Zaragoza-Iruñea-Euskal Y burdinbidea

Zaragoza — Iruña — Euskal Y burdinbidea Euskal Herriko eta Iberiar Penintsulako abiadura handiko burdinbide bat izango da, Nafarroa Garaiko abiadura handiko burdinbide nagusia. Zaragoza–Delicias geltokia eta Euskal Y-a lotuko ditu; lotura hori Gipuzkoako Ezkio herrian edo Arabako Gasteiz hiriburuan gertatuko da.

Burdinbidearen inaugurazioa 2024rako dago aurreikusita, nahiz eta kolektibo eta alderdi politiko ugarik irrealistatzat jo duten.

214 kilometroko azpiegitura horrek 3 000 eta 4 000 arteko milioi euro bitarteko aurrekontua du. 2016. urtea arte, 86 milioi euro gastatu dira.

Izena 
Azpiegituraren izen ofiziala Nafarroako abiadura handiko korridorea da, Nafarroako Gobernuaren arabera. Hala ere, "Nafar korridorea" eta "AHT" izendapenak ezagun egin dira.

Sektore espainolistek uste dute izen herrikoi egokia "AVE" edo "Nafarroako AVE" izan beharko litzatekeela, Iberiar Penintsulako gainerako lurraldeetan egin zen bezala, trenari nazionalitate bat emateko ahaleginean. Hala ere, izen hori gaur egun ez da erabiltzen ukitutako biztanleen artean.

Era berean, izen okertzat jotzen da, "AVE"-k Alta Velocidad Española (euskaraz: Espainiako Abiadura Handia) markari egiten baitio erreferentzia, Renfe Operadorearena. Burdinbide berritik Eusko Trenbideetako eta Société Nationale des Chemins de fer Françaisko trenak ere igaroko direnez, ez da tren bat eraikitzen ari, burdinbide bat baizik.

Historia

Aurrekariak 
1997ko urtarrilaren 7an, Nafarroako Gobernuak behin betiko onartu zuen "udalaz gaindiko Garrantzizko Plan Sektoriala, Iruñerrian trenbide-azpiegiturarako lursailak erreserbatzeko, Noaindik Zuastirainoko akueduktu-tartean, eta bidaiarien geltokia birkokatzeko". Horri esker, aurrerantzean Iruñerrian burdinbidea eraikitzeko beharrezkoak diren desjabetzeak egin ahal izango dira. Antzeko onarpenak egin ziren Nafarroa Garaiko gainerako zatietarako.

2006ko abenduan, Espainiako Senatuak Euskal Y-a eraikitzeko ezarritako ordainketa sistema ezeztatu zuen Nafarroako Foru Erkidegorako. Alderdi Popularra, Ezker Batua, Eusko Alkartasuna, eta Partito Aragonés alderdiek baiezko botoa eman zuten; aitzitik, Espainiako Langile Alderdi Sozialista, Konbergentzia eta Batasuna, Euzko Alderdi Jeltzalea, Entesa Catalana, eta Kanariar Koalizioa alderdiek kontrako botoa eman zuten. Kontrakoak gehiengo izanik, ezeztatu egin zen Alderdi Popularrak aurkezturiko proposamena. Horrela, burdinbidearen eraikuntza oraindik zehaztu gabe dago.

2007ko udazkenean, Jose Luis Rodriguez Zapatero eta Miguel Sanz akordio batera heldu ziren, urte amaiera baino lehenago burdinbidearen eraikuntza adosten zuen agiri bat sinatzeko

2013ko maiatzean, Nafarroako Gobernuko Herri Lanetarako kontseilari Luis Zarraulquik jakinarazi zuen Iruña eta Castejon arteko trenbidea baizik ez zela izango abiadura handikoa Nafarroa Garaian, Euskal Autonomia Erkidegoko Euskal Y-arekin eta Aragoiko bidearekin lotura izan gabe. Nahiz eta bakartutako 70 kilometroko zatia izan, Nafarroako Gobernuak ez du proiektua baztertuko. Kontseilariak adierazi zuenez, abiadura handiko trena eremu guztietan eraikitzea ekonomikoki ezinezkoa da, eta aukera merkeago baten alde egingo dute: abiadura handikoak izango ez diren oraingo trenbide zatietan, hirugarren errei bat jarriko dute; horrela, Europako zabalera duten trenek trenbide horietatik ibili ahalko dira, nahiz eta abiadura handian ez izan. AHT Gelditu! taldeko kide Gorka Ovejerok esan zuen halako zati txikian abiadura handiko trenak ez duela zentzurik, eta zortzi minutu besterik ez zela aurreztuko tarte horretan abiadura handia jartzearekin.

