Gales (hizkuntza)

Galesa (Cymraeg edo y Gymraeg) —kymruera edo kymbruera izenez ere ezaguna— Galesko berezko hizkuntza da, gaur egun egoera gutxituan dagoena.

Indoeuropar mintzaira da, hizkuntza zelten multzokoa; britoi taldearen barruan dago, cumbrierarekin, bretainierarekin eta kornubierarekin batera.

Hiztunen geografia 
Galesko biztanleen % 20 inguru dira galesaren hiztun, gutxi gorabehera 610.000 lagun (2001).

Hizkuntza nagusia gisan, hiztunak bereziki iparraldean eta mendebaldean dira: Gwynedd (% 76), Anglesey / Ynys Môn (% 70,5), Carmarthenshire / Sir Gaerfyrddin (% 63,6) eta Ceredigion (% 61).

Dialektoei dagokienez, Iparraldeko ("Gog") eta Hegoaldeko ("Hwntw") aldaeren arabera sailkatzen dituzte.

1993an S4C telebista kateak egindako inkestaren arabera, beste 135.000 bat hiztun bizi ziren artean Ingalaterran. Halaber, Argentinako Chubuteko probintzian badago galestar jatorriko komunitate bat, eta horien artean galesezko hiztunak badaude (25.000), baita Kanadan (3.160), AEBetan (2.655), Zeelanda Berrian (1.155) eta Australian (1.060) ere. Guztira, beraz, hizkuntzak 750.000 hiztun baino gehiago ditu.

Historia 

 VI. mendea: Lehenengo testigantzak jaso ziren.
 IX.-XI. mendeak: Hywel Dda erregeak eta ondorengoek legeak idatzi zituzten gales zaharrean. Olerki batzuen aztarnak ere geratu dira.
 XII.-XIV. mendeak: Mabinogion izeneko bilduma idatzi zen, ipuinez eta eleberriz osatuta.
 XIV.-XVI. mendeak: Dafydd ap Gwilym poetak 150 bat olerki idatzi zituen.
 1588an, William Morganek egindako Bibliaren itzulpena argitaratu zuten.
 1847an, hiru hezkuntza-ikuskatzailek txostena aurkeztu zuten, hizkuntza gaitzetsiz. Informe horrek Brad y Llyfrau Gleision ("Liburu urdinen saldukeria") herri-izena hartu zuen. Welsh Not ("Galesik ez") kartelak hasi ziren erabiltzen eskoletan, galesaren erabilera zigortzeko.
 1858an, Daniel Silvan Evansek bere galesa-ingelesa hiztegia amaitu zuen.
 1891n, galestarren % 54 galesdunak ziren.
 1907an, Owen Morgan Edwards Galesko eskolen ikuskatzaile nagusi bilakatu zen, ikasle galesdunen aldeko urratsak ematen.
 1911n, gales hiztunen ehunekoa % 43,5era jaitsi zen.
 1939an, Ysgol Gymraeg Aberystwyth (Aberystwytheko Galesezko Eskola) sortu zen, Lehen Hezkuntzako lehendabizikoa historian.
 1962an, Cymdeithas yr Iaith/Welsh Language Society erakundea sortu zen, hizkuntzaren alde diharduen presio-taldea.
 1977an, BBC Radio Cymru hasi zen emititzen.
 1981ean, galestarren % 19 baino ez ziren galesdunak.
 1982an, S4C telebista (Sianel Pedwar Cymru / Channel Four Wales) sortu zen: harez geroztik, galesezko programazioa eskaintzen du eta % 7 inguruko ikuslegoa du gaur egun.
 1988an, Bwrdd yr Iaith Gymraeg / Welsh Language Board elkartea sortu zen.
 1993an, Welsh Language Act eta 1998an Government of Wales Act dekretuak kaleratu ziren, gales eta ingeles hiztunak berdintasun egoeran bizitzeko.

Ortografia

Hiztegia 
 Beth? → Zer?
 Ble? → Non?
 Bore da → Egun on
 Croeso → Ongi etorri
 Cymru → Gales
 Da bo chi (iparraldean), Hwyl (hegoaldean) → Agur, adio
 Da iawn, diolch → Oso ondo, eskerrik asko
 De → Hegoalde
 Dim ysmygu → Ez erre
 Diolch → Eskerrik asko
 Dwyrain → Mendebalde
 Dyma → Hemen
 Dynion → Gizonak
 Faint? → Zenbat?
 Gogledd → Iparralde
 Gorllewin → Ekialde
 Iwerddon → Irlanda
 Lloegr → Ingalaterra
 Llydaw → Bretainia
 Mae'n ddrwg gyda fi → Sentitzen dut
 Merched → Emakumeak
 Mynydd → Mendi
 Nac ydw → Ez
 Nawr → Orain
 Nos da → Gabon
 Os gwelwch yn dda → Mesedez
 Pam? → Zergatik?
 Shw mae → Kaixo
 Shwd dych chi? → Zer moduz?
 Ydw → Bai
 Yr Alban → Eskozia

Gramatika

Legezko estatusa eta administrazioa 
2021eko uztailean iragarri zen aurrerantzean Galesko gobernuan lan egitea espero zuten pertsonak gai izan behar zirela galesez oinarrizko elkarrizketa sinpleak izateko, "kortesiazko" mailan.

Hezkuntza 
Ikasleen % 25-30ek galesa dauka lehen hizkuntza gisa eskolan. Bestela, ume guztiek galesa ikasi behar dute 16 urte bete arte (gehienek bigarren hizkuntza moduan). Galesezko irakasle bereziek "Athrawon Bro" izena hartzen dute.

Unibertsitateei dagokienez, Bangor eta Aberystwyth hirietan ikasgai batzuk eskaintzen dituzte galesez.

Hedabideak 
 Aldizkariak: "Y Cymro" (astekaria) eta "Y Dynesydd" (Caerdyddeko hilabetekaria).
 Irratiak: BBC Radio Cymru
 Telebista: S4C katea.

Literatura eta musika

Literatura 
 Galesezko idazleen zerrenda

Musika

Eisteddfod 

Galesezko kultur jaialdi tradizionala da, literatura eta musikaren ingurukoa eta lehiaketa modukoa.

Lehenengo aztarnak XII. mendekoak dira, eta gaur egun nazio mailan egiten dute urtero Galesen, bai eta herrialdetik kanpo ere.

Elkarteak 
 Bwrdd yr Iaith Gymraeg/Welsh Language Board
 Cymdeithas yr Iaith/Welsh Language Society

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Bretainiera
 Europako hizkuntza gutxituak
 Galesak Patagonian
 Galesak Ipar Amerikan

Kanpo estekak 

 Bwrdd yr Iaith Gymraeg/Welsh Language Board-en webgunea
 S4C Telebistaren webgunea (elebiduna)
 Cymdeithas yr Iaith/Welsh Language Society-ren webgunea
 Hedabideetaz eta literaturaz
 Webster´s Online hiztegia (Gal-Ing)
 Oinarrizko ikastaroa Interneten

Galesa
Eremu urriko hizkuntzak
Erresuma Batuko hizkuntzak