Irailaren 17

Irailaren 17a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hirurogeigarren eguna da, 261.a bisurteetan. 105 egun falta dira urtea amaitzeko.

Gertaerak

Euskal Herria 
 2008 - Askatasuna eta Amnistiaren Aldeko Batzordeei eginiko epaiketan 8 eta 10 urteko espetxe zigorra ezarri zien Espainiako Audientzia Nazionalak 21 euskal herritarrei.

Mundua 
 1111 - Galiziako nobleziak, Pedro Fróilaz Trabakoa eta Diego Gelmírez apezpikua buru zutela, Alfontso VII.a Gaztelakoa "Galiziako Errege" izendatu zuten.
 1176 - Miriozefaloko guduan Bizantziar Inperioa saiatu zen Anatolia berreskuratzen Seljuktar Inperioaren eskuetatik.
 1382 - Luis I.a Hungariakoaren alaba, Maria I.a Hungariakoa "errege" izendatu zuten.
 1462 - Hamahiru Urteko Gerra: Piotr Duninek gidatutako poloniar armada batek Ordena Teutonikoa garaitu zuen Świecinoko guduan.
 1577 - Bergeraceko ituna sinatu zuten Henrike III.a Frantziakoak eta higanoteek.
 1620 - Poloniar-Otomandar Gerra: Otomandar inpierioak Bi Nazioen Errepublika garaitu zuen Cecorako guduan.
 1630 - Boston hiria sortu zen.
 1631 - Suediak garaipen garrantzitsua eskuratu zuen Germaniako Erromatar Inperio Santuaren aurka Hogeita Hamar Urteko Gerrako Breitenfeldeko guduan.
 1787 - Ameriketako Estatu Batuetako biltzarkideek konstituzioa sinatu zuten.
 1862 - Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilan Antietamgo gudua jazo zen.
 1978 - Camp Davideko bake hitzarmena sinatu zuten Israelek eta Egiptok.
 1991 - Hego Korea, Ipar Korea, Estonia, Letonia, Marshall Uharteak eta Mikronesiako Estatu Federatuak NBEn sartu ziren.
 2001 - New Yorkeko NYSE eta NASDAQ burtsek ateak ireki zituzten berriz Irailaren 11ko atentatuetan itxi eta gero.
 2006 - Espainiako gobernuak Garoñako zentral nuklearraren itxiera 2009. urtean egingo zela adierazi zuen.
 2011 - Wall Street inguruetan protesta ekitaldiak izan ziren, Occupy mugimenduaren abiarazle izango zirenak.

Arte eta kultura

Euskal Herria 
 1899 - Juan Ignazio Urangak Zumarragako euskal jaietako saria irabazi zuen.

Mundua 
 1964 - Guy Hamilton ingeles zinema zuzendariak zuzendu eta Sean Connery, Gert Fröbe, Honor Blackman, Harold Sakata eta Bernard Lee aktoreek antzeztutako Goldfinger filma estreinatu zen.
 1981 - Das Boot ("Itsaspekoa") filma estreinatu zen, Wolfgang Petersenek zuzendu eta Jürgen Prochnow, Herbert Grönemeyer eta Klaus Wennemann aktoreek antzeztu zuten.
 1993 - The Age of Innocence ("Xalotasunaren Adina") filma estreinatu zen, Martin Scorsesek zuzendu eta Daniel Day-Lewis, Michelle Pfeiffer eta Winona Ryder aktoreek antzeztu zuten.
 2004 - Tamilera Indiako lehen hizkuntza deklaratu zuten.
 2010 - Devil ("Deabru") filma estreinatu zen, John Erick Dowdleel zuzendu eta Chris Messina, Logan Marshall-Green, Geoffrey Arend, Bojana Novakovic, Jenny O'Hara eta Bokeem Woodbine aktoreek antzeztu zuten.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua 
 1683 - Antonie van Leeuwenhoekek eskutitz bat idatzi zion Errege Elkarteari "animalkuloak" deskribatuz.
 1991 - Linux kerneleko lehenengo bertsioa (0.01) interneten jarri zuten.

