Azaroaren 19

Azaroaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita hirugarren eguna da, 324.a bisurteetan. 42 egun falta dira urtea amaitzeko.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1933 - Barakaldon PSOEko pistoladun batzuek Hermenegildo Alvariño EAE-ANVko militantea hil zuten boza ematera zihoanean. Zierbenan, berriz, apaiz bat arma zuriz zauritu zuten.
 2007 - Altsasuko Errekalde errekara 12.000 litro gasolio isuri ziren.

Mundua 
 1564 - Migel Lopez Legazpikoa Mexikotik Filipinetarat abiatu zen. Espedizio honetan zihoan Andres Urdaneta ordiziarra, gerora arrakasta handia izango zuen Itzulbidaia aurkitzeko xedean.
 1863 - Abraham Lincoln presidenteak Gettysburgeko hitzaldi ospetsua eman zuen.
 1879 - Madrilen, Alfontso XII.a bigarren aldiz ezkondu zen, oraingoan Maria Kristina Habsburgo-Lorenakoarekin.
 1933 - Espainia: lehendabizikoz sufragio unibertsala ezarri zen Espainian, hauteskunde orokorretan izan zen. Eskuindarrek irabazi zituzten hauteskundeak.
 1936 - Buenaventura Durruti anarkista hil zen Madrilgo frontean.
 1942 - Bigarren Mundu Gerra, Stalingradeko bataila: Sobietarren erasoa Volgan.
 1946 - Afganistan, Islandia eta Suedia Nazio Batuen Erakundearen kide egin ziren.
 2002 - Espainian: Prestige petrolio-ontziaren hondoraketa, azaroaren 13an hasi zena.
 2009 - Herman Van Rompuy hautatu zuten Europar Batasuneko presidente, eta Catherine Ashton kanpo harremanetarako ordezkari nagusi.
 2014 - SNPko Nicola Sturgeon politikaria Alex Salmond alderdikidearen ordez Eskoziako lehen ministro izendatu zuten.
 2015 - Atentatua Libanon, 43 hildako eta 230 zauritu.

Arte eta kultura

Euskal Herria

Mundua

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 2006 - Wii bideokontsola Estatu Batuetan merkaturatua izan zen.

Kirolak

Euskal Herria 
 2017 - Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusia: Altuna III.a amezketarra Mikel Urrutikoetxea zaratamoarrari Bizkaia frontoian jokatutako finalean 22-21 nagusitu zitzaion.

Mundua 
 1969 - Pelek bere milagarren gola sartu zuen Rio de Janeiroko Maracanako futbol zelaian.

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1611 - Rafael Mikoleta, euskal idazlea.
 1739 - José de Urrutia y de las Casas, bizkaitar militar eta ingeniaria (h. 1803).
 1756 - Pierre Haudaudine, lapurtar enpresaburu eta militarra (h. 1846).
 1827 - Jean-Jacques Weiss, baionar irakasle, idazle eta kazetaria (h. 1891).
 1843 - Félix Léglise, lapurtar politikaria (h. 1915).
 1857 - Edward Spencer Dodgson, ingeles euskalaria, Essexen (h. 1922).
 1889 - Krispin Sorarrain, Alkizako alkatea eta kronista (h. 1974).
 1909 - Mariano Estornes Lasa, euskal idazlea (h. 1997).
 1913 - Rodolfo Bozas, euskal herritar kazetari eta itzultzailea (h. 1978).
 1933 - Antonio Bertrán, gipuzkoar txirrindularia (h. 2008).
 1940 - Jose Ramon Agiriano, arabar sukaldaria.
 1941 - Mikel Dalbret, lapurtar margolaria, Tunisian.
 1943 - Ildefonso Urizar Azpitarte, bizkaitar futbol arbitro ohia.
 1949 - Juan Maria Ollora, politikari jeltzalea eta ekonomialaria, Arabako Ahaldun Nagusi ohia.
 1952 - Jose Luis Longaron, gipuzkoar artista plastikoa (h. 2019).
 1953 - Francisco Mujika Garmendia, Artapalo, gipuzkoar ETAkide historikoa.
 1960 - Anaje Narbaiza, gipuzkoar euskaltzalea, sindikalista, herrigintzan eta baserri munduan errotua.
 1963 - Pello Mariñelarena, nafar ETAkidea (h. 1993).
 1964 - Pilar Rodríguez Pérez, gipuzkoar unibertsitate-irakaslea, literatura, zinema, komunikazio eta genero ikasketetan aditua.
 1965 - Iñaki Tejada, bizkaitar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1971 - Ane Lardi Enbil, gipuzkoar kazetari, euskaltzale, feminista eta herri-eragilea.
 1972 - Arturo Arbizu, nafar pilotari ohia.
 1980 - Vanesa Fernández, ikus-entzunezkoen komunikazioko doktorea eta EHUko irakasle bizkaitarra.
 1988 - Itxaso Paia, bizkaitar bertsolari, bertso-irakasle, gidoilari eta aktorea.
 1992 - Koldo Olabarri, bizkaitar aktorea.
 1996 - Eider Unanue, gipuzkoar txirrindularia.
 2002 - Xabier Sola, nafar futbolaria.

