Debagoiena

Debagoiena Gipuzkoako hego-mendebaldean dagoen eskualdea da, Euskadiko erdigune geografikoan kokatuta Bizkaia eta Arabarekin muga eginez. Izan ere, izaera mugalaria erakutsiz, zonaldeko 9 udalerrietatik 8 gipuzkoarrak dira eta 1 arabarra.

2010ean 61.842 biztanle zituen.

Mugakideak 
Mugakide hauexek ditu: Iparraldean Debabarrena (Gipuzkoa) , hegoaldean Gorbeialdea (Araba), ekialdean Urola Erdia eta Urola Garaia eskualde gipuzkoarrak eta mendebaldean Durangaldea (Bizkaia).

Udalerriak 
Hauek dira udalerriak, biztanle gehien dituenetik gutxien dituenera (. urteko biztanle kopuruak):
 Arrasate:  biztanle
 Bergara: 
 Oñati: 12.497
 Aretxabaleta: 
 Eskoriatza: 
 Antzuola: 
 Aramaio: . Arabakoa izanagatik, eskualde honi loturik egon da historian zehar.
 Elgeta: 
 Leintz Gatzaga:

Demografia

Geografia

Orografia 
Deba ibaiak zeharkatzen du eskualdea hegoaldetik iparraldera. Haran estuak daude ibaiaren bi aldeetan, Arrasate eta Oñatin izan ezik. Deba ibaiaren goi arroko adar nagusiak Aramaio eta Oñati ibaiak dira. Oñati ibaiak Arantzazu eta Urkulu erreken ura hartzen du.

Lurralde garaia da: herri guztiak itsas maila baino 200 metrotatik gorako altueretan daude, 445 m-tan Leintz Gatzaga herria eta 700 m-tan Arantzazu, Oñatiko auzoa. Aizkorri (1.541 m, Debagoieneko eta Gipuzkoako tontorrik altuenak) eta Udalaitz (1.117 m) mendi aldeek mugatzen dute eskualdea hegoaldetik eta mendebaldetik, hurrenez hurren. Aloñako mendilerroa bestela, 1.200-1.300 metrotan, Oñati gainean dago eta Aizkorriko mendigunearen jarraipena da ipar-mendebalderantz. Udalatx mendiak, ordea, Arrasate eta Elorrio (Bizkaia) banatzen du eta Anboto menditik eta Urkiolako Parke Naturaletik gertu dago. 

Debagoienak naturgune erakargarriak ditu, hala nola Aizkorriko Natur Parkea eta Aretxabaletan dagoen Urkulu urtegiko inguruak, Orkatzategi (874 m) eta Kurtzebarri (1.133 m) mendiak besteak beste. Hortik gertu, Zaraiako mendilerroan dago Aitzorrotz (738 m) mendia, Eskoriatzan. Eta Arabako mugan, Elgeako mendilerroa (900-1.100 m), eskualdeko hego-mendebaldean.

Ipar-mendebaldean, Elgeta eta Elorrio artean, Intxorta mendiak (737 m) azpimarratuko dugu batik bat bere ezaugarri historikoengatik. Izan ere, Espainiako Guda Zibilean garrantzi handiko gertaerak jazo ziren bertan. Hego-mendebaldean, aldiz, Arangioko mendilerroak (Orixol 1.128 m) banatzen ditu Aramaio eta Otxandio (Bizkaia). 

Ipar-ekialdean, Irukurutzeta (898 m) mendia eta izen bereko mendilerroa, Azkoitia, Soraluze eta Bergara artean. Hegoalderantz, eskualdeko ipar-ekialdean, Irimo (901 m) eta 7 puntak daude, Antzuola eta Urretxu artean.

Klima 
Tenperatura epela izaten da, urtean zehar gorabehera handirik gabe (8-9 °C neguan eta 19-20 °C udan). Euria: 1.500 mm urtean, batez beste. Goialdea ibarra baino euritsuagoa da.

Historia 
Debagoieneko eskualde naturalak Aramaio, Arabako herria, ere hartzen zuen bere baitan (Aramaio Bizkaikoa izan zen 1489 arte). Arrasate izan zen herri nagusia Erdi Aroan.

XVI. mendetik aurrera Bergarak eta Oñatik garrantzi handia hartu zuten kulturari dagokionez. Oñati ez zen Gipuzkoako herri izan 1845 arte.

Arrasate langile herri garrantzitsua izan da, XX. mende hasieratik aurrera.

Biztanleria 
XIX. mende bukaeran hasi zen, industrializazioari esker, Debagoieneko biztanle kopurua handitzen, baina hazkunde hori ez zen XX. mendearen erdialdera baizik nabarmenduko. Leintz Gatzaga (207 biztanle; 503 biztanle 1900. urtean) da lehen baino biztanle gehiago ez duen herri bakarra. Arrasate da eskualdeko herririk jendetsuena. Eremurik zabalena, ordea, Oñatik (107, 31 km2) du alde handiz.

