Etxalar

Etxalar Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Bortzirikoa. Iruñeko merindadearen iparraldeko muturrean dago. 46,34 kilometro koadro ditu, eta  biztanle zituen . urtean.

Iruñeatik 63 km-tara dago kokatuta errepidez, Donostiatik 41era, Baionatik 52ra eta Donibane Garazitik bertzela 67ra.

Geografia

Udalerri mugakideak  
Bortzirietako ekialdeko udalerria da Etxalar. Bera eta Sararekin (Lapurdi) du muga iparraldean; Baztanekin ekialdean; Igantzi eta Lesakarekin mendebaldean; eta Bertizaranarekin hegoaldean.

Lizarrietako mendateak lotzen ditu Etxalar eta Sara.

Ingurune naturala eta klima 
Tximista errekak Etxalar zeharkatzen du ekialdetik mendebaldera, Bidasoarekin bat egin baino lehen. Udalerriaren hegoaldean, Azkua (786 m), Barda (812 m) eta Aizkolegi (841 m) mendiak kokatuta daude, Aizkolegiko mendigunekoak, Bertizaraneko mugan. Ipar-ekialdean, bestela, Sara eta Zugarramurdiko mugetan, Arxuria mendilerroa dago: Arxuria (758 m), Zentinela (662 m), Kaskoaundi (623 m), Mendibil (617 m), Madariko Gaina (588 m), Eguzkietako Gaina (526 m) eta Saiberri (505 m), bertzeak bertze.

Etxalarrek klima atlantiko epela du, aldaketa termiko txikiekin, euritsua urte osoan. Urteko batez besteko balioak (altueraren arabera aldakorrak), 13-14 °C bitarteko tenperatura eta 1.600 eta 2.000 mm arteko prezipitazioak dira. Urteko egun euritsuak 180 inguru izaten dira.

Landarediari dagokionez, udalerriaren hego-ekialdeko mendietan, pagadi batzuk geratzen dira. Iparraldean hariztiak, gaztainondoak eta hainbat espezietako zuhaixkak daude. Landatutako basoek 850 hektarea hartzen dituzte eta Etxalar mendebaldean eta iparraldean daude bereziki. Landatutako espezieen artean, Korsikako larizio pinua, intsinis pinua, Japoniatik ekarritako alertzea eta haritz gorria daude.

Estazio meteorologikoa 
Etxalarren, itsas mailatik 163 metro gorago, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1988an jarritako estazio meteorologikoa dago.Nafarroako Meteorologia Agentziaren webgunea.
2021.urteko azaroan, nafarroako gobernuak estazio meteorologiko automatikoa jarri zuen, orizkiko gainean. Datu horiek, nafarroako meteorologia agentzia webgunean ikus daitezke, denbora errealean.

Auzoak eta metro baserri mapa
Etxalar honako auzo hauek osatzen dute: Urritzokieta, Lurriztederra, Gorosurreta, Lakain-Apezborro, Larrapil-Sarriku, Orizki, Jauregieta, Iñarreta, Andutzeta, Antsolokueta, Bekolanda eta Goikolanda.

Herriko baserrietan jarri dira identifikatzaileak sakabanatuta dauden eraikinen kokapena zalantzarik gabe ezagutzeko. Larrialdi kasuetan medikuak, suhiltzaileak eta oro har zerbitzu publikoak baserrietara ahalik eta lasterren ailegatzeko arras garrantzitsua da Helpbidea proiektua. Nafarroako Gobernuak eta Babes Zibileko zerbitzuak antolatu dute udalekin lankidetzan. Udalek Metro-baserri mapa ere egin dute eta bidegurutzeetan seinalizazio horizontala jarri dira. 2021.urtean, Etxalarren martxan jarri zuten sistema hau, 2020ko maiatzean Zubietan, Beran, Aranon eta Beran jarri zuten bezala. </ref>

Demografia 

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 69 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %8,61 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Politika

Udal hauteskundeak 
2011n udalerri honetan ez zen Bildu aurkeztu. EAren izenean 2007an aukeratutako zinegotziek alderdia utzi zuten, ezker abertzalearekin batera joan nahi izan ez zutelako, eta Etxalarko Independienteak zerrenda aurkeztu zuten. Hala, berriro Herri Taldea izan zen irabazle (3 zinegotzi, Migel Maria Irigoien Sanzberro alkatea barne); Etxalarko Independienteek beste 3 lortu zituzten, Etxalar Aintzineratek (bere burua talde abertzale eta ezkertiartzat jo zuenak) bakarra, eta ez UPNk ez PPk ez zuten hautetsirik lortu.

Udaletxea 
 HELBIDEA: Andutzeta kalea, 15

Alkateak

Azpiegiturak

Gaur egun
La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez bi zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:

 Donostia - Irun - Lesaka - Etxalar - Igantzi - Sunbilla - Doneztebe - Narbarte - Belate - Almandoz - Olague - Ostitz - Sorauren eta Iruñea

Trenbide zaharra
Lesaka–Etxalar geltokia egon zen martxan XX. mendearen erdialdean 40 urtez Irun-Elizondo burdinbidearen ibilbidean.