Mundua 
 1600 - Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa, Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako erregea (h. 1649).
 1607 - Erasmus Quellinus II.a, flandriar margolaria eta marrazkilaria (h. 1678).
 1617 - Eustache Le Sueur, frantziar margolaria (h. 1655).
 1700 - Jean Antoine Nollet, frantziar fisikari eta elizgizona (h. 1770).
 1704 - Richard Pococke, ingeles prelatu eta bidaiaria, antropologo eta egiptologoen aitzindaria (h. 1765).
 1707 - Maria Felice Tibaldi, italiar margolaria (h. 1770).
 1711 - Mikhail Lomonosov, errusiar idazle eta zientzialaria (h. 1765).
 1754 - Pedro Romero, espainiar zezen-hiltzailea (h. 1839).
 1778 - Charles de Salaberry, euskal jatorriako quebectar militarra (h. 1829).
 1805 - Ferdinand Marie Lesseps, frantziar diplomatikoa (h. 1894).
 1828 - Lakshmibai, Indiako iparraldeko Jhansi estatuko erregina eta gudaria, Zipaioen matxinadako pertsona esanguratsuenetakoa (h. 1858).
 1831 - James Abram Garfield, Ameriketako Estatu Batuetako 20. Presidentea (h. 1881).
 1833 - Wilhelm Dilthey, alemaniar filosofoa eta historialaria (h. 1911).
 1840 - Aleksandr Kovalevski, errusiar biologoa eta enbriologoa (h. 1901).
 1860 - John-Antoine Nau, frantsesez idazten zuen frantziar-estatubatuar idazlea (h. 1918).
 1875 -
 Hiram Bingham, estatubatuar esploratzaile eta arkeologoa, Machu Picchuko aztarrenak aurkitu zituena (h. 1956). (h. 1950).
 Mikhail Kalinin, sobietar itzultzaile boltxevike eta politikaria, Sobietar Batasuneko estatuburua (h. 1946).
 1876 - Tatiana Afanasieva, ukrainar-herbeheretar matematikari eta fisikaria (h. 1964).
 1887 - James B. Sumner, estatubatuar biokimikaria, 1946ko Kimikako Nobel Saria (h. 1955).
 1888 - José Raúl Capablanca, kubatar xake-jokalaria (h. 1942).
 1889 - Clifton Webb, estatubatuar aktore, dantzari eta abeslaria (h. 1966).
 1891 - Juan Yagüe, espainiar militarra, "afrikanisten" taldearen parte izateagatik ezaguna (h. 1952).
 1894 - Américo Tomás, Portugalgo presidentea (h. 1987).
 1896 - Elias Wen, txinatar apaiz ortodoxoa, Errusiatik kanpoko eliza ortodoxoaren apaiz zaharrena (h. 2007).
 1900 -
 Pamela Hinkson, anglo-irlandar eleberrigilea eta kazetaria (h. 1982).
 Anna Seghers, alemaniar eleberrigilea (h. 1983).
 1904 - Lippo Hertzka, hungariar futbolari eta entrenatzailea (h. 1951).
 1909 -
 Peter Drucker, estatubatuar kudeaketa-aditu eta idazlea (h. 2005).
 Carlos López Moctezuma, mexikar aktorea (h. 1980).
 1912 -