Ekonomia 

Nekazaritzak ez du garrantzi handirik. Baserriko ustiakuntzari lotua dago eta asko murriztu dira baserriak azkenaldi honetan. Basoek, larreek eta zelaiek hartzen dute eremu osoko alderik handiena. Horien ustiakuntza gero eta garrantzitsuagoa da. 

Tradizio industrialari eutsi dio erabat Debagoienak azken urteotan. Burdingintzak garrantzi handia izan du eskualdean aspaldidanik. XX. mendearen hasieran Bergarako Labe Garaiak eta Arrasateko Unión Cerrajera ziren eskualde honetako lantegi nagusiak eta haren inguruan antolatu zen Deba Garaiko industria. 1960. urteetatik aurrera, Arrasaten sortu ziren kooperatiben mugimenduak oso garrantzi handia hartu zuen eta egun kooperatibak, beren industria, finantza eta lanbide prestakuntzarako erakundeak nagusi dira ezbairik gabe eskualdean. 

Zerbitzuetan industrian baino langile gutxiagok dihardu. Azkenik, kultura eta administrazioari dagokionez, Bergara da herri nagusia (epaitegia eta unibertsitatea). 

1996an 2.833.000 pezetakoa izan zen biztanleko eskualdearen Barne Produktu Gordina (BPG). EAEko indize bateratzailea 100 eta Gipuzkoakoa 102 izanik, 124an zegoen Deba Garaikoa. Antzuolak zuen, 155eko indizearekin, posturik onena. Eskualdearen balio erantsiaren % 65 industriatik zetorren, Gipuzkoako batez bestekoa baino 38 puntu gorago. Leintz Gatzagan izan ezik, eskualdeko gainerako udalerri guztietan industria zen jarduera nagusia, eta kasu guztietan % 60tik gorakoa zen industriak balio erantsiari egiten zion ekarpena. Horren ordainetan, lehen sektoreak oso presentzia urria du eskualdean, Leintz Gatzagan izan ezik, eta zerbitzuek duten garrantzia ere (balio erantsiaren % 31); Gipuzkoako batezbestekoaren oso azpitik dago. Nolanahi ere, egitura ekonomiko horrek izugarrizko garapena bermatu du eskualdean azken urteetan, eta 2000. urtean Debagoiena zen, Gasteizekin batera, langabezia tasa txikiena zeukan EAEko eskualdea, %8,6koa baino ez zen eta. Aldiz, EAEko okupazio tasarik handiena duela Debagoienak (% 62), eta erabateko enplegu mailara heldu dela ere esan daiteke, % 8,6 hori langabezia teknikotzat hartzen baita. 

Zerbitzuen alorrean ere izan dira, ordea, berrikuntza nabarmenak azken urteotan Debagoienean. Aipagarria da Mondragon Unibertsitatearen, unibertsitate pribatuaren, sorrera. Arrasaten, Eskoriatzan eta Oñatin kokatu ditu bere fakultate eta eskolak kooperatibek eragindako unibertsitate horrek. Beste alde batetik, eskualdeko hainbat herritan turismoari lotutako jarduerak ere lantzen hasi dira azkenaldian. Besteak beste, gatzgintzaren tradizioa berreskuratu nahi duen Gatzaren Museoa ireki dute Leintz Gatzagan.

Kultura

Euskara

Bertako hizkerak 
Eskualdeko berezko euskalkia sailkatuta dago Mendebaldeko euskara edo bizkaieraren barruan, sortaldeko multzokoa Koldo Zuazoren arabera. Ezaugarrien artean, hauek azpimarratu ditzakegu:

 Aditzak: "Emun", "fan", "aitatu", "eroan", "isiotu", "itxungi", "amaitu", "batu", "igarri", "jausi", "jarri"  > "Eman", "joan", "aipatu", "eraman", "piztu", "itzali", "bukatu", "bildu", "nabaritu", "erori", "eseri".  

 Hiztegia: "Aitajauna / aitaita" > "aitona", "amandre / amama" > "amona", "ahizta" > "ahizpa", "abade" > "apaiz", "udagoien" > "udazken", "astegoien / astebukaera" > "asteburu", "berba" > "hitza", "artazi" > "guraize", "atzamar" > "(be)hatz", "behar" > "lan", "berakatz" > "baratxuri", "jaramon" > "arreta", "larregi" > "gehiegi", "oste" > "atze / ondoren", "zela(n)" > "nola", "adur" > "lerde", "bits" > "apar", "lapiko" > "eltze", "papar" > "bular", "korta" > "ukuilu", "izara" > "maindire", "gura" > "nahi", "praka" > "galtza".

