Katalina Eleizegi

Katalina Eleizegi Maiz (Donostia, Gipuzkoa, 1889ko apirilaren 6a - Lizarra, Nafarroa, 1963ko azaroaren 19a) euskal idazle bat izan zen; antzerkigile lanetan nabarmendu zen. Irakasle ikasketak egin ondoren, lan egin zuen Euskal Herriko zenbait lekutan, baina osasun arazoek eraginda, Lizarrara erretiratu zen, klima lehorragoaren babesera; izan ere, txikitatik arnas hartzeko arazo kronikoak izan zituen. Euskal antzerki modernoaren aitzindarietako bat izan zen.

Biografia 

Donostiako hiri barrenean bizi zen familia bateko lau senidetatik nagusia izan zen Katalina Eleizegi. Artzain Onaren katedralean bataiatu zuten jaio zen egun berean, 1889ko apirilaren 6an, Catalina Dominica izena jarrita; Joxe Juan (1891), Juana Anbrosia (1893) eta Juana Maria (1897) izan zituen anai-arrebak. Gurasoak, berriz, Kaietano Maria Eleizegi Otegi (1868-08-07) urnietarra eta Juana Josefa Maiz Albizu donostiarra izan ziren. Gurasoak 1888ko apirilaren 17an ezkondu ziren, Artzain Onaren katedralean.

Umetan gaizki sendatutako hotzeri baten ondorioz, arnas aparatuko arazoak izan zituen beti. Irakasle ikasketak egin zituen Burgosen (Espainia); tituludun euskal maistren lehen belaunaldikoa izan zen. Irakasle gisa lan egin zuen Oiartzunen, Bidanian, Amasan eta Iturenen, baina osasun arazoek behartuta, eguraldi lehorragoko lekuak bilatu behar izan zituen. Horrela, barrualdeko herri askotan bizi izan zen: hasieran Donostian bere gurasoenean, baina, gero, Euskal Herriko beste herri batzuetara joan zen bizi izatera. Iruñean, Auritzen eta Madrilen bizi izan zen, eta gaztaroan bidaia asko egin zituen, Gipuzkoan eta Nafarroan barrena batez ere.

Bere bizitzaren aldi luzeena, azken hogeita hamar urteak Lizarran egin zituen: Espainiako gerraren hasieratik hil arte hantxe bizi izan zen, Txapitel kaleko lehen zenbakiko bi oineko etxean: goiko oinean, etxebizitza zegoen, eta han izan zituen Katalinak alokatuta bere logela eta egongela txiki bat; beheko oinean, berriz, etxe jabeen Etxegoiendarren ehorztetxea zegoen.

Bizitza osoan arnas arazoak izanik, bere beldurra zen asmak eragingo ziola heriotza, baina ez zen hala izan: ahoko infekzio larri baten aurkako botikak eragindako erreakzio batez hil zen, 1963ko azaroaren 19an, hirurogeita hamalau urte zituela.

Katalinaren izen-deiturez 

Gaur egun, Katalina Eleizegi forma normalizatua izan arren, beraren bizialdian beste era batzuetan ageri izan zen idatzita haren izena. Gaztelaniazko testuetan, Catalina Eleicegui edo Catalina de Eleicegui erabili ohi zen, orobat. Euskarazkoetan, berriz, Kataliñ Eleizegi edo Eleizegi'tar Katariñe, Aranak eta Elizaldek 1910ean euskal izen-deiturak idazteko proposatutako eran.

Azken forma horrek izan du oihartzunik: besteak beste, Koldo Mitxelena Kulturuneko katalogoan, Katalina Eleizegiren erregistroak izenburu honen barruan ageri dira: Eleizegi Maiz, Katariñe, (1889-1963); eta Harkaitz Canok 1997an egindako azterketan Katariñe Eleizegi izendatzen zuen idazlea..

Lanak

Donostiako aroa

Garbiñe (1916) 

Garbiñe. Iru egintzetan eratutako antzerkia (1917, Tolosan, Eusebio Lopezenean)

Hiru ekitaldiko drama historikoa da, Eleizegiren lanik ospetsuena alde guztietara. Donostiako Udalak 1916an saritutakoa, 1916ko abenduaren 21ean Donostiako Antzoki Zaharrean jokatu zen lehen aldiz; hurrengo urtean Tolosan argitaratu eta urteetan antzeztua izan zen.

Antzerki obraren istorioa XIII. mendean gertatzen da, nafarren eta musulmanen arteko gerra giroan, Larrain familia aberatsaren jauregian; ezinezko amodio baten istorioa da: Ibon eta Egurtza maitemindurik daude Liderekin; Lide bera eta Garbiñe, itsuturik Ibonekin. Korapilo horren inguruan gertatzen dira obraren hiru egintzak.

Oso kritika onak jaso zituen antzerki lana jendaurrean jokatu orduko; besteak beste, Toribio Altzagak biziki goratu zuen. Benito Pérez Galdósen Marianela antzerki obrarekin konparatua izan da, maitasunaren eta sakrifizioaren arteko uztarduragatik.

