Klementzia Richard

Maria Klementzia Richard Grandmontagne —— , Klementzia Bonaparte edo Bonaparte printzesa (Larraine, 1830eko azaroaren 28a – Londres, 1915eko azaroaren 14a) zuberotar euskalaria izan zen. Luis Luziano Bonaparteren laguntzaile eta bikotea zen.

Biografia 

Aita Jean-Baptiste Richard (Nancy, 1801eko maiatzaren 31a – Lasarte, 1857ko urtarrilaren 8a) eta ama Joséphine Grandmontagne, baita ere Lorrenakoa, zituen. Aita Euskal Herrira joan zen, Bankako burdinolan lan egiteko. Bertan 1829ko azaroaren 12an Joséphinerekin ezkondu zen. Gero Larrainen, Orotz-Betelun eta Lasarten lan egin zuen.

Klementzia familiarekin batera bizi izan zen Euskal Herriko hainbat tokitan. 1857an bere ahizpa Luziak Zegaman Klaudio Otaegi ezkondu zuen eta handik aurrera biak Hondarribian bizi ziren. Bertan Klementziak Luis Luziano Bonaparte printzea ezagutu zuen, ziur asko 1857an, Luis Luzianok Euskal Herria bisitatu zuenean.

Ordurako eta 1850etik aurrera Luis Luziano eta bere lehen emaztea, Maria Anna Cecchi, aparte bizi ziren bat etortzen ez zirelako, Luis Luziano Ingalaterran eta emaztea Korsikan. Hala ere, Maria Annak ez zion inoiz Luis Luzianori legezko banaketarik onartu. Klementzia Londresera joan zen bizitzera, Luis Luzianorekin batera, non Louis-Clovis (1859 – 1894) izeneko semea izan zuten.

1891eko martxoaren 17an lehendabiziko emazte hil eta, hiru hilabete geroago, ekainaren 15ean biak ezkondu ziren. Ezkontza honek ez zuen luzaro iraun, izan ere, Luis Luziano urte bereko azaroaren 3an hil zen Fanon, Italian.

Alarguna bilakatuta, Klementzia Londresen bizi zen, printzesa tituluarekin. Luis Luziano eta biek bilduriko eskuizkribuak 1904ean saldu zizkien Gipuzkoa, Bizkai eta Nafarroako diputazioei, Azkue eta Fermín Lasala bitartekari izan zirelarik, nahiz eta Chicagoko Newberry Liburutegi ospetsuak lehenago eskatu.

Euskaltzaletasuna 

Gurasoak kanpokoak izanda ere, Klementzia txikitatik mintzatzen zuen euskaraz. Horri esker, senarra lagundu zezakeen euskalkiak eta Euskal Herria ezagutzeko. Zubereraz gain, behe-nafarrera, goi-nafarrera eta gipuzkera menperatzen zituen. Haren lehengusuaren semeak, Francisco Grandmontagne idazleak, deskribatu zituen bere familiaren hizkuntza ohiturak:

Ez dakigu zehazki zein izan zen Klementziaren lana euskal dialektologiaren alorrean. Baina badakigu, adibidez, Jose Antonio Uriartek 1859an Klementzia eta Luis Luzianori bidaltzen zizkiela bere eskuizkribuak, Klementziak aldatu, zuzendu eta onar zitzan. Beranduago, 1863tik aurrera, lan hau Koldo Otaegi koinatuak bete zuen, eta denborarekin Bonaparteren laguntzaile hurbilenetarikoa izan zen. Luis Luziano bera euskalduna ez zenez, Klementziak gutunak euskaraz idazten laguntzen zion, eta Zazpi Probintzietako Dialektoen Maparen egiazko koordinatzailea izan zela uste da, nahiz eta bere izenik inon agertu ez. Ziur dakigu baina, Luis Luzianok beste hizkuntzetako dialektoak ikertuta ere, hala nola ingelesa, italiera, sardiniera edo albaniera, inoiz ez zuela euskararen dialektoekin egindako lanaren parera heldu.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Joseba Aurkenerena: Marie-Clémence Richard printzesa larraintarra. 

Larraintarrak
Londresen hildakoak