 Asteko egunak: "Martitzena", "eguaztena", "eguena", "egu(ba)koitza", "zapatua", "domeka" > "asteartea", "asteazkena", "osteguna", "ostirala", "larunbata", "igandea".

 Hilabeteak: "Ilbaltza", "zezeila", "bagila", "garagarrila", "agorrila", "zemendia", "gabonila" > "Urtarrila", "otsaila", "ekaina", "uztaila", "iraila", "azaroa", "abendua".

 "Norekin" atzizkian "-gaz" amaierarekin batera "-rekin" erabiltzen da, baina pluralean "-ekin" bakarrik, "-kaz" arrotza baita. 

 "Alderantz" postposizioan, "-ru(n)tz" hobesten da "-rantza" baino. 

 "Hauetan" baino "hone(i)tan" erabiltzen da (ónetan ahoskaturik, singularrerako onétan izanda). 

 "Edozer" eta "edonola"-ren ordez "zeozer" eta "zeozelan".

 "Neu", "neure", "neuri" eta "geu", "geure", "geuri" > "ni", "nire", "niri" eta "gu", "gure", "guri".

 "- ixa" > "-ia". Afarixa > afaria, ixixa > ia-ia.

 Artikulu determinatzailea markatuz, ahozkoan, "-ia" edo "-ie" amaieran: "Bukaeria" / "bukaerie" > "bukaera", "alabia" / "alabie" > "alaba". Bizkaieraren beste aldaera batzuk dira "-ea", "-i" ("alabea", "alabi"). 

 "-(z)iño" > "-(z)io" (adibidez "manifestaziño", "komisiño", "erlijiño").

 "Jat", "jako", "jatzu", "jaku" > "zait", "zaio", "zaizu", "zaigu". Halaber, Bergaran eta Antzuolan bereziki, 'nor-nori' forma erabiltzen 'nor-nork' ordezkatuz. Adibidez "emun jat" > "emon deutsat" / "eman diot". 

 Baita ere, "nor-nork" > "nor-nori": "Urten dot", "igon dozu" > "irten naiz", "igo zara".

 "Artxibau", "artikulau" > "artxibatu", "artikulatu".

 "Bigunketan", "eskaketan" > "biguntzean", "eskatzean".

Hizkuntza normalizazioa 
Euskararen berreskuratzeari eta sustapenari lotutako ekimenetan aitzindari izan da alor askotan Debagoiena. 1996ko datuek adierazten dutenez, urte horretan biztanleen erdia baino gehiago euskalduna zen: 39.947 euskaldun zeuden eskualdean, 8.067 ia euskaldun eta 14.502 erdaldun. Hizkuntzaren erabilera mailak probintzia osoko altuenetakoak dira bertan, bereziki Aramaio (biztanleen %87a), Elgeta (%86a), Oñati (%80a), Leintz Gatzaga (%79a) Antzuola (%73a) eta Bergaran (%69a). Aipatzekoa da euskara ez zekitenen erdia baino gehiago Arrasaten bizi zela.

Hizkuntzaren normalizazioaren alde, Goiena Komunikazio Taldea 1999an sortu zuten, Arrasaten egoitza nagusia duena. Debagoieneko herri aldizkariek Goienkarian bat egin zuten 2000. urtean (Arrasate Press, Berrigara, Goibekokale, Aretxagazeta, Kontuola eta Ze Barri?). Halaber, Goiena Telebistak jarraitzen dio aurretik Arrasate Telebistak eta Atxabalta Telebistak jorratutako ildoari.

Hiru ikastola ("Arizmendi" Arrasate, Eskoriatza eta Aretxabaletan, "Aranzadi" Bergaran eta "Txantxiku" Oñatin), lau bertso-eskola (Arrasaten, Oñatin, Eskoriatzan eta Aretxabaletan) eta hainbat euskaltegi ditugu. Kilometroak festa 7 aldiz antolatu dute eskualde honetan, 1981ean Arrasaten, 1989an Oñatin, 1991an Bergaran, 2005ean Leintzen, 2007an eta 2016an Bergaran eta 2017an Oñatin.

Monumentuak 

Bertan ditugu Gipuzkoako hiribildu monumentalen arteko bi aipagarrienetakoak -Bergara eta Oñati, azken honetatik hurbil dago Arantzazuko santutegia-, baita Arrasaten kokatzen den euskal kooperatibismoaren sorlekua ere; bertako Erdi Aroko herrigune historikoak jatorrizko elementu asko ditu oraindik. Eskoriatzako Alde Zaharra ere kultura ondasuntzat izendatuta dago.

Jaiak 
Ospakizun ezagunen artean Antzuolako Mairuaren Alardea edo Oñatiko Corpus Christi prozesioa eta Artzain txakurren nazioarteko lehiaketa aipa ditzakegu.

