Urtarrilaren 3

Urtarrilaren 3a gregoriotar egutegiaren urteko hirugarren eguna da. 362 egun falta dira urtea amaitzeko, 363 egun bisurteetan.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1322 - Filipe II.a Nafarroakoa eta V.a Frantziakoaren erregealdia amaitu eta Karlos I.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoarena hasi zen.
 1835 - Lehen Karlistadan zehar Ormaiztegiko gudua jazo zen.
 1979 - ETAk Constantino Ortin Gil militarra erail zuen Madrilen.
 1987 - Jean Philipe Labade mertzenarioa Portugalen atxilotu dutela jakin zen. GALeko haninbat ekintzatan parte hartu eta ekintzak egiteko jendea kontratatzen ibili bide zelarik.
 2006 - Lau eta zazpi urteko bi haur hil ziren Bilboko Basurtu auzoan, kotxe batek harrapatu eta gero.

Mundua 
 1117 - Veronak lurrikara handia jasan eta kalte handiak jasan zituen.
 1322 - Filipe II.a Nafarroakoa eta V.a Frantziakoaren erregealdia amaitu eta Karlos I.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoarena hasi zen.
 1521 - Leon X.a Aita Santuak Martin Luther eskumikatu zuen.
 1795 - Errusiak eta Austriak itun bat sinatu zuten Polonia bien artean banatzeko.
 1815 - Austriak, Erresuma Batuak eta Frantziak Prusia eta Errusiaren aurkako ezkutuko aliantza eratu zuten.
 1833 - Ingalaterrak Malvina Uharteak inbaditu zituen.
 1874 - Pavía jeneralak Espainiako Lehen Errepublikari amaiera eman zion.
 1918 - Errusiak independentzia onartu zion Finlandiari.
 1920 - Hainbat lurrikarak eta sumendi-erupziok 7.000 hildakotik gora eragin zituzten Mexikon.
 1921 - Turkiak bakea sinatu zuen Armeniarekin.
 1924 - Howard Carter esploratzaileak Tutankhamonen sarkofagoa aurkitu zuen Erregeen Haranean (Egipto).
 1925 - Benito Mussolinik legez kanpo utzi zituen oposizioko alderdiak, Alderdi Faxista Italiako bakarra bilakatuz.
 1947 - Joseph McCarthy politikaria EEBBko senatari bilakatu zen.
 1958 - Edmund Hillaryk zuzenduriko espedizio bat Hego Polora iritsi zen.
 1959 - Alaska Ameriketako Estatu Batuetako 49. estatua bihurtu zen.
 1961 - Estatu Batuek erlazio diplomatikoak hautsi zituzten Kubarekin.
 1962 - Joan XXIII.a Aita Santuak Fidel Castro eskumikatu zuen.
 1971 - Eskoziako Glasgow hirian Celtic Glasgow taldearen Celtic Park estadioan baranda bat erori ondoren 66 lagun hil ziren.
 1990 - Alemaniaren Birbateratzea gauzatu zen.
 1992 - Estatu Batuek Errusiarekin harremanak berrezarri zituzten.
 1994 - Irkutsken (Errusia) Aeroflot Tupolev TU-154 hegazkin batek istripua izan zuen lur hartu ondoren, eta 125 lagun hil ziren.
 2004 - Flash Airlines konpainiako 604. hegaldiak istripua izan zuen Egiptoko kostaldean eta Itsaso Gorrira erori zen, 148 hildako eraginez.
 2011 - Arnold Schwarzenegger austriar aktorearen Kaliforniako gobernadore agintaldia amaitu zen.

Arte eta kultura

Euskal Herria 
 2005 - ETB2 katean El conquistador del fin del mundo saioa aireratzen hasi zen.

Mundua 
 1843 - Don Pasquale (euskaraz: On Paskual), Gaetano Donizettiren musika eta Giovanni Ruffini eta Donizetti beraren libretoa duen opera estreinatu zen Parisko Théâtre-Italienen.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 1496 - Leonardo da Vincik bere makina hegalaria probatu zuen, arrakastarik gabe.
 1956 - Beijing eta Mosku arteko trenbide berria inauguratu zen (Ulan Bator eta Irkutsketik barrena).
 1957 - Hamilton Watch Company enpresak lehen erloju elektrikoa atera zuen.
 1993 - Delta II 7425 suziri baten bidez EEBBko Mars Polar Lander zunda Martera bidali zen.
 1999 - Estatu Batuek Mars Polar Lander-a jaurti zuten.
 2006 - Internet 100 milioi erabiltzaile izatera iritsi zen.
 2019 - Txinak bidalitako Chang'e 4 zunda Ilargiaren alde ezkutuan lurreratu zen, historian lehenengo zunda izanik lorpen hau burutzen.

Kirolak

Euskal Herria 
 1997 - Miguel Indurainek amaiera eman zion bere ibilbide profesionalari.
 2003 -
 Derioko udal pilotalekua inauguratu zen.
 Dimako udal pilotalekua inauguratu zen.
 Josu Feijoo, arabar mendizale eta abenturazaleak Hego Polo Geografikoko Zeharkaldia burutu zuen.
 2008 - Iñaki Badiola enpresaburu donostiarrak errealeko hauteskundeak irabazi zituen %72ko babesarekin.

Mundua 
 2000 - Zeelanda Berrian Westpac Stadium errugbi estadioa inauguratu zen.

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1724 - Juan de Iturburu, bizkaitar arkitektoa (h. 1796).
 1798 - Frantzisko Antonio Elortza Agirre, gipuzkoar militarra eta ingeniaria (h. 1873).
 1810 - Anton Abadia, euskal geografoa, astronomoa eta euskal kulturaren eragilea (h. 1897).
 1845 - Antero Apaolaza, gipuzkoar idazlea eta Bergarako alkatea (h. 1908).
 1866 - Aquilina Terreros San Martín, 106 urte eta egun bat bizi izandako bizkaitar emakumea (h. 1972).
 1867 - Juan Kruz Zapirain, gipuzkoar bertsolaria (h. 1934).
 1891 - Jose Ramon Zubillaga, gipuzkoar idazlea (h. 1975).
 1898 - Florentzio Markiegi Olazabal, gipuzkoar politikari abertzalea (h. 1937).
 1923 - Pedro Mendizabal, bizkaitar abokatu eta politikaria (h. 1982).
 1926 - Émile Larre, Sokorri, baxenafar idazlea, bertsolaria, euskaltzain osoa eta apaiza (h. 2015).
 1927 - Danel Zenarrutzabeitia, gipuzkoar politikaria (h. 2018).
 1930 - María Ángeles Garai, Bizkaiko lehen ikastolako lehen andereñoa (h. 2022).
 1931 - Joseba Andoni Leizaola, gipuzkoar politikari jeltzalea eta Eusko Legebiltzarreko mahaiburua (h. 2017).
 1939 - Carmelo Erdozain, nafar musikagile eta apaiza.
 1953 - Jesus Etxezarraga, bizkaitar idazlea.
 1957 - José Javier Abasolo, bizkaitar eleberrigile eta abokatua (h. 2022).
 1967 - Josu Jimenez Maia, nafar idazlea.
 1969 - Marie Darrieussecq, frantsesezko lapurtar idazlea.
 1970 - Álvaro González de Galdeano, arabar txirrindulari ohia eta kirol zuzendaria.
 1972 - Christophe Milhères, lapurtar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
 1976 - Sonsoles Echavarren Roselló, nafar idazlea eta kazetaria.
 1979 - Aurore Martin, zuberoar politikari abertzalea.
 1981 - Saioa Villanueva, Sopelako alkate ohia.
 1985 - Aritz Borda, gipuzkoar futbolaria.
 1987 - Daniel Estrada, gipuzkoar futbolaria.
 1989 - Aitor Mendizabal, Mendizabal III.a, gipuzkoar pilotaria.
 1992 -
 Jon Aurtenetxe, bizkaitar futbolaria.
 Eneko Zabaleta, bizkaitar futbolaria.
 1997 - José María Basterra Otxoa, bizkaitar belar hockey jokalaria.
 1999 - Amaia Romero, nafar abeslaria.

