Urtarrilaren 4

Urtarrilen 4a gregoriotar egutegiaren urteko laugarren eguna da. 361 egun falta dira urtea amaitzeko, 362 egun bisurteetan.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1833 - Fernando VII.a Espainiako erregeak Lege Salikoa atzera bota zuen.
 2006 - Bere senarrak jipoituta emakume bat hil zen Donostian.
 2010 - Euskal Preso Politikoen Kolektiboak agiri baten bidez borrokaldi berri bati irekiera ematen ziotela argitaratu zuten.

Mundua 
 1790 - Frantzian aurreko Probintziak ordezkatuz departamenduen banaketa ezarri zuten.
 1833 - Fernando VII.a Espainiako erregeak Lege Salikoa atzera bota zuen. Egun hartan bertan, Espainian Lehen Gerra Karlista hasi zen.
 1871 - Espainian Francisco Serrano y Domínguez politikaria presidente izendatu eta ordurarte kargu horretan zegoen Juan Bautista Topete y Carballo ordezkatu zuen.
 1948 - Birmaniak Erresuma Batutik independizatzea lortu zuen.
 1977 - Espainian Ordena Publikoko Auzitegia desegin eta egun berean Espainiako Auzitegi Nazionala sortu zuten.
 1980 -
 Poloniako gobernuak Elkartasuna sindikatua onartu zuen.
 Jimmy Carter Ameriketako Estatu Batuetako presidenteak Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren gaineko enbargoa aldarrikatu zuen.
 2006 -
 Ameriketako Estatu Batuetako Virginiako meategi batean hamabi meatzari hilik suertatu ziren.
 Ariel Sharon, Israelgo lehen ministroa, boterea uztera beharturik egon zen osasun arazoengatik. Ehud Olmert lehen ministro izendatu zutelarik.
 2008 -
 Hilaren 5ean Lisboan hasiko zen Dakar Rallya ez zela korrituko jakinarazi zuten, islamisten erasoei beldurra zela eta.
 Venezuelako Los Roquesaren artxipielagoan Let L-410 Turbolet hegazkinak ondoa jo eta 14 bidaiari hil ziren.
 2011 - Salmaan Taseer Pakistango Punjab estatuko gobernadorea hil zuten.

Arte eta kultura

Euskal Herria

Mundua 
 1904 - En Patufet katalanezko haur astekaria eta komikiaren lehenbiziko alea Bartzelonan argitaratu zen.
 1947 - Der Spiegel alemaniar egunkariaren lehenbiziko alea argitaratu zen.
 1976 - Marco japoniar anime marrazki bizidun telesailaren lehen emisioa.
 1994 - Lagwagon estatubatuar punk, rock eta hardcore musika taldeak Trashed diskoa merkaturatu zuen.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 1963 - Sputnik 25 espaziontziak Ilargian lurreratzeko saiakera burutzean, Lurreko orbitatik ihes egitean porrot egin zuen.
 2010 - Munduko eraikinik garaiena, 828 metroko Burj Khalifa etxe orratza zabaldu zuten Arabiar Emirerri Batuetako Dubai hirian.

Kirolak

Euskal Herria 
 2009 - Gaizka Toquero futbolariak Athleticen estreinekoz jokatu zuen.

