Berastegi

Berastegi Gipuzkoako Tolosaldea eskualdeko udalerria da. Bertakoek eta ingurukoek Beasti deritzote herriari.

Itsasoaren mailarekiko 390 metroko garaiera du. 45,83 km² ditu (Tolosaldeko udalerri zabalena da) eta  biztanle zituen . urtean. Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko mugan dago.

Geografia

Auzoak 
 Hirigunea
 Aintzerga
 Izotzalde
 Eldua: Berastegiko auzoa bada ere, Eldua herritik aparte dago geografikoki. Elduain eta Berrobiren artean kokatzen da. Eliza propioa du. Bertan dago Munksjo Paper Decor paper-fabrika ere, inguruko jende askoren lantokia dena.
 Amerialde
 Leitzalde 
 Eguzkialde
 Aiztunalde
 Elduainalde
 Urdinarrain
 Ipuliño
 Elizalde 
 Plazaola

Udalerri mugakideak 
 Iparraldean Elduain. 
 Mendebaldean Elduain, Gaztelu eta Orexa .
 Ekialdean Leitza eta Goizueta (Nafarroa).
 Hegoaldean Areso (Nafarroa), Lizartza eta Gaztelu.

Udalerri mugakideak (Elduako auzoa) 
 Iparraldean Andoain. 
 Mendebaldean Villabona, Tolosa, Ibarra, Berrobi, eta Belauntza. 
 Ekialdean Elduain.
 Hegoaldean Elduain.

Azpiegiturak 

 Liburutegia
 J.A. Muñagorri eskola
 Haur-eskola
 KZ gunea
 Gimnasioa

Historia 

Berastegi herri zaharra da oso. Haren lehen aipamena XI. mendekoa dugu: 1027an, Nafarroako errege Antso Handiak Iruñeko apezpikutzari emandako mugei buruzko idazki batean ageri da Berastegiko Harana. Dena dela, bertan gizakia askoz lehenagotik bizi izan dela uste da. Aspaldian tokia Aberastegi deitua izan bide zen; ez zelako ur, egur nahiz janaririk falta.

XIII. mendean Gipuzkoa Nafarroako Erresumatik banandu zen, Berastegi muga bihurtu zelarik. Zirikaldi eta lapurreta espedizioak irten ohi ziren muga borrokalaria zen, "gaizkileen muga" izenez ezagutzen zena. Horren ondorioz, 1321eko irailaren 18an, Beotibarko gudu famatuaren bezperan alegia, nafarrek Berastegi erre egin zuten.

Garai hartan lur erabilgarriaren zatirik handiena Ahaide Nagusiena zen eta hauei hamarrenaren zerga ordaindu behar zitzaien. Horrek haserrea sortzen zuen eta berastegiarren artean altxamendu etengabeak izan ziren, 1374an herria Tolosari lotu zitzaion arte. Elkarketa horrekin biek irabazi zuten: Berastegik Ahaide Nagusiekiko uztarria hausten zuen eta Tolosak areagotu egin zuen bere botere eta eragina. Hala ere, elkarren artean tirabirak izan zituzten: Berastegik Andoainekin komunikabide zuzen bat nahi zuen bere meatzeak eta Leitzarango burdinolak babesteko, eta Tolosa horren guztiz aurkakoa zen.

Egoera horretan, bi mende baino gehiagoko liskarren ondoren, 1615ean Filipe III.a Espainiakoa erregeak hiribildu titulua eman zion Berastegiri (ordura arte Berastegiko Harana zen) eta handik aurrera burujabe bihurtu zen. Leitzarango bidea irekitzearekin komunikabideak hobetu egin ziren, eta nahiz eta Bizkaian burdina erauztea errazagoa izan, errentagarria zen Leitzaranera garraiatzea; bertan erregai nagusia -egurra- ugaria baitzen. Oparotasun horretan, beraz, behar beste egur eta uren jabe izanik, Berastegik arazo larririk gabe aurrera egin zuen zenbait gatazka eta Lehen Gerra Karlista izan arren.

1848an gertaera garrantzitsua gertatu zen: Berastegik eta Elduainek elkarrengandik banantzea erabaki zuten, larre eta baso komunei buruzko eztabaidak zirela eta. Horrela, biek osatzen zuten 71 km2 lurretik gaur egungo 45,83ra igaro zen Berastegi.

Demografia 
Datuak daudenetik behintzat, Berastegiko biztanleria beti mantendu izan da 1.000 lagunen inguruan, nahiz eta gorabeherak izan historian zehar.

2019. urtean 1.053 biztanle zituen eta horietatik %18,8k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %2,94 ziren.

