Euskoalgonkin

Euskoalgonkina (algonkin-euskara pidgina edo euskara-algonkin pigdina izenez ere ezaguna)  míkmaqek, innuek eta Ternua eta Labradorko beste amerindiarrek eta Euskal Herriko baleazaleek erabilitako pidgin hizkuntza izan zen, geroago baleak harrapatzera eta larruekin tratuak egitera frantziarrek ere erabili zutena, inguru haietara joan zirenean.

Hiztegia nagusiki mikmakerako, innuerako eta euskarako hitzek osatu bazuten ere, zenbait gaskoi hitz ere bazituen, Ipar Euskal Herrian gaskoiz ere egiten zenez gero. Euskaldunak 1527 inguruan iritsi bide ziren eskualde hartara, eta 1530 inguruan pidgina erabiltzen hasi zirelarik, horren urrezko aroa 1580 eta 1635 artean izan zen.

Garai hartako iturri independente batzuek pidgin baten berri ematen dute, baina hitz solte batzuk (30 inguru) eta zenbait esaldi baino ez zaizkigu iritsi. 1612an Marc Lescarbotek Histoire de la Nouvelle France liburuan aipatzen du bertakoek hizkuntza bat erabiltzen zutela kanpotarrekiko hartu-emanetarako, euskararekin nahasita zegoena.

Historia 
1000. urtean, Kristobal Kolon Amerikara iritsi baino bost mende lehenago, bikingoak egungo L'Anse aux Meadows herrian kokatu ziren. Hala ere, ez ziren luzaroan egon.

1412an, Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera Euskal Herriko hogei baleontzi dabiltzala diote islandiar berriemaileek. Hala ere, lehen agiri haiek ez dute esaten beste lurralderik aurkitu zutenik Ipar Atlantikoan.

XV. mendean, euskaldunak balea ehizan eta bakailao arrantzan zebiltzan eta arrantza-postu aurreratuak ipini zituzten Labradorren eta Ternuan. Postu horietako handiena Red Baykoa izan zen, 900 lagun ingururekin. Arrantzale europarrek, batez ere portugaldarrek eta espainiarrek, gero bisita ugari egin zizkieten Ternuako arrain sardeei.

Hori dela eta, Ingalaterra eta Frantziako koroek Ipar Amerikara espedizioak bidali zituzten, Indietarako bide laburragoa aurkitzeko ez ezik, arrantza eskualdeak kartografiatzeko asmoarekin ere. Frantsesak San Laurendi golkoan kokatu eta Kanadako lurra bereganatzeari ekin zioten.

Pidgina 

Amerindiar herritarren eta euskaldunen arteko hartu-emanak pidgin bat sorrarazi zuen. Horrek hiztegi murritza eta gramatika oinarri-oinarrizkoa zituen, eta hizkuntza hain desberdinez mintzatzen ziren bi gizataldeen artean komunikazioa errazteko asmatu zen.

Ziurrenik, míkmaq eta innu (orduan Montagnais deituak) herriek euskaldunekin harreman estuena izan zuten. Batzuk euskaraz eta besteak hizkuntza algonkinoetan mintzo zirenez gero, merkataritza hartu-emanak errazteko, bien arteko hiztegi mistoa sortu zuten.

Hizkuntza algonkinetan zein euskaraz aditz pasiboa izateko A itsasten bada ere, ezin da esan euskara bezalako hizkuntza isolatua Amerikako hizkuntza aurreeuropar batekin inongo loturarik duenik Pidgin berria sortu behar zen, bi giza taldeen arteko hizkuntza-hesia hautsiko bazen, eta lehenago euskaldun arrantzaleek dagoeneko sortua zuten beste pidgin bat Islandia mendebaldeko fiordoetan, euskaran eta islandieran oinarriturik.

Michel Usereauk dio: «euskal-amerindiar kreolera bat ez da inoiz izan. Hala ere, imajina liteke harreman baketsuak izan zituzten herrien artean, hala nola euskaldunak eta amerindiarrek, pidgin bat garatzea? Peter Bakker Amsterdamgo Unibertsitateko ikerlariak baietz uste du. »

Urte askotan zehar, historialariek uste izan dute Amerikan frantsesezko pidgin bat zegoela, baina behin pidgin horren lexikoa ikusita, euskarazkoa zela frogatu zen.

Pidgin horren hiztun ezagunena Mathieu da Costa izan zen, Kanadan bizi izandako lehen beltza: ziur asko, frantsesa, nederlandera, portugesa eta «euskal pidgina» ezagunak zituen; izan ere, dialekto hura duda barik bertoko herriek erabiltzen zuten merkataritza-hizkuntza erabilena zen.»

Morfologia 
Pidginaren hitzek euskarazko morfologiari jarraitzen diote: ia hitz guztiek <A> dute itsatsita bukaeran. Adibidez, <kapitaina> hitzak (frantsesezko capitaine edo gaztelaniazko capitán hitzetik hartua) erromantze hizkuntzetan ez du <A> itsatsirik; pidginezko capitaina hitzak, aldiz, bai.

Aipamenak 
Esteban Garibai historialariak 1571n Anberesen kronika liburu bat argitaratu zuen. Halako batean, euskara ikasteko zaila ez zela frogatzeko asmotan, Kanadako amerindiar herriak aipatu zituen adibide gisa:

Lope Martinez de Isasti lezoar historialariak 1625ean honela idatzi zuen:

Euskalerritar baleazaleek kristautasuna ere eraman zuten hara. Hau da míkmaq herritar batek europar misiolari bati esandakoa:

Egun ia ez dugu beste aztarnarik pidgin horri buruz. Gainera, beste hizkuntzetan daude eta ez dituzte hitz solte batzuk baino jaso. 1616an misiolari jesuita batek idatzi zuenez, Eskozia Berriko Port-Royaleko amerindiarrek frantziarrak agurtzeko adesquidex hitza erabiltzen zuten. 1603an Taduzaken zegoen misiolari frantziarrak aipatu zuen Montagnais amerindiarrek frantziarrak agurtzeko ania hitza erabiltzen zutela; haien arteko harremanetan, aldiz, nichtais hitza.

