Ezpeleta

Ezpeleta Lapurdiko hegoaldeko udalerri bat da, Lapurdi Garaian kokatua. Oso ezagunak ditu herriko piper gorriak.

Geografia

Ingurune naturala 
Udalerritik hainbat erreka igarotzen dira: Latsa erreka (hara isurtzen da Zubizabaleta erreka) eta Urotzeko erreka. Biak Errobira isurtzen dira, beherago, udalerritik kanpo. Antzara errekaren ibaiadarra den Urloko erreka ere Ezpeletako lurretatik igarotzen da. Urdazuri ibaira isurtzen den Larreko errekak ere udalerria zeharkatzen du, bai eta haren ibaiadar diren Farendeiko eta Erdiko errekek ere.

Udalerri mugakideak 
 Uztaritze eta Larresoro iparraldean.
 Ainhoa eta Zuraide mendebaldean.
 Itsasu ekialdean.

Etxeak eta auzoak 
 Legañoa
 Xerrenda
 Burgua
 Basaburu
 Mendia

Herria 

Giro atsegineko herria da eta, horko Ezpeletako piperren bidez, bizitasuna eramaten dute “ahogozo”ko Frantziara.

Herriak bi auzo ditu, eta Kanbora doan errepideak bi auzo horiek banatzen ditu. Goial­dean udaletxea (herriko etxea) dago, Errenazimentu garaiko Jauregia gazteluan. Bailaratxoaren atzeal­dean, San Esteban eliza sendoa altxatzen da. Lapurdiko dorre klasikoa du eta XVII. mendearen hasieran eraiki zuten, baita haren erretaula nagusia ere. Alboetan, berriz, al­de batean, eseritako Ama Birjina dago, Michelangeloren estilokoa; beste al­dean, Kristo bikain bat. Riberaren olio-pintura bat dago, Ezpeletako baroiaren dohaintza. Halaber, badira ere bertan Errenazimentuko ur bedeinkatuko ontzi bitxi bat eta kantore barroko bat.

Hilarrien bil­duma oso interesgarria da, baita lau esbastika dituen hilobi‑harria ere bai. Hilerri horretan bertan, absidearen ondoan, Agnès Soureten hilobia dago, historian lehendabiziko aldiz, Frantziako neska ederrena edo "Miss France" hautatua, eta 1902an Ezpeletan sortua.

Eraikinak 
 Ezpeletako eliza
 Euzkadi hotela
 Ezpeletako gaztelua: 1000. urtean eraikia; bertan, Herriko Etxea, Turismo Bulegoa eta Liburutegia daude.

Historia 
Olha izeneko tokian historiaurreko bizilekua dago. Moustier aldiko hezur eta harri landuak atzeman dira bertan.

Ekonomia

Ezpeletako piperra 

Bertako piper gorri minak oso ezagunak dira eta oso aintzat hartuak sukaldaritzan, saltsak, barrubeteak eta abar prestatzeko.

Adibidez, bixigarria ematen die dela pil-pilean egindako bakailaoari, dela marmitakoari, dela axoari. Ezpeletar esapideak dioenez: «Euskaldun, fededun, biperdun».

Urtero urrian izaten da Ezpeletako Biper Gorriaren Eguna, herrira milaka bisitari dakartzana.

Demografia 
XIX. mendearen erdialdean 1.700 biztanle baino gehiago izatera iritsi zen Ezpeleta, baina hurrengo hamarkadetan lagunak galtzen hasi zen eta 1960ko hamarkadan behea jo zuen, 1.200 biztanle inguruan. Ondoren hazkunde nabarmena izan zuen udalerriak, eta XXI. mendearen hasieran 2.000 biztanleen maila gainditu zuen.

Politika 
 Ezpeletako herriko etxea

Kultura

Mitologia 
 Mondarraingo lamia

Jaiak 
Uda‑garaian Donibaneko ekimen‑sindikatuak jaial­diak eta ikuskizunak antolatzen ditu. Herriko festak ekainaren 24ean hotsandiz ospatzen dituzte, San Joan Bataiatzailearen egunean. Bezperako sua festen hasiera izan ohi da.

Kirolak 
2018ko Frantziako Tourreko azken aurreko etapa erabakigarria bertan amaitu zen, uztailaren 28an; Geraint Thomas galesak maillot horia berretsi zuen eta, ondorioz, itzuli frantseseko garaile litekeena bihurtu.

Euskara 

Ezpeletan Sara-Ainhoa inguruko euskara mintzatzen da, nafar-lapurtarraren aldaera bat.

Ezpeletar ospetsuak 

 Joan Piarres Duvoisin (1810-1891), euskal idazlea. Ainhoan jaioa, Ezpeletan eman zuen haurtzaroa.
 Armand David (1826-1900), abade eta misiolaria.
 Roger Etxegarai (1922-), Eliza Katolikoko kardinala.
 Peio Ospital (1948-), Pantxoa eta Peio taldeko kidea.
 Peio Dospital Doxpi (1950-), errugbilaria, Itsasu eta Ezpeletaren artean jaio eta bizi izan da; egun herrian ostatu-trinketa du.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Ezpeletako Udalaren webgunea
 Ezpeletako Bloga ( Herriaren bloga'')
 Ezpeleta Telebista
 Ezpeletako Biperra
 Ezpeletako Turismo Bulegoa
 Joseba Aurkenerena: 1828ko xaribaria Ezpeletan.
 Joseba Aurkenerena: Domingo Zubeldegi ezpeletarra Logroñon kondenatua.

Ezpeleta