Antso I.a Gartzeitz

Antso I.a Gartzeitz —— (Rocaforte, 860 aldean - Resa, 925eko abenduaren 10a) Iruñeko erregea izan zen 905-925 bitartean.

Biografia 
Ximeno leinukoa, Gartzia Ximenitz eta Dadildis Pallarskoa zituen gurasoak. Gartzia Enekoitz 882an hil zenean, Valdonsella jauna zen, eta laster hasi zen inguruko lurraldeetan eskua sartzen.

Orti I.a Gartzeitz erregea zela, tronua usurpatu zuen, Alfontso III.a Asturiaskoa eta Ribagortzako kondearen laguntzari esker. Erregeen semeen eskubideak kendu eta bere emaztea eta Ortiren iloba zen Totari esker bere buruarentzat aldarrikatu zuen boterea.

Garindo II.a Aznaritz Aragoiko kondea hil zenean honen lurraldeak okupatu zituen. Huescako walia zen al-Tawilek ondoretza eskubideak zituen lurraldean bere emaztea antzinako kondearen arreba zen Antsa zelako. Baina kondearen alaba zen Andregoto Garindoitzek eta Gartzia I.a Santxitz bere semeak ezkon-hitza eman ondoren arazoa konpondu zuten.

Iruñeko Erresuma Errioxa aldera (Naiara) eta hegoaldera (Ega harana eta Calahorra aldera) zabaldu zuen. Naiaran ezarri zuen bere Gortea. Honela aukera ekonomiko berriak sortu ziren erreinuan lur berriengatik eta sozialki mozarabiarrak eta Naiara eta Calahorrako hiritar kultura barneratu zen. Bere erreinaldian txanponak egiteari ekin zioten, hori egiteko lehendabiziko kristau erregea izanik. Gainera feudalismo babestu zuen bere lurraldeetan.

917an Ordoño II.a Leongoa aliatu eta kordobar armada menderatu zuen San Esteban de Gormazen. Kordobako Abd ar-Rahman III.ak, 924an "Iruñeko kanpaina" egin zuen Antso zigortzeko baina honek gudarostea mendi aldera eraman zuen lautadan gudu zabal bat ekiditeko eta Iruñea eta beste herriak emirraren esku utzi zituen honek sakea zitzan. Hala ere, ez zuen bere lurren boterea galdu, kanpaina bukatzean egoera lehengora itzuli baitzen.

Hurrengo urteko abenduaren 10ean hil zen Resan, Ebrotik gertu. Deioko gazteluan lurperatu zuten. Bere semeak ordezkatu zuen; baina, gazteegia zenez, haren anaia Ximeno Gartzeitz aritu zen erregeorde.

Orduko leondar Chronicon Albeldensek honela deskribatu zuen:

Ezkontza eta seme-alabak 
Antso I.a Tota Aznaritzekin ezkondu zen eta, Rodako kodexaren arabera, zazpi seme-alaba izan zituzten:
 Urraka, Ramiro II.a Leongoarekin ezkondu zena.
 Oneka, Alfontso IV.a Leongoaren emaztea. Leongo erregina 926-931 bitartean. 931an hila.
 Antsa, lehenik Ordoño II.a Leongoarekin, bigarrenez Arabako konde Alvaro Herramelizekin, eta hirugarrenez Fernán González Gaztelako kondearekin ezkondu zena.
 Gartzia, Iruñeko erregea, Andregoto Garindoitzekin eta Leongo Teresarekin ezkondu zena.
 Beraskita, lehenik Arabako Munio Beilaitz kondearekin, gero Ribagorzako Garindorekin eta hirugarrenez Orti Garindoitzekin ezkondu zena.
 Munia.
 Auribitaz, ziur asko al-Tawil, Huescako gobernadorearekin ezkondu zena.

Sasiko alaba bat ere izan zuen, Lupa izenekoa, Bigorreko konde izan zen Raimundo I.aren ama.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Zangozarrak
Nafarroako errege-erreginak
Ximeno leinua
Leireko monasterioan hilobiratuak