Irun

Irun Gipuzkoako ipar-ekialdeko muturrean dagoen udalerria da, Bidasoaldea eskualdean eta Txingudi badiaren bazterrean.  biztanle dituelarik, Gipuzkoako udalerri jendetsuenetan bigarrena da, Euskal Herrikoen artean zazpigarrena. Irunen Gipuzkoak Lapurdirekin eta Nafarroa Garaiarekin ditu mugak.

Irun iparraldean dago Espainiako eta Frantziako estatuen arteko muga eta pasabidea, Pirinioetako ekialdean. Kokagune horrek sakonki eragin dio Irunen jarduera ekonomikoa eta sozialari. Erdi Aroan, muga zaintzeko funtzioa zuen Irunek, horregatik haren armarrian "Vigilantiae Custos" latinezko esaldia dago idatzita. Ikuspuntu militarraren arabera, garrantzi handiko tokiak ziren Irun eta Hondarribia eta horregatik Karlos V.aren gaztelua (mende batzuk lehenago Nafarroako Erresumako errege Antso Abarkak eta Antso Nagusiak eraikia eta egokitua) eta Gaztelu Zaharra daude bi herrietan. Bestalde, Madrilgo eta Parisko trenen lotura Irunen dago. Espainiako eta Frantziako errepide eta batez ere autobide sareek bat egiten dute Irundik oso gertu, Biriatun.

Hiriaren ekonomia Frantziako eta Espainiako estatuen arteko mugaren garrantzian oinarritzen da, eta horren erakusgarri, Behobia barrutia da, bertan ZAISA dorrea deituriko ofizina dorrea dagoela. Bi estatu horien arteko mugarik garrantzitsuena da, Kataluniako La Jonquerarekin batera. Garraio-, trenbide- eta logistika-lotune nagusia ere bada, industria- eta merkataritza-gunea izateaz gain.

61.419 biztanle zituen 2008an.

Geografia

Ingurune naturala eta klima 
2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Irunek (Hondarribiarekin batera) oraindik ez zituela hondakin urak arazten. Eginbehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.

Mugakideak 
Honako herri hauek ditu mugakide:
 Nafarroa Garaikoak: Bera eta Lesaka
 Gipuzkoakoak: Oiartzun, Lezo eta Hondarribia
 Lapurdikoak: Hendaia, Urruña eta Biriatu

Auzoak 
Zenbait auzok osatzen dute Irun:

Historia laburra 
Irungo udalerrian kokatzen diren aurrehistoriako monumenturik zaharrenak Neolito-Brontze Garaiko Burkalleku eta Iratzebizkar I trikuharriak, Iratzebizkar II tumulua eta Arburuko Borda harrespila dira, 2020. urtean Iñigo Txintxurreta Diazek aurkituta. Irungo aurreneko biztanleen jatorria guztiz ezezaguna dugu gaur egun; arkeologiako azken indusketen arabera, berriz, Erromatarrak izan ziren nagusi Irunen sorreran (agian, Oiasso bera).

1200. urtera arte Nafarroako Erresumaren parte izan zen baina orduz geroztik Gaztelako Erresumaren menpe geratu zen.

Urte askotan, Irun Hondarribiaren menpe izan zen. 1203. urtean, Gaztelako Alfontso VIII.ak Hondarribiari eman zion Hiri-gutunean aipatzen da Irun, idatziz lehenengo aldia. Hiri-gutuna 1203ko apirilaren 18an izenpetu zen, Palentzia hirian. Orduz geroztik, "Irun-Urantzu Unibertsitateak" berezko eskumenak izan zituen arlo politiko, ekonomiko eta militarrean, baina arlo zibil eta kriminalak Hondarribiaren menpe jarraitu zuen, harik eta Karlos III.a Espainiako Erregeak, 1766ko otsailaren 26an izenpeturiko errege-zedularen bidez, Irun-Urantzuri independentzia eman zion arte.

Gatazka militar bat baino gehiago izan dira Irunen. Horietako bat, gaur arte ekainaren 30ean urtero ospatzen den San Martzialeko gudua, 1522. urtean Gaztelako Erresumako armadak Nafarroako Erresumakoa menpean hartu zuenekoa da: nafar gudariek Nafarroako Erresuma berreskuratzeko egin zuten azken ahalegina izan zen. Gaztelar gudariek nafarrak kanporatu zituzten Aldabe mendiko gudaldian, San Martzial egunean (ekainaren 30ean); hori dela-eta, mendi tontorrean San Martzial baseliza eraiki zuten eta, orduz geroztik, Irungo jaiak eta alardea ospatzen dira data horietan.

