Urtarrilaren 25

Urtarrilaren 25a gregoriotar egutegiaren urteko hogeita bosgarren eguna da. 340 egun falta dira urtea amaitzeko, 341 egun bisurteetan.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1979 - Guardia Zibilak Juan Luis Etxebarria Agirre lekeitiarra, ETAko militantea, hil zuen Tuteran.
 1980 - ETAk Luis Dominguez Jimenez zibila hil zuen Bergaran.

Mundua 
 1533 - Henrike VIII.a bere maitale Ana Bolenarekin ezkondu zen.
 1554 - Sao Paulo hiria sortu zen Brasilen.
 1575 - Luanda, Angolako hiriburua, sortu zuen Paulo Dias de Novais esploratzaile portugaldarrak.
 1918 - Ukrainak independentzia aldarrikatu zuen SESBengandik.
 1919 - Nazioen Liga sortu zen.
 1942 - Thailandia Bigarren Mundu Gerran sartu zen eta Estatu Batuei eta Erresuma Batuari gerra deklaratu zien.
 1949 - Israelen independentzia osteko lehen hauteskundeak. David Ben-Gurion laboristak irabazi zuen.
 1959 - Joan XXIII.a aita santuak Vatikanoko II. kontzilioa deitu zuen, 1962an hasteko.
 1971 - Idi Amin bortizki iritsi zen Ugandako presidente izatera.
 1998 - Joan Paulo II.a aita santuak La Habanan emandako mezan Kubako preso politikoak askatzea eta erreforma politikoa bultzatzea eskatu zituen eta Estatu Batuek Kuba isolatzeko zituzten planak gaitzetsi zituen.
 1999 - Richter eskalan 6ko indarra zuen lurrikara batek 1000 hildako baino gehiago utzi zituen Kolonbian.
 2005 - 215 hildako Indiako tenplu batean egondako jente pilaketa batean.
 2010 - Ethiopian Airlinesen 409 hegaldiak istripua izan zuen, Beiruten aireratu eta gutxira hegazkina Mediterranear Itsasora jausi zenean. 90 bidaiariak hil ziren.
 2012 - Alex Salmond Eskoziako lehen ministroak herrialdearen independentziarako galdeketa egiteko proposamena aurkeztu zuen.
 2015 - Syriza alderdiak Greziako hauteskundeak irabazi eta Alexis Tsipras herrialde horretako presidente berria bilakatu zen.

Arte eta kultura

Euskal Herria 
 2008 - Euskarazko Wikipediak Argia Saria irabazi zuen, Sareko Argia atalean.

Mundua 
 1909 - Elektra, Richard Straussen musika eta Hugo von Hofmannsthalen libretoa duen opera estreinatu zen Dresdengo Königliches Opernhausen.
 1921 - R.U.R. antzezlan txekiarra, robot hitza erabili zuen lehenengoa, estreinatu zen.
 1963 - Roger Corman estatubatuar zinema zuzendariaren The Raven filma estreinatu zen.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua

