Eli Gallastegi

Elias "Eli" Gallastegi Uriarte, ezizenez Gudari (Bilbo, 1892ko uztailaren 20a - Donibane Lohizune, 1974ko urtarrilaren 25a) euskal herritar politikari abertzale eta jeltzale independentista bat izan zen.

Garai hartako politikari, idazle eta kazetari abertzale askoren antzera, Gallastegik bere artikuluak idazteko unean ezizen ugari erabili zituen bere bizitzan zehar, bere kazeta-artikulu asko sinatzeko: Arrantzale, Baltzuri, Errementari, Gudari (ezizen erabiliena), Nik, Peli Azkasibar, Javier de Urroz, Luki Ibañeta, Usune Irugara eta Zuriñe.

Inongo zalantzarik gabe, Eli Gallastegi XX. mendearen lehenbiziko erdialdeko eusko abertzaletasunaren eta bereziki euskal independentismoaren ideologo nabarmen eta garrantzitsuenetakoa izan zen. Maiz, XX. mendearen hasiera eta Frankismo garaiko bi belaunaldi ezberdinen arteko zubilana burutu izan zuela aipatu ohi da, belaunaldi berriei antzinako belaunaldien berri emanez, haien artean jazotako Espainiako Gerra Zibila bi belaunaldien arteko eten ikaragarria suposatu baitzuen, antzinako abertzale historikoen belaunaldiaren derrigorrezko erbesteratzeak sarritan haiek eta Hego Euskal Herrian jaiotako belaunaldi berrien arteko ezagutza eza suposatu baitzuen. Eli Gallastegik hein handi batean, Telesforo Monzónen antzera, bi belaunaldi horiek elkar ezagutu eta elkarlotzeko saiakera gauzatu zuen:

Bestalde, Gallastegiren pentsamoldean, aurreko abertzaleek ez bezala, munduko beste herrialdeetako nazionalismo eta independentismoek eragin handia izan zuten: Kuba, Rif eta Indiako nazionalismoak, eta bereziki irlandar nazionalismoaren eragin handia jasan zuen, gehienbat Gallastegiren gaztaroan, 1916-1922 bitartean Irlandako Estatu Askearen independentziaren lorpenarekin Europako estaturik gabeko gainontzeko herrialdeentzat ispilu eta adibide arrakastatsua izan baitzen. Gainera, jatorrizko Sabin Aranaren pentsamoldeari beste pentsamolde berritzaile, ezkertiar edo aurrerakoiak gehitu zizkion, horien artean gizarte klaseen borroka eta langileen eskubideak topatu daitezkeelarik, honek EAJko alderdi kontserbadore, estatutista eta eskuindarrekin etengabeko eztabaidak izan eta azkenik alderdi hartatik alde egin eta Jagi-Jagi aldizkaria eta talde independentista sortzera derrigortu zuten arte. Historialari batzuen iritziz, Espainiako Gerra Zibilak talde hura alderdi politiko izatea ezgaitu zuen. Askok Jagi-Jagi taldean gaur egungo Ezker Abertzalearen aurrekaria ikusi ohi dute, bai eta gerora gure garaian eusko abertzaletasunaren barnean orokorrean eman ohi diren ezker eta eskuin abertzaletasunaren arteko polarizazioaren jatorria ere.

Gainera, Eli Gallastegik bizi izan zen garaian bizita ere abertzaletasunaren barnean gertatu izan diren talka eta gertakizun batzuk aurreikusi edo igartzeko gai ere izan zen, adibidez, batzuentzat Gallastegiren 1970ko honako esaldi honek Eusko Jaurlaritza eta Ertzaintzaren sorkuntza eta haiek Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduaren aurka egindako erasoen iragarpen bat izan zen:

