Erromintxel

Erromintxela (baita errumanzel eta erremaitzela ere) buhame edo ijito euskaldunen eta haien hizkeraren izena da. Erromintxela ez da hizkuntza, ez eta dialektoa ere: pagadolektoa da, «hizkuntza apurtua», euskara eta erromaniera batzen dituena. Erromaniera linguistikaren baitan para-erromaniera multzoan sailkatu ohi da, hiztegi arloan jatorrizko erromani hizkuntzaren lexikoa hein handiz gordetzen duelako, baina aldiz gramatikaren arloan erromanieraren ezaugarriak galdu eta beste hizkuntza batenak hartu dituelako, kasu honetan euskararenak. Hortaz erromintxelak erromanieraren hiztegia eta euskararen gramatika uztartzen ditu.

Egaxu da buhameak ez direnei deitzeko darabilten izena. Kalo kulturako ijitoei aldiz, hankagorri deitzeko ohitura dute. Agian hori erromintxelen talde-sentimenduaren froga da.

XV. mendean Europako iparraldetik etorri eta  Lapurdiko kostaldean, Zuberoako mendi inguruetan, Nafarroa Garaian, Gipuzkoan eta Bizkaian bizirik dirauen talde etniko baten mintzaira da erromintxela.

Hizkuntza 
Erromaniera eta euskara batzetik sortutako mintzoa da erromintxela, Euskal Herriko buhame edo ijito jendeek hitz egin izan dutena. Oso gutxi ikertu da: Resurreccion Maria Azkuek erromintxelezko hitz gutxi batzuk bere hiztegian jaso bazituen ere, azken urteotan Josune Muñoz filologoa izan da euskararen eta erromanieraren nahastura hori sakon ikertzen lehena, eta bostehun hitz inguru biltzea lortu du.

Erromaniera hizkuntzalariek diote erromintxela pagodolekto edo broken spoke bat dela, hau da, erromani hizkuntzaren dialekto baten eta bertako hizkuntzaren artean sortutako hizkera nahastua. Morfologia eta gramatika euskararenak ditu. Aditzak ere euskararenak dira, eta tokian tokiko euskalkien ezaugarriekin erabiltzen dituzte; bizkaitarrek bizkaierakoak, lapurtarrek lapurterakoak... Lexikoa, ordea, erabat da erromintxela, horregatik euskaldunei ulergaitza egiten zaigu hizkera hau. Gainera, oso bizkor hitz egiten da, izan ere, bere garaian horixe zen erromintxelaren helburua, egaxuek, euskaldunek, ulertuko ez zuten hizkera izatea.

Euskal Herrian barna 500 erromintxel inguru omen daude. Askok badakite kaloa, gaztelania edo euskara ere, eta hiruretan hitz egiteko gai denik ere bada. Etxeberria deitura oso ohikoa da haien artean. Hegoaldean hiztun gehienak laurogei urtetik gorakoak dira, eta gazteagoek ulertu bai, baina ez dakite erromintxelez hitz egiten. Iparraldean, oraindik ere, hiru belaunalditan, erromintxela eguneroko hizkuntza da buhame familia batzuetan.

Erromintxelari gehienbat erromintxela esaten diote erdaretan ere. Badira bakanago erabiltzen diren beste sinonimo batzuk ere:
 Ingelesez: Basque calo (Euskal Herriko kaloa)
 Gaztelaniaz: caló vasco  (Euskal Herriko kaloa)
 Frantsesez: euskado-romani

Etimologia 
Erromintxela hitzaren etimologia ezezaguna da guztiz, oso hitz berria delako eta hiztunek ere jatorriz ez zutelako erabiltzen. Lehen erromintxelez aritzen zirenei ijito, ungriano edo buhame deitzen zitzaien. Baliteke *errom (Rrom-en euskal egokitzapena) eta mintzaira hitzen lotunetik ekarria izatea.

Ikerketak 
 1885. urtean hasi ziren mintzo honen ikerketak, Justin Cénac-Moncautek aipatzen duenez. Honek Ipar Euskal Herrian topatu zituen zenbait hiztun.
 Victor de Rochas soziologo frantziarrak 1876ko Les Parias de France et d'Espagne (cagots et bohémiens) bere liburuan azaldu zuen Ipar Euskal Herrian bizi ziren buhameak ez zirela frantsesez aritzen baizik eta euskaraz.
 1905. urteko Resurreccion Maria Azkueren Diccionario Vasco-Español-Francés lanean erromintxelezko hitz batzuk ageri dira. Horietako gehienak delinkuentziarekin zerikusia dutenak dira: Xorkatu (lapurtu), txuri (labana), txor (lapur) eta gisa horretakoak.
 1906an Jean Baptiste Daranatzek Eskualdun Ona egunkarian hiztegi bat argitaratu zuen.
 1921. urtean Berraondo eta Oiarbidek azterketa sakona egin zuten.
 1926an Pierre Lhandek, Resurreccion Maria Azkuek hogei urte lehenago egin zuen moduan, erromintxelezko hitz batzuk eman zituen bere hiztegian.
 1986. urtean Federico Krutwigek Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian «Los gitanos vascos» artikulua argitaratu zuen. Artikulu labur hartan erromintxelaren morfologia azaldu zuen.

