Odontologia

Odontologia ahoa eta hortzen gaixotasunetaz arduratzen den medikuntzaren espezialitate autonomoa da.

Odontologia aparatu estomatognatikoko gaixotasunak diagnostikatu, tratatu eta prebenitzeaz arduratzen den osasun-zientzietako bat da. Hortzak, hortzoiak, ehun periodontala, goiko masailezurra, beheko masailezurra eta giltzadura tenporomandibularra ditu. Odontologiak gaixotasun nagusi hauek ditu: hortzetako txantxarra, maloklusioa eta gaixotasun periodontala. Aparatu estomatognatikoaren gaixotasunak prebenitzen, diagnostikatzen eta sendatzen dituen zientzia medikoa.  Odontologia, askotan, estomatologiako espezialitate mediko ezaguna (ahoaren eta haren nahaste eta gaixotasunen azterketa) barneratzeko ere ulertzen da, eta, beraz, bi terminoak berdin erabiltzen dira eskualde batzuetan. Adibidez, Australian, estomatologia odontologiako espezialitatetzat hartzen da. Hala ere, zenbait espezialitatek, hala nola ahoko eta masail-aurpegiko kirurgiak (aurpegiko berreraikuntza), lortu ahal izateko, beharrezkoa izan dezakete gradu medikoak eta hortzak lortzea. Odontologia eta Europako historiako medikuntzaren adar batzuk zirujau ile-apaintzaileen dendatik sortu zirela pentsatu zen.  Hala ere, bi eremuak eboluzionatu egin dira harrezkero, eta garrantzi handiagoa eman diete bizitzaren zientziei, sinesmenetan oinarritutako ikerketari eta sinesmenetan oinarritutako praktikari.

Hortzetako tratamenduak hortzetako talde batek egiten ditu. Talde hori, sarritan, dentista batek eta hortz laguntzaileek osatzen dute (hortz laguntzaileak, hortzetako higienistak, hortz teknikariak eta hortz terapeutak). Dentista gehienek lan egiten dute praktika pribatuetan (lehen mailako arreta), hortz-ospitaleetan edo erakundeetan (bigarren mailako arreta) (espetxeak, indar armatuen oinarriak, etab.). 

Odontologiaren historia gizateriaren eta zibilizazioaren historia bezain zaharra da ia, eta lehen ebidentzia K.a. 7000 eta K.a. 5500 artean dago.  Orain Pakistanen datatutako Mehgarhen hezur-aztarnek erakusten dute hortzak zulatu egin direla kariesa kentzeko harrizko tresnekin, eta metodo hori "harrigarria" da.  Odontologia medikuntzako lehen espezializazioa izan dela uste da, eta bere espezialitateko gradua garatzen jarraitu duela. 

Uretan oinarritutako odontologiaren mugimendu modernoak kalitate eta ebidentzia handiko ikerketa zientifikoa behar du erabakiak hartzen laguntzeko, hala nola, hortzak eskuz zaintzeko, fluorra eta hortzetako pasta dituen ura tratatzeko, ahoko gaixotasunak tratatzeko (txantxarra eta periodontitisa) eta gaixotasun sistematikoak (osteoporosia, diabetesa, gaixotasun zeliakoa, minbizia, GIB/HIESa).

Sinesteetan oinarritutako odontologiarako beste praktika garrantzitsu batzuk hauek dira: ahoaren erradiologia, hortzen edo ahoko malformazioen deformitatea ikuskatzeko; hematologia (odola aztertzea), hortzetako kirurgian konplikazio hemorragikoak saihesteko; kardiologia (kardiopatia duten pazienteekin hortzetako kirurgiak eragindako zenbait konplikazio larriren ondorioz), etab.

Terminoaren esanahia 
Odontologo terminoa grekozko eratorria da odont(o) (ὀδο-ύς/-ντος), hortz esanahia du. Dentista latinezko dents, dentisetik dator. Odontologoa edo dentista aho-barrunbeko edo aparatu estomatognatikoko mediku gisa defini daiteke. Aparatu estomatognatikoa hauek osatzen dute: ezpainak, mihia, hortzak, periodontoa, aho-mukosa, ahoaren oina, listu-guruinak, amigdalak eta orofaringea. Estomatologia hitza grekozko στ όμα (estoma) terminotik dator. Euskaraz ahoa edo aho-barrunbea esan nahi du, eta, oro har, odontologiaren sinonimo gisa erabiltzen da.