Adibideak

Hitz solteak 

Pidginak euskarazko hitzak ez ezik, frantsesetik (garramersies: grand merci, eskerrik asko) eta portugesetik (macharoa: passaro, hegaztia; chave: saber, jakin) ekarritako hitzak ere erabili zituen. Hona hemen euskarazkoak:

Esaldiak 

Ternua eta Labradorko amerindiarrek ez zuten kreolera oso bat eratu, mikmakerazko eta euskarazko hiztegietatik (frantses eta montagnais hizkuntzek kutsatuta) hartutako hitz solte edo esaldi batzuk baizik.

Hona hemen algonkin-euskarazko esaldi batzuk:
 Algonkin-euskara => For mi presenta for ju biskusa eta sagarduna.
 Euskara => Bizkotxo eta sagardoa emango dizkizut.

 Algonkin-euskara => Bocata for me attora.
 Euskara => Garbitu iezadazu atorra.

 Algonkin-euskara => Ania, kir capitana?
 Euskara => Anaia, kapitaina al zara?

 Algonkin-euskara => Ania capitana ouias amiscou.
 Euskara => Anaia kapitaina kastor haragia.

 Algonkin-euskara => Endia chave Normandía.
 Euskara => Frantsesek gauza asko dakite.

 Algonkin-euskara => Gara gara ender-quir gara gara.
 Euskara => Gerra izango dugu.

 Algonkin-euskara => Nola zaude? Apezak obeto.
 Euskara => Nola zaude? Apaizak hobeto.

 Algonkin-euskara => Maloes mercatora.
 Euskara => Malo Deunakoak merkatari bidegabekoak dira.

Eragina eskualdeko toponimian 

Hona hemen eskualdean euskal jatorria duten edo euskaldunak nahiz pidgin haren hiztunak bertan izan zirela erakusten duten toponimoak:
 Quebec
 Baie-aux-Basques, Charlevoix-Esteko Saint-Siméon herrixkatik gertu.
 Exafaud-aux-Basques, Charlevoix-Esteko Saint-Siméon herrixkatik gertu.
 Anse-aux-Basques, Baie-Comeautik gertu
 Île-aux-Basques, Trois-Pistoles herriaren ondoan
 Tadoussac
 Les Escoumins. Samuel de Champlainen esanetan, euskal herritarren kokagune nagusia.
 Barachois (Barratxoa)
 Uli-Zulo
 Burua-Aundi
 Etxalde-portu
 Anton portu
 Barba Zulo
 Lobeeta
 Samaded
 Fortea Bay (Blanc Sablon)
 Urdazuri, Grande-Échourie, 17 kilometroko luzera duena Baie du Havre-aux-Basques
 Ternua
 Bay of Biscay
 Port au Choix (Portutxoa)
 Barachois (Barratxoa) eta Barachois Point (Saint-Mary's Strait)
 Port-à-port (Opor-portu)
 Port-aux-Basques
 Biscay Bay
 Placentia (Plazentzia)
 Île-aux-Basques
 Bonne Bay (Baia Ederra)
 Ourougnousse (Renews)
 Barbochino (Saint Barbe
 Bizkaia Berria
 Ingornachoix Bay (Aingura Txar), Igarnatxoa.
 Longue pointe (Punta mehea)
 Portutxo Zaharra
 Antton Portu
 Portu Txarra
 Balea Handia
 Amuitz
 Miarritz
 Labrador
 Balea Baya (Red Bay)
 Lili (Lily island)

Batzuen ustez, Quebeceko hiriburuaren lehendabiziko izenak, Huron herriak jarritako Hochelaga euskararekin lotura ere badu, -aga leku atzizkia duelako.

Pidginaren azken erabilera 
Ezin da esan pidgin hori noiz desagertu zen; hala ere. 1710ean ere erabiltzen zutela esan daiteke. Peter Bakker ikertzaileak Kanadako mendebaldeko amerindiar herriek "hala moduko lingua franca, euskara eta beste hizkuntza basatiak osatuta" erabiltzen zutela esaten zuen agiria topatu zuen.

Bestetik egungo mikmakeraren zenbait hitz euskarazko maileguak dira. Adibidez:
 alkandora edo atorra, egun atlei eta XVII. mendean atouray izan zen.
 errege, elegewit.
 Frantzia, Plansia euskarazko "Prantzia" hitzetik ekarria.

Bibliografia 
 Koldo Mitxelena (1984): "Lingüística inmanente y lingüística trascendente", "Julio Urquijo" Euskal Filologiaren Seminoarioaren Urtekaria, 18, 251-266. orr, Donostia, Gipuzkoako Foru Aldundia.
 Peter Bakker (1989): "The language of the coast tribes is half basque", Antropological linguistics 31: 117-147. orr.

Ikus, gainera 
 Euskara-islandiera pidgina
 Kanadako gaelera
 Ternuako irlandera

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Euskararen jatorria eta ahaideak
Euskal Herriko baleazaleak
Kanadako hizkuntzak
Quebeceko hizkuntzak
Quebeceko historia
Artikulu onak