Begi

Begia edo begi-globoa ikusmen-organoa da. Ikusteko gaitasuna eskaintzen die animaliei, hau da, inguruan duten ingurunearen ikusizko informazioa jaso eta prozesatzeko trebetasuna. Begiek argia detektatzen dute eta nerbio optikoan zehar, neuronen bidez, burmuinera arte bidaiatzen duten bulkada elektrokimiko bihurtzen dute. Gainera, ikusmenarekiko independenteak diren zenbait funtzio eramaten dituzte aurrera, haien artean garrantzitsuena ziklo zirkadianoaren erregulazioa izanik.

Begiak buruaren aurrealdean daude, aurpegiaren goiko erdialdean. Ingururekiko oso esposizio handia dutenez, nolabaiteko babesa behar dute haizearen eta partikulen aurrean. Begi mota asko daude. Sinpleenei pigmentu-orban deritze, eta mugimendua hautemateko funtzioa baino ez dute betetzen. Mugimendua hautematen dute begi-orbanetan sartzen den argiaren angelu-aldaketak detektatuz.

Begi konplexuagoek sistema optiko oso bat garatu dute, inguruneko argia jasotzen duena eta kristalino izeneko diafragma baten bidez argi-intentsitatea erregulatzeko gai dena. Hori dela eta, sistema optikoa irudi bat osa dezake: lehenengoz, lente multzo doigarri baten bidez fokuratzen du, eta ondoren, irudia seinale elektriko bihurtzen du nerbio optikoaren bidez burmuinera transmititzeko.

Bereizmen handiko ahalmena duten begiak hamar forma desberdinetan azaltzen dira, eta animalia-espezieen % 96k sistema optiko konplexua dute. Horien artean, moluskuak eta artropodoak daude, esate baterako.

Giza-begiaren anatomia 

Aurreko segmentua

 Kornea (7): argia erretinara transmititzen duen ehun gardena da. Malkoek eta humore urtsuak etengabe elikatzen dute.
 Irisa (3): begiari kolorea ematen dion mintza da, disko formakoa. Horren erdian dagoen zuloari begi-ninia deritzo.
 Kristalinoa (8): begiko organo gardena da, argia fokuratzeko gai dena.
 Humore urtsua (4): likido gardena da, kornea eta kristalinoa elikatzen dituena. Haren funtzioa da begi barneko presioa eta begi-globoaren forma mantentzea.

Atzeko segmentua

 Humore beirakara (14): likido gardena da, kristalinoaren eta erretinaren artean kokatuta dagoena.
 Erretina edo betsarea (13): mintz mehe bat da, begi-globoa barnetik estaltzen duena. 
 Koroidea (9): begiaren erdiko geruza da, erretina estaltzen duena eta odol hodiak eta ehun konektiboa dituena. Begiaren barnealdeari mantenugaiak ematen dizkio.
 Konjuntiba: mintz mehe bat da, betazalaren barne-azalera eta begi-globoaren zati zuria estaltzen dituena.
 Nerbio optikoa (10): begiaren atzealdean hasten da, eta ikus-informazioa erretinatik burmuinera bidaltzeko erabiltzen da.

 Esklerotika edo esklera (1): mintz zuri bat da, erresistentzia handikoa. Eskerotikari esker, begiak zuriak dira.

Begien kanpokoak

 Bekainak: begien gainean dagoen ile-multzoak dira. Babes-hesi gisa jokatzen dute, eta izerdia, hautsa edo begiarentzat arriskua gerta daitekeen edozein agente desbideratzen dute.
 Betileak: betazalaren ertzetik hazten den ile-multzoak dira, eta bekainen funtzio bera dute, baina begiarekiko distantzia txikiagoan kokatuta daude.
 Betazalak: begi-globoak kanpotik estaltzen duten azal-mintzak dira, eta lesioak saihesten dituzte edozein objektu begietara gehiegi hurbiltzen denean.

