautes gehiengo sistema bidez aukeratuak.

Ekonomia 

Nazioarteko Lehiakortasun Zentruaren arabera, Edinburgo hiriak Erresuma Batuan lehiakortasun handiena du Edinburgo, Londresez gain, Erresuma Batuko langile bakoitzeko balore erantsi handiena zuen hiria ere bazen, 2007ko neurketaren arabera 50.256 libera esterlinakoa zela. FDi magazine finantza aldizkariaren arabera, faktore horien konbinaketaren emaitzen arabera Edinburgo  2010/11 denboraldiko etorkizuneko Hiri Txiki Onena bilakatzen zen. Hiriko enplegatzaile nagusiak hezkuntza, osasuna, finantza eta negoziak, merkataritza txikiskaria eta turismoa ziren. Ekonomia nagusiki zerbitzuen sektorean oinarritua da: bankuak, finantza zerbitzuak, goi heziketa eta turismoa. 2010ean, Edinburgoko langabezia % 3,6ko kopuru erlatiboki baxuan zegoen, Eskoziako bataz besteko % 4,5aren azpitik.

Banketxeen sektorea Edinburgh hiriko azken 300 urtetako bizitza ekonomikoaren zati garrantzitsu bat izan da, 1695an jatorrizko Eskoziako Legebiltzarraren agiri baten bidez Bank of Scotland delakoa sortu zen unean (gaur egun Lloyds Banking Group taldearen barnean dago). Gaur egun, finantza zerbitzuen industriarekin batera, hirian aseguruetxe eta inbertsore-etxeak garrantzitsuak ere badaude, hauei Scottish Widows eta Standard Life bezalako enpresak gehitu behar zaizkielarik, guzti honek Londres hiria alboratuta, Edinburgo hiria Erresuma Batuko bigarren finantza-gune garrantzitsuena bihurtzen du, bai eta Europa osoko laugarren hiri gisa errenta aldakorreko aktoboei dagokienez. Mundu osoa hartu ezkero, Finantza Zentruen Indize Orokorraren arabera Dubai, Amsterdam eta Washington Hiriaren aurretik sailkatua dago. 2005eko urrian Royal Bank of Scotland bankuak bere egoitza nagusia Edinburgo hiriaren mendebaldeko Gogarburn eremuan ireki zuen. Oraintxuki Edinburgo hiria Tesco Banco eta Virgin Money bankuen egoitza bilakatu da.

Turismoa hiri honetako ekonomiaren oinarri nagusienetako bat da. Gizateriaren Ondare gisa, hirira bertaratzen diren bisitariak nagusiki honako gune historiko hauek bisitatu izan ohi dituzte: Edinburgheko gaztelua, Holyrood jauregia, Edinburgheko Hiri Zaharra eta Edinbuergheko Georgiar Hiri Berria. Bisitari eta turisten andana handiena abuztuan Edinburgheko Jaialdia ospatzearekin batera jazo ohi da, denera 4,4 milioi bisitari bertaratu eta hiriaren ekonomiari 4,4 e miloiko irabaziak ematen dizkiolarik.

Bestalde, Edinburgo Eskoziako Gobernuaren egoitza ere bada; horrela, bere Eskoziako Sistema Juridikoaz gain, Edinburgoko ekonomian sektore publikoak ere oinarrizkoa da, hirian Eskoziako Sistema Juridikoaren saila ugari baitaude. Beste hiriko enplegatzaile garrantzitsu batzuk NHS Scotland eta Eskoziako 32 lurralde unitateen agintaritza-administrazioa dira.

Garraioa 

Edinburgheko aireportua Eskozian bidaiari gehien jasotzen dituen aiportua da, bai eta hiriburu honetako nazioarteko sarbide nagusia ere, 2009an bertatik 9 milioi bidaiari inguru igaro zirelarik. Bidaiari kopurua areagotzea aurreikusten denez, 2006an aireportuko honetako BAA operadoreak hegazkinen aireratze-lurrartze eremuaren hedatzea eta terminal-eraikinaren handitzea gauzatuko dituen egitasmo bat aurkeztu zuen.. Hegazkin kopuru handiago baten mugimenduei aurre egingo lieken bigarren pista bat eraikitzeko aukeraren inguruan ere eztabaida bat badago.