XX. mendearen bukaeran, erromintxel herriaren historiari, bizimoduari eta hizkuntzari buruz ikerketa-proiektua hasi zen, Kale Dor Kayiko gobernuz kanpoko erakundeak bultzatuta eta Euskaltzaindiaren eta Euskal Herriko Unibertsitatearen diru-laguntzarekin. Egitasmo horretan, Josune Muñoz izan da hizkuntza sakonki ikertu duen lehen euskalaria. Horretarako Elias Lopez de Mungia historialariaren laguntza izan du.

Kale Dor Kayiko da erromaniera bultzatu eta sustatzeko lan egiten duen erakundea. Erakundekideek 1990eko hamarkadan oraindino erromintxelez aritzen zenik bazela jakin zuten Alizia Stürtzeren "Agotak, juduak eta ijitoak Euskal Herrian" artikuluaren bidez. Erakundearen helburua Nafarroa Garaian eta Ipar Euskal Herrian erromintxelak duen egoera aztertzea da.

Hizkuntza-ezaugarriak 
Adituen iritziz, erromintxelen hizkuntza broken spoke edo pagodolekto bat da, erromani hizkuntzak eta euskarak elkar topatzetik sortua. Gaztelaniarekin izandako harremanaren ondorioz, kalo hizkuntza modu berean sortu zen, euskaratik hartutako mailegu linguistikoekin erromintxela eratorri zen. Josune Muñoz filologoaren ustez, nahiz eta erabat frogatu gabe dagoen, erromintxelek erromanieraren kalderash dialektoa ekarri zuten, eta erromintxela kalderasharen eta euskararen nahastetik sortu bide zen. Hortaz, ez da kalotik eratorria, nahiz eta gaur egun kalozko eta euskarazko hitz batzuk ere erabiltzen dituen. Morfologia eta sintaxia euskararenak ditu. Aditzak ere euskararenak dira, eta tokian tokiko euskalkien ezaugarriak ditu: bizkaitarrek mendebaldekoak, lapurtarrek lapurterazkoak. Lexikoa, ordea, erabat erromintxela da. Josune Muñozek bostehun hitzeko hiztegi bat osatzea lortu du.

Mintzaira ulertezina da bai euskaldunentzat bai kalo hiztunentzat. Hala ere, kaloaren erro bera duenez, zenbait hitz antzekoak dira. Hona hemen adibide batzuk:

Fonologia 
Egun, ez dago hizkuntzaren deskribapen fonologikoak erakusten duen paradigmarik. Beraz, ezin da jakin zein den grafemen balio fonetiko zehatza edo zuzenean euskarazko fonemekin elkarrekikotasunik duten.

Morfologia 
Erromintxelaren ezaugarri morfologikoen adibideak:

Aditz sorrera 
Aditz gehienak erromanierazko erroek eta euskarazko -tu atzizkiak sortuak dira. Hona hemen adibide batzuk:

Erromintxelezko aditzen erabilera euskalkiena bera da:

Ezezko perpausa na/nagi (erromanieraz na/níči; euskaraz ez/ezetz) da. Euskarazko "bai" adierazteko, ua (erromanieraz va) erabiltzen da.

Izenak 
Izen gehienek erromanierazko erroa dute, normalean euskarazko atzizkiez lotuta:

Zenbakiak 
Hona hemen erromintxelezko zenbakien zerrenda

Adjektibo eta adberbioak 
Erromintxelezko adjektiboak eta adberbioak erromanierazko errotik ekarriak izan ohi dira:

Izenordainak 
Erromintxelezko izenordainak bi hizkuntzetatik —euskaratik eta erromanieratik— datoz:

Adibideak 
Lerroarteko bertsioa duten adibideak:

 khereko ogaxoa
 khere-ko ogaxo-a
 etxeko	jauna

 hiretzat goli kherautzen dinat
 hire-tzat goli kerau-tzen d-i-na-t
 hiretzat abesten dinat

Beste adibideak:

 Erromintxelez: txuria txiautu
 Euskaraz: Sartu aiztoa besteen aurretik

 Erromintxelez: kuti zarrak upre!
 Euskaraz: gora begira ezak!

 Erromintxelez: xaua, goli keau zak, mol buterrago ajinen duk
 Euskaraz: mutila, kanta ezak, ardo gehiago izanen duk

 Erromintxelez: txaia, brastando keau zak!
 Euskaraz: mutila, azkar korrika egizak!

