Lusarreta

Lusarreta Artzibar ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak lusarretarrak dira.

Izena 
Lusarreta toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Lussarreta (1268)
 Luçarreta (1274)
 Lossarreta (1274)
 Lusçaryeta (1274)
 Luçarota (1275)
 Luçarrota (1275)
 Luçarreta (1276)
 Luxarreta (1280)
 Lusareta (1340)
 Luxarreta (1366)
 Lussarreta (1532)
 Lusarreta (1534)
 Lusarreta (1767)
 Lusarreta (1829)
 Lusarreta (1996)

Geografia 
Lusarreta Artzibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.

Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan.

Klima 
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.

Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.

Estazio meteorologikoak 
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Nahiko herri komunikatua zen, Urrobiko Auritzerako eta Orreagarako bide nagusia herritik oso gertu igarotzen baitzen, 1898an ibaiaren ondoko errepidea ireki zen arte. Bigarren mailako beste bide bat zegoen, San Paul lepotik Esnotz aldera igarotzen zena, gero Erroibarretik eta Esteribarretik joateko, XIX. mendean behintzat nahiko erabilia zena. Are gehiago, pentsatu zen Errotik Auritzerako bidea modernizatzeko Esnotz eta Lusarretatik eraman behar zutela, Mezkiritz eta Aurizperri mendateetatik beharrean. Azkenean, gaur egungo errepidea, Erro-Lintzoain-Bizkarreta-Mezkiritz-Aurizperri, konpondu zen, beharbada Erroiberrak garai hartan zuen indar handiagatik.

Meatze-industria izan zuen, eta hainbat meategi zituen bere lurraldean, baina ez dago argi zein mendetatik ustiatu ziren, horietako batzuk erromatarren galtzada aurkitu berriaren ondoan baitaude.

Biztanleriari dagokionez, 1366an suak edo etxeak zenbatzerakoan sei zituen, eta 1553an izan zen handiena, zazpirekin. Biztanle kopuruan, maximoa 1858 eta 1900 artean ibili zen 56 eta 1900 artean 55 urterekin, eta mende-aldaketatik aurrera poliki-poliki jaisten hasi zen, 1936ko gerraostean gorakada txiki bat egon zen eta 1950-70 artean 47tik 20ra jaitsi zen, gaur egun erroldatuta dauden zortzi pertsonetaraino.

Demografia 
 biztanle zituen Lusarretak.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artzibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Erroibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Hegoartzibartar aldaera). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Ondasun nabarmenak 

 San Esteban eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Lusarretako garaia, XIX. mendeko garai tradizionala.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Artzibar
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 
 Artzibarko Udalako webgune ofiziala

Artzibarko lekuak