Ageza

Ageza Oibar ibarreko Ezporogi udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak agezarrak dira.

Izena 
Ageza beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Ayesa ("aiéssa" ahoskatua)
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Ayesa ("aiéssa" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Aiessa (1059)
 Agessa (1087)
 Aggesa (1104)
 Ayessa (1277)
 Ayerça (1350)
 Ayessa (1366)
 Ayesa (1534)
 Ayosa (1587)
 Ayesa (1802)
 Ayesa (1926)
 Ageza (1990)
 Ageza (1998)

Etimologia 
Jatorria ezezaguna da, nahiz eta bi izenak (Ageza eta Ayesa) euskaraz eta erromantzez izan, hurrenez hurren, baina ziur aski jatorri bera izango dute. Aiesa forma ez da zuzena.

1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Aihertza forma proposatzen zuen, 1990ean atzera egin eta Ageza aukeratu zuen arren.

Ezaugarriak

Armarria 
Agezako armarria Ezporogiko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

Geografia 
Ageza Ezporogi udal-barrutian dago, Oibar ibarrean, Zangozerria eskualdean, Nafarroa Garaia herrialdearen ekialdean.

Klima eta landaredia 
Agezako klima mediterraneo motakoa da, nahiz eta iparraldean klima kontinentalaren ezaugarriak izan. Iparraldeko gune menditsuenetan prezipitazioak ugariagoak dira, urtero 800mm inguru, baina zenbat eta hegoalderago urriagoak, herrigunean, esaterako, 500mm euri baino ez dira jausten urtero. Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da eta urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartekoak.

Agezako basoak asko gutxitu dira denboraz, gaur egun, jatorrizko haritzen eta arteen hedadura 223 hektareakoa baino ez dela. Arteei eta haritzei XIX. mendetik birlandatutako pinu lariziar austriarrak batu arren, basoak herriko azaleraren %7,1 baino ez ziren XX. mendearen amaieran.

Estazio meteorologikoa 
Agezan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Oibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 556 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Historia 
Antzinako errege-jaurerriko hiribildua, non, hala ere, Leireko San Salbatore monasterioak 1059n goiz eskuratu zituen zenbait lursail; mende berean, noblezia-taldeko hainbat gizabanakoren eta abadia hartako monje batzuen izen lokatibo gisa agertzen da. Orreagako Santa Mariak ondasunak eta errentak zituen udalerrian XIII. mendearen erdialdean. Bertako nekazariek, 1280an, 3 kahizeko urteko petxa bat, 3 gari-lapurreta eta beste hainbeste olo-lapurreta ematen zituzten, gehi espezie bakoitzeko 2 kahize eta erdi afari gisa. Joan II.a erregeak Martin Erro ezkutariari 1465ean eman zizkion koroaren errentak betiko, eta haren semeak Grazian Urniza Urizko jauretxeari eman zizkion.

XIX. mendearen lehen erdiko udal-erreforma arte, Ageza gobernatzen zuten diputatu batek, atera berri denak, eta bizilagunen artean aukeratutako errejidoreek. Santa Marina ermitan jende asko ibiltzen zen eskualdeko bizilagunen artean, baita Sauseko eskualdeko aragoiarren artean ere. 1850ean eskola bat zuen, urtean 700 erreal zituena, eta Agezari lur landuetatik lapurtutako 2315 kalkulatzen zitzaizkion, horietako asko mahasti eta olibadikoak; gainerakoetatik, zortziehun besterik ez ziren ereiten urtero, atseden hartzen utzi behar zitzaielako. Gainerako zatia jabego komunekoa zen, eta larrean eta egurrean aritzen zen. Ageza geroago Ezporogi udalerrian sartu zen.

Demografia 
 biztanle zituen Agezak.

Politika 
Agezako kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Francisco Javier Marco Apesteguia da.

Kontzejua 
Agezako kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Francisco Javier Marco Apesteguia da.

Kontzejuburuak 
2011tik, Agezak kontzejuburu bat izan du:

Kultura

Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ezporogi atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ezporogi ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Ezporogi eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %16,70k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 16,13k eta 2018n % 6,70k.

Jaiak 

 San Andresko jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan

Ondasun nabarmenak 
 San Andres eliza, XVIII. mendeko kristiau eliza.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Ezporogi
 Zangozerria
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Ezporogiko herriak