Ainhize-Monjolose

Ainhize-Monjolose (goi-nafarreraz: Aintza-Monjolose) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Garazi eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 9,1 kilometrora. Altuera 195 eta 546 metro artekoa da, eta 10,30 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 172 biztanle zituen.

Bertako biztanleak ainhiztarrak eta monjolostarrak dira.

Izena 
Ainhize-Monjolose edo Aintza-Monjolose beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Ainhice-Mongelos ("aníz monxeló" ahoskatua)
 okzitanieraz: Aniça-Montgelós ("aníz montxeló" ahoskatua)
 aragoieraz: Aínza-Monchelós ("aínzza monxelóz" ahoskatua)

Udalerria osatzen duten hiru herrien izenen gidoien bidez, elkarren ondoan jartzea besterik ez da: Ainhize eta Monjolose.

Ainhize goi-nafarreraz Aintza bezala ezagutzen denez, udalerria Aintza-Monjolose bezala ere idatzia ikus daiteke.

Geografia 
Ainhize-Monjolose Arzubiko ibarran dago.

Mugakideak

Ingurune naturala 
Udalerriko lurretan jaiotzen da Lakako erreka.

Klima

Herriak 

 Ainhize
 Monjolose

Historia 
Monjolose, Erdi Aroko bastida, 1240an sortu zuen Tibalt I.a Nafarroakoak, eta Nafarroako erregeen mende zegoen.

1512ko udazkenean, Joanes III.a Nafarroakoa Fernando II,a Aragoikoaren aurkako lehen erasoaldi bat egiten saiatu zen, ia Nafarroa osoa konkistatu zuena. Luis XII.a Frantziakoak eta nafarrek bidalitako tropa frantsesek lagunduta, bere armadak Zuberoa zeharkatu zuen (Maule eta Larraine zeharkatuz) Zaraitzun sartzeko. Aldi berean, Frantzisko I.a Frantziako izurdeak Biarnotik egin zuen erasoa, Donibane Garazitik sartuz. Bere bidean, Monjolose okupatu zuten gaztelarren aurkako gudu bat gertatu zen. Bere hurrengo porrota ikusita, Fernando II.a Aragoikoaren tropa inbaditzaileek Monjolose erre zuten Donibane Garazirantz ihes egin aurretik.

1841eko abuztuaren 16an, Ainhize eta Monjolose udalerriek bat egin zuten Ainhize-Monjolose udalerri berria sortzeko. Era berean, udalerri horren eta Lakarraren arteko lur-trukea egin zen.

Kristobal Kolonen jatorriari buruzko teoria 
Jose Mari Ertzilla mediku oriotarrak proposaturiko teoria batek Kristobal Kolonen jatorria Ainhize-Monjolose udalerrian kokatzen du, zehazkiago Monjolose herrian.

Bere arabera, bere tesian puntu erabakigarri bat Kolonek HLA-B27 antigenoa zeramala da, agoten gene bereizgarri bat. Horrela, Kolonek Reiter sindromea izatea antigeno horrekin lotuta egongo litzateke. Gainera, Granadako Unibertsitateko analisi forentse eta genetikoek frogatu zuten Diego Kolonek, Kristobal Kolonen anaiak, espondilitis ankilosatzailea zuela, hau da, kako-formako esku bat. Ondorioz, Kolon eta bere familia Baztango eta Erronkaribarreko agoten Okzitaniako eskualde beretik etorriko lirateke. Agotak Okzitaniako Donejakue bideetatik zihoazen etorkinak ziren, denak Monjolosetik oso gertu dagoen Izuran elkartzen direlarik.

Bere teoria babesteko, Ertzillak XV. mendean Garazin bizi ziren Kolon batzuk erakusten ditu. Era berean, Kolonek bere jatorria ezkutatzeko erabili zituen bi arrazoietako bat, garai hartako Monjoloseko biztanle gehienak agot izatea zela dio. Horregatik, Monjolosekoa zela esatea, albitar, heretiko eta agot salatzearen parekoa izango zen.