Begi motak 
Hamar begi-diseinu bereiz daitezke. Diseinu horiek guztiak begi sinpleetan eta begi konposatuetan sailka daitezke. Sinpleek, gainazal fotohartzaile ahurra dute eta, konposatuek, aldiz, gainazal ganbila. Begi konposatua, banatutako hainbat lentek osatzen dute. Kontuan izan behar da begi sinplea izateak ez dakarrela konplexutasun edo zorroztasun maila murriztea. Izan ere, izaki bizidunak gero eta ingurune gehiagoetan bizi dira eta, ondorioz, begien espezializazioa eta aniztasuna handituz joan dira.

Begi sinpleek begi konposatuek baino bereizmen hobea lortzen dute. Gainera, superposizio- eta aposizio-begiak desberdintzen dira begi konposatuen barruan; superposizio-begiek aposizio-begiek baino sentsibilitate handiagoa lor dezakete eta, beraz, hobeto egokitzen dira bizileku ilunetan bizi diren izakietara. Begiak bi taldetan banatzen dira fotohartzaileen zelula-osaera oinarritzat hartuta. Izan ere, zelula fotohartzaileak ziliodunak izan daitezke, ornodunen kasuan bezala edo, bestela, errabdomerikoak.

Zenbait organismok, begi garatuen ordez, zelula fotosentikorrak dituzte, ingurua argiatsua edo iluna den detektatu ahal izateko. Zelula hauek ezin dira begitzat jo, organo garatutzat hartzeko egitura egokia ez dutelako eta ezin dutelako irudirik sortu.

Begi sinplea 
Begi sinpleak animalia askotan dauden egitura fotohartzaile txikiak dira, eta ikusmen-organo gisa funtzionatzen dute. Ozelo terminoa latinezko ocelus (begi) terminotek dator, zeinak literalki "begi txikia" esan nahi duen.

Intsektuetan bi ozelo mota daude: intsektu mota askoren forma helduetan aurkitzen diren bizkarraldeko begiak eta zenbait ordenatako larbetan bakarrik dauden albo-begiak. Bi motak oso desberdinak dira egituraren aldetik eta garatzen duten funtzioari dagokionez.

Beste animalia batzuek ere badituzte begi sinpleak, esate baterako, knidarioek (polipoak eta marmokak), baina haien egitura eta anatomia erabat desberdina da intsektuen ozelo dortsalarekin alderatuta.

Begi konposatua 
Begi konposatua zenbait artropodotan, hala nola, intsektuetan eta krustazeoetan aurkitzen den organoa da. Begi mota hauek ez dute lente zentralik eta horrek bereizmen txikia izatea eragiten du. Hala ere, begi konposatuek mugimendu azkarrak antzemateko gai dira, ikus-eremu zabala dute eta zenbait kasutan argiaren polarizazioa hauteman dezakete.

Begi konposatuak intsektuetan aurkitzen dira batez ere, eta mosaiko-irudi bat ematen duten omatidio izeneko elementu sinple askoz osatuta daude. Omatidio bakoitzak lentilla eta rabdom bat osatzen du. Ikusmenaren zelula-hartzaileen taldeek, errabdomeroak, paraleloan edo apur bat biratuta jarritako taldeak osatzen dituzte.

Intsektu eta krustazeo helduen begi konposatua ez da garatzen larben erdiko begiaren leku berean. Omatidio berriak begien atzealdeko ilara erdizirkularretan gehitzen dira, begiaren garapenaren lehenengo urratsean. Horrek omatidioak karratu itxura edukitzea eragiten du, baina, geroago, garapenean, hexagonal bihurtzen da.

