Betelgeuse

{{Starbox astrometry
|radial_v = +21.91
|prop_mo_ra = 24.95 ± 0.08
|prop_mo_dec = 9.56 ± 0.15
|parallax = 5.07
|p_error = 1.10
|parallax_footnote=
|dist_ly = 643 ± 146 
|dist_pc = 197 ± 45 
|absmag_v = −6.02<ref name="WOLFRAM1">

Betelgeuse M1-2 espektro motako supererraldoi gorria da, begi hutsez ikus daitekeen izarrik handienetakoa. Gaueko zeruko hamargarren izarrik distiratsuena izaten da, eta, Rigelen ondoren, Orion konstelazioko bigarren izarrik distiratsuena. Izar aldakor erdierregular gorrixka nabarmena da, +0,0 eta +1,6 arteko itxurazko magnitudea duena, lehen mailako edozein izarrek erakutsitako aldaketa-tarterik zabalena du. Hurbileko infragorriaren uhin-luzeretan, Betelgeuse gaueko zeruko izarrik distiratsuena da. Bayer izena α Orionis da, latinizatua Alfa Orionis bezala eta laburtua Alfa Ori edo α Ori bezala.

Gure eguzki-sistemaren erdian egongo balitz, haren azala asteroide-gerrikotik haratago egongo litzateke, eta Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marteren orbitak hartuko lituzke. Hala ere, Esne Bidean are izar handiagoak daude, besteak beste, Mu Cephei eta VY Canis Majoris hipererraldoia. Betelgeusen masaren kalkuluek emaitza bat baino gehiago ematen dituzte: Eguzkia baino hamar edo hogei aldiz handiagoa izango litzateke. Zenbait arrazoirengatik, distantzia neurtzea nahiko zaila izan da; gaur egungo estimaziorik onenak Eguzkiaren 500 eta 600 argi-urte bitartekoak dira, eta ziurgabetasun handia dago nahiko hurbileko izar bat izateko. Bere magnitude absolutua -6 inguru da. 10 milioi urte baino gutxiago ditu Betelgeusek, eta azkar eboluzionatu du, masa handia duelako. Bere eboluzioa supernoba-leherketarekin amaitzea espero da, 100.000 urte baino gutxiagoan seguruenik. Orion OB1 elkartean (Orionen Gerrikoan dauden izarrak barne dituena) jaio zen, baina bertatik bota zuten eta, orain, izarren arteko ingurunean mugitzen da, 30 km/sko abiaduran. Bere mugimenduak lau argi-urteko zabalera duen arku-talka bat sortzen du.

1920an, Betelgeuse izan zen fotosferaren tamaina angeluarra neurtu zen lehenengo izarra Eguzkitik kanpo. Ondorengo azterketek diametro angeluarra (i.e., itxurazko tamaina) 0,042 eta 0,056 arku-segundo bitartekoa izan dute; determinazio-maila hori bere esferikotasun gabeziari, ertzaren iluntzeari, pultsazioei eta uhin-luzera desberdinei egozten zaie. Inguratzaile konplexu eta asimetriko batez ere inguratuta dago, izarraren beraren masa galtzeak sortua, izarra bera baino 250 aldiz handiagoa dena. Betelgeusek Lurrean duen diametro angeluarra R Doradusek eta Eguzkiak baino ez dute gainditzen.

2019ko urritik aurrera, Betelgeuseren distira gutxitzen hasi zen, eta 2020ko otsailaren erdialdera distira gutxitu egin zitzaion 3 inguruko faktore batean, 0,5etik 1,7 magnitudera. 2020ko otsailaren 22rako, Betelgeusek distira galtzeari utzi eta berriz hasi zen irabazten; eta, 2022ko otsailaren 25ean jakinarazi zen bezala, distira berriro normaltasunera itzuli zen. Infragorrien behaketek ez zuten aldaketa esanguratsurik aurkitu distiran azken 50 urteetan. Horrek esan nahi du itzaltzea edo "tamaina handiko hauts zirkunestelarra" aldatu zelako gertatu zela, izarraren argitasuna aldatu beharrean. Hubble teleskopio espaziala erabiliz egindako 2022ko azterketa baten arabera, hauts oklusiboa gainazaletik masa kanporatzeak sortu zuen. Gainazaletik masa kanporatze horrek materiala botatzen du izarretik milioika kilometrora, eta gero hoztu egin zen, izarraren distira galera eragin zuen hautsa sortzeko.