Kirolak

Euskal Herria 
 2017ko Kontxako Bandera: Orio Arraun Elkartea gizonezkoetan garaile eta San Juan emakumezkoetan.

Mundua 
 1920 - National Football League (NFL) antolatu zuten Cantonen, Ohion, Estatu Batuetan.
 2017 - Irlanda Osoko Futbol Gaeliko Txapelketaren finalean Dublin GAAk Mayo GAAri 1-17 eta 1-16ko emaitzaz irabazi zion.

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1748 - Joakin Lizarraga, nafar apaiz eta euskal idazlea (h. 1835).
 1786 - Juan Manuel Urtasun Lakidain, nafar apaiza eta euskarazko predikuen idazlea (h. 1855).
 1877 - François Bibal, lapurtar margolaria (h. 1944).
 1916 - Francisco Bueno, El León Guipuzcoano, gipuzkoar boxeolaria (h. 1995).
 1930 - Vicenta Llorente del Moral, bizkaitar entomologoa, ortopteroetan aditua.
 1933 - Luis Gasca, donostiar argitaratzaile eta komiki eta zinema kritikaria (h. 2021).
 1945 - Luis Aranberri, Amatiño, gipuzkoar kazetari, politikari eta idazlea.
 1948 - Pedro Morenés, bizkaitar politikari eta enpresaria.
 1958 - Gotzon Egia, gipuzkoar idazlea eta itzultzailea.
 1961 - Mari Carmen Rubio, nafar arkulari paralinpikoa, arku-konposatuan aditua.
 1962 - Joseba Etxarri, gipuzkoar idazle eta kazetaria.
 1963 - Pako Aristi, gipuzkoar idazlea eta kazetaria.
 1974 - Soraya Pereira, bizkaitar politikaria, Sestaoko Udaleko bozeramalea, Galizian.
 1975 - Álvaro Fuentes, gipuzkoar baxu-jotzailea, La Oreja de Van Gogh taldekoa.
 1989 - Julen Goñi, nafar futbolaria.
 1993 - Antton Telleria, tolosar kazetaria, musikaria, aurkezlea eta umoregilea.

