Eusko Itsas Gudarostea

Eusko Itsas Gudarostea edo Gudontzidiaren Laguntzako Ontzitaldea Espainiako Gerra Zibilean Eusko Jaurlaritzak sortu zuen Eusko Gudarostearen itsas armada izan zen. Errepublikako Gobernuaren iparreko flotatik independentea zen; bere buruzagitza zuen. Nagusiki kanoiez armaturiko bakailao-ontziz osatu zen ontziteria, bouak, alegia; besteak, berriz, arrantza-ontzi eta itsasontzi txikiagoak ziren.

Ontzien eskifaia eskarmentuzko euskal herritar arrantzaleekin eta marinelekin osatu zen. Atlantikoko portu frantziarrekin komunikazioak ez galtzeko, armatutako ontziez gain, posta eta garraio lanak betetzen zituzten itsasontziak ere bazeuden.

Sorrera 

1936ko urrian, Euzko Jaurlaritzako Lehendakaritza eta Guda Sailak, Agirre lehendakariak bera buru zela, Eusko Itsas Gudarostea sortu zuen (Gudontzidiaren Laguntzako Ontzitaldea) Errepublikako guda-ontzidiari haren itsas-trafiko eta arrantza babesteko misioetan laguntzeko, eta bere jurisdikzio uretan zeuden minak garbitzeko.
 
Alabaina, Bizkaiko golkoan zegoen Errepublikako Gudontzidiaren etekin apalak mesfidantza giroa sortu zuen Laguntzako Ontzitaldearen eta Errepublikako Ontzidiaren artean. Horren adibide Indalecio Prieto Errepublikako Ontzidi eta Aire ministroari Jose Antonio Agirrek idatzitako eskutitza:

Datu orokorrak 
Eusko Itsas Gudarostearen indarrak hauek ziren:

 Bou armatuak: 9 (Araba, Bizkaya, Gipuzkoa, Nabarra, Donostia, Goizeko Izarra, Iparreko Izarra, Gasteiz eta Iruña).
 Mina-dragatzaileak: 27.
 Txalupa motordunak: 6.
 Ontzi laguntzaileak: 4.
 Iotak: 2.
 Txalupa lasterrak: 2.
 Marinelak: 1.000.

Itsasontziak

Motak

Bouak 

Gerra Zibilaren bando biek zituzten arrantza-ontziek bou zuten izena.

1936ko urrian, Agirre lehendakariak PYSBEren lau bakailao-ontzi hartzeko agindua eman zion. Ontziak Gipuzkoatik irtenda Bilbon zeuden: Hispania, Euzkal-Erria, Mistral eta Vendaval bakailao-ontziak. Errepublikako guda-marinak brankan 101’6 mm kanoi eta zubian metrailadore bi jarri zizkioten, gainera Mistral itsasontziari popan 76’2 mm kanoia jarri zion. Abenduan Araba, Bizkaya, Gipuzkoa eta Nabarra birbataiatu zituzten eta 1937ko urtarrila eta otsailean, Bizkaya, Gipuzkoa eta Nabarra ontzietako popan 101’6 mm kanoi bana jarri zieten. Araba, aukeran ez zenez, konpontzeko desmuntatu zuten eta, Bilbo galdu zenean, oraindik konpontzeke zegoen. Itsasontziek 50 metroko luzera zuten eta 10 - 11 korapiloko abiadura.

Beste arrantza-ontzi txiki bi ere armaz hornitu zituzten: Goizeko-Izarra eta Iparreko-Izarra. Biek popan 57 mm kanoia zuten eta Iparreko-Izarrakmetrailadore bat. Itsasontziek 25 metroko luzera zuten eta 10 korapiloko abiadura.

1936ko abenduan bere eskifaia matxinatu eta ofizialak harrapatu ondoren, Bilbora Virgen del Carmen bou frankista heldu zen. Ontziari Donostia izena jarri zioten. Brankan Gipuzkoak zuen 76,2 mm eta popan ekarri zuen 47 mm kanoiak jarri zizkioten. Gainera metrailadore bi eta sei oldar alemaniarrak zituen. Bouak 36 metroko luzera zuen eta 10 korapiloko abiadura.

