Maria Moliner

María Juana Moliner Ruiz (Paniza, Zaragoza, 1900eko martxoaren 30a - Madril, 1981eko urtarrilaren 22a) espainiar liburuzain, filologo eta lexikografoa izan zen. Hark egindakoa da Diccionario de uso español (2 liburuki) hiztegi bikaina. Hiztegi horretan, hitzen definizioaz gainera, etimologia, gramatika kategoria, elkarketa semantikoak eta hitz bakoitzaren erabilera agertzen dira. Lehengo argitalpen hark hogeitik gora berrinprimaketa izan zuen.

Biografia

Familia eta lehen urteak 
1900eko martxoaren 30ean jaio zen, Zaragozako Paniza herrian. Haren gurasoak Enrique Moliner Sanz (1860-1923) eta Matilde Ruiz Lanaja (1872-1932) ziren.

1902an, María Molinerren beraren testigantzaren arabera, gurasoak eta bi seme-alaba nagusiak Almazanera (Soria) joan ziren, eta ia berehala Madrilera. Hiriburuan, Matilde alaba txikia jaio zen, Moliner txikiek Irakaskuntzarako Erakunde Askean ikasi zuten, eta han, antza denez, Américo Castrok piztu zuen Maria txikian hizkuntza-adierazpenarekiko eta gramatikarekiko interesa.

Zailtasun eta prestakuntza urteak 
Aita, 1914an Amerikara bigarren bidaia egin ondoren, Argentinan geratu zen eta familia utzi egin zuen. Horren ondorioz, seguru asko, amak 1915ean Madril utzi eta Aragoira itzultzea erabaki zuen. Han, familiak aurrera egin zuen hein handi batean, Mariaren laguntza ekonomikoari esker. Oso gaztea izan arren, latinezko, matematikako eta historiako eskola partikularrak eman zituen. Seme-alabek geroago amaren nortasunaren garapenean egoera gogor horiek funtsezkoak izan zirela esan zuten.

Batxilergoko lehen azterketak, ikasle libre gisa, Madrilgo Instituto General y Técnico Cardenal Cisneros-en egin zituen (1910 eta 1915 artean), eta 1915eko uztailean Zaragozako Institutu Orokor eta Teknikora pasatu zen. 1917tik aurrera ikasle ofiziala izan zen, eta 1918an amaitu zuen batxilergoa.

Filologo eta artxibozain izateko lehen urratsak 
Zaragozan, filologo eta lexikografo gisa trebatu eta lan egin zuen Aragoiko Filologia Estudioan. Juan Monevak zuzendu zuen 1917tik 1921era bitartean, eta urte horietan Hiztegi aragoarra egiten lagundu zuen. Erakunde horretan lortutako eta egindako lan-metodoa oso garrantzitsua izan zen bere prestakuntza filologikoan eta ondorengo lanean.

1921ean Historia espezialitatean lizentziatu zen, Zaragozako Unibertsitateko Filosofia eta Letren Fakultatean orduko hartan zegoen bakarrean, kalifikazio gorenekin eta Sari Bereziarekin. Ia urrats berak egin zituen Matilde Moliner ahizpak, diziplina berean 1925ean lizentziatua eta ohore berdinak zituenak,  eta Aragoiko Filologia Estudioan ere lankide izan zuenak.

Artxibozain eta liburuzain karrera 
Hurrengo urtean, María Molinerrek gainditu zituen Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologikoen Kidego Fakultatiboarentzako oposizioak, eta Liburutegi nazionalean hasi zituen praktikak. Abuztuan, Simancaseko Artxibo Nagusira bidali zuten; handik, 1924an, Ogasun Ordezkaritzak Murtzian duen Artxibora, eta gerora, hogeita hamarreko hamarkadaren hasieran, Valentziara.

Murtzian Fernando Ramón Ferrando ezagutu zuen, bera baino bederatzi urte zaharragoa, 1918an Fisika Orokorreko katedra atera zuen eta Murtziako hiriburuan irakasle ezaguna zen. Saguntoko Santa Maria parrokia-elizan ezkondu ziren, 1925 abuztuaren 5ean.  Murtzian jaio ziren lehen bi seme-alabak: Enrique (ikertzaile medikoa Kanadan, 1999an hil zena) eta Fernando, arkitektoa. Familia Valentziara joan ondoren, bi seme-alaba txikienak jaio ziren: Carmen (filologoa) eta Pedro (ingeniari industriala, Bartzelonako ETSIko zuzendaria, 1985ean hila). Gainera, Murtziako Unibertsitatean 1924 ikasturtean klaseak eman zituen lehen emakumea izan zen.