Kultura 
Ttipi-Ttapa eskualdeko hedabideak bertan dauka egoitza nagusia. Bestalde, usategiak daude, duela 600 urteko ehiza tradizionala egiten den ehizatokiak, Iberiar penintsula osoan bakarrak.

Euskara 

Etxalarko biztanleen % 90 euskaldunak dira. Tokiko euskara goi-nafarrera da. Nafarroako Foru Erkidegoko 1986ko Euskararen Legeari jarraituz, eremu euskaldunean dago, eta 2009tik UEMA mankomunitate euskalduneko partaidea da.

Usategieta
Usoen ehiza jarduera tradizionala da Etxalarren. XV. mendetik ezaguna den sistema zaharra erabili izan da gaur egun arte, sareen bidez eta armarik gabe, kultura intereseko ondasuntzat hartua. Urriaren 1etik azaroaren 20 arte tradizionalki irekita egon da denboraldia. Lizarrietako mendatearen ondoan daude kokatuta usategiak (441 m), eta Pirinioko igarobiderik baxuena da.

Jaiak 
Etxalarko bestak abuztuaren 15ean ospatzen dira, Andre Mariaren Jasokundearen egunean.

Pastorala 
Karmen Etxalarkoa pastorala interpretatu zuten 150 herritar inguruk 2017ko irailaren 16an eta 17an herriko enparantzan. Obra Gerardo Mungiak idatzi eta Pantxika Urrutik zuzendu egin zuten. Bi urteren buruan herrian Karmen Etxalarkoa ibilbidea inauguratu zen eta geroztik urtean behin auzolanean egiten dituzte mantentze eta hobetze lanak.

Karmen Etxalarkoa ibilbidea 
Karmen Etxalarkoa ibilbidean Karmenen ustezko jaiotetxerako bidea egiten da. Ibilbidean zehar 6 panel daude jarrita, Kultur Etxeko ataritik bere etxeraino, Errotxen bordaraino. Ibilbide eder honetan zehar, Karmenen garaiko zenbait gai aipatzen dira, tartean orduko bizimodua eta gertakariak.

Ibilbidearen tarte oso eder batzuk orduan erabiltzen zen “Baztango bidetik” doa. Baztango  bide hau, bide garrantzitsua zen Karmenen garaian, bailarako nagusia.

Bizet-en Carmen opera ezagunaren protagonista Etxalarkoa omen zen.  XIX. mende hasieran, Karmen izeneko neskatila bat bizi omen zen Etxalarren, Prosper Meriméeren nobelagatik ezaguna egin zen gero. Karmen, Errotxen bordan jaio omen zen, Larrapil Sarrikuko auzoan eta gaztetxoa zelarik, uholdeak egon ziren gau batean, ijitoek bahitu omen zuten eta Sevillarat eraman.

Arkitektura ondarea
 Andra Mariaren Eliza: XVII. mendeko elementuak ditu. Kanpoaldeko lorategian, disko itxurako hilarri ikusgarriak daude.
 Gaztelua: XVIII. mendean berreraikia.
 Iriondoa, Aldaitegia, Etxebertzea eta Landaburua etxeak.
 Iñarrea etxea eta gurutzea.
 Argaratako zubia, Arteneko zubia eta Zubiaundi.
 Antsolokuetako etxeak eta gurutze bidea.
 Santa Krutz ermita.
 Infernuko errota, erdiko eta beheko errotak.
 Presa eta garbilekua.
 Arroseko iturria.
 Fatimako kapera.
 Kisulabea.

Etxalartar ospetsuak 
 Miguel Elizalde (1616-1678), teologo jesuita.
 Manuel Aznar (1894-1975), espainiar politikaria, Jose Maria Aznarren aitona.
 Prudencio Danboriena (1913-1972), munduko hainbat tokitan bizi izandako jesuita.
 Julia Zornoza (XX. mendea), argazkilaria.
 Pello Apezetxea Zubiri (1932-2022), jaiotzez goizuetarra, Etxalarko apaiza, etnografoa, etnologoa, kultura ekintzailea, idazlea eta ohorezko euskaltzaina.
 Marcelino Bergara "Bergara I" (1943-2010), pilotaria.
 Salvador Bergara "Bergara II" (1952), pilotaria.
 Joseba Olagarai (1984-), telebista aurkezlea.
 Elizagoien ahizpak, Irune (1993-) eta Itsaso (1995-), trikitilariak.

Argazki galeria

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda

Kanpo estekak 

 Etxalarko Udalaren webgunea.
 Ttipi-ttapa, eskualdeko euskal hedabidea. 
  Etxalarri buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean. 
 Karmen Etxalarkoa pastoralaren webgunea.
 "Nafar Away" saioan (11TB).
 "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB1).

Etxalar