Edinburgo hiria East Coast Main Line trenbidearen geldiune garrantzitsua den heinean, Waverley geltokia hiri honetako tren geltoki garrantzitsuena da. Urteko 14 milioi bidaiariekin, Waverley geltokia Eskozia osoko bidaiari gehien dituen bigarren tren geltokia da, hain zuzen ere Glasgow Central geltokiaren atzetik. Waverley geltokia Londres hiriko Kings Cross geltokitik datozen trenen helmuga eta Eskozian barna dabiltzen First ScotRail konpainiako trenen irteeragunea ere bada.

Erdigunearen mendebaldean Haymarket tren geltokia kokatzen da, hau bidaiarien geldiune garrantzitsua delarik. 2003an irekiteako Edinburgh Park geltokia aldamenean duen Parke Teknologikoaren zerbitzupean dago, hiriaren mendebaldea kokatzen da, Royal Bank of Scotland banketxearen egoitza den Gogarburn eremutik hurbil. Edinburgh Crossrail hiri trenbide zerbitzuak Edinburgh parkea, Haymarket tren geltokia, Waverley tren geltokia eta hiriaren ekialdean dauden Brunstane eta Newcraighall eremuetako geltokiak elkarlotzen ditu. Bestalde, South Queensferry barrutiko Gyle Sur eta Dalmeny eremuak eta hiriaren hego-mendebaldeko kanpoaldean dauden Wester Hailes eta Curriehill eremuak elkarlotzen dituzten trenbideak ere badaude.

Lothian Buses autobus konpainiak hiriaren barneko nahiz auzunetako autobus zerbitzu publikoa kudeatzen du, bai eta Princes Street kalean zehar doazen hiriko autobus linea gehienak ere.

Auzoak 

Eskoziako hiriburua den Edinburgo hiria normalki parke bat, tokian tokiko kale nagusiak edota etxebizitzez osatutako auzunen inguruan hedatzen diren eremuetan banaturik dago (batzuetan links deituak). Edinburgo hirian etxebizitza askok etxekonagusia edo etxejabea izan ohi dute (tenents), nahiz eta usadioz hiriko hegoalde eta mendebaldeko eremuak etxalde eta familia bakarreko etxebizitzak izateko joera gehiago izan.

Edinburgheko erdigune historikoa Princes Street Gardens parkeak bitan banatzen du. Haren hegoaldean, antzinako harkaitz bolkaniko batean Edinburgheko gaztelua dago, bere alboan Edinburgheko Hiri Zaharra hedatzen delarik. Princes Street Gardens parkea eta Princes Street kalearen iparraldean Edinburgheko Hiri Berria hedatzen da. 1816an antzinako Nor Loch antzira eta zohikatz eremua idortu ondoren Princes Street Gardens parkea sortu zuten.

Edinburgheko gazteluaren mendebaldean hiriko finantza gune edo eremua kokatzen da, bertan aseguru etxeen eta bankuen eraikin eta egoitza ugari daudelarik, ziurrenik eremu honetako eraikin nabarmena hareharrizko Edinburgheko Nazioarteko Biltzar Jauregia izanen da. Oraindik mendebalderago joan ezkero West End eremua dago, hots, hiriko kultur gunea, bertan arte galeria eta erakusketa ugari daudelarik, gainera Georgiar arkitektura estiloko eraikin ugari ere badaude.

Hiri Zaharra 

Edinburgheko Hiri Zaharrak bere Erdi Aroko egitura eta Eskoziar Erreformaren garaiko eraikinak mantendu ahal izan ditu. Bere mendebaldeko muturrean Edinburgheko gaztelua dago, eremu honetako kale nagusia Royal Mile ospetsua delarik, honen bi alboetara beste hainbat kale eta kalexka hedatzen dira (closes edo wynds deituak). Bestalde, Hiri Zaharrean plaza eta enperantza handiak ere topa daitezke, eraikin publikoak barne, adibidez San Giles katedrala eta Eskoziako Epaitegiak. Beste leku eta eraikin nabariak hauek dira: Eskoziako Errege Museoa, Eskoziako Liburutegi Nazionala, Edinburgheko udaletxea, Surgeons' Hall eta McEwan Hall. Iparraldeko Europako herrialde askotako hirien antzera Edinburgh ere antzinako barrutien banaketarekin segitzen du: haien guztien gain eta harkaitz bolkanikoaren gailurrean, Edinburgoko gaztelua dago.