1929-1939 hamarkadan, aktiboki hartu zuen parte liburutegi-politika nazionalean, eta Irakaskuntzarako Erakunde Librearekin lankidetzan aritu zen zenbait proiektutan, hala nola, misio pedagogikoetan. 

Artxiboarekiko, liburutegien antolamenduarekiko eta kultura-hedapenarekiko zuen zaletasunak horren inguruan gogoeta egitera eraman zuen zenbait testutan (Landa-liburutegiak eta liburutegi-sareak Espainian, 1935), eta oso aktiboki parte hartzera Espainiako Bigarren Errepublikak proiektatu eta abian jarritako Misio Pedagogikoei lotutako Liburutegi Txikien Zerbitzurako Jarraibideak (1937) argitaratu zituen lan-taldean.

Gainera, Valentziako Unibertsitateko Liburutegia zuzendu zuen, eta Nazioarteko Trukerako Batzordean liburuak erosten parte hartu zuen. Batzorde horrek Espainian argitaratzen ziren liburuak munduari ezagutarazteko enkargua zuen, eta lan handia egin zuen 1937ko otsailean sortu zen Liburutegien eta Altxor Artistikoaren Kontseilu Nagusiko Liburutegien Ataleko kide gisa;  Talde horretan Molinerrek eskoletako liburutegien azpiatalaren ardura zuen eta  1938an, Estatuko Liburutegien Plan Orokorra eratu zuen.

1939an, Espainiako Bigarren Errepublikaren porrotaren ondoren, senar-emazteek Espainiako irakasle-eskolako 'garbiketa' frankistaren gehiegikeriak jasan zituzten: senarrak katedra galdu eta Murtziara eraman zuten, eta Maria Valentziako Ogasun Artxibora itzuli zen, hamazortzi maila jaitsiz. Hala ere, 1946. urtean senarra Salamancara eraman zuten, Unibertsitateko katedradun gisa. Familia Madrilen kokatu zen, eta Maria Madrilgo Industria Ingeniarien Goi Eskola Teknikoko liburutegian hasi zen lanean. 1970ean erretiratu zen arte zuzendari izan zen. Urte horretan, Hezkuntza eta Zientzia Ministerioak, 1970eko uztailaren 6an hartutako erabakiaren bidez, Alfontso X.a Jakitunaren Ordena Zibilean sartzea erabaki zuen, bere Lazoaren kategorian.

Azken urteak 
Mariaren bizitzako azken urteak markatuta egon ziren senarraren zaintza, 1962an erretiratua, gaixo eta itsu 1968rako, eta Diccionario de uso del español delakoa, 1966-1967an bi liburuki handitan argitaratua. Hala ere, 1973ko udan, bat-batean, arterioesklerosi zerebralaren lehen sintomak agertu ziren, eta gaixotasun horrek jarduera intelektual guztietatik kendu zuen. Senarra 1974ko irailaren 4an hil zen. 1970ean Don Quijote kalean (Cuatro Caminos auzoan) utzi zuen etxea, eta Moguer kalera (Ciudad Universitaria auzoan) joan zen bizitzera. Hantxe hil zen 1981ean. Oroitzapenezko plaka batek adierazten du azken urteotako eraikina.

Espainieraren erabilera-hiztegia (DUE) 

1952 inguruan, Fernando semeak Parisetik  A. S. Hornbyren (1948) Learner’s Dictionary of Current English ekarri zion. Moliner, RAEren gabeziez jabeturik, hitzei buruzko oharrak idazten ari zela, liburu honek "hiztegi txiki bat,... bi urtetan" egiteko ideia eman zion. Orduz geroztik, Diccionario de uso del español egiten hasi zen, hamabost urte baino gehiago pasatu zituen anbizio handiko lan horretan, beti etxean, lanean. Bere lana interesarekin jarraitzen eta Gredos argitaletxearekin loturak zituen zuen Dámaso Alonso akademikoak eskatuta, Molinerrek 1955ean obra argitaratzeko kontratu bat sinatu zuen harekin, eta haren edizio tipografikoa oso lan handikoa izan zen.

Bere Hiztegiak definizioak, sinonimoak, esamoldeak, esakerak eta hitz-familiak biltzen zituen. Gainera, Ll L-ren ondoan eta Ch  C-ren ondoan jarrita,  ordenazioa aurreratu zuen (RAEk 1994 arte jarraituko ez zuen irizpidea), edo ohiko erabilerako terminoak, baina RAEk ez zituenak,  "Zibernetiko" gisa, eta zenbait adibide zituen gramatika eta sintaxia erantsi zituen. Berak inoiz zera esan zuen, "Akademiaren hiztegia agintaritzaren hiztegia da. Nirean autoritatea ez da gehiegi kontuan hartu"... "Nire hiztegia zer den pentsatzen hasten banaiz, presuntzio pixka bat dut, hiztegi bakarra baita munduan".

