Martxoaren 23

Martxoaren 23a gregoriotar egutegiaren urteko laurogeita bigarren eguna da, 83.a bisurteetan. 283 egun falta dira urtea amaitzeko.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1979 - ETAk, Antonio Recio Claver poliziako inspektorea hil zuen Gasteizen.
 1984 - GALek, Xabier Perez de Arenaza errefuxiatu aretxabaletarra erail zuen Biarritzen.
 2009 - Baltasar Garzón epaileak Batasuna, EHAK eta EAE-ANVko 44 lagun auzipetu zituen ETAko kide zirelakoan.
 2011 - BBK, Kutxa eta Vital Kutxak elkartze birtuala egiteko akordioa sinatu zuten.

Mundua 
 1919 - Milan, Italia: Benito Mussolinik Alderdi Faxista sortu zuen.
 1933 - Alemania: Reichstaga onartu eta ondorioz, Adolf Hitler Alemaniako diktadore bihurtu zen.
 1956 - Pakistan lehenengo errepublika islamiarra bilakatu zen.
 1971 - Kolpe militarra Argentinan, Alejandro Lanusse jenerala boterera iritsi zen.
 2010 - Gizon batek zortzi haur hil zituen Txinako Nanping hiriko eskola batean.

Arte eta kultura

Euskal Herria 
 1986ko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finala Sebastian Lizasok irabazi zuen.
 1997 - Martxoaren 14an Oñatin hasitako 10. Korrikari amaiera eman zitzaion Bilbon.
 2013 - Xabier Silveirak 2013ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa irabazi zuen.
 2019ko Nafarroako Bertsolari Txapelketan Julio Sotok bere bostgarren txapela jantzi zuen.

Mundua 
 1923 - Maese Pedroren erretaula (), Manuel de Fallaren musika duen opera estreinatu zen Sevillako San Fernando antzokian.
 1984 - Police Academy ("Polizia Akademia Eroa") filma estreinatu zen, Hugh Wilsonek zuzendu eta Steve Guttenberg, Kim Cattrall, Bubba Smith, David Graf, George Gaynes eta Michael Winslow aktoreek antzeztu zutelarik.
 1990 - Pretty Woman ("Emakume Ederra") filma estreinatu zen, Garry Marshallek zuzendu eta Richard Gere, Julia Roberts, Hector Elizondo eta Ralph Bellamy aktoreek antzeztu zutelarik.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 2001 - Errusiako Mir estazio espaziala atmosferaratu eta Ozeano Barean erori zen, Fiji ondoan.
 2007 - PlayStation 3 Europan salgai jarri zuten.

Kirolak

Euskal Herria

Mundua 
 1957ko Bost Nazioen Txapelketa: Ingalaterrak partida guztiak irabazi eta txapelketa eta Slam Nagusia eskuratu zituen.

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1713 - Martin Karrera, gipuzkoar arkitektoa (h. 1768).
 1841 - Biktoriano Iraola, gipuzkoar idazlea eta inprimatzailea (h. 1919).
 1842 - Manuel Santa Kruz, Santa Kruz apaiza, gipuzkoar apaiz eta gerrillaria (h. 1926).
 1849 -
 Augustin Etxeberri, lapurtar idazlea (h. 1890).
 Jose Manterola, gipuzkoar idazlea (h. 1884).
 1886 - José Martínez Berasain, nafar politikari karlista eta bankaria (h. 1960).
 1895 - Alejandro Goikoetxea, euskal herritar ingeniaria (h. 1984).
 1920 - Fidel Sarriegi, gipuzkoar idazlea (h. 1969).
 1931 - Vicente Elorriaga, bizkaitar futbolaria (h. 2014).
 1936 - Miren Etxezarreta, gipuzkoar ekonomialaria, ezkerreko intelektuala eta gizarte mugimenduen inguruko ekintzailea.
 1937 - José Cantón, bizkaitar futbolari eta entrenatzailea (h. 2013).
 1943 - María Teresa Sagarna, arabar irakasle eta politikaria.
 1951 - Blanca Fernández Viguera, soziologoa, ikertzaile soziala, feminista eta NUPen genero-ikasketak sustatu dituen irakaslea.
 1956 - Ana Iriarte, nafar historialaria, Euskal Herriko Unibertsitatean katedraduna.
 1957 - Gemma Zabaleta, gipuzkoar politikari ohia.
 1958 - Agustin Gajate, Errealeko gipuzkoar futbolari ohia.
 1960 -
 Ane Albisu, gipuzkoar aktore, euskal filologo eta euskara irakaslea.
 Josu Lavin, euskararen ikerlari eta bultzatzaile bizkaitarra.
 Eneko Olasagasti, gipuzkoar aktorea, ekoizlea, zinema zuzendaria, irakaslea eta euskal idazlea.
 1961 - Tomás Saldaña, bizkaitar pilotu ohia.
 1962 - Ramón Lavín, bizkaitar igerilari olinpikoa (h. 1999).
 1968 - Thomas Bidegain, zuberotar jatorriko zinema gidoilari, ekoizle eta zuzendaria.
 1975 - José Luis Pérez Gómez, nafar kazetaria, COPE irrati-kateko albistegien zuzendaria.
 1980 - Borja Iradier, gipuzkoar igerilaria.
 1981 - Oinatz Aulestia, bizkaitar futbolaria.
 1995 - Aida Etxebarria, bizkaitar boleibol-jokalaria.
 1996 - Aitor Elordi, bizkaitar esku huskako pilotaria.

