Erroibarrera

Erroibarrera (Erroiberrara) hegoaldeko goi nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Erroibar (Erroiberra) ibarreko berezko euskara. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.

2015ean, 3 erroibarrerazko euskaldun behintzat baziren Zilbetin eta Lintzoainen, baina horietako bat besterik ez zen 50 urtetik beherakoa.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Erroibarko toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erroibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Erroibarrera-Esteribarrera azpieuskalkian. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 2 200 euskaldun inguru egongo ziren Erroiberran, guztiak erroibarrera hiztunak.

1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, Erroibarrera hitz egiten zen Erroibarko herri guztietan, Aurizperritik Urutsara.

Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan Erroibarko 1 200 euskaldun izango zirela, guztiak ere erroibarrera hiztunak.

1930eko hamarkadan, Erroibarko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.

Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Erroibarko 120 euskaldun erroibarrera mintzo ziren.

1977an Nere Oroimenak liburua argitaratu zuen Perpetua Saragueta (Mezkiritz, 1905) erroibartarrak. Oso datu etnografiko garrantzitsuak eskaini zituen. Azken urteotan, Orreaga Ibarra hizkuntzalariak euskalkia jasotzen duen hainbat lan plazaratu du.

250 urtetik hona jasaten ari zen euskalduntze-ezaren prozesua 2000ko hamarkadan iritsi zen bere punturik kritikoenera, eta Erroibarren erroibarrera eta euskararen kontserbazio-egoera kritikoa izan zen. 2007an apenas gelditzen zen Erroibarko euskara garbia eman zezakeen euskaldun zaharrik: Lintzoaingo Gabriel Soto, Uretako Santiago Agorreta eta Zilbitiko Luis eta Agustin Iribarren aita-semeak baino ez, segur aski.

Kokapena

Ezaugarriak

Ahoskera 

 Gaur egungo euskalki gehienetan bezala, hatxe letrak antzinako euskarako ahoskera hasperenduna galdua du Erroiberran ere, eta ahoskabea da gaur egun.

 Gipuzkera ez denez, gainerako euskalki guztietan bezala, euskara batuko ahoskera sabaikaria du oro har jota letrak, eta ez gaztelaniazko ahoskera belarra.

Morfologia 

 Prolatiborako atzizkia -tako edo -dako da: neretako (niretzat/niretzako), guretako (guretzat/guretzako), haiendako (haientzat/haientzako), eta abar.

 Adjektiboetatik sorturiko adizlagunetan, -ki atzizkia izan ohi dute: ongi, hobeki, ederki eta abar.

 Euskalkiaren arabera -st- ala -rtz- aukeratzea dakarten hitzetan, bigarrena erabiltzen da ipar-esteribarreran: bertze, ortzegun, ortzilere, bortz, ertze...

 Hainbat hiztunek -(r)eki soziatibo erabiltzen dute: zureki, beaiki (behiarekin)...Hala ere, gehienek "-n"dunak darabiltzate.

 I eta U-ren ondorengo "a" ia beti "e" bihurtzeko joera dago. Adibidez: lurre, eztie, makile, igen (euskara batuan: «igan, igo»), maztekie, gatu'et («katu bat»)...

Aldaerak 
Erroibarrerak lau aldaera ditu.

Aurizperriko aldaera 
Aurizperriko aldaera izen honetako herriak bakarrik osatzen du, bertan erabiltzen diren formak Erroibarko gainontzeko herrietan erabiltzen direnen oso ezberdinak direlako. Forma hauetako batzuek antz handiagoa dute beste azpieuskalkiekin, batez ere Auritz edo Garraldarekin, beste erroibarrera aldaera batzuekin baino.

Kalkuluen arabera, 1870ean 380 hiztun zituen Aurizperriko erroibarrerak, 1935ean 210 eta 1970ean 7. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.

Iparerroibatar aldaera 
Aldaera honek ondorengo herriak hartzen ditu: Mezkiritz, Ureta, Gerein, Astigerta eta Zilbiti. Azpimarratzekoa da Zilbitin hitz egiten den aldaerak iparesteribartar esteribarrera aldaeraren antz handia duela, horregatik autore batzuek azken erroibarrera hau baztertzen dute. Lintzoain, aldaera honen jarraipen geografikoaren zati den arren, ez da barne hartzen, bere aditz-formak gainontzeko herrietakoetatik arrazoiz aldentzen dituelako, baina ez Aurizperrirenekin bezainbeste.

