Brčkoko Barrutia

Brčkoko Barrutia (serbokroazieraz latindar alfabetoan Brčko distrikt eta alfabeto zirilikoan Брчко дистрикт) Bosnia-Herzegovinako udalerri eta barruti autonomoa da.

Bosniako gerrak sortutako egoera politikoaren ondorioz barrutiak aldi berean estatu honetako hiru maila administratiboak betetzen ditu: baxuena (udalerria), ertaina (kantonamendu edota eskualdea) eta gorena, de facto Bosnia-Herzegovinako hirugarren entitatea delako Bosniako Serbiar Errepublika eta Bosnia-Herzegovinako Federazioarekin batera. Formalki bi entitate hauek partekatzen duten lurraldea da.

Historia 
Eskualde honek Bosniako gerraren ondoriorik larrienak, "garbiketa etnikoa" barne, pairatu zituen; ondorioetakoa han gaur egun serbiar gehiago eta bosniako (tradizio musulmaneko eslaviarrak) eta kroaziar gutxiago bizitzea izan da. Gatazkaren amaieran gerraren aurreko Brčkoko udalerria bi entitateetan banatu zen: %48a (Brčko hiria barne) Bosniako Serbiar Errepublikara pasatu zen eta % 52a Bosnia-Herzegovinako Federaziora.

erpurua|eskuinekoa|Letra-tipoa hiriaren ikurra da
Hiria puntu estrategikoa izan zen Intervention Forcek (IFOR), Estatu Batuak buru, McGovern zelaia hiriaren mugetan eraiki zuenean.

1990eko hamarkadan tentsio-gune izan bazen ere, hiriak aurrerapauso handiak eman ditu etnia anitzeko integrazioan, hala nola, lixilergoa baten sorreran. Berreraikuntza ahaleginak eta Jabetza Legea gauzatzeko planak hobetu egin dute ondasunen eta itzuleraren egoera.

Brčko Daytoneko Bake Akordioaren osagai garrantzitsu bat izan da, 1997ko maiatzean Brčkoko Arbitrajea ezarri ondoren, Brčko barrutia Bosnia eta Herzegovinako Federazioaren eta Errepublikaren jurisdikziotik kanpo eremu berezi gisa izendatuz. Serbiako, hau da, Bosnia eta Herzegovina osatzen duten bi entitate nazionalak.

Brčkon ireki zen lehen nazioarteko unitatea Europako Segurtasun eta Lankidetzarako Erakundea (OSCE) izan zen.

Bere kokapenagatik eztabaida iturri amaiezina zenez, gerrari amaiera emateko 1995ean sinatutako Daytongo Ituna betearazteko nazioarteko komunitateak izendatutako Bosnia-Herzegovinarako Goi Ordezkariak emandako ebazpenaren ondorioz 1999ko martxoaren 5ean Brčkoko Barrutia sortu zen. Barrutiak gerraren aurreko Brčkoko udalerri osoa hartzen du. Gerra amaitu ostean Europar Batasunak presentzia diplomatikoa gorde du eremuan.

Hala ere, Daytongo Itunak ez zion Goi Ordezkariari erabaki hori hartzeko botererik ematen, Entitateen arteko muga lerroaren (Inter-Entity Boundary Line, IEBL) gaineko ika-mikak argitzeko baimena besterik ez zuelako; testuinguru honetan Serbiar Errepublika barrutia sortzearen kontra agertu zen eta Daytongo Ituna urratu zuela uste du. Egoera legala 2006an aldatu zen, IEBLi buruzko araudia eta muga lerroa bera barrutian bertan behera geratu zirelako; harrezkero barrutiko eta estatuko legeak dira nagusi Brčkon.

Eremua nazioarteko komunitateak kudeatzen zuen hasieran. Brčko barrutia 2000ko martxoaren 8an ezarri zen ofizialki, bi erakundeek ezin zutela ados jarri alde bakoitzari zein eremu esleitu behar zen. Gobernua hiru talde etnikoen zati berdinek osatzen dute. Bere administrazioaz gain, eskualdeak bere posta bulegoa, zerga zuzenbidea eta polizia lortu zituen.

