Telmo Zarraonandia

Pedro Telmo Zarraonandia Montoia (Erandio, 1921eko urtarrilaren 20a - Bilbo, 2006ko otsailaren 23a), Zarra izenez ezaguna, Bilboko Athletic Klubeko jokalaria izan zen. Anaia Tomas ere futbolaria zen. Jokalari bizkaitarrak arrasto sakona utzi zuen futbolaren munduan: haren talde izan zen Athleticen ez ezik, baita nazioarteko talde eta elkarteetan ere. Hala, Athleticek, UEFAk, FIFAk zein Espainiako Futbol Federazioak egin zioten gorazarre.

Biografia 
Erandioztarra jaiotzez, 1940-41 denboraldian egin zuen Athletic taldearekin debuta, Valentziako futbol taldearen aurka. Athleticeko bigarren aurrealde historikoaren kidea izan zen,(Iriondo, Venancio, Zarra, Panizo eta Gaintza). Guztira, hamabost denboraldi egin zituen taldean, 1940etik 1955. urtera bitarte. Liga bat, eta bost errege kopa irabazi zituen, guztira 277 partidu jokatuz.Espainiako futbol ligan izandako goleatzailerik handiena izan zen, bere 251 goleko markak 60 urte baino gehiago iraun zuen, Leo Messik 2011an gainditu zuen arte.
Espainiar selekzioarekin hogei aldiz jokatu zuen, eta beste horrenbeste gol sartu zituen. Horien artean 1950eko Munduko Futbol Txapelketan Ingalaterrako selekzioaren aurka Espainiari garaipena eman ziona.

Bere espezialitatea buruko erremateak izan ziren, Europa osoan ospetsu egin zutenak. Hain zuzen, Suediako hiriburuan Stockholmen Espainiako selekzioarekin partida bat jokatu aurretik, hiria esaldi hau zeraman kartelez josi zuten: «Zarra: Europako bururik onena Churchillen ondoren!». Espainia mailan bere golik oroituena Ingalaterrako selekzioaren kontra lortu zuen, 11950eko Munduko Futbol Txapelketan, Brasilen jokatutakoan, Zarraren golak sailkatu zuen-eta bere taldea finalerdietara pasatzeko. Hogei partida jokatu zituen selekzioarekin, eta beste horrenbeste gol irabazi zituen.

Lortu zuen ospe bereziarengatik, golak, lorpenak eta ibilbidea direla eta, futboleko dekano izendatu zuen FIFAk, hil ondoren, futbolaren fama-aretoan.

Ibilbidea 

Erandioko Asuan jaioa, herriko tren-geltokian hain zuzen ere. Gurasoak Asuako tren-geltokiko burua Pedro Telmo Zarraonaindia Barturen eta jatorriz arabarra zen Tomasa Águeda Montoya Salazar izan ziren. Asuako La Cadenako geltokia Sondika eta Lutxana geltokien artean zegoen. Hamar seme-alaben arteko zazpigarrena zen Telmo eta txikitatik aritu zen futbolean anaiekin batera, bai Asuan bertan, bai Mungian gero, familiarekin hara bizitzera joan zirenean. Tomas anai zaharra atezaina izan zen Getxoko Arenas-en, Oviedon, eta Osasunan. Domingok ere Arenasen jokatu zuen. Eta Ceciliok Erandion jokatu zuen, Telmorekin batera ere zenbait partidatan. Telmo auzoko futboletik Erandio taldera pasa zen, eta handik Athleticera.

Haurtzaroa eta lehen urratsak 
Haurtzaroan, Telmo Zarrak auzoko beste edozein haurren modura jokatzen zuen futbolean. Garai hartan oso zaila zen baloi bat lortzea, eta haurrek pilota inprobisatuekin edo etxean egindakoekin jolasten zuten. Hala ere, Zarrak baloi bategaz jokatu ahal izan zuen behar bezala, bi anaiek futbolean jokatzen baitzuten: Tomas, handiena, Lehen Mailan Getxoko Arenas taldean jokatzen zuena, eta Domingo, Gerra Zibila bukatu eta gutxira hilko zena.

Garai hartan, bere auzoan «Telmito, beldurtia» («Telmito, el miedoso») esaten zioten, kontu handiegiz aritzen zelako. Buruz ondo jokatzen ez zekienez, orduko baloi astun haietako bat airetik zetorrenean makurtu egiten egiten baloiarekin minik ez hartzeko. El País egunkarian 1997an egindako elkarrizketa batean kontatu zuen hori. Baina gero primeran ikas zuen, baita maisuki ere.