Loreti (1917) 

Loreti (1917). Iru egintzetan eratutako antzerkia eta 1917garren urtean Donostiko Euskal-Ikustetan saritua (1917, Donostian, Loyola'tar Eneko Deunaren Irarkolan)

Hiru ekitaldiko drama historikoa da hau ere. Donostiako Udalak 1917an saritua, 1918ko abenduaren 21ean argitaratu eta antzeztu zen lehenengoz, Antzoki Zaharrean. Garbiñe-k baino harrera hotzagoa izan zuen arren, egileak kultura handia zuela berresten du lan honek. Kantabriar gerrateetan girotu zuen, kantabriarrak (hau da, orduan sinistu ohi zenez, euskaldunak) erromatarren aurka aritu ziren antzinako garaietan.

Gaine (1929) 

Hiru ekitaldiko antzezlana da. 1932ko otsailetik apirilera bitarte argitaratu zen, El Día egunkarian, nahiz obra hiru urte lehenago amaitu zuen idazten Madrilen, 1929ko urtarrilaren 18an. Ez da aurreko bi lanak bezain ezaguna. 1970eko hamarkadan girotuta dago, etorkizunean beraz: «emendikan berrogeinbat urtera gertatuko balitzake lez antzeztuko da» idatzi zuen Eleizegik sarreran. Europako hotel bateko batzar gelan hasten da, XX. mendearen hondarrean, baina bigarren ekitaldia XIII. mendeko giroa duen Atharratzeko jauregi batean gertatzen da.

Yatsu (1934) 
Hiru ekitaldiko drama historikoa da. Saritua, argitaratua eta antzeztua izan arren, oso ale gutxi gordetzen dira liburutegietan. Frantzisko Xabierren familiaren izena daraman lan honetan 1512an Nafarroako konkista kontatzen du. Kritika onak izan zituen, abertzaletasun sentipena azpimarratzen zuelako; baina kontrako kritikak ere bai, testua gehiago landu beharrekotzat jo baitzuten antzerki kritikari batzuek. Antzerki lana Donostian, Tolosan, Arrasaten, Bergaran eta Bermeon ―gutxienez― jokatu zen arren, gaur egun obra galdua dago, libretoa ez baita inon aurkitzerik.

Lizarrako aroa

Eskuizkribu argitaragabeak

Brujaseko arilkia (1960) 
Ekitaldi bakarreko «Gabonetako ipuina» da, Charles Dickensen ipuinen estilokoa. XIII. mendean dago girotuta, Flandriako Brujas hirian. Andre Susan jostuna (amama) eta Mady (biloba gaztetxoa) dira protagonistak. Aberatsen eta pobreen arteko desberdintasunak agerrarazten ditu, pobreen bizimodu gogorra erakutsiz. Lan hau ere Katalina Eleizegiren oinordekoek gordetzen dute.

Erausoko Kateriñe (1962) 
Hiru ekitaldiko drama historikoa da. Katalina Eleizegi bera hil eta gero antzeztua izan zen, baina ez da inoiz argitaratua izan. Antzezlan honetan Katalina Erauso moja alferezaren biografia kontatzen du. Erauso familiaren etxean hasten da, Donostiako mojen komentuan jarraitu eta Mexikon, azteken herrian amaitu. Kristau erlijioa eta azteken erlijioa agertzen dira. Lan hau Katalina Eleizegiren oinordekoek gordetzen dute, koaderno batean eskuz idatzita.

Roldan (1963) 
Hiru ekitaldiko drama historikoa da, Katalina Eleizegiren lan guztietan ezezagunena. Eskuizkribua amaitu gabe utzi zuen. Errolanen gertakari historikoan girotuta dago eta tartean ezinezko amodioa agertzen da. Katalina Eleizegiren oinordekoen esku dago, ohar sorta bat dela esan daiteke, obra amaitu gabe baitago.

Kritikaren ikuspegia

Arrakasta 

Bere garaian oso harrera beroa izan zuten Eleizegiren lanek, kritikari eta ikusleen aldetik. Besteak beste, Toribio Altzagak oso harrera beroa egin zion Garbiñe obraren estreinaldiari:

Gazte izanik ―27 urte zituen Eleizegik, Garbiñe lehen aldiz jokatua zenean, 1916an― antzerki idazle heldu baten dohainak ikusten zizkion Altzagak, bai dramatizazioan, bai pertsonaien ezaugarrietan, bai idazkeran.

Estreinaldian izandako arrakastaren oihartzunari esker, 1960ko hamarkadan Gazteluko Gazte Alaiak antzerki taldeak Gipuzkoako herri askotara eraman zuen Garbiñe antzezlana.

Antzerki modernoaren aitzindari 
Harkaitz Canoren ustez, Katalina Eleizegi «euskal antzerki modernoaren ama» izan zen. Iritzi berekoa da Amaia Alvarez Uria idazle eta irakaslea: Eleizegik ongi ezagutzen zuen Euskal Herria, bazter askotan ibilia zen, kultura handiko emakumea zen, egoera ezin hobean zegoen euskal antzerkia idazteko.

