Ortzaize

Ortzaize Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 13,7 kilometrora. Altuera 101 eta 897 metro artekoa da, eta 42,38 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 826 biztanle zituen.

Bertako biztanleak ortzaiztarrak dira.

Ortzaizeko ibarreko hiriburua da.

Izena 
Ortzaize beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Ossès ("ozéz" ahoskatua)
 okzitanieraz: Ossés ("ozéz" ahoskatua)
 aragoieraz: Osés ("ozéz" ahoskatua)
 gaztelaniaz: Osés ("ozéz" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Vallis quœ Ursaxia dicitur (983)
 Vallis quœ dicitur Orsais (1186)
 Ossais (XII. mendea)
 Orseis (1249)
 hespital d'urrugaçaun in hosses (1268)
 Ouses (1302)
 Osses en la Sierra de Vaygurra (1446)
 Oses (1513)
 Orza (1513)
 Orçais (1650)
 Horça (1675)
 Orseys (1675)
 Orça (1675)
 Orses (1783)

Geografia 
Ortzaize Ortzaizeko ibarran dago.

Mugakideak

Ingurune naturala 
Errobi ibaia udalerritik igarotzen da, baita bere ibaiadarra den Lakako erreka ere (azken erreka honetara isurtzen diren hainbat erreka igarotzen dira Ortzaizetik: Elhurreko erreka, Bordegiko erreka, Saltrako erreka, Otxalarreko erreka eta Eluet erreka). Horrez gain, beste erreka batzuk ere gurutzatzen dute udalerria: Asketako errekak, Eslanguko errekak eta Pagaliko errekak.

Klima

Etxeak eta auzoak

Historia 
Bidarraiko parrokia, Ortzaizekoaren menekoa zen eta Ortzaizeko ibarra Nafarroako erresumako zati izan zen.

1790. urtean Ortzaize, Ortzaize eta Bidarrai udalerriek osaturiko kantonamendu baten buru izan zen, Donapaleuko barrutiaren menpekoa zena.

Demografia

Ekonomia 
Udalerriko jarduera ekonomiko nagusia laborantza da. Irulegiko Arnoa ere ekoizten da udalerriko lurretan.

Politika

Auzapezak

Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Ortzaize Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

Garraioa 
Baiona-Donibane Garazi burdinbideak zerbitzua ematen du Bidarrai udalerriri, Txik Txaken 54. linearen bidez.

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ortzaizeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Aldude ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ortzaizek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Ortzaiztar ospetsuak 
 Jean-Baptiste Orpustan (1934), ohorezko euskaltzaina da. Onomastikan espezializatutako euskalaria da, eta bereziki lexikografia eta hizkuntzalaritza historikoa ikertzen nabarmendu da. Jasone Salaberrriaren eta Anuntxi Aranaren tesiak zuzendu zituen.  Marcel Prousten Aro galduaren bila obra erraldoia euskaratu du. Michel de Montaigne Bordele III Unibertsitatearen ohorezko irakaslea da. Izpegi argitaletxea sortu zuen, baita Lapurdum aldizkaria ere.
 Terexa Lekumberri (1962), etnologoa, mintzoak.eus fondo multimediaren sortzaile eta Euskal Etnopoloaren koordinatzailea.
 Graxi Etxebehere (1951-2023) erizaina eta militante politikoa.

Ondasun nabarmenak 
 Ahaizen, forte protohistoriko bat dago
 Ospitalea baserriaren aipamenak daude XIII, XVII eta XVIII. mendeetan
 Apalasia, Bilaenia eta Sastriarenea baserriak XVII. mendekoak dira
 Inda baserria, Inxortenia baserriarekin batera XVI. mendekoa da
 Harizmendia baserriaren aipamenak daude XVI, XVII eta XVIII. mendeetan
 Done Bikendi kapera XVII. mendekoa da
 San Julen eliza XII. mendekoa da, eta XVII. mendean izan zen konpondua, Ortzaizeko herritarrek Joana Albretekoari eginiko eskaera bat zela bide

Argazki galeria

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Baigorri-Ortzaize
 Nafarroa Beherea

Kanpo estekak 
 Joseba Aurkenerena: Ortzaizeko kabalkada, maila handiko ikusgarria. 
 Joseba Aurkenerena: Ortzaizeko kabalkada. 

Ortzaize