 Erromintxelez: txipa nola duzu?
 Euskaraz: nola duzu izena?

 Erromintxelez: masak eta barkitxuak panguan daoz
 Euskaraz: ardiak eta arkumeak larrean daude

 Erromintxelez: nire kera zurearen palian dao, hemendik obetoao dikatuko duzu
 Euskaraz: nire etxea zurearen ondoan dago, hemendik hobeto ikusiko duzu

Hizkuntzaren egoera 
Hego Euskal Herrian egun 500 erromintxel hiztun inguru daude, hau da erroldatutako 21.000 erromanien %2 ; Ipar Euskal Herrian, berriz, beste 500 bizi dira. Hego Euskal Herrian dauden hiztun gehienek 80 urte baino gehiago dituzte, gainera, gutxiago dira erraz aritzen direnak (batzuk gaztelaniaz, euskaraz eta kaloz ere erraz hitz egiten dutenak). Talde etnikoko adin ertainekoak elebidun pasiboak izan ohi dira. Gazteak, berriz, euskaraz edo gaztelaniaz baino ez dira mintzo . Ipar Euskal Herrian, aldiz, belaunaldi arteko transmisioa badabil oraindik ere.

Hala ere, euskal jatorriko buhameen artean erromintxel-hiztunen portzentajea aipatutakoa baino handiagoa omen da, XX. mendeko industrializazioan kalo hiztun askok migratu baitzuen Hego Euskal Herrira.

Historia 
Erromintxela sortu zuten buhameak XV. mendean Europako iparraldetik Euskal Herrira migratutako kalderash hiztunak ziren. Muñozen eta Lopez de Mungiaren ustetan, euskararen eta erromanieraren arteko antzekotasun morfologikoak eta fonologikoak izateak asko erraztu zuen buhameen mintzairak euskararen morfologia hartzea.

Taldea laster gizarteratu zen Euskal Herrian, tokian tokiko euskalkiak erabiliz, euskal herritar emakumeen eskubideak onartuz, eta bertsolaritzan eta pilotan arituz. Baliteke askok Euskal Herrian geratzea aukeratzea Europan jasandako jazarpenetik ihes egiteko. Nafarroa Garaian XVI. mendean aipaturiko lehendabiziko abizenak Bustamante, Hernández, Aragonés, Zamora, Malla, Heredia, Cortés, Campo, Ribera, Iturbide, Gaiferos, García, Navarro, Moyno edo Moreno izan ziren, baina hurrengo mendeetan Barrutia, Etxeberria edo Agirretarrak agertu ziren. Hala ere, Euskal Herrian ere jasan zuten jazarpena. Adibidez, 1549an Tuteran bildutako Nafarroako Gorteek erresuman sartzea galarazi zieten, ehun zigorradaren mehatxupean. Bi urte geroago, Iruñean bildu eta zigorra zehaztu zuten: 14 eta 60 urte artekoak izan behar ziren. 1602an Nafarroako Gorteek lege berri bat atera zuten «erromes» guztiak atxilotzeko eta sei urteko galera zigorra ezartzeko.

XVIII. menderako jarrera aldatu egin zen eta buhameak gizarteratzea zen helburu berria. Adibidez Nafarroako Gorteek 1780. eta 1781. urteen artean 23. Legea atera zuten, «agintariek bildu, kokaguneak eta lan onestak bil diezazkieketen...».

Erromintxelek beren burua buhametzat hartzen badute ere, kalo ijitoetatik bereizi izan dira, eta xangogorri edo hankagorri da kalo ijitoei deitzeko erabili duten izena.

Erromintxela euskal literaturan 
Euskal idazle batzuek erromintxela erabili izan dute sorkuntza literarioan. Kama-goli erromintxelezko poema jasotzen du Jon Miranderen Poemak 1950-1966 antologiak, gero Mikel Markezek Kantu Erotikoak diskorako musikatu zuena. Koldo Izagirreren Metxa esaten dioten Agirretar baten ibili herrenak eta Agirre Zaharraren kartzelaldi berriak eleberrietan, pertsonaia batzuek erromintxelezko hitzak erabiltzen dituzte.

Ikus, gainera 
 Buhameak
 Kaskarotak
 Euskal Herriko hizkuntzak
 Euskaldunak
 Euskalkiak

Erreferentziak

Kanpo estekak 
  Kale dor Kayiko elkartea
  Erromintxelaren azterketa soziolinguistikoa
  El Paisen argitaratutako artikulua.
  Josune Muñozi elkarrizketa Bilbo Hiriako Berbaz irratsaioan
  Lore Agirrezabalen errepotajea Argian.

Ijitoen hizkuntzak
Euskara
Euskal Herriko hizkuntzak