Ez ezazue Idiakez ahaztu! 
Frantzisko Idiakez Getariako 21 urtetako gazte abertzalea eta gaztelaniaz mintzatzeko ia gai ez zen euskaldun elebakarra zen, bere anaia erasotzera zihoan bizilagun bat hiltzea leporatu zioten. Epaimahaiak, hau ere euskaldun elebakarrez osatua, epaiketaren gaztelaniazko lege izendapenak eta epaialearen galderak ulertzeko zailtasun handiak izanik, Idiakez errudun deklaratu zuen. Ondorioz, Idiakezi 21 urte eta 6 hilabete eta 21 egunetako espetxe zigorra ezarri zitzaion.
Gallastegi espetxean zegoela mota honetako kasuak ezagutu eta erabat harrituta gelditu ohi zen, honetan akusatuak gaztelaniaz mintzatzeko gai ez zenez, inongo babesik gabe eta euskaraz defendatzeko aukerarik gabe gelditu ohi zen. Hortaz, kasu hau ezagutu bezain laster, Idiakezen aldeko defentsa irmoa burutzea erabaki zuen.

1933ko otsailaren 25eko Jagi-Jagi aldizkariaren 22. zenbakian kasu honen berri eman zen. Aldizkari abertzaleak epaiketaren sinbolismoa azpimarratu eta euskararen maginazioa eta ez ofizialitateak euskaldunei sortzen zizkien arazoak nabarmendu zituen. Honekin kasu honetako sententziaren aldeko berrirakurketaren aldeko elkartasun kanpainia bati ekin zitzaion, garai hartako hedabide abertzaleetan ohiartzun handia izan zuelarik. Ondorengo asteetako Jagi-Jagi astekariko orrialdeek Idiakezen kasuaren sugarra pizturik mantendu zuten, epaiketa nahiz epaimahaiaren inguruko datu eta xehetasunak argitaratuz, betiere giburu hau irakur zitekelarik: Ez ezazue Idiakez ahaztu!

Azkenik, Gipuzkoako EAJren kasuarekiko interesa piztu eta Getarian bertan ere elkartasun mugimendu herrikoi bat jazo zen, ondorioz kasuaren berrikuspen bat egin eta Idiakezen zigorra 8 urtetara jeitsi zen.

Handik hilabete batzuetara Gallastegi eta Idiakez une labur batez espetxean topatu ziren. Gallastegik honela oroitzen du topaketa hura: Niretzat oraindik haur bat xalo, garbi... baten antzekoa zen. Maiz, Gallastegi erbestean zegoela bere buruari Idiakezen patuaz galdegin ohi zion. Bere izateaz ere jakin nahi izan zuen baina arrakastarik gabe. Azkenik Frantzisko Idiakez euskal presoaren biziaz ezer jakin gabe hil zen.

Frantzisko Idiakez getariarra Espainiako Gerra Zibila hasi bezain laster aske utzi zuten. Euzko Gudarosteko Amaiur Batailoian gudari gisa borrokatu eta Santoñan preso egin zuten. Gerra amaitu ondoren Getariara itzuli, ezkondu eta hiru alaba izan zituen, arotz modura lan eginez. 1989ko martxoan 77 urte zituela hil zen.

Espainiako Gerra Zibila 
Gallastegik Espainiako Gerra Zibilan euskal eskuhartzearen erabateko aurkako jarrera agertuarazi zuen. 1937ko ekainean Bilboko erorketa baino egun handik aterarazi egin zuen.

Bigarren erbestealdia

Frantzia 
Zenbait hilabetez Frantziako Saint-Amand Montrond errefuxiatu gunean egon zen.

Irlanda 
Ondoren, Gallastegitarrak Irlandara ailegatu ziren. Beranduago Eli Gallastegik bere semeei oroitu zien moduan:

Behin Irlandako Meath konderriko Gibbstown (gaur egungo irlanderazko izen ofiziala Ráth Cairn) herrian ezarrita, Gallastegik bizikleta fabrika bat sortzeko proiektuan lan egin zuen, bertan "gerraren ondorioz erbesteratutako hogeiren bat eibartar" enplegatzea pentsatua zuen. Nahiz eta proiektu honek porrot egin, irlandar nazionalisten laguntzarekin egur edo baso ustiapen bat martxan jartzea lortu zuten, Gallastegiren hitzetan "egurra komertzialki erabiltzeko zuhaitzak mozten hasi ginen", honi ganadutegi bat ere gehitu ziotelarik.