Mundua 
 1430 - Margarita Anjoukoa, Ingalaterrako erregina ezkontidea (h. 1482).
 1609 - Giovanni Benedetto Castiglione, il Grechetto, italiar margolaria eta grabatzailea (h. 1664).
 1749 - Pierre-Simon Laplace, frantziar matematikaria (h. 1827).
 1763 - Fiodor Vasilievitx, errusiar jenerala eta estatu gizona (h. 1826).
 1809 - Hippolyte Flandrin, frantziar margolaria (h. 1864).
 1814 - Gertrudis Gómez de Avellaneda, espainiar idazlea (h. 1873).
 1823 - Schuyler Colfax, AEBetako 17. presidenteordea (h. 1885).
 1842 - Susan Jane Cunningham, Swarthmore College sortzen eta garatzen lagundu zuen estatubatuar matematikaria (h. 1921).
 1858 - Ludwig Quidde, alemaniar historialari eta bakezalea, 1927ko Bakearen Nobel Saria (h. 1941).
 1872 - Michael Joseph Savage, Zeelanda Berriko lehen ministroa (h. 1940).
 1878 - Franz Schreker, austriar konpositorea (h. 1934).
 1880 - Henri-Jean Houbaut, frantziar apezpikua, Baionako apezpikua izandakoa (h. 1939).
 1881 -
 Roger Martin du Gard, frantziar idazlea, 1937ko Literaturako Nobel Saria (h. 1958).
 Hermann Staudinger, alemaniar kimikaria, 1953ko Kimikako Nobel Saria (h. 1965).
 1882 - Emmy Noether, alemaniar matematikaria, XX. mendeko algebran aditu garrantzitsuenetakoa (h. 1935).
 1887 -
 Juan Gris, espainiar margolaria (h. 1927).
 Feliks Jusupov, errusiar noble eta idazlea (h. 1967).
 1890 - Cedric Gibbons, irlandar-estatubatuar zinemagintzako zuzendari artistikoa (h. 1960).
 1893 -
 Ángel Cruchaga Santa María, txiletar poeta (h. 1964).
 Victoriana Herrero Barroso, errioxar erizaina eta presondegietako funtzionarioa (h. 1962).
 Carmen Valero Gimeno, espainiar maistra, intelektual, feminista eta sindikalista (h. 1962).
 1899 - Kata Pejnović, jugoslaviar komunista eta partisanoa (h. 1966).
 1900 -
 Hassan Fathy, egiptoar arkitektoa (h. 1989).
 Erich Fromm, alemaniar-estatubatuar psikoanalista eta filosofoa (h. 1980).
 1903 -
 Alejandro Casona, espainiar antzerkigilea (h. 1965).
 Frank Sargeson, zeelandaberritar idazlea (h. 1982).
 1904 - Joan Crawford, estatubatuar aktorea (h. 1977).
 1907 - Daniel Bovet, suitzar botikaria, 1957ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1992).
 1910 - Akira Kurosawa, japoniar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoilaria (h. 1998).
 1912 - Wernher von Braun, alemaniar-estatubatuar ingeniaria, suziri diseinatzaile nabarmena (h. 1977).
 1915 - Vasili Zaitsev, Bigarren Mundu Gerrako sobietar frankotiratzailea, Stalingradeko batailan bereziki ezagun egin zena (h. 1991).
 1918 -
 Kazu Naoki, japoniar futbolaria.
 Émile Derlin Zinsou, Dahomeyko presidentea (h. 2016).