Monjoloseren aldeko beste argudio bat Bartolome Kolon Kristobal Kolonen beste anaietako baten sinadura da. Bartolome Kolonek Henrike VII.a Ingalaterrakoa erregearen aurrean bere mapamundi proiektu bat aurkeztu zuen, latinez «pro auctore sive pictore, Ianua cui patria est, nomen cui Bartholomeus Columbus de Terra Rubra» (euskaraz "pintoreak sinatzen du, bere aberria Ianua da, bere izena Bartolome Kolon da, Lur Gorrikoa" bezala itzulia) sinatuz. Ertzillak dioenez, Terra Rubra ("Lur Gorria") lekuri buruzko aipamena Baigorriko Bizkonderriari buruzkoa da (ikus Baigorriko etimologia), zeinari Monjolose baitzegokion 1447an. Halaber, adierazi du Ianua toponimoa ez dela Genovarekin lotzen uzten duena, baina bai Donibane Garazirekin, modu erromantzatuan euskal toponimoa izango bailitzateke, Unanua (Unanu gaztelaniaz) kasuarekin gertatzen den bezala.

Ertzillaren teoriaren hurrengo interesgunea Kolonen armarria da. Errege-erregina Katolikoek bat eman zioten arren, Kolonek berea erabiltzen jarraitu zuen. Iturri askoren arabera, Kolon familia oso apal batetik etorriko litzateke, "armarririk gabe". Hala ere, Kolonek bat erabili behar izan zuen, horretarako, gertu zegoen Iholdi herrikoa aukeratuz. Ertzillaren arabera, Monjolose bere herriarena ez izatea Nafarroako Erresumaren armarri bera delako da. Monjolose Nafarroako erregeek sortutako Erdi Aroko bastida bat zenez, hartu zen armarria Nafarroakoa izan zen, Donapaleuko kasuan bezala.

Kolonek hitz egindako hizkuntzei dagokienez, Ertzillak dioenez, ziurrenik bere ama hizkuntza gaskoia izan zen, Nafarroako Erresumako bastida frankoen berezko hizkuntza (Monjolose, San Zernin edo Bastida kasuak). Horrela, gaskoiaren eta gaztelaniaren arteko nahasketa bat hitz egingo zuen, segur aski Donibane Garaziko gaztelaniak eraginda, herri horretan hizkuntza komuna baitzen. Euskararekin lotura izan zezakeela ere adierazi zuen, hitz egiten ez bazuen ulertzen zuela esanez, Kristobal Kolonek Amerikan euskal toponimoak zituzten 100 leku baino gehiago izendatu baitzituen. Gainera, erregistratuta dago "makala" edo "berrikera" hitzak erabiltzen zituela.

Demografia 
    Oharra: 1841. urtera arte, errolda egiteko, Ainhize eta Monjolose udalerrien erroldak batu ziren.

Ekonomia 
Biztanleek nekazaritza eta abeltzaintzako lan tradizionalak egiten dituzte, baita nolabaiteko landa-artisautza ere. Udalerrian dago kokaturik Euskal Herriko Laborantza Ganbera.

Politika

Auzapezak

Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Ainhize-Monjolose Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

Garraio 
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Garazi eskualdeko herri guztiak sailkatu zituen, Arnegi izan ezik, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, Amiküze eta Oztibarre eskualdetan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ainhize-Monjolosek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Ainhiztar eta Monjolostar ospetsuak 
 Jacques Pradet-Balade (1827-1885), politikaria.
 Guillaume Irigoien (1959-), euskal idazle eta kazetaria.
 Mattin Irigoien (1963-), antzerkigilea.
 Paxkal Irigoien (1988-), musikaria.

Irudiak

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Garazi
 Nafarroa Beherea

Kanpo estekak 

Ainhize-Monjolose