Aragoiera

Aragoiera (aragonés edo luenga aragonesa) Aragoiko (Espainia) Pirinieotako zati batzuetan mintzatzen den erromantze hizkuntza da. Erdi Aroko hizkuntza gisa, mundu akademikoan nafar-aragoiera izenaz ezaguna da.

Egile batzuek VIII. mendearen inguruan latinetik jaio zela uste dute. Historikoki, euskararen eragina jaso zuen hastapenetan, bai eta ondoko katalanarena, okzitanierarena eta gaztelaniarena ere: azkena eragile nagusia da.

2009ko azarotik, aragoiera eta katalana babesteko asmoz, Aragoiko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko legea onartu zuen Aragoiko gobernuak. Lege horrek ez du aragoieraren koofizialtasunik jasotzen, baina hizkuntzaren lurraldean eskubide batzuk onartzen ditu.

Idaztarauari dagokionez, eztabaida izan da, bi erabiltzen baitira: 1987ko Uescako arauak (Consello d'a Fabla Aragonesak bultzatua), batetik, eta 2004tik Sociedat de Lingüística Aragonesak defendatutakoa (Grafía SLA deitua), bestetik, 2010eko otsailean, banaketa bukatzeko, Academia de l'Aragonések Behin-behineko proposamen ortografikoa kaleratu zuen eta 2023an onartu zen ortografia bateratua.

Hiztunen geografia 
10.000 hiztun inguru daude, Huescako hurrengo lekuetan, batik bat: Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Hecho, Estadiella, Benás, Samianigo, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto eta Lo Grau.

Dialektoak 

 Mendebaldeko aragoiera edo aragonés ozidental. Bost aldaera ditu: ansotano (Ansoko ibarra), cheso (Hechoko ibarra), aragüesino (Aragues eta Chasa), aisino (Aisa) eta chaqués (Chaca).

 Erdialdekoa edo zentral: Alto Gallego eta Sobrarbeko (Bielsa) eskualdeetan.

 Hegoaldekoa, meridional edo semontanés: Semontano eta Ayerben.

 Ekialdekoa edo oriental: Ribagorza eta Sobrarbeko (Chistauko ibarra eta A Fueba) eskualdeetan.

Historia 

Lehen testu ezagunak, Doneiliagako glosak izenekoak, X. mendekoak dira. XII. eta XIII. mendeetan lekukotza idatziak ugaritu ziren, eta XIV.ean, Juan Fernández de Heredia, lehen idazle esanguratsua, bizi izan zen.

XVII. mendean, Ana Abarca de Bolea serorak testu batzuk utzi zituen, baina hiztunek XX. mende arte ez zuten euren hizkuntzaz irakurtzeko hainbeste aukera izan. 1977an, Francho Nagorek lehen gramatika liburua kaleratu zuen, bai eta zenbait fikziozko liburu idatzi ere.

2005ean abiatu zuten Chuntos por l'aragonés egitasmoa, hizkuntza batua lortzeko helburuarekin eta hainbat elkarte eta hiritarrek sostengatua. Horren emaitza Academia de l'Aragonés erakunde araugilearen sorrera izan zen, urte bat geroago: 2023an, elkarte horrek ortografia estandarra adostu zuen.

Literatura 

Egile klasikoen artean, Juan Fernández de Heredia azpimarratzekoa da. Gure garaikideen artean, Chuse Inazio Nabarro, Francho Nagore, María Pilar Benítez Marco, Nieus Luzía Dueso, Óscar Latas Alegre, Chusé María Satué edo Ana Tena Puy ezagunenetarikoak dira.

Musika 
Mallacan, Biella Nuei, Prau, Lurte eta La Orquestina del Fabirol taldeak aipagarriak dira, bakoitza bere estiloan.

Elkarteak 
 Consello d'a Fabla Aragonesa: 1976an sortutako kultur erakundearen webgunea. Francho Nagore bertako Consello Asesor azpitaldearen presidentea da.
 Ligallo de Fablans de l'Aragonés: 1982an sortutako kultur erakundea.
 Sociedat de Lingüística Aragonesa: 2004an abiatutako kultur erakundea. Idazkaria Xavier Tomás Arias da.
 Academia de l'Aragonés: 2006an sortua.

Hedabideak 
 Portal de l'aragonés: direktorio digital gaurkotua eta zabala, erakunde, argitalpen eta hedabideei buruzkoa.
 Llengües Vives: Europako hego-mendebaleko hizkuntza gutxituei buruzko buletina; Bartzelonatik koordinatua, aragoieraren gaurkotasuna ere jorratzen du.

Oinarrizko esamoldeak 
 Buen día / Buen diya – Egun on
 Buena tardi – Arratsalde on
 Buena nueit – Gabon
 Muitas grazias – Eskerrik asko
 Vaiga bueno! / Au! – Agur
 Por favor / Per favor – Mesedez
 Biemplegato – Ongi etorri
 No repleco / No acato – Ez dut ulertzen
 Lun(e)s – Astelehena
 Martes – Asteartea
 Miércols – Asteazkena
 Chueves – Osteguna
 Viernes – Ostirala
 Sabato – Larunbata
 Domingo – Igandea

Hiztegiak 

 Aragonario Gaztelania/aragoiera hiztegi elektronikoa. Internet bidez kontsulta daiteke, gaztelaniazko hitzak aragoeiraz nola esaten diren jakiteko. Consello d'a Fabla Aragonesa-k 2013an argitaratu zuen Antonio Martínez Ruiz-en paperezko hiztegian oinarritua.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Aragoieraren 1987ko arau grafikoak
 Europako hizkuntza gutxituak
 Nafar-aragoiera

Kanpo estekak 

  Portal de l'aragonés
  Chuntos por l'aragonés
  Consello d'a fabla aragonesa
  Ligallo de fablans de l'aragonés
  Llengües Vives
  Sociedat de Lingüística Aragonesa
  Academia de l'Aragonés
  Arredol - Diario digital en aragonés
 Aragonario Gaztelania/aragoiera hiztegi elektronikoa Interneten

Aragoiera