Tota Azearitz

Tota Iruñekoa, Tota Azearitz edo Tota Aznaritz —— (876ko urtarrilaren 2 - 958ko urriaren 15) Iruñeko erregina Antso I.a Gartzeitzekin ezkondu zelako. Aznar Santxitz Larraungoa eta Oneka Ortitz lehengusuen alaba eta Orti I.a Gartzeitzen iloba.

Biografia 
Abd ar-Rahman III.aren odoleko izebak,934an, Iruñeko Erresumarako bidean zegoen razzia bat zuzentzen ari zenean, bere ahaidetasun loturak aldarrikatu zituen kalifak bakea eman ziezaion eta bere erresumatik aldendu zedin. Abd ar-Rahmanek, erantzun bezala, Tota erregina musulmanen kanpamentuan aurkeztea eskatu zuen, asmo onen froga gisa. Tota Calahorran agertu zen bere segizioarekin, kalifa zegoen tokian, eta honek ohore handiz hartu zuen. Calahorran, erreginak basailutza eman zion Abd ar-Rahman III.ari, eta erasorik ez egiteko eta kalifarekin elkarlanean aritzeko hitzarmen bat sinatu zuen. Hitzarmen honen ondorioz, Totaren semea zen Gartzea Santxitz Iruñeko errege bilakatu zen. Gainera, Tota eta kalifaren arteko itun honen ondoren, tropa musulmanek Iruñeko erresuma aliatua zeharkatu zuten eta Leongo Erresumaren aurka joan ziren, Araba eta Gaztela suntsituz.

Suitzako Alpeetako San Galoren abadiako fraide baten 956. urteko albiste labur batek, 939. urteko musulmanek Simancasko guduan eta Alhándegan jasandako hondamena deskribatzean, Tota erreginari eman zion garaipena:

Bere biloba Antso I.a Leongoa, "Gizena" ezizena zuena, bere alaba Urrakaren semea, ez zen leondar eta gaztelar nobleen gustukoa. Hauek, Fernando Gontzalitz kondea buru zutela, tronutik kendu eta Ordoño IV.a errege izendatu zuten. Tota erreginak, Antso III.ari, bere iloba zen Abd ar-Rahman III.arekin hitzarmen bat egiten lagundu zion, tronua berreskuratzeko. Horrela, Tota, Antso eta kalifaren armada bateratuek Leongo erresuma eraso zuten eta Ordoño kargutik kentzea lortu zuten.

Tota erreginaren hilobia, oso osaera errazeko sarkofagoa, Susoko monasterioaren atarian dago, garai hartan monasterioa Iruñeko Erresumarena baitzen. 2001. urteaz geroztik, bere izena duen kale bat du Iruñeko Arrotxapea auzoan.

Seme-alabak 
Zazpi seme-alaba izan zituen:

 Urraka Iruñekoa, Ramiro II.a Leongoarekin ezkonduko zena.
 Oneka Iruñekoa, Alfontso IV.a Leongoaren emaztea. Leongo erregina 926 eta 931 artean. 931an hila.
 Iruñeko Antsa, lehendabizikoz Ordoño II.a Leongoa,bigarrenez Arabako kondea Alvaro Herramelizeta hirugarrenez Fernando Gontzalitz, Gaztelako kondearekin ezkondu zena.
 Gartzia I.a Santxitz, Iruñeko erregea, Andregoto Garindoitzekin eta Teresa Leongoarekin ezkondu zena.
 Beraskita Santxitz, lehendabizikoz Arabako Munio Beilaitz kondea, bigarrenez Ribagorzako Garindo eta hirugarrenez Orti Garindoitzekin ezkondu zena.
 Munia Santxitz.
 Auribita, ziur asko Al-Tawil, Huescako wali musulmanarekin ezkondu zena.

Oharrak

Erreferentziak

Bibliografia 
 
 
 

Eleberriak

Kanpo estekak 

Nafarroako errege-erreginen ezkontideak
Erdi Aroko emakumeak
Iruñean hildakoak