1937ko udaberrian beste bou bi armaz hornitzeko prestakuntzak hasi ziren: Gasteiz eta Iruña, tamalez prestakuntzak ezin ziren bukatu Bilbo galdu baino lehen.

Minaketariak eta motordun txalupak 
Euzko Jaurlaritzaren kontrolpean zeuden portuen sarrera minaz garbitzeko, bikoteko arraste-arrantza ontziek erabili zen. Hauek minaketariak zuten izena.

1937ko urtarrilan sei baino ez izan arren, Bilboko portuaren sarrera garbitzeko (frankistek sarritan minatua) maiatzerako hogeita lau ziren. Izena baino, zenbatzaile eman zieten: D-1tik D-24raino.

Gainera, Euzko Jaurlaritzak sei motordun txalupa edo laguntzaile zituen, L-1tik L-6raino, eta zenbait ontzi lguntzaile, yate eta kanoa. Azken hauek portu-pilotu lanak egiteko edo Bilbo eta Baiona arteko loturak egiteko erabili ziren.

Guda Zibila bukatu eta gero, "bizirik" zeuden ontziak bere antzinako jabeen eskuetara itzuli ziren.

Destruktoreak 
1937ko maiatzaren 31an, Euskadiko Ontziteriaren kideek José Luis Díez eta Císcar destruktore errepublikarrak hartu eta 200 ofizial eta marinelez bete zituzten. Itsas-ontziak gutxirako zeuden Eusko Jaurlaritzaren eskuetan, baina segitalde misioren bat egiteko aukera bazuten. Ekainaren 15ean Bilbotik ihesi ziren autoritate zibil eta militarrak Iparraldera eraman zituzten. Gero Espainiako Bigarren Errepublikaren eskuetara itzuli ziren.

Zerrenda 
Hona hemen Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontzien zerrenda:

Marinelak: itsas gudariak 
1936ko urriaren 15ean, Eusko Jaurlaritzaren Guda Sailburuak Joaquin de Egia Untzueta Ontzidiaren Sekzioaren buru izendatu zuen eta Eusko Itsas Ontzidia antolatzeari ekin zion.

1936ko azaroaren 10ean, Eusko Jaurlaritzak «gogozko itxastar gudaritza» sortzeko agindua argitaratu zuen. Itsasoan esperientzia zuen boluntario zibilak sortutako gudarostea zen. 3000 boluntario baino gehiago izan zituzten, 18 eta 60 urte artean. Hasieran 350 gizon hautatu ziren, baina azkenean ia 700 ziren. Nahiz eta halako uniforme izan (lohihartzeko eta zamarra, prakak, itsas-botak eta txapela beltza), ez zituzten ez entseinarik ez galoirik.

Gehienak Hego Euskal Herriko kostaldeko herrietatik zetozen. Erdia baino gehiago bizkaitarrak ziren (asko, Bermeokoak), laurdena gipuzkoarrak, arabar eta nafarren batzuk (% 1 baino gutxiago), eta beste alde batzuetatik etorritako besteren batzuk ere (gehienbat galiziarrak). Politikoki, % 10 besterik ez zen alderdiren bateko kide: % 10 horietatik, erdia baino gehiago ELAkoak edo jeltzaleak ziren, % 20 PSOEkoak edo UGTkoak, eta gainerakoak CNTkoak edo Eusko Abertzale Ekintzakoak.

Misio eta ekintza nagusiak

Segitalde misioak 
Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontzien misio gehienak segitaldeko misioak ziren, gehienetan Espainiako Bigarren Errepublikarako armak edo hornigaiak ekartzen zituzten merkataritza-ontziak babesteko. Batzuetan halakoetan bou frankisten erasoen jasanez, adibidez 1937ko urtarrilean Blackhill britainiarra laguntzen. 1937ko uztailean, Ciscar, Eusko Gudarosteko marinelen kontrolpean, 50 itsas-miliatik Bilbora Gobeo petrolio-ontzia ekarri zuen.

Harrapaketak 
1936ko abenduan, bere marinelek Virgen del Carmen bou frankista harrapatu zuten eta Donostia izatera aldatu.