Royal Mile kaleaz gain, Hiri Zaharreko beste kale nabari batzuk hauek dira: George IV Bridge, Cowgate eta Victoria Street.

Hiri Zaharraren "isatsa" moduko azaleraren itxura luzea eta eraikitzeko leku gutxi zegoenez, XVI. mendeko lege bati esker solairu askotako edo "garaiera handiko" etxebizitzak eraikitzeko baimena luzatu zen. Solairu edo maila anitzetako eraikin hauei "lands" izenez deitu ohi zitzaien, XVI. mendean hamar eta hamaika solairuko garaierak izan ohi zituzten, batzuek hamalau eta hamabost solairuko garaierara ere iritsi izan ziren.

XVI. mendean Hiri Zaharrak 80.000 biztanle izatera ere ailegatu zen, halere hurbilegoko mendeetan 4.000 biztanle bakarrik izatera ere iritsi ondoren, gaur egun bertan 20.000 biztanle inguru bizi dira.

Zoritxarrez, Hiri Zaharreko eraikin horietako asko 1824ko Sute Handian erre eta betirako desagertu ziren. Ondorengo Hiri Zaharraren zaharberritzeak lur mailaren aldaketak ekarri zituen, ondorioz antzinako kaleen azpitik igarotzen ziren beste kale batzuk eraiki ziren, honen adibide nagusia George IV Bridge kalearen azpitik iragaten den Cowgate kalea da.

2002ko abenduaren 2an Edinburgoko Hiri Zaharrak beste sute handi bat jasan zuen, Cowgate kalearen zati handi bat kiskali zelarik. The Gilded Balloon edo komediaren elkartea, eta Edinburgheko Unibertsitatearen Informatikako Saila ere erre ziren, Inteligentzia Artifizialaren Azpisaila barne.

Hiri Berria 

1766an Edinburgheko Hiri Berria eraikitzeko asmoz ospatutako lehiaketan 22 urtetako James Craig arkitektoaren diseinuak irabazi zuen. Egitasmo horren oinarria Argien mendeko ideiea arrazionaletan oinarritutako oinplano irmo batez osatutako eremua sortzea izan zen. Hiri Berriaren ardatz nagusia George Street kalea izan zen, honek Edinburgheko Hiri Zaharrera doan gandorra jarraitzen du. George Street kalearen bi alboetan Princes Street eta Queen Street kaleak kokatzen dira. Denbora laburrean Princes Street kalea Edinburgh hiriko denden eta merkataritza kale nagusia bilakatu zen, honen lekuko oraindik bertan dauden Georgiar arkitekturako eraikinak dira. Kale hauetara lotuta beste kale elkarzutak daude. Ekialdean eta mendebaldeko muturrean St. Andrew Square eta Charlotte Square enparantzak daude. Charlotte Square enparantza Robert Adam arkitektoak diseinatu zuen, XIX. mendeko Edingurgheko kale arkitekturan oinarritzat hartuz. Charlotte Square enparantzaren iparraldean Bute House eraikina dago, Eskoziako Lehen Ministroaren egoitza da.

Antzina, Edinburgoko Hiri Berria eta Hiri Zaharraren artean Nor Loch antzira zegoen, hau hiria urez hornitzez gain bertako zabortegia ere bazen. 1820ko hamarkadan antzira idortua izan zen. Craigen jatorrizko egitasmoak Nor Loch aintzira zegoen lekua Princes Street Gardens parkea eta kanal bat eraikitzeko asmoa ere hartzen zituen. Eraikuntzak eraikitzeko garaian sortutako lur soberakina aintzirara bota eta hura idortzeko erabilia izan zen, ondorioz gaur egun bertan dagoen The Mound lur-pilaketa edo muino artifiziala sortu zen, aldiz kanala eraikitzeko idea bertan behera laga zen. XIX. mendearen erdialdean The Mound muinoan Eskoziako Galeria Nazionala eta Eskoziako Errege Akademia eraiki ziren, aldiz Edinburgh Waverley tren geltokira zihoazen trenbideak The Mound muinoaren azpitik tunel bidez pasatuarazi zituzten.