 Oinarrizko bi begi konposatu mota daude:

 Aposizio-begia: bi taldetan bana daitezke. Aposizio begi tipikoek norabide batetik argia errabdomerora bideratzen duen lentea dute eta, beste norabide batzuetako argia, aldiz, omatidioko horma ilunetan xurgatzen da. Beste aposizio-begi mota, Strepsiptera ordenan dago: lente bakoitzak irudi bat osatzen du eta irudiak burmuinean konbinatzen dira. Begi horri begi gainjarri neuronal edo begi eskizokroal konposatu deritzo.
 Estalitako begiak: hiru motatan banatuta daude. Lehenengoa estalitako begi errefraktorea da. Lentila eta errabdomeroen arteko irekidura du eta ez dauka hormarik. Lente bakoitzak argia jasotzen duen angeluaren adinako angeluan islatzen du, eta begiaren erradioaren erdian irudia sortzen du. Begi mota hau gaueko intsektuetan izaten da normalean. Bigarrena, gainazal diren begi konposatu parabolikoak dira, arrain-uhinak bezalako artropodoetan, begiaren azalaren alderdi bakoitzak islatzaile batetik argia jaso eta sentsore multzo batera bideratzen duen azal parabolikoa dauka. Hirugarren begi estali mota begi islatzailea da. Gorputz luzeko krustazeoek, hala nola, ganbak eta otarrainak dira begi islatzaileak dituzten bakarrak. Irekiera ere badute, baina lentillen ordez ispiluko diedroak erabiltzen dituzte.

Begiaren eboluzioa 
Ikusmen-organoak ehun bigunez osatuta daudenez, arazo ugari sortzen dira haien eboluzioaren azterketa egiteko orduan. Izan ere, fosil-erregistroan ehun bigunen aztarnak gutxitan kontserbatzen dira. XX. mendean zehar pentsatzen zen filum desberdinetako begiak modu independentean garatu zirela. Hala ere, gaur egungo genetikari eta anatomia konparatuari esker lortutako ebidentzien arabera, badirudi animalien begien jatorria arbaso komun batekin lotuta dagoela.

Ornogabeak 
Ornogabeek bi begi mota eduki ohi dituzte: begi sinpleak, ozelo deritzenak, eta begi konposatuak. Zefalopodoek, adibidez, ornodunen begien pareko ikusmen-organo garatuak dituzte.

 Begi sinpleak: barrunbe txikiak dira, erretina eta kornea garden batez estaliak. Begi mota hauek etekin optiko txikia daukate. Ozelo ere esaten zaie.

 Begi konposatuak: omatidio deritzen elementuen multzoez osatuta daude. Omatidio bakoitzak begi sinple baten modura funtzionatzen du eta haien artean multzokatzen dira ikusmen-angelu handia bereganatzeko.

Omatidioek argiarekiko sentikorrak diren zelulak dituzte, ornodunen kornearen eta kristalinoaren pareko funtzioa betetzen duten elementu optiko gardenen atzealdean kokaturik daudenak. Omatidio guztiek jasotako informazioa nerbio-sisteman bildu, eta irudi bakarra sortzen du. Gainera, lentea tamaina txikikoa dela eta, begi mota honek bereizmen optiko murriztua dauka. Dena den, begi konposatuak oso sentikorrak dira argiztapen- eta mugimendu-aldaketen aurrean. Gainera, zenbait kasutan, koloreak eta argiaren polarizazioa antzemateko gai dira.

Moluskuak 

 Zefalopodoak
Zefalopodoen begia oso garatuta dago eta ornodunen begiaren analogoa da. Horrez gain, eboluzio konbergentearen eredu bikaina da. Espezie batzuetan begi hauek oso tamaina handia lor ditzakete, adibidez, Architeuthis txibiaren kasuan, non 25 cm-ko diametroa duten begiek aurkitu diren.

Animalia hauen begia korneaz, kristalinoaz, irisaz eta erretinaz osatuta dago. Kristalinoak fokuratzea errazten du, atzera-aurrera mugimendu bati esker. Izan ere, mekanismo hori arrainen begiaren parekoa da. Gainera, erretinak, ugaztunenak ez bezala, ez dauka puntu itsurik. Bestalde, zefalopodoetan organo hau tinkoa da eta, beraz, ez dauka mugimendua sor dezakeen begiko muskulu estrintsekorik.