1659. urtean "Pirinioetako Bakea" sinatu zuten Konferentziako Uhartean edo Konpantzian, Behobian. Bakea Frantziako erregearen (Eguzki Erregea) eta Espainiako Maria Teresa infantaren arteko ezkontzarekin berretsi zen. Hala ere, bakeak ez zuen luzaroan iraun.

1813an, San Martzialeko bigarren gudua izan zen, Espainiako Independentzia gerra zela eta. Hartan, Wellingtongo dukeak gidatzen zituen espainiar-ingeles-portugaldar osteek penintsulatik bidali zituzten Napoleonen soldaduak.

Hurrengo urtean, 1805. urteaz geroztik Nafarroa Garaiko probintziaren barnean egon ondoren, Irun Gipuzkoako herri bihurtu zen berriro ere 1814.urtean eta lurralde horretan jarraitzen du gaur arte. Hori ez zen izan Nafarroaren baitan sartzeko ez lehen ezta azken ahalegina ere; izan ere, Hondarribia (Irun haren parte zen) 1638 eta 1655 urte bitartean saiatu zen lehen aldiz eta, azkenekoz, 1936ko gerra amaitutakoan Nafarroa Garaian sartzeko eskaera egin zuten Irun eta Hondarribiko alkateek. Irunek liskar gehiago ere bizi izan zituen, hala nola 1837. eta 1874. urteetan izan ziren karlistadak. Horien ostean, 1936ko gerrak hiriaren gehiena suntsitu zuen.

Irunek Hondarribia eta Hendaiarekin batera Txingudiko metropoli-eremua osatzen du, 120.000 biztanle inguru dituena.

Azpiegiturak

Kirola

Kultura 

 Amaia kultur zentroa
 Liburutegia
 Menchu Gal erakusketa aretoa
 Munduko tximeletak museoa
 Oiasso museoa

Hezkuntza

Gizarte zerbitzuak 

 Ama Xantalen eguneko zentroa eta nagusien egoitza
 Iraso nagusien zentro soziala
 Luis Mariano nagusientzako zentro soziala
 Zubia inklusiorako zentroa

Demografia 
2019an 59.899 biztanle zituen hiriak. Horietatik %21,62k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %13,81 ziren.

Biztanleriaren bilakaera

Politika

2015eko udal hauteskundeak 
2015ko maiatzaren 24ko hauteskundeetan Euskadiko Alderdi Sozialistak hamar zinegotzi eskuratu zituen, aurreko udal hauteskundeetan baino bat gehiago. Euzko Alderdi Jeltzalea bigarren geratu zen, bost zinegotzirekin, baina oso hurbil geratu zen Irun Ahal Du taldea, beste bost zinegotzirekin baina boto gutxiagorekin. Euskal Herria Bilduk hiru zinegotzi eskuratu zituen, aurreko hauteskundeetan Bildu koalizioak eskuratutakoetatik bi galduta. Alderdi Popularrak beste bi lortu zituen, aurretik zituen bostetik hiru galduta. Azkenik, Ezker Batua - Berdeak zinegotzi bat zuen 2011ko hauteskundeetatik, baina Irabazi taldeak ez zuen bat ere lortu 2015ean.

Jose Antonio Santano hautatu zuten berriro alkate.

2019ko udal hauteskundeak 
2019ko udal hauteskundeen ondoren ere, José Antonio Santano (PSE-EE) aukeratu zuten alkate berriro.

Udal hauteskundeen jarraipen historikoa

Alkateak 
Hauek izan dira Irungo azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

Euskara 

Euskaldunen kopurua ez da Irunen oso handia Gipuzkoako beste eskualde batzuekin alderatuz gero; 1950etik Espainiatik etorritako etorkinek eragina izan dute horretan (udalerriko helduen ia %60 ez da Irunen jaio), beste arrazoi batzuen artean. Hala bada, 2006an, irundarren %36,5ek ondo zekien euskaraz, eta %20,4k zerbait bazekien, nahiz eta oso ondo moldatu ez. Hori hizkuntza-gaitasunari dagokionez; transmisioa dela eta, 2006an %21 inguruk zeukan ama-hizkuntza moduan, eta jendearen %17,5ek erabiltzen zuen etxean.