Gastronomia 
Gastronomiari dagokionez, Bergarako gozokiak izan litezke eskualdea atseginez gogoratzeko aitzakia bikaina. 2021. urtean Aretxabaletako tomatea Espainiar Estatuko onena izendatua izan zen.

Hedabideak 
 Goiena Komunikazio Zerbitzuak:
 Goiena Papera
 Goiena Telebista
 Goiena.eus

 Arrasateko Mondraberri eta Oñatiko Kontzejupetik aldizkaria ere aipatzekoak dira.

Zerbitzuak

Osasungintza 
Eskualdean bi erietxe nagusi daude: alde batetik Debagoieneko Ospitalea, gaixotasun orokorretaz arduratzen den zentro publikoa Osakidetzaren barrukoa, eta bestetik Aita Menni Ospitalea, psikiatria eta neurologia arloko zentro pribatu beteranoa dena.

Ikasketak 
1997tik, goi-mailako ikasketak egiteko aukera dago eskualdean, Mondragon Unibertsitatean, Arrasateko zentro pribatuan.

Antzina, Oñatiko Unibertsitatea martxan egon zen XVI. mendetik XX.era arte.

Monumentuak 

 Bergaraldea
 Antzuola 
 Uzarragako eliza
 Errukizko amaren parrokia
 Udaletxea
 Zurrategi plazako larru ontzailea
 Ugartetorre
 Bergara
 Ariznoako Done Petri eliza
 Oxirondoko Santa Marina eliza
  Udaletxea
 Errege Mintegia
 Irizar jauregia
 Zuloaga-Bereterio etxea
 Laureaga jauregia
 Ozaeta jauregia
 Moiua dorrea
 Gabiria dorrea
 Olaso dorrea
 Ondartza dorrea
 Jauregi etxea
 Arrese etxea
 Egino Mallea jauregia
 Agirreko (edo Agarreko) garaia
 Elgeta
 Jasokundeko Andre Mariaren  eliza
 Katai etxea
 Abridio dorretxea
 Intxorta mendi magaleko  frontea
 Asentzioko baseliza eta hezegunea
 Leintz
 Aretxabaleta
 Jasokundeko Andre Mariaren eliza
 Udaletxe zaharra
  Arratabe jauregia (Udaletxea)
  Otalora jauregia
 Otalora dorretxea
  Galartza dorretxea
 Eskoriatza
 Done Petri eliza
 Udaletxea
 Zalbidegoitia jauregia
 Ganuza etxea
 Arrosario Santuaren ospitalea (HUHEZI Fakultatea)
 Apotzagako hilerria
 Leintz-Gatzaga
 Dorletako Andre Mariaren santutegia
 Donemiliaga (San Millan) eliza
  Elexalde jauregia
 Ostatu jauregia
 Soran jauregia
 Kapitangoa jauregia
 Garro jauregia
 Udaletxea
  San Inazio ataria
  Iturria ("As de copas") 
 Arrasate
 San Joan Bataiatzailearen eliza
 San Frantzisko eliza eta komentua
  Portaloiko ataria
 Udaletxea
 Bañez-Artazubiaga jauregia
 Okendo jauregia
 Monterron jauregia
 Oñati
 Oñati
 Done Mikel eliza
 Bidaurretako Santa Klara monastegia
 Arantzazuko santutegia
  Udaletxea
 Sancti Spiritus Unibertsitatea
 Foruen enparantza
  Zumeltzegi dorrea
  Lazarraga dorretxea
  Lazarraga jauregia
 Garibai dorretxea
 Bidaurreta ostatua
 Antia jauregia
  Zubiaur edo Urain dorretxea

Debagoiendar ospetsuak 

XVI. mendean Esteban Garibai eta Lope Agirre nabarmendu ziren, lehenengoa historialari eta bigarrena esploratzaile moduan, Felipe II.aren garaian.

XX. mendean, Jose Maria Arizmendiarrieta kooperatiben sortzailea, Telesforo Aranzadi zientzialaria,  Pedro Biteri filantropoa, Seber Altube hizkuntzalaria, Jokin Zaitegi idazlea, Telesforo Monzón politikaria, Jon Sarasua bertsolari humanista, Ruper Ordorika abeslaria, Felix Iñurrategi eta Alberto Iñurrategi mendigoizaleak aipagarriak ditugu.

Ikus, gainera 
 Gipuzkoako eskualdeen zerrenda

Bibliografia 
 "Deba ibarreko euskeria" (Koldo Zuazo, 1999).

Erreferentziak

Kanpo estekak 
  Debagoieneko ataria
  Debagoieneko Mankomunitatea
 Goienako webgunea. 

Debagoiena