Jaun Zuria

Jaun Zuria Bizkaiko lehen jaun mitikoa da, eta, beraz, Harotarren leinuaren konfigurazioko lehena. Kondairako gertakizunek istorioa X. mende inguruan kokatzea ahalbidetzen dute, Asturietako Erresuma ahuldu baten espantsio prozesuaren aurrean, Bizkaia eta Ourense bezalako lurraldeetan konde berriak materializatu zirenean. Ahozko tradizio folklorikoan sortu zela uste bada ere, urteetan zehar hainbat bertsio argitaratu dira (hala nola, Pedro Barceloskoarena, Lope García Salazarrena…) eta hauen artean desberdintasunak agertzen direnez, ezin da ziurtazunez zehaztu oinarrizko bertsioak zer zioen.

Bere gaineko istorioen berri Bizkaiko hainbat elezahar eta baladetan aurki dezakegu. Balada horietako bat, Jaun Zuriano izenekoa, Hiru Truku musika taldeak egokitu zuen, Mendebaleko Euskal Baladak diskorako (1994).

Pedro Barceloskoa

Biografia 
Pedro Barceloskoa portugaldar kronikagile eta genealogistak idatzi zuen Jaun Zuriaren elezaharraren lehenengo bertsioa 1340an bere Livro de Linhagensen. Portugesezko literaturan ospetsua izan zen, eta Gaztela eta Portugaleko leinu garrantzitsuenak izan ziren bere lan honen gaia; leinu horien artean Harotarrena zegoen. Gaztelan erbesteraturik zegoelarik (1317-1322), Maria Molinaren gortean, Bizkaiko Anderea zen Maria Harokoarekin harremana egin zuen, eta honen eskutik ezagutu zuen Harotarrek Bizkaiko Jaurerriaren lehen pertsonaia mitikoarekin zuten lotura. Horrela, Harotar genealogiarekin batera, kondeak Jaun Zuriaren kondaira jaso zuen.

Kontakizuna 
Pedro Barceloskoaren bertsio honetan, bazen garai bat Bizkaian jaunik ez zegoena, eta Asturiasko Moniño kondeak tributu jasanezin bat inposatu zien bertako biztanleei. Handik gutxira, Ingalaterratik bertako erregearen anaia Froom eta haren seme Fortun Froez iritsi ziren, erbesteratuta. Moniño kondearekin zeukaten lehiaren berri izatean, Froomek bizkaitarrei proposatu zien defendatuko zituela jauntzat hartzen bazuten. Ohorezko leinukoa zela jakin ostean, onartu egin zuten bizkaitarrek. Horrela, Moniño kondea tributua eskatzera azaldu zenean, Froomek eta bizkaitarrek aurka egin zioten. Era honetan Arrigorriagako bataila gertatu zen, non Froom jaunak eta bizkaitarrek arerioa garaitu eta Moniño kondea hil zuten.

Lanaren analisia 
Barceloskoaren narrazio honetan, Erdi Aroko literatura genealogikoan ohikoak diren osagaiak ez ezik, Bizkaiko Jaurerriaren inguruko diskurtso politiko bat sustatzen dutenak ere badira. Lehenengoen artean, leku geografiko baten toponimia azaltzen du errekurtso etimologiko baten bidez. Arrigorriagako bataila azaltzean, gudu honetan isuritako odolak bertako harriak gorriz tindatu zituela dio, eta horregatik Arrigorriaga –Arguriega testuan– izendatu zutela zelaia. Mota honetako beste osagai bat Moniño kondeak ezarritako tributuaren izaera da: behi zuri bat, idi zuri bat eta zaldi zuri bat. Azken honen aipamenak ipuin herrikoi bat gogorarazi dezake, mota honetako kontakizunetan oso ohikoa delako zaldi zuri baten aipamena, animalia magiko bezala.

Bi hauez gain badira testuan islatzen diren beste bi ezaugarri diskurtso politiko bat eraiki nahi izan dutenek erabili ahal izan dituztenak. Alde batetik, narrazio folklorikoen beste arketipo bat azaltzen da: urrunetik datorren heroia, lurralde bat tiraniatik salbatzen duena eta ordainetan tronua eskuratzen duena. Era honetan Ingalaterrako erregeen odolarekin lotuz, errelatoak Harotarrak Britaniaren heroi eponimoa den Brutorekin lotu zituen. Hau Bizkaiko leinuarentzat oso erakargarria izan zen, eta lehenengo gensetan herentziazko errelatu heroiko batez baliatu ziren identitate bat osatzeko. Heroitasun hau, gainera, hiru senide nagusiren bitartez konfiguratu zen; hauetako bat Froom edo Jaun Zuria zelarik.

Bestalde, kondairaren hasieran “Bizkaia jaurerri burujabea izan zen Gaztelan erregea egon baino lehen” dio, eta hau Bizkaiaren independentzia aldarrikatzeko erabili izan dute askok. Bi hauen bidez Bizkaiaren izaera independiente eta berezia nabarmendu nahi izan da, diskurtso politiko bat eraikiz. Hau Behe Erdi Aroko perspektiba politikotik ulertzen badugu, Bizkaiko jaurerria Gaztelako erreinua baino zaharragoa bada, horrek esan nahi du Bizkaiko jaunak ez daukala jaurerria erregeak ordezkatu diolako, baizik eta berezko subiranotasunaz. Honek XIV. mendean Harotarren eskubideak indartzen ditu Bizkaian.

Erreferentziak

Oharrak

Bibliografia 
 BILBAO AZKARRETA, Jon, Sobre la leyenda de Jaun Zuria, primer señor de Vizcaya, Adiskideen elkartea, Bilbo, 1982.
 ETXEBARRIA AYESTA, Juan Manuel, “Iaun Zuria“, Euskonews & Media 205. zbk, 2003. (ETXEBARRIA AYESTA, Juan Manuel; Iaun Zuria. Mendebaldeko Kultura Alkartea. 2011. ISBN: 978-8492413713).
 PRIETO LASA, J. Ramón, “La genealogía de los Haro en el 'Livro de Linhagens' del Conde de Barcelos”, Anuario de Estudios Medievales , 43 (2), 2013:833-869.
 JUARISTI, Jon, La leyenda de jaun zuria, Colección “temas vizcaínos” V 62, Bilbo, 1980.
 GARCÍA CAMINO, Iñaki, "La formación territorial y espacios políticos de Bizkaia: Siglos VIII-XV", in J. Agirreazkuenaga (dir.), Historia de la Diputación Foral de Bizkaia. 1500-2014, Bilbo, 2014.
 Ramos Merino, Juan Luis (2014). "Merlín, Arturo y Jaun Zuria en la Vizcaya medieval: la reelaboración de un mito cultural europeo" en Zarandona, Juan Miguel (ed.) De Britania a Britonia La leyenda artúrica en tierras de Iberia: cultura, literatura y traducción. Peter Lang, Bern, pp. 117-143.

Jaun Zuria Euskal Herriko literaturan 
 Jaun Zuria o el Caudillo Blanco: leyenda-histórica original del siglo IX, Vicente Arana (1887).
 Iaun Zuria, Juan Manuel Etxebarria (1997).
 Jaun Zuriaren askazia, Julen Arriolabengoa (2011).
Jaun Zuriano, Eukene Markaidak Elantxoben jasotako mendebaldeko euskal balada bat.

Ikus, gainera 
 Padurako gudua
 Mundakako printzesa

Kanpo estekak 
 

Euskal mitologiako kondairak
Euskal mitologiako izakiak
Bizkaiko Jaurerria