Euskara-islandiera pidgina

Euskara-islandiera pidgina (Islandiera-euskara pidgina, halaber) XVII. mendean Islandiako Vestfirðir eskualdean erabilitako pidgin hizkuntza izan zen. Islandiara joandako euskaldun arrantzale eta merkatariek bertako biztanleekin sortu zuten. Pidgin horrek ingelesaren eta frantsesaren eragina zuen, eta Ipar Atlantikoan hainbat herrialdetako arrantzaleen arteko bizikidetzan eta hartu-emanetan oinarritzen zen.

Historia 
Bizimodua ateratzeko, euskaldunak lehenak izan ziren Bizkaiko golkoan baleak harrapatzen. Jarduera horren lehen idatzizko agiria 670. urtekoa da. Agiri horren arabera, Lapurdiko arrantzaleek Frantzia iparraldean 40 poto lumera (balea-olio) saldu zituzten.

Ipar Atlantikoan Euskal Herriko arrantzaleei egindako lehen aipamena, berriz, 1412. urtekoa da. Urte hartan, islandiarrek diote Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera Euskal Herriko hogei baleontzi inguru zebiltzala.

Ziurrenik euskaldunek jadanik hamarkada batzuk eginak zituzten ur haietan, balea-ehizan eta merkataritza-jardueretan. Balea-ehizak irabazi handiak ematen zituen, eta ezinbesteko baliabide ekonomikoa zen. XIII. mendean baleak harrapatzeko hainbat portu eraiki zituzten, horien artean 1204an Getariakoa edo Lekeitiokoa. Hala ere, 1334. urterako balearen gainbehera hain zen nabaria Bizkaiko golkoan, ezen Alfontso XI.a Gaztelakoak arrantzarako behin behineko debekua ezarri baitzuen, stocka handitzeko asmoz. Horrek arrantzaleak beste itsasoetara bultzatu zituen.

XV. mendean, euskaldunak Kanadan zebiltzan, balea eta bakailao arrantzan. Bertara iristeko, Islandia eta Groenlandiatik igaro behar zuten. Horretarako, gutxienez bederatzi arrantza-gune ezarri zituzten Labrador eta Ternuan: handienak 900 lagunentzako lekua zuen eta Red Bayn zegoen.

Islandiarren eta Euskal Herriko baleazalen arteko harremanak ez ziren beti baketsuak izan. Adibidez, liskar horiek zirela eta gertatu zen Islandiako historian izandako sarraskirik latzena, Spánverjavígin (espainiarren sarraskia) izenarekin ezaguna: 1615 eta 1616 artean, hiru baleontzi hondoratu ziren Vestfirðirren edo mendebalderagoko fiordoetan, eta orduan Piarres Agirre, Esteban Telleria eta Martin Villafrancakoak zuzendutako 50 marinel hil zituzten.

Aurkikuntza 

1905 aldera, Jón Helgason filologo eta poeta islandiarrak Kopenhageko Unibertsitateko Arnamagnaeana liburutegian bi hiztegi aurkitu zituen, pidgin hauek aipagai zituztenak:  ("Frantsesezko hiztegia") eta  ("Bizkaierako hiztegia"). Eskuizkribua XVII. mendearen bukaerakoa edo XVIII. mendearen hasierakoa da. Guztira hiztegi bi dira: lehendabizikoak 16 orrialde ditu eta 517 hitz eta bigarrenak, 10 orrialde eta 228 hitz. Hau da, denera, 745 hitz.

Eskuizkribuan eguneroko hitzak ez ezik, balea ehizarekin eta bere ingurumariarekin lotutakoak ere daude. Egileak ez dira ezagunak, baina ikertzaileen ustetan, jarduera horretan aritzen ziren idazle bi izan bide ziren, Euskal Herriko arrantzaleak, bertako biztanleekin lotura estua zutenak. Hiztegiak lapurterazko hitzak dakartza gehienbat, baina beste hizkuntzen ekarpenak ere baditu, tartean frantsesarenak, gaztelaniarenak eta ingelesarenak.

Helgason Christianus Cornelius Uhlenbeckekin harremanetan jarri zen, Leidengo Unibertsitateko euskal gaietarako aditua. 1927an, Nicolaas Gerardus Hendricus Deen hizkuntzalari herbeheretarrak (Uhlenbeck euskalariaren ikaslea), Euskal Herrira bidaiatu zuen Julio de Urquijorekin elkarlanean aritzeko. 1937an, Deenek gai honen inguruan idatzi zuen Leidengo Unibertsitatean aurkezturiko doktore-tesian. Tesiak "Glossaria duo vasco-islandica" izenburua zuen, 125 orrialde zituen eta latinez idatzita zegoen.

F. Mullerrek zuzendutako tesia 135 orrialdeko liburutxo bat besterik ez da. Haren onarpen zientifikoa, ordea, Espainiako Gerra Zibilak (1936-1939), eta Bigarren Mundu Gerrak (1939-1945) eklipsatu zuten. Hala ere, Nicolaas Gerardus Hendricus Deenen tesia ezagunagoa izango zatekeen latinaren ordez beste hizkuntza moderno batean argitaratu izan balu.

