Joan Batista Elizanburu

Joan Batista Elizanburu Irazabal (Sara, Lapurdi, 1828ko abuztuaren 14a – 1891ko urtarrilaren 2a) euskal idazlea izan zen, Mitxel Elizanbururen lehengusua. Labaienen eta Sarasolaren ustez, XIX. mendeko euskal poetarik onena izan zen, umoretik tristurara erraz igarotzen zekiena. Olerkiez gainera, eleberri labur bat ere idatzi zuen, Piarres Adame izenekoa, 1888an Pauen argitaratu zena.

Bizitza eta lanak 

Larresoroko apazgaitegian egin zituen ikasketak. Bertan, Grazian Ademaren adiskide mina egin zen, eta Jean Baptiste Kamusarri olerkariaren ikasle izan zen. Alabaina, apaiz ikasketak utzi eta Frantziako armadan sartu zen, kapitain mailara iritsiz. 1870ean preso hartu zuten Metzen alemanek. 1871n, Napoleon III.a menderatua izan zenean, Sarara itzuli eta Ezpeletako barrutiko bakezko juje aritu zen hil zen arte. 1891n zendu zen, 63 urte zituela.

Garai hartako Ipar Euskal Herrian bi alderdi nagusi zeuden: xuriak, erregetiarrak eta apaiztarrak, eta gorriak, errepublikazaleak eta laikoak. Elizanburu gorria zen, baina, Ibon Sarasolak dioenez, horrek ez du esan nahi kristau zintzoa ez zenik; Piarres Adame-ri darion ideologia, adibidez, erabat ortodoxoa baita, baina ez zuen Hiriart-Urruti baten erlijio-hertsikeria izugarriarekin, hots, izutzen duenarekin, zerikusirik.

Elizanbururen maila literarioaz Koldo Mitxelenak hauxe dio:

Ustez Elizanbururena da, beraz, Solferinoko itsua olerki edo bertso saila, eta 1864an Anton Abadiak Saran antolatutako Lore Jokoetan bigarren saria jaso zuen. Sariketa hartara «A. Salaberry» ezizeneko autore batek aurkeztua izan zen, baina ikerle askoren arabera J. B. Elizanbururena da. Bertan kontatzen da, lehen pertsona erabiliz, Solferinoko guduan, 1859ko frantsesen eta austriarren arteko gerran, itsututako soldadu baten historia. Elizanbururen beste olerki batzuk Emazte edalea (1855), Tam, tam, tam, tam, ratapetamplan (1858), Gazte hiltzera dohana (1860), Nere etchea (1861), Apexa eta lorea (1862), Maria (1866) eta Xori berriketaria (1871) dira.

Horiez gainera, hitz lauz idatziriko kontakizun labur bat ere eman zuen argitara lapurteraz: Piarres Adame. Eleberri baten lehen zatia da. Pauen argitaratu zen 1888an. F. B. Larzabalek dioenez, lehenik feuilleton baten antzera agertu zen Donibane Lohizuneko La Nivelle aldizkari gorrian, 1886. urtean, bosgarren kapituluraino. Gero, Le Réveil Basque errepublikar astekari ospetsuan. Izan ere, Piarres Adame aproposa zen atalka kaleratzeko.

Idazlanak

Eleberriak 
 Piarres Adame, lehen zatia, 1888;1964. Euskal-Herria.

Olerkiak 
 Koplak. 1855;1867.

Errekonozimenduak 
 Hainbat musikari eta abeslariren artean Ikusten duzu goizean diskoa grabatu zuten 1991n. Herri-kanta bihurtu izan diren bere hamar bertso eskaini zuten. Bertsoak hauek ziren: Agur herriari, Apexa eta lorea, Lau andren besta, Eskuara eta eskualdunak, Lehen eta orai, Zapataina, Xori berriketaria, Maria, Gazte hiltzera doana, Nere etxea edo laborari. Parte hartzaileak hauek izan ziren:
 Kantariak: Erramun Martikorena, Magali Zubillaga, Maite Idirin, Pier Paul Berzaitz, Josu Ibarloza, Anje Duhalde, Jama Larreburu, Mixel Ducau, Maitexa Duhalde, Beñat Eiherabide, Marc Eiherabide, Maite Gastanbide, Eñaut Etxamendi, Eñaut Larralde, Ramuntxo Farigel, Naia Robles Arangiz, Gorka Robles Arangiz, Iker Robles Arangiz, Koldo Robles Arangiz, Jojo Bordagarai, Ramuntxo Karrere, Niko Etxart, Beñat Axiari, Txomin Artola, Frantxoa Irigoien, Guillaume Irigoien, Pantxoa Karrere, eta Peio Ospital
 Musikariak: Mixel Ducau, gitarrak; Beñat Amorena, bateria; Frederic Gaillardet, pianoa, akordeoia; Mikel Artieda, baxua; Gonzalo Tejada, kontrabaxua; Andoni Mercero, biolina; Carlos Rosat, flauta; eta Joseba Tapia, trikitixa.

 1864: Solferinoko itsua olerki sailak (ustez Elizanbururena) bigarren saria jaso zuen Anton Abadiak Saran antolatutako olerki sariketan. Sariketa hartara «A. Salaberry» ezizeneko autore batek aurkeztua izan zen, baina ikerle askoren arabera Elizanbururena da. Bertan kontatzen da, lehen pertsonan, Solferinoko guduan (1859, frantsesen eta austriarren arteko gerra) itsututako soldadu baten historia.
 1969-2010: Solferinoko itsua olerki saila abesti herrikoia bihurtu zen eta gutxienez bost bertsio plazaratu dira 1969tik:
 Solferinoko itsua (Enarak, Enarak, 1969)
 Solferinoko itsua (Tapia eta Leturia,  Juergasmoan, 1990)
 Solferinoko itsua (Xabier Lete, Elizanburu-Etxahun-Otaño, 2001)
 Solferinoko itsua (Oskorri, Oskorri & The Pub Ibiltaria 9, 2005)
 Solferinoko itsua (Kepa Junkera, Herria, 2010)

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Literaturaren zubitegia: Jean Baptiste Elizanburu Zubitegia.armiarma.eus
 Elizanburu, Joan Batista Piarres Adame, klasikoak.armiarma.eus
 Elizanburu, Joan Batista Koplak, klasikoak.armiarma.eus

 
XIX. mendeko idazleak
Euskarazko eleberrigileak
Euskarazko poetak
Lapurdiko militarrak
Erromantizismoa Euskal Herrian
Lapurdiko idazleak
Saratarrak