Odontologoaren edo estomatologoaren jarduera-eremuak ez ditu hortzen azterketa eta tratamendua bakarrik hartzen, aho-barrunbe osoa hartzen baitu, bai eta barrunbe hori osatzen duten eta organismo osoarekin lotuta dauden masailezurrak, muskuluak, azala, hodiak eta nerbioak ere. Odontologia zenbait espezialitate medikorekin lotuta dago, hala nola masailezurreko kirurgia, otorrinolaringologia, oftalmologia, neurologia eta pediatria. Odontologoak ez ditu ahoko gaixotasun guztiak tratatzen, lesio gaiztoak (minbizia) ahoko patologiaren, aurpegi-masailetako kirurgiaren eta onkologiaren eremuan sartzen dira. Orofaringeko lesioak eta amigdalak ere ez ditu odontologoak tratatzen, otorrinolaringologoak baizik; ahozko egiturak mugitzen dituzten muskuluen paralisia neurologoak tratatzen du, ezpaineko gaixotasunak normalean dermatologoak tratatu eta baloratzen ditu, etab.

Odontologiaren historia 
Odontologiak, nahiz eta gazteriakoa izan medikuntzan, aspalditik ezagutzen dira odontologia-arazoetako adituak, batez ere hortz-piezen erauzketan [Exodontzia] adituak, haien patologiek gizateriari hasiera-hasieratik eragin baitiote.

Erdi Aroan, barberoek beren gain hartu zuten lanbidea, beste zerbitzu batzuez gain, mina zuten bezeroen koskak eta hortzak ateratzen zituztenak. Pierre Fauchard (1678-1761) frantziar doktorea odontologia modernoaren aitatzat hartzen da, zientzia honi egindako ekarpen berriengatik, bereziki hortzen praktika profesionalizatzeagatik eta 1728an "Le chirugien dentiste; ou, traité des dents" (zirujau dentista; edo hortzen gaineko tratatua) lana argitaratzeagatik. Pierre Fauchard dentista pertsonala izan zen Luis xiv.ean; Parisen bere museoa dago. 1844ko abenduan, Horance Wells Hartfordeko dentistak (Connecticut) oxido nitrosoa erabili zuen lehen aldiz, hortzak erauzteko anestesiko gisa. XX. mendearen hasieran, Bernardino Landete Aragó sendagile valentziarra Espainiako estomatologiaren aitzindaria izan zen eta herrialde horretan ahoko edo masail-aurpegiko kirurgia sortu zuen.

Odontologiako Ikasketak 
Odontologoak edo dentistak medikuntzaren hainbat alderdiri buruzko ezagutza zabala izan behar du, anatomia, fisiologia, patologia eta farmakologia barne. Kontuan hartu behar da ahoko gaixotasun batek konplikazio lokalak eragin ditzakeela inguruko eskualdeetan, hala nola lepoan eta aurpegian, baina baita konplikazio orokor larriak ere, hala nola septizemia eta endokarditisa.

Odontologiako lehen fakultatea Baltimore College of Hortz Surgery izan zen, 1840an Estatu Batuetan sortu zena. Europan, Erresuma Batuak odontologiako ikasketa independenteak sartu zituen 1859an. Hala ere, Europako beste herrialde batzuek, hala nola Espainiak, Portugalek eta Italiak, odontologia kontzeptua mantendu dute XX. mendearen zati handi batean medikuntzaren espezialitate gisa, halako moldez non odontologo edo estomatologo titulua lortzeko beharrezkoa baitzen lehenik medikuntzako lizentziatura lortzea eta ondoren espezialitate hori egitea.

Egoera hori aldatu egin da XX. mendearen azken urteetatik aurrera, Europar Batasunak ikasketa harmonizaziorako ezarritako irizpideekin.

