Idiazabal

Idiazabal Gipuzkoako hegoaldeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. Idiazabalgo gazta ezagunari izena eman dio.  biztanle zituen . urtean.

Izena 
Bertako lagunarteko hizkeran, Ízal esaten zaio herriari.

Izenaren aipamenik zaharrena 1199. urtekoa da, eta Iviazaval (egungo euskal idazkeran, Ibiazabal) formarekin ageri da. Geroztik, ordea, Idiazabal forma ageri da, edo haren aldaerak (Ydiaçabal, Ydiaçaual, Ydiaçaval, Idiazaval).

Etimologiari dagokionez, bi dira hizkuntzalariek darabiltzaten hipotesiak:
 Idiazabal izenaren oinarria ibi dela, forma dokumentatu zaharrena aintzat hartuta.
 Idiazabal izenaren oinarria ihidi (ihiak dauden tokia) dela, antzinatik gehien erabili den forma aintzat hartuta.

Geografia

Kokapena 
Gipuzkoako hegoaldean dago Idiazabal, Goierriko bailaran, eta 29,5 km² lur hartzen ditu haren mugapeak.

Donostiatik 45 kilometrora, N-I errepideari jarraitu beharko dio Idiazabalera heldu nahi duenak. Herrira jotzeko, kilometro pare bat lehenago dagoen bidegurutzetik sartu behar da.

Lurreko materialak eta erliebea 
Aro Kretazikoaren erdi aldera itsaspean itxuratutako materialez daude osatuak ia erabat Idiazabalgo lurrak; orain dela 112 milioi urte hasi zen prozesua eta 22 milioi urte geroago bukatu. Higadura eragileek (haizeak, urak...) ordutik gaur egun arte higatu eta garraiatu dituzten materialak Oriaren eta Urtsuaranen ibar azaletan, behealdean, geratu dira jalkita.

Klima 
43 graduko ipar latitudean egonik, Idiazabal bete-betean klima epelen eskualdean dago sartua. Itsasotik oso gertu (31 kilometro herri gunetik), Europako kontinentearen mendebaldean eta mendi artean dagoenez, klima atlantikoa da.

Landaredia 
Klima atlantikoari dagokionez, neguan hostoa galtzen duten espezieek osatutako basoak dira nagusi.
Arboladi horien azpian, era askotako sastraka eta belarkiak izaten dira, lurzoruaren, argitasunaren eta abarren arabera.

 Haltzadia (haltza...) 600–700 m arte 
 Baso atlantikoa (haritza, gaztainondoa, lizarra, hurritza, astigarra, zumarra, gorostia...): Eguteran, 600–700 m inguruan 
 Ameztia (ametza, gorostia, elorri zuria...): 600–700 m-tik gora 
 Pagadia (pagoa...)

Baso horiek kendu eta, haien ordez, beste espezie batzuk aldatu dira leku askotan. Beste batzuetan, ganaduarentzako larreak ugaltzeko, beste gabe, baso autoktonoak kendu egin dira; horrelakoetan, larre horiek bertan behera geratu direnean, berezko basoa berriro etorri bitartean, ote, garo, txilar eta abarrez osatutako paisaia sortu ohi da.

Historia

Historiaurrea 
Gutxi dira Erdi Aroaren aurretik aurki daitezkeen aztarnak. Bere mendietan hainbat dolmen eta tumulu aurki daitezke, hala nola Dorronsoroko Jentilzuloa, Urrezuloko Armurea, Atxurbi, Praalata, Aitxu, Napalatza, Unanabi, Etzegarate, Bidarte edo Zorroztarri. Brontze Aroko aztarnak aurkitu dira bertan. K.a. 3200 eta K.a. 1300 artean datatu dira.

Antzinaroa 
1898an II. mendeko hainbat Antzinako Erromako txanpon aurkitu ziren harrobi batean. Horietatik bost kontserbatu dira, bi Antonino Piorenak, bat Faustina Zaharra enperatrizarena eta bi Komodorenak. Beraz eskualdean erromatarren presentziaren bat egongo zela pentsa daiteke. Manuel Lekuonak dio elizako pontea bisigodoen garaikoa izan zitekeela.

Erdi Aroa 
X. mendeko Goenekoa, Barrenekoa, Albisu eta Serotegi dira ezagutzen diren baserririk zaharrenak. Ondoren eraiki ziren Altamira, Gurutzeta, Aizkorreta-Saletxe eta Goatse-Garako baserriak. Bailararen behealdera XII. mendean iritsi zen.