2012ko abuztura arte, tokiko hautetsiei nazioarteko begirale batek laguntzen zieten. Begiraleak eskumen zabalak zituen, erabaki lotesleak iragartzeko ahalmena barne. Errefuxiatuen itzulera erraztea, gobernu demokratiko eta etniko anitzekoa sustatzea eta ekonomia suspertzeaz arduratu zen. OSCEk eta EUFORek bere presentzia mantendu zuten auzoan jarraipena eten ostean eta Europar Batasuneko ordezkaritzak bulego bat ezarri zuen Brčkon. Ordezkari Nagusiaren agintaldiak ez zuen aldatu.

Biztanleria 
1971
 74 771 biztanle zituen, honela banatuta:

 Bosniarrak - 30 181 (%40,36)
 Kroaziar - 24 925 (%33,33)
 serbiarrak - 1086 (%1,45)
 Jugoslaviars %5
 Beste batzuk - 870 (%1,18)

1991
 Gerra aurretik, Brčko udalerriak 87 332 biztanle zituen, besteak beste:

 Bosniarrak - % 45
 Kroaziar - % 25
 serbiarrak - % 21
 Jugoslaviars %6
 Beste batzuk - % 3

1997
 Barrutiaren lurraldeko biztanleria 33 623 biztanlekoa da, besteak beste:

 Bosniarrak - 10 569 (%31,39)
 Kroaziar - 2650 (%7,81)
 serbiarrak - 18 193 (%52,09)
 Jugoslaviars %5
 Beste batzuk - % 0,4

1991tik ez dago errolda ofizialik, beraz, hemen azaltzen diren datu batzuk estimazioak baino ez dira.

2006
 Auzoko biztanleria 78 863 pertsonakoa zen, honela banatuta:

 Bosniarrak - 32 332 (%43,95)
 Kroaziar - 7919 (%11,50)
 serbiarrak - 38 618 (%46,55)

2013
 Bosniarrak - 35.381 (%42,36)
 serbiar - 28.884 (%34,58)
 Kroaziar - 17.252 (%20,66)
 beste nazionalitate batzuk - 1.899 (%2,28)

Demografia
1991ko erroldaren arabera, hiriak 41.406 biztanle ditu, besteak beste:
bosniarrak: 22.994 (%55,54)
Serbiarrak: 8.253 (% 19,93)
Yoguslavs: 5.211 (%12,53)
Kroaziarrak: 2.894 (%6,99)
Beste batzuk: 2.054 (%4,96)

Kirola
Hiriak 3 futbol talde ditu (FK Jedinstvo Brčko, FK Lokomotiva Brčko eta talde berriena, FK Ilićka 01). Talde guztiek Serbiako Errepublikako Bigarren Ligan jokatzen dute.

Federazioaren Estatutua
Brčko barrutia, teorian bosniar federatutako bi erakundeek administratzen duten arren, praktikan República da Bósnia e Herzegovina hirugarren entitate bat da, Bosniako Serbiar Errepublikaren eta Bosniako Federazioaren eskubide berberak dituena. Hezergovina.

Brčko Federazioaren zuzeneko administraziopean dago, beraz, barrutia lurralde asketzat hartzen da, edo bi entitate federatuen administraziopean egon daiteke, edo oraindik bere lurralde komun bat da, condominioa .

Geografia 
Barrutiaren kokapen geografikoak ekarri du gatazka iturria izatea; lekua estrategikoa da: Posavinako lur zerrendan dago eta talde bakoitzak era desberdinean ikusten du eremuari eman zaion muga:
 Bosniakoentzat lehengo bi entitateen arteko banaketak (IEBLren araberakoa) Brčko hiria Bosniako Serbiar Errepublikaren esku utzi zuen eta horrek Bosnia-Herzegovinako Federazioak izan lezakeen porturik garrantzitsuena Federaziotik kanpo uzten zuen. Garbiketa etnikoa ontzat jotzen zuela ere irizten zioten.
 Serbiarrentzat gaur egungo barrutiak Serbiar Errepublika bi zatitan (mendebaldea eta hego-ekialdea) bereiztea oso kezkagarria da.
 Kroaziarrentzat barrutiak 5 km eskasengatik Bosnia-Herzegovinako Federazioa Kroaziatik banatzen du.

