Teologia

Teologia jainkotasunaren ikerketa kritikoa da. Diziplina akademikotzat irakasten da; eskuarki, unibertsitate eta apaizgaitegietan. Filosofiari eta beste jakintza batzuei lotuta dago.

Jarduera honetan dabilena teologoa da, eta apaiza da gehienetan, nahiz eta ezinbesteko baldintza ez izan.

Erlijio abrahamikoetan

Apologia kristaua 
(grezierazko  ἀπολογία, "hitzezko defentsa, defentsako diskurtsoa"), kristautasuna defendatu eta zabaltzeko argumentu arrazionalak erabiltzen espezializatzen den teologiaren arloa da. Apologista kristauek beren ikuspuntua ebidentzia historikoaren, argudio filosofikoen, ebidentzia zientifikoaren eta arrazoiketa logikoaren bidez defendatzen dute, besteak beste. Kreazionista batzuk apologistatzat hartzen diren arren, oro har gutxiengo bat dira teologiaren arlo horretan.

Kristau apologia Paulo apostoluaren garaikoa da, mendeetan zehar eboluzionatu du eta Erdi Aroko filosofo ospetsuak biltzen ditu, hala nola San Justino Martiria, San Agustin Hiponakoa edo San Tomas Akinokoa. Gaur egun, apologista aipagarri batzuk William Lane Craig filosofo eta teologoa eta Francis Collins biologo genetista, Giza Genoma Proiektuaren zuzendari ohia, dira.

Teologia katolikoa 
Teologia terminoa, beraz, ez da jatorriz kristaua. Prozesu progresibo baten bidez bakarrik gailentzen da, bai Ekialdean, bai Mendebaldean, «Teologia» terminoaren erabilera kristaua. Klemente Alexandriakoaren ustez, «Gauza jainkotiarren ezagutza» adierazten du. Orígenesentzat «Jainkoari eta Jesukristori buruzko benetako doktrina Salbatzaile gisa» adierazten du. Eusebiori dagokio Joan Ebanjelariari theologos atributua lehen aldiz aplikatu izanaren pribilegioa, bere ebanjelioan «Jainkoari buruzko doktrina gailena» idatzi baitzuen. Hortik abiatuta, Eliza Katolikoak baieztatzen du teologiak benetako doktrina adierazten duela, kristaua, jentilek eta heretikoek irakasten zuten doktrina faltsuaren aurka.

Teologia hitza hitz konposatu bat da, bere esanahi literalean Jainkoari buruzko hitz bat edo Jainkoari buruzko hitzaldi bat adieraz dezakeena. Oro har, teologia Jainkoari buruzko gogoeta bada (eta zentzu horretan teologia filosofikoa ere badago), Eliza katolikoaren zentzurik arruntenean fedea arrazoitik abiatuta ezagutu eta ulertu nahi duen gogoeta da. Teologia katolikoak, beraz, fedea esperientzia-oinarri gisa aurresuposatzen du, eta horren bidez fedearen ezagutza eta ulermena lortzen saiatzen da. Beste era batera esanda, jarduera intelektual, metodiko eta kritikoa da, fede katolikoarekiko atxikimendua aurresuposatzen duena. Sintetikoki adierazteko, askotan Anselmo Canterburykoa formula laburbiltzen da: "Fides quaerens intellectum": "Fedeak ulertu nahi du" (teologia ulertzeko fedearen borondatea da).

Jakintza teologiko katolikoaren eraketan haren xedea, iturriak eta lekua adieraz daitezke. Teologiaren «objektua» Jainkoa da — zuzenean —, eta mundua eta gizakia Jainkoaren argitan. «Ezagutza teologikoaren iturriak» eta horien egia-irizpideak giza arrazoia eta jainkozko errebelazioa dira, modu pribilegiatuan. Teologiaren «lekua» Eliza da, fede- eta kristautasun-komunitate gisa.

Hortik ondorioztatzen da Elizak modu baimenduan ezarri ahal izan behar dituela gogoeta teologikorako irizpideak. Eliza katolikoaren arabera, ikerketa eta lan teologikoa jakintza arrazional baten barruan kokatzen dira, eta jakintza horren xedea «errebelazioa» da — hau da, Jainkoaren Hitza —, Elizak Irakaslearen agintaritzapean transmititu eta interpretatua — ezinezkoa baita Elizaren bitartekotza saihestea —, eta fedeak hartzen du (komunitatearen baiespenaren garrantzia). Teologia, kasu batzuetan, espekulazio- eta elaborazio-maila handira iritsi zen. Jakintza arrazional hori zientziatzat hartu izan dute teologoek eta ez-teologoek Erdi Aroko iraganean eta garai garaikideetan, baina iraganeko edo gaur egungo beste batzuentzat ez da zientzia. Neurri handi batean, zientziaren kontzeptua aldatu egin delako azaltzen da hori, eta garai desberdinetan ere homogeneoa ez delako.

Teologiak Jainkoaren izaerari, propietateei eta esentziari buruz galdetzen du Errebelazioa iturri gisa eta logika trinitarioa metodo gisa erabiliz. Alde horretatik, Teologia katolikoa beste teologia kristau bat bezalakoa da gehienbat. Beste gai batzuk ere aztertzen ditu, hala nola soteriologia, mariologia, predestinazioa, eskatologia, etika teologikoa eta, autore batzuen arabera, apologetika.

Kristoren ondorengo lehen milurtekoan teologi jakintzaren eta gotzainen pastoral ministerioaren arteko batasuna izan zan ezaugarri nagusia. Teologo handienetako batzuk Elizako doktore handiak izan ziren. Eta hauek, salbuespen batzuekin, apezpikuak izan ziren. Apezpikuaren irakaslea teologoa zen, eta alderantziz, bi funtzioen batasuna eta osagarritasuna agerian utziz. Teologia Jainkoaren Hitzean sartzeko ahalegin eta iruzkintzat hartzen zen, zehazki bizi ahal izateko.