2016an, azpiegituran 86 milioi euro gastatuta zeudelarik, Nafarroako Kontuen Ganberak adierazi zuen oparoaldian proiektatutako azpiegitura dela, geroztik garaiak errotik aldatu direla, eta Nafarroa Garaiak trenbidearen lanak aurrera eramatearren espainiar estatuarekin egindako hitzarmena «osatugabea eta zaharkitua» dela.

Eraikuntza 
Lanak 2009. urtean hasi ziren. Guztira Zaragoza eta Iruña bitarteko trenbideak 1 000 milioi euroren kostua izango zuela kalkulatu zen, 2013ko murrizketaren aurretik. Murrizketaren ondoren, Castejon eta Iruña bitarteko 70 kilometroko zatiak (berak bakarrik) 675 milioi euroren kostua izango zuela adierazi zuen Nafarroako Foru Gobernuak.

2013ko uztailaren hondarrean, Zaragoza-Iruña-Euskal Y abiadura handiko burdinbidea eraikitzeko ezinbestekoa den ingurumen eraginaren adierazpena baliogabetu egin du Madrilgo Justizia Auzitegi Nagusiak, Sustrai Erakuntza fundazioak Nafarroako 2010ean aurkeztutako helegiteari buruzko epaia ematean. Izan ere, adierazpen hori 2004an egina zen, eta bost urtera iraungitzen da adierazpen mota hori. Sustrai Erakuntzak Nafarroako Gobernuari behin eta berriz ohartarazi zion arazo horretaz, baina Nafarroako Gobernuak ingurumen eraginaren adierazpena oraindik baliozkoa zela adierazi zuen 2011n. Sustrai Erakuntzari arrazoi eman dion epai horren aurka, helegitea aurkez dakioke Espainiako Auzitegi Gorenari; eta hark epaia berresten badu, abiadura handiko burdinbidea eraikitzeko lanak bertan behera utzi beharko lirateke ingurumen eraginaren adierazpena berriro egin arte.

2021eko otsailaren 11an, Nafarroako Gobernuko orduko lehendakari Maria Chivitek Nafar Erriberako alkateekin izandako bilera batean iragarri zuen Erriberako abiadura handiko geltokia, Tutera izango zena, ezingo zela izan Tuterako tren geltoki zaharra (Nafarroako Tutera izenez ezagutzen dena), txikiegia baitzen, bere ustez. Horregatik, kokaleku egokia aztertzen ari zirela iragarri zuen.

Proiektua

Euskal Y-arekiko lotura 
Nafarroako Foru Erkidegoko eta Euskal Autonomia Erkidegoko arduradun politikoak Nafarroako Korridorea eta Euskal Y-a lotzeko prest agertu ziren. Horretarako, Iruñetik Ezkio-Itsasoraino joango litzatekeen trenbide berri bat eraiki beharko zatekeen. Lotune horrek Aralar eta Aizkorri mendilerroen artean tunel luze bat eraiki beharra ekarriko zukeen.

Trenbide berri hori eraikitzeko bi aukera aztertu ziren. Bata, Irurtzun eta Uharte Arakil zeharkatzen dituen trenbidea erabiltzea; eta bestea, iparralderago Beteluko udalerrian zehar trenbide berri bat eraikitzea.

2013an, Nafarroako Foru Gobernuak erabaki zuen abiadura handiko loturarik ez egitea, baizik eta oraingo abiadura arrunteko loturak baliatzea.

Iruñerriko geltokia 
Nafarroako Gobernuko Herri Lan, Garraio eta Komunikazio departamentuak, 2003ko apirilaren 16an, "Iruñeko abiadura handiko tren geltoki berriaren eremuaren hirigintza diseinurako ideien lehiaketa" deitu zuen. Lehiaketak hiru jarduera-eremu proposatu zituen: I. eremua, etorkizuneko geltokia eta haren ingurua egitea aurreikusten den eremua hartzen duena; II. eremua, tren-geltoki zaharra desagertzearen ondoriozko lurzoruek osatzen dutena; eta III. eremua, Iruñerritik igarotzen den trenbide zaharraren trazadurako lurzoruek osatzen dutena, desagertzera bideratuta dagoena.