Kirolak

Euskal Herria

Mundua

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1756 - José Ezkerra, nafar itsaslari eta militarra (h. 1801).
 1831 - Cristina Brunetti, Donostian bizi izandako italiar jatorriko espainiar aristokrata (h. 1914).
 1853 - Eulalia Abaitua, bizkaitar argazkilaria (h. 1943).
 1869 - Pablo Fermin Irigarai, Larreko, nafar mediku eta idazlea (h. 1949).
 1898 - Pablo Gurpide, euskal apezpikua, Bilboko elizbarrutiko bigarren apezpikua (h. 1968).
 1901 - Carmelo Elordui, bizkaitar jesuita, txinerazko testu klasikoak itzuli zituena (h. 1989).
 1920 - José Luis Berasategi, bizkaitar ekonomialari eta politikaria, Bilboko azken alkate frankista (h. 1990).
 1924 - Joxe Ulibarrena, euskal herritar eskultore, etnografo eta sustatzaile kulturala (h. 2020).
 1934 - Pablo Colino, nafar apaiz katoliko, musikagile eta ganberako maisua.
 1952 - Ángel Amigo, euskal zinema ekoizle eta gidoigilea.
 1955 - Eliseo Murillo, gipuzkoar futbolari ohia, Extremaduran.
 1956 - Gontzal Mendibil, bizkaitar egile abeslaria.
 1958 - Jose Maria Lekunberri, nafar futbolari ohia.
 1964 - Patxi Zubizarreta, gipuzkoar idazlea.
 1966 - Juanma Zaldua, Txiribiton junior, euskal pailazoa.
 1969 - Marixa Osés, arabar idazle eta gidoigilea.
 1973 - Nagore Gabellanes, gipuzkoar belar hockey jokalari ohia.
 1974 - Iñigo Bolinaga, bizkaitar historialari eta idazlea.
 1975 - Aitor Aldeondo, nafar futbolari ohia.
 1979 - Leire Ibarguren, gipuzkoak idazlea eta irakaslea.
 1983 - Gorka Azkorra, bizkaitar futbolari ohia.
 1984 - Xabier Eizagirre, gipuzkoar futbolaria ohia.
 1988 -
 Yerai Diaz Ikaran, bizkaitar kazetaria eta telebista aurkezlea.
 Iago Herrerín, Athleticeko futbolaria.
 1990 - Lander Iurrebaso, bizkaitar futbolaria.
 1992 - Ainize Barea, Peke, bizkaitar futbolaria.
 1997 - Endika Irigoien, nafar futbolaria.
 1998 - Asier Burguete, gipuzkoar aktore eta dantzaria.
 2000 - Ander Ganzabal, bizkaitar txirrindularia.