Mendebaldean, batez ere Agustinek eutsi zion teologiaren zentzu erlijiosoari: horrela ulertzen da teologia eta gero eta gehiago Jainkoaren Idazteunaren eta Hitzaren adimenean sartzeko ahalegina. Aostako Anselmok teologiaren ulermenean aurrera egin zuen eta teologiaren oinarrizko printzipioa aztertu zuen: quaero intelligere ut credam, sed credo ut intelligam (sinesteko ulertu nahi dut, baina ulertu ahal izateko uste dut).

Erdi Aroan zisma ugari sortu ziren Kristoren izaeraren inguruan eta Mariaren birjintasunari erreferentzia eginez. Azken honi dagokionez, eztabaida, neurri batean, Mateo 1: 23an aingeruak jaiotza birjina gisa iragartzen duela zen, eta Isaiasek, berriz, bere profezian, hebreeraz neska edo neska esan nahi duen almah bat aipatzen du, baina ez bethulah bat, birjina esan nahi duena. Teologiaren zailtasunen adibide txiki bat da hori, kontraesanik eza aurkitu behar baita argumentu filologiko eta filosofikoen eta Eliza katolikoko Irakaslearen baieztapen dogmatikoen artean, «Espiritu Santuak lagunduak» direlako.

Teologia protestantea 
Luterotik aurrera ibilbide teologiko berri bat hasi zen, teologia tradizional katolikoarekiko bereizia eta independentea. Horrela sortu zen teologia protestantea, katolikoaren aldean funtsezko doktrina-gaietan bereizten dena:

 Biblia Jainkoaren Hitza hutsezina eta munduko liburu guztien testu garrantzitsuena kontsideratzen da. Biblia ez den beste dokumenturik ez dago hutsezin gisa onartzen denik. Gainera, 39 liburuk osatzen duten Palestinako kanonean edo kanon hebrearrean oinarrituta dago, Biblia katolikoak ez bezala, 46 liburu baititu. Izan ere, Alexandriako kanonak zazpi liburu gehiago ditu, tradizio protestanteak apokrifo deitzen dituenak eta tradizio katolikoak liburu deuterokanonikoak ere deitzen dituenak.

 Ez da onartzen inolako irudirik edo gizakirik gurtzea. Beraz, ez da onartzen inolako irudiren aurrean makurtzea.
 Ez da onartu purgatorioa egotea.
 Ez da onartzen haurren edo haurren bataioa, baizik eta gizabanakoak moralaren kontzientzia osatu arte.
 Ez da aitortzen Ama Birjina edo Bibliako edo historiako beste pertsonaiarik Jainkoaren aurreko artekari gisa.

Teologia protestantearen barruan, Teologia edo sinesmenak laburbiltzen dituzten 5 puntu nabarmentzen dira:

 Sola Fide
 Sola Gratia
 Sola Scriptura
 Solus Christus
 Soli Deo Gloria

Horrek esan nahi du Sola Fedeagatik (Sola Fide), Jainkoaren Sola Graziagatik (Sola Gratia), Kristoren Arteko Obra Bakarrarengatik (Solus Christus) dela Salbazioa, horrela Jainkoari bakarrik Gloria emanez (Soli Deo Gloria), gizakiak ez baitu parterik salbazioan. Era berean, Biblian adierazitako Jainkoaren Hitzaren nahikotasuna nabarmentzen da, benetako Jainkoa ezagutzeko, hau gizakiengana errebelatzean (Sola Scriptura).

Teologia ortodoxoa 
Ekialdeko teologia ortodoxoaren ezaugarriak honako hauek dira: trinitarismo monoteista, Logosen (Jainkoaren semea) haragitzean sinestea, teologia katafatikoaren eta apofatikoaren arteko oreka, tradizio sakratuaren hermeneutika definitua, eklesiologia zehatza eta soteriologia terapeutikoa.

Kristau ortodoxoek Jainko bakar batean sinesten dute, aldi berean bat eta trinoa dena (Aita, Semea eta Espiritu Santua), hiruretan dagoen esentzia zatiezina dela dioen arren. Hirutasun sakratua hiru pertsona bereizgarri eta ezberdinek osatzen dute (hipostasia), sortu gabeko esentzia jainkotiarra (ousia), inmateriala eta betierekoa partekatzen dutenak. Aita jainkotasunaren iturri betierekoa da, eta semeak jainkotasun horretatik jaso zuen, baita aitarengandik ere, Espiritu Santuak. Jainkoaren ousia giza ulermenetik haratago dagoen zerbait da, eta giza adimenak ezin du definitu edo tratatu.

Teologia islamiarra 
Kalam (علم الكلم) islameko erlijio-zientzietako bat da. Arabieraz, hitzak "eztabaida" esan nahi du, eta dialektikaren bidez printzipio teologikoak bilatzeko tradizio islamiarraz ari da. Kalam-eko aditu bati mutakallam deitzen zaio.

Euskal Herrian 
Deustuko Unibertsitatean eta Nafarroakoan (biak pribatuak) aukera dago gaur egun teologia ikasketak egiteko, Euskal Herrian.

XVI. mendetik 1901. urtean itxi zuten arte, Oñatiko Unibertsitatean ere eskaintza hau egon zen.

Teologo ospetsuak 
 Tomas Akinokoa (1225/1226 - 1274)
 Antselmo Canterburykoa

Ikus, gainera 
 Askapenaren teologia

Kanpo estekak 
  "The Theologian" aldizkari elektronikoa

Teologia