Politika 

2015eko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak. EH Bilduk 325 boto. EAJk 146 boto. PSEk 2 boto. Amaia Azkue (EH Bildu) aukeratu zuten alkate.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 398 boto. Beasti Bizik 254 boto. PSEk 6 boto. Amaia Azkue (EH Bildu) aukeratu zuten berriro alkate.

Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: lehen sektorea BEGaren %3,7. Bigarren sektorea %66,4. Hirugarren sektorea %24,3. Eraikuntza %5,6.

Kultura

Euskara 

Berastegiko euskara gipuzkeraren aldaera bat da, erdiguneko euskararen parte den Tolosaldeko euskara da, hain zuzen. Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute Erdiguneko azpieuskalkia. 2010 eta 2011 urteetako datuen arabera, herriko euskaldun kopurua %84.22 zen, eta euskararen erabilera %64.1. 2016an euskaldunen kopurua %91,37 zen.

Jaiak 

 Otsailean inauteriak ospatzen dira. Berastegiko inauteriak Frankismoan debekatu eta desagertu baziren ere, duela urte gutxi berreskuratu egin dira.

Juan Garmendia Larrañaga etnografoak bere "Euskal Inauteria" liburuan honela deskribatzen ditu Berastegiko garai bateko inauteriak:

 Martxoan, San Josef egunaren inguruan, Urepele Elkarteak 'gazte festak' antolatzen ditu.
 Abuztuaren 10ean San Lorentzo edo Salontzo jaiak ospatzen dira herriko zaindariaren omenez. Nahiko ezaguna da egun horretako goizean San Lorentzo ermitan ospatzen den meza eta hamaiketakoa.
 Abuztuaren 15ean Eldua auzoko jaiak ospatzen dira.
 Azaroan kultur astea ospatzen da.

Ondasun nabarmenak 

 Udaletxea: 1699an hasi ziren eraikitzen eta lanak 1734an amaitu zituzten. Gipuzkoako gainerako udalerri guztietan ez bezala, Berastegiko udaletxea parroki elizatik urrun altxatu zuten. Dirudienez, horren arrazoia herriko Kontzejuaren eta elizaren babesle ziren Berastegiko Jauntxoen arteko tirabirak izan ziren. Eraikin barrokoa da, apaingarririk gabea, fatxada alde batetik bestera zeharkatzen dion inposta-banda salbu. Fatxada nagusiko kareharri landua gainerako fatxadetako entokadurarekin konbinatzen da. Fatxada nagusiko armarri polikromatuaren koloreak oso orijinalak ditu. Udaletxeko arkupean frontoi txiki antzeko bat dago. Barnetik, oraindik ere bere zurezko egitura, solairuetako oholtzak eta karrerapeko zurezko kasetoidura dotore bat mantentzen ditu. Denera 2.300 m² baino gehiago ditu. Eraiki zutenean egur eta harri ona erabili omen zuten, baina ia ez dago berrituta, aldaketa gutxi egin dira ordutik hona. Areto nagusia da ondoen zainduta dagoen gela. Garai bateko kartzela ere bere horretan dago, 20 m²ko bi solairu dituena. Gaur egun, herriko agintariak udaletxearen zaharberritze proiektu bat prestatzen ari dira.
 Berastegiko dorretxea
 San Martin Toursekoaren eliza
 Santa Maria eliza (Eldua)
 Ermitak:
 San Anton baseliza
 San Lorentzo baseliza
 San Sebastian baseliza
 Salbarregi baserria

Berastegiar ospetsuak 
 Jose Antonio Muñagorri (1794-1841), Gerra karlistetan Bakea eta Foruak banderaren sortzailea.
 Txomin Jakakortajarena (1906-1993), apaiza eta erlezaina.
 Jose Azpiroz (1915-), idazle eta bertsolaria.
 Jesus Altuna (1932-), paleoantropologoa.
 Paulo Iztueta (1941-), filologoa eta idazlea.
 Baleren Bakaikoa (1945-), ekonomilaria. Euskal Herriko Unibertsitatean Ekonomia Aplikatuan katedraduna eta Udako Euskal Unibertsitatearen zuzendaria izandakoa.
 Arantzazu Azpiroz (1981-), txirrindulari profesional ohia.

Ereferentziak

Ikus, gainera 
 Tolosaldea
 Plazaola

Kanpo estekak 

  Berastegiko udala
  Berastegi Google Maps-en
  Aldin Kultur eta Kirol Elkartea
  Tolosaldeko eta Leitzaldeko Hitza, eskualdeko egunkaria
Berastegiko albisteak Atarian

Berastegi