Mundua 
 750 - Leon IV.a, Bizantziar enperadorea (h. 780).
 1425 - Henrike IV.a Gaztelakoa, Gaztela eta Leongo erregea (h. 1474).
 1477 - Ana Bretainiakoa, Bretainiako dukesa eta Frantziako erregina ezkontidea (h. 1514).
 1493 - Massimiliano Sforza, italiar aristokrata (h. 1530).
 1540 - Edmund Campion, ingeles jesulagun, martiri eta santu katolikoa (h. 1581).
 1615 - Govert Flinck, herbeheretar Urrezko Aroko margolaria (h. 1660).
 1627 - Robert Boyle, irlandar filosofo eta zientzialaria (h. 1691).
 1708 - Pompeo Batoni, italiar margolaria (h. 1787).
 1725 - Pablo Olabide, espainiar politikari eta idazlea (h. 1803).
 1736 - Joseph Louis Lagrange, frantziar matematikari eta astronomoa (h. 1813).
 1743 - Friedrich Heinrich Jacobi, alemaniar filosofo eta idazlea, existentzialismoaren aitzindaritzat hartua (h. 1819).
 1746 - Félicité de Genlis, frantziar idazle, harpa-jole eta hezitzailea, Frantziako errege-familiaren irakaslea (h. 1830).
 1759 - Robert Burns, eskoziako gaeleraz aritu zen olerkari ezagunena (h. 1796).
 1832 - Ivan Xixkin, errusiar margolaria  (h. 1898).
 1844 - Jekaterina Brexko-Brexkovskaia, errusiar militante eserista, iraultzaren amona deitua (h. 1934).
 1851 - Arne Aadne Garborg, norvegiar idazlea eta hizkuntza-eraberritzailea (h. 1924).
 1860 - Charles Curtis, AEBetako 31. presidenteordea (h. 1936).
 1866 - Emile Vandervelde, Belgikako estatu-politikaria eta frantsesezko idazlea (h. 1938).
 1867 - Adelaide Cabete, XX. mendeko lider feminista portugaldar garrantzitsuenetarikoa (h. 1935).
 1870 - Helge von Koch, suediar matematikaria, Koch elur-maluta irudi fraktalagatik ezaguna (h. 1924).
 1871 - Jeanne Villepreux-Power, frantziar itsas-biologo aitzindaria (j. 1794).
 1874 - William Somerset Maugham, ingeles idazlea (h. 1965).
 1881 - Emil Ludwig, alemaniar idazlea (h. 1948).
 1882 - Virginia Woolf, britainiar idazlea (h. 1941).
 1883 - Nikolai Krestinski, militante boltxebikea eta sobietar diplomazialaria (h. 1938)
 1886 -
 Wilhelm Furtwängler, alemaniar orkestra-zuzendari eta musikagilea (h. 1954).
 Morgan Russell, estatubatuar margolaria (h. 1953).
 1894 - Aino Aalto, finlandiar diseinatzaile eta arkitektoa, Finlandiako arkitekturaren aitzindaria (h. 1949).
 1899 - Paul-Henri Spaak, Belgikako lehen ministroa (h. 1972).
 1901 - Itzhak Stern, Oskar Schindlerren kontulari industriala izandako poloniar judua (h. 1969).
 1913 -
 Witold Lutosławski, poloniar musikagilea, Poloniako XX. mendeko musikagile handientzat hartua (h. 1994).
 Donald Maclean, britainiar diplomazialari eta espioia, Cambridge bostetako bat (h. 1983).
 1915 - Ewan MacColl, ingeles folk abeslari, kantautore, komunista, sindikalista, antzerkigile eta antzezlan ekoizlea (h. 1989).
 1917 -
 Ilya Prigogine, belgikar kimikaria, 1977ko Kimikako Nobel Saria (h. 2003).
 Jânio Quadros, Brasilgo presidentea (h. 1992).
 1919 - Norman Newell, britainiar musika ekoizlea (h. 2004).
 1921 - Russell Braddon, australiar idazle eta gerra-presoa Bigarren Mundu Gerran (h. 1995).
 1922 - Luigi Luca Cavalli-Sforza, italiar zientzialaria, populazioen genetikan aditua (h. 2018).
 1923 - Arvid Carlsson, suediar neurofarmakologoa, 2000ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2018).
 1924 - Tomás Mac Giolla, irlandar errepublikar politikaria (h. 2010).
 1927 - Antônio Carlos Jobim, brasildar musikagile eta piano-jotzailea (h. 1994).
 1928 - Eduard Xevardnadze, Georgiako presidentea (h. 2014).
 1931 - Paavo Haavikko, finlandiar dramaturgo eta poeta, Finlandiako funtsezko egileetako bat (h. 2008).
 1932 - Yukio Shimomura, japoniar futbolaria.
 1933 - Corazón Aquino, Filipinetako presidentea (h. 2009).
 1935 -
 J. G. Farrell, Ingalaterran jaiotako irlandar idazlea (h. 1979).
