Erromantzatua

Erromantzatua (zaraitzueraz: Romanzadue) —izen alternatiboa: Urraul Ekialdekoa— Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 46,0 kilometrora. Altuera 433 eta 1 361 metro artekoa da, eta 91,69 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Urraul ibarretakoak da. Lurralde laua da, nagusiki mendebaldeko nekazaritzakoa, eta ekialdeko zati menditsu eta malkartsua. Zaraitzu ibaiak zeharkatzen du eta Leire eta Ugarra/Idokorri-Illon mendilerroen artean dago. Hainbat arroila ditu, garrantzitsuena Arbaiungoa, Nafarroa osoko handiena. Bertako arkitektura Pirinioaurrekoa da, harri marroizko blokez osatutako etxeekin. Zaraitzu ibarrarako eta Nabaskozeko almiradiarako ate naturala da.

Bertako biztanleak erromantzatuarrak (zaraitzueraz: romanzaduearrak) dira. Ibarburua Domeñu kontzejua da, non udaletxea da.

Izena 
Erromantzatua beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Romanzado
 nafar erromantzez: Valle Arromanzada

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Valle Arromanzada (1715)
 Romanzado de Urraul (1726)
 Romanzado (1802)
 El Romanzado (1969)
 Urraul Ekialdekoa (1979)
 Erromantzatua (1998)

Etimologia 
Erromantzatua izena, tradizioz, Nafarroa euskaldunaren eta Nafarroa erdaldunaren arteko muga linguistikoarekin lotu izan da. Erromantzatua izena latinezko Romaniceatus hitzetik dator (erromanizatua). Termino kontrajarria "Euskalduntzatua" izango litzateke. Hala ere, Erromantzatua terminoa nahiko berria da eta XVI. mendea Urraul ibarraren azpiatal gisa agertzen da.

XVI. mendetik aurrera, hainbat mendetan zehar, Erromantzatuak lurralde euskaldunaren arteko erromantze-ziri linguistiko moduko bat osatu behar izan zuen. Ramón Menéndez Pidalek uste zuen erromantzea nahikoa berandu sartu zela Erromantzatuan, inguruko lurraldeak, hegoalderago zeudenak, bere erromanizazioaz ahaztuta, horrela deitzeko. Egia esan, Aro Modernoan, Erromantzatua lurralde erdalduna izan zen, eta Urraul ibarraren gainerakoa, berriz, euskalduna.

Julio Caro Barojak, ordea, ez zuen uste ibarraren izenak hizkuntza-bereizketarik adierazten zuenik, baizik eta Urraul ibarraren gainerakoarekiko bereizketa juridikoa, zeinaren bidez Erromantzatua izeneko lurreko biztanleak ingurukoez bestelako arauen mende egongo baitziren.

Nolanahi ere, Nabarzatoren kontrako modua da, Erronkariko ibaxako herri hustua, eta "lingua navarrorum"-goa (euskarakoa) esan nahi du.

Urraul ibarraren zati denez (gaur egungo Urraulgoiti, Urraulbeiti, Erromantzatua, Irunberri eta Ledea) geografikoki, baina administratiboki 1845ean desegin zen arte; zatitu ondoren, Urraul Ekialdekoa deitu zitzaion, gainerako lurraldeekiko zuen egoerari dagokionez.

Julio Caro Baroja da Urraul izena asko eskaintzen dion ikertzaile bakarra: «Baliteke izena "r"-tik "l"-ra (hango izenetan ematen da) pasabide edo alternantzia baten argitan azaltzea, eta horrela izatea Urraun (Eraul Eraun litzateke)». Eta beste batean idazten du: «Menturaz, Zaraitzu bezala, fitonimo bat da, "urra" (hurra) izenarekin erlaziona daitekeena». Amaiera Nafarroako beste izen batzuetan ematen da (adibidez, Eraul, Bidaul, Biaul...). Etimologia herrikoia "hurritz zuritua" da.

Ezaugarriak

Armarria 
Erromantzatuko armarriak honako blasoi hau du:

Bandera 
Erromantzatuko banderak Erromantzatuko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia 
Erdialdeko Pirinioaurrean kokatua, Urraulgoiti, Urraulbeiti ibarren eta Nabaskoze almiradioaren artean. Zaraitzu ibaiak ibarra sortu zuen.

