Poloniera

Poloniera () eslaviar hizkuntza lekitikoa da (txekiera, kaxubiera, eslovakiera eta sorabiera hizkuntzekin batera), indoeuropar hizkuntzen familiakoa. Latindar alfabetoaz idazten da eta baditu zeinu digrafoak zein diakritikoak. 

Nagusiki Polonian hitz egiten da, bertan administrazio hizkuntza ofiziala baita, baina emigrazioa dela-eta, Polonia izenez izendatzen denak, hau da atzerrian bizi diren poloniarren taldeak, hiztun kopuru esanguratsua osatzen du. Kalkuluen arabera, 44 milioi pertsona ingururen lehen hizkuntza da mundu osoan (literatura zientifikoaren arabera hiztun kopurua 39 eta 48 milioi artekoa da). 

Historikoki, poloniera lingua franca akademiko eta diplomatiko garrantzitsua izan da Erdialdeko eta Ekialdeko Europako eskualdean.

Estatus ofiziala 
Poloniera Poloniako hizkuntza ofiziala da, baita Lituaniako Vilniusko konderrikoa ere. Gainera, Europar Batasuneko 24 hizkuntza ofizialetako bat da.Arautzea Rada Języka Polskiego (Poloniar Hizkuntzaren Kontseilua) erakundearen ardura da, polonieraren erabilerari buruzko kontsulta eta iritzi organo gorena baita (euskararako, Euskaltzaindia pareko erakundea da). Poloniako Zientzien Akademiako Lehendakaritzak eratu zuen 1996ko irailaren 9an eta prestigio sozial zein ibilbide akademiko oparoa duen Poloniako Zientzia Akademia (Polska Akademia Nauk edo PAN polonieraz) erakunde publikoaren baitako aholku batzorde bat da formalki. RJP edo Poloniar Hizkuntzaren Kontseiluak Varsovian du egoitza, Staszic-en jauregian.

Egoera soziolinguistikoa 
Egun, mendebaldeko eslaviar hizkuntzen artean hiztun gehien dituena da eta, oro har, eslaviar hizkuntzen artean, bigarrena da hiztun kopuruari dagokionez. Eslaviar hizkuntza nagusien artean, hurbilen dituenak eslovakiera eta txekiera dira, baina ukrainerarekin ere ezaugarri asko partekatzen ditu, bi hizkuntzen arteko kontaktu estu eta jarraitua dela eta. Horrez gain, polonieran eragin handia izan zuten germaniar hizkuntzek, bereziki alemanak eta yiddishak, baita italierak, latinak eta frantsesak ere, hiztegi eta gramatikan batik bat.

Alfabetoa 

Polonierak latindar alfabetoa darabil eta 32 letra edo hizkiz osatuta dago:

Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Qq, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz, Źź, Żż

Horiez gain, beste 3 hizki edo letra daude jatorri atzerritara duten hitzetan soilik erabiltzen direnak:

Qq, Vv, Xx

Beraz, orotara 35 letra erabiltzen dira. Horietatik, 9 bokalak dira eta beste 23ak, kontsonanteak. Gainera, 9 hizkik zeinu diakritikoak dituzte.

Bokalak 
Polonierak ahozko sei bokal ditu (ahozko zazpi bokal idatziz), guztiak monoptongoak, eta bi bokal sudurkari. Honako hauek dira Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren arabera:

Pareko soinuak:

 Ą eta Ę sudurkariak dira, hurrenez hurren, frantsesezko bon eta bain hitzetakoak.
 Ó u bokala bezalakoa da.
 Y i-aren antzekoa da, baina mihia atzean kokatuta.

Kontsonanteak 
Polonieraren kontsonante sistemak konplexutasun handiagoa du. Ezaugarri bereizgarriea kontsonante afrikari eta sabaikarien seriea da. Kontsonanteen multzo osoa, Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren arabera (nahiz eta beste analisi fonologiko batzuk dauden), honela aurkez daiteke:

Pareko soinuak:

 C euskarazko tz bezalakoa da.
 Ć letra eta CZ digrafoa euskal tx-aren antzekoak dira, baita CI ere, bokalen aurrean.
 CH gipuzkerazko j da, jakin aditzean.
 H behenafarrerazkoa da, hor aditzondoan.
 J erdikontsonantea da, iaio adjektiboko i-en gisakoa, edo lapurterazko joan aditzeko jota.
 Ł w-aren antzekoa da (kiwi hitzean), edo higuingarri adjektiboko u bokala.
 Ń edo NI (bokalen aurrean) euskal ñ-a bezalakoa da.
 Ś letra eta SZ digrafoa euskal ixaren parekoak dira.
 W frantses zein ingeles v-a bezalakoa da, virus hitzean.
 Z zubererazko deusik hitzeko esea bezala ahoskatzen da, edo frantsesezko zein ingelesezko bokal arteko eseak bezala, rose eta zoo hitzetan.
 Ź, Ż letrak eta RZ digrafoa Lekeitioko azpieuskalkiko jota bezalakoak dira (jakin aditzean), edo frantsesezkoa zein katalanezkoa (j'ai, Jordi).

