Zendea

Zendea Iruñerriko barruti batzuk izendatzeko erabili den izen tradizionala da; oraingo zenbait udalerri izendatzeko ere erabiltzen da, bere osaeran aldaketak egon badira ere. Iruñeko merindade zein epai-barrutiari loturik daude. 1427koa da hitzaren lehen aipamena.

Guztira bost dira; Iruñea inguratzen duten beste eremu batzuk historikoki ez dira "zendea" deituak izan eta ibarrak (Elortzibar, Aranguren, Eguesibar, Esteribar, Ezkabarte, Etxauribar) edo herri soilak (Burlata, Atarrabia, Uharte) dira.

Izenaren jatorria 
Julio Caro Barojaren arabera "zendea" latinezko  hitzetik letorke; euskarak latinetiko mailegu linguistikoak nola egokitu dituen aztertuta atera zuen ondorio hori: gentem>jendea, kasurako. Ideia, germaniar hundred erakundetik hartu zuten. Era berean, 1215ean sorturiko Baionako Ehun Pareen bilerak  edo zendea izena zuten.

Bost zendeak 
Izen hau daramaten bost herri-bilguneetan aldaketak egon dira egungo udalerrien osaerara heldu arte; batez ere gehien hazi diren herriek berezko udalerriak sortzea izan da joera nagusia. Zendea bakoitza oraingo zein udalerritan banatuta dagoen azaltzen da.

Antsoain Zendea 
 Antsoain herria (herriska zahar txikiari Iruñeko Arrotxapea eta Txantrearen ondoan hazitako Antsoain berria gehituta) udalerri bihurtu zen 1991n.
 Berriozar, biztanleria aldetik zendeako beste herri nagusia dena ere udalerri bihurtu zen urte berean.
 "Berriobeiti" izena, herrietako batena hain zuzen hartu zuen bi desanexio horien ondorioz beste hamar herriek osatu zuten udalerri berria; kasu bakarra da non zendearen izena galdu den, izena ematen zion herriak aparteko udalerria osatu zuelako. Udalburua hazi egin da eta urbanizazio berriekin Berriogoitirekin bat egin du; biztanleria aldetik bi herri horiek elkarturik ere ez dute Artika gainditzen, batez ere Artika berria auzoaren ondorioz. Beste ondorio bitxi bat: aipatu azken herria ia erabateko barrendegia bihurtu zen, Antsoain, Berriozar eta Iruñeak inguratua.

Galar Zendea 
 Beriain 1992an bereizi zen zendeatik; biztanleria aldetik herri nagusia zen desberdintasun handiz.
 "Galar" izena mantendu zuen beste hamar herri eta guneek osatutako udalerriak. Zendeari izena ematen dion Galar ez da herririk inportanteena ezta udalburua (Getze da) ere.

Itza Zendea 
Kasu honetan alderantziz gertatu zen; zendea honek izena eman dio udalerri berri bati, biren batuketa dena:
 "Itza" izena daraman egungo udalerria 1942an sortu zen, Itza Zendea eta Gulibar batu zirenean. Zendeari izena ematen dion Itza ez da udalburua (Eritzebeiti da) baina Zuastiren ostean biztanlerik gehien duena da; hala ere herri guztiak txikiak dira.

Oltza Zendea 
 Orkoien, kasu honetan ere zendeako biztanlerik gehien zuen herria, udalerri bihurtu zen 1992an.
 "Oltza Zendea" izena mantendu zuen beste bederatzi herriek osatutako udalerriak. Zendeari izena ematen dion Oltza ez da herririk inportanteena ezta udalburua (Ororbia da) ere.

Zizur Zendea 
Zendearen izena bi herrirenetan jasotzen da: Zizur Nagusia eta Zizur Txikia. Aldaketarik gehien jasan duen zendea da.
 Etxabakoitz 1953 arte zendeako herria zen; geroztik Iruñeko auzoa da.
 Barañain udalerria 1984an sortu zen, herri honek Iruñearen gerizpean pairatu zuen transformazio izugarria dela medio. Eultza herriska ere udalerri berrian sartu zen eta bere urbanizazio berriaren barruan integratu da.
 Zizur Nagusia 1992an bereizi zen; kasu honetan ere azken urteetan biztanleria asko handitu da.
 "Zizur" izena mantendu zuen beste hamaika herriek osatutako udalerriak. Nagusiaz gain zendeari izena ematen dion beste herria, Zizur Txikia ez da udalburua (Gatzolatz da) baina bai desberdintasun handiz biztanlerik gehien duena; Zizur Nagusia bereizi eta gero barrendegi moduan geratu da, beste hamar herrietatik anaia nagusia, Iruñea eta Galar Zendearen lurrek banatuta.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Iruñerria

Kanpo estekak 

Iruñerriko zendeak
Nafarroako Erresumako erakundeak