Piskanaka-piskanaka euskal emigranteak bertako irlandarren artean integratzen hasiko dira. Gallastegi irlandera ikasten saiatuko da, bere semeek bertako ikastetxean ikasi eta mintzatuko dutelarik. Gallastegitarren etxeak Erresiñoleta izenaz zuen eta euskal museo txiki bat bilakatu zuten, bertara euskal kultura, historia, ohiturak eta hizkuntzari buruz ikasi edo jakinmina zuten irlandar ikasleak hurbiltzen zirelarik. Erresiñoleta III zen, jada izen hori zeraman Gallastegitarren atzerriko hirugarren etxebizitza baitzen, besteak Donibane Lohitzune eta Mexikoko Torreón hirikoak izan zirelarik.

Lasterrera, Gallastegitarren etxea Espainiako Gerra Zibila eta Bigarren Mundu Gerratik ihez egindakoen euskal-irlandar babeslekua bilakatu zen. Eli Gallastegik zioenez:

Eli Gallastegiren antzinako adiskide batzuk ziren, hauekin batera errepublikar batzuk eta hegazkin pilotu komunista bat zetoztelarik. Irlandar poliziak euren datuak eta aterpelekuren bat ote zuten jakin nahi izan zuen. Gizon haietako bat Espainiako Bigarren Errepublika garaian Gipuzkoako Gobernadore Zibila izandakoaren semea zen, hain zuzen ere bere aita garai hartan Gallastegi Ondarretako espetxean preso izandako aldian bere Eliasen espetxezaina izana zen. Gizon hura Jose Antonio Castro zen, eta Gallastegitarren etxean bizitzen izan zen denboraldi osoan ez zuen gertakari hura Eli Gallastegiren ahotik inoiz jakin izan.

Honela bada, etxebizitza hartan hamaika kide berriei ateak ireki eta denera bertan hogei lagun bizitzen zeuden. Egoera zeozer zaildu zen, baina apika-apika eta baldintzek uzten zuten einean, denek elkarlagundu eta bizirautea lortu zuten, honela ereun kontinenterako itzulera gero eta gehiago hurbilduz.

Ipar Euskal Herria 
1958an Ipar Euskal Herrira itzuli eta bere behin-behineko bizilekua Donibane Lohizunen kokatuko du. 1974ko urtarrilaren 25an zenduko delarik. Gaur egun bere hilobia udalerri hartako hilerrian dago, eta bere hilerrian euskaraz honako bi esaldi hauek irakur daitezke:

Esanak 
 Behin baino gehiagotan belaunaldi berrietako abertzale askok euren iraganari buruz ezer jakin nahi ez dutela ikusi dut, ezta egon ziren alderdi eta taldeei buruz ere, haien arteko liskarrei buruz mespretxuz mintzatzen dira, baita haien leloei buruez ere, azken hauek gaur egunerako zaharkituak eta desegokitzat jo ohi dituzte. Hau, halere, beste atzerriko gizon, antzinako mugimendu eta herrialdei buruzko jakinmina izateko ez da beraintzentzat eragozpena izaten.
Gallastegik Txillardegiri zuzendutako gutuna.

Gallastegiri buruz esandakoak 
 Gazte onek zarata atarako dau. Kirikiñok Eli Gallastegiri buruz.
 Gallastegik aranismoaren atal aurrerakoienak nabarmentzea, garatzea eta gorpuztea jakin zuen. Bienbitartean bere aurkariek Sabin Aranaren ikuspuntu atzerakoiena ikustea besterik ez zuten jakin izan, eta modu honetan aranismoa eusko herriaren sentimendu sakonenaren adierazpen gisa landu zuten, gizarte zapalkuntzaren erreakzioa eta klerikalismo ilun absurduaren zerbitzura.Federiko Krutwigen aipamena Eli Gallastegiri buruz.

