Aiaraldea

Aiaraldea edo Aiarako kuadrilla da Araba osatzen duten zazpi kuadrilla edo eskualdeetako bat, probintziako ipar-mendebaldean eta izen bereko haranean kokatua. Udalerri hauek hartzen ditu: Amurrio, Artziniega, Aiara, Laudio eta Okondo. Guztira 328,12 km² ditu (Arabaren % 10), eta 34.353 biztanle zituen 2020ean (Arabaren % 11).

Nerbioi ibaiaren arroko herriak biltzen ditu batik bat. Bertakoak dira Laudio (hiriburua) eta Amurrio, biztanleria aldetik herrialdeko bigarren eta hirugarren udalerri arabarrak, hurrenez hurren.

Geografia 
Eskualde mugakideak iparraldean Enkarterri, Bilboaldea eta Arratia-Nerbioi, hegoaldean Merindadeak eta Añanako kuadrilla, ekialdean Gorbeialdea eta mendebaldean Merindadeak. 

Gorobel da eskualdeko mendilerro nagusia, eta Nerbioi ibaiak zonaldea zeharkatzen du.

Udalerriak 

Aiaraldeak bost udalerri biltzen ditu. Eskualdearen azaleraren % 40 Aiarak hartzen badu ere, Aiaraldeko biztanleria oso kontzentratuta dago Laudion eta Amurrion, ondorengo taulan ageri denez.

Arrazoi geografikoegatik, batzutan Bizkaiko Orozko eta Urduña ere Aiaraldea ibarreko partetzat hartzen dira.

Historia 
Aiarako Jaurerriak garrantzi handia izan zuen Erdi Aroan. XIV.-XV. mendeetan, Arabako gainerako lurraldeak bezala, Gaztelako Koroaren menpe geratu zen.

Ekonomia 

Oro har, industriari emandako eskualdea da. Lehen sektoreak ez du pisu handirik, baina Aiaraldea da Arabako Txakolinaren ekoizle nagusia, jatorrizko izendapena 2003tik duena, eta Amurrion daude bailarako bi upelategiak.

Kultura

Hizkuntza 

Gaztelania da nagusi Aiaraldean, baina azken hamarkada hauetan gero eta handiagoa da euskaldunen kopurua. 1996ko datuek adierazten dutenez, urte horretan biztanleen % 58 erdalduna zen. Batez beste, urte hartako erroldak biltzen zituen 33.246 biztanleetatik 6.791 euskalduntzat zuten euren burua, 7.037k ia euskalduntzat -euskara indarberritzen ari den seinale- eta 19.418k erdalduntzat.

Hedabideak 
 Uhinak Irratia
 Aiaraldea.com

Berdintasuna 
Amurrioko eta Laudioko Udalek Berdintasun Zerbitzu propioak dituzte eta Kuadrillako Berdintasun Zerbitzutik udalerri txikien berdintasun politikak kudeatzen dira, hain zuzen ere, Aiara, Artziniega eta Okondokoak.

Aipatutako udalerrietan berdintasuna bultzatzeaz gain, hiru Berdintasun Zerbitzuak Urduña eta Orozkokoekin kolaboratu eta koordinatzen dira, Bizkaiko udalerriak izan arren, Aiaraldean daudelako. Era berean, udalerri eta eskualdean koordinatzen diren bezala, gainerako erakundeekin ere berdin egiten dute: Arabako Foru Aldundiarekin koordinatzen dira lurraldeko berdintasun politikak txertatzeko eta Emakunde eta Eudelekin erkidegoko politikak koordinatzeko.

Berdintasun Zerbitzuek gauzatutako ekintzen artean, honakoak aipatu dira: Udalerri guztiek Berdintasun Planak dauzkate, Udalekoak edo Kuadrillakoa, berdintasun politikak antolatu eta egituratzeko; denek dute indarkeria matxistari aurre egiteko Protokoloa; elkarrekin, ekintzak gauzatzen dituzte (Beldur Barik Lehiaketa Aiaraldean, LAIAeskolaren programazioa Aiaraldean, jaietan eraso sexisten aurkako kanpaina, Aiaraldeko Berdintasun Topaketa.

Aiaraldean emakume elkarte eta talde feminista ugari daude, besteak beste, Artziniegako Hiriska Emakume Elkartea, Menagaraiko Emakume Elkartea, Okondoko Ametsus Emakume Elkartea, Laudioko Solastiar Emakume Elkartea, Laudioko Jakaranda Emakume Elkartea, Laudioko AVILLO Emakume Alargunen Elkartea, Amurrioko Aurreraka Emakume Elkartea, Aiarako Eskutxiko Ahotsak Abesbatza, Urduñako Adi Emakumeak Elkartea, Urduñako Loraldi Emakume Elkartea eta Orozkoko Matxintxu Emakume Elkartea.

2017an Arabako lehen Emakumeen Etxea, Arespalditzan hasi zen martxan: Emakumeen Gela du izena.

Aiaraldearrak
 Juan Antonio Urrutia Arana (1670-1743), markesa.
 Jose Paulo Ulibarri (1775-1847), idazle eta hizkuntzalaria.
 Estanislao Urkixo Landaluze (1816-1889), markesa.
 Ramon Belaustegigoitia (1891-1981), idazle eta futbolaria.
 Jesus Galindez (1915-1956), politikaria.
 Pablo Gorostiaga (1941-), politikaria.
 Juan Jose Ibarretxe (1957-), seigarren lehendakaria. 
 Kepa Sojo (1968-), zinemagilea.
 Inma Shara (1972-), orkestra zuzendaria.
 Txani Rodríguez (1977-), idazlea.
 Elisabeth Pinedo (1981-), eskubaloi jokalaria.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
  Aiarako kuadrillako turismo bulegoa
  aiaraldea.com webgunea

Aiaraldea