Sestao

Sestao Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bilboaldekoa. Ibaizabalen ezkerraldean dago. . urtean  biztanle zituenez, Bizkaiko herri jendetsuenetan zazpigarrena da.

Toponimia 
Kontzejuaren izenaren erregistrorik zaharrena 1322koa da, Portugaleteko Fundazio-Pribilegio gutunean: la desmeria de Santa Maria de Sesto. Erdi aroko artxiboetan ez dator Sestao, Sesto baizik, forma osoagoaren herri-aldaera dena. Aldaera hori beste herri batzuetan ere aurkitu daiteke, Bilbao eta Bilbo edo Ugao edo Ubo. XVI. mendetik aurrera Sestao aldaera gero eta gehiago erabiltzen da dokumentuetan, forma bakarra bihurtu arte. Hala ere, XVII. mendearen erdira arte paper ofizialetan iraun zuen Sesto izena.

Ikurrak

Armarria 
Armarriak Sestaoko jarduera industriala islatzen du. Juan Francisco Yandiola alkatea zela aukeratu zen sinboloa. Elementu gisa honako hauek nabarmendu daitezke: Labe Garaiak bere tximiniekin, eraikinak fabrikekin, gurutzaontzia, aingura, arrauna eta pikotxa. 1890ko apirilaren 10eko udaletxeko osoko bilkuraren aktan deskribatua eta onartua izan zen.

Bandera 
XX. eta XXI. mendeen bitartean berde eta beltz koloreek Sestao herria identifikatu dute, herriaren zenbait kirol taldeen koloreak izan direlako, hala nola, Sestao Sport Club, Kaiku Arraunarek Kirol Elkartea edo Sestao River Club. Horregatik 2014ko martxoaren 17tik 22ra Udalak herri parte-hartzea martxan jarri zuen herritarrek proposatu ziren lau diseinuen artean aukeratzeko. Diseinu horiek Juan José González bexilologoaren (Bizkaiko zenbait udalerrien banderen sortzailea) diseinuak ziren, aipatutako koloreak zituztenak. Irabazle atera zen bi marra horizontal, berdea eta beltza, zituen eta 2:3ko proportzioa zuen bandera.Ekimena Bizkaiko Batzordeek onartu zuten eta 2016ko urriaren 1an, larunbatean, altxatu zen bandera lehendabizi. Banderak 1890ko herriaren armarria erakusten du erdian. Ordura arte, granate koloredun bandera bat erabiltzen zen (Bizkaiko beste udalerri asko bezala) erdian Sestaoren armarriarekin.

Geografia 
Sestao udalerria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Sestaoko erdigunea puntu gorenean 83,95 metro dauzkan muino batean ezartzen da, leunki Ibaizabal ibairantz altuera galtzen doana. Hegoalderantz ordoki hori bat-batean amaitzen da 50-60 metroko labar batean, bertan aspaldiko harrobi batzuk baitaude. Herriko gunerik lauenetan industria ezarri zen orain dela ehun urte baino gehiago, Galindo eta Ibaizabal ibaien ondoan hain zuzen.

Lurzorua 
Duela 300 milioi urte Sestaoko udalerria sortzen duen lurra ura zen, itsasoaren azpian zegoen. Itsas hondoan sedimentuak pilatzen joan ziren urteetan zehar. Sedimentu horien artean zenbait izaki bizidunen gorputzak zeuden, urteak pasata fosilak osatuz. Belemnoidea, ammonoidea edo bibalbio bezalako fosilak aurkitu dira herrian. Kretazeo Goiztiarran sortu ziren Meatzaldeko eta Sestaoko lurrak, baina oraindik itsas hondoan.

Zenozoikoan lurra urgaineratu zen, pilatutako sedimentuak altxatuz. Sestaoko lurzoruaren egitura Neozoikoan sortzen bukatzen da, glaziazio aroan, lurzoru alubial eta kareharriko formak eratuz.