Kronologia 
 1892 - Uztailaren 20ean Elias Gallastegi Uriarte Bilbon jaio zen. Gurasoak Santiago Gallastegi eta Gillermina Uriarte izan zituen, bost haurretatik anai nagusia izan zen, beste lauak neskak zirelarik.
 1916 - Euzko Deya aldizkaria lehenbiziko aldiz argitaratu zen. Euzkeltzale Bazkuna erakundearen aldizkari ofiziala zen, eta bertan Eli Gallastegi, Zeferino Jemein eta beste hainbat gazte abertzalek euren iritzi artikuluak idatzi ohi zituzten.
 1919 - Eli Gallastegi Euzko Gaztedi erakundeko lehendakari hautatua izan zen.
 1920 - Eli Gallastegi EAJ alderdiko Bizkai Buru Batzar organoko diruzain izendatu zuten.
- Apirilean alde batetik Elizalde eta Kizkitza eta bestetik Gallastegi eta Egileorren arteko aranismoaren ortodoxiari buruzko interpretazioari berrekin zitzaion.
- Azaroan Eli Gallastegik Euzko JEL-Batzaren (EJB) jokabidearen aurkako memoriala idatzi zuen.
 1921 - EAJ-Aberri alderdiko kideen eta EJBko kide zen Kizkitzaren arteko gutun bidezko liskarra okertuz joan zen. Aberri egunkariak doktrinaren garbitasunaren aldeko kanpaina bati ekiten dio, honi hainbat erakunde abertzale eta Kondaño atxikitzen zaizkio. Gallastegik bi alderdien arteko jende aurreko eztabaida bat proposatu zuen, baina hau ez zen inoiz burutu izan.
 1922 - Campión-Etxabe antzerkigilearen Pedro Mari antzezlana estreinatu eta Manuel de la Sota eta Gallastegik sortutako antzerki konpainiak Euskal Herrian herriz-herriko bira bat egingo dute. Gallastegi eta obrako antzezle den Margarita Miñaur bikote bilakatuko dira.
- EAJ-Aberri alderdiak Sukarrietan Sabin Arana omentzeko ekitaldia egin zuen. Gallastegik bertaratu ziren Aberriko 25.000 kideei hitzaldia eman zien. Han bildutakoen artean Euzkeldun Batzokija erakundeko Luis Arana zegoen. Handik gutxira Aberri alderdian sartu zen Luis.
 1923 - Abuztuan Gallastegi espainiar poliziek tirokatutako bilbotar komunisten alde idatzi zuen, bestalde eta horren harira EJBren Euzkadi egunkariarekin klasearteko borrokari buruzko eztabaida idatzia izan zuen.
- Irailean Primo de Riveraren diktadura gailendu, Aberri egunkaria itxiarazi eta bere zuzendaria espetxeratu egin zuten.
 1925 - Maiatzean Artxandan Eli Gallastegiren ezkondu aurreko agur bazkaria erabiliz ekitaldi politiko bat burutu zen. Bertara 500 abertzale joan eta Francesc Macià, Irmandades da Fala eta Rif eskualdeko independentisten elkartasun gutunak jaso eta irakurri ziren. Hitzaldian espainiar polizia bertaratu zen arte Luis Arana, Manu Egileor eta Gallastegi bera mintzatu ziren.
- Ekainean Elias Gallastegi Uriarte eta Margarita Miñaur Mujika ezkondu ziren, Gallastegiren lantokia zen Gipuzkoako Zumarraga udalerrian bizitzen jarri zirelarik.
- Urrian fiskaltzak Gallastegirentzako hamabi urteko espetxe zigorra eskatu eta senar-emazteak lehenbiziko aldiz Ipar Euskal Herrira ihes egitea erabakiko dute.
 1927 - Gallastegi familia Belaustegigoitia euskal enpresaburuaren lan eskaintza bati baiezkoa emanez Mexikoko Coahuila estatuko Torreón udalerrian bizitzen jarri zen.
 1928 - Eli Gallastegik Patria Vasca aldizkariaren lehenbiziko zenbakia argitaratu zuen.
 1930 - Azaroa. Bergarako biltzarrean Abertzaletasunaren berrelkartze-prozesuaren amaiera jazo zen. Euzko JEL-Batzak bere izena laga eta EAJan sartu zen.
Biltzar honetan Gallastegiren falta berrelkarketa hura zuzendu zuten Manu Egileor eta Zeferino Jemein politikariek ordezkatu zuten.
 1931 - Eli Gallastegi Bilbora itzuli zen. Apirilaren 15ean Gallastegi buru duen bat-bateko manifestapen abertzale batek Bilboko kaleak zeharkatu eta udaletxean Ikurrina zintzilikatu zuen.
- Jose Antonio Agirrek Euskal Herriarentzako Sortarauaren aldeko udal mugimenduari ekin zion. Eusko Ikaskuntzak estatutu proiektu bat landu eta Lizarran egindako alkateen bilera batean onartu zen.
- Abertzale eta sozialisten arteko liskarra: Sozialistek Bilboko Euzko Gaztediren lokala erasotu eta hamalau kide abertzale atxilotu zituzten. Larrinagako espetxean abertzaletasunaren lehenbiziko greba burutu zen.
 1932 - Bilbo Patria Vasca aldizkariaren 6. eta azken zenbakia argitaratu zen. Bizkai Buru Batzarreko lehendakari Luis Arana berrezarri eta Gallastegik martxoaren 27an ospatutako aurreneko Aberri Eguneko lehendakari ere ezarri zuen.
- Euskal patronalaren AVASC erakundearen inguruko eztabaida. Erakunde honen presidentea Jose Antonio Agirre zen, beste kide nabarmen batzuk: Marcelino Oreja, arrasatear enpresaburua, hainbat apaiza eta Luis Villalonga.
- Iraila. Jagi-Jagi aldizkariaren lehenbiziko alea argitaratu zen.