 1922 -
 Abderrahim Bouabid, marokoar abokatu eta politikaria (h. 1992).
 Ugo Tognazzi, italiar antzezle, gidoigile eta zinemagilea (h. 1990).
 1923 - Ralph Giordano, alemaniar idazlea (h. 2014).
 1924 - Bette Nesmith Graham, estatubatuar mekanografoa, komertziala eta Liquid Paperren sortzailea (h. 1980).
 1928 - Jean E. Sammet, estatubatuar matematikaria eta informatikaria, FORMAC programazio-lengoaiaren garatzailea (h. 2017).
 1929 - Roger Bannister, britainiar atleta ohia, milia bateko lasterketan lau minututik beherako marka egin zuen lehena (h. 2018).
 1931 - Viktor Kortxnoi, sobietar-suitzar xake jokalaria (h. 2016).
 1933 -
 Jan Harold Brunvand, estatubatuar irakaslea, hiri kondairei buruzko ikerketengatik ezaguna.
 Philip Zimbardo, gizakien jokamoldearen estatubatuar ikertzailea.
 1936 - Jannis Kounellis, greziar-italiar artista (h. 2017).
 1937 -
 Maria Pilar Busquet i Medan, kataluniar politikari eta ekintzailea (h. 2016).
 Robert Gallo, estatubatuar ikertzaile biomedikoa, GIBaren aurkikuntzagatik ezaguna.
 Moacyr Scliar, brasildar narratzailea (h. 2011).
 1942 -
 Ama Ata Aidoo, ghanar idazlea eta Afrikako emakume autoreen aldeko ekintzailea (h. 2023).
 Michael Haneke, austriar zinema zuzendari eta gidoigilea.
 Masha Ivashintsova, Leningradeko errusiar argazkilaria (h. 2000).
 1943 -
 Winston Groom, estatubatuar idazlea (h. 2020).
 Sharon Presley, estatubatuar liberal libertarioa, anarko-kapitalista, feminista indibidualista, idazlea, ekintzailea eta psikologiako irakaslea (h. 2022).
 Nils-Aslak Valkeapää, laponiar idazle eta musikaria, nazioarteko sami artista ospetsuenetarikoa (h. 2001).
 1944 -
 James H. Clark, estatubatuar informatikaria eta enpresaburua, Silicon Graphics, Inc. (SGI) eta Netscape enpresen sortzailea.
 Michael Nyman, ingeles musikagile minimalista eta piano-jotzailea.
 Ric Ocasek, estatubatuar egile abeslari, musikari, musika ekoizle eta margolaria (h. 2019).
 1945 -
 Franco Battiato, italiar kantugilea eta abeslaria (h. 2021).
 Eric De Vlaeminck, flandriar txirrindularia, Munduko Ziklo-Krosseko txapelketa gehien irabazi dituena (h. 2015).
 David Milch, estatubatuar telebistako-zuzendari eta -idazlea.
 1946 - Qamaruzzaman Azmi, ulema, filosofo eta hizlari islamiarra.
 1953 - Chaka Khan, estatubatuar musikari, abeslari eta konpositorea.
 1955 - Moses Malone, estatubatuar saskibaloi jokalaria (h. 2015).
 1956 - Jose Manuel Durao Barroso, Portugalgo lehen ministro ohia eta Europako Batzordeko presidente ohia.
 1957 - Nieves Herrero, espainiar kazetaria, telebistako aurkezlea eta idazlea.
