Donapaleu

Donapaleu ([donapaleu]) () Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerria da, Amikuze eskualdeko herriburua.

. urtean  biztanle zituen. Probintziako herririk populatuena da, Baigorri eta Donibane Garazi aurretik.

Izena 
Jatorrizko izena Iriberri bazuen ere, egungo Donapaleu izena 926an Kordoban martirizatutako Done Pelaio kristau santuaren izenetik datorkio.

Egungo frantsesezko Saint-Palais izenak forma hauek izan ditu okzitanieraz, lehendabizi, eta frantsesez, gero:
 Sanctus Pelagius (1160),
 Sant Peray (1249),
 Sant Pelay (1264, 1350 eta 1413),
 Sent-Palay (1385, Nabarrengoseko notarioak),
 Sent-Palays (1474, Lehuntzeko paperak), 
 Sant-Pelay (1513, Iruñeko paperak), 
 Donapalaio (1643),
 S-Palais (1650) eta
 Mont-Bidouze (1793).

Okzitanieraz Sent Palai izena du.

Geografia

Iristeko bideak 
A-64 autobidearen 4.  irteera da Donapaleukoa. RD-8, RD-11, RD-302, RD-511, RD-933 eta RD-2933 errepideek ere zeharkatzen dute udalerria.

Hiruak-Bat, SNCF eta Bidegain konpainiek autobus zerbitzuak eskaintzen dituzte Donibane Garazi, Baiona, Akize eta Orthezeraino.

Hidrografia 
Donapaleu zeharkatzen dute, Arbailan jaiotako Biduzek ez ezik, haren ibaiadar diren Behotegi eta Eiheratxar errekek ere.

Auzoak 
 Mendebaldea
 Ekialdea

Garrüze Donapaleuko udalerriaren zati izan zen 1967ko urtarrilaren 1etik 1997ko urtarrilaren 1 arte.

Udalerri mugakideak 
 Aiziritze-Gamue-Zohazti ipar-ekialdean
 Amendüze-Unaso ipar-mendebaldean
 Behaskane-Laphizketa ekialdean
 Bithiriña mendebaldean
 Larribarre-Sorhapürü hego-ekialdean
 Ostankoa eta Uhartehiri hegoaldean

Historia 
XIII. mendearen hasieran Nafarroako erregeak Iriberri izeneko hiribildua sortu zuen eskualdeko epaitegi eta kartzela ezartzeko (egungo Gambetta karrikan zeuden). Horrexegatik errege armarria eman zion. 1351an Karlos II.a Nafarroakoak hiribilduari moneta xehatzeko eskubidea eman zion, 1672 arte langia martxan izango zena. Joanes III.a Nafarroakoak 1472an foruak eman zizkion: ostiraletako azoka, ardi-azoka neguko asteazkenero eta Pazko astelehenean zaldi-azoka.

XVI. mendean Gaztelako Erresumak Nafarroa konkistatu zuenean, Henrike II.ak bertan Nafarroako Gorteen egoitza finkatu zuen 1523tik gerora, baita diru etxea ere XVII. mende erdialde arte, diru etxea lehenago ere existitu zen arren. Ia mende bat geroago, Luis XIII.a Frantziakoak 1620an Nafarroako Kantzilertza desegin eta Biarnoko Estatuekin bateratu zuen Paueko Nafarroako Parlamentuan.

Errege jauregia udaletxe bihurtu eta Donejakue bideari esker herria garatu zen. Luis XVI.a Frantziakoak 1784ko azaroan ediktu argitaratu eta Arrozen zegoen Utziat hospizioa, Izuran zegoen Haranbeltz hospizio eta Donapaleun bertan zegoena desegin eta Donapaleun ospitalea eraiki zuen, «Nafarroako gure Erresumaren hiriburua zelako».