Hiri Berriak sekulako arrakasta izan zuenez, bere hedapena azkarra eta handia izan zen. Jatorrizko oinplano laukizuzena ez zen mantendu, aldiz bitxiagoa zen oinplano bat hedatu zen. Hiri Berriko beste leku interesgarri batzuk Calton Hill muinoa eta Balmoral hotela dira.

West End 

West End (Eskoziako gaeleraz An Ceann Siar) hiriaren erdigunean dagoen auzune edo eremua da. Edinburgheko Hiri Zaharra gune historikoa eta Edinburgheko Hiri Berria gune ekonomikoa baldin badira, West End nolabaiteko hiriaren kultur gunea da, bertan arte erakustoki ugari baidaude. Erakustoki hauetan nabarmenekak honako hauek dira: Usher Hall, The Filmhouse, Royal Lyceum eta Traverse Theatre antzokia. The Village aretoan arte jaialdiak eta eskulan azokak ospatu ohi dira.

West End barrutiko iparraldea Edinburgh hiriko Gizateriaren Ondare den eremuaren barnean dago. Horren ondorioz, hiriko eremuak edertasun handiko arkitektura du: nagusiki Georgiar arkitektura estiloko terrazadun etxebizitza dotoreak nabari dira.

Southside 
Southside hiriko auzune herrikoi bat da, bere barnean honako auzo hauek hartzen dituelarik: St Leonards, Marchmont, Newington, Sciennes, The Grange eta Blackford. Edinburgh hiriko "Southside" edo "Hegoaldea" antzina Burgh Muir burgua hedatzen zen lekuan kokatua dago, ondoren South Bridge auzoa sortu zenetik bizigune gisa hazkuntza azkarra izan zuelarik. Egun, eremu horrek haurrak dituzten familien artean ospe ona bereganatu du (hor ikastetxe publiko eta pribatu ugari daude), bai eta ikasleen artean ere (Edinburgheko Unibertsitatearen campusa George Square enparantzaren inguruan dago, hain zuzen ere Marchmont eta The Meadows parkea eta Napier Unibertsitatearen iparraldean: campus handienak Merchiston & Morningside inguruan daude), gainera jaialdi-zaletuen artean ere gune ospetsua bilakatu da.

Eremu hau eleberrietako fikziozko pertsonaien bizilekua ere izan da, Ian Rankin idazlearen Rebus inspektorea Marchmont auzoan bizi eta St Leonards auzoan lan egin ohi zuen, aldiz Muriel Spark idazlearen Jean Brodie pertsonaia Morningside auzoko Churchhill gunea bizi zen.

Leith 
Leith auzunea Edinburgh hiriko portua da eta iparraldean dago. Oraindik Edinburgh hiritik bereizten duen berezko izaera mantentzen du: 1920ko hamarkadan Leith burgua Edinburgoko konderriari gehitu izanak aldekoen eta aurkakoen arteko eztabaida ugari piztu zituen. Egun ere auzune horri dagokion Eskoziako Legebiltzarreko eserlekuari Iparraldeko Edinburgh eta Leith deitzen zaio. Leith auzunearen garapenarekin bat, Edinburgo hiria Norvegia, Suedia, Danimarka, Alemania eta Herbehereekin lotzen dituen ferry eta ontzi konpainien kokaleku bihurtu da. Bestalde, Leith auzuneko portua Erresuma Batuko errege familiaren Royal Yacht Britannia ontzia ainguratuta dago, hain zuzen ere Ocean Terminal merkatalgunea eta Easter Road futbol zelaiaren atzealdean; azken hori Hibernian FC taldearen egoitza da.

Hirigunea 
Edinburgoko Hiriguneak ia osoki Edinburgoko Udal Kontseiluaren muga berberak ditu eta bertan Ekialdeko Lothian konderriko Musselburgh udalerriarekin bat egiten du. Hiriaren mugen inguruan eta Edinburgoko Hirigunearen barneko hiriak hauek dira: Dunfermline, Bonnyrigg, Dalkeith, Loanhead, Newtongrange, Penicuik, Livingston eta Broxburn. Europar Batasunak eremu hori Hirigune Handi gisa sailkatua du, bertan 800.000 inguru biztanle bizi baitira.

Kultura

Jaialdiak 
Edinburgh Festival izeneko jaialadia oso ezaguna da. 1947tik urtero udan egiten da eta musika, antzerkia eta beste arte mota batzuk eskaintzen ditu. Hainbat ekitaldi ditu bere programazioan, aipagarrienak Edinburgh Fringe eta Nazioarteko liburu erakusketa dira.