Odontologo-titulua lortzeko ikasketa-programa aldatu egiten da herrialdearen arabera. Europar Batasunean ikasketen iraupena 5 urtekoa da lanaldi osoan, eta prestakuntza programak hainbat alderdi ditu:

Hortzerako hiztegia

Hortzetako tratamendua 
Odontologiak, eskuarki, aho-barrunbearekin zerikusia duten praktikak hartzen ditu.  Osasunaren Mundu Erakundearen arabera, ahoko gaixotasunak dira osasun publikoko arazo nagusiak, mundu osoan duten eragin eta lehentasun handiagatik, beste talde sozioekonomiko batzuek baino kaltetuenekin.  Hortzetako tratamendu gehienak ahoko bi gaixotasun ohikoenak, hortzetako txantxarra (hortzetako txantxarra) eta gaixotasun periodontala (hortzoietako gaixotasuna edo piorrea), prebenitu edo tratatzeko egiten dira. Tratamendu komunak honako hauek dira: hortzak lehengoratzea, hortzak erauzi edo ebakitzea, arraspatzea eta eskuilatzea, hodi endodontikoen tratamendua eta odontologia kosmetikoa 

Odontologiako espezializazioa arlo hauetan aurki daiteke: Anestesiologia, Hortzen Osasun Publikoa, Endodontzia, Ahoko Erradiologia, Ahoko Masailezurreko Kirurgia, Ahoko Medikuntza, Orofazietako Mina, Patologia, Ortodontzia, Odontologia Pediatrikoa, Periodontzia eta Prostodontzia. Oro har, hortzen tratamendu gehienak egin ditzakete, hala nola, leheneratzeak (enpasteak, koroak, zubiak), protesiak (hortzak), terapia endodonikoa (sustrai-hodia), terapia periodontala (goma) eta hortzen erauzketa, azterketak, erradiografiak (X izpiak) eta diagnostikoa. Dentistek antibiotikoak, lasaigarriak eta pazientearen erabileran erabiltzen den beste edozein sendagai ere agindu ditzakete. Bere lizentzia-aholkuei jarraiki, dentista orokorrei eskatzen ahal zaie lasaigarriak, hortzetako inplanteak eta abar egiteko entrenamendu gehigarria osatzeko. 

Odontologoek, halaber, ahoko gaixotasunen prebentzioa sustatzen dute higiene egokiaren eta azterketa erregularren bidez, urtean bi edo gehiago, garbiketa eta ebaluazio profesionala egiteko. Ahozko infekzioek eta hanturek osasun orokorrari eragin diezaiokete, eta aho-barrunbeko baldintzek eritasun sistemikoak adieraz ditzakete, hala nola osteoporosia, diabetesa, eritasun zeliakoa edo minbizia.  Ikerketa askok frogatu dute hortzoietako gaixotasuna diabetea, kardiopatia eta erditze aurreko arrisku handiagoarekin lotuta dagoela. Ahoko osasunak osasun sistemikoari eta gaixotasunari eragin diezaiekeelako kontzeptuari "noizean behin" esaten zaio.

Espezialitateak 
Dentista batzuek entrenamendu gehiago egiten dute beren hasierako graduaren ondoren espezializatzeko. Hortzak erregistratzeko organoek zehazki zer subjektu onartzen dituzten aldatu egiten da kokapenaren arabera. Hona hemen adibide batzuk:

Odontologia kosmetikoa: Ahoaren, hortzen eta irribarrearen itxura hobetzea du helburu.

Anestesiologia : Odontologiako espezialitatea, hortz-prozedurak errazteko anestesia orokorra, sedazioa eta minaren erabilera aurreratuari buruzkoa.

Hortzen osasun publikoa: Ahoen osasunerako garrantzitsuak diren epidemiologiaren eta gizarte-politiken azterketa.

Endodontzia (endodontologia ere deitzen zaio) – Hodi erradikularren terapia eta hortz-mamiko eta eritasun periapikalen azterketa.

Auzitegiko odontologia – Hortzetako ebidentzia biltzea eta erabiltzea legean. Arlo horretan esperientzia edo entrenamendua duen edozein odontologok egin dezake hori. Auzitegiko odontologoaren eginkizun nagusia dokumentazioa eta nortasuna egiaztatzea da.

Odontologia geriatrikoa: Adineko helduei hortzak zaintzeko laguntza ematea, zahartze normalarekin eta adinarekin zerikusia duten gaixotasunekin lotutako arazoak diagnostikatzea, prebenitzea eta tratatzea dakarrena, osasuneko beste profesional batzuekin diziplina arteko talde baten parte gisa.

