Fruitu

Botanika arloan, fruitu landare loredunek emandako aleak dira, lorearen ondoriozkoa, haziak dauzkana. Eguneroko hizkeran eta sukaldaritzan, mamitsua edo jateko ona dena da bereziki. Azken honi, hegoaldean, fruta ere deritzo sarri.

Fruitua eratzen da polinizatua izan den loretik. Itxura askotakoa izan daiteke: drupa, baia, leka, kapsula, akenioa...

Hitza botanikan eta eguneroko hizkeran 

Batzuetan, eguneroko hitz asko ez datoz guztiz bat termino botanikoarekin. Eguneroko hizkeran, fruitu bat (hegoaldean fruta ere esaten dena) landarearen atal gozo eta mamitsua da, eta barazkia ez hain gozoa edo mamitsua dena, sarri gazia jaten dena.

Adibidez, botanikoki fruituak direnak baina eguneroko hizkeran barazki diogunak, hauek dira: kuia eta kuiatxoa, alberjinia, piperra eta tomatea.

“Fruitu” hitzaz gain, euskaraz ere igali, alorta eta arnari izenak erabili dira.

Ezaugarriak 

Obulutegiaren paretak garatu eta hazi-hasikinak ernaldu eta hazi bihurtzen direnean sortzen da fruitua. Lorearen petaloak, estiloa eta estigma lehortu egiten dira gehienetan. Fruituen oinarrizko sailkapenean, lorearen obulutegi bakarretik sortzen direnak fruitu bakunak dira; obulutegiaz gainera, lorearen beste zati batzuei esker sortzen direnak konposatuak dira; fruituak izan daitezke ale bakarrekoak (sagarra, adibidez), edo askotarikoak, sortetan bilduak (laranja).

Perikarpoaren ezaugarrien arabera mamitsuak edo lehorrak izan daitezke. Mamitsuetan hiru atal bereizten dira: azala edo epikarpoa (kanpoaldeko atala), mamia edo mesokarpoa (tartekoa) eta bihotza edo endokarpoa. Azken hau, aranarena eta muxikarena esaterako, hezur gogor bat izaten da. Fruitu lehorrak, berriz, zabalkorrak edo zabalgaitzak izaten dira. Ilarra, esaterako, zabalkorra da eta hazia ateratzen uzten du. Hurra, intxaurra edo arroza, berriz, zabalgaitzak dira.

Fruitu motak

Botanikan 
Botanikoki, hauek dira fruitu motak:
 Mamitsuak:
 baia: mahatsa, tomatea, ahuakatea, laranja etab.
 drupa: arana, mertxika, oliba, gerezia etab. Ezaugarri nagusia da haziak hezur gogora duela babesteko (endokarpo gotorra).
 Fruitu lehorrak:
 fruitu lehor dehiszenteak (zabaltzen direnak) :
 folikulua: Helleborus, Paeonia etab.
 leka: Fabaceae familiako fruitua, hau da, lekadunak: ilarra, soja, Robinia, argi-belarrra etab.
 kapsula:
 arrakaladun kapsula dehiszentea: kolkikoa, tabakoa, Gentianaceae etab.
 kapsula lokulizidoa: tulipa, zitoria, bioleta etab.
 silikua, dehiszentzia paraplazentarioa, brassicaceae fruitua: aza, koltza etab.
 pixidioa, dehiszentzia biribila: pasmo-belar loregorri etab.
 dehiszentzia apikala: krabelina, mitxoleta etab.
 fruitu lehor indehiszenteak (zabaltzen ez direnak):
 akenioa: txikori-belarra, belar bedeinkatua, marrubia etab.
 kariopsidea: Poaceae fruitua (gramineak): garia, artoa etab.
 samara: astigarra, lizarra, zumarra etab.
 eskizokarpoa, akenio askoz osatua : azenarioa, menda etab.

