Zoonosi

Zoonosi (grezieratik ζῷον, zoon, animalia, + νόσος, nosos, gaitza) animalietatik (batez ere ornodunetatik) pertsonetara transmititzen diren gaixotasunei deitzen zaie. Hainbat gaixotasun, hala nola ebola, salmonelosia edo gripea, zoonosiak dira. Zoonosien eragileak bakterioak, birusak eta bizkarroiak dira, animaliak kutsatzen dituztenak. Munduan ezagutzen diren 1415 giza patogenoetatik %61 zoonotikoak dira eta %70 baino gehiagoren jatorria animalia basatietan du. Horrela, lotura zuzena dute albaitaritzarekin.

Zentzu hertsian, malaria edo dengea bezalako gaixotasunak ez lirateke zoonosiak izango irizpide mugatua erabiltzen bada (animalia ornodunetik gizakiengana transmititzen den gaixotasuna), baina, oro har, zoonositzat jotzen dira, animalia ez-gizakiek transmititzen dituzten patologiak baitira.

Animaliek gizakia kutsatzen dute bi bide hauen bitartez:
 Kontaktu zuzenaren bidez: horrela transmititzen dira bruzelosia, amorrua edo errabia, karbunkoa, toxoplasmosia eta leptospirosia bezalako gaixotasunak.
 Janarien bitartez: kutsatutako animaliak jaterakoan harrapatzen dira salmonelosia, listeriosia, trikinosia, anisakiasia eta behi eroen gaitza, besteak beste.

Historia 

Historiaurreko ehiztari-biltzaile taldeak seguruenik oso txikiak ziren gehienetan. Horrelako taldeek seguraski oso gutxitan izaten zituzten harremanak beste taldeekin. Isolamendu horrek mugatu egiten zuen gaixotasun epidemikoen hedapena, izan ere, epidemien zabalkuntza eta hedapena beste pertsona batzuekin maiz egoteko harreman kopuruan datza, batez ere pertsona horiek erantzun immunologiko egokia oraindik garatu ez dutenean. Talde batean irauteko, patogenoak infekzio kronikoa izan behar zuen, kutsatutako ostalarian mantenduz eta kutsakor izanez luzaroan, edo bestela beste espezie batean mantendu giza-ostalariak kutsatu arte. Egia esan, gaixotasun askotan, gizakia hobeto ulertzen da halabeharrezko biktima gisa, ostalari finala baino. Horren adibide dira amorrua, antraxa, tularemia eta Niloko sukarra. Beraz, gaixotasun infekziosoekiko esposizioaren zati handi bat zoonotikoa izan da.

Gaixotasun moderno asko, gaixotasun epidemikoak barne, zoonosi bezala hasi ziren. Zaila da ziurtasunez zehaztea zer gaixotasun jauzi egin zuten animalietatik gizakietara, baina gero-eta froga gehiago daude DNA eta RNA sekuentziazioan adibidez elgorria, baztanga, gripea, GIB eta difteria horrela iritsi zirela. Hotzeri arrunta eta tuberkulosia ere animalia-jatorriko egokitzapenak dira.

Gizakien eta basabizitzaren arteko kontaktua areagotzea da patogeno zoonotiko berriak agertzen laguntzen duen faktore garrantzitsu bat. Egoera hori giza jarduerak naturgune basatiak inbaditzean suertatzen da, edo animalia basatiak giza bizilekuetara lekualdatzean.

Zoonosi nagusiak 
Zoonosiak patogenoen arabera sailkatu daitezke:
 Prioiak
 Birusak
 Eubakterioak
 Onddoak
 Bizkarroiak : akaroak, protozooak, helmintoak (zestodoak eta trematodoak).

Prionikoak 
Prioiek eraginak:
 Behien entzefalopatia espongiforme (edo Behi eroen gaitza)

Birikoak 
Birusek eraginak:
 HIESa
 COVID-19
 Japoniako entzefalitisa
 Sukar horia
 Niloko sukarra
 Lassako sukarra
 Hegazti gripea (SARS)
 Hantabirusak
 Argentinako sukar hemorragikoa
 Amorrua
 Ebola
 Zika

Bakterianoak 
Bakterioek eraginak:
 Borreliosia
 Bruzelosia
 Kanpilobakteriosia
 Lupu beltza
 Katu atzamarkada gaixotasuna
 Mediterraneoko sukar exantematikoa (edo Mediterraneoko botoi-sukarra)
 Mendi Harritsuetako sukarra
 Q sukarra
 Leptospirosia
 Mukia
 Izurri pneumonikoa
 Psitakosia
 Salmonelosia
 Sindrome hemolitiko-uremikoa
 Tuberkulosia
 Tularemia

Fungikoak 
Onddoek eraginak:
 Kriptokokosia
 Histoplasmosia
 Ezkabia (dermatofitosia)

Parasitarioak 
Bizkarroiek eraginak:

Hainbat zoonosi eta haien transmisioa 

Ondoko taulan zoonosi batzuk, haien eragileak, haien gordailu naturalak eta haien transmisio-bideak ikus daitezke . :

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Mikrobiologia
Zoonosiak