Abenduan ere, eusko ontziek Pluto alemaniar merkataritza-ontzia harrapatu eta Bilbora eraman zuten, hala ere Espainiako Bigarren Errepublikako buruzagiek askea uzteko agindua eman zieten. Abenduaren 23an eusko gudariek Palos alemaniar merkataritza-ontzia harrapatu eta Bilbora eraman zuten. 28an Königsberg gurutzontziak Bilbora heldu zen Palosen askatasuna eskatuz. Eusko gudariek Palos ontziari joaten utzi zuten, zamaren zati bat eta espainiar bidaiariaren bat gabe.

Mina garbiketa 
Bilboko itsasadarrean Velasco itsasontzi frankistak etengabeko lanak minaketarien beharra eragin zuen. Minaketarien lana ona bazen ere, tamalez Bilboko portuaren uretan Goizeko-Izarra (17 ontzilariekin) eta Mary-Toya minaketaria (6 kiderekin, tartean minak kentzearen arloko eusko buruzagia) hondoratu ziren minen eraginez. Behin Bilbo galdua, eusko minaketariek Santander, Xixon eta Aviles garbitzen lagundu zuten.

Borrokak 

Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteriaren lehendabiziko borroka 1936ko azaroaren 15ean zen: Velasco destruktore frankista eta Mistral eta Euzkal-Erria Euskadiko bouen artean. Euskotarrek Velasco jo zuten eta zauritu bat eta matxura batzuk izan zituen; frankistek, ostera, Mistral ere jo egin zuten eta Euskadikoek zauritu bi izan zituzten.

1937ko urtarrilan ondorio gabeko kanoikadaren elkartrukea izan zuten Nabarra eta Velasco itsasontziek, azken honek Bilboko itsasadarra minatzen ari zela.
   
1937ko martxoaren 5ean, eusko bouen Canarias gurutzaontziaren arteko Matxitxakoko itsas gudua izan zen. Guduaren ondorioz, euskotarrek Nabarra boua galdu zuten.

1937ko maiatzean, Ciscar, Gipuzkoa eta Bizkaya itsasontziek Bermeo bonbardatu zuten, Eusko Gudarosteak herri hura berreskuratzearren egindako saiakera laguntzeko.

Ebakuazioak 
Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteriak frankistak lortutako portuak ebakuatzeko lagundu zuen, Bilbo galduta ere, Santander edo Xixon hiriak.

Orainaldia

Artea 
Literaturan, Cecil Day-Lewis poeta irlandarrak (Daniel Day-Lewis aktorearen aita) Matxitxakoko itsas guduan aritutako gudarien omenez Nabarra izeneko poema idatzi zuen. Honela dio:

Bestalde, Mikel Begoña sopelaztarrak eta Ricardo Sendra argentinarrak Mar de plomo izeneko komikia idatzi zuten Matxitxakoko itsas guduari buruz. Euskarazko bertsioa ere argitaratu zuten: BERUNETZKO ITSASOA. MATXITXAKOKO GUDA.

Itsas gudari eguna 
Matxitxakoko itsas gudua oroitzeko, itsas gudari eguna sortu zen, Bermeoko Eusko Alkartasunak antolatuta; martxoaren 4an ospatzen da, Bizkaiko herri hartan. 2007. urtean, artelan berriak ordezkatu zuen lehendik zegoen oroitzapen monolitoa, artelan biak Nestor Basterretxearenak dira.

Ontziteriaren hondamenak 
2008an, Eusko Jaurlaritzak esan du Nabarra bouaren kokapena aurkitu duela.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Eusko Gudarostea
 Gerra Zibila Euskal Herrian
 Matxitxakoko itsas gudua

Kanpo estekak 
  Gipuzkoako Foru Aldundiak, donostiako itsas museoa eta Matxitxako elkartearekin elkarlaneko webgunea
  Gipuzkoako aldundiaren webguneko artikulua
  Historia general de la guerra de Euskadi, VI liburukia (1981), Luis Haranburu-editor eta Naroki ed.

Errepublikaren aldeko unitateak Gerra Zibilean
 
Espainiako Gerra Zibileko unitate eta formazio militarrak