 Antonio Ramalho Eanes, Portugalgo presidentea.
 1937 - Ange-Félix Patassé, Afrika Erdiko Errepublikako presidentea (h. 2011).
 1938 -
 Etta James, estatubatuar abeslaria (h. 2012).
 Vladimir Visotski, sobietar antzezlea, idazlea eta abeslaria (h. 1980).
 1941 - Jane Richardson, estatubatuar biofisiko eta biokimikoa, zinta-diagramen asmatzailea.
 1942 - Eusébio da Silva Ferreira, portugaldar futbolaria (h. 2014).
 1943 -
 Manuel Delgado Villegas, el Arropiero, Espainiako krimenen historian dagoen hiltzaile okerrenetakoa (h. 1998).
 Tobe Hooper, estatubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea (h. 2017).
 1944 - Bernard Tschumi, suitzar arkitektoa.
 1947 - Ángel Nieto, motoziklismoko espainiar pilotua, mundu-mailako hamahiru tituluduna (h. 2017).
 1949 - Paul Nurse, ingeles genetikalaria, 2001eko Medikuntzako Nobel Saria.
 1950 - Jean-Marc Ayrault, Frantziako Lehen Ministro ohia.
 1954 - Renate Dorrestein, herbeheretar feminista, idazle eta kazetaria (h. 2018).
 1955 - Toru Iwatani, japoniar bideo-joko diseinatzaile ohia, Pac-Manen sortzailea.
 1957 - Luis Alfredo Garavito, kolonbiar serieko hiltzaile eta pederasta eta sexu-erasotzailea (h. 2023).
 1958 - Alessandro Baricco, italiar idazle, kritikari musikal eta zine-zuzendaria.
 1959 - Toni Servillo, italiar aktorea.
 1960 - Nobuyo Fujishiro, japoniar futbolari ohia.
 1971 - Juan Andrés Gómez, argentinar futbolari ohia.
 1972 - Chantal Andere, mexikar aktore eta abeslaria.
 1975 - Raimundo Blanco, Rai, burgostar pilotari ohia.
 1976 -
 Mito Isaka, japoniar futbolari ohia.
 Carmen Ruiz Repullo, espainiar soziologo feminista, aktibista eta ikerlaria.
 1977 - Marta Rovira, kataluniar politikari eta abokatua.
 1978 -
 Charlene Monakokoa, Monakoko printzesa ezkontidea.
 Denis Menxov, errusiar txirrindulari ohia.
 Lila Tretikov, errusiar-estatubatuar software ingeniaria, Wikimedia Fundazioaren zuzendari ohia.
 Volodymyr Zelensky, Ukrainako presidentea.
 1979 - Roberto Fernández Alvalleros, espainiar futbolari ohia.
 1980 - Xavi Hernández, kataluniar futbolaria.
 1981 - Alicia Keys, estatubatuar abeslari eta aktorea.
 1982 -
 Dan Atherton, mendi-bizikletako belgikar txirrindularia.
 Noemi, italiar abeslaria.
 Mulher Pepita, brasildar abeslaria, musikagilea eta dantzaria.
 1983 - Yasuyuki Konno, japoniar futbolaria.
 1984 - Oumoul Khairy Sarr, senegaldar saskibaloi-jokalaria.
 1987 -
 Hafsia Herzi, frantziar aktorea.
 Maria Kirilenko, errusiar tenislaria.
 1989 - Mayte Rodríguez, txiletar aktore eta publizitate-modeloa.
 1998 - Riuler de Oliveira Faustino, brasildar futbolaria (h. 2021).
 2000 - Remco Evenepoel, flandriar txirrindularia, Donostia Klasikoa irabazi duen inoizko txirrindulari gazteena.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1701 - Domingo Urbizu, gipuzkoar goi-funtzionarioa eta arte bildumagilea, Sevillan (j. 1655).
 1893 - José Félix Allende-Salazar, bizkaitar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1802).
 1917 - Ramon Adan de Iartza, gipuzkoar geologoa (j. 1848).
 1971 - Garmendia Otaola, gipuzkoar filosofo, pedagogo eta psikologo jesuita (j. 1905).
 1974 - Eli Gallastegi, Gudari, bizkaitar politikari abertzale eta jeltzale independentista (j. 1892).
 1976 - Alejandro Larrakoetxea, bizkaitar idazlea (j. 1892).
 1990 - Manuel Agüero, bizkaitar toreatzailea (j. 1910).
 2006 - Maurice Plantier, lapurtar politikaria, Parisen (j. 1921).
 2011 - Joxe Arratibel, gipuzkoar beneditarra, ipuin biltzailea eta euskal idazlea (j. 1923).
 2014 - Marcelino Bilbao, Euzko Gudarostearen eta CNTren Isaac Puente batailoiako tenientea, Châtelleraulten (j. 1920).
 2021 - Jose Luis Olaetxea Albistur, apaiz, organista eta musikaria, Lleidan (j. 1932).