Inguru naturala eta klima 
Orain hiru mende, zelaiak, mahastiak eta padurak ziren nagusi gaur Sestao dagoen lekuan, eta 19 baserrik baino ez zuten herria osatzen. Udalerritik, Ibaizabalez gain, Ballonti eta Galindo ibaiak igarotzen dira. Ballontik Galindon isurtzen du, eta hau itsasadarrean hiltzen da, Barakaldorekiko muga eginez.

Sestaoko klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eragina duena, tenperatura epelekin, urte osoan. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, neguak leunak eta udak ez oso beroak. Dena dela, udan zein neguan, egun oso hotzak eta termometroa 40 °C-tik gora igotzen den egunak badaude.

Mugakideak 
Mendebaldean Trapagaran udalerriarekin egiten du muga, iparraldean eta ekialdean Ibaizabal ibaiarekin, hegoaldean Barakaldorekin, eta ipar-mendebaldean Portugaleterekin.

Auzoak

Historia

Antzinaroa 
Ez dago informaziorik Sestaoko udalerriaren populaketa eta jatorriari buruz, baina inguruko beste toki batzuetan bezala, ondorioztatu daiteke erromanizazioa baino lehene Sestao osatzen duen lurraldea Autrigoien influentziapean zegoela, jatorri ezezaguneko herria. Garai horretatik aurrera bere bilakaera historikoa Euskal Herrikoaren berdina dela esan daiteke.

Erdi Aroa 
Garaiko liburuek dioten bezala, 880 urtean gutxi gorabehera, Iberiar penintsulako iparraldean zenbait godo tribu lehorreratu ziren. Tribu horiek Bizkaiko eta Santanderreko kostaldeetan zehar hedatu ziren. Sarritan tokiko biztanleen aurka borrokatzen ziren, hauek haien lurraldea determinazioz babestuz.

XVII. mendea

XVIII. mendea

XIX. mendea

XX. mendea

Lehen Mundu Gerra

Espainiako Gerra Zibila

Bigarren Mundu Gerra

Frankismoa

70. hamarkada

80. hamarkada

90. hamarkada

XXI. mendea 
1322koa da kontzejuaren lehendabiziko aipamen idatzia: Sesto.

Sestao udalerria 1805. urtean sortu zen, Somorrostroko Hiru Kontzejuetatik bereizi zenean, beraz, nahiko udalerri gaztea dela esan daiteke. Bilboko garapen industrialak bete-betean eragin zion herrixka baino ez zenari. Hazkundea XIX. mendearen bukaeratik aurrera nabarmendu zen, batez ere meatzaritzaren garapenarekin batera. Meatzaritzak altzairugintzaren garapena ekarri zuen eta Bilboko itsasadarretik hurbil arlo horretako hainbat industria ezarri ziren, Altos Hornos y Fábricas de Hierro y Aceros de Bilbao, La Vizcaya eta La Iberia, esaterako.

Hiru enpresa horiek izan ziren 1902an Bizkaiko Labe Garaiak enpresa sortu zutenak, 1990eko hamarkada erdialdera arte lanean ibilitako enpresa. Lan handieneko urteetan 10.000 langile inguru ere izan zituen, Sestao herriko familia ia guztiek kideren bat bertan lan egiten zutela esan liteke. Industriarekin batera nabigazioa ere garatu zen eta hainbat ontziola sortu ziren, horien artean Sestaoko La Naval.

1970eko hamarkadako krisialdiak gogorren eragin zien herrietako bat da Sestao. Sektore industrialaren erabateko garrantziak hondamendia ekarri zion herriari, industriak porrot egin baitzuen. Horrela, azken hogeita bost urteetan, herria aurrera ateratzeko ahaleginak egon diren arren, oraindik ere, krisialdian murgildurik dago Sestao. Ezegonkortasun politikoa, eta azkenaldian La Navalen izandako krisialdiak egoera zailago egin dute.

Sestaoko Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak proiektu bat martxan jarri nahi dute, etxebizitza zahar eta hondatuak bota eta berriak eraikitzeko, Urbinagatik Galindo ibaiaren iparraldean zehar dagoen gune batean.