Tesian ikerketa ortografikoa eta fonetikoa egin zituen eta bukaeran, eranskin moduan, hiztegi biak kopiatu zituen. Hitzaurrean, Urquijori eskerrak eman ondoren, Deenek honela dio: 
Deenek lau zutabetan argitaratu zituen hiztegiak: euskara / islandiera / alemana / gaztelania.

Lana ez da Julio de Urquijoren liburutegian aurkitu, baina Angel Irigaraik berreskuratu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiaren liburutegian.

Eskuizkribuak 1986an itzuli zituzten Islandiara, baina horietako bat galdu egin zen.

Adibideak 

Hona hemen euskara-islandierazko esaldi batzuk:
 For ju mala gissuna. "Gizon gaiztoa zara"
 Normandia chave andia. "Frantziarrek asko dakite"
 Sumbatt galsardia for?. "Zenbat galtzerdiagatik?"
 Presenta for mi locaria. "Eman niri lokarriak"
 For mi presenta for ju biskusa eta sagarduna. "Bixkotxa eta sagardoa emango dizkizut"
 Presenta for mi berrua usnia eta berria burra. "Emadazu esne beroa eta gurina berria"
 Christ Maria presenta for mi balia, for mi, presenta for ju bustana. "Kristo eta Mariak balea ematen didatenean emango dizut buztana"
 Zer travala for ju?. "Zertan egiten duzu lan?"
 Fenicha for ju. "Zurekin larrua jo"
 Gianzu caca. "Janzazu kaka"

Pidgin-esaldiak 
Vocabula Biscaica eskuizkribuak pidgin elementu bat duten esaldi hauek ditu:

Hitz horietako gehienak euskal jatorrikoak dira:

 biskusa, (lapurteraz)   hitz mailegatuaua 'biscuit', gaur egunean etxeko bixkotxa (gâteau basque)    espainiarra, azken batean antzinako frantziar eskola)
 bocata
 bustana, buztana
 eta
 galsardia, galtzerdia 
 gissuna, gizona 
 lokaria, lokarria 
 Zer?
 travala, euskara zaharrean trabaillatu, frantsesarekin eta espainierarekin lotua, 'lan egin'
 usnia, esnea
 bura, gurina, Lapurdin burra hitz mailegatua  Beurre frantsesez, burro italieraz eta  okzitanieraz)

Hitz batzuk germaniar jatorrikoak dira:

 for mi, ingelesezko 'for me' (gai eta objektu gisa erabilia; 'I' eta 'me') edo alemanezko 'för mi'.
 for ju, ingelesezko 'for you' (objektu eta objektu gisa erabilia) edo alemanez 'för ju'

Eta beste batzuk hizkuntza erromantikoetatik datoz:

 cammisola, atorra espainierazko camisola
 fenicha, larrutan egin, espainierazko fornicar 
 mala, gaiztoa, frantsesez edo espainieraz malo
 trucka, Spanish  'to exchange'

Pidgineko substantibo eta adjektibo guztiak euskal -a artikuluarekin markatuta daude, baita atzizkia euskaraz antigramatikala denean ere. Substantibo eta adjektiboen ordena ere alderantzikatu egiten da. Adibidez, berrua usnia («beroa esnea») pidgin versus esne beroa euskaraz.

Nahiz eta hitz espainol eta frantses asko dauden glosarioetan, hau ez da pidgin hizkuntzaren zeinu bat, baizik eta frantsesak eta gaztelaniak euskal hizkuntzan adinean zehar izan duten eraginaren ondorio bat, izan ere, euskarak inguruko hizkuntzetatik mailegu-hitz asko hartu baititu. Gainera, Islandiara iritsi ziren euskal tripulazioetako pertsona asko eleaniztunak izan zitezkeen, frantsesez eta/edo gaztelaniaz ere hitz egiten zutela. Horrek azalduko luke, adibidez, zergatik itzultzen den ja  islandiarra "" Vocabula Biscaicaren amaieran euskaraz bai eta frantsesez vÿ baliokideekin.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Algonkin-euskara pidgina

Kanpo estekak 

 Eskuizkribua: Vocabula Gallica (frantsesezko hitzak) – 16 orrialdeko hiztegitxoa, XVII. mendeko bukaeran idatzita. Jón Ólafsson-en "AM 987 4to" eskuizkribu osoaren zati bat da.
 Eskuizkribua: Vocabula_Biscaica (euskarazko hitzak) – 10 orrialdeko hiztegitxoa, XVIII. mendean idatzita. Jón Ólafsson-en "AM 987 4to" eskuizkribu osoaren zati bat da..
 Harvardeko eskuizbribua– 2 orrialde bakarrik, 145 orrialde dituen "MS Icelandic 3" eskuizkribuaren zati bat.

Euskararen jatorria eta ahaideak
Islandiera
Euskal Herriko baleazaleak