Erriberako geltokia 
Nafa Erriberako abiadura handiko geltokia Tuteran egongo da, eskualde horretako hiriburuan.

Kontrakotasuna 
Euskal Y-arekin bezala, gauzatzen ari den proiektuak kritikak eta gaitzespena eragin ditu Nafarroako, Gipuzkoako eta Arabako gizarteen zati batean, eta modu axolagabean edo kontrakoan hartu dute. Alderdi, sindikatu, herriko talde, udalerri eta erakunde ekologista asko proiektuaren aurka agertu dira, eta manifestazio eta protesta ugari egin dituzte.

Kritikatutako gaien artean, diote azpiegitura ez dela Nafarroaren egituratzailea eta ez duela barne-zerbitzurik ematen; aitzitik, Frantziar eta Espainiar Estatuetako hiriburuekin batzeko balio duela, lurraldeko biztanleen gutxiengo bati mesede eginez, eta trenbide-azpiegitura oinarrizkoena, berriz, baldintza txarretan mantentzen dela.

Azpiegiturari, haren egokitasunari eta ustiapen-moduari buruzko eztabaida desitxuratu egin da, eta, kasuren batean, aldarrikapen politikoen esparruan beste gai batzuekin batera erabilitako gaia izatera iritsi da.

Aurkako erakundeak 
Proiektuaren aurka agertu diren erakundeen artean, alderdi politikoak, sindikatuak,ekologistak eta abar aurki daitezke. Hona hemen erakunde esanguratsuenetako batzuk:

Oposizio hori egiteko, aipatutako kolektiboez gain, oposiziogileak biltzeko elkarte edo plataforma batzuk sortu ziren:

 Sakanako AHT Gelditu! Elkarlana
 Erdialdea Trenaren Aldea
 Orain Ardura
 Mugitu! Mugimendua

Talde guztiak ez daude erabat kontra; izan ere, proiektua birplanteatuko balitz edo hobekuntzak egingo balira, azpiegituraren aurkako jarrera nabarmen aldatuko litzateke. Adibidez, Nafarroako Ezker Batuak, Aralarrek eta sindikatu gehienek "tren sozial" baten alde egiten dute, ingurumenarekin hain kaltegarria ez dena; edo udal batzuek ordainen bat eskatzen dute beren herritik igaroko den azpiegitura bat (geldialdi bat, inbertsio handiagoak...) eskura ez izateagatik.

Aurkako taldeak oso heterogeneoak dira eta ez dituzte helburu berak bilatzen: batzuek protesta egiten dute, beren ustez proiektu egokia ez delako; beste batzuek mugikortasunean eta hazkundean oinarritutako egungo garraio-ereduaren aurka daudelako; beste batzuek, berriz, zuzenean kaltetzen dituztelako lurren desjabetzeak eta okupazioak, etab.

Protesta ekintzak 
2018ko martxoaren 14an, Sakanako AHT Gelditu! Elkarlana plataformak Abiadura Handiko Trenaren proiektua bertan behera uzteko eskatu zuen, eta egungo trenbidea eguneratzeko tren "publiko eta sozial" baten alde egin zuen. Geroago, irailaren 29an, 250 lagun joan ziren Azkoiengo AHTaren obretara, haiek geldiaraztea eskatzeko. Triziklo batek lagundu zuen martxa musika ekipo batekin. Gainera, hainbat kartelek giroa alaitu zuten. 2,5 kilometroren ondoren, Guardia Zibilaren patruila batek bidea moztu zien, eta antolakuntzak manifestua irakurri zuen. Bitartean, beste alde batean, "Lanak gelditu" leloa zeraman hogei bat pertsonako talde batek, heliozko puxikek eutsita, obretako zulo bat pikoz eta palaz bete eta 15 zuhaitz landatu zituzten.

