Sikulo

Sikuloak (; ) Sizilian greziarren kolonizazioaren aurretik bizi ziren hiru leinuetako bat zen, Tuzididesek egindako banaketaren arabera. Geografo honen ustez, sikuloen errege omen zen Italori, zor zion Italiak bere izena.

Siziliara Italiatik heldu ondoren, uhartearen erdigunean eta ekialdean kokatu ziren, bertako biztanleak, sikanoak, alboratuz hegoalde eta mendebalderantz. Elimoak uhartearen mendebaldean bizi ziren. Eurek eman zioten izena Siziliari, nahiz eta Magna Greziaren kulturarekin azkar fusionatu.

Haien hizkuntza, ziurrenik, indoeuropar hizkuntza bat zen, elimoera eta sikanoera ez bezala.

Historia 
Indusketa arkeologikoek erakutsi dute Brontze Aroan Mizenasko eragina dagoela Sizilian. Sikuloez lehen literaturako aipamena Odisean agertzen da. Homerok Sikania aipatzen du, baina gehiegi argitu gabe. Urrutitik etorri ziren.
Baliteke Burdin Aroko sikuloak eta sikanoak iliriar herriak izatea, zeinak aurreindoeuropar populazio baten gainean inposatu baitziren. Tuzidides eta beste idazle klasiko batzuk tradizioan oinarritu ziren esateko sikuloak Italiako erdialdean eta Erromako iparraldean bizi zirela
Handik, Umbriar eta Sabiniar tribuek egotzi zituzten Siziliara abiatu baino lehen. Haien gizarte antolaketa tribala omen zen, eta ekonomia nekazaritzan oinarritu. Diodoro Sikuloren arabera, sikanoekin zenbait gatazka izan ondoren, Salso ibaia jarri zen bi herrien arteko muga.
Orokorroan, pentsatzekoa da sikuloak azken etorriberriak izan zirela Sizilian.
Sikuloek burdin erabilera Brontze Aroan ekarri zuten eta etxekotutako zaldia ere. Irlara K.a. 1400 inguruan etorri ziren.
Pantalicako nekropoli sikuloa, Sirakusaren ondoan, ezagunena da, eta horren ondoren, Cassibilekoa, Notoren hurbil. Agertzen diren eliteen hilobiek a forno (labe itxurazkoak) erlauntzazko forma dute.
Hiri nagusienak honako hauek ziren: Agirium (Agira); Centuripa; Henna eta hiru toki Hibla izenarekin: Hibla Handia, baita Geleatis edo Gereatis ere, Simaetus ibaian; Hibla Txikia, Sirakusako iparraldeko kostaldean; eta Hibla Herea Siziliako hegoaldean.
Greziar kolonoak etortzean, -kalkistarrek sikuloekin harreman onak izan zituzten baina doriarrak, berriz, etsaiak ziren- sikuloak egotziak izan ziren barneko eremuetara eta haien kulturak, gero eta helenizatuagoa izan zenez, berezko izaera galdu zuen. Morgantinan, berriz, greziarrak eta sikuloak elkarrekin bizi zirenez, historialariek ez dakite hiri hau sikuloa edo greziarra zen.
Hala ere, K.a. V. mendean, Duzetio, sikuloen buruzagia, gai izan zen estatu sikulo bat eratzeaz irlaren barrualdean eta hegoaldean. Zenbait urtetan estatu hau independente izan zen, baina K.a. 450 urtean, greziarrek menperatu zuten.

Hizkuntza 
Hizkuntza-Ikasketen arabera, sikuloek hizkuntza indoeuropar bat hitz egiten zuten, Siziliaren ekialdea eta Italiaren hegoaldea okupatu zutela.
Sikuloeraz ezagutzen den bakarra zenbait idazleren glosa batzuetatik eta inskripziotatik dator. Dirudienez, sikuloek ez zuten idazkera erabili greziar kolonoak etorri arte. Gaurdaino honako hauek dira aurkitutako inskripzioak: Mendolito (Adrano), Centuripe, Poira, Paternò‑Civita, Paliké (Rocchicella di Mineo), Montagna di Ramacca, Licodia Eubea, Ragusa Ibla, Sciri Sottano, Monte Casasia, Castiglione di Ragusa, Terravecchia di Grammichele, Morgantina, Montagna di Marzo (Piazza Armerina), eta Terravecchia di Cuti.
Hauxe da Centuripen aurkitutako lehenengo inskripzioa pitxer batean idatzita. Greziera K.a. V. edo VI. mendetik erabili zen.

nunustentimimarustainamiemitomestiduromnaneposduromiemtomestiveliomnedemponitantomeredesuinobrtome[...]

Ahaleginak egin badira ere, (adibidez V. Pisani 1963an eta G. Radke 1996an), momentuz ezinezkoa izan da itzultzea. Beste siziliar inskripzioa Montagna di Marzon aurkitu zen:
tamuraabesakedqoiaveseurumakesagepipokedlutimbelevopomanatesemaidarnakeibureitamomiaetiurela'' Mitologia 
Greziar bertsioak haien Palikoen kultoan eragina zuen. Tokiko ninfa bat, Talia, Adrano (sumendien jainkoa) erditu zen. Greziarren kultoan Hefesto zen. Hauek bikiak ziren eta birritan jaioak (palin berriro; ikein'' eta etorri). Lehenbizi ninfaerengandik eta gero, Heraren jeloskoratsuna zela eta, lurretik, ama-lur Gaiari eragin ziolako ninfa irinstea. Orduan zorua zabaldu zen eta bikiak jaio ziren, zeinak Sizilian nabigazio eta nekazaritzaren patroiak gisa beneratu baitziren. Greziar mitologiaren mailarik zaharrenean, titan bat. Tizio, hain handia zen non amaren zabela bitan zabaldu zuen eta Gaiak umekiaren ardura hartu zuen jaio arte. Heldutan, Delfos ondoan Leto ninfa bortxatu nahi izan zuen. Mitema hori erritual gisa erabiltzen bada, ohikoa da bi haur lurrean sakrifikatuta ikustea, landarediaren hazkunde berdea sustatzeko.
Adrano tenpluan, palikoen aita, sikuloek etengabeko suari eusten zioten. Hibla jainkoak edo jainkosak, (izen honen ohorez hiru hiriren izenak datoz) santutegi bat zuen Hibla Gereatisen. Demeter eta Koreren arteko lotura Hennarekin (Proserpinaren bahiketa) eta Aretusa ninfa Sirakusarekin greziar eraginatik dator.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_peoples_of_Italy
 https://en.wikipedia.org/wiki/Italic_peoples
 https://en.wikipedia.org/wiki/Italiotes
 https://en.wikipedia.org/wiki/Prehistoric_Italy
 https://es.wikipedia.org/wiki/Siciliotas
 https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_Peoples

Kanpo estekak 

Siziliako leinuak
Antzinako Italiako etniak
Mitologia