 George Emil Palade, errumaniar-estatubatuar medikua eta biologoa, 1974ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2008).
 Joan Sales, kataluniar idazlea (h. 1983).
 1913 - Ataúlfo Argenta, espainiar pianojole eta orkestra-zuzendaria (h. 1958).
 1915 - Earl Wilbur Sutherland, estatubatuar farmakologo eta biokimikaria, 1971ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1974).
 1917 - Indira Gandhi, Indiako lehen ministroa (h. 1984).
 1919 - Gillo Pontecorvo, italiar zinema zuzendaria (h. 2006).
 1920 - Gene Tierney, estatubatuar aktorea (h. 1991).
 1922 - Juri Knorozov, sobietar hizkuntzalaria, epigrafista, etnologoa eta maiazalea (h. 1999).
 1923 -
 Robert Beauchamp, estatubatuar margolaria (h. 1995).
 María Isabel Chorobik de Mariani, giza eskubideen aldeko argentinar ekintzailea (h. 2018).
 1924 - Mutesa II.a Bugandakoa, Bugandako erresumako erregea eta Ugandako lehenbiziko presidentea (h. 1969).
 1925 - Zygmunt Bauman, judu jatorriko poloniar soziologo, filosofo eta saio-idazlea (h. 2017).
 1926 - Elsa Wiezell, paraguaitar poeta, margolaria eta irakaslea (h. 2014).
 1928 - Rupert de Larrinaga, euskal jatorriko britainiar eskialari eta militar ohia.
 1932 - Eleanor F. Helin, estatubatuar astronomoa (h. 2009).
 1933 - Larry King, estatubatuar telebista-aurkezle, irrati-aurkezle eta bozeramalea (h. 2021).
 1936 - Yuan T. Lee, txinatar-estatubatuar kimikaria, 1986ko Kimikako Nobel Saria.
 1937 - Tamara Bunke, Tania, argentinar iraultzaile komunista eta espioia (h. 1967).
 1938 - Ted Turner, estatubatuar negozio-gizona eta telebistako magnatea.
 1941 - Ivanka Khristova, bulgariar pisu jaurtitzailea (h. 2022).
 1942 -
 Calvin Klein, estatubatuar moda-disenatzailea.
 Sharon Olds, estatubatuar idazle eta poeta.
 1944 - Agnes Baltsa, greziar mezzosopranoa.
 1949 -
 Alicia Asconeguy, uruguaiar margolari eta artista bisuala (h. 2020).
 Amy Gutmann, Pennsylvaniako unibertsitateko presidentea, idazlea eta teorialari politikoa.
 1950 - Keizo Imai, japoniar futbolari ohia.
 1954 -
 Kathleen Quinlan, estatubatuar aktorea.
 Abdel Fatah al-Sisi, Egiptoko presidentea.
 1959 - Allison Janney, estatubatuar aktorea.
 1961 -
 Meg Ryan, estatubatuar aktore eta ekoizlea.
 Bogdan Wenta, poloniar eskubaloi jokalari ohia, Poloniar eskubaloiaren historiako jokalaririk hoberenetakoa.
 1962 -
 Jodie Foster, estatubatuar aktore, zuzendari eta zinema ekoizlea.
 Uxía Senlle, galiziar abeslaria.