Tokiko euskara iparraldeko goi nafarrera zen XX. mendearen azkenalde arte (eta halaxe da gaur egun ere zaharrenen artean), baina gaur egun sortaldeko gipuzkeraren barne dagoen Bidasoako euskara da bertan katalogatutakoa.

Irungo tituluak 

Hiriaren leloa: Vigilantiae Custos

Honako titulu hauek azaltzen dira Irungo armarrian: Hiri Noblea eta Leiala, Meritu handikoa eta Eskuzabala, Heroikoa, Humanitarioa.

Ondasun nabarmenak

Ondare naturala 
 Plaiaundiko Parke Ekologikoa, Txingudi badiaren hezeguneen sisteman. 24 hektarea ditu eta espezie ugari ikusteko behatokia.
 Bidasoko uharteak, Bidasoa ibaian. Hiru dira: Galera, Hirukanale y Santiago-Aurrea.
 Bidasoako ibai-terrazak: Alunda eta Lastaola.
 Aiako Harriaren natura parkea.

Ondare arkitektonikoa 
 
 Junkaleko Andre Mariaren eliza, hiriko eliza nagusia, gehiena XVI-XVII. mendeetan eraikia eta Andre Mariari eskainia. Monumentu izendatua dago. Haren atzean terma eta bainu erromatarrak topatu dira.
 Irungo udaletxea. XVIII. mendeko eraikin barrokoa.
 San Joan Harri, udaletxe aurrean dagoen XVI. mendeko oroitzapenezko zutabea.
 FICOBA erakustazoka
 San Martzial baseliza. XVI. mendekoa.
 Oiasso Erromatar Museoa
 Konpantzia edo Faisaien Uhartea, Hendaiarekin erdibana duen Bidasoa ibaiko uhartea. Bertan Frantziaren eta Espainiaren arteko bakea hitzartu zen 1659an.
 Arbelaitz jauregia
 Urdanibia jauregia
 Ama Xantalen baseliza. Lehen mendeko tenplu eta nekropoli baten arrastoak topatu dira bertan. Gipuzkoan dagoen X. mendeko eliza bakarra da.
 Ama Xantalen iturria
 Gaztelu Zahar gaztelua

Ekonomia 

Lehen sektoreak ez du garrantzirik. Kokapen estrategikoarekin bat doa bertako ekonomia: mugan dago eta aduana-agentziak eta garraio-zerbitzuak nagusitu ziren, 1993an estatu-mugak merkataritzarako desagertu ziren arte; orduz geroztik hirugarren sektorea birmoldatzen ari da. Merkataritza eta zerbitzu-gunea da eta industriak ere badu garrantzia (txokolatea, portzelanak, trenbide-materialaren konponketa eta mantenimendua elektromekanika eta makina-erreminta). Lanean ari den populazioaren % 60 hirugarren sektorean dabil eta % 40 inguru bigarrenean.

BEGaren arabera, honela banatzen ziren sektoreak 2017an: lehen sektorea, %0,1. Bigarren sektorea %17,5. Hirugarren sektorea %75,2. Eraikuntza %7,2.

Kultura

Festak 
 Apirilaren 25a, San Marko, Opilaren eguna
 Ekainaren 30a, San Martzialgo alardea (edo, bertan esaten den moduan, San Martzialak)
 Uztailaren 31, San Ignazio, Behobia
 Maiatzaren 15a, San Isidro, Landetxa
 Abenduaren 21a, San Tomas jaia, txistorraren eguna

