Joanes Leizarraga

Joanes Leizarraga Lermanda (Beskoitze, Lapurdi, 1506 – Bastida, Nafarroa Beherea, 1601) kalbindar artzain eta euskal idazle bat izan zen, Itun Berria euskaratu zuen lehena, Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria izenburuarekin.

Bizitza 

Higanot bihurtu aurretik, segur aski apaiz katolikoa izan zen. 1567ko apirilaren 15ean egin zen artzain, Pauen (Okzitania), eta Nafarroa Behereko Bastida herrira igorririk, hil arte bizi izan zen bertan. Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginak, kalbinismora bihurtu zelarik, bere gortean Elizaren erreformaren aldeko pentsalariei babesa eman zien eta protestantismoa erresumako lurraldeetan barna hedatu nahi izan zuen. Ideia erreformazaleen arabera, testu sakratuak herri xehearen hizkuntzan jarri behar ziren.

Hala bada, erreginak euskarazko eta gaskoizko itzulpenak egiteko bitartekoak eta diru-laguntzak eman zituen. 1563ko martxoaren 14an egin zen Bearnoko protestanteen sinodo edo batzarrean, Leizarraga izendatu zuten, euskarazko itzulpena egin zezan. Eredu moduan, Leizarragak Vulgata eta frantsesezko itzulpenak erabili zituen. Lau laguntzaile izan zituela dirudi, bera taldearen zuzendari izanik: Sanz Tartas (batzuen ustez, agian Joan Tartas idazlearen osaba-aitona zena), Piarres Landetxeberri eta Tardetz zuberotarrak eta Joanes Etxeberri lohizundarra, Petit Basque goitizenaz ezagun zena. Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria 1571ko irailean inprimatu zen, Arroxelan. Testamentu Berriaren itzulpenarekin batera, kristauak hezteko testu didaktikoak inprimatu ziren, orduko argitaratze protestanteetan ohikoa zenez.

Idazlanak 
Beskoitzeko idazlearen bost liburu hauek daude jasota, guztiak itzulpenak:
 Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria, Leizarragaren idazlanik handiena eta ezagunena.
 Katexismea
 Konfesionea
 Kalendrera
 ABC edo Kristinoen instruktionea

Azken hirurak, Arroxelan 1571n argitaratuak.

Aita Gurea 
Deigarria da, Aita Gurea itzuli zuelarik, Jainkoari hika zuzendu zitzaiola. Haren aurreko euskaldunek halaxe egin zuten, izan ere.