Mugakideak

Inguru naturala eta kokapena 
Erromantzatua Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 46 kilometrora dago. Udaletxea Domeñun dago. Erliebe handiko ibarra da. Mendebaldeko tarteak lautada bat osatzen du, Longida, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

Klima 
Erromantzatuko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira udalerriko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

Estazio meteorologikoak 
Erromantzatuan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

Banaketa 
{|class="wikitable" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="right" style="margin:0;border:none;padding:0">
<div style="position:relative;">

|-
|align=center|Erromantzatuko herrien mapa
|}
Erromantzatuak 3 kontzeju ditu:
 Arbontze
 Biotzari
 Domeñu (ibarburua)

Gainera, beste 3 leku batzuk ere badaude, hala nola:
 Murillo Berroia
 Napari
 Usun

Bestalde, etxalde bakarra da ibarran:
 Berroia

Azkenik, udalerrian 7 herri hustu daude:
 Adantsa
 Isu
 Miranda
 Nekoza
 Orradre
 Ugarra
 Ugarron

Historia 
XVI. mendearen lehen erdian Nafarroa Gaztelako koroan sartu ondoren, Erromantzatua ibarra gaur egun dituen mugekin geratu zen.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarrak berezko berezitasun administratiboak izateaz gain, lotura administratibo berezia izan zuen ibar konfinatzaileekin, Urraulgoiti eta Urraulbeitirekin batera "Urraul" udalerria osatzen baitzuten. Hirurek beste hainbeste diputatuk osatutako taldea osatzen zuten, urtero bailara bakoitzeko erregidoreek izendatuak. Urraulbeitikoa lehendakaria zen, eta batzarrak Puiuko San Gregorio baselizan egiten ziren, Artieda kontzejuari dagokionez. Jurisdikzio zibil eta kriminala Irunberri hiribilduarena zen, eta hiribilduari ere oso lotuta zeuden.

1847an, ibarran garia biltzen zen nagusiki, eta mahastia, behi-azienda eta artilezko zerbait zeuden.

Demografia 
 biztanle zituen Erromantzatuak.

Ekonomia 
Erromantzatuko biztanleria batez ere adinekoa da, eta horregatik gehienak erretiratuta daude. Gainerako biztanleek nekazaritzan lan egiten dute ia erabat, batez ere mendebalderago dagoen ibarrean, non landu daitekeen azalera handiagoa den.

Politika 
Erromantzatuko udaletxea Domeñu kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Irunberriko Udalako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Aitor Sola Otxotea da, Euskal Herria Bildu hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Domeñu ibarburuan dago.

XIX. mendean altxatu zen inguruko eraikinen antzeko ezaugarriekin. Udaletxeaz gain, eraikinean bake-auzitegia, anbulategia eta herriko udal langilearentzako etxebizitza daude.

 HELBIDEA: Nabaskozerako errepidea z/g

Egungo banaketa 
Erromantzatuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Aitor Sola Otxotea da, Euskal Herria Bildukoa. Zinegotziak 4 daude:

 Iñigo Puncel Arandigoien (Euskal Herria Bildu)
Ibai Moreno Ibañez (Euskal Herria Bildu)
Beatriz Garcia Hernandez (Erromantzatuko Ibarkide Independenteen Elkartea)
Jesus Maria Albisu Garcia (Erromantzatuko Ibarkide Independenteen Elkartea)

Alkateak 
1979tik, Erromantzatuak 7 alkate izan ditu:

Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Erromantzatua Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan Nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

Jaiak 
 Biotzariko Santiagoko jaiak, ekainaren laugarren asteburuan
 Domeñuko Jasokundeko Ama Birjiniaren jaiak: abuztuaren bigarren asteburuan
 Murillo Berroiako San Bizenteko jaiak, irailaren lehengo asteburuan
 Usungo San Saturninoko jaiak, maiatzaren bigarren asteburuan

Ondarea

Ondasun nabarmenak 
 Arbontzeko San Esteban eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Biotzariko Santa Eulalia eliza, XII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Biotzariko zubia, Zaraitzu ibaiaren gaineko Erdi Aroko zubia.
 Domeñuko Garbikundeko Andre Mariaren eliza, XII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Murillo Berroiako San Bizente eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Napariko Garbikundeko Andre Mariaren eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Usungo San Saturnino eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Usungo San Pedro baseliza, IX. mendeko kristiau baseliza eta monasterio zaharra.

Eremu naturalak 
 Arbaiungo arroila, Zaraitzu ibaiak osatutako arroila.
 Ugarrongo arroila, Areta ibaiak osatutako arroila.

Erromantzatuar ospetsuak 
 Jose Areso (1797-1878), apaiz, misiolari eta idazle.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 

 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Erromantzatuko Udalako webgune ofiziala

Erromantzatua