Mundua

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1740 - Jose Ignazio Gerriko Enatarriaga, gipuzkoar idazlea eta apaiza (h. 1824).
 1773 - Martin Laffitte, lapurtar politikaria (h. 1840).
 1813 - Luis Luziano Bonaparte, euskal hizkuntzalari frantziarra (h. 1891).
 1828 - Jean Espagnolle, frantziar apaiza (h. 1918).
 1847 - Aquilino Ametzua, gipuzkoar organogilea, bere garaiko organogilerik ospetsuena (h. 1912).
 1864 - Pepe Artola, gipuzkoar idazlea (h. 1929).
 1877 - Aquilino Amuategi, gipuzkoar politikari sozialista (h. 1919).
 1879 - Manuel Maria Smith Ibarra, bizkaitar arkitektoa (h. 1956).
 1901 - Antero González de Audikana, bizkaitar futbolaria eta entrenatzailea (h. 1978).
 1912 - Ignacio Kortabitarte, Kortabitarte, bizkaitar esku pilotaria (h. 1998).
 1920 - Jean Marie Ihartza, Iratzeder, lapurtar elizgizon, idazle eta euskaltzaina (h. 2008).
 1922 - Jesús Narro, gipuzkoar futbolaria (h. 1987).
 1931 - Javier Berasaluze Markiegi, gipuzkoar futbolaria (h. 2022).
 1938 - Inazio Uria, gipuzkoar enpresaburua (h. 2008).
 1944 - Xabier Albistur, nafar politikari abertzalea eta Donostiako alkatea.
 1945 -
 Jesús Santamaría, nafar kimikaria.
 Felix Zubiaga Atxa, bizkaitar futbolaria (h. 2016).
 1955 - Xabier Andonegi Mendizabal, gipuzkoar apaiza, Lasarteko parrokoa.
 1956 - Poch, gipuzkoar musikaria (h. 1998).
 1957 - Isidoro Fernández, euskal aktorea.
 1965 - Joserra Senperena, gipuzkoar piano jolea eta musikagilea.
 1968 - Jesús Clavería, euskal areto-futbolari ohia.
 1974 - Igor Miner, gipuzkoar txirrindulari ohia.
 1980 -
 Andrea Barnó, nafar eskubaloi jokalaria.
 Xabier Galartza, Galartza VI.a, bizkaitar esku pilotaria.
 1982 -
 Iñigo Calderón, arabar futbolaria.
 Gontzal Rodriguez, bizkaitar futbolari ohia.
 1984 - Sabina Urraca, gipuzkoar kazetari eta idazlea.
 1990 - Iosu Goñi, nafar eskubaloi jokalaria.
 1992 -
 Naiara Beristain, bizkaitar futbolaria.
 Sabin Merino, bizkaitar futbolaria.
 1998 - Ivan Salguero, nafar igerilari paralinpikoa.
 1999 -
 Imanol Ezkurdia, gipuzkoar futbolaria.
 Oier Zarraga, bizkaitar futbolaria.
 2000 - Nerea Eizagirre, gipuzkoar futbolaria.

