Basongaitz

Basongaitz edo Barasoaingaitz (izarbeibarreraz: Basongai) Izarbeibarrako Legarda udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak basongaiztarrak edo barasoaingaiztarrak dira.

Izena 
Basongaitz edo Barasoaingaitz edota Basongai toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Barassuyn (1268)
 Barassoayn cerca Legarda (1288)
 Barassoayn de Val d'Icarbe (1345)
 Barasoain (1366)
 Barasoaingaiz (1534)
 Barassoayn gayz (1591)
 Basongaiz (1800)
 Berasoaingaiz (1802)
 Basongaiz (1945)
 Basongaitz (1990)

Geografia 
Basongaitz edo Barasoaingaitz Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean eta Legarda udalerrian.

Inguru naturala eta kokapena 
Iruñeko merindadearen hegoaldeko etxadea da.

Klima eta landaredia 
Klima udalerriaren gehienean mediterraneo motakoa da, eta udalerriko gunerik menditsuenetan ezaugarri azpimediterraneoak ditu. Urteko batez besteko tenperatura 10 gradukoa da iparraldeko mendietan, eta 13 eta 14 gradu bitartekoa hegoaldeko gune lauetan. Prezipitazioak, bestalde, 600 eta 800mm artekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 80 izaten dira Legardako herrigunean, eta 100 edo gehiago iparraldean.

1989. urtean ez zen apenas jatorrizko zuhaitzik geratzen, eta gaur egun gizakiaren eragina dela eta, zuhaixkak baino ez daude antzinako basoak zeuden tokian. XIX. mendean hasitako birlandaketeei esker, 87 hektarea pinu beltz austriar eta pinu lariziar (Pinus nigra) hazten dira herriaren inguruko lurretan.

Estazio meteorologikoa 
Legardan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
1100 inguruan Antso Sanoitz kondearena zen, eta honek Antsa Estaldun bere alaba barraganetako bati utzi zion. Beltran Ibainitz Baztangoak 1288an eman zizkien Jerusalemgo San Juan ospitaletarrei bere morroiak, ziur aski bere ama Teresa Gonzalitz Baztangoa izan zirenak; horiei zegozkien petxak, segur aski XV. mendearen erdialdean, Garesko Gurutzifikako ospitale sanjuanistari lotu zitzaizkion.

Lursailak izan zituen Iruñeko katedralak. 1268ko Errediezmoaren Liburuan, zalantzarik gabe, noizbehinka, Argiñarizibarrean agertzen den arren, Izarbeibarran inskribatuta egon zen Legarda udalerria banandu zen arte; beraz, Karlos III.a Nafarroakoak bere anaia Leonel eta bere ondorengoen alde eratutako haran honetako jaurerri jurisdikzionalaren parte izan zen.

1842ko erroldan udalerri osoari Legarda con Basongaiz ("Legarda Basongaizekin") deitzen zaio, herriska hau gogoan. 1850ean baserria Garesko Gurutzifikako komentukoa izan zen, Maltako San Joanen ordenakoa, eta haren gainean jaurerrien jurisdikzioa zuen.

Demografia 
 biztanle zituen Basongaitzek.

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Basongaitz sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Koldo Zuazok, 2010ean, Basongaitz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Legarda udalerria eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, udalerriko herritarren %13,50k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 0,00 eta 2018n % 7,30k.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Izarbeibar
 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Legarda