Aizpurgi

Aizpurgi Nabaskoze almiranterriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak aizpurgitarrak dira.

Izena 
Aizpurgi toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Aspurz
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Aspurz

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Aspurzi (1042)
 Aspurz (1063)
 Aspurci (1064)
 Aizpurdi (1071)
 Aizpurci (1104)
 Aspurci (1108)
 Aspurz (1199)
 Azpuruz (1234)
 Açpuruç (1234)
 Aspurç (1273)
 Aspurtz (1366)
 Aspurz (1534)
 Ayzpuruz (1587)
 Aizpuriz (1591)
 Aspurz (1802)
 Aizpurgi (1974)
 Aizpurgi (2000)

Etimologia 
Mikel Belaskoren arabera, euskal itxurako izena da, baina azalpen zaila du. "Haitz" eta "buru" euskal ahotsak izenpean agertzen direla dirudi. Amaiera bat etor liteke -tze atzizki oparoarekin. Euskaltzaindiak Aizpurgi proposatu du euskara. Hiztun bakar baten ahotik jaso zen (Ezpartzaren Dionisia Garate). Ana Etxaidek ere 1961ean jaso zuen. Dokumentazio zaharrak, ordea, Aizpurtzi aipatzen du argi eta garbi.

Ezaugarriak

Armarria 
Aizpurgiko armarriak honako blasoi hau du:

Geografia 
Aizpurgi Nabaskoze almiranterrian barruan dago, Zaraitzu ibaiaren ibar geografikoan. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Aezkoa eta Erronkaribar ibarren artean. Ibai hau Irati ibaiaren adarra da.

Ingurune naturala eta kokapena 
Nabaskozeko Almiradioa Nafarroako Foru Komunitatearen ekialdean dago. Nabaskoze kontzejuak edo almiradioburuak 636 metroko altitudea du itsas mailatik. Bere barruan bi unitate geomorfologiko handi bereizten dira: hegoaldean mendilerro bat eta iparraldean ordoki uhindu bat. Idokorriko mendilerroak Nabaskoze udalerriaren eta Gazteluberri eta Erromantzatua udalerrien arteko muga markatzen du. Mendebaldean, Idokorri gainak eta Illongo mendilerroak osatzen dute. Azken horren barruan daude San Kiriko mendia (1172 m), Monda (1281 m), Collado (1219 m) eta Borregil (1420 m). Mendilerroa Zaraitzu ibaiak mozten du zeharka, Aizpurgiko arroila eratuz. Goi-lautada uhindua udalerriaren iparraldean zabaltzen da, Zaraitzu eta Biniese ibaien artean, batez beste 790 metroko altuera du eta bi ibaien haranen artean dago zintzilik.

Klima eta landaredia 
Aizpurgik klima submediterraneoa du, hego-mendebaldeko zenbait puntu izan ezik, horiek subatlantikoak baitira, eta foke eta karasol babestuak, gune mediterraneoak baitira. Urteko batez besteko tenperatura 12º eta 9 ° C artekoa da, urteko prezipitazioak 1000 eta 1400 mm artekoak, urtean 100 eta 120 egun euritsu bitartean gertatzen dira, eta ebapotranspirazio potentziala 700 eta 650 mm artekoa.

Almiranterriko baso-azaleraren % 42,6 pinu gorriak dira. Eremu hezeenetan pagoek populatzen dute, baso-azaleraren eta haritzen % 22,6, eta arroila eta karasoletan, klimatologikoki Mediterraneoko enklabeak direnak, arte artadi karraskak, % 3,4. 317 ha inguru birpopulatzekoak dira, batez ere basoko pinuak (baso-azalera osoaren % 20,2), Austriako pinu beltzak % 26,6 eta Austriako larizioak % 23,7.

Estazio meteorologikoak 
Nabaskoze almiranterrian dagoen, Nabaskoze kontzejuan, itsasoaren mailatik 615 metrora, Nafarroako Gobernuak 1928n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Errege-erreginen jaurerriaren antzinako lekua, zeinaren urteko bularra Antso VII.a Azkarra erregeak eguneratu baitzuen 1195ean, etxe bakoitzeko 4 soldatatan eta 2 olo-lapurretatan ezarriz, gehi 15 soldatako kopuru orokor bat, afari kontzeptuan; erregeak berak handik gutxira 1199n salbuetsi zituen bizilagunak solgo lan edo prestazio pertsonal guztietatik, eta gainera ezarri zuen elizgizonek ez zutela lekurik beren seme-alabentzat. Koroak ondoz ondo besterendu zuen hiribildua, Tota Errodrigitz (1234), Piarres Santxitz Mendikuekoa (1273), eta Joanes Milia Santxitz (1281); berriz ere erregeen ondarean sartua, Karlos II.a Nafarroakoak Ramiro Santxitz Arellaori 1367n esleitu zizkion bere errentak, eta, geroago, Leonor I.a Nafarroakoak Karlos Artiedakoari eman zizkion betiko 1466n. 1427an erregeari urtero ematen zitzaion bularrak 3 florin eta 4 garagar kahitze batzen zituen; gainera, bizilagunek 25 libera sendo ordaintzen zituzten Artesao eta Egurtzao terminoengatik, eta lehenxeago ustiatu zituzten 1418n.

Herriaren gainean San Joan kapera bat zegoen, Lisabeko monasterioaren mendekoa, Leireko abadiari emana 1042n, Gartzia III.a Santxitz erregeak. Era berean, Kozme eta Damen santuen ganga-dekania zegoen, Arbontzeko Santa Maria monasterioaren jabetzakoa, Leireri ere dohaintzan emandakoa 1063n; abadia horri berari gehitu zitzaion hurrengo urtean Santa Kolonbako monasterioa, Aizpurgiko arroila delakoan kokatua, alde batetik Napari eta Ugarra, eta bestetik Artesao eta Egurtzao terminoen artean.

1802an, Aizpurgi gobernatzen zuen erregeordeak izendatutako Nabaskozeko almiradioko alkateak eta herriko bizilagunen artean aukeratutako erregidoreek. 1850ean Zaraitzu ibaiaren gainean irin-errota bat zuen, eskola eta 1250 labore lapurtua; horietatik 1200 zerealetarako erabiltzen ziren, 4 bakoitzeko, eta horietatik 20 ureztatuak.

Demografia 
 biztanle zituen Aizpurgik.

Ekonomia 
Aizpurgiko jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.

Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Nabaskoze Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri eta Iruñea

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Nabaskoze ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Nabaskoze ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

Jaiak 

 San Klementeko jaiak, irailaren lehengo asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 San Klemente eliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau eliza.
 Nabaskozeko San Kristobal eliza, XIV. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 
 Nabaskoze
 Pirinioak
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Nabaskozeko kontzejuak
Nafarroako lehengo udalerriak