Hiru anaiak bezala, Zarra ere futbol-munduan sartzen hasi zen, aitaren laguntzarik izan ez bazuen ere. Aitak bere atsekabea adierazi zuen, esanez «nahikoa dela bi anai joko honetan». Aitaren onespenik ez izan arren, Telmo inguruko zenbait klubetan hasi zen futbolean, hala nola Asuan edo Pitoberese-n, nahiz eta artean fitxarik gabe egin.

Telmok profesional gisa sinatu zuen lehen kontratua Bigarren Mailako Erandio Klubarekin egin zuen. Talde horretan 1939-40 denboraldian hasi zen. Geroago, Bizkaiko selekzioak deitu zuen Zarra 1940ko ekainaren 2an Gipuzkoako selkzioaren aurka lagunarteko partida bat jokatzeko. Partida hartan erakustaldia eman zuten bizkaitarrek (9-2), eta Gipuzkoako konbinatuari sartu zizkioten 9 goletatik 7 markatu zituen Zarrak.

Garai hartan, Athleticek taldea berregiteko jokalariak bilatzen zituen, taldea deseginda baitzegoen Gerra Zibilean sortutako kaos gogorragatik. Talde zuri-gorria berehala hasi zen Erandioko promesa gaztearen atzetik, eta 1940-41 denboraldian bere plantillara erakarri zuen.

Zarrak Barakaldokoren eskaintza onartuta zuen, Athleticena baino lehenago heldu baitzen. Baina anaiak moldatu zuen eta Athleticera joan zen zuzenean.

Etapa profesionala eta hasierako arrakasta 
San Mamesen 1940ko urriaren 6an egin zuen bere debuta, baina aurreko igandean egin zuen debuta Athletic-ekin, irailaren 29an Valentziaren aurkako partida batean. Zarra izan zen Athleticen bi golen Valentzian eta, gainera, debuta egin eta 17 minutura lortu zuen bere lehen gola Lehen Mailan. Hala ere, lehenengo denboraldi hartan ez zuen asko jolastu, garai hartan Unamuno aurrelaria bikain zebilen-eta.

1941-42 denboraldian, Zarrak Athletic utzi zuen aldi baterako, soldadutzan aritzeko. Erandiotarra Ceutara eraman zuten, eta hango taldearekin partida batzuk jokatu zituen. Athleticera itzuli zenean, Zarrak bere kirol-ibilbideko desengainu handienetako bat bizi izan zuen; Athletic, Bartzelonaren aurka aritu zen Kopako finalean. Arauzko denbora bukatuta, bi taldeetako inork ez zuen lortu markagailuan aurretik jartzerik, eta, beraz, futboleko arauen arabera, luzapenaldi bat jokatu behar zen irabazlea zehazteko. Zarrak garaipenaren gola bere taldearentzat markatzeko aukera izan zuen, ariete gaztea bakarrik geratu baitzen Miró atezainaren aurrean, baina tiro txarra egin zuen, eta Bartzelonak, berriz, Kopako titulua lortzeko aukera bat baliatu zuen.

1942-43 kanpaina izan zen garrantzitsuenetariko bat, bai Zarrarentzat bai Athleticentzat, Liga eta Kopa lortu baitzituzten, Juan Urkizu entrenatzailearekin. Athletic LIga eta Kopako txapelduna izan zen. Athletic Kopako finalera iritsi zen, Atlético Madril edo Valencia C. F. bezalako taldeak atzean utzi ondoren. Han, Real Madril zegoen zain, eta, orduko hartan aurreko urteko Bartzelonaren aurkako akatsa ez zen errepikatu, Athletici titulua ematen zion Zarrak partidako gol bakarra markatuta.

Lehenengo lesio serioa 1943-44 denboraldian iritsi zitzaion Telmori; Barcelonaren aurkako partida batean izan zen, euskal arieteak hautsi egin zuen klabikula eta denbora batez jokatu gabe egon zen. Indarberritu ondoren, Zarrak jokalekuetara itzuli eta bere taldearekin Kopako beste titulu bat egin ahal izan zuen, oraingoan Valentziaren aurka; azken emaitza 2-0 izan zen. Zarrak markagailua ireki zuen 29. minutuan, gero Escuderok partida erabakita utz zezan lehen denbora amaitu aurretik.

