Banka

Banka Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 18,9 kilometrora. Altuera 231 eta 1 275 metro artekoa da, eta 49,60 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 347 biztanle zituen.

Bertako biztanleak bankarrak dira.

Izena 
Banka beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Banca ("banká" ahoskatua)
 gaztelaniaz: Banca ("bánka" ahoskatua)
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Lafonderie (1790)
 La Fonderie (1793)
 Banca (1832)

Etimologia 
Jean-Baptiste Orpustanek dio Banka toponimoak bi jatorri izan ditzake. Lehenengo proposamenak gaztelaniazko banco ("banku") maileguari buruz hitz egiten du, hau da, mugan dirua aldatzen zen bankuari buruz (liberatik pezetara eta alderantziz). Bigarrenean, ordea, "harrizko bankuak" esamoldeko bankua hitza aipatuko genituzke, udalerrian nagusi den paisaiari erreferentzia eginez, mendi malkartsu eta arrokatsuekin. Bankua izenaren -u- hizkia desagertu egingo zen gero, ahoskera sinpleago baten mesedetan.

Geografia 
Banka Aldudeko ibarran dago.

Mugakideak

Ingurune naturala 
Aldude ibaiak (Ur Haundi deitua) udalerria gurutzatzen du.

Klima

Auzoak 
 Olhaberri
 Buztanenea
 Hargintoa
 Bihurrieta
 Xuritxegi
 Mutikoenea
 Betrizinaenea
 Golkoa
 Gixonaenea
 Manexhandia
 Gosnaisto

Historia 
Bankaren jatorria, inguruko kobrezko meategiak XVIII. mendean berrindartzearekin lotuta dago, honen jatorria, Antzinaroan dagoelarik. Garai batean Baigorri udalerrikoa zen, Lafonderie izeneko auzoa.

1793an udalerri independente bihurtu zen, izen afrantsesatua berarekin. Hala ere, 1874an, izen aldaketa baten ondorioz, Banka izena hartu zuen.

XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasiera arteko gainbehera baten ondoren, meatzeak itxi egin ziren, eta hala egin zuten udalerrian zeuden gainerako azpiegiturek ere. Horrela, ustiategiko eraikinak abandonatuta geratu ziren. Horietako asko gaur egun hondakinetan daude eta Baigorrirako irteeran aurki daitezke, Urepeleko Errobi inguruan.

1973ko abenduaren 11n Iparretarrak taldearen lehen ekintza armatua izan zen Bankan. Atentatu bat izan zen, eta "la Rosée" zentro mediko-pedagogikotik informazio kontablea lapurtu zuten langileei sindikatu bat eratzen utzi ez zietelako. Administrazio kontseiluko lehendakaria hil egin zen.

Demografia

Ekonomia 
Kobrezko meategiak eta hari lotutako galdaketak XVIII. mendearen erdialdean izan zuten goia; forjak eta labe garaiak, berriz, 1828tik 1861era egon ziren jardunean.

Gaur egun, jarduera nagusiki nekazaritzakoa da. Udalerria Ossau-Irati gaztaren apelazio-eremuan dago.

Politika

Auzapezak

Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Banka Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

Garraioa 
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aldudeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Bankak nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Literatura 
Pantzo Hirigaraik Bankari eskainitako kantu bat konposatu zuen:

Ondasun nabarmenak 

Udalerriaren iparraldean, monumentu izendaturik dagoen metalurgia-lantegi baten aztarnak topa daitezke, bere labe garaiarekin. Ura zekarren kanalak, errekatik hartzen zuena ura, ziurrenik antzina labe garaiak elikatzeko erabiltzen ziren hauspoei eragiteko errota batez egongo ziren osatuak.

Herriaren erdian kokatu Olhaberri interpretazio zentroak Bankako kobre eta burdin meategien historia erakusten du. Bertan, panelak, argazkiak, mapak, eta eskemak ikus daitezke. Bisita dohainik da.

Bankar ospetsuak 
 Piarre Erramuzpe (1927-), bertsolaria.
 Ximun Erramuzpe (1914-1988), euskal idazlea.
 Juan Felix Iriarte (1912-1987), bertsolaria.
 Marijane Minaberri (1926-2017), idazlea, olerkaria eta haur ipuin kontalaria.
 Patrick Ozafrain (1974-2019), esku huskako pilotaria

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Baigorri-Ortzaize
 Nafarroa Beherea

Kanpo estekak 

Banka