Ekonomia

Demografia 
1587. urtean Burgoseko elizbarrutiak egindako zentsu batek garaiko Enkarterrietako biztanleriaren datuak biltzen ditu. Sestaok urte horretan 25 biztanle zituen. Hurrengo mendean, 1644. urtean, Somorrostroko Hiru Kontzejuak 188 biztanle zituen, 1587an 225. Ondorioztatu daiteke Sestaoren biztanleriak ere jaitsiera ere izan zuela.

Sestaok  biztanle zituen . urtean. Udalerri moduan historia laburra izan arren, aldaketa handiak izan ditu hamarkada gutxian. Hasieran herrixka baino ez zena hiri industriala bilakatu zen urte gutxiren buruan. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran, Bizkaiko Ibaizabal itsasadarraren inguruan garatzen ari zen industria eta meatzaritza zirela eta, ehunka etorkinek jo zuten Sestaora, Bizkaiko beste toki batzuetatik eta Espainiatik.

Meatzaritza eta altzairugintzaren garapenarekin batera, lantegi handiak ezarri ziren herrian, Bizkaiko Labe Garaiak enpresa esaterako. Hogeigarren mende hasierarako, Sestao Bizkaiko hirugarren herririk jendetsuena zen, Barakaldo eta Bilboren atzetik.

Biztanleriak hazten jarraitu zuen gerra zibilaren ondoren ere, baina Ezkerraldeko beste herrietan gertatu bezala, 1970. urtetik aurrerako krisialdi ekonomikoarekin batera, hazkunde hori eten egin zen. Eta biztanleriak beherako bidea hartu zuen.

Gaur egun, Sestao, Euskal Autonomi Erkidegoko herri handienen artean proportzioan biztanle gehien galtzen dituen udalerria da.

Biztanleriaren bilakaera

Politika 

Alberto Lozano (Euzko Alderdi Jeltzalea) izan zen Sestaoko alkatea 2003ko hauteskundeez geroztik. Baina ez zuen gehiengorik udalean, Vecinos por Sestaorekin eta Ezker Batuarekin izandako koalizioa 2005ean hautsi ostean. 2003ko hauteskundeetan EAJk 6 zinegotzi lortu zituen, PSOEk 6, Vecinos por Sestaok 4, PPk 3 eta EBk 2. Boto kopuruari dagokionez, EAJk 4.801 boto lortu zituen, PSOEk 4.621, PPk 2.253 eta EBk 1.867. Baliogabeko botoak 1.029 izan ziren, Aralarrek 175 boto lortu zituen eta zuri bozkatu zutenak 159 izan ziren. Aipagarria da baliogabeko botoek izan zuten gorakada, ezker abertzaleak hauteskundeetara aurkezturiko zerrenda (Sestaorekin Bat) Espainiako Auzitegi Nazionalak baliogabe utzi eta gero.

2011ko udal hauteskundeen ondoren, Josu Bergara López hautatu zuten alkate, eta 2015eko eta 2019ko hauteskundeen ondoren berretsi egin zuen kargua.

Udal hauteskundeak

Demokrazia garaiko alkateen zerrenda

1805-1979 bitarteko alkateak

Hirigintza

Parkeak 

 Ondejeda / Las Camporrasː Sestaoko birika berdea, parkerik handiena da. Ibilbide botaniko bat du 33 zuhaitz mota ezberdinekin.
 Markonzagaː Izen bereko auzoan kokatutako parkea. Nabarmentze da erdian daukan anfiteatroa.
 Portopinː
 La Benediktaː
 Elizako parkeaː Udaletxe atzean dagoen parkea da, zenbait zuhaitzekin.

Azpiegiturak

Errepideak 
   A-8  autobideak ez du sarbide zuzenik Sestaon. Autobidearen Barakaldo-Max Center merkataritza-gunearen irteera edo Portugaleterako irteera erabil daitezke udalerrira heltzeko.
   BI-3739  Bilbo - Santurtzi errepideak, Bilbo, Barakaldo, Sestao, Portugalete eta Santurtzi udalerriak lotzen ditu.
 <span style="padding:1px .5em; background-color:#4682B4; color:white; font-weight:bold;"> BI-628 </font> Ballontiko ardatza, 2007. urtean ireki zen A-8 autobidearen trafiko handia arintzeko asmoarekin. Errepidea Ortuella, Santurtzi, Portugalete eta Sestao udalerrietatik igarotzen da, eta Barakaldoko Lasesarre-Urban Galindo barrutiarekin lotzen da.
 <span style="padding:1px .5em; background-color:#4682B4; color:white; font-weight:bold;"> BI-644 </font> Sestaoko lotuneak, A-8 autobidea eta N-634 errepidea Sestaoko udalerriarekin lotzen ditu. Trapagaran eta Barakaldo udalerrietatik ere igarotzen da.

