Gixune

Gixune Lapurdiko barnealdeko udalerri bat da, Lapurdi Ekialdean kokatua. Euskal Herrian iparralderen dagoen udalerria.

Toponimia

Antzinako toponimoak 
Guiche frantsesezko toponimoak Guissen (1083, 1100, 1203, 1249), Villa Guissen (XII. mendean, Baionako eskutitzak), Guiche (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eta Carte des Pays Basques de France et d'Espagne mapak) eta Sanctus Joannes de Guiche (1687, Baionako elizbarrutiaren bilduma) formak izan zituen.

Etimologia 
Gixunek gisu euskal erroa du, karea ere esan nahi duena (era berean grezierazko gypsu edo igeltsu hitzetik ekarria).

Dauzat eta Rostaing adituek, Guchan eta Guchen toponimoak ikertzean, beste bi teoria proposatu zituzten. Guchan-entzat latinezko Justius izena eta -anum atzizkiaren lotura proposatu zuten. Guchen-entzat, berriz, Dictionnaire toponymique des communes des Hautes Pyrénées, Michel Grosclaude eta Jean-François Le Nail adituek honakoa proposatu zuten: Guish akitaniar izena eta -anum latindar atzizkiaren lotura.

Egungo toponimoak 
Gaskoiz udalerriari Guíshen diote, frantsesez Guiche eta euskaraz Gixune diogu.

Geografia

Ingurune naturala 
Aturri eta Biduze ibaiak udalerritik igarotzen dira. Aturrik Saint-Laurent-de-Gosse eta Sainte-Marie-de-Gosse landatar udalerriekin duen iparraldeko muga da.

Arrokes antzinako harrobi sonatua, gaur egun aintzira bilakatu da, 38 metroko sakonera duena. Bere hondartzak bandera urdina du..

Udalerri mugakideak 
 Samatze (Nafarroa Beherea) ipar-ekialdean
 Bardoze eta Ahurti hegoaldean

Udalerria mugakidea da Landekin iparralde eta ekialdean.

Etxeak eta auzoak 
 Aoulouette (L');
 Barta;
 Fontan;
 Haches;
 Plaza;
 Vic-de-Bas;
 Vic-de-Haut.

Historia 
XV. mendean, Gaston IV.a Foixkoa Bearnoko kondea, Karlos VII.a Frantziakoaren teniente jenerala zela, Lapurdiren atea babesten zuen Gixuneko gaztelua hartu zuen (1449ko abenduaren 15a). Horri esker, Gaston IV.ak Lapurdi osoa zeharkatu zuen Donibane Lohizuneraino.

1563an Karlos IX.a Frantziakoak Gixuneko konderria eratu zuen; Horretarako Bardoze, Ahurti, Samatze, Akamarre, Saint-Pé-de-Léren eta Beskoitze parrokiak bildu zituen. 1648an konderriari beste lau parrokia gehitu zizkion Agaramonteko dukerria osatzeko..

Hori zela eta, Antzinako Erregimenean Gixune eta Lapurdi arteko harremana berezitasunak zituen (gertuko Bardoze eta Ahurtik bezala). Arlo judizialetan hiru parrokiak ez ziren lapurtar erakundeen mendean baizik eta Akamarreko seneskalerriaren mendean.. Beraz ez zuten Lapurtarren Biltzarraren lanetan parte hartu 1763ra arte.. Anne Zinken esanetan, handik aurrera hiru parrokia zerga arloan bilakatu ziren eta, era berean, Lapurdiko ohitura zuzenbide zibil bilakatu zen..

Samatzerekin batera, Bidaxuneko Kantonamenduko tren geltoki bakarra izan zuen 1912tik XX. mendeko erdialdera arte, Baiona eta Tolosa lotzen zituen linean. Samatze-Gixuneko geltokia hain zuzen ere.

Ekonomia 
Udalerriaren ekonomiaren oinarria laborantza da. 1991. urterarte kareharria lortzeko harrobia zegoen bertan. Bada altzarien fabrikazioaren industria txiki bat ere.

Demografia 
Gixune aski herri garrantzitsua izan zen XIX. mendean, 1.500 biztanle baitzituen sasoi hartan, inguruko herriek baino gehiago. Hala ere, populazioak beherakada handia jasan zuen hurrengo hamarkadetan, eta 1980ko hamarkadan 600 biztanle besterik ez zituen. XXI. mendean biztanleak berreskuratu zituen eta berriro ia 1.000 lagunen mailara iritsi zen.

Ondasun nabarmenak 
 Gixuneko gaztelua: agaramontarrena zen, eta muino baten gainean dago kokaturik. Suteak, berriztatzeak, erasoak... pairatu ostean, konponketa lanak egin dizkiote.
 Labadie etxe noblea: XVI. mendekoa.
 Eskola eta herriko etxetzat erabilitako usategia: 1760. urtean eraikia.
 Donibane eliza: XIII. mendekoa, nahiz eta hurrengo mendean handitua izan zen, biztanleriaren hazkundea zela-eta.
 Hilerrian 1775. urteko gurutze aipagarri bat dago

Hizkuntzak 
Udalerrian XIX. mendearen amaiera arte hizkuntza nagusia okzitanierazko aldaera gaskoia izan zen. Izan ere, 1863an Louis-Lucien Bonapartek argitaraturiko Carte des Sept Provinces Basques Gixune ez dago euskal eremuan eta bertoko toponimoa horrekin bat egiten du.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Gixuneko Udalaren webgunea