Larraga

Larraga Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 38,3 kilometrora. Altuera 310 eta 485 metro artekoa da, eta 77,20 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Larraga Argako Erriberan dago, Lizarra eta Tafallarako eta Gares eta Azkoienerako errepideen arteko bidegurutzean. Arga ibaiaren gainean altxatzen den haitz baten gainean dago, eta Nafarroako Erribera Garaiko populazio-gune garrantzitsua da. Erdi Aroan bere izaera defentsiboaren aztarna da, Gaztelatik Iruñerrirako sarbide naturalaren zati gisa. Novenerako hiribildua izan zen. Larraga Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.

Bertako biztanleak larragarrak dira.

Izena 
Larraga toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Larraga
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Larraga

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Larraga (1128)
 Lerraga (1197)
 Laraga (1265)
 la Ragua (1266)
 Larraga (1330)
 Larraga (1366)
 Larraga (1534)
 la Raga (1638)
 Larraga (1802)
 Larraga (1959)
 Larraga (1993)

Etimologia 
Larraga izena larra + -aga izenaz osatuta dago, hau da, "lahar" hitzaz eta lekua adierazten duen atzizki batez. Toponimo horren arrazoia inguru horretako landaredi mota horren ugaritasuna izango litzateke.

Ezaugarriak

Armarria 
Larragako armarriak honako blasoi hau du:
Gaur egungo armarria 1507an eman zioten Joanes III.a eta Katalina I.a Nafarroako erregeek.

Bandera 
Larragako banderak Larragako armarri dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia 
Larraga Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Argako Erribera eremu naturalean eta Novenera eremu historikoan.

Mugakideak

Ingurune naturala eta kokapena 
Larraga Erriberriko merindadearen mendebaldean dago, Arga ibaiaren eskuineko ertzean, Iruñetik 38 kilometrora, 394 metroko altuerarekin. Lurra Eskintzako mendilerroan gertatzen da.

Udalerrian Zebron herri hustua da.

Klima eta landaredia 
Udalerriak klima mediterraneoa dauka, udak bero eta lehorrak izaten dira, eta urte osoan zehar zabaltasun termikoa nahiko handia da, hogei gradura artekoa. Neguak hotzak izaten dira eta izozte egunak ohikoak dira azarotik otsailera. Urteko batez besteko tenperatura 13 gradukoa eta prezipitazioak 500mm dira. Urteroko egun euritsuak 80 baino ez dira.

XIX. mendearen hasieran arteak ugari ziren udalerrian, batez ere Baigorri izeneko gunetik gertu. Hala ere nekazaritzaren eta gizakiaren eraginez, jatorrizko landarediak ibaien ertzetan baino ez dirau gaur egun. Nafarroa Garaiko beste herri askotan bezala, pinuak landatu zituzten XIX. mendearen amaieratik aurrera.

Estazio meteorologikoa 
Larragan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Miranda Arga pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 345 metrora, Nafarroako Gobernuak 1982n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Ptolomeok aipatutako Tarragarekin identifikatu dute. Gaztelua bezalako eraikin zaharrek gerrak, setioak eta arpilatzeak, segurtasunik eza, defentsa eta zaintza iradokitzen dituzte. Burdinaroan giza kokaleku bat egon zen, Larraga zaharra, geroago erromatarren garaitik igaro zena. Garai horretatik zubi bat duen galtzada baten aztarnak geratzen dira, eta erdi aroan gaztelu babesle eta zelatari bat muino baten koroaren gainean, zeinaren mendebaldeko eta hego-mendebaldeko isurialdetik hiribildua sakabanatu baitzen. Dena den, erabat baztertu behar da lekua Pliniok aipatutako Tarraga antzinako civitas federatuarekin identifikatu dutenen hipotesia; izan ere, gaur egungo kokapena bat dator, ziurrenik, Terraca herri hustuarekin eta Los Bañaleseko aztarnategi erromatarrarekin, Aragoiko Laiana udalerrian.

Erdi Aroa 

Bere lehen erreferentzia dokumentala 1052koa da, Gartzia IV.a Santxitz Iruñeko erregeak Naiarako Andre Maria monasterioari Berbintzanako monasterioa, Erdi Aro osoan Larraga udalerrian inskribatua, eman zionekoa. Estefania erreginaren testamentuan ere aipatzen da, Gartziaren emaztearena, 1060an egina. Antso V.a Ramiritz erregeak 1086an Montearagongo abadiari agindutako elizaren artean dago.