Metroa 
Bilboko metroaren 2. lineak Sestao zeharkatzen du, Ezkerraldea, Bilbo eta Basauri lotuz. 2005ean heldu zen metroa herriko erdigunera. Udalerrian bi geltoki daude:

 Sestaoko geltokia, Kasko plazan kokatuta.
 Urbinagako geltokia, Simondrogas auzoan kokatuta.
 Abatxoloko geltokia Portugaleten kokatzen den arren, Azeta irteera Portugalete eta Sestao udalerrien arteko mugan dago.

Trena 
Herriaren ekialde eta hegoaldetik Renfeko Aldirien zerbitzua dabil. Ekialdetik Bilbo eta Santurtzi arteko C-1 trenbidea ibiltzen da. Trenbideak metroa baino arrakasta txikiagoa dauka, izan ere, herriaren ekialdean eta behealdean biztanle gutxi bizi da, eta geltokiak erdigunetik kanpo daude. Gainera, trenbideak eta metroak antzeko ibilbideak egiten dituzte. Bestalde, C-2 trenbidea Bilbo eta Muskiz lotzen ditu. Linea honetan geltoki bakarra dago Sestaon. Renfeko aldirien hurrengo geltokiak udalerri barruan daude:

 Sestaoko geltokia, C-1 linean, Urbinaga auzoan kokatuta.
 La Iberia geltokia, C-1 linean, izen bereko auzoan.
 Galindoko geltokia, C-2 linean, izen bereko auzoan.

Autobusa 
Bizkaibus hiriarteko autobus zerbitzuak Sestao lotzen du Ezkerraldeko gainontzeko udalerriekin, baita Euskal Herriko Unibertsitateak Leioan daukan kanpusarekin. Hurrengo lineak udalerritik pasatzen dira

 A3131 Barakaldo - Sestao - Errepelega
 A3142 Santurtzi - Barakaldo - Retuerto - Kareaga
 A3331 Sestao - Trapagaran
 A3335 Muskiz - Sestao

Zubiak 
2007. urtean Javier Manterola ingeniariak diseinaturiko zubia inauguratu zen Galindo ibaiaren gainean. Zubiak Barakaldoko Lasesarre auzoa eta Sestaoko La Punta auzoa elkartzen ditu Ballontiko korridorearen hegoaldeko muturrean. 110 metroko luzera eta 27 metroko zabalera ditu pasabideak.

Euskara, kultura eta kirola

Ikastetxeak 
Sestaok haur, lehen eta bigarren hezkuntzak ikasteko zentroak ditu.

Haur hezkuntza 

 Vista Alegre Haurreskola
 Haurreskola Markonzaga
 Amor Misericordioso Ikastetxea

Lehen hezkuntza 

 Albiz Ikastetxe Publikoa

 Vista Alegre Ikastetxea

 Amor Misericordioso Ikastetxea

 Markonzaga Ikastetxe Publikoa
 Begoñako Andra Mari Ikastetxea
 Kueto Ikastetxe Publikoa

Bigarren hezkuntza 

 Saturnino de la Peña institutua
 Ángela Figuera institutua
 Amor Misericordioso Ikastetxea

Dantza taldeak 

 Arriskugarri Dantza taldea. 1977. urtean sortua.
 Eusko Lorak Dantza eta Txistu taldea. 1957. urtean sortua.
 Salleko Dantza eta Txistu taldea. 1962. urtean sortua.
 Triana taldea.

