Denborazko perpaus

Denborazko perpausak NOIZ galderari erantzuten dioten perpaus txertatu adberbial motetako bat dira.

Perpaus adberbialak: -ENEAN, -ENETIK, -EN BITARTEAN, -ENERAKO, … 
Denbora adierazteko, eta kasu bakoitzean denbora-erlazio desberdinaren berri emateko erabiltzen dira holako atzizkiak.

1. -ENEAN 
Perpaus hauek, gehienetan, NOIZ galderari erantzuten diote:
 a. Amaitzen duzunean, mesedez, etorri nire bulegora.
 b. Motorra gasolinarik gabe gelditzen denean, ezin izaten da ibili.
Baina, itxura bereko perpaus txertatuak denbora barik lekua ere adieraz dezake. Adibidez, honako elkarrizketa honetan, erantzuna ez dagokio denborari, lekuari baizik:
 - Ni, lagunek eskaini zidaten autoan etorri nintzen. - Ba, ni, inork nahi ez zuenean etorri nintzen.
Bigarren perpaus hori, testuingururik ezean, denborazkotzat hartuko litzateke:
 Ni, inork nahi ez zuenean etorri nintzen = Ni inork nahi ez zuen garaian etorri nintzen.
Baina goiko elkarrizketako testuinguru horretan, argi dago lekua adierazten duela: «ni, inork nahi ez zuen autoan». Horrek erakusten du, -ENEAN horren azpian, berez, erlatibo bat dagoela. Gehienetan, -EN MOMENTUAN edo ulertzen da. Horregatik, hain zuzen, gehienetan ere, denborazko balioa izatea. Gertatzen dena da erlatiboetan maiz gertatzen dena: alegia, erlatiboaren ardatz den izena –testuinguruak horretarako bide ematen duenean– ezabatu egiten dela:

-ENEAN-ekin ere gauza bera gertatzen dela pentsa daiteke:
Konturatu nintzen momentuan ⇒ Konturatu nintzenean

2. -ENETIK 
-ENEAN inesiboa da. Denboran kokagune finko eta jakin bat adierazten du. NOIZ galderak adierazten duen ideia bera, funtsean.
-ENETIK, berriz, ablatiboa da. Jatorria adierazten du, abiapuntua.
Lehen bezala, denbora nahiz espazioa adieraz dezake, baina, bestelako testuingururik ezean, normalean denbora adierazten du, NOIZTIK edo NOIZDANIK galderari erantzuten dio:
 a. Gure morroiak etxetik alde egin zuenetik, ez da teilaturik konpondu.
 b. Auto madarikatu hori erosi nuenetik, ez dut bakerik izan.
 c. Ezagutu zintudanetik, askoz pozago bizi naiz.
Denbora-iraupena hobeki markatzeko edo, -ENETIK HONA erabil daiteke, zerbait gertatu zen garai hartatik hiztuna hitz egiten ari den unera bitartean dagoen aldia argiro adierazteko:
 Emaztea hil zitzaionetik hona, burua ezin altxaturik dabil gizona.

3. -EN ARTE 
Oraingoan ere denboraz dihardu, baina epe bat adierazten da -EN ARTE ezarriz. Postposizio-sintagma bat da, hortaz.
NOIZ ARTE galderari erantzuten diote horrelakoek:
 Bigarren ikasgaia behar bezala ikasten duzun arte, ezin zara hirugarrenera pasa.

4. -EN BITARTEAN 
Hau ere aurrekoaren oso antzekoa da. Bi gertaera erlazioan jartzeko erabiltzen da -EN BITARTEAN. Biak nolabait aldi berean gertatzen direla-edo adierazteko erabiltzen da BITARTEAN postposizio bidezko esapide hau:
 Irakaslea kanpoan zen bitartean, ikasleak jolasean ari ziren.
Batzuetan, -EN BITARTEAN gisako perpaus txertatua erabilita aurkaritza-kutsua ematen zaio esaldiari:
 Ni lanean ari naizen bitartean, zu jolasean!
Bai ARTE-rekin bai BITARTEAN-ekin, aditza jokatu gabe erabiltzeko joera guztiz arrunta da:
 a. Zuk papera buruz ikasi bitartean, nik etxea garbituko dut.
 b. Gela txukundu arte ez zara kalera irtengo!

5. -ENERAKO / -ENEKO 
NOIZKO galderari erantzuten diote era horretako perpausek. Denboraren hariari epemuga ezartzen zaio horrelakoetan:
 a. Etxera iritsi nintzenerako, amak guztiaren berri bazuen.
 b. Aurpegia ikusi diodanerako konturatu naiz zer problema zuen.
 c. Hogei urte bete zituenerako hasi zen gitarra kontzertuak ematen.
Haien baliokidea da [aditz jokatu gabea + ORDUKO] esamoldea:
 a. Etxera iritsi orduko, amak guztiaren berri bazuen.
 b. Aurpegia ikusi orduko konturatu naiz zer problema zuen.
 c. Hogei urte bete orduko hasi zen gitarra kontzertuak ematen.
-ENERAKO-ren ordez, -ENEKO ere erabil daiteke. Biak baliokideak dira:
 Plazara bildu zireneko, multzoka jarri ziren. (= plazara bildu zirenerako,…).

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Perpaus-motak