Mundua 
 K. a. 106 - Zizeron, erromatar filosofoa (h. K. a. 43).
 236 - Antero, Aita santua.
 313 - Nintoku, Japoniako 16. enperadorea (h. 399).
 1179 - Tibalt III.a Xanpainakoa (h. 1201).
 1196 - Tsuchimikado, Japoniako enperadorea (h. 1231).
 1239 - Joan II.a Bretainiakoa, Bretainiako dukea (h. 1305).
 1591 - Valentin de Boulogne, frantziar margolaria (h. 1632).
 1639 - Éléonore Desmier d'Olbreuse, Wilhelmsburgeko kontesa eta Brunswick-Lüneburgeko dukesa (h. 1722).
 1680 - Johann Baptist Zimmermann, alemaniar margolari barroko eta rokokoa eta iztukatzailea (h. 1758).
 1698 - Pietro Metastasio, italiar libreto egilea eta olerkaria (h. 1782).
 1756 - Jérôme Pétion de Villeneuve, frantziar idazle eta politikaria, Parisko alkatea (h. 1794).
 1777 - Elisa Bonaparte, Napoleon I.aren arreba (h. 1820).
 1779 - Gustav Philipp Zwinger, alemaniar margolaria (h. 1819).
 1789 - Carl Gustav Carus, alemaniar margolari, sendagile eta naturalista {h. 1869).
 1793 - Lucretia Mott, emakumeen eskubideen defendatzaile estatubatuarra (h. 1880).
 1794 - Joseph Lebeau, Belgikako lehen ministroa (h. 1865).
 1802 - Félix Dupanloup, frantziar prelatua (h. 1878).
 1840 - Aita Damian, belgikar misiolaria (h. 1889).
 1857 - Emma Ihrer, alemaniar feminista eta sindikalista, Alemaniako emakumeen mugimendu proletarioaren sortzaile nagusia (h. 1911).
 1875 - Alexandros Diomidis, Greziako lehen ministroa (h. 1950).
 1876 - Wilhelm Pieck, alemaniar politikari komunista, Ekialdeko Alemaniako presidentea (h. 1960).
 1877 - Josephine Hull, estatubatuar aktorea (h. 1957).
 1883 - Clement Attlee, Erresuma Batuko lehen ministroa (h. 1967).
 1887 - August Macke, alemaniar margolari espresionista (h. 1914).
 1892 - J.R.R. Tolkien, ingeles filologo, irakasle eta fantasia epikoko idazlea (h. 1973).
 1893 - Pierre Drieu La Rochelle, frantziar idazlea (h. 1945).
 1897 -
 Pola Negri, poloniar-estatubatuar aktorea, zinema mutuko izar handienetako bat (h. 1987).
 Marion Davies, estatubatuar aktorea (h. 1961).
 1901 - Ngô Đình Diệm, Vietnamgo lehenengo presidentea (h. 1963).
 1905 -
 Luisa Carnés, madrildar idazlea eta kazetaria (h. 1964).
 Anna May Wong, estatubatuar aktorea, Hollywoodeko lehen aktore izar txinatar-amerikarra (h. 1961).
 1906 - Werner Weber, alemaniar matematikaria (h. 1975).
 1907 -
 Dorothy Arzner, estatubatuar zinema-zuzendaria, aitzindaria emakumeak zinemaren industrian sartzeko lanean (h. 1979).
 Jacques Godechot, frantziar historialaria, 1789ko Iraultzan aditua (h. 1989).
 Ray Milland, galestar aktorea (h. 1986).
 1910 -
 Frenchy Bordagaray, euskal jatorridun estatubatuar beisbol jokalaria (h. 2000).
 John Sturges, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1992).
 1912 - Cora Ratto de Sadosky, matematikaria, giza eskubideen eta Argentinako emakumeen eskubideen aldeko aktibista (h. 1981).
 1914 - Eduardo Moreiras, galiziar idazlea (h. 1991).
 1916 - Keith James Laidler, britainiar kimikaria (h. 2003).
 1917 - Pierre Dervaux, frantziar orkestra-zuzendaria (h. 1992).
 1920 - Renato Carosone, italiar abeslaria (h. 2001).
 1921 - Claude Vigée, alsaziar olerkigilea, idazlea eta itzultzailea (h. 2020).
 1924 - André Franquin, belgikar komikilaria (h. 1997).
 1926 - George Martin, britainiar musikagilea eta ekoizlea, Bosgarren Beatlea (h. 2016).
 1929 -
 Gordon Moore, estatubatuar ekintzaile, kimiko, filantropo, ingeniari eta fisikaria, Intelen sortzaileetako bat eta Mooreren legearen egilea (h. 2023).
 Sergio Leone, italiar gidoilari, ekoizle eta zinema zuzendaria, spaghetti western azpigeneroaren sortzailetzat joa (h. 1989).
