Euskal Herriko kastroak

Euskal Herriko kastroak edo herri harresituak —Ipar Euskal Herrian eta Nafarroa Garaiko zenbait kasutan, gaztelu zaharrak deituak— Mendebaldeko Europako beste gaztelu zahar bezala, Burdin Arokoak dira. Batzuk, Erdi Arokoak izan daitezke.

Aditu batzuen ustez, Euskal Herriko kastroak eraikitzaileen indoeuropar kulturaren eraginaren ezaugarri dira. Beste batzuen iritzira, berriz, bertoko kulturaren eta indoeuropar inbaditzaile eta kolonizatzaileen kulturaren arteko aldi bereko izateak sortu zituen.

Izena 

Toponimian hitz hauek agertu dira: gaztelu mendi, muru, gazteluzahar edo gazteluzar, eta beste. Literatura zientifikoan eta dibulgaziozkoan, kastro izenez gain, beste hauek ere erabiltzen dira: esparru itxi, barruti protohistoriko, gotorleku, herrixka gotortu, herri gotor, herri harresitu eta oppidum (plurala: oppida).

Kastro hitza Iberiar penintsulako iparraldeko toponimian agertzen da, eta hortik, idazki akademikoetara igaro zen. Euskal Herriko toponimia zaharrean oso urria da: Euskaltzaindiaren leku-izenen zerrendan bi agertzen dira, bat Faltzesen, XVIII. mendekoa, eta bestea Sopuertan, baina XX. mendeko erreferentzia instituzionaletan. Gaztelaniazko idazki akademikoen eta dibulgatzaileen eraginez, euskaraz idatzitako hegoaldeko idazlanetan izen hori agertu da. Iparraldean, ordea, ez da erabiltzen. Horren ordez, toponimian, muru eta gaztelu agertu ohi dira.

Bestalde, kontuan hartu behar da, kastro hitzaz ezaugarri ezberdinak izan ditzaketen hainbat esparru harresitu mota izendatzen dira. Adibidez, Galizia eta Asturias aldean izan zen kastroen kulturan, herriak harresiz inguratuta daude eta etxeak zirkularrak dira; Bizkaian, Gipuzkoan, Araban eta beste hainbat lekutan ikertutako Burdin Aroko herri harresituetan, ordea, etxeek lauki forma dute, eta gaztelu zaharrak izenaz ezagutzen direnak, ordea, mota batekoak zein bestekoak izan daitezke: leku batzuetan herri handiak eta konplexuak dira eta beste batzuetan, ordea, txikiagoak dira, eta agian, soilik eskualdearen zaintzarako egin ziren eta bertan biziko zen garnizio txiki bat eta ez herri oso bat. Kastro gisa identifikatu diren batzuk, sakonago ikertu dituztenean, erromatar garaiko behin-behineko kanpalekuak zirela ikusi dute: adibidez, Arabako Delikako Santa Agedakoa edo Bizkaiko Nabarniz herrian dagoen Illunzar.

Kanpo harresiei dagokienez, batzuek harrizko murruak dituzte; eta beste batzuek, lurrezkoak.

Azkenik, oppidum izena erabiltzen da kastro edo herri harresitu hauetako batzuentzat, handienak eta antolatuen zeudenak, hain zuzen.

Hego Euskal Herrikoak

Arabakoak 
Jagoba Hidalgok, 2018ko bere Gradu Amaierako Lanean, Bizkaiko eta Arabako Burdin Aroko herrixka gotortuak sailkatuta ditu eta bertan bibliografia erreferentziala ematen du bakoitzeko.  Trebiñukoak barne hartzen dira.

Bizkaikoak

Gipuzkoakoak

Nafarroa Garaikoak 
Nafarroa Garairako informazioa Javier Armendariz arkeologoaren idazlanetan eta Juan Mari Martínez Txoperenaren online datu basean ikus daiteke. Javier Armendarizek bere doktore tesian 261 gune jaso zituen eta horien artean bi herri mota berezi zituen: altueran egin zirenak (kastro baten ezaugarriak zituztenak) eta lurralde lauetan egon zirenak. Beheko taula honetan agertzen direnak, lagin bat besterik ez dira:

Ipar Euskal Herrikoak 
Ipar Euskal herriko monumentu hauek azterketa eta inbentarioa Francis Gaudeulek egin zuen 1997an. 2004an, Jacques Blotek, Inventaire des monuments protohistoriques en Pays Basque lanean arkeologoaren kartografia jasotzen hasi zen hainbat liburuxkatan.

Lurrezko hesiekin 
Babes lerroak lurrez eginak daude, lubakiak eta zelaiguneak egitekoan ateratakoa.

Harrizko hesiekin 
Harrizko hesiak gaztelu zahar garaienetan daude.

Mailakatuak 
Zelaiguneak malda zulatutako mailetan kokatzen dira.

Hainbat

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Euskal Herriko Erdi Aroko gazteluak

Kanpo estekak 

Euskal Herriko kastroak
Euskal Herriko Burdin Aroa
Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak