André Breton

André Breton (Tinchebray, Orne, 1896ko otsailaren 19a – , 1966ko irailaren 28a) idazle eta poeta frantziarra eta surrealismoaren sortzaile nagusia izan zen. 1924an Manifeste du Surréalisme idatzi zuen, abiapuntua izan zena.

Medikuntza eta psikiatria ikasi arren, kultura arloan nabarmendu zen bereziki. Bestela, Frantziako alderdi komunistaren kidea izan zen. Haren herrialdeko kolonialismoaren aurka azaldu zen publikoki, Aljeriako gerra kritikatuz besteak beste.

Surrealismoaren aitzindaria 
Bretonek medikuntza ikasketak egin zituen eta adimenaren gorabeherekin kezkatu zen batez ere ; I. Mundu Gerraren garaian erietxe psikiatrikoetan jardun zuen lanean.

Freuden lanak ezagutu zituelarik, subkontzientearen kontzeptuak erakarri zuen batez ere. Eta kontzeptu horretan sakondu nahian hasi zen, hain zuzen ere, idazketaren inguruko esperimentuak egiten.

Bretonen literaturan antzematen denez, eragin handia izan zuten harengan psikiatriak eta olerkigintza sinbolistak, Apollinairek batez ere, eta haien eraginez elkartu zen, hasieran, higikunde dadaistaren jarraitzaileekin. Aipagarria da, alde horretatik, Bretonek Tzara dadaistarekin izan zuen gutun bidezko harremana, nahiz eta 1934 ingurutik aurrera heren arteko lotura hori eten egin zen.

1919. urtean, Litterature aldizkaria sortu zuen Aragon eta Soupaultekin batera, eta surrealismoaren oinarrietako bat izango zen idazketa automatikoa lantzen hasi ziren bertan . 1922an surrealisten kongresu nazional bat proposatu zuen Bretonek, surrealismoak, higikunde literario soil izateaz haraindi, gizadia erro-errotik aldatzeko helburua duela zioen ideian oinarriturik. Kongresua ez zen aurrera atera ordea, eta orduan hasi ziren sortzen surrealismoaren jarraitzaileen arteko tirabirak eta hausturak, Breton, Tzara eta Aragonen arteko gorabeherak esaterako.

Gorabeherak gorabehera, Breton gelditu zen mugimendu surrealistaren buruzagi eta berak argitaratu zuen, 1924an, Surrealismoaren manifestua, higikunde berriaren printzipioak biltzen zituen agiria. Besteak beste, ametsaren eta erralitatearen arteko muga deuseztu nahi zuen surrealismoak, arrazoia eta eromena, objektibotasuna eta subjektibotasuna elkartu nahi zituen eta kontzientziaren mugak zeintzuk ziren ikertu nahi zuen.

Dena dela, benetako haustura 1929an gertatu zen, Bretonek Surrealismoaren bigarren manifestua argitaratu zuenean, nahiz eta oraindik ez zen garbi ikusi arrazoipolitikoak zeudela tarteko. Izan ere, Bretonek, heste surrealista askok bezala, harreman estua izan zuen ezkerreko alderdiekin eta herak ere alderdi komunistarekin bat egin zuen 1930ean, baina gero kaskartuz joan ziren alderdiarekiko harremanak eta 1935ean harreman hura eten egin zuen, nahiz eta marxismoaren ideiekiko hurbiltasuna antzeman zaion handik aurrera ere.

Haustura haren ondoren Aragon, Tzara eta alderdi komunistarekin bat eginik jarraitu zuten beste zenbait kide egotzi egin zituen Bretonek bere taldetik.

Alemaniarrek Frantzia okupatu zutenean, Bretonek Estatu Batuetara ihes egin behar izan zuen. 1940-1946 bitartean Estatu Batuetan bizi izan zen, baina urte hartan Frantziara itzuli zen. Bitarte horretan, 1942. urtean erakusketa surrealista bat antolatu zuen eta beste manifestu bat argitaratu zuen, besteak beste.

Literatura lanak 
Bretonen literatura lan nagusietako bat Soupaultekin idazketa automatikoan oinarriturik idatzi zuen Les Champs magnetiques (1920, Eremu magnetikoak) izan zen. Azpimarratzekoa da idazketa automatikoa ez zutela hartzen esperimentu soil gisa, literaturarako baliabide gisa baizik, testu puru eta garbiak sortzeko baliabide gisa, hain zuzen ere.Baina lan horrez gainera aipagarriak ditu Nadja (1928, Nadja) kontakizuna, eguneroko gertaerak ondoez psikologikoekin nahasturik agertzen dituen antinobela gisa har daitekeena ; L Immaculee Conception (1930, Sortzez Garbia), Paul Elouardekin batera idatzia ; ametsaren eta errealitatearen arteko lotura aztergai duten Les Vases Communicants (1932, Hodi komunikatzaileak), eta L Amour fou (1937, Maitasun eroa) etab.

Baina lan horiez gainera, kontuan hartzekoak dira Bretonen lan teorikoak eta kritikoak : Les Pas perdus (1924, Urrats galduak), Le Surrealisme et la peinture (1926, Surrealismoa eta margolaritza), La Cle des champs (1953, Zelaietako giltza), etab.

Lan hautatuak

Olerkiak 
 Mont de piété, 1919
 Les Champs magnétiques, 1920
 Clair de terre, 1923
 Les Pas perdus, 1924
 Poisson soluble, 1924
 Nadja, 1928
 Le Trésor des jésuites, 1929
 Ralentir travaux, 1930
 L’Immaculée conception, 1930
 L'Union libre, 1931
 Le Revolver à cheveux blancs, 1932
 Les Vases communicants, 1932
 L'Air de l'eau, 1934
 Point du jour, 1934
 Au lavoir noir, 1936
 Le Château étoilé, 1937
 L'Amour fou, 1937
 Fata morgana, 1940
 Pleine marge, 1943
 Arcane 17, 1945
 Young cherry trees secured against hares, 1946
 Martinique, charmeuse de serpents, 1948
 La Lampe dans l'horloge, 1948
 Au regard des divinités, 1949
 La Clé des champs, 1953
 Adieu ne plaise, 1954
 Constellations, 1959
 Le La, 1961

Saioak 

 Manifeste du surréalisme, 1924
 Légitime défense, 1926
 Le Surréalisme et la Peinture, 1928
 Second manifeste du Surréalisme, 1930
 Misère de la poésie, 1932
 Qu'est-ce que le surréalisme?, 1934
 Position politique du [urréalisme, 1935
 Notes sur la poésie, 1936
 Trajectoire du rêve, 1938
 Dictionnaire abrégé du surréalisme, 1938
 Anthologie de l'humour noir, 1940
 Situation du surréalisme entre les deux guerres, 1945
 Yves Tanguy, 1947
 Ode à Charles Fourier, 1947
 Flagrant délit, 1949
 Prolégomènes à un troisième manifeste du surréalisme ou non, 1946
 Entretiens avec André Parinaud, 1952
 Du surréalisme en ses œuvres vives, 1954
 L’Art magique, 1957

Ikus, gainera 

 Arte modernoa
 Arte garaikidea
 Frantsesezko literatura

Erreferentziak 

Artista garaikideak
Arte modernoa
Frantsesezko idazleak
Frantziako poetak
Frantziako komunistak
Normandiarrak
Surrealismoaren literatura
Trotskistak
Antologistak
Parisen hildakoak