Oltza zendea

Oltza ([olts̻a]) edo Oltza zendea ([olts̻a s̻enðe.a]) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da, Iruñeko merinerrian kokatua. Iruñerriko zendea zaharra, honako herri hauek osatzen dute: Aratzuri, Artazkotz, Asiain, Ibero, Izkue, Izu, Lizasoain, Oltza eta Ororbia (herriburua). Oltza zendeak  biztanle zituen . urtean, eta 1.853 2017an.

Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz, ur horniduraz eta bestelako zerbitzuez, Iruñea inguruko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala.

Geografia 
Oltza Zendea Nafarroa Garaiaren erdialdean dago, Iruñerriko metropoli eremuaren ipar-mendebaldean, eta Nafarroako hiriburu Iruñetik hamar bat kilometrora.

Ingurune naturala eta klima 
Udalerriak azpimeditarraneo motako klima dauka, prezipitazioak urte osoan zehar ugariak diren arren, udaberri eta udazken garaian izaten dira ugarien 1.000mm eta 1.400mm euri jausten da urteko 120 egun euritsuetan. Tenperaturak 10 eta 13 gradu bitartekoak izaten dira eta udan bi hilabete idor izaten dira, (uztaila eta abuztua).

Landaredia klimaren araberakoa da, haritzak, birlandaturiko pinu lariziarrak, eta udalerriko gunerik altuenetan pagoren bat.

Estazio meteorologikoa 
Zendeako Arazuri kontzejuan, ur zikinen araztegiaren ondoan eta itsasoaren mailatik 396 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.

Udalerri mugakideak 
Oltza zendeak mugakide ditu iparraldean Ollaran, Orkoien eta Itza zendea; ekialdean Iruñea eta Barañain; hegoaldean Zizur Nagusia, Zizur Zendea eta Etxauri; eta mendebaldean Goñerri.

Auzoak 
Gaur egun udalerria bederatzi auzo edo kontzeju hauek osatzen dute, biztanle kopuruen arabera ordenaturik:

 Ororbia (herriburua): 542 biztanle 2007an.
 Aratzuri: 396 bz.
 Ibero: 213 bz.
 Asiain: 147 bz.
 Lizasoain: 78 bz.
 Izkue: 71 bz.
Oltza: 53 bz.
 Izu: 30 bz.
 Artazkotz: 28 bz.

Historia 
Herriaren izena lehen agertzen den dokumentu idatzia 1427. urtekoa da. XIX. mendearen erdialde arte Oltza jaurerria izan zen, Nafarroa Garaiko udalerri gehienak bezala. Zendea osatzen zuten jatorrizko hamar herriak, bertako zati izaten jarraitu zuten 1835 eta 1845 urteen artean egindako erreforma administratiboaren ondoren ere. Zenbait urtez eta 1857ko errolda arte, herri bakoitzak berezko udalerria izan zuen; harrezkero udalerri bakarrean bilduta daude, Orkoienen kasuan izan ezik: 1992an herri horrek, alde handiz zendean biztanle gehien biltzen duenak, berriro eskuratu zuen udal-independentzia.

Demografia 
Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, XX. mendearen lehen erdialdean biztanleak galduz joan zen. 1970eko hamarkadatik aurrera, berriz, Iruñearen hedapenak eraginda, populazioa hazten hasi zen, batez ere Orkoienen. 1992an Orkoien zendeatik banandu zenean, berriro jaitsi zen populazioa, baina XXI. mendearen hasieran hazten jarraitu zuen.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 58 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,72 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Politika

Udaletxea 
 HELBIDEA: Angulo kalea, 2 (Ororbia kontzejua)

Udal hauteskundeak 
Oltza Zendeako alkatea Independientes Cendea de Olza (ICO, eskuineko independenteak) José María Cuende Vallejo atera zen 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko bederatzi zinegotzietatik lau lortu zituen, eta gehiengo osoa izan ez arren, beste alderdiak ados jarri ez zirenez, ICO taldeak alkatetza lortu zuen. Baliogabeko botoak hamaika izan ziren (erroldaren %1,14) eta boto zuriak 31 (erroldaren %3,24). Abstentzioa %24,81koa izan zen.

2011n ere ICO izan zen bozkatuena eta zinegotzirik gehien (4) atera zuena. Aldiz, Oltzako Herriak (ezkertiar eta abertzaleak, 3 zinegotzi) sentsibilitate abertzaleko beste zerrendarekin (alkate izandako Juan Antonio Erbururen Zorroka, 2 zinegotzi) ituna egin zuen eta alkatetza Pedro María Azparren Ocañak lortu zuen. PPk eta PSNk ez zuten zinegotzi bat ere eskuratu.

Alkateak 
Hauek izan dira Oltza Zendeako azken alkateak:

Azpiegitura eta garraioak 
La Pamplonesa autobus konpainiak Oltza zendeako Aratzuri, Ororbia eta Iberoko kontzejuak Iruñearekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia beraren beste linea batek, Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

 Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

2018ko Irailetik aurrera gaueko autobus zerbitzua hasi zen, Oltza Zendeako kontzejuak, eta Etxauri, Iruñearekin batzen dituena. Hau da linea honen ibilbidea:

 Iruñea - Aratzuri - Ororbia - Lizasoain - Oltza - Asiain - Izu - Artazkotz - Izkue - Etxauri - Ibero

Kultura

Euskara 
Oltza zendeako euskara XIX. mendean galdu zen. 1863rako, gainbehera zihoan Iruñerriko hegoaldean, Zizur eta Galar zendeetan hain zuzen ere. 1904rako, berriz, aipatutako zendeetan zein Oltzakoan ere aienaturik zegoen erabat. Itzakoan bizirik iraun zuen urte batzuk gehiago, Aldatzen, Aritzen eta Orderitzen batik bat.

2010eko otsailaren 18an Nafarroako Parlamentuak hizkuntz eremu mistoan sartzea erabaki zuen. Ordura arte eremu ez-euskaldunean zegoen udalerria.

Ondarea 
Aratzuriko gaztelua XV. mendearen hasieran eraiki eta XVI. mendearen erdialdean berreraiki zuten. 1966ko, urriaren 6an, Nafarroako Foru Aldundiak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Oltzar ospetsuak 
 Nicolás Ollo Bidaurreta (1816 - 1874), militar karlista.
 Evaristo Txurruka (1841 - 1917), ingeniaria.
 Ramon Goikoetxea "Evangelista de Ibero" (1873 - 1909), fraide euskaltzalea. 
 Manuel Artze (1879 - 1948), kardinala.
 Benito Urdanotz, 1920ko hamarkadako txirrindularia.
 Juan Martin Ocaña (1958-), txirrindularia.
 Juan Martinez de Irujo (1981-), esku huskako pilotaria.
 Aimar Oroz (2001-), futbol jokalaria.

Erreferentziak

Bibliografia 
 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. LVIII, Iruñea, 1999.

Ikus, gainera 

 Nafarroako udalerrien zerrenda
 Iruñerria
 Iruñeko merindadea

Kanpo estekak 

  Oltza Zendeari buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
 Oltza kontzejuaren ikuspegia Google Street View-n.

Oltzako zendea