Mundua 
 1338 - Muhammad V.a ibn Jusuf, Granadako emirra (h. 1391).
 1642 - Isaac Newton, britainiar zientzialaria, alkimista, filosofoa eta matematikaria, historiako zientzialari hobenetarikoa (h. 1727).
 1710 - Giovanni Battista Pergolesi, italiar musikagile, biolinista eta organo-jotzailea (h. 1736).
 1755 - Louis Ramond de Carbonnières, frantziar politikaria eta geologoa (h. 1827).
 1784 - François Rude, frantziar eskultorea (h. 1855).
 1785 - Jacob Grimm, alemaniar ipuin idazlea eta Wilhelm Grimm ipuin idazlearen anaia (h. 1863).
 1789 - Alphonse Henri d'Hautpoul, Frantziako lehen ministroa (h. 1865).
 1809 - Louis Braille, behatzen bidez irakurtzeko bere izena daraman sistemaren frantziar asmatzailea (h. 1852).
 1812 - Dragojla Jarnević, kroaziar idazle, poeta, irakasle eta kirolaria (h. 1875).
 1824 - Cristiano Banti, italiar margolaria (h. 1904).
 1838 - Tom Thumb, nanismoa jasan zuen estatubatuar artista (h. 1883).
 1842 - Francisque Habasque, frantziar historialaria (h. 1917).
 1848 - Katsura Tarō, Japoniako lehen ministroa (h. 1913).
 1866 -
 Ramon Casas, modernismo katalanaren margolari eta diseinatzailea (h. 1932).
 Joel Hastings Metcalf, estatubatuar astronomoa (h. 1925).
 1877 - Marsden Hartley, estatubatuar margolaria (h. 1943).
 1878 - Augustus John, galestar margolari, marrazkilari eta grabatzailea (h. 1961).
 1881 - Wilhelm Lehmbruck, alemaniar eskultorea (h. 1919).
 1890 - Teresa Flores, txiletar sindikatu-buruzagia, feminista eta politikaria (h. 1952).
 1894 - Évariste Lévi-Provençal, frantziar historialaria, idazlea eta orientalista (h. 1956).
 1896 - André Masson, frantziar margolaria (h. 1987).
 1899 - Maria Archer, portugaldar idazlea (h. 1982).
 1903 - Georg Elser, Suabiako nekazari eta arotza, Adolf Hitler hiltzen saiatzeagatik ezaguna (h. 1945).
 1913 -
 Marta Staņa, letoniar arkitekto modernista (h. 1972).
 Malietoa Tanumafili II.a, Samoako estatuburua (h. 2007).
 1914 - Jean-Pierre Vernant, frantziar filosofoa eta helenista (h. 2007).
 1917 - Jessie MacWilliams, britainiar informatikoa (h. 1990).
 1928 - Jan Lenica, poloniar marrazkilaria (h. 2001).
 1929 -
 Amitai Etzioni, israeldar-estatubatuar soziologoa (h. 2023).
 Günter Schabowski, alemaniar SEDaren kidea (h. 2015).
 1932 - Carlos Saura, espainiar zinemagilea (h. 2023).
 1934 - Rudolf Schuster, Eslovakiako presidente ohia.
 1935 - Floyd Patterson, estatubatuar boxeolaria (h. 2006).
 1936 - Gianni Vattimo, italiar filosofo eta politikaria (h. 2023).
 1938 - Nilda Raggi, argentinar antzerki-aktore eta -zuzendaria.
 1940 -
 Luc Boltanski, frantziar soziologo eta idazlea.
 Helmut Jahn, alemaniar-estatubatuar arkitektoa (h. 2021).
 Brian Josephson, galestar fisikaria, 1973ko Fisikako Nobel Saria.
 Gao Xingjian, txinatar idazlea, 2000ko Literaturako Nobel Saria.
 1943 - Jesús Torbado, espainiar kazetari eta idazlea (h. 2018).
 1944 - Alan Sutherland zeelandaberritar errugbilaria (h. 2020).
 1945 - Richard R. Schrock, estatubatuar kimikaria, 2005eko Kimikako Nobel Saria.
 1948 -
