Literatura

Literatura edo Elertia hitzean oinarritutako lanen multzoa da, idatziak eta ahozkoak, artea ezaugarri dutena.

Literatura hitza eta bere garapena 

Literatura hitza latineko littera (“letra”) hitzetik sortua da. Hitzaren edukiak historian zehar aldaketa handiak izan ditu, eta XVIII. mendearen ia bukaeraraino “idazteko eta irakurtzeko antzea” esan nahi zuen; handik aurrera, “idazlearen jarduna eta emaitza edo idazlana” Europako herri gehienetan.

Erdi Aroan literatura erlijioarekin lotua zegoen eta ia idazten zen guztia latinez idazten zen. Berpizkunde garaian, berriz, idazle klasikoak hartu ziren eredutzat eta lekuan lekuko hizkuntzak erabiltzen hasi ziren. Klasizismo berriaren garaian saiakera eta kritika landu ziren, batez ere.

Erromantizismoak (XIX. mendearen lehenengo erdialdean) ordu arte multzo berekoak izan ziren testu idatziak bereizi zituen: alde batetik filosofia, historia, ikerketa…, eta bestetik, alegiazko generoak eta literatura arte gisa. Geroztik Europako ia herrialde guztietan bigarren multzoko idazlanak izan dira literaturaren alorrekoak, eta ez lehenengokoak.

Literatura motak 

Hizkuntza arruntean bezala, literaturan ere bi mota bereizten dira: ahozko literatura (erromantzeak, esaera zaharrak… poesian, ipuin eta herri kontakizunak prosan) eta idatzizko literatura (poesia eta prosa). Bietan funtsezkoa da balio estetikoa.

Ahozkoa da antzinakoena, eta ahozkoaren baitan poesia. Literatura idatzia geroago sortu zen herri guztietan eta dantzarekin, musikarekin eta antzerkiarekin lotua egon zen hasieran. Inprimeria asmatu zenean literatura idatzia hedatu zen; aldi berean ahozko literatura biltzen eta argitaratzen hasi zen.

Literaturaren helburuak 
Literaturaren helburu nagusia, beste antzeena bezala, estetikaren bidez atsegina lortzea da, eta horretarako erabiltzen duen gaia hizkuntza da. Literaturaren izaera azaltzeko teoria asko egin dira historian zehar. Azken urteotan Roman Jakobson (1896-1982) hizkuntzalariarena hartu izan da bereziki aintzat: literatura komunikatzeko tresna denez gero, beste komunikazio guztietan bezala, igorlea (idazlea), hartzailea (irakurlea edo entzulea ahozkoa bada), kodea (hizkuntza) eta mezua (idazlana) hartu behar dira kontuan.

Kodeari dagokionez, idazleak hizkuntzaren erabilera arrunta aldatzen du eta aldaketa horiek eragiten dituzte idazlearen estilo ezaugarriak. Bestalde, literatura lanetan ezin da “mezua” aldatu eta beti idazleak idatzitako modu berean eman behar da aditzera, literaturan edukia eta forma banaezinak baitira (literatura hizkuntzako zeinuak denotatu edo esanahi jakin bat adierazteaz gainera, literatura hizkuntzak konnotatu edo bigarren mailako esanahi berriak sorrarazten baititu). Literatura hizkuntzaren beste ezaugarria erabiltzen dituen erretorika baliabideak eta tropoak dira (aliterazioa, errima, errepikak, epitetoak; metafora, metonimia, hiperbatona…).

Literatura generoak 
Hiru dira nagusiak: epika edo narratiba, (epopeia, poema epikoa, gestako kantua, erromantzea, ipuina, eleberria...); lirika edo poesia, (oda, elegia, egloga, satira, epigrama, epitalamioa...) eta dramatika edo antzerkia, (tragedia, komedia, drama, opera…).

Hiru era horiez gain, didaktikako lanak (epistola, entsegu edo saiakera…), historiakoak (biografiak, kronikak…) eta oratoriakoak (sermoiak, hitzaldiak...) literatura generotzat hartu izan dira. Dena den, oso zaila da genero bakoitzaren alorra mugatzea, obra askotan, edo, gehienetan, hiru genero nagusien ezaugarriak nahasten baitira.

Arlo nagusiak 
 Antzerkia
 Poesia (edo olerkigintza)
 Narratiba :
 Eleberriak.
 Ipuinak.
 Komikiak.

 Saiakera.

Kontinenteka 
 Afrikako literatura
 Amerikako literatura
 Asiako literatura
 Europako literatura
 Ozeaniako literatura

Hizkuntzaka

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Ahozko literatura.
 Idazlan.
 Literatura gris.
 Prosa.
 Testu tipologia.

Kanpo estekak