Hurrengo urtean gertatu zen Telmoren kirol-ibilbideko atsekaberik handiena. Athletic eta Valentzia aurrez aurre zeuden berriro Kopako finalean, eta 86. minutuan Valentziako jokalari bat lurrera erori zen eta arbitroak Zarra kanporatu zuen. Beraz, Telmo beraren hitzetan, gaizki-ulertu bat izan zen:

Kanporatze hori izan zen bere kirol-ibilbide osoan izan zuen lehena eta bakarra. Azkenean, Athleticek Kopako titulua lortu zuen, Iriondoren golari esker, 3-2 zurigorrien alde.

Gol gogoangarriak 
Zarrak bere kirol-ibilbideko unerik gozoenak bizi zituen denboraldi horretan, 1944-45ean, lehen Pitxitxi Saria lortu zuen, 26 partidatan 20 gol markatuta. Zarrak beste 5 aldiz lortuko zuen sari hori (1946, 1947, 1950, 1951 eta 1953), eta saria gehien irabazi duen bigarren jokalaria da.
Ligako goleatzaile handienaren errekorra urteetan zehar

1945eko martxoaren 11n Zarrak debuta egin zuen Espainiako selekzioarekin, Jacinto Quincoces hautatzaile zela, Lisboan jokatutako Portugalen aurkako lagunarteko partida batean. Urte horretako maiatzaren 6an, Portugalgo selekzioaren aurka jokatu zuen berriro, eta, oraingoan, Espainiaren lau goletatik bi sartu zituen. 1950eko maiatzaren 28an berriro parte hartu zuen Zarrak Kopako final batean, Real Valladoliden aurka, finalerdietan Valencia kanporatu ondoren. Partida horretan ariete zuri-gorria izan zen protagonista, Athletici garaipena eman zioten 4 golak egin zuen berak. Zarrak 14. minutuan inauguratu zuen markagailua, baina Real Valladolidek ia partidaren amaieran lortu zuen berdinketa. Luzapenean, Zarrak hat-trick bat markatu eta Kopako txapelketa irabazi zuen Athleticek. Real Valladolidi egindako lau golekin Kopako final batean lortutako gol-kopuru handieneko errekorra hautsi zuen.

1950 kopako finalean (Chamartin, maiatzaren 28an) 90 minutuak pasata bana bukatu zen partida. baina luzapenaldian beste hiru gol sartu zituen Telmok, azkenekoa klabikula minduta zuela sartu zuen.

1950eko udan bertan, Zarrak 1950eko Munduko Futbol Kopan parte hartu zuen Espainiako selekzioarekin. Aurrez, urte horretako apirilean, ekitaldi horretarako azken sailkapen-partida jokatu zen, Portugalgo selekzioaren aurka. Espainiak irabazi beharra zuen, eta joaneko partidan Zarrak Espainiako selekzioak portugesari sartu zizkion bost goletatik bi egin zituen Zarrak, eta azken emaitza 5-1 izan zen. Itzulerako partidan 2 tantora berdindu ziren, eta horietako bat Zarrarena izan zen, eta bestea Gaíntzarena, Athleticeko taldekidearena. Sailkatu ondoren, Espainiako selekzioari Estatu Batuen, Txileren eta Ingalaterraren aurka ligaxka jokatzea egokitu zitzaion. Estatu Batuen aurka, Igoa, Basora eta Zarrako 3 golekin konpondu zen partida. Hurrengo partidan, Espainiak Txile garaitu behar zuen Ingalaterraren aurka lasai jokatu nahi bazuen, sailkatzeko aukera azken partidan jokatu beharrik gabe. Txileri 2-0 irabazi zioten Basora eta Zarraren golekin.
Iritsi zen Ingalaterraren aurkako partida, Zarrak berak "mendeko partida" izango zela esaten zuen. Ingalaterrako selekzioak irabazi beharra zuen eta Espainiari berdinketa nahikoa zitzaion. Partidan zehar, Zarrari baloiak iristea eragotzi zuen Britainia Handiko defentsa gogorrak. Ingelesek aurkarien ate jazartzen zuten etengabe. Une batean, Ramallets atezainaren sake bat Alonsoren botetara heldu zen. Horrek Gaintzari zentratu zion, eta burukada zehatz batez pilota Zarraren oinetan jarri zuen. Honek, zalantzarik gabe, lehen ukitua batekin bota zuen, eta baloiak Bert Williams-en atea zulatu zuen. Golak, Lehen aldiz pasa ziren finalerdietako partidara.

1950-51 denboraldian, Zarrak bere errekor handienetako bat gainditzea lortu zuen, ligako 30 partidatan 38 gol markatuta. Hugo Sánchez mexikarrak kopuru bera lortu zuen 1986an, 35 partidatan. 2010-11 denboraldira arte ez zuen gainditu errekor hori Cristiano Ronaldo portugaldarrak, zeinak 40 gol markatu baitzituen ligako 34 partidatan, eta, ondoren, Leo Messi argentinarrak, 50 tantora iritsi baitzen.