Fruituen erabilpen gastronomikoa

Sukaldaritzan eta gozogintzan fruitu ohikoenak 
Hona hemen fruitu batzuk, sukaldaritzan erabiliak:
 Fruitu lehorrak: Arbendola, Ezkurra, Gaztaina, Hurra, Intxaurra, Kakahuetea, Pistatxoa
 Fruitu lehortuak: Mahaspasa
 Mamitsuak: Banana, Pikua
 Hezurdunak: Abrikot edo arbeletxekoa, Gerezia, Mertxika edo muxika
 Pipitaduna: Laranja, Madari edo udarea, Mahatsa, Mandarina, Mingrana, Meloia, Sagarra, Sandia edo angurria

Fruituen aurkezpen komertziala 
Fruitu freskoak: Haragidunak eta urtsuak momentuan jateko prest daudenak.

Fruitu lehortuak: Eguzkiaren bitartez edo modu mekanikoen bitartez, lehortuak izan diren fruituak. 

Fruitu izoztuak: Ongi garbituak eta poltsetan saltzen diren fruituak, bai osorik edo pure eginak.

Fruitu ontziratua: Normalean fruitu freskoa almibarretan egosi eta ontziratu ondoren esterilizatzen direnak.

Fruitu freskoen nutrizio ezaugarriak. 
Fruitu motaren eta honen heldutasunaren arabera nutrizio ezaugarriak asko aldatzen badira ere, orokorrean, fruituak gehien duena ur kantitatea izaten da, bere pisuaren %80tik %93 (meloi eta angurria) bitarte. Karbohidrato eta azukreetan ere aberatsak izaten dira ( %5 eta 18 bitartean). Bitaminetan berriz C bitamina aipatuko genuke, baita A eta B taldekoak ere, udakoak eta kolore biziena dutenak aberatsenak. Gatz mineraletan potasioa eta magnesioa aukeratuko genuke. Mantenugaia ez izan arren, fruituetan ezin aipatu gabe utzi zuntza: %5 arte izatera irits daiteke eta gure hesteetarako bikaina. Zuntzean ere oso aberatsa dugu.

Fruituaren kontserbazioa 
10ºC inguruko tenperaturan kontserbatuko ditugu. Beti ontzi itxi batean sarturik. Jan aurretik, zuritu behar direnak garbitu egin beharko ditugu eta azala ere jaten den kasuetan desinfektatu egin beharko da.

Fruitu nagusien urtaroak 
Udaberria: Sagarra, udarea, laranja, platanoa, marrubia, mugurdia, andere-mahatsa, gerezia. 

Udara: Platanoa, marrubia, mugurdia, andere-mahatsa, gerezia, mangoa, arana, meloia, sandia, muxika, abrikota, mahatsa. 

Udazkena: Mahatsa, pikua, irasagarra, masustak, klementinak, mandarinak, sagarrak, udareak.

Negua: Mandarina, sagarra, udarea, laranja.

Fruitu freskoak jan eta kozinatzeko moduak

Gordinik bere horretan. 
Garaikoa eta naturalki heldutakoa da fruta jateko modurik egokiena. Azala eta guzti gordinik jango den fruitua ondo garbitu behar dugu eta zerbitzatu beharko bagenu, arautegiak dio desinfektatu egin beharko genukeela.

Gordinik zukuak eginda. 
Fruitu batekin edo ugarirekin, zuku bikainak presta daitezke, bere horretan jateko edo gozogintza eta saltsa desberdinak bustitzeko balioko duena.

Egosita pure eginda eta haragi plateren hornigai moduan. 
Fruitu purea egiteko zatitu ondoren, sutan edo mikrouhinean egosi, azukrearekin edo gabe. Ongi egosita eta lehortuta daudenean, birrindu, eta pure bat lortu. Labean berriz sagarra osorik ur pittin batekin erre daiteke, behin egosirik, azala eta bihotza erretiratu eta sardexka batekin desegingo dugu, kasu honetan ere pure bat lortuz. Bereziki ehiza edo haragien lagungarri moduan erabiltzen da. Sagar purea, mertxika purea, aran purea....

Saltsa desberdinen hornigai moduan. 
Fruitu zatituak , ehiza, behiki eta txerriki haragi  gisatuen eta erregosien saltsan  hornigai moduan erabiltzen dira. Anana, mertxika, aranak, mahatsak, fruitu lehorrak.