1122. urteaz geroztik, Erresumako edukitzetako baten erdigunea da. Artaxoa eta inguruko hiribilduekin batera, Antso III.a Gaztelakoa erregearen eskuetan egon zen 1153 eta 1158 artean. 1193an, Antso VI.a Nafarroakoa erregeak bere foruak berretsi zituen, eta Larragako petxak urtean mila morabetin on eta pisutsuetara murriztu zituen. Novenerako foruaren indarraldian zegoen. Bertzeak bertze, biztanle bakoitzak altzari eta erroetan bere aukeraren arabera ordain zezala adierazi zuen, eta ez ziezaiotela beste petxarik ordaindu ez jaunei, ez eta ez beste petxarik ordaindu.

1208an Antso VII.a Azkarrak zazpi mila sosetara murriztu zuen Larragako bularra, sei mila sosetara Erregearen esku 20 kaberia zituen abere-gizonarentzat, eta beste mila sosetara erregearentzat; eman zion ez ziezaiola ordaindu ez abereari, ez beste inori, ez bederatzigarrenari, ez afariari, kaloniei izan ezik; erregeek ez zezatela iltzerik jarri, eta ez zezatela lanik egin. Katalina I.ak 1500. urtean berretsi zuen pribilegio hori.

Larragako kontzejuak 1298an hartu zuen gaztelua zaintzapean, eta erregearen eta bere gobernadorearen borondatez gaztelua edukitzera behartu zuten, beharrezko lanak eginez, baina Gaztelako inbasioak alde batetik, eta beaumontarren eta agaramontarren gerrak bestetik, asaldura handiak eragin zituzten eskualde horretan. Haietako batek bultzatu zuen bere bigarren alkaidea, Roger Bernart de Foix, Castellboiko bizkondea, Cascanten eta geroago Untzen eginkizun bera betetzeko mugiaraztea.

1495eko otsailaren 12an, Fernando eta Elisabet Gaztelako erregeak Nafarroako mugako kapitain jeneral Juan Riberarengana joan ziren, Zedula errealaren bidez, Gasteiz hiriak eta Arabako ermandadeek Larragako setioan 1378ko setioan zenbat soldadurekin lagundu zuten azaltzeko zerrenda bidaltzeko aginduz, soldaduei ordaintzeko, Errege Kartularioan Arabako probintziari agertzen denez.

1479an, Madalena printzesak berretsi egin zuen Leonor I.a Nafarroakoak Larragako gaztelu eta hiribilduko Leringo kondeari egin zion dohaintza bat, berarentzat eta bere seme-alabentzat betierekoa, jurisdikzio baxu eta ertainarekin, foru-zigorrekin, giza hilketekin eta giza baliabideekin, justizia gorenarekin izan ezik. Karlos V.ak 1520an berretsi zuen dohaintza. Baina Joanes III.a eta Katalina I.a erregeek hiribildu ona egin zioten Larragari 1508an, Nafarroako Gorteetan eta azokan eseririk, eta laborarien papitik askatu zuten.

Aro Modernoa 
1516. urtearen hasieran, gaztelarrek Larragako gaztelua suntsitu zuten, nafarrek Erresuma berriz konkistatzeko saiakera berri baten kasuan arriskuak ezabatzeko politikaren barruan. Luis Beaumontekoa kondestableak, gotorlekuaren jabeak, gogor egin zuen, baina bere jabetzak konfiskatu zizkioten. 1521eko maiatzaren 16an, Andre Foixkoaren, Azparrozeko jaunaren, agindupean zegoen Frantziako armada bat Nafarroa Garaian sartu zen, Henrike Albretekoa jaunaren Nafarroako Erresuma birkonkistatzeko asmoz. Larragako gaztelua, non Gaztelako soldadu batzuk giltzapetu baitziren, aurre egiten saiatu zen, baina kanoi lerratuak ikusita, amore eman zuten.

Filipe II.a erregea Larragatik igaro zen 1592an, eta gertakari bitxi bat gertatu zen. Hiribildua kondestablearena zen, eta pikota bat zegoen menpetasunaren ikur gisa. Eraitsi egin behar izan zuten, ondoko etxe batekin batera, errege-karrozak igaro zitezen. Eta erregea igaro ondoren, auzokoek harriak desagerrarazi zituzten, berriro altxa ez zedin. Hori dela eta, Gorteko komisario batzuk etorri ziren ikertzera. Hori izan zen larragarrek matxinada handi samarra egiteko arrazoia. Azkenik, beste pikota bat eraiki zen, eta galera-zigorrak eta sustatzaileentzako isun handiak izan ziren. 1634. urteko exekuzio-lan batean jasotzen denez, Larragako hiribilduak urtean 125 400 mirari ordaintzen zizkion kondestableari alkabala bakoitzeko, eta urtean 24 000 marabedi, San Migel egunean ordainduak.

