Bidaxune

Bidaxune ([biðaʃune]) Nafarroa Behereko udalerria da eta Bidaxuneko kantonamenduko burua da. Nafarroa Behereko Agramont eskualdean dago kokaturik. Bere frantsesezko eta gaskoierazko izenak Bidache eta Bidaishe dira hurrenez hurren. . urtean  biztanle zituen.

Bertan dago kokatuta Agramondarren gaztelua. Bidaxune kantonamendua eta beste lau herri Agramondarren dukerriko parte izan ziren, eta Bidaxune bera printzerri subiranoa 1570etik (Antonio I.a jauna zenean) XVIII. mendeko amaiera arte.

Etimologia 
Bidaxune euskarazko toponimoa bide eta haitz hitzen lotunea izan daiteke. Frantsesezko Bidache itxura hauek izan ditu:
Vidaxen eta Vidayxon (1312 eta 1329 hurrenez hurren, Comptos Ganberaren paperak),
Bidaxen (1489, Paueko notarioak) eta
Bidasche (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza).

Gaskoieraz Bidàishen da eta bertakoak Bidaishot. Aragoieraz, berriz, Bidaxon du izena.

Geografia

Ingurune naturala 
Udalerria Aturriren ibaiadarra den Biduze eta bere ibaiadarrek zeharkatua da, hau da Lihurri (eta bere ibaiadarrak diren Patarena, Gelous, Oihantxuri eta Ménine) eta Lagrabe. Biduze ibaiean, historikoki oso garrantzitsua izan den ibai-portua du.

Etxeak eta auzoak 
 Barta
 Hiri
 Le Mèche
 Bourdettes
 Amikuze

Udalerri mugakideak 
 Bardoze (Lapurdi) mendebaldean.
 Oragarre eta Arrueta-Sarrikota hegoaldean.
 Akamarre ekialdean.
 Landak iparraldean.

Azpiegiturak 
Bidaxune RD-936 (antzinako RN-636) errepideak zeharkatua da.

Historia 

XVI. mendeko bukaeratik Frantziako Iraultzara arte, Bidaxune Agramondarrek zuzendutako printzerri txiki bihurtu zen. Bere burujabetza adierazteko bertako epaitegien epaiak ezin ziren Frantzia edo Nafarroako Parlamentuetara apelatu. Bestetik Bidaxune iheslarientzako badia bihurtu zen, batez ere juduentzat baina baita gaizkileentzat ere.

XVII. mendeko hasieran Agramondar jaunak aurreko mendearen bukaeran Baionan errefuxiatutako judu sefardiak hartu zituen.

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Era horretan, Donapaleuko barrutian zegoen Bidaxuneko Kantonamendua sortu zuten, hasieran Bidaxunek baino ez osatua.

Demografia

Politika

Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta. Hala ere, herrian harrobi famatua dago, bere harriak Aturriren bitartez eramanak, Angeluko Notre-Dame du Refuge komenturako erabiliak izan zirenak.

Hirigintza 
Herria, kale nagusia den Donejakue karrikaren inguruan dago antolaturik. Kale honek aldetik aldera gurutzatzen du herria, gaur egun Haramboure etxea dagoen lekuan zeuden ateetatik elizaraino. Bertan daude kokaturik herriko eraikin garrantzitsu gehienak, Tanneur eta Haramboure etxeak, sinagoga zaharra...

Kultura

Hizkuntza 
Herrian, Gaskonia gertu duelako, gaskoieraz aritu ez ezik herriko eskolan ere ikasten da. Euskaraz ere aritzen da, baina euskaldunek gutxiengo bat besterik ez dute osatzen.

Gaskoierazko esaera zahar batek honela esaten du:

Euskaraz, literalki:

Musika 
Bidache metal metal eta hard rock festibala da, 2003tik aurrera herrian antolatuta.

Hezkuntza 
Udalerriak eskola publikoa eta haur-eskola ditu.

Ondasun nabarmenak 
 Agramondarren gaztelua, XII. mendean eraikitzen hasia. Egun zaharberritze lanetan dago.
 Judu hilerria. Gaur egun ez dituzte ehorzketa gehiago egiten bertan, baina ondare gisa mantentzen dute.
 Lihurri zeharkatzen duen Agramondarren zubia XVII. mendekoa.
 Zubi erromatarra edo eiherakoa, XVII. mendekoa.
 XVII. mendeko gazteluaren hondarrak.
 Txanpina Etxea, XVIII. mendekoa.
 Herriko etxe zaharrak.
 Tanneur jauregia XVII. mendekoa.
 Maisuaren etxea XVII. eta XIX. mendeen artekoa.
 Hôtel restaurant basque izeneko etxea 1586koa.
 Kongresu Etxea XVIII. mendekoa.
 Agramondarren ehierakoa XVII. mendekoa.
 Donejakue Nagusiaren eliza neogotikoa. Eliza zaharra, Gixune, Akamarre eta Bidaxuneko harriekin berreraiki zen, Antoine III.a mariskal eta dukearen ardurapean. Zenbait mende beranduago, 1880. urtean, berriztatu zen guztiz. 1930 aldera bertako gurutze-bidea, René Marie Castaing-ek eginiko fresko batzuekin apaindu zen. Koroko estatua eta beirate batek egiten diote erreferentzia Donejakueri..
 Antzinako sinagoga, egun Capdevielle Etxea dena, XVII. mendekoa.
 Ibai-portua. Aturri eta Biduze ibaietan ondasunak garraiatzeko erabiltzen zen, idiek tiratutako gabarrak erabiliz. Gaur egun baserri modura erabiltzen den etxaldea du alboan, antzina ibai-garraioaren kudeaketa eta biltegi modura erabiltzen zena.

Bidaxundar ezagunak 
 Jean-Jacques Lasserre, euskal herritar politikari eta alkate ohia.

Argazki-galeria

Erreferentziak

Kanpo estekak