Artropodoak 
Organo fotohartzaileei erreparatuta, artropodoak dira dibertsitate handiena azaltzen duten animaliak, adibidez, krustazeo-espezieen artean, begi sinple eta konposatu mota desberdin asko daude. Araknidoetan berriz, gutxi garatutako ikusmen-organoak ez ezik, konplexuagoak diren begi sinpleak ere aurki ditzakegu. Intsektuetan begi konposatuak dira ohikoenak, baina talde batzuek ozeloak ere izan ahal dituzte. Azkenik, aipatzekoa da miriapodoen begiak kasu guztietan sinpleak direla.

Artropodoen taldean begiak antzinako ezaugarritzat hartzen diren arren, kide batzuek ez dute begirik, agian beraien arbasoek eboluzioan zehar galdu zituztelako. Diplopoda (milazangoak) subfilumaren kideen artean bigarren mailako albo-begiak ager daitezke. Begi horiek buruaren barrualdean kokatuta daude. Hori dela eta, ez dute kontakturik azaleko kutikularekin. Bigarren mailako begiak beste artropodo-taldeetan azaltzen dira, eta haien funtzioa ezezaguna da.
 Armiarmak
Armiarmek 8 begi sinple izan ohi dituzte, eta horietako bakoitzak badauzka kristalinoa eta erretina. Armiarmek ikusmen urria daukate, itxurak antzemateko gai ez baitira. Beraz, mugimendua soilik nabari dezakete. Salticidae (armiarma jauzilari) familiako armiarmak salbuespen dira: badauzkate lau begi frontalki kokaturik eta, haien artean, erdialdekoak handiagoak dira.

Armiarma jauzilarien begiak, araknido guztienen moduan, sinpleak dira, baina oso espezializatuak. Begi bakoitza sei muskuluz osatutako sistema baten bidez fokuratzeko eta mugitzeko gai da. Hortaz, gizakien begien modura, mugimendu bertikalak, birakariak eta albokoak egiteko gai dira. Aipatzekoa da bekokiko begiek ikusmen estereoskopikoa ahalbidetzen dutela eta, aldamenekoekin batera, 360 graduko ikuseremua lortzen dutela. Ezaugarri horri esker, animalia hauek beraien ingurune osoa kontrola dezakete. Ikusmen mota hau apartekoa da armiarmen artean, baita beste artropodoen artean ere.

Ornodunak 
Begiaren egitura eta funtzionamendua oso antzekoa da ornodun gehienetan. Begi-globoa, funtsean, humore urtsua izeneko likido gardenez betetako esfera bat da, % 99an urez osatuta dagoena. Paretak hiru geruza ditu: barnekoa edo betsarea, erdikoa edo koroidea, eta kanpokoa, esklerotika deritzona.

Begiak kristalino izeneko lente bat du, distantziaren arabera doigarria dena; erretina, argiarekiko sentikorra den ehuna, eta diafragma bat, begi-ninia esaten zaiona. Begi-niniraren diametroa irisak erregulatzen du. Arrainak, anfibioak eta sugeak izan ezik, ornodunek fokuratzea lortzen dute kristalinoaren gihar ziliarrean gertatzen diren forma-aldaketei esker. Argia begi-ninitik sartzen da, kristalinoa zeharkatzen du eta erretinaren gainean proiektatzen da, non argi-hartzaileak izeneko zelula batzuei esker, nerbio optikoan zehar burmuinera eramaten diren nerbio-bulkada bihurtzen den.

Arrainak 
Arrainen begiek ezaugarri berezi batzuk dituzte: ez dute betazalik, kristalinoa esferikoa da ganbilbikoa izan beharrean eta korneatik oso gertu dago. Gainera, fokuratzea kristalinoa aurrera edo atzera mugitzen duten muskulu erretraktore batzuei esker gertatzen da, objektuaren distantziaren arabera.

Anfibioak 
Ikusmena da anfibioen zentzumen nagusia. Anfibioen begiek hiru betazal dituzte: goikoa; behekoa, mugikorra dena; eta mintz ñirñirkari gardena, animalia urpean dagoenean begi-globoa estaltzen duena. Malko-guruinak ere badituzte, uretatik kanpo daudenean kornea heze mantentzeko beharrezkoak direnak. Akomodazioa arrainen mekanismo bera erabiliz egiten dute, kristalinoa aurrera edo atzera mugituz.