 Cissé Mariam Kaïdama Sidibé, Maliko lehen ministroa (h. 2021).
 Oriol Solé Sugranyes, kataluniar ekintzaile anarkista eta autonomoa (h. 1976).
 1950 - Joan Baptista Humet, valentziar jatorriko katalanezko eta gaztelaniazko kantari eta musikagilea (h. 2008).
 1961 - Kiyotaka Matsui, japoniar futbolari ohia.
 1963 - May-Britt Moser, norvegiar psikologo eta neurozientzialaria, 2014ko Medikuntzako Nobel Saria.
 1964 -
 Patricia Kraus, abeslari, musikagile eta ekoizlea, Alfredo Kraus tenorearen alaba.
 Budimir Vujačić, montenegroar futbolari ohia.
 1965 -
 Yvan Attal, franko-israeldar aktore, gidoigile eta zuzendaria.
 Julia Ormond, ingeles aktorea.
 1973 - Laia Marull, kataluniar aktorea.
 1977 -
 Horia Colibășanu, errumaniar alpinista.
 David Millar, maltar-eskoziar txirrindulari ohia.
 1978 - Mai Meneses, espainiar abeslari eta konpositorea.
 1980 -
 Alexandra Jiménez, espainiar aktorea.
 Jaroslav Popovitx, ukraniar txirrindularia.
 1981 - Diana Trujillo, kolonbiar ingeniari aeroespaziala, NASAren Curiosity misioaren burua.
 1989 - Judy Minx, frantziar aktore porno eta ekintzaile feminista.
 1990 - Lucy Letby, britainiar erizain ohia eta serieko hiltzailea.
 1991 - Antonio Molina Canet, espainiar txirrindulari ohia.
 1996 - Mariane Fernándes, brasildar eskubaloi jokalaria.
 1997 -
 Gino Mäder, suitzar txirrindularia (h. 2023).
 Risako Oga, japoniar futbolaria.
 1998 - Arnoldas Kulboka, lituaniar saskibaloi jokalaria.
 2001 - Veronika Stepanova, errusiar iraupen-eskiatzailea.
 2008 - Rayssa Leal, brasildar skateboarderra, 13 urterekin inoizko Brasilgo olinpiar kirolari gazteena.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1881 - Domingo Moriones, nafar militarra eta politikaria, Madrilen (j. 1823).
 1921 - Julian Arteaga, nafar arkitektoa (j. 1850).
 1928 - Castor Jauregibeitia, Cocherito de Bilbao, euskal toreatzailea (j. 1876).
 1931 - Enrique Allende, bizkaitar enpresaburu eta politikaria, Madrilen (j. 1887).
 1937 -
 Adolfo Gonzalez de Kareaga, Bilboko alkatea, fusilatua (j. 1897).
 Juan Olazabal, euskal herritar politikari tradizionalista eskuindarra (j. 1860).
 1947 - Joaquín Arteaga, donostiar noble eta politikaria, XVII. Infantadoko dukea (j. 1870).
 1954 - Eduardo Eskartzaga, bizkaitar apaiza eta historialaria (j. 1884).
 1966 - Pierre Narbaitz Jauregi, euskal apaiz eta misiolaria, Malaysian (j. 1910).
 1968 - Jean-Michel Kapendegi, lapurtar errugbilaria, Landetan (j. 1941).
 1971 - José María Gonzalez de Kareaga, bizkaitar ingeniari eta politikaria, Bilboko alkatea, Madrilen (j. 1899).
 1972 - Aquilina Terreros San Martín, 106 urte eta egun bat bizi izandako bizkaitar emakumea (j. 1866).
 1983 - Francisco Iriondo, gipuzkoar futbolaria (j. 1911).
 1994 - Jean Bichindaritz, lapurtar errugbilaria (j. 1928).
 2003 - Segundo Galarza, Portugalen ibili zen euskal piano-jotzaile eta musikagilea (j. 1924).
 2013 - Ramon Carrera, bizkaitar eskultorea (j. 1935).
 2015 - Lydia Zapata, bizkaitar arkeobotanikaria, etnobotanikan aditua (j. 1965).
 2019 - Migel Gallastegi, esku huskako gipuzkoar pilotaria (j. 1918).