Nomenklatura 
Johann Bayer-ek 1603an emandako α Orionis (Alfa Orionis) da izarraren izendapena.

Betelgeuse izen tradizionala arabierazko  (Yad al-Jauza) izenetik dator, "Orionen eskua" esan nahi duena. Akats baten ondorioz, XIII. mendean, arabiar ya letra ba bezala irakurri zen, europar izena hartzerakoan. Ingelesaren eraginez, maiz /ˈbɛtəldʒuːz/ edo /ˈbiːtəldʒuːs/ bezala ahoskatzen da. 

2016. urtean, Nazioarteko Astronomia Batasunak Izarren Izenei buruzko Lan Taldea (WGSN) antolatu zuen izarrentzako izen egokiak katalogatu eta estandarizatzeko. WGSNren 2016ko uztaileko lehen buletinean, WGSNk onarturiko lehen bi izenen taula onartu zen, Betelgeuse izena hobetsiz izar honentzat.

Behaketaren historia 
Betelgeuse eta haren kolore gorria antzinatik behatu dira; Ptolomeo astronomo klasikoak ὑπόκιρρος bezala izendatu zuen (hypókirrhos, ia laranja), beranduago beste egile batzuek erabili zutena. Adibidez, Ulugh Begen lanaren itzulpenean rubedo gisa agertzen da, "gorritasun" esan nahi duen latinezko termino bat. Gaur egungo sailkapen sistemen aurretik, Angelo Secchik Betelgeuse sartu zuen III. klaseko izarren (laranjatik gorrira) prototipotzat. Aldiz, Ptolomeo baino hiru mende lehenago, astronomo txinatarrek Betelgeuse kolore horikotzat ikusi zuten; zuzena bada, behaketa horrek iradoki lezake izarra fase hori supererraldoi batean zegoela garai horren inguruan, aukera bat dena izarraren ingurune konplexua aztertuz gero.

Aurkikuntza berriak 
Australiako hegoaldeko aborigen-taldeek Betelgeuseren distira aldagaiari buruzko ahozko ipuinak partekatu dituzte 1.000 urtez gutxienez.

Betelgeuseren distiraren aldaketa 1836an deskribatu zuen Sir John Herschelek, Outlines of Astronomy argitaratu zuenean. 1836tik 1840ra, aldaketa nabarmenak behatu zituen magnitudean, Betelgeusek Rigel eklipsatu zuenean distiran 1837ko urrian eta berriro 1839ko azaroan. 10 urteko periodo lasaia jarraitu zuen; gero, 1849an, Herschelek beste aldakortasun-ziklo labur bat adierazi zuen, 1852an bere puntu gorena lortu zuena. Geroagoko behatzaileek ohiz kanpoko maximo altuak erregistratu zituzten urte tarte batekin, baina aldaketa txikiak besterik ez, 1957tik 1967ra. Amerikako Izar Behatzaile Aldakorren Elkartearen (AAVSO) erregistroek 0,2 distira maximoa erakusten dute 1933an eta 1942an, eta 1,2 distira minimoa, 1927an eta 1941ean behatua. Distiraren aldakortasun horrek azal dezake zergatik Johann Bayer-ek, 1603an Uranometria argitaratuta, alfa izarra izendatu zuen, ziur aski Rigel (beta) distiratsuena baino nabarmenagoa zelako. Latitude artikoetatik, Betelgeusen kolore gorriak eta zeruko kokapen altuagoak Rigelek baino distira gehiago izatea dakarte, horregatik deitu zuten Ulluriajjuaq, "izar handia".

1920an, Albert Michelsonek eta Francis Peasek 6 metroko interferometroa jarri zuten Mount Wilson behatokian 2,5 metroko teleskopioaren aurrealdean. John Anderson-en laguntzaz, hirukoteak Betelgeusen diametro angeluarra 0,047″ neurtu zuen; kopuru hori 3,84 x 108 km-ko diametroa (2,58 UA) proposatzen zuen, 0,018″ko paralaxiaren balioan oinarrituta. Hala ere, kanpoaldearen iluntzea eta neurketa-akatsak ziurgabetasun bihurtu ziren neurketa horien zehaztasunari buruz.