Mundua 
 879 - Karlos III.a Frantziakoa, Lotaringia eta Mendebaldeko Frantziako erregea (h. 929).
 1192 - Minamoto no Sanetomo, Kamakura shogunerriko hirugarren shoguna (h. 1219).
 1552 - Paulo V.a, Aita santua (h. 1621).
 1580 - Francisco de Quevedo, espainiar idazlea (h. 1645).
 1677 - Stephen Hales, britainiar kimikaria eta biologoa (h. 1761).
 1743 - Nicolas de Condorcet, Condorceteko markesa, frantziar filosofo, matematikari eta politikaria (h. 1794).
 1764 - John Goodricke, astronomo zaletu ospetsua (h. 1786).
 1795ean bataiatua - Saverio Mercadante, italiar musikagilea (h. 1870).
 1810 - Francisco Serrano, espainiar militar eta politikaria (h. 1885).
 1820 - Émile Augier, frantziar poeta, antzerkigile eta idazlea (h. 1889).
 1826 - Bernhard Riemann, alemaniar matematikaria (h. 1866).
 1832 - Sergei Botkin, errusiar mediku, terapeuta eta ekintzailea (h. 1889).
 1857 - Konstantin Tsiolkovski, errusiar zientzialaria eta asmatzailea (h. 1935).
 1869 - Christian Lous Lange, norvegiar historialari, irakasle, diplomazialari eta politologoa, 1921eko Bakearen Nobel Saria (h. 1938).
 1874 - Vera Slutskaia, bielorrusiar boltxebikea (h. 1917).
 1880 - Désiré-Émile Inghelbrecht, frantziar musikagilea eta orkestra-zuzendaria (h. 1965).
 1883 - William Carlos Williams, estatubatuar olerkaria (h. 1963).
 1886 - Frank Griffin, zinema mutuaren garaiko estatubatuar zinema zuzendaria, gidoigilea eta aktorea (h. 1953).
 1903 - Olavi Paavolainen, finlandiar idazle, poeta, entsegulari eta kazetaria (h. 1964).
 1906 - Junius Richard Jayawardene, Sri Lankako presidentea (h. 1996).
 1915 - Adolfo Sánchez Vázquez, bizi gehiena Mexikon eman zuen espainiar filosofoa (h. 2011).
 1916 - Yumjaagiin Tsedenbal, Mongoliako Herri Errepublikako estatuburua (h. 1991).
 1918 -
 Chaim Herzog, Israelgo presidentea (h. 1997).
 Vincenzo Torriani, Patroia, Italiako Giroko zuzendaria 1949tik 1992ra (h. 1996).
 1919 - Horst Krüger, alemaniar idazlea (h. 1999).
 1922 - Agostinho Neto, lehendabiziko Angolako presidentea (h. 1979).
 1923 - Hank Williams, estatubatuar kantautorea, Country musikako ikur eta XX. mendeko musikari eraginkorrenetakotzat joa (h. 1953).
 1928 - Roddy McDowall, ingeles aktorea (h. 1998).
 1929 - Stirling Moss, britainiar auto-pilotua (h. 2020).
 1930 - Edgar Mitchell, estatubatuar astronauta eta militarra (h. 2016).
 1931 -
 Anne Bancroft, estatubatuar aktorea (h. 2005).
 Jean-Claude Carrière, frantziar eleberrigile, gidoigile eta aktorea (h. 2021).
 1932 -
 Robert B. Parker, estatubatuar idazle eta eleberrigilea (h. 2010).
 Khalifa bin Hamad Al Thani, Qatargo emirra (h. 2016).
 1935 - Ken Kesey, estatubatuar idazlea (h. 2001).
 1936 - Charles Krebs, estatubatuar zoologo eta ekologista.
 1939 -
 Mariano Díaz, espainiar txirrindularia (h. 2014).
 Vladimir Menxov, sobietar eta errusiar aktore eta zinema zuzendaria (h. 2021).
 1941 - Josep Elias Cornet, katalanezko olerkari eta eleberrigilea (h. 1982).
 1942 - Manolo García Colas, espainiar bikoizketa aktorea.
 1944 - Reinhold Messner, alemaniar hizkuntzadun italiar alpinista, hamalau zortzimilakoak igo dituen munduko lehen pertsona.
 1948 - John Ritter, estatubatuar aktorea (h. 2003).