1199. urtean lehen aldiz agertu zen idatzita herriaren izena. 1384an Segurako hiribilduarekin batzeko dokumentua egin zuten, herri hau izan baitzen, denbora luzez, eskualdeko hiriburu zibila. Astigarreta, Zegama, Zerain, Gabiria, Gudugarreta, Idiazabal, Legazpia, Mutiloa eta Ormaiztegik urte horretan Ahaide Nagusiek egiten zituzten lapurketa eta erailketengandik babesteko dokumentua sinatu zuten. 1387ko otsailaren 2an Joanes I.a Gaztelakoak batasun hori onartu zuen Ávilan sinatutako dokumentu batean eta 1393an Henrike III.a Gaztelakoak ere berretsi zuen Madrilen. Idiazabalen anexioa Segurako barrutira egin bazen ere, herriaren mugetan zeuden mugarriak mantendu ziren, mendien jabetzarekin batera.

Garai hartan baserri gehienak egurrezkoak izango ziren, gehienez harri batzuk oinarri gisa. Baserriaren ekonomiari lotuta industria ere bazen, errotak eta olak, adibidez.

Aro modernoa 
1599an Ataunekin gatazka izan zen ez zietelako uzten euren animaliak euren lurretara eramaten. Probintziak baimena ematen zuen animaliek eguzkia ateratzen zenetik sartzen zen arte kontzejuko mendietan izatera, eta idiazabaldarrek uste zuten herritar batek nonbaiten hartzen bazuen gaua pasatzeko aukera, animaliak beraiekin egon behar zirela. 1612ko urtarrilaren 19an Valladoliden izandako epaiketak arrazoia eman zioten Idiazabali.

1615. urtean bereizi zen Idiazabal Seguratik, eta hiribildu titulua eman zioten, behar beste diru ordainduta. Zehazki hogeita sei auzokide eta erdi kontatu ziren, eta 70.795 erreal ordaindu behar izan zituzten. Herriko etxea "kontzeju etxe" bilakatu zen eta Gipuzkoako Batzar Nagusietan esku hartzeko eskubidea lortu zuen. Hala ere Ataun, Segura, Zegama edo Mutiloarekin batera bidali ohi zituen ordezkariak.

XVI. eta XVII. mendeetan eraiki zen herriko eliza, estilo gotikoan. 1561era arte Idiazabalen Nafarroarantz zihozen garraioek hamarrenak ordaindu behar zituzten. 

XVII. mendean Idiazabalek hiru herritar bidali behar dituen gerra baldin bazegoen. Konbentzio Gerran, ordea, 70 bidali behar izan zituen "muga ziantzera". Garai horretako alkatea Manuel Ignacio de Urreta zen.

Aro garaikidea 
1847an Pascual Madozek honela deskribatu zuen herria:

 

Idiazabal baserriarekin lotutako herria izan da. 1860. urtean 1.716 biztanle zituen herriak, baina gehienak baserrietan bizi ziren. Herrigunean 30 etxe inguru zeuden, horietako asko ere baserri. XIX. mendearen bukaeran Ameriketara immigrazio handia izan zen, egoera ekonomikoak bultzatuta.

XX. mendearen hasieran iritsi ziren, elektrizitatea, kanileko ura, plaza berria, kanposantu berria, eskola... batez ere Ameriketatik bueltatutako Indianoek bultzatuta. Garai horretakoak dira hainbat jauregi, Altolagirrerenea edo Floreaga kasu.

Espainiako Gerra zibilaren ostean industria asko etorri zen Idiazabalera, eta enpresa garrantzitsuak sortu ziren: Ampo, Jaso edo Patricio Echeverría kasu. Garai honetan inmigrazioa etorri zen herrira, eta baserritik herrigunerako bidea egin zuten askok.

1947an Seguraren esku zegoen Urtsuaran auzoa Idiazabalen batu zen.

Ekonomia 
Industria (elikagai-industria, hegazti-hazkuntza, mekanika eta metalgintza); zerbitzuak (garraioak, ostalaritza); basogintza (pagoa, artea eta pinua); eta abeltzaintza dira jarduera nagusiak.

Ondorengoak dira 150 langiletik gora dituzten enpresak:

 Ampo

 Jaso

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %1,9. Bigarren sektorea %64,7. Hirugarren sektorea %27,9. Eraikuntza %5,5.

Demografia 
2019an 2.388 biztanle zituen herriak. Horietatik %23,03k 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotakoak %6,95 ziren.

Politika

2023ko udal hauteskundeak 
2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeetako emaitzen ondorioz Idiazabalgo alkatea EH Bilduko Iñaki Alberdi Iparragirre da.