Aro Garaikidea 
1810eko abuztuaren erdialdean, Iberiar Penintsulako gerrapean, Frantzisko Espotz Mina jaunaren irteerako gerrillariak Larragara iritsi ziren, Lizarratik eta Garestik, atzetik zituzten tropa frantziar indartsuetatik ihesi. Larragatik Olkotzerantz abiatu ziren. 1811ko martxoan, Barrenaren agindupeko Espotz jaunaren gerrillarien bigarren batailoia Larragara iritsi zen. Hemen Gregorio Krutxaga eta Espotz Mina batu ziren batailoira, lehenago frantziarrak distraitzeko banandu zirenak. Gaua Larragan igaro ondoren, gerrilariak Deikaztelurantz abiatu ziren.

1811ko ekainaren hasieran, Frantzisko Espotz Mina jaunaren soldaduak Larragatik joan ziren, Andosillatik Mendigorrira. 1813ko apirilaren 10ean, Clausel jeneral frantziarra, zutabe sendo baten buru, Larragara etorri zen, Francisco Espotz jaunaren gerrillarien dibisioa bilatzeko eta Lizarraldean elikagaiak eta ekarpenak biltzeko asmoz. Larragatik, Clauselek zalditeriako aurreratua bidali zuen Artaxoako hiribildura, eta bi eskuadroik eraso egin zioten; beraz, Larragara erretiratu behar izan zuen 46 bajarekin. Napoleonen gerraren amaieran, 1813. urtean, armada aliatuetako zauritu ugariak eta Frantzisko Espotz Minaren dibisioko gerrillariak zaintzeko ospitale bat zegoen Larragan.

1822. urtearen hasieran sistema konstituzionalaren aurkako oposizio handia zegoen Lizarraldean. Balda Realeko burua Larragan izan zen urte bereko ekainaren 12an. Bi egun geroago soldadu destakamendu bat etorri zen.

Lehen karlistaldian, 1837ko martxoan, Juan Antonio Zaratiegi Larragarantz abiatu zen, eta gau ilun batean Andionen, gertuko herri batean, Larragako bertako 40 soldadu aukeratu zituen, eta gotorlekua eskalatzeko ideia jakinarazi zien. Minutu gutxiren buruan karlistek herri honetako gotorlekua hartu zuten. Gazteluaren jabetza ere bigarren gerran kontsideratua izan zen, hau suntsitua izan zelarik.

1835-1845eko erreformen ondoren, zuzenbide erkideari lotutako udal gisa geratu zen. XVIII. mendearen amaieran hamazazpi dehesa zeuden eta ur sendagarrien iturri bat ezagutzen zen. San Migel eliza errege-aurkezpeneko priore batek, herriak izendatutako bikario batek, hamaika onuradun osok eta bi mediok zerbitzatzen zuten.

1847an bi eskola zituen, bata mutikoena, 3500 erreal zituena, 108 joan ohi zirena, eta bestea neskena, 790, 40rekin. Biderik garrantzitsuena Iruñetik Larragara Mendigorritik zihoana zen, nahiz eta oso hondatuta egon. Irin-errota bat eta hainbat denda zeuden. Gure mendeko hogeiko hamarkadan hiru olio-errota ere baziren: Guardia Zibilaren postua; ospitalea, ongintzako bi fundaziok sostengatua eta San Bizente Paulekoaren Karitateko ahizpek gobernatua. Antzina-antzinatik jakin da Graziko Andre Mariaren kofradia zegoela, eta haren mende zegoela ospitalea. Kofradia zaharraren konstituzioak 1658an berritu ziren, eta kofradiakide berriak bi gari-lapurreta egin ondoren sartu ziren. Ospitalea zeukan, kapilau bat gaixoen zainketa espiritualaz arduratzen zena, urtero berrogeita zortzi gari-lapurreta egiten zizkiona, eta ospitale-gizon bat gaixoen zaintzaz arduratzen zena. Hiribilduko kofradiakideek eta bizilagunek eusten zioten ospitaleari.

XIX. mendean herriko korralizak eta komunalak besterendu ziren. 1855eko maiatzaren 1eko desamortizazio legea betez, 1862an, herri honetan saldu ziren San Gileko eskorta eta Enteko korta eta korta, Argan aingirak harrapatzeko kanalak eta Iturriko zumarkalea; 1863an, bi soto; 1866an, hiru korrala; 1871n, lursail bat. Salmenta horiek eragindako arazo soziala larriagotu egingo da hurrengo mendearen hasierako hazkunde demografikoarekin eta garestitasun handiarekin.