Egosita azukre ugarirekin edo gabe gozogintzako prestaketetarako 
Gozogintzan fruitua azukre ugarirekin egosten badugu, marmelada edo konfitura egingo dugu, bere horretan erabiltzeko edo beste prestaketa batzuen aurre lana izan daiteke, pastel batzuen estalkia ere, izozkiak eta sorbeteak...

Azukreztatutako fruituak gozogintzako prestaketa erabiltzeko. 
Fruitu zatituak, almibarrean egosi eta lehorturik fruitu azukreztatuak lortuko ditugu, eta horiek ondoen gozogintzako prestaketa ugaritan erabil litezke. Esaterako, errege opilean gainetik jartzeko, cakeak egiteko....

Fruitu freskoen motak eta haien ezaugarriak

Rosaceae familia 

 Arbeletxekoa edo Abrikota Prunus armeniaca
 Aran Prunus domestica
 Gerezia Prunus avium edo Prunus cerasus
 IrasagarCydonia oblonga
 Mertxika Prunus persica
 Nektarina Prunus persica var. Nucipersica
 Paraguaioa/Mertxika zapala Prunus persica var. platycarpa
 Mizpira Mespilus germanica
 Sagarra Malus sp.
 Udarea Pyrus communis

Zitrikoak 

 Laranja Citrus × sinensis
 Lima Citrus × aurantiifolia
 Limoia Citrus × limon
 Klementina Citrus × clementina
 Mandarina Citrus reticulata
 Panpelmusa Citrus maxima
 Uglia Citrus reticulata × Citrus paradisi
 Pomeloa edo arabisagarra Citrus x paradis
 Tangeloa C. × tangelo

Azukre askokoak

 Mahatsa, vitaceae.
 Meloi Cucumis melo.
 Angurri  Citrullus lanatus.

Basa frutak edo fruitu gorriak 

 Mugurdi edo masusta gorriak Rubus idaeus
 Andere mahatsa Ribes
 Garangorria ArbutusArbutus unedo
 Marrubi arrunt Fragaria vesca
 Masusta edo martxuka Morus eta Rubus
 Ahabia Vaccinium myrtillus

Fruta tropikal exotiko 

 Anana Ananas comosus
 Datila Phoenix dactylifera
 Mingrana edo Granada Punica granatum
 Guaiaba Psidium
 Kiwanoa Cucumis metuliferus
 Kiwia Actinidia deliciosa
 Mangoa Mangifera indica
 Marakuia edo pasio fruitua Passiflora edulis
 Japoniako mizpirondoa Eriobotrya japonica
 Kaki Diospyros kaki
 Papaia Carica papaya.
 Piku Ficus carica.
 Banana edo platanoa   Musa paradisiaca, Platanoa Musa balbisiana
 Zuhaitzeko tomatea edo tamarillo Solanum betaceum .
 Tamarindoa Tamarindus indica.
 Txirimoia Annona cherimola.
 Karanbola Averrhoa carambola.
 Pitahaya. Selenicereus megalanthus.
 Pomarrosa.  Syzyygium jambos
 Badea edo Granadilla. (Passiflora quadrangularis)
 Guanabana. 
 Zapotea. Manilkara zapota
 Piñuela  Bromelia pinguin
 Feijoa. Acca sellowiana
 Makadamia. Macadamia integrifolia

Fruitu lehor 

 Arbendol, Prunus dulcis
 Anakardo, Anacardium occidentale.
 Brasilgo edo Bolibiako intxaurra, Bertholletia excelsa
 Ekilorea hazia, Helianthus annuus
 Ezkur Quercus suber
 Kalabaza hazi, Cucurbita maxima, C. moschata eta C. pepo
 Gaztain, Castanea
 Intxaur, Juglans
 Kakahuetea, Arachis hypogaea
 Macadamia, Macadamia integrifolia
 Pinazi, Pinus koraiensis eta Pinus gerardiana
 Hur, Corylus avellana
 Pistatxoa, Corylus avellana
 Txufa, Cyperus esculentus
 Mahaspasa
 Aranpasa
 Ahabigorri pasa

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Drupa
 Sasifruitu

Kanpo estekak 

Fruituak