Beterriko gipuzkera

Beterriko gipuzkera gipuzkeraren azpieuskalki bat da, Gipuzkoako erdi-ekialdean eta ipar-ekialdean mintzatzen dena.

Beterri eskualdea Gipuzkoako behealdea da (Goierri eskualdeari kontrajarrita), baina zer eremu hartzen duen ez dago garbi: Beterri hitza nork erabiltzen duen, aldatu egiten da eremu hori. Euskal dialektologiaren ikuspegitik ere, hainbat erabilera izan ditu. Nagusiak, bi hauek:

 Luis Luziano Bonaparteren sailkapenari jarraitu diotenen artean, oro har, Beterriko gipuzkera da Goierriko gipuzkeraren mugatik kostalderaino bitarteko gipuzkera guztia (erlojuaren noranzkoan eta ipar-mendebaldetik hasita, muga hauen barruko eremua: Mutriku, Pasaia, Errenteria, Berastegi, Lizartza, Tolosa, Albiztur, Zumarraga, Azkoitia, Mutriku).
 Koldo Zuazoren hainbat idatzitan, Beterriko gipuzkera Tolosako, Astigarragako, Hernaniko eta inguruetako hizkera da.

Artikulu honetan, bigarren adiera horretan erabiliko dugu, azpieuskalki honetaz gaur egun dakigunaren arabera sailkapen egokiena delakoan.

Beterriko gipuzkera egiten den eremua 
Beterriko hizkera egiten dute Donostialde osoan eta Tolosaldeko erdialde eta iparraldean.

Beste azpieuskalkiekiko lotura eremuak 

Bi aldetan du halako lotura eremua Beterriko gipuzkerak:

 Hegoaldean, Tolosaldeko hegoaldean egiten den hizkerak Goierriko azpieuskalkiarekiko lotura egiten du.
 Ipar-ekialdean, Oiartzualdeko eta Bidaso Behereko hizkerak iparraldeko goi nafarrerarekiko lotura egiten du; bai eta, neurri txikiagoan, lapurterarekiko lotura ere.

1. Tolosaldeko hegoaldean dauden udalerriek, esan bezala, Goierriko hizkerarekin loturagune egiten dute, hots, bi azpieuskalkien arteko hizkera egiten da han; euskalari batzuek Beterriko gipuzkeratzat sailkatzen dute, eta beste batzuek Goierriko hizkeratzat (horretarako arrazoien adibide bat: herri horietako euskaran, ogia hitzaren ahoskera Goierriko hizkerako ogie da zaharren artean, eta ez Beterriko hizkerako ogija).

2. Beste lotura eremuan, Errenteria-Irun bitarte horretan, zenbat eta ekialderago, nabarmenagoak dira nafarreraren ezaugarriak (eta, neurri txikiagoan, lapurterarenak ere); zenbat eta mendebalderago, berriz, areago nabari dira gipuzkerarenak. Eremu horretan, XVI. mende arte, lapurteraren eragina izan zen nagusi; XVI. eta XVII. mendeetan, nafarrerak eragin zuen batez ere; XVIII. mendean eta orduz geroztik, ordea, gipuzkeraren eragina izan da nagusi, eta Beterriko gipuzkeraren gero eta ezaugarri gehiago ditu.

Beterriko azpieuskalkiko udalerrien zerrenda 
 Tolosaldean: Aduna, Albiztur, Alkiza, Villabona-Amasa, Anoeta, Asteasu, Belauntza, Berastegi, Berrobi, Bidegoian, Elduain, Gaztelu, Hernialde, Ibarra, Irura, Larraul, Leaburu, Lizartza, Orexa, Tolosa eta Zizurkil.
 Donostialdean: Andoain, Astigarraga, Hernani, Lasarte-Oria, Donostia, Urnieta, Usurbil eta Orio.

Beste azpieuskalkiekiko lotura egiten duten udalerriak 
Udalerri hauetan egiten den euskarak baditu Beterriko gipuzkeraren ezaugarriak, eta beste azpieuskalkiren batenak ere.
 Goierriko hizkerarekiko lotura egiten duten udalerriak: Abaltzisketa, Alegia, Altzo, Amezketa, Baliarrain, Bedaio, Ikaztegieta eta Orendain.
 Iparraldeko goi nafarrerarekiko —eta, neurri txikiagoan, lapurterarekiko— lotura egiten duten udalerriak: Errenteria, Hondarribia, Irun, Lezo, Oiartzun eta Pasaia.

Hego Euskal Herriko beste euskara aldaeren gainetiko estatusa 
Koldo Zuazok hainbat lekukotasun aipatuz erakutsi duenez, Beterriko gipuzkera izan da, XVIII. mendetik XX.eraino (biak barne) Hego Euskal Herriko euskaldunen artean eredugarritzat hartu den hizkera, beste euskalki eta azpieuskalkietako hegoaldetar euskaldunek norberaren hizkera gutxiesteraino. Honela laburbiltzen du Zuazok:

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Beterri
 Gipuzkera
 Goierriko hizkera
 Urolaldeko hizkera

Kanpo estekak 
 Tolosaldeko Hitza
 Oarsobidasoko Hitza
 Irutxuloko Hitza
 Ahotsak.com: Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea

Gipuzkera
Tolosaldea
Donostialdea
Oiartzualdea