Narrastiak 
Narrastiek, anfibioek bezala, goiko eta beheko betazalak eta mintz ñirñirkaria dituzte. Sugeetan, betazalak elkartzen dira, begia estaltzen duen lentilla garden bat sortzeko.

Hegaztiak 
Hegaztien begian artean hainbat egokitzapen mota daude, adibidez, ugaztunen aldean, organoaren tamaina proportzionalki handiagoa da gorputzarekiko, eta akomodazioa kornearen eta kristalinoaren kurbadura aldatzea ahalbidetzen duen mekanismo bikoitz baten bidez gertatzen da.

Erretina oso aberatsa da zelula argi-hartzaileetan, eta horrek ikusmena bikaina dela pentsarazten du. Espezie batzuetan, bi fobea daude, bata zentrala eta bestea periferikoagoa, belatzetan, arranoetan eta sorbeltzetan gertatzen den bezala.

Hegaztien begietan pekten izeneko egitura bereizgarri bat ageri da, ugaztunetan existitzen ez dena; orrazi itxurako odol-hodien sare zabal bat duen ehuna da, begiaren horma osatzen duten geruzetako bat, koroidea oinarri hartuta, humore beirakarean sartzen dena.

Hegazti gehienak tetrakromatikoak dira: argi ultramorearekiko, gorriarekiko, berdearekiko eta urdinarekiko sentikorrak diren konoak dituzte.

Ugaztunak 
Ikusmena zentzu garrantzitsua da ugaztun gehienetan. Begiaren egitura beste ornodun batzuetan deskribatutakoaren antzekoa da. Akomodazioa kristalinoaren formaren aldaketengatik bakarrik gertatzen da.

Kolorearen ikusmena narrastietan eta hegaztietan baino gutxiago garatu da. Makilak, argitasun gutxiko baldintzetan ikusmena ahalbidetzen duten zelulak direnak, nagusi dira talde honetako animalia gehienen erretinan, lehen ugaztunak gautarrak izan zirela dioen hipotesia babesten duena. Primateek, katagorriek eta beste espezie batzuek koloreen pertzepzioa taldeko gainerakoek baino hobeto garatuta dute.

Lotutako gaixotasunak 
Gizakien begiek gaixotasun ugari paira ditzakete, hortaz, funtsezkoa da gaixotasun horien sintomak ezagutzea. Hona hemen begien gaixotasun ohikoenen zerrenda:
 Astigmatismoa : begiaren errefrakzio-akats mota bat da, ikusmen lausoa eragiten duena.
 Begi-lauso edo kataratak: Kristalinoa lausotzen denean, kataratak agertzen dira eta, beraz, ikusmena oztopatzen da. Zahartze prozesuarekin erlazionatuta daude.
 Glaukoma : nerbio optikoa kaltetu dezaketen gaixotasun multzoei glaukoma deritze .
 Hipermetropia : hurbileko objektuak ikusteko zailtasuna da.
 Keratitisa : kornearen ultzeren agerpenari erreferentzia egiten dio. Ultzera horiek begiko zauriak dira.
 Konjuntibitisa : gaixotasun honek kojuntibaren azkura, hantura, negar-jarioa eta gorritasuna eragiten ditu. Konjuntibitisa hainbat kausarengatik ager daiteke, adibidez, bakterio-infekzioengatik eta alergiengatik.
 Presbizia edo "ikusmen nekatua": kristalinoak bere fokuratze-gaitasuna galtzen du. Ikusmen nekatuarekin zailagoa da hurbileko objetuak ikustea.
 Miopia : begien errefrakzio-akats hau daukaten pertsonek ondo ikusten dituzte hurbileko objektuak, baina zailtasunak izaten dituzte urrunekoak ikusteko: lauso ikusten dituzte.

Oftalmologia da begiekin lotutako gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Malko-guruinak eta malkoak.

Kanpo estekak