 1930 -
 Marcel Dubé, Quebecdar antzerkigilea, Kanadako antzerkigile onenetako eta oparoenetako bat (h. 2016).
 Robert Loggia, estatubatuar aktorea (h. 2015).
 1933 - Anne Stevenson, estatubatuar poeta (h. 2020).
 1934 - Luigi Lunari, italiar idazlea (h. 2019).
 1936 - Paulo Emilio, brasildar futbolari eta entrenatzailea (h. 2016).
 1939 - Bobby Hull, kanadar izotz-hockey jokalaria (h. 2023).
 1942 - Lászlo Sólyom, Hungariako presidentea (h. 2023).
 1944 - R.W. Connell, australiar soziologoa.
 1946 - José Amedo, espainiar polizia ohia, GALeko kidea.
 1950 -
 Beth Anderson, estatubatuar konpositore neo-erromantikoa.
 Victoria Principal, estatubatuar aktorea.
 1951 - Rosa Montero, espainiar idazlea.
 1952 - Esperanza Aguirre, espainiar politikaria.
 1954 - Michèle Audin, frantziar matematikaria.
 1956 - Mel Gibson, estatubatuar aktore, zuzendari eta ekoizlea.
 1961 - Vladimir Potanin, oligarka errusiarra.
 1962 - Gavin Hastings, eskoziar errugbi jokalari ohia.
 1965 - Jose Antonio Montero, kataluniar saskibaloi jokalari ohia.
 1969 - Michael Schumacher, 1 Formulako alemaniar gidaria, munduko txapelketa gehien irabazi dituena.
 1970 - Olga Mostepanova, errusiar gimnasta artistikoa.
 1971 - Shireen Abu Akleh, palestinar kazetaria (h. 2022).
 1973 - Magela Baudoin, boliviar idazle eta kazetaria.
 1974 - Alessandro Petacchi, italiar txirrindularia.
 1975 - Danica McKellar, estatubatuar aktore, matematikari, idazle eta hezkuntzaren aldeko aktibista.
 1976 - Angelos Basinas, greziar futbolari ohia.
 1977 - Mayumi Iizuka, anime aktorea.
 1978 - Carolina Parsons, txiletar modeloa, enpresaburua eta filantropoa.
 1980 - Necati Ateş, turkiar futbolari ohia.
 1986 -
 Asa Akira, estatubatuar aktore pornografikoa, helduentzako zinema zuzendaria eta idazlea.
 Nejc Pečnik, esloveniar futbolaria.
 1987 -
 Eva Copa, El Altoko alkatea.
 Ken Owens, galestar errugbilaria.
 1988 - Jun Aoyama, japoniar futbolaria.
 1990 -
 Yoichiro Kakitani, japoniar futbolaria.
 Nadia de Santiago, espainiar aktorea.
 1992 - Aniela Rodriguez, mexikar narratzailea eta poeta.
 1993 - Evelis Aguilar, kolonbiar atleta, lasterketa konbinatuetan espezialista.
 1994 - Frankie Adams, samoar-zeelandaberritar aktorea.
 1996 - Florence Pugh, ingeles aktorea.
 2003 - Greta Thunberg, suediar ikasle eta aktibista politikoa.
 2004 - Miha Fontaine, kanadar estilo libreko eskiatzailea.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1322 - Filipe II.a Nafarroakoa eta V.a Frantziakoa (j. 1292-1293).
 1468 - Joanes I.a Albretekoa, Albreteko 15. kondea (j. 1425).
 1630 - Juan Villela, bizkaitar politikaria, Madrilen (j. 1563).
 1846 - Pedro María Unanue, bizkaitar kantari tenorra (j. 1814).
 1895 - Mitxel Elizanburu, Inozentzio anaia, lapurtar apaiza eta euskal idazlea (j. 1826).
 1966 - Anizeto Olano, Amaialde, gipuzkoar idazle kaputxinoa (j. 1896).
 1983 - Clément Duhour, euskal antzezle, abeslari eta kirolaria, Neuilly-sur-Seinen (j. 1912).
 1988 - Nando González, bizkaitar futbolaria (j. 1921).
 1996 - Carmen Gaiarre, nafar pedagogoa, umeen psikologian aditua, Madrilen (j. 1900).
 2007 - Julián José Gorraitz, nafar futbolaria (j. 1922).
 2012 - Artemio Zarco, gipuzkoar abokatua, idazlea eta zutabegilea (j. 1930).
 2018 - Miguel Urabaien, nafar kazetari eta zinema kritikaria (j. 1926).
 2020 - Luis Arraiago, Xegama, nafar frantziskotar fraidea eta baratzezaina (j. 1931).
 2023 - Nicolás Redondo Urbieta, bizkaitar sindikalista eta politikaria, UGTko Idazkari Nagusia, Madrilen (j. 1927).