Mugakideak 
 Sava ibaiaz bestaldera Kroaziako Vukovar-Srijem županija ("konderria") dago.
 Bosniako Serbiar Errepublikarekin bi aldetatik da mugakide:
 Ekialde eta hego-ekialdetik Bijeljinako eskualdearekin.
 Ipar-mendebaldetik Dobojko eskualdearekin.
 Bosnia-Herzegovinako Federazioarekin beste bi aldetatik:
 Iparraldeko zirrikitutik Posavinarekin.
 Hegoalde eta hego-mendebaldetik Tuzlarekin.

Demografia

Biztanleriaren garapena 
 1971: 74.771
 1981: 82.768
 1991: 87.627

Galeria
Brcko-bijela-dzamija.jpg|Meskita Zuria
Brcko zubiaren aireko argazkia 1996.jpg|Brcko zubiaren aireko ikuspegia
Station Brcko.jpg|Brcko tren geltokia
Одјељење за плућне болести и ТБЦ (Брчко).jpg|Biriketako gaixotasunen klinika

1991ko biztanleen banaketa 
1991n hauxe zen 87.627 biztanleen banaketa "talde etnikoari" dagokionez:

1991tik ez dago errolda ofizial edota fidagarririk. Udalerria bi entitateetan banatuta egon zen garaian serbiarrak %97,5 ziren hirian baina hiru herenak Bosnia-Hezegovina eta Kroaziako beste eskualde batzuetatik alde egindako iheslariak ziren.

Branko Damjanac alkate ohiaren kalkuluen arabera gaur egungo biztanleen %40 serbiarrak dira, %39 bosniakoak eta %20 kroaziarrak.

1961eko errolda

1971ko errolda

1981eko errolda

1991ko errolda

2013ko errolda

Politika 
Beste bi entitateetatik aldenduta, oso estatus berezia du; bere administrazioaren ardura bertako alkateak eta Bosnia-Herzegovinarako Goi Ordezkariaren menpean dagoen NBEk izendatutako begiraleak dute.

Barrutian hiru herriak berdin tratatuak izan daitezen, hizkuntza ofizialak "serbiera", "kroaziera" eta "bosniera" dira eta latindar alfabetoa zein zirilikoa erabiltzen dira. Barrutiko bandera eta armarriak Bosnia Herzegovinakoak dira.

Hautetsiak 
Barrutiko biltzarrak 29 kide ditu (13 bosniako, 11 serbiar, 5 kroaziar):
 Alderdi demokratiko Serbiarra: 6 kide
 Bosnia-Herzegovinako Alderdi Sozialdemokrata: 5 kide
 Ekintza Demokratikorako Alderdia: 4 kide
 Bosnia-Herzegovinako Batasun demokratiko Kroaziarra: 3 kide
 Bosnia-Herzegovinarako Alderdia: 3 kide
 Sozialdemokrata Independenteen Aliantza: 2 sièges
 Kroaziar Ekimen Berria: 2 kide
 Bosniako Serbiar Errepublikako Alderdi Sozialista: 2 kide
 Alderdi Demokratikoa: kide 1
 Independente 1