Morfologia 
Hizkuntza-tipologiaren ikuspegitik, morfologikoki fusio edo flexio hizkuntza bat da, hots hizkuntza sintetiko mota bat, zehazki flexio estentsiboa duena. Polonierazko azentua, oro har, amaieratik hasita bigarren silaban egon ohi da. Munduko hizkuntza askotan bezala (mandarinera, frantsesa, gaztelania, errusiera, swahilia eta ingelesa, adibidez), perpausek SVO (subject-verb-object ingelesez, hau da subjektua-aditza-objektua) ordena dute (euskarak, aldiz, SOV ordena du).

Dialektologia 

Dialektologiari erreparatuz gero, egun dialekto-bereizketa ez da oso nabaria: areago, galtzeko bidean dago eta hizkuntza estandarra gailentzen da komunikazio-jardunean. Fenomeno horren kausa nagusiak honakoak dira:

 1772, 1793 eta 1795. urteetako Poloniako Partizio edo Banaketak (eta, horren ondorioz, Polonia estatu burujabe gisa 1918ra arte mapatik desagertu izana),
 Bigarren Mundu Gerraren ostean poloniar ugari lekualdarazi izana, 
 hirien garapena, 
 masa-kulturaren eragina (telebista, prentsa, gizarte-sareak...), eta
 Poloniako hezkuntza-sisteman poloniera lingua franca gisa orokortu izana. 

Hori guztia dela eta, gero eta uniformeagoa da eta dialektoen ezaugarri bereizgarriak askoz ere gutxiago agertzen dira hiztun gazteenen artean. Dena den, aldaera batzuek bizirik diraute, adibidez, Górale mendietakoa eta Silesiakoa. Hala eta guztiz ere, hiztun gehienek poloniera estandarraren antzeko hizkuntza erabiltzen dute. Hortaz, hizkuntza homogeneoa dela esaten da.

Gramatika 
Polonieraz ez dago artikulurik eta subjektu izenordainak askotan ez dira aipatzen.

Lexikoari dagokionez, hiru generotako izenak daude: maskulinoa, femeninoa eta neutroa. Genero maskulinoa ere azpigenerotan banatzen da: biziduna ala bizigabea singularrean, gizatiarra ala ez gizatiarra pluralean. Adjektiboen kasuan, komunztadura gertatzen da izenekin generoan, kasuan eta zenbakian.

Deklinabideari dagokionez, zazpi kasu daude: nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, instrumentala, lokatiboa eta bokatiboa.

Aditzak, aspektuari dagokionez, burutuak edo ez burutuak izan daitezke eta askotan bi aldaerak ditu aditz-erro berdinak. Aditz denbora edo aldiari erreparatuz gero, aditz ez burutuek orainaldia, lehenaldia, etorkizun konposatua, subjuntiboa/baldintza, agintera, infinitiboa, orainaldiko partizipioa, orainaldiko gerundioa eta lehenaldiko partizipioa dituzte. Aditz burutuek, berriz, etorkizun sinplea, lehenaldia, subjuntiboa/baldintza, agintera, infinitiboa, orainaldiko gerundioa eta lehenaldiko partizipioa. Aditz jokatuetan komunztadura gertatzen da subjektuarekin bai pertsona, zenbaki eta, iraganeko zein subjuntibo/baldintzazko formen kasuan, baita generoari dagokionez ere (azken ezaugarri hau ez da batere ohikoa).

Maileguak 
Polonierak, mendez mende, beste hizkuntza batzuetako zenbait hitz mailegatu ditu. Hitzok maileguan hartzerakoan aldatu egiten dira, batetik, ahoskera polonieraren fonemetara egokitzeko eta, bestetik, ortografiak ere polonieraren arauekin bat egin dezan. Hori dela eta, esate baterako, William Shakespeare idazlearen izena polonieraz Szekspir idazten da. 

Polonierak ere izan du eraginik beste hizkuntzetan, bereziki gainerako eslaviar hizkuntzetan eta alemanean, hurbil daudelako eta muga partekatzen dutelako.