Mundua 
 1248 - Antso II.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (j. 1207).
 1424 - Muzio Sforza, Indartsua , italiar condottieroa (j. 1369).
 1428 - Frederiko I.a Saxoniakoa, Saxoniako hauteslea (j. 1370).
 1449 - Zezilia Brandenburgokoa, Brandenburgoko printzesa eta Bruswick-Wolfenbütteleko dukesa ezkontidea (j. c. 1405).
 1575 - Sidonia Saxoniakoa, Wettin leinuko printzesa eta Bruswick-Lüneburgeko dukesa eta Calenberg-Göttingeneko printzesa ezkontidea (j. 1518).
 1684 - Louis-Isaac Lemaistre de Sacy, frantziar apaiz, teologo, Bibliaren ikertzaile eta humanista (j. 1613).
 1695 - François-Henry de Montmorency-Bouteville, Luxenburgoko dukea eta Frantziako mariskala (j. 1628).
 1761 - Stephen Hales, britainiar kimikaria eta biologoa (j. 1677).
 1782 - Ange-Jacques Gabriel, frantziar arkitektoa eta dekoratzailea (j. 1698).
 1786 - Moses Mendelssohn, filosofo judu alemaniarra, juduen eskubide zibilen defendatzailea (j. 1729).
 1825 - Fernando I.a Bi Sizilietakoa, Napoliko Erresumako erregea eta Bi Sizilietako erregea (j. 1751).
 1845 - Louis-Léopold Boilly, frantziar margolaria (j. 1761).
 1856 - David d'Angers, frantziar eskultorea (j. 1788).
 1880 -
 Anselm Feuerbach, alemaniar margolari klasizista (j. 1829).
 Karl Friedrich Lessing, alemaniar paisaia margolaria (j. 1808).
 1883 - Nicolas Ledesma Garcia, Bilboko Done Jakue katedraleko aragoitar musikaria (j. 1791).
 1895 - Manuel Pavía Rodríguez de Alburquerque, estatu-kolpe baten bidez Espainiako Lehen Errepublika bukatu zuen jenerala (j. 1827).
 1901 - Nikolaos Gyzis, greziar margolaria (j. 1842).
 1904 - Mary Ellen Pleasant, estatubatuar ekintzaile, finantzari, ondasun higiezinen handikin eta abolizionista (j. 1814).
 1905 - Paul Henry, frantziar optikari eta astronomoa (j. 1848).
 1913 - Alfred von Schlieffen, alemaniar mariskala (j. 1833).
 1915 - Anton von Werner, alemaniar margolaria (j. 1843).
 1919 - Georg von Hertling, Alemaniako kantzilerra (j. 1843).
 1920 - Benito Pérez Galdós, espainiar idazlea (j. 1843).
 1926 - Margarita Teresa Savoiakoa, Italiako erregina ezkontidea (j. 1851).
 1941 - Henri Bergson, frantziar filosofoa (j. 1859).
 1952 - Constant Permeke, belgikar margolari eta eskultorea (j. 1886).
 1957 -
 Caroline Haslett, britainiar ingeniari elektrikaria eta emakumearen eskubideen defendatzailea (j. 1895).
 Theodor Körner, Austriako presidentea (j. 1873).
 1960 - Albert Camus, frantziar idazle eta filosofoa, frantsesezko egilerik handienetarikoa eta 1957ko Literaturako Nobel Saria (j. 1913).
 1961 - Erwin Schrödinger, austriar fisikaria, 1933ko Fisikako Nobel Saria (j. 1887).
 1962 - Paul Guillaume, frantziar psikologoa, gestalt psikologiaren ordezkari nagusietariko bat (j. 1878).
 1965 - T. S. Eliot, estatubatuar eta ingeles poeta, antzerkigile eta literatura-kritikaria, 1948ko Literaturako Nobel Saria (j. 1888).
 1966 -
 Mollie Faustman, la Vagabonde, suediar margolari, marrazkilari, kazetari eta idazlea (j. 1883).
 Georges Theunis, Belgikako lehen ministroa (j. 1873).
 1968 - Joseph Pholien, Belgikako lehen ministroa (j. 1884).
 1975 - Carlo Levi, XX. mendeko idazle eta margolari italiarrik garrantzitsuenetako bat (j. 1902).
 1983 - Everett Hughes, estatubatuar soziologoa (j. 1897).
 1986 -
 Christopher Isherwood, britainiar-estatubatuar eleberrigilea (j. 1904).
 Phil Lynott, Thin Lizzy irlandar rock taldeko baxu-jotzaile eta taldeburua (j. 1949).
 1988 - Lily Laskine, frantziar harpa-jotzailea (j. 1893).
 1990 - Harold Eugene Edgerton, estatubatuar ingeniaria (j. 1903).
 1993 - Danie Craven, hegoafrikar errugbi jokalari, entrenatzaile eta buruzagia (j. 1910).
 1995 - Brooks Stevens, etxeko altzairu, tresna, auto eta moto diseinatzaile industrial estatubatuarra (j. 1911).
 1998 -
 Raymond Léopold Bruckberger, frantziar domingotarra (j. 1907).
 Mae Questel, estatubatuar aktorea (j. 1908).
 1999 -
 Kisshomaru Ueshiba, aikidoko japoniar maisua (j. 1921).
 José Vela Zanetti, espainiar margolaria (j. 1913).
 2000 - Alfred Bohrmann, alemaniar astronomoa (j. 1904).
 2001 - Hilda Stevenson-Delhomme, Seychelleetako lehen emakumezko politikaria (j. 1912).
 2006 - Lourdes Van-Dúnem, angolar abeslaria (j. 1935).
 2007 - Marais Viljoen, Hego Afrikako presidentea (j. 1015).
 2010 -
 Hywel Teifi Edwards, galestar akademiko eta historialaria (j. 1934).
 Johan Ferrier, Surinamgo lehendabiziko presidentea (j. 1910).
 2011 - Gerry Rafferty, eskoziar abeslari eta abesti konposatzailea (j. 1947).
 2015 -
 Ives Roqueta, okzitanierazko idazlea (j. 1936).
 René Vautier, frantziar zinemagilea (j. 1928).
 2016 - Michel Galabru, frantziar aktorea (j. 1922).
 2017 - Georges Prêtre, frantziar orkestra-zuzendaria (j. 1924).
 2018 - Ray Thomas, ingeles abeslari, txirula-jotzaile eta egile abeslaria, The Moody Blues taldeko sortzaileetako bat (j. 1941).
 2019 - 
 Dora Manchado, tehueltxeeraren azken hiztuna (j. 1934).
 John Thornett, australiar errugbilaria (j. 1935).
 2021 -
 Tanya Roberts, estatubatuar aktorea (j. 1955).
 Martinus J.G. Veltman, herbeheretar fisikaria, 1999ko Fisikako Nobel Saria (. 1931).
 2023 -
 David Gold, britainiar enpresaburua (j. 1936).
 Rosi Mittermaier, alemaniar alpetar eskiatzailea (j. 1950).
 Fay Weldon, ingeles idazlea (j. 1931).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Euken/Eukeni/Eukene, Iratzeder eta Tito.
 Braillearen Mundu Eguna

Kanpo estekak 

Urtarrilaren 3 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 5