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Ipar Euskal Herrian hiru barrutiak sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Ustaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Ustaritzetik Baionara aldatu zuten. Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik Donibane Garazi Nive-Franche, Ustaritze Marat-sur-Nive (Marat zela eta), Itsasu Union, Arbona Constante, Baigorri Thermopyles (Termopiletako gudua zela eta), Donapaleu Mont-Bidouze, Luhuso Montagne-sur-Nive, Donibane Lohizune Chauvin-Dragon, Ainhoa Mendiarte eta Zuraide Mendialde bihurtu ziren.

Donapaleuko barrutia Bidaxune, Akamarre, Garrüze, Iholdi, Larzabale, Ortzaize, Baigorri, Donibane Garazi, Donamartiri eta Donapaleuko kantonamenduek osatu zuten. Bestetik, Donapaleuko Kantonamenduak Aiziritze, Amendüze-Unaso, Arberatze-Zilhekoa, Arboti-Zohota, Behaskane-Laphizketa, Gamue-Amikuze-Zohazti, Gabadi, Ilharre, Larribarre-Sorhapürü, Ostankoa, Donapaleu bera eta Uhartehiri udalerriek osatua izan zen.

Alkateak

Demografia

Herri eta hiri senidetuak

Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, Lur-Berri kooperatiba nagusia izanik. Turismoa ere bultzatzen da.

Kultura

Erakustaldiak 
 Martxoaren bukaera: Hamabostaldi merkatari-azoka
 Uztailaren bukaeran: Herriko bestak
 Abuztuan: Herri kirol erakustaldia.

Euskara 
Donapaleuko euskara Amikuzeko hizkera da, nafar-lapurteraren barnean sortaldekoa. Euskararen erabilera oso apala da egun, 1968an ordea udalerriak 1.350 euskaldun zituen; erdigunean, biztanleen % 50, eta kanpoko auzoak kontuan hartuta, % 80.

Ondasun nabarmenak 

 Buruen Etxea, Derdoy-Oihenart familiaren etxea, non XVI. mendean Arnaut Oihenart historialaria bizi izan zen.
 Nafarroa Behereko Museoa.
 Errege jauregia, lehen poliziaren egoitza, eta gero Jendarmeriarena. 
 Moneten Hotela, epaitegia izandakoa.
 Biduzeko zubia.
 Jondoni Paulo eliza, 1522an Nafarroako Gorteen egoitza izan zena.
 Santa Maria Magdalena eliza, 1866an eraikia.
 Donejakue bidea. Donejakue bidearen frantziar bidea egitean, Euskal Herrira sartzean igarotzen den lehen herri garrantzitsua da Donapaleu.

Ekipamenduak

Hezkuntza 
Udalerriak haur eskola bi, publiko bat eta pribatu bat (Etxekopar), ikastetxe bat (Léon Bérard) eta nekazaritza-lizeo pribatu bat (Jean Errekarte lizeoa) ditu.

Osasungintza 
 Donapaleuko Ospitalea: Ipar Euskal Herriko barnealdeko erietxe nagusia, 2013an Sokorri Poliklinika ordezkatu zuena.

Donapaleutar ospetsuak 
 Louis Iriart Etxepare (1859-1945), politikaria.
 Jean Urruti (1912-), pilotaria.
 Beñat Axiari (1947-), abeslaria.
 Augusto Etxekopar (1830-1897), betharramdar apaiza.
 Anne Etxegoien, (1980-), abeslaria.
 Thierry Berhabé (1982-), errugbi jokalaria.
 Pascal Idieder (1982-), errugbi jokalaria.
 Amaia Riouspeyrous (1984-), abeslaria.
 Pierre Cazaux (1984-), txirrindularia.
 Adrien Figueiredo (1984-), errugbi jokalaria.
 Simon Ternisien (1987-), errugbi jokalaria.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

  Donapaleuko Udalaren webgunea
 Donapaleuko Turismo Bulegoaren webgunea
 Donapaleuri buruzko artikulua, Argia aldizkariaren «Ihesi» atalean.