Kalkuluen arabera, 1935ean 360 hiztun zituen Iparerroibartar erroibarrerak eta 1970ean 60. XXI. mendean, aldaera hauek 3 hiztun ditu: bat Uretan eta bi Zilbitin.

Lintzoaingo aldaera 
Aldaera hori Lintzoain herriarena bakarrik da, eta, gainera, Erroibarko hiriburua da. Izan ere, erabilitako aditz-formak eta inguruko herrietakoak (Gerein edo Mezkiritz, adibidez) oso bestelakoak dira, eta, beraz, aldaera berezi batean sartu behar dira. Hala ere, alde hori ez da Aurizperriren kasuan bezain handia.

Kalkuluen arabera, 1935ean 150 hiztun zituen Lintzoaingo erroibarrerak (lintzoaindarren %90) eta 1970ean 22. XXI. mendean, aldaera hauek hiztun bakarra ditu.

Hegoerroibartar aldaera 
Aldaera honek ondorengo herriak hartzen ditu: Erro, Esnotz, Olondiritz, Gurbizar, Urniza, Loitzu, Antxua, Oiaide, Ardaitz, Urutza eta Urutzurdi. Herri hauek, gutxi gora-behera, euren aditz formak partekatzen dituzte, honela, aldaketa gutxiko hizkuntza jarraipen bat osatuz, iparerroibartar aldaerako mailan.

Kalkuluen arabera, 1870ean 700 hiztun zituen Aurizperriko erroibarrerak, 1935ean 360 eta 1970ean 20. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.

Hiztegia 
Orreaga Ibarrak hainbat urtez jaso zituen erroibarreraren berezko hitz batzuk:
Gainera, herri gehienek erroibarreraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz:

 Aintzioa: Antxua, Antxoa
 Astigarreta: Astigerta
 Aurizberri: Aurizperri, Auzperri
 Bizkarreta: Biskarreta, Gerein
 Esnotz: Esnots
 Larraingoa: Larreingoa
 Loizu: Loitzu
 Orondritz: Olondiritz
 Orosa: Urutza
 Orosurgi: Ururtzurdi
 Zilbeti: Zilbiti

Hiztunak 
Hizkera hori desagertze-egoera aurreratuan dago, 2007an bertako 4 hiztun baino ez baitziren geratzen. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:

Azken hiztunak 
Euskal Herriko Ahotsak proiektuaren bidez, hizkera honetako azken hiztunetako batzuk elkarrizketatu ahal izan dira, eremu honetako kulturaren eta hizkuntzaren zenbait alderdi zaindu ahal izateko. Hauek dira erroibarrerako azken euskaldun zaharrak:

 Francisco Beaumont Oroz (Urniza, 1902-?)
 Daniela Esain Olondriz (Esnotz, 1903-?)
 Rafael Urtasun Urtasun (Aurizperri, 1908-?)
 Marcos Saragueta Zubiri (Mezkiritz, 1909-?)
 Jose Villanueva Zandueta (Erro, 1911-?)
 Ana Mari Lusarreta Lusarreta (Ardaitz, 1912-?)
 Santiago Agorreta Garde (Mezkiritz, 1921-2013)
 Santiago Presto Sario (Lintzoain, 1926-)
 Luis Iribarren (Zilbeti, 1928-)
 Florencio Erro (Aurizperri, 1929-?)
 Orreaga Iribarren Agorreta (Zilbeti, 1931-?)
 Agustin Iribarren (Zilbeti, 1971-)

Konparaketa 
Intza Aitak, XX. mendearen hasieran, Erroibarko herri batzuetako euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Horiek bat datoz, alderdi fonetiko txikiren bat izan ezik, Koldo Artolak urte batzuk geroago bildutakoekin. Hemen Esteribarrera eta Aurizko hizkera pareko euskalkietarekin batera aurkezten dira, bertan auritzera sartu baitzen hasiera batean.

Testigantzak

Bibliografia 

 Valle de Erro. Historia, lengua y costumbres
 "Euskalkiak, Herriaren lekukoak". (Koldo Zuazo, 2003).
 "Lexikoaren hedapena goi-nafarreraren hiru ibarrotan: Erroibar, Esteribar eta Anue" (Orreaga Ibarra, 2006).
 "Erroibarko eta Esteribarko Hiztegia" (Orreaga Ibarra, 2007).

Erreferentziak 
 Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Erroibarrera.

Ikus, gainera 
 Erroibar
 Nafarrera
 Hegoaldeko goi-nafarrera
 Sortaldeko nafarrera

Kanpo estekak 

Sortaldeko nafarrera
Erroibarko kultura