Kritika 
 Itzultzailearen meritua da, gehienbat, kritikoek Leizarragaren lanean azpimarratzen dutena. Ezagutzen ditugun haren garaiko idazle bakarrak Bernart Etxepare eta Joan Perez Lazarraga dira. Beraz, ia eredurik gabe jardun beharrak egiten du handi haren itzulpen-lan erraldoia. Erabili zuen eredua berak asmatu zuen. Desberdintasun batzuk aurkitu izan dira itzulpenaren eta testu originalen artean.
 Menpeko proposizioak erabili beharrak, hizkuntza erromanikoen erako prosara eraman zuen. Latinaren eragina duten egitura sintaktikoak dira horren lekuko. Dena den, esaldietan, perpaus luze eta laburren arteko jokoan eta orekan maisutasuna erakusten du.
 Iparraldeko euskaldunentzat idatzi zuela igartzen zaio. Nafarroa Behereko eta Lapurdiko euskaren ezaugarriak darabiltza, erreformak jomuga zituen euskaldunak horiek baitziren. Testamentu Berriaren amaieran, zuberotarren lagungarri izateko hiztegi labur bat jartzeak, argiago uzten du zein eremutan jokatu nahi zuten, bai erreginak eta bai Leizarragak berak. Bere laguntzaileekin elkarlanean, Ipar Euskal Herriko euskaldunei zuzendutako koiné edo euskara batu bat osatu zuela dirudi, Lapurdiko kostaldeko euskara oinarri harturik. Lapurdiko herrialdea, Nafarroako Erresumaren zati ez bazen ere, ekonomia eta biztanleria aldetik Nafarroa Beherea baino garrantzi handiagokoa zen garai hartako Euskal Herrian. Hortaz, kulturaren alorrean ere erreferentziazko gunea zen. Normala da beraz, Leizarragak bere hizkuntza ereduaren oinarri Lapurdiko euskara hartzea. Federiko Krutwig euskaltzainaren iritziz, euskararen batasuna XVI. mendeaz geroztik lortua zen, eta batasun hori Leizarragak egin zuen.
 Hizkuntza jasoaren alde eta itzulpen ahalik eta zorrotzena egin nahian, latinetik hartutako hitz asko darabiltza, euskarazko ordainak baztertuz. Bide kultista aukeratu zuen, beraz. Esate-baterako, giza peskadore idazten du, giza arrantzale idatzi beharrean, eta zena, afari izenaren ordez.
 Zahar-kutsua dario Leizarragaren euskarari. Hitzetan berritzaile, baina soinuetan eta morfologian arkaiko; antzinako euskararen arrastoak ohiko dira XVI. mendeko eta aurreko idazleetan, Leizarragaren testuan ere ikusi dugunez. *ezan eta *edin errodun perfektibo zaharreko formak darabiltza, Joan Perez Lazarragak bezala: ilki zedin eta erran ziezon, jeiki zen eta erran zion esanahiarekin, adibidez. Gainera, euskal literaturan oso gutxitan agertzen diren NOR-NORI-NORK motako adizkiak ageri dira, objektu zuzena hirugarren pertsona ez dutenak: gomendatzen zerauzkiotet (nik zu haiei, egungo euskaran behintzat ezinezkoa dena). Adizki horien kasuan, zalantza dago ea Leizarragaren asmakuntza diren, ala benetan herriak erabiltzen zituen.

Erreferentziak

Bibliografia 
  Azurmendi, J.: "Die Bedeutung der Sprache in Renaissance und Reformation und die Entstehung der baskischen Literatur im religiösen und politischen Konfliktgebiet zwischen Spanien und Frankreich" In: Wolfgang W. Moelleken (Herausgeber), Peter J. Weber (Herausgeber): Neue Forschungsarbeiten zur Kontaktlinguistik, Bonn: Dümmler, 1997. 
 Intxausti, J. 1995: Leizarraga eta leizarragatarrak (1563-1571) Erreforma-Kontrarreformetako ilun-argitan, RIEV 40/1: 119-160.
 Salaberri Muñoa, Patxi: Iturri urdinen bila (Leizarragaren Testamentu Berria eta hari erantsitakoak. - Egan, 2010-1/2, 109-149.
 Urbistondo, Ana Mari: Joanes Leizarraga Nafarroan eta Lapurdin XVI. mendean. - Egan, 2009-3/4, 161-170.
 Xarriton, Piarres: Leizarraga, 2009-3/4. - Egan, 2001-3/4, 155-159.

Ikus, gainera 
 Pizkundea
 Euskarazko literatura
 Lapurdiko idazleak
 Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria

Kanpo estekak 

 Juan Luis Zabala, [http://www.berria.info/testua_ikusi.php?saila=plaza&data=2007-04-28&orria=040&kont=009 «Bigarren idazlea, lehen prosalaria»], Berria, 2007-04-28.
 Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria, Klasikoen Gordailua.
 Katexismea, Klasikoen Gordailua.
 Konfesionea, Klasikoen Gordailua.
 Kalendrera, Klasikoen Gordailua.
 ABC edo Christinoen instructionea, Klasikoen Gordailua.
 Nafarroako Liburutegiak gordailuan jaso alearen facsimilea, Nafarroako Liburutegi Digitala'' (BiNaDi).

Beskoiztarrak
Pizkundeko idazleak
Euskal idazleak
Ipar Euskal Herriko apaizak
Nafar-lapurtera
Lapurdiko idazleak
Euskal Herriko kalbindarrak
Euskal Herriko itzultzaileak
Bibliaren itzultzaileak
Kalbindar idazleak
Pizkundeko euskal literatura
Joanes Leizarraga
XVI. mendeko Euskal Herriko idazleak