Manioka

Manioka (Manihot esculenta) Euphorbiaceae familiako zuhaixka da, jatorria Hego Amerikan duena. Klima tropikal eta subtropikaletan landatzen da, jateko onak diren sustraiak lortzeko, karbono hidrato iturri garrantzitsua baitira. Sustraietatik egiten den irina tapioka da.

Ez da nahastu behar Yucca generoarekin.

Deskribapena 

Manioka zuhaixka hosto iraunkorra eta monoikoa da, 2,5-3 metro luze izatera irits daitekeena. Tropikoko landarea denez gero, ezin du izotza jasan. Hezetasun eta tenperatura handiak behar ditu hazteko (etekin handiena 25º C eta 29º C artean).

Hostoak 15 cm inguru luze dira, palmatuak, eta 5-7 gingil izaten dituzte. Hosto-txortena 20-40 cm luze izaten da.

Sustraiak lodiak dira, zilindro formakoak, 80-100 cmko luzera eta 10 cmko diametroa izatera iristen ahal direnak. Azala gogorra eta egurkara da, janezina. Mamia karbono hidratotan, batez ere almidoitan, oso aberatsa da eta kaltzio (40 mg/100g), fosforo (34 mg/100g) eta C bitamina (19 mg/100g) ugari dauka.

Historia 

Mandioka laborantzaren frogarik zaharrena, duela 4.000 urte eta Ameriketan etxeko lehen laboreetako bat izan zela adierazten duten datu arkeologikoak daude.

Mandioka laborantzari buruzko aipamen horiek maia kulturatik datoz, duela 1.400 urte Joya de Cerén-en (El Salvador). Izan ere, azken ikerketek erakutsi ohi dute maien osagarri dietetikoak populazio oso handiei eustea ahalbidetzen zietela, batez ere garai klasikoan eta bereziki Mesoamerikako hegoaldeko eskualdean, non kopuru handiak kontzentratzen ziren (Tikal, Copán, Calakmul). Mandioka kaloria-eduki handiko sustraia da, eta, harekin, oso elikagarria den irina prestatzen da, casabe izeneko pastel borobil baten moduan, gaur egun bizi diren hainbat populaziotan elikaduraren parte garrantzitsua dena maien eskualdean eta Karibe itsasoko arroan ere, batez ere Dominikar Errepublikan, Venezuelan eta Kuban.

Baliteke aldaera bat hegoalderago sortu izana, gaur egun Argentina, Brasil, Bolivia eta Paraguai arteko alboko eremuei dagokien eremuan. Nutrizio-potentzial handiarekin, Hego Amerikako iparraldeko, Erdialdeko Amerikako hegoaldeko eta Karibeko uharteetako jatorrizko populazioen oinarrizko elikagai bihurtua zen espainiarrak iritsi zirenerako, eta portugaldarrek eta espainiarrek ere hazten jarraitu zuten. Erauzkin likidotik, arropa lisatzeko almidoia lortzen da. Etxeko espezieen forma modernoek Brasil hegoaldean hazten jarrai dezakete.

Paraguain eta Argentinako ipar-ekialdean, mandioka da gaur egun biztanleek gehien kontsumitzen duten espezieetako bat (batez ere landa eremuetan, non bere per capita kontsumoa munduko handienetakoa den), eta  eguneko otordu gehienetan (gosaria, hamaiketakoa, bazkaria eta afaria) egon daiteken, egosita, frijituta edo bere almidoietan oinarritutako plateretan. Era berean, etxe askotan, otordu nagusiarekin batera doa egunero (beste leku batzuetan, ogiaren antzeko funtzioa du), eta abelgorri ganadua elikatzen du. Herrialde horretan, 300 barietate inguru lantzen dira.

Mandioka espezie basati batzuk dauden arren, Manihot esculenta barietateak hautatzen ditu gizakiak nekazaritzarako.

Erabilera 

Maniokatik ateratzen den janari ezagunena tapioka da. Tapioka hirugarren gluzido iturria da gizadiarentzat. Maniokaren sustraiek toxikoak diren glukosido zianogenikoak (linamarina eta lotaustralina) izan ditzakete. Beraz, prozesatu egin behar dira toxikotasuna kentzeko.

Ekoizpena 

Manioka, nyam eta batatarekin batera, herrialde tropikaletako elikagai labore garrantzitsuenetako bat da. FAOren arabera 2008an 233 milioi tona produzitu ziren munduan, gehiena Afrikan (122 milioi tona), Asian (76 milioi tona) eta Hego Amerikan (33 milioi tona).

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Cassava - Purdue University Horticulture
 Cassave Research at the International Institute of Tropical Agriculture (IITA)
 Cassava Biz - information service provided by the Integrated Cassava Project (ICP) of the International Institute of Tropical Agriculture (IITA), to encourage, promote, and expand agribusiness development in the cassava subsector in Nigeria.
 Cassava Pests: From Crisis to Control
 GE cassava plants that have reduced cyanogens
 GE cassava plants whose roots are over 2.5 times normal size
 The Inoculated Mind - Interview with Dr. Richard Sayre, credited with lowering cyanogen content and engineering giant cassava
 Global Cassava Development Strategy
 The Case for Cassava
 Mayans grew Manioc

Sustrai jangarriak
Euphorbiaceae
Nekazaritza tropikala
Bioerregaiak