Beste jaialdi aipagarri batzuk otsailean izaten den Mendiko Filmen Jaialdia, ekainean Edinburgheko Zinemaldia eta urte berri egunean Edinburgh's Hogmanay ospakizun berezia.

Hainbat antzoki ere daude: Errege Lizeoa, Erregearen Antzokia, Traverse Antzokia... Edinburgoko Antzerki Jaialdia antolatzen dute.

Museoak 
Museoak ere baditu. The Mound izeneko muinoan Eskoziako Galeria Nazionala eta Eskoziako Errege Akademia daude, biak ala biak artearen ingurukoak. Hiri zaharraren beste aldean berriz Eskoziako Museo Nazionala dago, herrialdearen historia erakusten duena. Edinburgheko gazteluan bertan ere hiriaren historia azaltzen da.

Zientziari dagokionez Our Dynamic Earth aipatu beharra dago. Edinburgheko Zoologikoak 33 hektarea hartzen ditu Corstorphine Hill aldean eta Eskozia guztiko bigarren atrakzio turistikoa da.

Eskoziako Idazleen Museoak (Writers' Museum) Eskoziako hiru idazle nagusien bizitza erakusten du, Robert Burns, Walter Scott eta Robert Louis Stevenson idazleena. Bestalde aipatu behar da Encyclopædia Britannica Edinburgon argitaratu izan zela 1768an sortu zenetik 1901 arte. Hortik aurrera, AEBetan argitara ematen dute.

Hezkuntza 

Lau unibertsitate daude Edinburgon (Queen Margaret Unibertsitatea barne, hiria barrutiaren ertzean dagoena) eta ikasleak populazio osoaren bostena dira. Edinburgoko Unibertsitatea errege-gutun baten bitartez sortu zen 1583an eta Eskoziako laugarren zaharrena da, St Andrews, Glasgow eta Aberdeen ondoren. Gaur egun hiriburu guztian dauden eraikin ugaritan banatzen da.

Kirola

Futbola 
Hiriak bi futbol talde profesional ditu: Heart of Midlothian eta Hibernian. Bertakoek Hearts eta Hibs ezizenez esaten diete, eta biek Eskoziako futbol ligan jokatzen dute. Hearts taldeak Gorgie auzoko Tynecastle Stadium estadioan jokatzen du eta Hibs taldeak Edinburgo hiriaren eta Leith udalerriaren arteko Easter Road Stadium estadioan. Bakoitzak launa liga irabazi ditu eta Hearthsek zortzi kopa ere bai.

Errugbia 
Eskoziako errugbi selekzioak Murrayfield Stadium estadioan jokatzen du: eraikinaren jabea Eskoziako Errugbi Federazioa da eta errugbiaz gain, bertan hainbat ekitaldi eta musika kontzertuak egiten dira tarteka. Eskozia osoko errugbi estadio handiena da eta 67.000 eserleku inguru ditu.

Klubei dagokienez, Edinburgh Rugby taldeak Zeltiar Ligan jokatzen du eta 2009an bigarren egin zuen. 2015ean European Challege Cupeko finalera iritsi da baina ez du irabazterik lortu. Bestalde, talde amateur ugari daude Eskoziako errugbi ligan jokatzen dutenak; Heriot's Rugby Club, Boroughmuir RFC, Edinburgh Academicals eta Currie RFC, besteak beste.

Izotz hockeya 
Hiriko izotz hockey taldea Edinburgh Capitals da. Aurretik, Edinburgo hiria Murrayfield Racers eta Edinburgh Racers taldeek ordezkatu zuten. Partiduak Murrayfield Ice Rink izotz jauregian jokatzen ditu, Elite Ice Hockey League liga profesionalean, Eskoziako beste hainbaten aurka, besteak beste, Fife Flyers, Braehead Clan edota Dundee Stars taldeak.

Edinburghar ezagunak

Hiri senidetuak 
Edinburgh ondorengo hiriekin senidetuta dago:

Iruditegia

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Edinburgh hiriko webgune ofiziala 
 Edinburgoko Turismo Bulegoaren webgunea 
 Edinburgh hirigunea eta eskualdearen webgunea 

Edinburgo
Britainiar hiriburuak