Historia 

Polonieraz idatzitako esaldi zaharrenak honako bi hauek dira:

 Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai: 1270ean idatzia Henrykowen Liburua izenekoan (Księga henrykowska da izenburua polonieraz eta Liber fundationis claustri sanctae Mariae Virginis in Heinrichow jatorrizko izenburua latinez), 24. orrialdean.
 Byegaycze, byegaycze! (...) Gorze szą nam stalo! 1455-1480 urteen artean Jan Długoszek idatziak, "Poloniako Erresuma Handiaren kroniken urte-liburuetan" (Roczniki czyli kroniki słynnego Królestwa Polskiego da izenburua polonieraz eta Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae jatorrizko izenburua latinez).
1285ean, Łęczyca-ko batzarrean, latinarekin batera poloniera erabiltzea erabaki zen katedral eta monasteriotako eskoletan.

Polonierazko idatzi zahar asko epaiak dira, liburu judizialetan eskuz idatzita gorde direnak eta epaiketa, testigantza zein akta judizialak erregistratzeko idatzitakoak. XIV. eta XV. mendeetan erregistratu ziren, lehenengoak zehazki 1386az gerotztik Wielkopolskaren gorteko liburuetan agertutakoak dira.

1475ean agertu zen, Wrocław hirian, polonierazko inpresiorik zaharrena. Hiru otoitz katoliko ziren: Gure aita, Agur Maria eta Kredoa.

XVI. mendean, Erreformari esker, poloniera literaturaren alorrera zabaldu zen luze eta zabal. Erabaki horrek lotura estua zuen ahalik eta jende gehienarengana iristeko nahiarekin, eta hortik erraz uler daiteke ordukoak izatea bai Bibliaren lehen itzulpenak protestanteen aldetik, baita erlijio-literaturari lotutako argitalpen ugari ere, beste erlijioen aurkako argitalpen polemikoak barne. 1661eko urtarrilaren 3an Merkuriusz Polski Ordynaryjny astekaria argitaratu zen, gaur egunerarte iritsi den poloniera hutsezko lehen aldizkaria. Argitaratzeari utzi ziotenean, 1661eko uztailaren 22an, ez zen aldizkaririk argitaratu polonieraz zenbait hamarkadatan. Poloniako aldizkarien etengabeko garapenaren hasiera XVIII. mendearen bigarren laurdenean hasi zen.

1696an, Lituaniako Dukerri Handiko hizkuntza ofizial bihurtu zen eta orduan hasi zen nagusitzen Lituaniako bizitza sozial, kultural eta politikoan. Poloniako Erresumako Koroaren (1385-1795) probintzietan aldiz, latinak hizkuntza ofizial izaten segitu zuen, Saxoien garaia amaitu arte (1763). Halaber, Poloniako Livoniako voivoderriko (1621-1772) familia noble alemaniarren hizkuntza ere bihurtu zen, inbasioaren ondotik poloniera berehala bereganatu baitzuten.

Poloniera barne biltzen zuten lehenengo hiztegiak eleanitzak izan ziren, batez ere poloniera eta latinaren arteko hitzen itzulpena ematen zutenak. Poloniera hutsezko lehen hiztegia Samuel Bogumił Linde-ren hiztegia izan zen eta 1807an argitaratu zen lehen aldiz Varsovian.

1901az geroztik, Poradnik Językowy ("Hizkuntza-gida") hilabetekaria argitaratzen da, hizkuntzari dagozkion gaiak jorratzen dituen argitalpen arauemailea. 1913 urteaz geroztik, gainera, Język Polski (poloniar hizkuntza) aldizkari zientifikoa ere argitaratzen da polonierari eta, oro har, hizkuntzalaritzari buruzko ezagutza sustatzen duena.

Poloniera Bielorrusiako Sobietar Errepublika Sozialistako hizkuntza ofizialetako bat izan zen 1927 eta 1938 artean. Horren isla da, esate baterako, Sobietar batasuneko armarriko Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! ("Herrialde guztietako proletarioak, batu zaitezte!") leloa polonieraz ere agertzea Bielorrusiako Sobietar Errepublika Sozialistaren 1927-1937 urteen arteko armarrian. 

Polonierak, orobat, estatus ofiziala izan zuen Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko eskualde nazional poloniarretan 1925-1937 urteen artean.

Poloniera atzerrian 

Poloniera hiztun asko beste herrialde batzuetan bizi dira, asko eta asko dira beste herrialde bateko behin-betiko herritartasuna dutenak. Talde hau osatzen dutenen artean nagusi dira Poloniako gutxiengo nazionaleko kideak, Poloniako migranteak edo haien ondorengoak. Poloniarren diaspora horri polonieraz Polonia izena ematen zaio. 