Mundua 
 477 - Genseriko, bandaloen eta alanoen erregea.
 844 - Gregorio IV.a, Aita santua.
 863 - Karlos Proventzakoa, Proventzako errege karolingiarra.
 1494 - Fernando I.a Napolikoa, Napoliko erregea (j. 1423).
 1516 - Fernando II.a Aragoikoa, Errege Katolikoa (j.1452).
 1559 - Kristian II.a Danimarkakoa, Danimarkako eta Norvegiako eta Suediako erregea (j. 1481).
 1586 - Lucas Cranach Gaztea, alemaniar margolaria (j. 1515).
 1640 - Robert Burton, ingeles idazlea (j. 1577).
 1852 - Fabian Gottlieb von Bellingshausen, Errusiar Inperioko marinela, Lurraren inguruan nabigatzeko bigarren espedizio-burua (j. 1778).
 1870 - Victor de Broglie, Frantziako lehen ministroa (j. 1785).
 1891 - Theo van Gogh, herbeheretar arte-merkataria, Vincent van Goghen anaia (j. 1857).
 1896 - Frederic Leighton, britainiar margolari, marrazkilari eta eskultorea (j. 1830).
 1901 - Prosper-Olivier Lissagaray, frantziar kazetari errepublikazale eta sozialista (j. 1838).
 1907 - René Pottier, frantziar txirrindularia, Frantziako Tourreko lehen eskalatzailetzat hartzen da (j. 1879).
 1936 - Edmond Aman-Jean, frantziar margolari sinbolista (j. 1858).
 1940 - Célestin Bouglé, frantziar filosofo eta soziologoa (j. 1870).
 1947 - Al Capone, italiar jatorrizko estatubatuar gangsterra (j. 1899).
 1952 - Sveinn Björnsson, Islandiako lehendabiziko presidentea (j. 1881).
 1961 - Nadezhda Udaltsova, errusiar abangoardiako artista, margolari eta irakaslea (j. 1886).
 1966 - Miguel Bover, espainiar txirrindularia (j. 1928).
 1971 - Hermann Hoth, alemaniar jenerala (j. 1885).
 1972 - Erhard Milch, alemaniar landa mariskala (j. 1892).
 1982 - Mikhail Suslov, sobietar politikaria (j. 1902).
 1988 - Sebastián Mariner, kataluniar hizkuntzalari eta latinista (j. 1923).
 1990 -
 Dámaso Alonso, espainiar filologo eta poeta (j. 1898).
 Ava Gardner, estatubatuar aktorea (j. 1922).
 1992 - Manuel Hernández Mompó, espainiar margolaria (j. 1927).
 1997 - Manuel Tuñón de Lara, espainiar historialaria, Espainiako historiografiaren berritzaile nagusietako bat (j. 1915).
 2000 - Herta Freitag, austriar-estatubatuar matematikaria, Fibonacciren zenbakiekin egindako lanengatik ezaguna (j. 1908).
 2004 - Fanny Blankers-Koen, Etxekoandre hegalaria, herbehereetar atleta, 1948ko Olinpiar Jokoetan lau urrezko dominaren irabazle (j. 1918).
 2005 -
 Philip Johnson, estatubatuar arkitektoa (j. 1906).
 Max Velthuijs, herbeheretar ilustratzailea (j. 1923).
 2009 - Eleanor F. Helin, estatubatuar astronomoa (j. 1932).
 2011 - Daniel Bell, estatubatuar kazetari eta soziologoa (j. 1919).
 2013 - Kristian Brisson, bretainierazko idazlea (j. 1927).
 2015 - Demis Roussos, egiptoar-greziar abeslaria eta artista (j. 1946).
 2017 -
 Buchi Emecheta, nigeriar-britainiar idazlea (j. 1944).
 John Hurt, britainiar aktorea (j. 1940).
 Mary Tyler Moore, estatubatuar aktorea (j. 1936).
 2019 - Dušan Makavejev, jugoslaviar zinema-zuzendaria (j. 1932).
 2021 - Enrique Tábara, ekuadortar marrazkigilea (j. 1930).
 2022 - Wim Jansen, herbehereetar futbolari eta entrenatzailea (j. 1946).

Jaiak eta urteurrenak 
 San Paulo apostolua kristau bihurtzearen jaia.
 Sehaska egutegiko izendegia: Paul/Paule eta Paulo.

Kanpo estekak 

Urtarrilaren 24 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 26