Zuia

Zuia Araba iparraldean dagoen udalerria da, Zuia-Gorbeialdea eskualdeko handiena. Gasteiztik 18 bat kilometrora dago. Haren herriburua Murgia da.

Geografia

Inguru naturala 
Zuia Gorbeiaren magalaren inguruan dago, eta Arabako mendirik altuenera igotzeko abiapuntua da. Arrato eta Badaiakoa udalerriaren muga naturalak dira, eta aipatzekoa da haranaren erdialdean dagoen Atxabal-Oroko mendigunea.

Udalerria zeharkatzen duen ibai nagusia Baias ibaia da.

Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Orozko (Bizkaia).
 Hegoaldean: Gasteiz eta Badaiako Sierra Bravako Komunitatea.
 Ekialdean: Zigoitia.
 Mendebaldean: Amurrio eta Urkabustaiz.

Historia 
Esaten da Erdi Aroko ganboatar eta oinaztarren arteko gatazka odoltsuek Zuian izan zutela sorrera.

Banaketa administratiboa 
Zuiako udalerria honako 13 herriez osatua dago, biztanleen kopuruaren arabera:
 
 Murgia (udalburua): 1.169 biztanle 2007an.
 Sarria: 310 bz.
 Bitoriano: 255 bz.
 Ametzaga: 245 bz.
 Markia: 68 bz.
 Domaikia: 61 bz.
 Gillerna: 49 bz.
 Lukiano: 49 bz.
 Jugo: 47 bz.
 Aperregi: 44 bz.
 Zarate: 33 bz.
 Altube*: 29 bz.
 Ziorraga*: 13 bz.

(* Altube —lehen Monreal de Zuya gisa ere ezaguna— eta Ziorraga auzo gisa har daitezke, ez baitute kontzeju izaerarik.)

Demografia 
XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zuiako populazioari dagokionez. 1950eko hamarkadatik aurrera, ordea, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietarako izandako emigrazioaren ondorioz.

1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio altuen ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira, batez ere Murgira eta haren inguruetara. Horrek populazioa handitzea eragin zuen. Hala ere, populazio berri horren gehienak ez zuen lanik egiten udalerrian, Gasteizen baizik, eta udalerria lo-hiri bihurtu zen biztanle horientzat.

Politika 

Zuia udalerrian Euskal Herria Bildu koalizioak zuzentzen du udala 2011ko hauteskundeetatik. Lehenago EAJk izan zuen alkatetza. Zuiako udalak 11 zinegotzi ditu osotara.

Zuiako alkatea Bildu koalizioko Unai Gutierrez Urquiza da 2011ko udal hauteskundeez geroztik. Udaleko hamaika zinegotzietatik lau ditu.

Alkateak 
Hauek izan dira Zuiako azken alkateak:

Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

Kultura

Euskara 
Zuiako hizkuntza nagusia euskara izan da XIX. mende arte; bertako hizkera mendebaleko euskararen aldaera zen, eta XX. mendean atzerakada nabarmena izan zuen, erabat galtzeraino. Mende haren azken laurdenean abiatutako berreskuratze prozesuaren ondorioz, gaur egun zuiarren % 48,7 inguru da euskalduna, eta hiztun horiek biltzeko asmoz sortua da Bidabarri euskara taldea.

Ondasun nabarmenak 

 Gorbeiako Natura Parkea.
 Oroko Santutegia, Bitoriano ondoan dagoena, Atxabal-Oro haitzen parean (896 m). Eraikin nagusia XVI. mendekoa da.
 Jugatxiko baseliza, Jugotik gertu dagoena. Aisialdigunea du alboan, Arabako Foru Aldundiarena den parkean.
 Eztiaren museoa, Murgiko Oregi etxean dago.
 Bitorianoko 17. zenbakia duen baserria, XVII. mendekoa, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua.

Zuiar ospetsuak 
 Jose Santos Intxaurregi (17??-1811), jugoar merkataria, Buenos Airesen politikaria izandakoa.
 Luis Alava Sautu (1890-1943), murgiar politikaria, fusilatua.
 Javier Ruiz de Larrinaga (1979 - ), ametzagar ziklo-krosslaria.
 Elena Loyo (1983-), atleta.
 Mikel Landa (1989-), murgiar txirrindularia.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
 Gorbeialdea
 Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

Kanpo estekak 

  Zuiako udalaren webgunea
  Zuia Auñamendi entziklopedian
 "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB).

Zuia