Lehena (eta berak baimendutako jatorrizko argitalpen bakarra) 1966-67an argitaratu zen.

1998an, bigarren edizioa argitaratu zen, bi liburukiz eta CD-ROM batez osatua, eta liburuki bateko edizio laburtua. Hirugarren eta azken berrikuspena 2007ko irailean argitaratu zen, bi liburukitan. 

Gabriel García Márquez Literaturako Nobel Sariak adierazi bezala:

Espainiako Errege Akademiarekiko harremana 
1972ko azaroaren 7an, Daniel Sueiro idazleak Heraldo de Aragon-en elkarrizketatu zuen María Moliner. Titularra galdera bat izan zen: «María Moliner ote da Akademian sartzen den lehen emakumea?». Dámaso Alonsok, Rafael Lapesak eta Pedro Laín Entralgok proposatu zuten. Baina, azkenean, Emilio Alarcos Llorach izan zen hautatua. Hori ez onartzeko izan zitezkeen arrazoien artean, prestakuntza-filologoa ez izatea, emakume izatea edo, are gehiago, hiztegian ahots gaiztoak ez sartzea aipatu izan da. f Molinerrek berak honelaxe azaldu zuen gaia:

"Bai, nire biografia oso laburra da, nire merezimendu bakarra nire hiztegia baita. Hau da, nik ez daukat horri gehitu dakiokeen lanik Akademian sartzea egiaztatzen lagunduko duen zerrenda luze bat egiteko (...) Nire lana hiztegia da. Aurrerago zera esaten du: Egia da filosofo bat -Emilio Alarcos- Akademian sartzea eta ni kanpoan uztea, baina hiztegi hori gizon batek idatzi balu, -Baina gizon hori, nola ez dagoen Akademian- pentsatzeko modukoa da."

Proposamenek ez zuten aurrera egin, eta beste emakume batek, Carmen Condek, hartu zuen lekua. Prozesua bere nekrologikoetako batean, «Una contemporánea sin sillón» izenekoan jarri zuten.

Violeta Demontek, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Gaztelaniako irakasleak, Moliner-en hiztegiari buruz hauxe esan zuen: 

Haren biograforik berrienak, I. de la Fuentek, honela laburbiltzen ditu arrazoiak: 

1973ko ekainean, Espainiako Errege Akademiak aho batez eman zion Lorenzo Nieto López saria «hizkuntzaren alde egindako lanengatik».

1981ean, Luis Permanyer-ek kritika bat idatzi zuen gehienen jarrerari buruz, Molinerren heriotzaren 40. urteurrenagatik, Santiago Muñoz Machado RAEko zuzendariak:

Aintzatespenak 

 Bigarren Hezkuntzako zenbait institutuk (BHI), Haur eta Lehen Hezkuntzako ikastetxeek (HLHZ) eta liburutegik beren izena dute; halaber, María Molinerren lana ohoratu eta gogoratu egin da hainbat kultura-ekitalditan, kaletan eta abarretan.

 Manuel Calzada Pérez dramaturgoak 2012. urtean Maria Inariaren gaineko antzezlan bat idatzi zuen, El Diccionario, izenekoa, eta arrakasta handiz eraman dute tauletara Espainian, Txilen eta Argentinan, besteak beste. Lanak Literatura Dramatikoaren Sari Nazionala irabazi zuen 2014. urtean, eta ACE saria 2015-2016an.
 Haren bizitzari eta lanari buruzko dokumentala: 'María Moliner. Tendiendo palabras'. Vick Calavia ikus-entzunezko produktore eta zuzendariak egina.
 Bere bizitzari eta lanari buruzko dokumentala: 'María Moliner: los libros''', Mujeres en la historia de tve'' programaren barruan. 
 1999ko martxoaren 30ean, Google bilaketa-motorrak Maria Moliner oroitu zuen bere 119.urteurrenean, Doodle batekin.
 2019ko uztailean, Espainiako Liburutegi Nazionalak Maria Moliner aretoa bataiatu zuen.
 2020ko otsailean, Arte Ederren Zirkuluak "areto berria" jarri zion Maria Moliner aretoari bosgarren solairuan.
 Murtziako Unibertsitateko María Moliner Liburutegi Nagusiak izen hori du bere omenez.
 Hil zeneko 40. urteurrenean, Espainiako Liburutegi Nazionalak omenaldia egin zion bere lanari eta kulturari egindako ekarpenari.

Iruditegia

Erreferentziak

Kanpo estekak 
  Maria Molinerreri buruzko webgunea
  Cervantes Institutoa
  Jose Antonio Millan-en artikulua
 Gaztelania erabiltzeko hiztegia

Zaragozarrak
Madrilen hildakoak
Espainiako idazleak