Ahoko eta aurpegi-masailetako patologia: ahoko eta aurpegi-masailetako barrunbearekin lotutako gaixotasunen azterketa, diagnostikoa eta, batzuetan, tratamendua.

Ahoko eta aurpegi-masailetako erradiologia: ahoko eta aurpegi-masailetako gaixotasunen azterketa eta interpretazio erradiologikoa.

Ahoko eta masailezurreko kirurgia (ahoko kirurgia ere deitzen zaio): erauzketak, inplanteak eta masailezurren, ahoaren eta aurpegiaren kirurgia. [nb 2]

Ahozko biologia – Hortz eta kraniofazial biologiaren ikerketa

Ahoko inplantologia: erauzitako hortzak hortzetako inplanteen bidez ordezteko artea eta zientzia.

Ahozko medikuntza: ebaluazio klinikoa eta ahoko mukosako gaixotasunen diagnostikoa.

Ortodontzia eta hortzetako eta aurpegiko ortopedia: hortzak zuzentzea eta hazkunde ertaina eta masailezurra aldatzea.

Odontologia pediatrikoa (odontopediatria ere esaten zaio): Haur-odontologia

Periodontologia (periodontzia ere esaten zaio): Periodontoko gaixotasunen azterketa eta tratamendua (ez kirurgikoak eta kirurgikoak), eta hortzetako inplanteak jartzea eta mantentzea

Protesiak (odontologia protesikoa ere deitzen zaio): protesiak, zubiak eta inplanteen zaharberritzea. Prostodontzista batzuk gainespezializatuta daude aurpegi-masailetako protesietan, eta diziplina hori arduratzen da, hasiera batean, sortzetiko aurpegiko eta ahoko akatsak dituzten pazienteak errehabilitatzeaz, hala nola ezpaina eta ahosabai arrailduak edo belarri azpigaratua duten pazienteak.

Behar berezietako odontologia (zainketa berezietako odontologia ere deitzen zaio): Odontologia garapenaren ezgaitasunak dituzten eta hartutakoak dituzten pertsonentzat.

Kirol odontologia: kirol medikuntzaren adarra, kirol eta ariketarekin lotutako hortzetako lesioen eta ahoko gaixotasunen prebentzioaz eta tratamenduaz arduratzen dena. [29] Kirol-dentistak banakako aholkulari gisa edo kirol-medikuntzako taldeko kide gisa egiten du lan.

Albaitaritzako odontologia: Animaliak zaintzeko odontologia-eremua. Albaitaritzako medikuntzaren espezialitatea da.

Lotutako gaixotasunak 
 Txantxarra edo kariesa. 
 Maloklusioa edo oklusiogaiztoa.
 Gaixotasun periodontala.
 Maloklusioa
 Hortzetako traumatismoak
 Ahoko mukosako lesioak

Haurren hortzak zaintzeko programa 
1986an, Eusko Jaurlaritzak Euskal Autonomia Erkidegoko Osasun Inkesta egin zuen, biztanleriaren osasun-arazo nagusiak zein ziren jakiteko. Aho-hortzetako osasunarekin lotutako arazoak izan ziren ohikoenak, eta, aldi berean, errenta-gradientea nabaritzen zen, errenta txikieneko gizabanakoek horrelako arazo handiagoak zituztelako. Horregatik, Haurren Hortzak Zaintzeko Programa 1990eko 118/90 Dekretuaren, 02/05/1990 Aginduaren eta 1990/05/03 Aginduaren bidez sistematizatu zen.

Komunitatean bizi diren haurren artean txantxarren maiztasuna eta larritasuna gutxitzea du helburu. Izan ere, haurrek dentistarengana urtean behin joatea da helburu nagusia, tratamendu prebentibo eta sendagarri egokia jasotzeko. Programak 7 eta 15 urte bitarteko haurrei ematen die estaldura publikoa, eta prestazioek urteko berrikuspena eta txantxarren eta malformazioen tratamendua barne hartzen dituzte, eta ez dira esne hortzen tratamendua eta ortodontzia sartzen.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

  Espainiako Odontologoen Elkargoa
  Société Francophone de Médecine Buccale et de Chirurgie Buccale
 https://www.euskadi.eus/informacion/programa-asistencia-dental-infantil/web01-a3infan/es/

Odontologia