Barkoxe

Barkoxe ([baʁ̞koʃe] Zubereraz; Barkos [baɾkos̺] Nafarreraz) Zuberoako udalerri nagusietakoa da, Basabürüan kokatua.

Izena 
Herriaren izena, Frantsesez eta okzitanieraz, Barcus da, eta forma hauek izan ditu historian:
Barcuys (1384, Nabarrengoseko notarioek),
Barcuix (1462, Oloroeko notarioek),
Sent-Saubador de Barcuix (1470 inguruan, Ohixen kontratuak),
Barcoys (1520, Zuberoako ohitura),
Barcux (1580, Lüküzeko paperak) eta
Barcinx (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins izeneko eskutitza).
Uhart auzoaren toponimoa 1520ean Zuberoako ohituran agertzen den baserriaren izena da.

Geografia

Ingurune naturala 
Haranbeltzeko basoaren zati bat udalerriko lurretan dago.

Hidrografia 
Barkoxe zeharkatzen dute Joos ibaiak eta haren ibaiadarrek. Hona hemen ibaiadarrak:
 Bouhateko erreka
 Etxantxu
 Handia
 Ibarra erreka (7 km.) eta haren ibaiadarrak:
 Ibarra erreka (4,4 km.) eta haren ibaiadarrak:
 Askontxilo erreka
 Athaketa
 Letxegita eta bere ibaiadarra:
 Ilharra
 Oihanart
 Sulu
 Sustaris

Badira Auzeten ibaiadar batzuk ere, udalerria zeharkatzen dutenak:
 Askania
 Ibarle erreka eta haren ibaiadarra:
 Anbelseko erreka

Bestetik, Bitole errekak ere udalerria zeharkatzen du.

Udalerri mugakideak 
 Sohüta eta Ospitalepea iparraldean
 Jeruntze, Ustasu, Josibaia eta Sangoine (denak Bearnon) ipar-ekialdean
 Eskiula ekialdean
 Zalgize-Doneztebe eta Arrokiaga mendebaldean
 Aramitze (Bearno) hego-ekialdean
 Atharratze-Sorholüze eta Iruri hego-mendebaldean
 Landa (Bearno) eta Montori hegoaldean.

Etxeak eta auzoak 

 Ahargo Pea
 Agaras
 Barkoxe
 Barnea
 Gaztelondo
 Kaperra
 Larraja
 Maisonave
 Uharte auzoa

Historia 
Bere mugape zabalean (46,93 km²) protohistoria motako hainbat barruti gotortu erroldatu dira, batzuk ondoko udalerrira ere hedaturik: Madalena edo Argañe mendia (Atharratze-Sorholüze eta Iruri), Haitzhandialtea, Lexegieta (Iruri), Ollohoki eta Zerra mendia.

XIX. medndean, Larraja auzoko Espelia baserrian, burdin aro amaiera edo erromatartze hasierako 1724 txanpon aurkitu zituzten, Barkoxeko altxorra, hain zuen. Ebro arroko txanponen multzo handiena da, eta gertuko protohistoriako gazteluzaharrekin.

Barkoxen Zuberoako bizkonderriaren menekoa zen abadetxe laikoa zegoen. Han, errege-epaitegia edo bailego zegoen, eta haren epaiak Lextarreko gortera apelatu zitezkeen. 1790. urtean Maule-Lextarreko barrutiaren menekoa zen kantonamendu bateko buru izan zen Barkoxe. Kantonamendu horretan, Barkoxez gain Arrokiaga eta Ospitalepea herriak zeuden. 1879. urtean, Ezpele etxaldeko lurretan altxor bat aurkitu zen, 1.700 edo 1.800 zeltiberiar txanponez osatua, K.a. 400-100. urteen ingurukoa.

Barkoxen bazen Arbailetako mezulari-zerbitzua edo messagerie, Basabürüa eta Pettarra arteko Zuberoako eskualdea (Zalgize-Doneztebe, Altzürükü eta Barkoxe berak osatuta).

Ekonomia 
Barkoxeko ekonomia laborantzan dago oinarrituta (polilaborantza eta artzaintza).

Demografia 
Barkoxek biztanleen galera etengabea eta garrantzitsua izan zuen XIX. mendearen erdialdetik aurrera. 1841ean 2.372 biztanlera izatera iritsi zen, baina ordutik populazioa galduz joan zen eta 1960ko hamarkadan 1.000 biztanleen mailatik behera geratu zen. XXI. mendearen hasieran 700 biztanle inguru zituen.

Politika

Alkateak

Azpiegiturak 
Udalerriak haur-eskola bat du Barkoxe auzoan.

Kultura 
2009an Barkoxek maskarada antolatu zuen. Eta baita 2021eko udan ere.

Euskara 
Barkoxen Basabürüako euskara mintzatzen da, zuberotarra.

Ondasun nabarmenak 

 Lamiñen ziloa: leizea.
 Jasokundearen elizak Erdi Aroan du jatorria, nahiz eta XIX. mendean berreraikia eta XX. mendean berriztatua izan zen.

Barkoxtar ospetsuak 
 Pierre Topet, Etxahun (1786-1862), idazlea.
 Maddi Oihenart (1956-) abeslaria.
 Léon Urthuburu, Frantziako kontsulorde Guayaquilen. Honek 1860ean Galapagoetako Floreana uhartearen jabetza utzi zion jaioterriari. Hala eta guztiz ere, herriak ez zuen inoiz uharteaz jabetu
 Polo Garat argazkilaria.
 Jean Michel Larrasket (1950-2018).

Erreferentziak

Kanpo estekak