Kokalekuak 
Brčko barrutiak 59 udalerri ditu:
{{zutabeak|zenbakia=5|
 Trimming
 Boće
 Boderista
 Brcko
 Brezik
 Brezovo Polje
 Brezovo Polje zigilua
 Brka
 Brod
 Bukovac
 Bukvik Donji
 Bukvik Gornji
 Buzekara
 Cerik
 Čađavac
 Cande
 Čoseta
 Donji Rahić
 Donji Zovik
 Dubrave
 Dubravice Donje
 Dubravice Gornje
 Gajevi
 Gorice
 Gornji Rahić
 Gornji Zovik
 Grbavica
 Gredice
Islamovac
 Krbeta
 Krepšić
 Laništa
 Lukavac
 Maoča
 Markovic Polje
 Ograđenovac
 Omerbegovača
 Palanka
 Olagarro ezaguna
 Potočari
 Rašljani
 Ražljevo
 Repino Brdo
 Sandici
 Skakava Donja
 Skakava Gornja
 Slijepčevići
 Stanovi
 Šatorovići
 Štrepci
 Trnjaci
 Ulice
 Ulović
 Vitanovići Donji
 Vitanovići Gornji
 Vucilovac
 Vujičići
 Vukšić Donji
 Vuksic Gornji

Begiraleak 
Brčko barrutirako nazioarteko begirale izendatu zuten. Ordezkari Goren]] diputatu-funtzioak ere betetzen ditu. Kargu hau 2012an bertan behera geratu zen. Kargu hau "arduradun" hauek betetzen dute:
  Robert William Farrand,martxoak 7 1997 - ekainaren 2a 2000
  Gary L. Matthews, ekainak 2 2000 - martxoak 14 2001
  Gerhard Sontheim, 14 de março 2001 - 20 de abril 2001 (behin-behinekoa)
  Henry Lee Clarke, apirilak 20 2001 - urriaren 1a 2003
  Gerhard Sontheim, Otubro 1 2003 - urtarrilak 16 2004 (behin-behinekoa)
  Susan Rockwell Johnson, urtarrilak 16 2004 - urriaren 1a 2006
  Raffi Gregorian, Urriak 1 2006 - Abuztuak 2 2010
  Gerhard Sontheim, abuztuak 2 2010 - irailak 22 2010 (behin-behinekoa)
  Roderick Moore, irailak 22 2010 - ?

Alkateak 
Honako alkate hauek zeuden barrutian agintean:
 Miodrag Pajić (serbiera) 1993 - azaroak 13 1997
 Borko Reljić (serbiera) azaroaren 13a 1997 - apirilaren 15a 1999
 Sinisa Kisić (serbiera) apirilak 15 1999 - azaroak 12 2003
 Ivan Krndelj (kroaziera) azaroaren 12a 2003 - abenduaren 3a 2003
 Branko Damjanac (serbiera) abenduaren 3a 2003 - abenduaren 8a 2004
 Mirsad Djapo (bosniarra) abenduak 8 2004 - otsailak 12 2009
 Dragan Pajić (serbiera) otsailak 12 2009 - ?

Aparteko jendea 
 Edo Maaika —raperoa
 Mladen Petrich  Kroaziako nazioarteko futbol jokalaria da
 Vesna Pisarovych  pop abeslaria da
 Lepa Brena  abeslaria da
 Edvin Kanka Čudić  Bosniako giza eskubideen defendatzailea da
 Anil Dervišević — "Denver-Area" boleibol klubaren jabea, Bosnia eta Herzegovinako emakumezkoen boleibol taldeko entrenatzailea
 Jenana Sheganovich  pianista da
 Anton Maglika  Kroaziako futbolaria da
 Jasmin Imamovich  politikaria da
 Natasha Voynovich  eredu serbiarra da
 Mato Tadic  epailea da
 Brankica Mykhailovych  serbiar boleibol jokalaria da, munduko eta Europako txapelduna, zilarrezko domina lortu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan
 Ines Jankovic  moda diseinatzaile serbiarra da
 Nikola Kovach  Counter-Strike: Global Offensive jokalari profesionala da

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Sava
 Bosniako Serbiar Errepublika
 Bosnia-Herzegovinako Federazioa

Kanpo estekak 
 Webgune ofiziala.
 Barrutiko Biltzarraren webgune ofiziala.

Bosnia-Herzegovinaren banaketa administratiboa
Bosnia-Herzegovinako udalerriak
Disputatutako lurraldeak