Santa Agata jaia

Santa Agata jaia edo Dona Agata jaia, euskalkietan Santa Ageda bezpera, Agate Deuna jaia, Santa Ageda eskea eta Santa Ageda batzea izenez ere ezaguna, Euskal Herrian eta Espainiako zenbait tokitan ospatzen den jai herrikoi tradizionala da, Agata Cataniakoaren omenez otsailaren 5ean eta bezperan ospatzen dena, egun horretan Eliza Katolikoaren santutegiko santu haren omenezko eguna da. 

Euskal Herriko herri askotan, ohitura da egun horretan edo bezperako egunean herrietan kopla zaharrak kantatzea makilekin lurra joaz erritmoa markatzeko, diru edo janari eskean, jantzi tradizionalekin eta kriseilua lagun. Koplako bertsoak koblakari bakar batek abesten ditu maiz, eta taldeak leloa. Antzina, mutil gazteak soilik ibil zitezkeen Santa Agata eskean, baina XX. mendeko azken hamarkadez geroztik emakumeek eta adin talde guztietakoek ere parte har dezakete. Garai batean, urte horretan soldaduskara joan behar zuten mutil gazte edo kintoen bilerak ere egiten ziren egun horretan, eskean betiere; herri batzuetan, Eskoriatzan tradizio handiz, adin bereko gazteak biltzen dira ospakizun horri jarraipena emateko.

Ospakizunaren jatorria 
Agata Catanian, Sizilian, jaio zen 235. urtean. Tradizioak dionenez, Quinciano gobernadoreak berarekin ezkondu arteko onik ez omen zuen, baina Agatak nahi ez eta mendeku gisa kartzelatu zuen. Bularrak moztu eta hil arteko torturak sufritu izan zituen. Handik gerora, Eliza Katolikoak saindu izendatu eta otsailaren 5a aukeratu zuen bera omentzeko.

Hala ere, badirudi ospakizunak bere sustraiak kristautasuna zabaldu aurreko garaietan dauzkala. Aditu batzuen iritziz, Agataren inguruko festek zerikusi handia dute inauteriekin, inauste edo kimatze garaiko erritoekin. Neguko solstizioaren ondoren, eguna luzatzen hasten denean, zuhaitz adarrak kimu berritzen hasten dira eta orduantxe izaten da zuhaitz adarrak kimatu edo inausteko garaia. Hala, naturaren esnatzea ospakizun bihurturik, mutilak kopla kantari ibiltzen ziren etxerik etxe janari eske, eta ondoren, bildutakoarekin, mutil eta neska denek batera afaltzen zuten. 

Santa Agata askotan abere gisa irudikatzen da: ahuntz edo katu itxurarekin. Ablitasen, uste zuten Santa Agata bezperako gauean banatzen zirela hurrengo urtebeterako ekaitzak.
Kristautasuna Euskal Herrira zabaldu zenean, beste askorekin batera Santa Agata eguna ekarri zuen berekin. Elizak, aurreko errito eta ospakizunak bereganatu eta itxura berri bat eman zien. Lehengo errituak eta Santa Agataren omenezko ospakizunak nahastu egin ziren. Bi erritu edo jai horien nahasketatik dator egungo ospakizuna.

Hitzak 
Santa Agataren koplen hitz hedatuenak, Gipuzkoan, hauek dira:

Zorion, etxe hontako denoi!
Oles egitera gatoz,
aterik ate ohitura zaharra
aurten berritzeko asmoz.
Ez gaude oso aberats diruz,
ezta ere oinetakoz.
Baina eztarriz sano gabiltza,
ta kanta nahi degu gogoz.

Santa Ageda bezpera deguEuskal Herriko eguna,
etxe guztiak kantuz poztekoaukeratua deguna.
Santa maitea gaur hartu degugure bideko laguna.
Haren laguntzaz bete gentzakeegun hontako jarduna. Iruditeria 

 Bertsio berriak 

 Maialen Lujanbio (2016) 
2016an Maialen Lujanbiok Euskadi Irratiko 'Faktoria' saioan Beti Bezperako Koplak 'Santa Ageda' kopla berezia bota zuen. Genero-indarkeriaren salaketa gordina egin zuen. Bertsoz bertso, indarkeria matxistaren agerpen ezberdinak salatu, bai eta hura gainditzeko ezintasuna ere. Gero hogei artista gaztek sortze-lan kolektibo batean animazio teknika ezberdinak erabiliz Lujanbioren gogoeta osatu zuten. Horra 13 kopletariko lau:

 Santa Ageda eguna beti bezpera deguna ohitura batzuei ez zaie inoiz iristen biharamuna. [...] Beste zulo bat kiroldegian aldagela ohi den gizondegian. Zulo bat berriz kiroldegian aldagela bat den andrategian. Begi nini bat zulo erdian iltze zorrotz baten punta begian. [...] Kalashnikov, bonba, makil... bizitza merkeegi dabil gerran gizonak hiltzen dituzte andreak bortxatu ta hil. [...] "Adios" orain esaten diot santa honekin batean beti bezperan bizi gaitezen zorionez ta pakean. La Kora (2020) 

Bilboko La Kora abesbatza feministak 2020ko Agate Deuna bezperan Bilboko kaleetan barna kopla berriak abestu zituzten, Ageda bezpera pagano eta feminista aldarrikatuz.

 Maddalen Arzallus (2021) 
Maddalen Arzallus-ek beste bertsio bat plazaratu zuen 2022an. Agataren heriotzaren larria gogoratu eta gero, gaurko indarkeria matxistarekin lotu zuen:
 [...] Gaur egun ere bada munduan hamaika andre martiri behar denean ez da ordea salbaziorik agiri 
 Makilak hartu, lurra kolpatu ta egin dugu zati bi ta makilkadak ematen gabiltz zu niri, eta zu niri 
 Santa Agedaz dantza ditzagun gure aho eta mihi lotan dagoen gizarte baten esnagarri izan bedi Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Santa Ageda baseliza, Barakaldo
 Santa Agateko koplak

 Kanpo estekak 
 Santa Ageda abestia entzungai eta hitzak irakurgai, Youtube.com'' webgunean.
 Joseba Aurkenerena: Agate Deunaren bezpera.
 Joseba Aurkenerena: Agate Deuna Donibane Lohizunen

Euskal Herriko jaiak
Euskal ohiturak
Paganismoa
Zortziko handiak