1960ko hamarkadak izar-konbekzioaren teoriari eragiten zioten bi garapen ikusi zituzten supererraldoi gorrietan: Stratoscope proiektuak eta Izarren Egitura eta Bilakaera 1958ko argitalpena, batez ere Martin Schwarzschilden lana eta Richard Härm Princetongo Unibertsitateko bere kidea. Liburu horrek ideiak zabaldu zituen izar-ereduak sortzeko teknologia informatikoak aplikatzeko moduari buruz; Stratoscope proiektuek, berriz, Lurraren zurrunbiloaren gainetik sostengatutako teleskopioak hartuta, inoiz ikusi gabeko eguzki-pikorren eta eguzki-orbanen irudirik onenak sortu zituzten, eta, hala, eguzki-atmosferan konbekzioa zegoela berretsi zuten.

Berrikuntzak irudigintzan 

1970eko hamarkadan, astronomoek aurrerapauso garrantzitsuak eman zituzten irudi astronomikoen teknologian. Hasteko, Antoine Labeyriek espekulo-interferometria asmatu zuen; prozesu horrek nabarmen murriztu zuen ikuspegi astronomikoak eragindako efektu lausoa. Lurreko teleskopioen bereizmen optikoa handitu egin zen, eta Betelgeusen fotoesferaren neurketa zehatzagoak egin ziren. Hobera egin zuten Mount Wilsonek, Mount Lockek eta Mauna Keak Hawaiin teleskopia infragorrian, eta astrofisikoak supererraldoia inguratzen zuten bilgarri zirkunestelar konplexuetan zelatatzen hasi ziren, konbekzioaren ondorioz gas-burbuila izugarriak zeudela susmatzeko. Baina laurogeiko hamarkadaren bukaera eta laurogeita hamarreko hamarkadaren hasiera arte ez zen Betelgeuse irekiduraren interferometriarako ohiko ikergai bihurtu, eta aurrerapenak eman ziren argazkigintza infragorrian zein argi-ikusgarrian. John E. Baldwinek eta Cavendish Astrofisika Taldeko kideek aitzindari-lana egin zuten. Teknika berriak zenbait zulo zituen maskara txiki bat erabili zuen teleskopioaren begi-niniaren planoan, eta irekidura ad hoc moldaketa interferometriko bihurtu zen. Teknikak Betelgeusen neurri zehatzenetako batzuk ekarri zituen, izarraren fotoesferan puntu distiratsuak errebelatzen zituen bitartean. Hauek izan ziren Eguzkia ez den izar-disko baten lehen irudi optiko eta infragorriak; lehenik, lurrean oinarritutako interferometroetatik eginda, eta, ondoren, COAST teleskopioaren erresoluzio handiko irudietatik. Tresna horiekin behatutako "partxe distiratsuek" edo "puntu beroek" Schwarzschild-ek izar-azaletako konbekzio zelula masiboak azaltzeko proposaturiko teoria berretsi zuen.

1995ean, Hubble Teleskopio Espazialeko Objektu Ahulen Kamerak irudi ultramore bat hartu zuen, lurrean oinarritutako interferometroek lortutakoa baino bereizmen handiagoarekin: beste izar baten diskoaren lehen teleskopio-irudia (edo irudi-zuzena NASAren terminologian). Lurreko atmosferak argi ultramorea xurgatzen duenez, espazio-teleskopioek hobeto egiten dituzte behaketak uhin-luzera horietan. Aurreko argazkietan bezala, irudi horrek adabaki distiratsu bat zuen, izar-gainazala baino 2.000 Kelvin beroagoa den eskualde bat adierazteko hego-mendebaldeko koadrantean). Goddarden bereizmen handiko espektrografoarekin hartutako ondorengo espektro ultramoreek iradoki zuten puntu beroa Betelgeusen errotazio-poloetako bat zela. Horren ondorioz, errotazio-ardatzak 20º inguruko inklinazioa izango luke Lurraren norabiderantz, eta 55-eko posizio-angelua zeruko iparraldearekiko.