Gallastegiren idazlanak 
Bere idazlan guztiak Por la libertad vasca izenpean argitaratu zituen. 4 liburukiez osatutako lana:
 I. Liburukia, (En Plena Lucha. Euskadi esclava bajo el imperio de la España monárquica y dictatorial- 1914-1925);
 II. Liburukia, (Durante el exilio. En tierra vasca, humillación. Libertad en el destierro. 1925-1931);
 III. Liburukia, (Regreso al Hogar. Euskadi esclava bajo el mando de la españa republicana. 1931-1933);
 IV. Liburukia (¡A la vista el primer centenario de la esclavitud!. 1933 hacia 1939. Hacia la Libertad).

Erreferentziak

Bibliografia

Ikus, gainera 
 Eusko abertzaletasuna
 EAJ-Aberri
 Jagi-Jagi (1932)
 Euzko Gaztedi
 Emakume Abertzale Batza
 1932ko Aberri Eguna
 Trifon Etxebarria
 Iturribide kalea

Kanpo estekak 
 Elias Gallastegiren biografia. Auñamendi Entziklopedia 
 Elias Gallastegiren argazkiak ikusgai. Euskomedia.org 

Abertzaleak
Jagi-Jagi
Aberri (EAJ)
EGI
Emakume Abertzale Batza
Bizkaiko politikariak
Bizkaiko enpresaburuak
Bizkaiko kazetariak
Euskal idazleak
Jelkideak
Euskal Herriko frankismoaren erbesteratuak
Euskal irlandarrak
Bilbotarrak