 1949 - Maria Barbal, kataluniar idazlea.
 1950 - Narendra Modi, Indiako lehen ministroa.
 1956 - Almazbek Atanbaiev, Kirgizistango presidente ohia.
 1958 -
 Nancho Novo, galiziar aktore, umorista eta abeslaria.
 Janez Janša, Esloveniako lehen ministroa.
 1960 - Damon Hill, 1 formulako britaniar pilotu ohia.
 1961 -
 Nives Meroi, italiar alpinista.
 Isabel Salud, kataluniar funtzionario eta politikaria.
 1962 - Baz Luhrmann, australiar antzerki eta zinema zuzendaria.
 1963 - Lola Robles, espainiar idazlea, zientzia-fikziozko lanetan aditua.
 1965 - Kyle Chandler, estatubatuar zinema, telebista eta antzerkiko aktorea.
 1968 -
 Anastacia, estatubatuar abeslaria.
 Tito Vilanova, kataluniar futbolari eta entrenatzailea (h. 2014).
 1969 -
 Keith Flint, ingeles abeslaria, musikaria eta dantzaria, The Prodigy taldeko abeslaria eta dantzaria (h. 2019).
 Bismarck Barreto Faria, brasildar futbolari ohia.
 1970 - Edílson da Silva Ferreira, brasildar futbolari ohia.
 1971 -
 Adriana Sklenarikova, eslovakiar top-model ohia.
 Jens Voigt, alemaniar txirrindularia.
 1974 -
 Austin St. John, estatubatuar aktorea.
 Rasheed Wallace, NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
 1975 - Saša Stefanović, serbiar saskibaloi jokalaria.
 1977 -
 Mónica Ergueta, boliviar abeslaria.
 Juan Antonio Flecha, argentinar txirrindularia.
 1978 - Cristina Alcázar, espainiar aktorea.
 1979 - Ana Moura, portugaldar fado abeslaria.
 1985 - Mirza Teletović, bosniar saskibaloi jokalaria.
 1986 - Sophie, eskoziar musikaria, musika-ekoizlea, abeslaria eta DJa (h. 2021).
 1988 -
 Michael Fitzgerald, zeelandaberritar futbolaria.
 Vicky Gómez, espainiar dantzaria, koreografoa eta irakaslea.
 1989 -
 Olivier Boumal, kamerundar futbolaria.
 Peter O'Mahony, irlandar errugbi jokalaria.
 1992 -
 Quay Dash, estatubatuar emakumezko rapeatzaile eta abestigile transgeneroa.
 Jelena Jakovixina, errusiar alpetar eskiatzailea.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1829 - Joaquín Javier Uriz, nafar abokatu eta elizgizona, Iruñeko apezpikua (j. 1747).
 1834 - Jose Maria Murga de la Barrera, bizkaitar lurjabe eta politikaria (j. 1770).
 1855 - Juan Manuel Urtasun Lakidain, nafar apaiza eta euskarazko predikuen idazlea (j. 1773).
 1891 - Francisco Lakabe Mezkiritz, nafar medikua eta idazlea (j. 1815).
 1915 - Domingo Igarabide, Juanagorri, nafar korrikalari, segalaria eta petrikiloa (j. 1829).
 1936 - Jose Arana Irastorza, Eusko Abertzale Ekintzako militantea eta Eusko Gudarosteko gudaria, Gerra Zibilean hildako EAE alderdiko lehen gudaria (j. 1913).
 1957 - Jose Legarreta, euskal herritar futbolaria (j. 1903).
 1964 - Gerardo Sacristán, errioxar margolari eta iraskaslea, Iruñean (j. 1907).
 1991 - Lino Akesolo, bizkaitar idazlea eta elizgizona (j. 1911).
 2006 - José Gallego, gipuzkoar futbolaria, Ingalaterran aritutakoa, Cambridgen (j. 1923).
 2008 - Jose Maria Zirarda, euskal artzapezpikua, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua izandakoa (j. 1917).
 2009 - Txiki Idoate, nafar idazlea (j. 1959).
 2011 - Antonio Sorarrain, gipuzkoar elizgizona eta idazlea (j. 1928).
 2021 - Alfonso Sastre, Euskal Herrian errotutako espainiar idazle eta editorea (j. 1926).