Irundar ospetsuak 

Joxe Mari Lopetegi (1875-1942), bertsolaria.
Julia Iruretagoiena (1886    1954)    aktibista      
Dolores Salis  (1899-1999), eskultore  eta zeramikaria  
Ramón Iribarren Cavanilles (1900-1967), ingeniaria.
Gaspar Montes Iturrioz (1901-1998), margolaria.
Bixente Retegi Etxeberria (1908-1944), soldadutzatik ihes egindakoa, Flossenbürgeko esparruan eraila.
Castor Narvarte (1911-2011), filosofoa, idazlea, Txilen erbesteratua.
Teresa Atutxa  (1913-2000), musikagile, erizain eta moja katoliko      
Luis Mariano —Mariano Eusebio Gonzálezen izen artistikoa— (1914-1970), kantaria.
Menchu Gal (1914-2008), margolaria.
Jose Maria Agirre Salaberria (1919-2009), milizianoa, bizirik atera zen Mauthausengo kontzentrazio esparrutik. Markinan jaioa, Irunen hazi zen.
María Juncal Labandibar  (1924-1951), poeta    
Carlos Blanco Aginaga (1926-2013), idazle, irakasle, frankismoak erbesteratua.
Luis Pedro Peña Santiago (1933-1994), idazle, mendizale eta etnologoa.
Fernando Larrukert (1934-2016), argazkilaria.
Loli Anaut  (1939), katedraduna      
Mari Jose Urruzola  (1940-2006), irakasle eta feminista
Marimí Azpiazu Michelena  (1942), musikaria
Ricardo Etxepare Zugasti (1948) EHUko Udako Ikastaroen zuzendaria (1984-2015)
Gabriel Narzabal (1954) eskulturea, Oxin-Borobil bidegorriko Laiak eskulturaren egilea.
Maribel Castello  (1957), politikari 
Alberto Gorriz (1958-), futbolaria.
Txelo Ruiz Vazquez  (1959), informatikari, irakasle eta ikertzailea
Jabier Muguruza (1960-), musikari, abeslari eta idazlea.
Rosa Arburua  (1961), pedagogo eta ikertzailea
Idoia Sagarzazu  (1961-2007), aktore
Bertha Gaztelumendi  (1962), ikertzaile, kazetari, errealizadore  eta  dokumentalista
Begoña Lasagabaster  (1962), abokatu   eta politikari
Fermin Muguruza (1963-), musikari eta abeslaria.
Markos Zapiain Agirre (1963-), filosofoa.
Iñigo Muguruza (1964-), musikari, abeslari eta idazlea.
Julia Gallego  (1964), xakelari      
Sonia Etxezarreta  (1965-2011), mahai-tenislari 
Susana Zapke  (1965), musikologo
Jon Sistiaga (1967-), kazetaria.
Ricardo Etxepare (1968-), hizkuntzalari eta ikertzailea.
Maria Eugenia Iparragirre  (1968), politikari eta maistra
Juanma Sarasola Murgia "Xaun" (1969-), idazle eta kazetaria.
Nagore Orbeltzu  (1971), aktorea
Javier Yubero (1972-2005), futbolaria.
Lourdes Maldonado (1973-), kazetaria.
Lorena Martínez  (1973), ilustratzaile      
Edurne Koch Elizegi  (1973), argazkilari eta manager      
Lourdes Maldonado  (1973), telebista aurkezle eta kazetaria
Arantza Quiroga Cia  (1973), abokatu  eta politikaria     
Virginia Gasull  (1974), idazle      
Bakarne Atxukarro Estomba  (1974), idazle eta  kazetaria
Amaia Montero (1977-), abeslaria.
Juanma Garate (1976-), txirrindularia.
Oihana Lekuona Rekalde  (1976), aktore eta abeslari      
Ainara Maia  (1976), idazle  eta itzultzailea     
Estitxu Estremo  (1976), fisioterapeuta eta surflari     
Noelia Lorenzo Pino  (1978), idazle      
Savitri Ceballos  (1979), aktore      
Miren Gaztañaga  (1979), aktore  eta idazle
Itziar Sistiaga Solana  (1980), idazle      
Saioa Martija  (1985), kazetari    
Joseba Larratxe "Josevisky" (1985-), komikigilea.
Leire Landa  (1986), futbolari
Sandra Ramajo  (1987), futbolari  
Ander Elosegi (1987-), piraguista, ur bizietan laugarren izan zen 2009ko Pekingo Olinpiar Jokoetan.
Manu Goiogana Bengoetxea (1987-), bertsolaria.
Sandra Ramajo (1987 - ), futbolaria.
Garazi Lizarraga  (1989), nutrizionista      
Eneritz Furyak  (1993), egile abeslari eta musikaria      
Ana Rubio  (1993), igerilari     
Teresa Errandonea  (1994), atleta
Leire Baños Indakoetxea (1996 - ), futbolaria.
Sara Olaizola (1997 - ), futbolaria.
Esti Lopez  (1999), aktore      
Dánae Riaño  (2003), aktore eta abeslari
Eki Fanlo  (1991), nazioarteko errugby epailea

Argazki galeria

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Irungo Udala
 Irungo Hitza
 FICOBA Euskal Kostaldeko Nazioarteko Erakustazoka
 Lakaxita gaztetxea