Beraz, Poloniako hiztunez gain, poloniera hitz egiten duten hizkuntza-komunitate esanguratsuenak honako herrialdeotan daude: Alemanian, Argentinan, Australian, Austrian, Belgikan, Brasilen, Kanadan, Txilen, Txekiar Errepublikan, Eslovakian, Espainian, AEBetan, Frantzian, Grezian, Hungarian, Irlandan, Israelen, Kazakhstanen, Letonian, Mexikon, Herbehereetan, Erresuma Batuan, Hegoafrikan, Errumanian, Errusian, Suedian eta Uruguain.  Halaber, Bigarren Mundu Gerraren ostean Sobietar Batasunak bere egindako lurraldeetan, polonierazko jatorrizko hizkuntza-komunitateak mantentzen dira, hots, Bielorrusian, Lituanian eta Ukrainan.

Oso zaila da polonieraz hitz egiten duen eta Poloniatik kanpo behin-betirako (behin-behineko lekualdatzeak kanpo utzita) bizi den pertsona kopurua zehaztea, munduan polonieraz hitz egiten duen biztanleria oso sakabanatuta dagoelako eta poloniarrek atzerrian ere polonierari eusteko duten mailari buruzko gaur egungo ikerketarik ez dagoelako. Liburu fidagarrietan emandako estimazioen arabera, 3,5 eta 10 milioi hiztun artean izan litezke. Datu faltak eragindako desadostasun horren ondorioz, jatorrizko hiztunen kopuru orokorrari buruzko datuen artean alde nabaria dago, iturriaren arabera.

2004az geroztik, aukera dago polonieraren ezagutza atzerriko hizkuntza gisa agiri ofizial bidez ziurtatzeko eta azterketak hiru mailatan egiten dira, Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratuaren arabera: oinarrizkoa (B1 maila), ertaina (B2 maila) eta aurreratua (C2 maila). Azterketa horiek egitearen ardura Państwowa Komisja Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego erakundeak du.

Hiztegi laburra 
Informazio gehiagorako kontsultatu euskara-poloniera hiztegia.

Laburduren esanahiak:
 m: maskulinoa
 f: femeninoa
 n: neutroa

Izenak 
 dzień (m): egun
 książka (f): liburu
 łóżko (n): ohe
 imię (n): izen
 godzina (f): ordu
 mysz (f): sagu
 ulica (f): kale
 mleko (n): esne
 pociąg (m): tren
 dom (m): etxe
 przyjaciel (m): lagun
 numer (m): zenbaki
 krzesło (n): aulki

Zenbakiak 
 zero: zero
 jeden: bat
 dwa: bi
 trzy: hiru
 cztery: lau
 pięć: bost
 sześć: sei
 siedem: zazpi
 osiem: zortzi
 dziewięć: bederatzi
 dziesięć: hamar
 jedenaście: hamaika
 dwanaście: hamabi
 trzynaście: hamairu
 czternaście: hamalau
 piętnaście: hamabost
 szesnaście: hamasei
 siedemnaście: hamazazpi
 osiemnaście: hemezortzi
 dziewiętnaście: hemeretzi
 dwadzieścia: hogei
 trzydzieści: hogeita hamar
 czterdzieści: berrogei
 pięćdziesiąt: berrogeita hamar
 sześćdziesiąt: hirurogei
 siedemdziesiąt: hirurogeita hamar
 osiemdziesiąt: laurogei
 dziewięćdziesiąt: laurogeita hamar
 sto: ehun
 dwieście: berrehun
 trzysta: hirurehun
 czterysta: laurehun
 pięćset: bostehun
 sześćset: seiehun
 siedemset: bederatziehun
 osiemset: zortziehun
 dziewięćset: bederatziehun

Pertsona-izenordainak 
 ja: ni
 ty: hi/zu
 on: hura (m)
 ona: hura (f)
 ono: hura (n)
 my: gu
 wy: zuek
 oni: haiek (m)
 one: haiek (izen femeninoak, neutroak eta maskulino inpertsonalak)

Asteko egunak 
 poniedziałek (m): astelehen
 wtorek (m): astearte
 środa (f): asteazken
 czwartek (m): ostegun
 piątek (m): ostiral
 sobota (f): larunbat
 niedziela (f): igande

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Polonierazko literatura

Kanpo estekak 

 
Eslaviar hizkuntzak
Indoeuropar hizkuntzak