Idazteko aukera 
Katalina Eleizegiren biografian bi elementu ikusten ditu erabakigarri Amaia Alvarez Uriak, XX. mendearen hasieran emakume batek idazle izateko ezinbestekoak:

Donostiako aroan, hau da, Espainiako Gerra Zibilaren aurreko urteetan, gurasoen etxean bizi zelarik, idazle izateko ezinbesteko baldintza horiez gainera, Gabiñe obraren arrakastaren faktorea gehitu behar zaio; euskal pizkundearen giroak biziki laguntzen zuela antzerkia idaztera.

Gerra osteko Lizarrako giro hertsian, berriz, hasieran ezkontzaren eta seme-alaben bidea albo batera utzi eta ibilbide intelektual bat lantzeko erabakitzen zuen emakume bakarti batek ez zuen ia lekurik gizartean. Horregatik, Lizarrako lehen egunetan Katalina Eleizegik Santo Domingo komentuan hartu zuen ostatu, eta gerora ere han bilatu zuen babesa, ez bakarrik fededuna zelako, baizik gizarteak ematen ez zuen babesa eskain zezakeelako komentu batek bera bezalako emakume batentzat.

Autoerbestea 
Amaia Alvarez Uria irakasleak dio Katalina Eleizegiren erabakia, Lizarrara bizi izatera joateko, autoerbesteratze bat izan zela. Arrazoi batzuk ere aipatzen ditu, nahiz aitortzen duen elementu asko falta direla Eleizegiren soslai biografiko sendo bat egiteko: osasun arazoez gain, erlijioaren eragina, idazteko giro lasai baten beharra, argitaratutako lanek jasotako kritika ezkorrak... Emily Dickinson amerikar idazlearekin parekotasunak aurkitzen ditu:

Emakumeen irudiak 
Katalina Eleizegiren antzezlanetan emakumeak dira gehienetan protagonista: Garbiñe eta Lide Garbiñe obran; Loreti eta Aztain-amona Loreti obran; Katxala Erausoko Kateriñe obran. Gai historikoetan oinarritzen diren istorioak direla kontuan hartuta, begien bistakoa da emakume protagonista ugariek erakusten dutela egilearen asmo zehatz bat: andrazkoen bizimodua eta esperientziak erakusteko gogoa.

Orobat, Katalina Eleizegiren antzezlanetako emakume protagonistak «pertsona osoak dira, gizonaren baimen eta aholkurik gabe erabakitzeko gaitasuna duten banako askeak». Garai hartako antzerki lanetan emakumezkoen irudi hegemonikoei begiratu bat emanik, bistan da Katalina Eleizegiren emakume protagonistek bi alde biltzen dituztela: batetik, eredu klerikal eta nazionalistaren araberako jokabideak gailentzen dira; baina bestetik, emakumeak tradizioan izan duen rola eta lekua erakusteko disidentzia moduko bat agertzen du.

Omenezko aipamenak 
Donostian kale batek Katalina Eleizegi izena darama, Aiete auzoan; zehazki, Aiete eta Morlans auzoak elkartzen ditu. Donostiako Udalak 1996ko otsailaren 19an hartutako erabaki batez izendatua izan zen.

Bibliografia 

 Santi Onaindia (1977) Euskal Literatura V 1915-1940. Bilbo, Etor.  . 218-220. or.
 Joxemiel Bidador (1996) «Emaztekien segida VIII: Donostiako Katalinak» in Euskaldunon Egunkaria, 1996-07-26, Nafarkaria gehigarria.
 Harkaitz Cano (1997) Emakumea Euskal Antzerkian (1915-1981). Bidegileak. Gasteiz, Eusko Jaurlaritza. .
 Amaia Alvarez Uria (2007a) Katalina Eleizegi (1889-1963). Bidegileak. Gasteiz, Eusko Jaurlaritza. .
 Amaia Alvarez Uria (2007b) «Katariñe Eleizegi, barne erbesteko kasu bat?» in Non zeuden emakumeak? La mujer vasca en el exilio de 1936. José Ramón Zabala Agirre (koord.). Donostia, Saturraran. . 477-494. or.
 Amaia Alvarez Uria (2011) Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan. Gasteiz, Euskal Herriko Unibertsitate. .
 Arantza Iurre (2011) La mujer en las artes escénicas en Euskadi. Siglo XX. Getxo. .
 Elkarrizketa: «Arantxa Iurre. Morez tindatutako antzerki iraultza» in UK Uribe Kostako aldizkaria. 190. zk., 2011-02-28, 30-33. or.. ISSN 1576-6799.
 Juan Luis Zabala (2012) «Amaia Alvarezek Katalina Eleizegiren "bestelako ereduak" erreibindikatu ditu» in Berria, 2012-03-04.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Tene Mujika.
 Toribio Altzaga.

Kanpo estekak 
 Katalina Eleizegi literaturaren zubitegian.
 Garbiñe antzezlanaren testu osoa.
 Loreti antzezlanaren testu osoa.
 Gaine antzezlanaren testu osoa.

Donostiako idazleak
Euskal antzerkigileak
Donostiapedia
Euskal Pizkundea
Emakume antzerkigileak
Euskal idazleak
Emakume idazleak