Lezo Urreiztieta

Lezo Manuel Urreiztieta Rekalde edota Lezo de Urreiztieta Rekalde (Santurtzi, 1907ko urriaren 16a - Baiona, 1981eko maiatzaren 9a) euskal itsasgizon, abertzale, mugalari eta kontrabandista bat izan zen. Jagi-Jagi taldeko kidea, haren bizitza balentria, abentura eta bitxikeriaz josita gertatu zen.

Espainiako Gerra Zibila garaian, Ipar Euskal Herritik eta Frantziatik Hego Euskal Herrira Eusko Gudarostearentzako merkatu beltzean erositako armak ekarri zituen Espainiar Itsas Armada frankistari izkin eginez. Donibane Lohizunen,  Federiko Krutwig —bertara iheslari iritsia zen— ezagutu zuen.

Ebakuazio handiak 
Urteetan, Euskal Herriko estatu arteko mugako itsas kontrabandoan hartutako eskarmentua eta azpiegitura baliatuz, bi ebakuazio garrantzitsu antolatzeko gai izan zen: lehendabizi 1934ko urriko Asturiasko Iraultza ahaleginean, porrot egindako erreboltari sozialistak bertatik Ipar Euskal Herriko salbabidera ateraz. Bigarrena, 1948an, lagun baten eskariz, semea Asturiasko mendietako makian bakartuta eta irteerarik gabe zegoela.

Urreiztietak Frantziako deserritik ibilaldi bat hasi zuen trenez Asturiasera heldu arte. Bidelagun baten bitartez, ezkutuan heldu zen mendietaraino, eta bertan geldiarazi zuten makiek, etsaia zelakoan. Haren lagunaren semeak salbatu zuen ezbeharra pairatzetik.  Asturiasko Luancoko portuan jaso zuen Urreiztietak maki taldea, han zeukan botea zain. Itsasontzia tirrika-tarraka heldu ahal izan zen ekaitzaren eta kostazainen zelataren kontra Donibane Lohizuneraino, ebakuazio arrakastatsua lortuz.

Fronteari eusteko armak 
George Steer-ek Urreiztietaren berri ematen du The Tree of Gernika liburuan, Letho deituraz. Steer-ek azaldu zuen itsas armada kolpistaren blokeoari iskin egin ziola 1936ko irailaren 26an eta armategi garrantzitsu bat Bilbora garraiatu zuela. Kazetari ingelesaren arabera, kargamentu horrek frontea salbatu zuen 1936ko urrian, arma moderno horiek Eibar eta Elgetara berehala heldu zirenean. 1937ko maiatzean ere aipatu zuen, itsas blokeoa hautsi zuelako; hala, Eusko Jaurlaritzak eta Eusko Gudarosteak Bilboko guduan eusteko modua izan zuten.

Mexikoko Guadalupe uhartea 

Urreiztietaren amets bat, Mexikon, Kalifornia Behereko kostaldetik 500 kilometrora, dagoen Guadalupe uhartean Euskal Herri aske bat eraikitzea izan zen. Gerra bukatuta hasi zen ideia hori lantzen. Garai hartan hasi ziren judutarrak Israelera joaten.   

Kontua da, frankismoaren erdian garai batez Urreiztietak pentsatu zuela uharte bat erosi behar zuela euskaldunak hara bizitzera eramateko, Frantzia eta Espainia artean ezinezkoa ikusten baitzuen. Eta bitartean, erbestera joan, euskaldunen «odolustea» ikusten baitzuen. Gudari itsasontzia zen erabiltzekoa uharte hartara joateko bidaian. Eta Guadalupe uhartea atzeman zuen, Pazifikoan. Euskal Herriaren hedadura zuen «Euskadi berria deituko zuenak».

Mexikora 1957an joan zen hegazkinez, familia Euskal Herrian utzita, uhartea erosteko asmoz. «Martin, klima zoragarria da urte guzian! 20 eta 25 graduren artean, atuna nahi beste…» esan zion Ugalderi. 99 urtez alokatzea proposatu zioten mexikarrek, baina ez zitzaion egokia iruditu. 

Mexikoko Gobernuko Antonio Cortés armadorearekin hitz egin zuen proiektu horri buruz, baita Mexikoko Itsas armadako idazkariordearekin eta Lázaro Cárdenas Mexikoko presidente ohiarekin. Cárdenasi berari ez zitzaion kostatu ideia ulertzea, Urreztietaren ustez Amerikako Texas, Florida, edo Alaska estatuen sorbidean antzeko prozesuak gertatu ziren. Azkenean proiektua ez zen gauzatu eta 1961ean itzuli zen Euskal Herrira.

Dokumentala 
2018ko irailean Donostiako Zinemaldian aurkeztu zen Josu Martinezek Lezo Urreztietari buruz ondutako dokumentala, Martin Ugaldek,1975ean, Lezo Urreiztietari grabatutako elkarrizketetan oinarritutaː Jainkoak ez dit barkatzen.

Errekonozimenduak 

 Jose Antonio Sistiaga margolariak Uhin eta Hodei margolanari Omenaldia Lezo Urreiztietari izena ere jarri zion. Izena euskaraz dago (ez da ohikoa hori). Izenburu hori artistaren semeak proposatu zuen, obra gauzatu ostean.

Erreferentziak

Bibliografia 
 Martinez, Josu Lezo Urreiztieta: gudari de la utopía (Pamiela, 2022)
 "Lezo de Urreztieta, un aberriano", Muga aldizkaria, 4. zbk, 1980ko martxoa.
 Ugalde, Martin (1990): Lezo de Urreiztieta (1907-1981). Biografía, Elkar.

Kanpo estekak 
 Lezo Urreiztieta, Luis Arana Goiri eta Anjel Agirretxeren argazkia ikusgai. Euskomedia.org
 "Jainkoak ez dit barkatzen" dokumental osoa on-line (Josu Martinez, 2018).

Santurtziarrak
Jagi-Jagi
Eusko Itsas Gudarosteko gudariak
Euskal Herriko itsaslariak
Abertzaleak
Mugalariak
Euskal Herriko kontrabandistak
Baionan hildakoak