Muruzabal Andion

Muruzabal Andion Argako Erriberako Mendigorria udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak muruzanaldarrak dira.

Izena 
Muruzabal Andion toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Muruzábal de Andión ("muruzzábal de andión" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Andione (992)
 Andione (1060)
 Andyon (1201)
 Muruçaual (1266)
 Muresaval (1276)
 Muruzabal de Andion (1534)
 Muruçabal (1591)
 Muruzabal de Andion (1802)
 Muruzabal Andion (1990)

Etimologia 
Toponimo honek bi zati ditu: Muruzabal eta Andion. Muruzabal jatorrizko izena da, eta Andion, "Arga" Miranda Arga izenekoan bezala, Izarbeibarreko bertze Muruzabal izenetik bereizteko erabiltzen den izena da; izan ere, izen hori handiagoa eta garrantzitsuagoa denez, ez zuen inolako izenik jaso.

Muruzabal muru + zabal eraikuntzatik dator, non muru hitzak "harresia" esan nahi duen eta zabal hitzak "laua" edo "zabala" esan nahi duen. Muru euskal hitza da, eta bere azken jatorria latinezko murus da, Joan Corominesen arabera, Euskal Herrian "harresi" hitzarekin espezializatu zena. Horrek pentsaraz lezake izen hori daramaten herriek defentsa-funtzioa izan zutela. Ez da bistatik galdu behar Murillo edo Murelu izena, etimologikoki "horma" txikitzaile bat, eta, oro har, gaur egun jenderik gabe dauden herrigune txikiak izendatzen dituena. Erlazio hori Muru izena duten populazio eta biztanle kopuru handiak bermatzen duela dirudi. Patxi Salberrik, dena den, ahots hori "buru" euskal hitzarekin lotzen du, aldaera fonetikoa izango litzatekeelako.

Andion izena etxaldetik metro gutxira dagoen hiri erromatarreko aztarnategi bat den Andelosekin identifikatzen da. Gainera, Erdi Aroko herri hustu bat da. Hala ere, Julio Caro Baroja bezalako autoreen ustez, identifikazio hori ez da segurua.

Geografia 
Muruzabal Andion Mendigorria udalerrikoa da, Izarbeibar-Novenera eskualdean, Argako Erribera eremu naturalean eta Novenera eremu historikoan.

Inguru naturala eta kokapena 
Mendigorria udalerria, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadeko ipar-mendebaldeko muturrean. NA-601 errepideak udalerria zeharkatzen du Gares eta Larragarako norabidean. Garesen A-12 autobiderako sarbidea dago Iruñea eta Logroñorekin komunikatuz. Horrez gain, NA-6030 errepideak Artaxoa eta Tafallarekin elkartzen du udalerria.

Klima eta landaredia 
Mendigorria udalerriak klima mediterraneo kontinentala dauka, ezaugarri moduan negu hotz eta euritsuak, uda lehor eta nahiko sargoriak, euri irregularrak eta iparreko zierzo haizearen nagusigoa dituena. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa, eta prezipitazioak 450 eta 550 mm bitartekoak dira (urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira).

Nekazaritzarako lurren eta ikatza sortzeko beharrak batetik, eta suteek bestetik, udalerri gehienean aurki zitezkeen arteak desagerarazi zituen. Gaur egun Mendigorrian aurki daiteken landaredia, sastraka eta zuhaixkez gain, birlandatutako pinuak dira (batez ere, Austriatik ekarritako pinu beltza, eta Alepo pinua).

Estazio meteorologikoa 
Mendigorria udalerrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
1534an eratu zen, hiru etxerekin. XIX. mendearen hasieran, Granada Egako dukearena zen, eta jurisdikzio zibil eta kriminala zuen alkate baten bidez; parrokiako bikarioa ere aurkezten zuen. Araubide komunari men eginez, Mendigorria udalerrian sartu zen.

Demografia 
 biztanle zituen Muruzabal Andionek.

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Muruzabal Andion ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Muruzabal Andion ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Mendigorria udalerria eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,77k zekien euskaraz, 2010ean % 0,76 eta 2018n % 5,20k.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Mendigorria udalerria eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

Ondasun nabarmenak 
 Andiongo Andre Mariaren baseliza, XIII. mendean eraikitako kristiau baseliza.
 Andelos, erromatar hiri bateko aztarnategia.
 Andeloseko Museo Arkeologikoa, Andelos aztarnategiko interpretazio-museoa.

Oharrak

Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

Ikus, gainera 
 Mendigorria
 Izarbeibar-Novenera
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Mendigorriako geografia