 1965 - Laurent Blanc, frantziar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1966 -
 Shmuley Boteach, estatubatuar errabino, idazle eta teologoa, judu ortodoxoa eta irrati-telebistetako hizlaria.
 Gail Devers, estatubatuar atleta ohia, abiadura eta hesidun probetan aditua.
 Jason Scott Lee, estatubatuar aktore eta borroka arteetako artista.
 1969 -
 Ana Álvarez, espainiar aktore eta modeloa.
 Richard Virenque, frantziar txirrindulari ohia.
 1970 - Rachael Dunlop, Dr. Rachie, australiar biokimikari, mediku ikerlari, blogari eta zientzialari eszeptikoa.
 1971 - Toshihiro Yamaguchi, japoniar futbolari ohia.
 1975 - Ezequiel Mosquera, espainiar txirrindularia.
 1976 - Ilze Jaunalksne, letoniar kazetaria eta idazlea.
 1977 - Mette Frederiksen, Danimarkako lehen ministroa.
 1979 - Barry Jenkins, estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea.
 1983 -
 Meseret Defar, etiopiar atleta, distantzia luzeko lasterketetan aditua.
 Adam Driver, estatubatuar aktorea.
 1990 - Tatsuya Sakai, japoniar futbolaria.
 1996 -
 Zoe Aldcroft, ingeles errugbilaria.
 Krystsina Tsimanouskaia, bielorrusiar atleta.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1316 - Joanes I.a Nafarroakoa, Nafarroa eta Frantziako erregea (j. 1316).
 1756 - Martin Elizakoetxea, nafar elizgizona (j. 1679).
 1825 - Jose Joakin Iturbide, Agustín I.a Mexikoko enperadorearen aita, Murtzian (j. 1739).
 1919 - Florencio Constantino, bizkaitar tenorra, Mexikon (j. 1869).
 1933 - Hermenegildo Alvariño, galiziar jatorriko eusko langile eta Eusko Abertzale Ekintzako militantea, eraila.
 1935 - Silverio Izagirre, euskal herritar futbolaria (j. 1897).
 1949 - Maria Mestayer, euskal gastronomo eta sukaldaria, Madrilen (j. 1877).
 1963 - Katalina Eleizegi, euskal idazlea (j. 1889).
 1981 - Lorenzo Albizua, bizkaitar futbolaria (j. 1920).
 1984 - Martin Markuleta, Amarako ogizaltzailea, euskal herritar futbolari eta entrenatzailea (j. 1907).
 1991 - José Luis Duque, bizkaitar futbolaria (j. 1918).
 1996 - Gabriel Alonso, gipuzkoar futbolari eta entrenatzailea (j. 1923).
 2000 - Ángel García Ariño, Garcia Ariño II.a, esku huskako bizkaitar pilotaria (j. 1934).
 2008 - Anabel Otxoa, bizkaitar sexologo eta dibulgatzailea, Mexiko Hirian (j. 1955).
 2014 - Koldo Losada, bizkaitar aktorea (j. 1960).
 2017 - Esther Arizmendi, gipuzkoar abokatua eta legelaria, Madrilen (j. 1956).
 2018 - Elena Arregui Cruz-López, gipuzkoar arkitektoa, Santiago de Compostelan (j. 1929).