2000ko hamarkadako ikerketak 
2000ko abenduan argitaratutako azterlan batean, izarraren diametroa Interferometro Espazial Infragorria (ISI) erabiliz neurtu zen, batez besteko infragorriaren uhin-luzeran, eta alboietako iluntzea  maseko zenbatespen iluna eragin zuen. Kopuru hori bat dator Michelsonek 80 urte lehenago egindako aurkikuntzekin. Argitaratu zenean, Hipparcos misioaren paralaxia  mas handiagoa zen, eta Betelgeuse-rentzat 3,6 UAko erradioa kalkulatzea lortu zen. Hala ere, 2009an argitaratutako interferometria infragorriaren azterketa batek iragarri zuen izarra %15 murriztu zela 1993tik aurrera, gero eta erritmo handiagora, magnitudean nabarmen jaitsi gabe. Ondorengo behaketek iradokitzen dute itxurazko uzkurdura izarraren atmosfera hedatuko maskor-jardueraren ondorio izan daitekeela.

Izarraren diametroaz gain, Betelgeusen atmosfera hedatuaren dinamika konplexuari buruzko galderak sortu dira. Galaxiak osatzen dituen masa birziklatu egiten da izarrak sortu eta suntsitu ahala, eta supererraldoi gorriak dira eragile nagusiak, baina masa galtzeko prozesuak misterio bat izaten jarraitzen du. Metodologia interferometrikoetan egindako aurrerapenekin, astronomoak dilema hau konpontzetik hurbil egon daitezke. 2009ko uztailean, Hegoaldeko Europako Behatokiak argitaratutako irudiek, Teleskopio Oso Handiaren Interferometroak (VLTI) lurzoruan oinarrituta hartutakoek,  AUko gas-kantitate handia erakutsi zuten izarretik inguruko atmosferaraino. Kanporatze masibo hori Eguzkiaren eta Neptunoren arteko distantziaren berdina izan zen, eta Betelgeuseko inguruko atmosferan gertatzen den gertaera ugarietako bat da. Astronomoek gutxienez sei geruza identifikatu dituzte Betelgeusen inguruan. Izar baten eboluzioaren azken etapetan gertatzen den masa-galeraren misterioa argitzeak izar-erraldoi horien heriotza leherkorra eragiten duten faktoreak adieraz ditzake.

2019-20ko argitasun galera 

Erdi-erregularra den izar aldakorra izaki, Betelgeuse, distira handitu eta txikitzeko hainbat ziklori lotuta dago, haren tamaina eta tenperatura aldatu egiten direlako. Betelgeuseren distira-galera lehen aldiz nabaritu zuten astronomoek, Villanova Unibertsitateko Richard Wasatonic eta Edward Guinan astronomoek eta Thomas Calderwood amateurrek teorizatzen dute 5,9 urteko argi-ziklo normala eta 425 eguneko itzaltze aldia batera izatea eragiten duten faktoreak direla. 2019ko amaieran hipotetizatutako beste kausa batzuk gas- edo hauts-erupzioa edo izarraren azaleko distiraren fluktuazioak izan ziren.

2020ko abuztuan, Betelgeuseko epe luzeko azterketek, batez ere Hubble teleskopio espazialaren behaketa ultramoreak erabiliz, iradokitzen dute ustekabeko murrizketa espazioan kanporatutako material superbero kantitate ikaragarri batek eragin zuela. Materiala hoztu egin zen, eta hauts-hodei bat sortu zen, Betelgeuseko azaleraren laurden bateko izarren argia blokeatu zuena. Hubble-k material trinko eta berotuaren seinaleak hartu zituen, eta izarraren atmosferan zehar mugitu zen irailean, urrian eta azaroan, zenbait teleskopiok abenduan eta 2020ko lehen hilabeteetan gehien markatzen zen itzaltzea ikusi aurretik.

