Izura-Azme

Izura-Azme Nafarroa Behereko ekialdeko udalerri bat da, Oztibarre eskualdean historikoki garrantzirik handiena duena. Mugak: iparraldean, Ostankoa; ekialdean, Arhantsusi; mendebaldean, Landibarre, eta hegoaldean, Larzabale-Arroze-Zibitze. Euskara, behe-nafarrera; euskaldunak, % 96.

Laborantzan (garia, patata, landare lekadunak, artoa, barazkiak, bazkarako landareak), abere-hazkuntzan (ardi- eta behi-azienda) eta janari-industrian (esnea, haragia) oinarritzen da bertako ekonomia-jarduera nagusia.

Geografia

Ingurune naturala 
Udalerritik Biduze ibaia igarotzen da, baita bertara isurtzen diren hainbat erreka ere: Iturriberriko erreka, Pagardoiko erreka, Berzaitzeko erreka eta Haranbeltzeko erreka.

Udalerri mugakideak 
 Ostankoa eta Uhartehiri iparraldean
 Landibarre mendebaldean
 Arhantsusi ekialdean
 Larzabale-Arroze-Zibitze eta Jutsi hegoaldean

Etxeak eta Auzoak 
 Izura
 Azme
 Azme Xilo
 Plaza
 Haranbeltz
 Lagunatoa
 Eliza

Historia 
Etxez osatutako harresia edo bastida bat eraiki zen XII. mendearen hasieran Izurako Oztibarreko lurretan (Ostabaret, Ostabat, gaskoieraz). 1140. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Oztibarreko bastida. Frantziako Iraultza arte, Akizeko apezpikuen eliz barrutian egon zen Oztibarreko lurralde guztia, Nafarroako erresumako lurra izanagatik. Erdi Aroan zehar, Izurako hirian egon zen Donejakue bideko erietxetik garrantzitsuenetako bat, bertara biltzen baitziren lau erromesbide handienetatik hiru (Tours, Puy eta Vézelay hirietatik abiatzen zirenak, hain zuzen ere, Pirinioak zeharkatzeko). 1350ean, bi hotel, bi ospitale eta hogei bat ostatu zeuden Izuran.

Aipagarria da eraikuntza guztien artean, Haranbeltzeko San Nikolas kapera erromanikoa. Haranbeltzeko prioreak bere lekua zuen Nafarroako gorteetan. 1381. urtean ezagutu zizkion Karlos II.a Nafarroako erregeak foruak Izurako herriari, eta merkatu-hiri garrantzitsua bihurtu zen Izura XIV. mendearen bukaeratik aurrera.

Nafarroako erlijio-gerretan su hartu zuen Izurak. 1607an Henrike III.ak merkatu bat eta urteroko feria bat izatea baimendu zuen Nafarroako erresuma eta Bearno arteko merkataritza-hiri nagusi modura.

Azme herria 1841. urteko ekainaren 13an lotu zitzaion Izurakoari udalerri bakarra osatzeko..

Demografia 

Oharra: 2006ko biztanleria INSEEk emaniko behin-behineko datua da; fusioa baino lehenagoko 1836 arteko datuak Izurari dagozkio.

Kultura

Hizkuntza 

Izura-Azmeko euskara Garaziko euskara da, euskalki nafar-lapurtarraren barnean dagoen sortaldeko hizkera.

Ondasun nabarmenak 

 Latsaga gaztelua: Izuran kokaturiko gaztelua, historikoki Latsaga familiari loturik egon dena.
 Haranbeltzeko kapera: Donejakue bideko antzinako erietxe batekoa.

Izuratar eta azmetar ospetsuak 
 Eñaut Larralde (1935 - 2012), euskal abeslaria.
 Xabier Larralde (1970) Batasuneko eta EH Baiko kidea.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Izura
 Azme

Kanpo estekak 

Izura-Azme