1951-52 denboraldian, Zarrak bere kirol-ibilbide osoko lesio larriena jasan zuen. 1951ko azaroaren 25ean, Atletico Madrilen aurkako partida batean, talde madrildarreko atezaina hankaren gainera erori zitzaion, eta ebakuntza egin behar izan zioten. Ondorioz, arietea denboraldiaren gainerako zatia galdu egin zen. Itzultzean, 1952-53 denboraldian, 29 partida jokatu zituen eta 25 aldiz jokatu zuen, hau da, 0,86 aldiz.

Azken urteak eta erretiratzea 
1954ko apirilaren 19an omenaldia egin zioten Zarrari Madrilen, Espainiako futbolean egindako ibilbide luzeari esker. Futbol-munduko hainbat pertsona garrantzitsu izan ziren ekitaldi haretan, hala nola Alfredo Di Stefano, Antonio Puchades, Estanislao Basora, Piru Gaintza, Eduardo Manchón, César Rodríguez, Angel Arregui edo Francisco Lesmes.

Zarra bere karreraren amaierara iritsi zen, eta Athleticeko etorkizun oparoko gazteek postua lapurtu ziotela ikusi zuen, batez ere Eneko Arieta izeneko jokalari gazte bat, bere ondorengoa izatera iritsi zen golegilea.

Zarrak 1954-55 denboraldia amaitu zuen. Horren ondoren, beste bi denboraldi jokatu zituen Bigarren Mailan, modu eskuzabalean eta dirurik kobratu gabe; lehena SD Indautxun eta, azkena, Barakaldoko Labe Garaiak taldean (Alto Hornos Vizcaya). 1957an utzi zuen futbol ofizialki, 36 urte zituela. Hala ere, futbolean jarraitu zuen Bizkaiko beteranoen taldean; partida horiekin biltzen zen dirua ongintzako lanetarako erabiltzen zena.

Futboletik kanpo 
Hurrengo urteetan, Zarrak kirol-denda bat ireki zuen Bilbon, eta, ondoren, jatetxe bat. Negozio hori bere familiakoekin kudeatu zuen bere bizitzako gainerako urteetan.

1997an, orduko Athleticeko lehendakari José María Arrate Telmo Zarrarekin jatetxe batean topo egin eta omenaldia egitea proposatu zion. Zarrak esan zion jokalari zenean, bere azken kontratuan Athleticek omenaldia egiteko hitza eman ziola bere karrera amaitzean, eta inoiz ez zela egin. Hala, Zarrak 1997ko abuztuaren 17an jaso zuen omenaldia San Mamesen. Egun horretan, Athletic Club eta Lehen Mailako konbinatu baten arteko partida jokatu zen. Javier Clemente orduan estatuko hautatzaile zenak zuzendu zuen, Athleticeko jokalari eta entrenatzaile izan baitzen. Partidan hainbat pertsona garrantzitsu izan ziren, hala nola Alfredo Di Stefano, Ladislao Kubala, Jose Maria Maguregui eta Iriondo. Zarrarentzat, pertsonarik hunkigarriena Bert Williams izan zen, Zarraren gol ospetsua jaso zuen Ingalaterrako selekzioko atezaina, 1950ko munduko txapelketan. Atezain horrek emazteak eskatuta Chelsearen eskaintza bat baztertu zuen, eta horrek arrastoa utzi zuen Zarran, keinu mota horiek asko miresten baitzituen. Urte hartan, Juan Carlos I.a Espainiako erregeak ere jaso zuen, eta gogoratu zion besoetan eutsi ziola monarkak sei urte zituenean, eta Juan Pablo ii.ak otsailaren 19an, Begoñako Ama Birjinaren eta baloi sendo baten irudia eman ziola.

Taldeak 
 1939-1940: Erandio Futbol Taldea
 1940-1955: Bilboko Athletic Kluba
 1955-1956: Indautxu Futbol Elkartea
 1956-1957: Barakaldo Futbol Taldea

Palmaresa 
 Liga bat (1942-43)
 5 Kopa (1943, 1944, 1945, 1950 eta 1955)
 6 Pitxitxi Sari (1944-45, 1945-46, 1946-47, 1949-50, 1950-51 eta 1952-53)

Munduko kopak

Kluben arteko txapelketak. Partidak eta golak 

Iturriak: Athletic Club - BDFutbol - UEFA (esteka galdua).