 1958 - Etienne De Wilde, belgikar txirrindulari ohia.
 1960 - Yoko Tawada, japoniar-berlindar idazlea.
 1963 - Ana Fidelia Quirot, kubatar atleta ohia.
 1965 - Antônio Benedito da Silva, Toninho , brasildar futbolari ohia.
 1966 - Belén Rodríguez (kazetaria), espainiar kazetaria.
 1968 -
 Damon Albarn, ingeles musikari eta abeslaria, Blur eta Gorillaz taldeetako kidea.
 Fernando Hierro, espainiar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1971 - Malena Muyala, uruguaiar tango abeslaria, Uruguaiko emakumezko ahots ezagunenetakoa.
 1972 -
 Nuria Roca, espainiar idazle, telebistako aurkezle, aktore eta irrati esataria.
 Erwin Vervecken, belgikar ziklo-kroseko txirrindulari ohia .
 1973 - Jerzy Dudek, poloniar futbolari ohia.
 1975 - Francesc Arnau, kataluniar futbol-atezaina (h. 2021).
 1976 -
 Michelle Monaghan, estatubatuar aktorea.
 Ricardo Zonta, 1 Formulako brasildar gidaria.
 1983 -
 Mo Farah, somaliar jatorriko britainiar atleta, distantzia luzean aditua.
 Agnes Torres, mexikar psikologoa, ikerlaria, hizlaria eta pertsona transgeneroen aldeko ekintzailea (h. 2012).
 1984 - Merlyn Uusküla, estoniar abeslaria.
 1986 - Andrea Dovizioso, italiar motoziklista.
 1988 - Tomoya Ugajin, japoniar futbolaria.
 1991 - Michelle Hendley, estatubatuar aktorea.
 1992 - Kyrie Irving, estatubatuar-australiar saskibaloi jokalaria.
 1996 - Alex Albon, britainiar-thailandar 1-Formulako pilotua.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1613 - Jeronimo Aiantz, nafar militarra. Margolari, kosmografo, musikari eta asmatzailea (j. 1553).
 1855 - Jose Ignazio Larramendi, euskal herritar musikaria (j. 1786).
 1871 - Domingo Ereño, bizkaitar apaiza, Buenos Airesen (j. 1811).
 1893 -Etiene Lapeire, euskal idazle eta apaiza (j. 1840).
 1930 - Juan Garbizu, Zubigar, euskal idazle eta itzultzailea (j. 1893).
 1933 -
 Juan Arana, Loramendi, frai Joakin Bedoña, gipuzkoar elizgizona eta euskal olerkaria (j. 1907).
 Jesús Oiarbide, euskal atleta (j. 1902).
 1961 - Eladio Espartza, lesakar kazetari, idazle eta politikari frankista (j. 1888).
 1966 - Jesús Basiano, nafar margolaria (j. 1889).
 1975 - Felix Izagirre, Izagirre I, bizkaitar esku-huskako eta palazko pilotaria (j. 1903).
 1980 - Simeon Diaz de Ilarraza, nafar misiolaria, Venezuelan (j. 1893).
 1993 - Julian Ajuriagerra, frantzian aritutako bilbotar neuropsikiatra eta psikoanalista (j. 1911).
 2006 - Eloy de la Iglesia, zarauztar zinema zuzendaria (j. 1944).
 2007 - Ángela López Jiménez, nafar soziologoa eta feminista, Zaragozan (j. 1945).
 2011 - Fernando Mendizabal, gipuzkoar itzultzailea eta euskaltzain urgazlea (j. 1934).