Jaiak 
Herriak hiru egunetan ospatzen ditu jaiak:
 Ekainaren 29an, San Pedro jaiak.
 Uztailaren 31n, San Inazio.
 Uztailaren 25ean, Santiago.
 Abuztuaren 30ean, Santa Rosa.
 Irailaren 29an, San Miguel.

Kirol taldeak 
Sestao River Club, futbol taldea.
San Pedro Kirol Elkartea, futbol taldea.
Kaiku Arraunaren Kirol Elkartea.
Iberia Arraun Elkartea.

Kirol-guneak 

 La Benedicta polikiroldegia
 Las Llanas polikiroldegia

Ondasun nabarmenak

Eraikin erlijiosoak 

 Santa Maria elizaː Sestaoko erdigunean kokatuta dago. 
 Begoñako Andra Mari eliza.

Eraikin industrialak 

 Bizkaiko Labe Garaietako 1. Labe Garaia.
 Bizkaiko Labe Garaietako Ikastunen Eskola.

Sestaoko Etxe Handia 

Sestaoko Etxe Handia 1892. urtean Sestaoko Simondrogasen eraikitako etxebizitza sail bat zen. Garai hartan industria gune askotan eraikitako etxebizitza askotan bezala, industrian lan egiten zutenen familiak bizi ziren han. XX. mendearen bigarren erditik aurrera, eraikinaren egoera okertuz joan zen mantenu faltak eraginda. Pixkanaka, ijito familiek jatorrizko langileen familiak ordezkatu zituzten eta 2000. urterako, eraikineko biztanle gehienak etnia horretako pertsonak ziren.

Sestaoko udalak eraikinaren kanpoaldeko itxurari eta barrualdeko egiturari eusteko neurriak hartu zituen. Eta 2005. urtean, Eusko Jaurlaritzako etxebizitza sailak "Sestao Bai" elkartea aurkeztu zuen, udalarekin batera Sestaoko gune jakinak berriztatzeko,  horien artean Simondrogas auzunea. Proiektu horren arabera, etxebizitza blokerik zaharrenak eta egoerarik txarrenean zeudenak eraitsi eta 1.500 etxebizitza berri eraikiko ziren auzunean, eraitsi beharreko blokeen artean zegoen Sestaoko Etxe Handia.

2008ko ekainean, eta hilabetetako atzerapenaz, Etxe Handia 2008ko irailean eraitsiko zela esan zuen Eusko Jaurlaritzak, pixkanaka, eraikineko ijito familiak, Bilboaldeko babes ofizialeko etxebizitzetara joan ziren, eta eraikina hustuz joan zen. Urte hartako irailerako, eraikina hutsik zegoen. 2008ko urriaren 2an, sutea piztu zen eraikinaren hirugarren solairuan arratsaldeko zortziak aldera, ustez nahita. Eraikinaren egurrezko egitura zela eta, erraz zabaldu zen sua eraikin osoan. Suhiltzaileek ezin izan zuten sua amatatu, eta ordu gutxiren buruan, eraikinaren gehienak behera egin zuen. Zutik geratu zena eraitsi egin zuten, hurrengo egunean, makinez.

Sestaoar ospetsuak 
 José Santos de la Hera (1792-1859), militarra.
 Blas Villate (1824-1882), militarra eta politikaria.
 César del Villar (1843-1917), militarra eta politikaria.
 Domingo Uriarte Arteagabeitia, "Rebonzanito" (1894-1971), toreatzailea.
 Diego Mazkiaran, "Fortuna" (1895-1940), toreatzailea.
Florentina Tasende (1896-1967) ANV-EAEko politikaria. 
 Aurora Arnaiz (1913-2009), ezkertiar politikaria, irakaslea, idazlea. Mexikon erbesteratuta hil zen.
 Jose Luis Lopez Panizo , "Panizo" (1922-1990), futbolaria.
 Sabina de la Cruz (1929-2020), poeta, irakaslea, eta idazlea.
 Angel Landa (1935), alpinista.
 Norberto Torres "Txirri" (1945- ), traineruetako patroia.
 Fidel Uriarte (1945), futbolaria.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Sestaoko Udala
 Sestaoko Kale Izendegia

Sestao