Mundua 
 1179 - Hildegarda Bingengoa, alemaniar abadesa, buruzagi monastikoa, mistikoa, iragarlea, medikua, musikagilea eta idazlea (j. 1098).
 1528 - Iñigo Fernández de Velasco, IV. Haroko konde, VIII. Gaztelako kondestable, eta II. Fríasko dukea (j. 1462).
 1621 - Roberto Bellarmino, italiar teologoa eta apezpikua (j. 1542).
 1665 - Filipe IV.a Espainiakoa, Espainiako erregea eta Portugalgo erregea (j. 1605).
 1691 - Abraham Hondius, Herbehereetako Urrezko Aroko margolaria eta irarlea (j. c. 1631).
 1737 - Tokugawa Ieharu, Tokugawa shogunerriko hamargarren shoguna (j. 1737).
 1762 - Francesco Geminiani, italiar musikaria eta biolin-jolea (j. 1687).
 1771 - Tobias Smollett, eskoziar idazle eta sendagilea (j. 1721).
 1791 - Tomás de Iriarte, espainiar idazle neoklasikoa (j. 1750).
 1836 - Antoine-Laurent de Jussieu, frantziar botanikaria (j. 1748).
 1863 - Alfred de Vigny, frantziar idazlea (j. 1797).
 1864 - Walter Savage Landor, ingeles olerkaria (j. 1775).
 1879 - Eugène Viollet-le-Duc, frantziar arkitektoa eta teorialaria (j. 1814).
 1886 - Asher Brown Durand, estatubatuar margolaria, Hudson Ibaiaren Eskolako kidea (j. 1796).
 1892 - Rudolf von Jhering, alemaniar legelaria (j. 1818).
 1895 - Sigismundo Felix Feliński, Varsoviako artzapezpikua (j. 1822).
 1898 - Manuela Rosas, argentinar ekintzaile politikoa (j. 1817).
 1907 - Edmonia Lewis, estatubatuar eskultorea, afro-amerikar eta amerikar natibo jatorrizko lehen emakume eskultorea (j. 1844).
 1942 - Cecilia Beaux, estatubatuar margolaria (j. 1855).
 1945 - Charles Spearman, britainiar psikologoa (j. 1863).
 1948 -
 Ruth Benedict, estatubatuar antropologoa (j. 1887).
 Folke Bernadotte, suediar diplomazialaria (j. 1895).
 Emil Ludwig, alemaniar idazlea (j. 1881).
 1954 - Maud Slye, estatubatuar patologoa, ikertzailea eta poeta, minbiziaren ikertzaile aitzindaria (j. 1879).
 1961 - Adnan Menderes, Turkiako lehen ministroa (j. 1899).
 1965 - Alejandro Casona, espainiar antzerkigilea (j. 1903).
 1972 - Akim Tamiroff armeniar jatorriko estatubatuar aktorea (j. 1899).
 1980 - Anastasio Somoza Debayle, Nikaraguako presidentea (j. 1925).
 1983 - Giovanni Rossi, suitzar txirrindularia (j. 1926).
 1986 - Erich Bautz, alemaniar txirrindularia (j. 1913).
 1990 - Angelo Schiavio, italiar futbolari eta entrenatzailea (j. 1905).
 1991 - Zino Francescatti, frantziar biolin-jotzaile eta irakaslea (j. 1902).
 1994 -
 Vitas Gerulaitis, estatubatuar tenislaria (j. 1954).
 Karl Popper, austriar jatorriko britainiar filosofoa (j. 1902).
 1996 -
 Spiro Agnew, estatubatuar politikaria (j. 1918).
 Teodoro Fernández, perutar futbolaria (j. 1913).
 2001 - Dalilah, espainiar dantzaria eta dantza-maistra, sabel-dantzaren dantzari mitikoa (j. 1936).
 2013 - Martí de Riquer, kataluniar idazle humanista eta literatura-kritikaria, Erdi Aroko gaietan espezializatua (j. 1914).
 2014 - China Zorrilla, uruguaitar aktore, komediante, zuzendari, gidoilari, ekoizle, itzultzaile eta egokitzailea (j. 1922).
 2021 - Abdelaziz Bouteflika, Aljeriako presidentea (j. 1937).
 2022 - Ana María Sánchez Navarro, espainiar sopranoa (j. 1959).
 2023 - Pepe Domingo Castaño, galiziar irrati esatari, telebista aurkezle, abeslari eta idazlea (j. 1942).

Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Naiara, Arritxu eta Arritokieta.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

Irailaren 16 | Urteko egutegi | Irailaren 18