2019ko udal hauteskundeak 
2019ko maiatzaren 29ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Idiazabalgo alkatea EH Bilduko Iñaki Alberdi Iparragirre da.

2015eko udal hauteskundeak 
2015eko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: Izal Baik 789 boto. EH Bilduk 458 boto. PPk 12 boto. PSE-EEk 11 boto. Ioritz Imaz aukeratu zuten alkate.

Alkateak 
Hauek izan dira Idiazabalgo azken alkateak:

Euskara 

Idiazabalgo euskalkia gipuzkeraren aldaera da, eta Goierriko hizkera hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa.

2016an herritarren %85,75 euskalduna zen.

Jaiak eta ospakizunak 

 Otsailaren 3a (eta bere inguruko egunak): San Blas (herriko festak)
 Maiatzeko lehen asteburua: Euskal Gaztaren Azoka.
Maiatzeko larunbat guztietan: Maiatzeko loreak Gurutzetako baselizan
Uztailak 31: San Ignazio jaiak, San Ignazio auzoan. 
Abuztuaren 15a: Gurutzetako amaren eguna.
 Irailaren 29a: San Migel festak Urtsuaranen.

Ondasun nabarmenak 
Eusko Jaurlaritzak ondare izendatutakoak:

Ondare eraikia

Eraikin zibilak 

Arimasagasti jauregia
Arimasagastiko errota
 Eztenagatorre jauregia
 Guardia etxea
 Nafarrasagasti baserria
 Oiarbide jauregia
 Urbizu bekoetxe baserria

Eraikin erlijiosoak 

Goiko Kalbarioko kapera
 Gurutzetako Andre Mariaren baseliza
 Eztenagako Santa Isabelen baseliza
San Migel goiaingeruaren eliza. XII-XIII. mendeetako atari erromaniko-gotikoa dauka.

Bideak 

 Artsugarats galtzada
 Uzkanga galtzada
 Nafarrasagastibarrena - Otazabal bidea

Arkeologia ondarea

Megalitoak 

Aitxuko trikuharria
Altzaniako Estazio Megalitikoa
Ataun-Burundako Estazio Megalitikoa
Bidaarte I -ko trikuharria
Etzegarateko trikuharria
Napalatzako trikuharria
Pralaatako tumulua
Unanibiko tumulua
Urrezuloko armureako trikuharria
Zorroztarriko trikuharria

Lantegiak 

Arimasagasti burdinola
Eztenaga errota
Goatse teileria
Ihurreko burdinola
Loidi burdinola
Lopategiko errota
Urtsuarango Olea burdinola

Bestelako interesguneak 

Idiazabalgo Gaztaren Interpretazio Zentroa
Euskal Artzainaren monumentua (Rafael Huerta eskulturgilearena, 1983)

Idiazabaldar ospetsuak

Politika 

Domingo Urbizu Arimasagasti (Idiazabal, 1655 - Sevilla, 1701), Kontratazio Etxeko aguazil nagusia eta kolekziogilea.
Martin Lardizabal Elortza (Idiazabal, XVII. mendea - Segura, 1740) legelaria. 

 Francisco Ugarte Iturbe (Idiazabal, 1706 - Guayaquil, 17??) , Maracaibo-ko eta Guayaquil-go gobernadorea.
 Migel Antonio Zumalakarregi (Idiazabal, 1773 - Madril, 1846), politikaria eta Espainiako Justizia ministroa. 
Manuel Maria Etxarri Martinez (Idiazabal, 1811 - Graz, 1890), kapitain karlista eta Karlos Luis-en laguntzailea.
Demetrio Jauregialtzo Albisu (Idiazabal, 1870 - Ib., 1934), enpresagizona eta Argentinako Idiazabalen fundatzailea.
Quintín Altolagirre Zabala (Idiazabal, 1876 - Donostia, 1936), mediku eta politikaria.
Gari Mujika Iriondo (Idiazabal, 1982), politikaria.

Erlijioa 

 Migel Abendaño Eztenaga (Idiazabal, 1617 - Madril, 1686), idazlea eta teologo jesuita.
 Mateo Muxika Urrestarazu (Idiazabal, 1870 - Zarautz, 1968), gotzaina.
 Marcelino Lardizabal Agirrebengoa (Idiazabal, 1879 - Burgos, 1958), misiolaria

Artea eta arkitektura 

 Martin Mitezar (Idiazabal, 15?? - Ib., 15??), arkitekto eta kontratista.
 Francisco Azurmendi (Idiazabal, 1727 - Altzo, 1796), erretaulagile eta eskulturgilea.