Sariak eta Errekonozimenduak 

 2015: Bilboko udalak Telmo Zarra izena jarri zion 2015ean diseinatu zuen oinezko kale bati Luis Briñas kalearen paraleloa izango zena, Felipe Serrateren eta Urkixo zumarkalearen arteko bide-zatiari dagokionez eta Hego Tribunara sartzeko aukera eskainiko zuen.
 Espainiako Urrezko domina - Kirol Merituaren Errege Ordena.
 Club Deportivo Malagaren urrezko eta distirazko intsignia. Behin partida batean Malagako jokalari batek min hartu zuenean, Zarrak ez zuen aukera hori aprobetxatu eta gol erraz sartu ordez kanpora bota zuen.
 Coruñako Real Club Deportivoko zilarrezko Botafumeiroa. Malagakoaren kontrako partida bartakoa, Coruñakoaren kontrako beste batean ere gertatu zen. Zarra oso eaguna zen bere giza-legeko jokabidearekin eta bere kiroltasunarengatik.
 Lan Onari Saria, Eusko Jaurlaritzak emana, lanbide-arloan egindako ahalegina eta dedikazioa aitortzeko.

Errekorrak 
 Ligako goleatzaile handiena: 253 gol.
 Ligako denboraldi bateko goleatzaile handiena: 38 gol 30 partidatan.
 Kopako goleatzaile handiena: 83 gol.
 Athletic Clubeko goleatzaile handiena: 335 gol. Athleticen Erika Vazquez da hurrengo goleatzailea Telmo Zarraren atzetik 261 golekin.
 Zarra: 335 gol
 Erika Vazquez 261 gol
 Agustín Sauto ‘Bata’: 208 gol
 Dani: 199 gol
 Gorostiza: 196 gol
 Iraragorri: 179 gol
 Aduriz: 172 gol
 Arieta I: 170 gol
 Panizo: 169 gol
 Nekane: 158 gol
 Gaintza: 152 gol
 Pitxtxi Sari gehiago dituen futbolaria: 6 aldiz. 1944-45 (19), 1945-46 (24), 1946-47 (34), 1949-50 (25), 1950-51 (38) y 1952-53 (24 gol) Beste 'Pitxitxi 'batzuk ere izan dira Athleticen:
 Guillermo Gorostiza – 1929-30 (20 gol) y 1931-32 (12)
 Agustín Sauto ‘Bata’ – 1930-31 (27)
 Victorio Unamuno  1939-40 (20)
 Fidel Uriarte – 1967-68 (22)
 Carlos Ruiz – 1974-75 (19)

 Hat-trick gehien dituen lehoia. Athleticen historian partida batean hiru gol aldi gehien sartu dituen jokalaria da. 19 hat-trick lortu zituen. Horietako bat Valladolid taldearen aurka lortu zuen 1948ko kopako finalean, 4-1 irabazi zuten, Zarrak luzapenean hiru gol sartu zituela. 19 aldiz lortzearen balentriaren meritua ondo balioztatzeko, kontuan hartu behar da Adurizek edo Danik 5 bakarrik lortu zutela.
 19: Zarra
 18: Agustín Sauto ‘Bata’
 14: Iraragorri
 13: Gorostiza
 6: Unamuno I
 5: Arieta I, Dani, Aduriz

Urteetan izandako errekorrak, baina urteak pasata gaindituak izan direnak:

 Espainiako Lehen Mailako historiako golegilea (251 gol), 1950etik 2011ra bitartean, Errekor hori 2021ean Messik dauka (465 gol 516 partidatan), eta bigarrena Zarraren aurrean Cristiano Ronaldo dago (311 gol 292 partidatan)
 Ligako denboraldi batean sartutako gol kopuru handiena (38), 1951tik 2014ra bitartean. Baina kontuan hartu behar da Zarrak 38 gol sartu zituenean, Ligan 30 neurketa jokatzen zirela, eta Hugo Sanchezek lortu zuenean, berriz, 38.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 ZOOM I Zarra I 100 años I 100 urte (Youtube, Athletic Club, 2021-01-20)
 Fitxa - www.athletic-club.net

Mungiarrak
Bizkaiko gizon futbolariak
Barakaldo Futbol Clubeko futbolariak
Indautxu Kirol Elkarteko futbolariak
Erandio Klub Kirol Elkarteko futbolariak
Bilbon hildakoak
Athleticeko futbolariak 1940ko hamarkadan
Athleticeko futbolariak 1950eko hamarkadan
Erandioztarrak
Gaixotasun kardiobaskularrek hildakoak