1936ko gerraren hasieran, 46 pertsona hil zituzten herrian; horietako bat, aurretik bortxatu zuten 14 urteko neskatoa izan zen, Maravillas Lamberto.

Demografia 
 biztanle zituen Larragak.

Ekonomia 
Larragako iharduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Zerealen landaketaz gain, mahastiek garrantzi handia dute, eta herrian upategi kooperatiba bat dago. Hainbat enpresa dira herriko industrialdean, Lerinerako errepidearen parean.

Politika 
Larragako udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Carlos Suescun Sotes da, Larraga Konta dako hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

Foruen plazan dauden eraikin guztiak bezala, udaletxea ere 1732. urtean hasi zen eraikitzen, Juan Larrea arkitektoaren diseinuaren arabera. Eraikuntza harrizkoa da, eta mugarrien gainean eutsitako erdi puntuko arkuez osatutako iraganbidea dauka. Lehen solairuan korritutako balkoia eta XVIII. mendeko armarri barrokoa daude.

XX. mendearen amaieran, eraikinaren zaharberritzea egin zen, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak emandako diru laguntzari esker. Lanek 56 milioi pezetako aurrekontua izan zuten. Zaharberritzea 1987an amaitu zen eta urte bereko irailaren 27an inaugurazio ekitaldi bat egin zuten agintariek.

 HELBIDEA: Foruen Plaza, 1

Egungo banaketa 
Larragako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Carlos Suescun Sotes da, Larraga Konta da zerrendakoa. Zinegotziak 10 daude:

 Miguel Mosquera Celigueta (Larraga Konta da)
 Miren Yosune Villanueva Luces (Larraga Konta da)
 Francisco Javier Redin Vidarte (Larraga Konta da)
 Antonio Lamberto Urkixo (Larragako Elkarte Sozialista)
 Maria Pilar Ochagavia Quel (Larragako Elkarte Sozialista)
 Jesus Javier Perez Colomo (Larragako Elkarte Sozialista)
 Javier Ignacio Imaz Corera (Larragako Independenteak)
 Mario Antobio Teres Ibañez (Larragako Independenteak)
 Angel Maria Mañeru Gorritxo (Euskal Herria Bildu)
 Feix Maria Mañeru Elrio (Euskal Herria Bildu)

Alkateak 

1979tik, Larragak 7 alkate izan ditu:

Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi. Herriak lau autobus geldialdi ditu zeharkarrikan: bi bidegurutzean daude, bi lineei zerbitzua emanez; beste biak, berriz, Berbintzanarako errepidean daude, herriaren amaieran, eta bakarrik lineari zerbitzua eman.
Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Kultura

Euskara 
Badirudi 1703an oraindik euskara hitz egiten zela. Hala ere, Irigaraik bere 1778ko mapan erderitzatuko eremuan sartzen du.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Larraga ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Larraga ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Larraga eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 1,45k zekien euskaraz, 2010ean % 1,44 eta 2018n % 2,70k.

2009an Larragako, Mendigorriko eta Artaxoako guraso batzuek Biderra taldea sortu zuten, hiru herri horietako umeek irakaskuntza publikoan euskaraz (hau da, D ereduan) ikasi ahal izateko beharrezkoak diren neurriak lortu nahian.

Jaiak 
 Sorospengo Kristoaren eguna, maiatzaren 3an
 San Migel Goiaingeruaren jaiak, abuztuaren 5tik 11ra
 San Migel Goiaingeruaren eguna, irailaren 29an

Ondasun nabarmenak 
 San Migel Goiaingeruaren eliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau eliza, XVI. mende eta XVII. mendeetan handitua.
 Larragako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.

Larragar ospetsuak 
 Maravillas Lamberto Ioldi (1922-1936), 1936ko gerrako biktima
 Josefina Lamberto Ioldi (1929-2022), 1936ko gerrako biktima eta memoria historikoaren aldeko ekintzaile.
 Jesus Maria Muneta Martinez de Morentin (1939-), musikagile.
 Pedro Sanchez de Muniain Corera (1953-), ingeniari agronomo eta politikari.
 Jose Miguel Redin, Joxemi Redi (1969-), gitarra-jokatzaile.

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia
 Maravillas (Berri Txarrak)

Kanpo estekak 
 Larragako Udalako webgune ofiziala