Mundua 
 59 - Agripina Gaztea, Erromako enperatriza (j. 15).
 1361 - Henrike Grosmontekoa, ingeles noblea (j. c. 1310).
 1369 - Petri I.a Gaztelakoa Ankerra, Gaztelako erregea (j. 1334).
 1548an, Uedaharako guduan:
 Itagaki Nobukata, Takeda klanaren zerbitzaria eta Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletako bat (j. 1489).
 Amari Torayasu, japoniar samuraia (j. 1498).
 1555 - Julio III.a, Aita santua (j. 1487).
 1606 -
 Justus Lipsius, flandiar filologo eta humanista, XVI. mendeko jakitun ezagunetarikoa (j. 1547).
 Toribio de Mogrovejo, espainiar erlijioso katolikoa (j. 1538).
 1661 - Pieter de Molijn, herbeheretar margolaria (j. 1595).
 1680 - Nicolas Fouquet, frantziar estatu-politikaria, Luis XIV.a erregearen finantza-superintendentea, idazlea eta mezenasa (j. 1615).
 1801 - Paulo I.a Errusiakoa, Errusiako tsarra (j. 1754).
 1819 - August von Kotzebue, alemaniar idazle eta diplomatikoa (j. 1761).
 1842 - Stendhal, frantziar idazlea (j. 1783).
 1862 - Karl Nesselrode, errusiar politikari eta diplomatikoa (j. 1780).
 1865 - Manuel Isidoro Belzu, Boliviako presidentea (j. 1808).
 1907 - Konstantin Petrovitx Pobedonostsev, errusiar politikaria (j. 1827).
 1921 - Jean-Paul Laurens, frantziar margolari eta eskultorea (j. 1838).
 1923 - Hovhannes Tumanyan, armeniar olerkari, idazle, itzultzaile eta ekintzailea (j. 1869).
 1927 - Paul César Helleu, frantziar margolaria (j. 1859).
 1931 - Bhagat Singh, Indiako askatasunaren aldeko iraultzaile nagusietako bat (j. 1907).
 1935 - Ana de Castro Osório, portugaldar idazlea, kazetaria, pedagogoa, feminista eta militante errepublikanoa (j. 1872).
 1946 - Francisco Largo, Espainiako Bigarren Errepublikan Gobernuko Presidentea (j. 1869).
 1947 - Ferdinand Zecca, frantziar zinemagilea eta produktorea (j. 1864).
 1953 -
 Raoul Dufy, frantziar margolaria (j. 1877).
 Alice Prin, Montparnasseko Kiki, frantziar modelo, gaueko-klubeko abeslari, aktore eta margolaria (j. 1901).
 1956 - Évariste Lévi-Provençal, frantziar historialari, idazle eta orientalista (j. 1894).
 1958 - Florian Znaniecki, poloniar-estatubatuar soziologo eta filosofoa (j. 1882).
 1964 - Peter Lorre, hungariar-estatubatuar aktorea (j. 1904).
 1968 - Edwin O'Connor, estatubatuar kazetari eta eleberrigile (j. 1918).
 1969 - Josef Gerstmann, austriar neurologoa (j. 1887).
 1971 - Simon Vestdijk, herbeheretar idazlea (j. 1898).
 1981 -
 Claude Auchinleck, britainiar militarra (j. 1884).
 Beatrice Tinsley, britainiar-zeelandaberritar kosmologoa eta astronomoa (j. 1941).
 1984 - Jean Prouvé, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1901)
 1992 - Friedrich Hayek, britainiar ekonomista, 1974ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1899)
 1994 -
 Giulietta Masina, italiar aktorea (j. 1921).
 Álvaro del Portillo, espaniar apezpikua eta Opus Deiko prelatua (j. 1914).
 2001 -
 Robert Laxalt, euskal jatorriko estatubatuar idazlea (j. 1923).
 David McTaggart, kanadar ekologista, Greenpeace taldearen sortzaileetako bat (j. 1932).
 2006 -
 Sarah Caldwell, estatubatuar antzerki enpresaburua, orkestra zuzendaria eta musikaria (j. 1924).
 Desmond Doss, AEBko Ohore domina eskuratu zuen lehen kontzientzia eragozlea (j. 1919).
 2007 - Paul Cohen, estatubatuar matematikaria (j. 1934).
 2011 -
 Jean Bartik, ENIAC konputagailuaren jatorrizko programatzaileetako bat (j. 1924).
 Elizabeth Taylor, ingeles-estatubatuar aktorea (j. 1932).
 2012 - Abdullahi Yusuf Ahmed, Somaliako trantsizio gobernuko presidentea (j. 1934).
 2014 - Adolfo Suárez, Espainiako Gobernuko presidentea (j. 1932).
 2015 - Lee Kuan Yew, Singapurreko lehen gobernu burua, bere herrialdean Aberriaren aitatzat joa (j. 1923).
 2018 -
 Philip Kerr, eleberri poliziakoen eskoziar idazlea (j. 1956).
 Alberto Ongaro, italiar idazle, kazetari eta komikigilea (j. 1925).
 2020 -
 Lucia Bosè, italiar aktorea (j. 1931).
 Borja Domecq Solís, espainiar enpresaburu eta zezen suhar haztegien jabea (j. 1945).
 José Folgado, PPko espainiar politikaria (j. 1944).
 2021 - George Segal, estatubatuar aktorea (j. 1934).
 2022 - Madeleine Albright, estatubatuar politikaria (j. 1937).
 2023 - Keith Reid, ingeles abesti egilea, Procol Harum taldeko kidea (j. 1946).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Arnaitz/Arnaitx eta Azibar.
 Meteorologiaren Munduko Eguna

Kanpo estekak 

Martxoaren 22 | Urteko egutegi | Martxoaren 24