Mundua 
 496 - Gelasio I.a, Aita santua.
 498 - Anastasio II.a, Aita santua.
 1557 - Bona Sforza Milangoa, Poloniako erregina ezkontidea (j. 1494).
 1630 - Johann Hermann Schein, alemaniar musikagilea (j. 1586).
 1659 - William Lamport, irlandar itsaslapur, soldadu, espioi eta erreboltaria.
 1665 - Nicolas Poussin, frantziar margolaria (j. 1594).
 1672 - Franciscus Sylvius, alemaniar sendagilea (j. 1614).
 1798 - Theobald Wolfe Tone, Wolf Tone, irlandar independentista (j. 1763).
 1806 - Shah Alam II.a, Indiako mogol enperadorea (j. 1728).
 1828 - Franz Schubert, austriar musikagilea (j. 1797).
 1850 - Richard Mentor Johnson, Ameriketako Estatu Batuetako 9. presidenteordea (j. 1780).
 1855 - Mihály Vörösmarty, hungariar idazlea (j. 1800).
 1886 - José María Posada Pereira, galizierazko eta gaztelerazko idazlea, Faro de Vigo egunkariko sortzailea. (j. 1817).
 1887 - Emma Lazarus, estatubatuar poeta (j. 1849).
 1891 - Gergely Csiky, hungariar antzerkigilea eta idazlea (j. 1842).
 1915 - Joe Hill, estatubatuar sindikalista (j. 1879).
 1925 - Henri Fayol, frantziar meategi-ingeniaria (j. 1841).
 1933 - Louise Jopling, ingeles margolaria, bere belaunaldiko emakume artista nabarmenetakoa (j. 1843).
 1936 - Mercedes Romero Abella, galiziar irakasle errepublikanoa, fusilatua (j. 1907).
 1938 - Lev Xestov, errusierazko idazlea eta filosofoa (j. 1866).
 1942 - Bruno Schulz, judu jatorriko poloniar idazle, artista, literatura kritikari eta arte irakaslea (j. 1892).
 1944 - Ignacio Bolívar Urrutia, espainiar naturalista eta entomologoa, Espainian Natura Zientzien bultzatzaile nagusietako bat (j. 1850).
 1949 - James Ensor, belgikar margolaria, marrazkigilea eta grabatzailea (j. 1860).
 1956 - Victor Campbell, britainiar marinel eta esploratzailea (j. 1875).
 1957 - Josefina Blanco, espainiar aktorea (j. 1878).
 1963 - Carmen Amaya, kataluniar dantzari, abeslari eta aktorea (j. 1918).
 1967 -
 Casimir Funk, poloniar biokimikoa (j. 1884).
 João Guimarães Rosa, brasildar idazlea (j. 1908).
 1975 - Priscilla Fairfield Bok, estatubatuar astronomoa (j. 1896).
 1979 - Francisco Larrañaga, Txikito Iraetakoa, esku huskako gipuzkoar pilotaria (j. 1913).
 1981 - Alphonse De Waelhens, belgikar filosofo neoeskolastikoa (j. 1911).
 1982 - Erving Goffman, kanadar-estatubatuar soziologo eta idazlea, mikrosoziologiaren aitzindaritzat hartua (j. 1922).
 1992 - Dora Ibarburu, euskal uruguaitar erizain eta irakaslea (j. 1918).
 1998 -
 Louis Dumont, frantziar antropologoa (j. 1911).
 Alan J. Pakula, estatubatuar zinema zuzendaria, gidoigilea eta ekoizlea (j. 1928).
 2004 - John Vane, britainiar farmakologoa, 1982ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1927).
 2005 - Francesco Somaini, italiar eskultorea (j. 1926).
 2007 - Magda Szabó, hungariar idazlea, historiako hungariar eleberrigilerik onenetarikoa (j. 1917).
 2011 - Ömer Lütfi Akad, turkiar zinema zuzendaria (j. 1916).
 2012 - Boris Strugatski, errusiar idazlea, bere anaiarekin batera zientzia fikzioan aritutakoa (j. 1933).
 2013 - Frederick Sanger, ingeles biokimikaria, 1980ko Kimikako Nobel Saria (j. 1918).
 2014 - Mike Nichols, estatubatuar zinemagilea (j. 1931).
 2017 -
 Charles Manson, estatubatuar kriminala, hainbat erailketa burutu zituen Manson Familia sektaren sortzailea (j. 1934).
 Jana Novotná, txekoslovakiar tenislaria (j. 1968).
 2018 - Apisai Ielemia, Tuvaluko lehen ministroa (j. 1955).
 2019 -
 Purita Campos, kataluniar komikigile, marrazkilari eta margolaria (j. 1937).
 D. M. Jayaratne, Sri Lankako lehen ministroa (j. 1931).
 2022 -
 Greg Bear, estatubatuar zientzia fikziozko idazlea (j. 1951).
 Nico Fidenco, italiar kantautorea (j. 1933).

Jaiak eta urteurrenak 
 Gizonaren Nazioarteko Eguna
 Sehaska egutegiko izendegia: Ieltx, Ieltxu, Iria eta Iriberri.

Kanpo estekak 

Azaroaren 18 | Urteko egutegi | Azaroaren 20