Musika 

Jose Galo Zudaire Arsuaga (Idiazabal, 1865 - Ib., 1940), musikaria.
Martin Elola Berasategi (Idiazabal, 1867 - Bilbo, 1935), txistularia.
Ignacio Telleria Zabalo (Idiazabal, 1880 - Donostia, 1944), musikari eta konpositorea.
Fabiana Zudaire Jauregi (Idiazabal, 1894 - Donostia. 1970), musikaria.
Norberto Oiarbide (Idiazabal, 1923 - Ib. 1995)
"Gontxalo" Pelaez Aranburu (Idiazabal, 1948 - Azpeitia, 2007), musikaria eta Los Escápolis, Egan, Trabuko eta Kiñu taldeko kidea.
Mikel Telleria Mugika (Idiazabal, 1960), bakarlaria. 
Joseba Iparragirre (Idiazabal, 1975), trikitilaria.

Literatura 

Kindin Muxika Oiarbide (Idiazabal, 1887 - Mar de Ajo, Argentina, 1974), idazle eta euskaltzalea.
Rufino Arregi Imaz "Errupin" (Idiazabal, 1889 - Buenos Aires, 1968),  idazle eta euskaltzalea.
Pilar Iparragirre Lazkano (Idiazabal, 1951), idazlea.
Josu Baez Mujika (Idiazabal, 1953 - Donostia, 2022), olerkigilea.
Irene Adasoro Katarain (Idiazabal, 1955), itzultzailea.
Amaia Telleria Mujika (Idiazabal, 1993), idazlea.

Kirola 

 Prudencio San Sebastian Aranburu (Idiazabal, 1913) pilotaria.
 Xabier Aranburu "Guzta" (Idiazabal, 1984), harrijasotzailea.
 Julen Goia Iriberri (Idiazabal, 1991) Errugbi jokalaria.
 Oier Goia Iriberri (Idiazabal, 1995), Errugbi jokalaria.
 Ane Mintegi (Idiazabal, 2003), tenis jokalaria.

Ikerketa 

 Salustiano Aseginolaza Aranburu ( Idiazabal, 1822 -  Santiago de Compostela, 1894), ikerlaria, Santiagoko unibertsitateko dekanoa eta farmazian doktorea.
 Carlos Aseginolaza Iparragirre (Idiazabal, 1955 - Goizueta, 2015), botanikoa.
 Pedro Maria Mugika Iparragirre (Idiazabal, 1942), historialaria.

Beste batzuk 

 Jose Agustin Iparragirre Aranburu (Idiazabal, 1794 - Madril, 185?), konfiteroa eta Jose Maria Iparragirreren aita.
 Aquilino Izagirre "Zepai" (Azpeitia, 1906 -  Idiazabal, 1971), bertsolaria. 
 Luis Katarain Urteaga (Idiazabal, 1926 - Ib., 2014), artzaina eta Gazta Zati Bat dokumentalaren protagonista.
 Florentino Goiburu Oiarbide (Idiazabal, 1933 - Ib., 2012), bertsolaria.
 Ane Aseginolaza (Idiazabal, 1950), aktorea.
 Xabi Rodriguez (Idiazabal, 1995), aktorea.

Azpiegiturak eta zerbitzuak

Kultura 

 Areto nagusia
 Guraso elkartea aretoa
 Mediku-etxe zaharra
 Liburutegia
 Artxiboa
 Gaztaren interpretazio zentroa
Fabiana Zudaire musika sorkuntza gunea.

Hezkuntza 

 Musika eskola
 Aita Iparragirre haur-eskola
 Aita Iparragirre herri eskola
 Ikasgelak
 Gaztelekua
 Ludoteka eta haur txokoa

Kirola 

 Igarondo pilotalekua
 Igarondoko igerilekuak
 Arizkorreta futbol zelaia
 Zelaako kiroldegia
 Skate parkea
 Joxe Kruz Aranburu bolatokia
 Pump track parkea

Partzuergoak 
Idiazabal Gipuzkoako Partzuergo Txikiko eta  Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da berauen sorreratik.

Argazki galeria

Erreferentziak

Ikus, gainera

Kanpo estekak 

Idiazabalgo udala
 Aldaize Idiazabalgo herri aldizkarie
 Idiazabalgo Gazta jatorrizko izendapenaren webgunea
Artzai-Gazta elkartea
Idiazabalgo albisteak Hitzan

Idiazabal