Mundua 
 235 edo 236 - Antero, Eliza katolikoaren Aita Santua (j. ???).
 1437 - Katalina Valoiskoa, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. 1401).
 1699 - Mattia Preti, italiar margolaria (j. 1613).
 1705 - Luca Giordano, italiar margolaria (j. 1634).
 1785 - Baldassare Galuppi, italiar musikagile barrokoa (j. 1706).
 1826 - Louis-Gabriel Suchet, Albuferako dukea, frantziar jenerala (j. 1770).
 1875 - Pierre Larousse, frantziar pedagogoa, entziklopedista eta argitaldaria (j. 1817).
 1882 - William Harrison Ainsworth, ingeles eleberrigilea (j. 1805).
 1903 - Alois Hitler, Adolf Hitlerren aita (j. 1837).
 1911 - Alexandros Papadiamandis, greziar idazlea, grekozko prosalari moderno ospetsuenetakoa (j. 1851).
 1918 - Pepe Sánchez, kubatar musikari, abeslari eta musikagilea (j. 1856).
 1923 -
 Jaroslav Hašek, txekiar idazle eta kazetaria (j. 1883).
 Cora L. V. Scott, estatubatuar espiritista eta mediuma (j. 1840).
 1931 - Joseph-Jaques-Césaire Joffre, Frantziako mariskala (j. 1852).
 1933 - Wilhelm Cuno, Alemaniako kantzilerra (j. 1876).
 1944 - Jurgis Baltrušaitis, lituanierazko eta errusierazko olerkaria (j. 1873).
 1945 - Ferdynand Antoni Ossendowski, poloniar idazle, esploratzaile, unibertsitateko irakasle eta politikari antikomunista (j. 1876).
 1956 - Joseph Wirth, Alemaniako kantzilerra (j. 1879).
 1958 - Alexander Meissner, austriar fisikari eta ingeniaria (j. 1883).
 1960 - Victor Sjöström, suediar zinemagilea eta antzezlea, zinemaren aitzindarietako bat (j. 1879).
 1967 - Jack Ruby, estatubatuar gaueko klubeko jabea, Lee Harvey Oswalden hiltzailea (j. 1911).
 1972 - Frans Masereel, flandriar margolari, artista grafiko eta eleberrigilea (j. 1889).
 1980 -
 Joy Adamson, austriar naturalista (j. 1910).
 Lucien Buysse, belgikar txirrindularia (j. 1892).
 1988 -
 John Dopyera, dobroaren asmatzailea (j. 1893).
 Gaston Eyskens, Belgikako lehen ministroa (j. 1905).
 1992 - Judith Anderson, australiar-estatubatuar antzezlea (j. 1897).
 1997 - Constanza Martínez Prieto, espainiar errepublikanoa (j. 1917).
 2002 - Freddy Heineken, herbeherear garagardo enpresaria (j. 1923).
 2003 - Monique Wittig, frantziar idazlea eta teoriko feminista, lesbofeminismoari funtsezko ekarpena egin ziona (j. 1935).
 2005 - Will Eisner, estatubatuar komikigilea (j. 1917).
 2010 - Mary Daly, estatubatuar filosofa feminista erradikal, akademiko eta teologoa (j. 1928).
 2012 - Josef Škvorecký, txekiar idazlea (j. 1924).
 2014 - Phil Everly, estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea (j. 1939).
 2018 - Aurelio Menéndez, espainiar legelaria eta politikaria (j. 1927).
 2020 - Mónica Echeverría, txiletar idazlea (j. 1920).
 2020, Estatu Batuarrek Bagdadko Nazioarteko Aireportuaren aurka egindako erasoan:
 Abu Mahdi al-Muhandis, irakiar militarra (j. 1954).
 Qasem Soleimani, irandar militarra (j. 1957).
 2021 - Barbara Shelley, ingeles aktorea (j. 1932).
 2022 -
 Igor Bogdanoff, frantziar telebistako-aurkezle, ekoizle eta saiogile zientifikoa (j. 1949).
 Gianni Celati, italiar idazle, itzultzaile eta literatura kritikaria (j. 1937).
 Viktor Saneiev, georgiar atleta, jauzi hirukoitzean aditua (j. 1945).
 2023 -
 Walter Cunningham, estatubatuar astronauta (j. 1932).
 Elena Huelva, espainiar minbiziaren aurkako aktibista (j. 2002).
 Ruslan Khasbulatov, errusiar politikari eta ekonomialaria (j. 1942).
 Abdelsalam Majali, Jordaniako lehen ministroa (j. 1925).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Jenofa.
 Jaieguna: Bilboko Eliza Nagusiaren festaburua. Erdi Aroko ezpata ospetsua.

Kanpo estekak 

Urtarrilaren 2 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 4