2019ko otsailaren 16an, Erdialdea Trenaren Alde taldeak martxa bat deitu zuen Tafallako kaleetatik Abiadura Handiko Trenaren aurrean tren sozial "erraza eta merkea" eskatzeko. Manifestazioan parte hartu zutenek "bai tren sozialari" leloa idatzi zuten, letra handiz; izan ere, plataformaren helburua Foru Erkidegoak tren publiko eta soziala izatea da, eta horrek AHTari uko egitea eta trenbide-korridore berri bat eraikitzea eskatzen du.

2020ko maiatzean, zenbait kolektibok, besteak beste Orain Ardurak, AHTn inbertitzen dena Osasuna eta Gizarte Eskubideetara bideratzeko eskatu zuten. Arlo horietan inbertsio handiak garrantzitsuagoak zirela argudiatu zuten, batez ere testuingurua kontuan hartuta: COVID-19 pandemia. Manifestua sindikatuek eta hainbat taldek babestu zuten, eta erizainen kolektiboko Sira Garciak eta Patxi Biskert aktoreak irakurri zuten euskaraz. Ekimena Gasteiz, Bilbo eta Donostian ere aurkeztu zen. Gainera, ekainaren 26an, Tafallan, abiadura handiko trenaren aurkako kontzentrazioa egin zuten, baina ez zuten gelditu. Erdialdea Trenaren Aldea deitzaileek lanak gelditzea eta osasun arloan aurreikusitako dirua inbertitzea eskatu zuten.

Abuztuaren 13an, Mugitu! Mugimendua plataforma erradikal abertzalea Alesbes-Azkoien azpizatean AHTaren lanak sinbolikoki itxi zituzten, makinak eta azpiegiturak zigilatuz. Azaldu zutenez, pertsona batzuk Martzillan dagoen 1 km-tik gorako bidezubiaren obra-eremuan aurkeztu ziren, eta obra-buruari lanak ixteko eta zigilatzeko agindua eman zioten, makineria zigilatzen hasita. Kamioien zirkulazioa ere geldiarazi eta itsasgarriak jarri zituzten, lanak ustez itxi zituztela adierazteko. Ekintza hamaikak aldera hasi zen, eta hogei minutu inguru iraun zuen. Ondoren, alde egin zuten, inolako gorabeherarik izan gabe.

Abuztuaren 30ean, AHT Gelditu! Elkarlanak komunikatu bat igorri zuen, eta bertan salatu zuen lanean ari ziren Nafarroako korridoreko lau azpizatietatik bi geldiarazi egin dituztela. Zehazkiago, obrarik ez zela erregistratu zioten azpizatiak zehazten zituzten: Erriberri-Hego Tafalla eta Hego Tafalla-Ipar Tafalla. Bestalde, irailaren 7an, Polizia Nazionalak hiru pertsona atxilotu zituen Espainiako Gobernuaren Ordezkaritza Nafarroan, Merindadeen enparantzan, eraikinaren balkoiko banderetara kateatu eta abiadura handiko trena salatzeko. Hori 10: 30ak aldera gertatu zen, Mugitu! plataformako beste hainbeste kidek erdiguneko biribilgunean zirkulazioa moztu zutenean, aldarrikapenaren ildoan kartelak jarrita, korridorearen aurkako oihuak eginez. Espainiako Gobernuari Alesbes-Azkoien eta Azkoien-Erriberri AHTaren bi azpizatiak geldiarazteko eskatzea zuen helburu, "Nafarroako AHTaren eta Euskal Y-aren lanen erabateko eta behin betiko itxiera osatzeko".

2021eko otsailaren 7an, Tafallako tren geltokiaren aurrean beste elkarretaratze bat egin zen, eta, horren bidez, baztertu egin zen abiadura jandiko urenari zerbitzua emateko bide berri bat eraikitzea, eta Nafarroako Gobernuari eskatu zitzaion bide konbentzionala hobetzeko apustua egin zezala, Errioxan erabaki zuten bezala, abiadura handiko trenbidearen finantziazio faltagatik.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Euskal Y-a
 Zaragoza—Altsasu burdinbidea

Kanpo estekak 
 Nafarroako Gobernuko Ekonomiaren Garapeneko lehendakariordearen proiektuari buruzko webgunea
 Nafarroako Gobernuko Lurralde Kohesioaren proiektuari buruzko webgunea

Zaragoza-Iruñea-Euskal Y burdinbidea