2020ko urtarrilean, Betelgeusek 0,5eko magnitudea 1,5era murriztu zuen gutxi gorabehera, eta otsailean +1.614ko gutxieneko errekorrera jaitsi zen. 25 urteko behaketen baitan "argi gutxien eta hotzena" da, eta erradioa ere murriztu egin da. Astronomy aldizkariak "itzaltze bitxi" gisa deskribatu zuen, eta herri-espekulazioak ondorioztatu zuen horrek berehalako supernoba bat adieraz zezakeela. Horren ondorioz, Betelgeuse zeruko 10 izar distiratsuenetako batetik 20ra iritsi zen, gertuko Aldebaran baino nabarmen gutxiago. Komunikabideetako informazio nagusiek eztabaidagai izan zuten Betelgeuse supernoba gisa esplotatzeko zorian egon zitekeela, baina astronomoek uste dute supernoba datozen 100.000 urteetan gertatuko dela, beraz, ez dirudi laster gertatuko denik.

2020ko otsailaren 17rako, Betelgeuseren distira konstante mantendu zen 10 egunez, eta izarrak suspertze-zantzuak zituen. 2020ko otsailaren 22an, Betelgeusen itzalaldia erabat amaitu zen. 2020ko otsailaren 24an, ez zen aldaketa esanguratsurik atzeman azken 50 urteetan infragorrian igorritako argian; badirudi horrek ez duela zerikusirik argitasuna galdu izanarekin, eta iradoki zuen litekeena dela nukleoaren berehalako kolapsoa gertatzea. 2020ko otsailaren 24an ere, beste azterketa batzuen arabera, "pikor handiko hauts zirkunestelarraren" oklusioa izan liteke izarra iluntzeko azalpenik probableena. Uhin-luzera submilimetrikoak dituzten behaketak erabiltzen dituen azterlan batek hautsaren xurgapenaren ekarpen esanguratsuak baztertzen ditu. Haren ordez, badirudi izar-orban handiak direla itzaltzearen arrazoia. Jarraipen azterlanak 2020ko martxoaren 31n egin ziren, eta Betelgeuseren distira azkar handitu zela ikusi zuten.

Betelgeuse ia ezin da ikusi lurretik maiatzetik abuztura, Eguzkitik hurbilegi dagoelako. Eguzkiarekin 2020. konjuntzioan sartu aurretik, Betelgeusek +0,4 distira zuen. 2020ko ekainean eta uztailean STEREO-A espazio-ontziarekin egindako behaketek erakutsi zuten izarra 0,5 itzali zela Lurreko azken behaketatik apirilean. Harrigarria da hori, 2020ko abuzturako/irailerako maximoa espero baitzen, eta hurrengo minimoa 2021eko apirilerako. Hala ere, jakina da Betelgeuseren distira modu irregularrean aldatzen dela, eta horrek iragarpenak zailtzen ditu. Itzaltzeak adieraz lezake beste murrizte-gertaera bat espero baino askoz lehenago gerta daitekeela. 2020ko abuztuaren 30ean, Betelgeusek igorritako hauts-hodei bat detektatu zutela jakinarazi zuten astronomoek, eta izarraren argitasuna nabarmen murriztu dela (bigarren mailako gutxienekoa abuztuaren 3an).

2021eko ekainean, hautsak, seguruenik, bere fotoesferan eragin zuela esan zuten, eta abuztuan bigarren talde independente batek emaitza horiek berretsi zituen. Uste da hautsa izarretik kanporatutako gasa hoztearen ondorioa dela. Hubble teleskopio espaziala erabiliz egindako 2022ko abuztuko azterketa batek aurreko ikerketak berretsi zituen, eta gainazaleko masaren eiekzio batek hautsa sor zezakeela iradoki zuen. Halaber, pentsatu zen itzalaldia epe laburreko minimo batetik etor zitekeela, epe luzeko minimo batekin bat datorren minimo batetik, 416 eguneko ziklo batetik eta 2010 eguneko ziklo batetik, hurrenez hurren. Mekanismo hori Leo Goldberg astronomoak iradoki zuen lehenengoz.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

TIC objektuak
Izen propiodun izarrak
HR objektuak
Hipparcos objektuak
Henry Draper katalogoko objektuak
Durchmusterung objektuak
Bayer objektuak
Orion konstelazioa