Mapudungun

Mapudungun edo maputxe (mapudungun) Amerikako hizkuntza isolatua da, maputxeen hizkuntza.

Egun, Txilen eta Argentinan 100.000tik gora hiztun bizi dira, gehienak Txilen. Horietatik, proportzioan, haurrak eta gazteak gutxi dira; gehienak helduak dira, transmisioa eten egin baita, batez ere hirira joan eta jatorrizko lurraldeetatik gehien sakabanatu diren familietan.

Duela gutxi arte, ez zen inon ofiziala izan, baina 2013tik ofiziala da, gaztelaniarekin batera, Txileko Galvarino komunitatean: bertan 9100 maputxe bizi dira.

Hizkuntzaren ezaugarriak 

Tipologia aldetik, ez zaio seniderik aurkitu, eta hizkuntza isolatutzat hartzen da. Hizkuntza eranskaria da, hitz batean hainbat lema eta morfema kateatzen baititu.

Lexikoa 

Eratorpena eta hitz-elkarketa ohikoak dira. Horrela, küdaw ('lana') oinarritzat hartuta, küdawfe 'langile' eta küdawwe 'lantokia' sortzen dira.

Lehen hamar zenbakiak: kiñe, epu, küla, meli, kechu, kayu, relqe/regle, pura, aylla, mari;

Hiztunen geografia 

Erabilera gune hauek ditu:

Txile 
 Araucania
 Los Lagos
 Biobio
 Santiagoko metropoli-eskualdea

Txilen hizkuntzak duen estatusa: 1993ko Txileko 19.253 “Lege indigenak” etnia moduan aitortzen ditu maputxeak eta 28. artikuluan hizkuntza indigenak aitortu, errespetatu eta babesteko zenbait neurri biltzen ditu, baina egun maputxe hizkuntza Galvarino eta Padre Las Casas komunetan bakarrik da ofiziala (2013az geroztik). Oraindik ez da hezkuntza sistema arautu ofizialetan erabiltzen (ez murgiltze ereduan, ezta elebidunean ere), nahiz eta “irakasle tradizionalak” deritzonek aldika maputxe hizkuntza ikastetxe batzuetara joan.

Argentina 
 Neuquen
 Rio Negro
 Chubut

Esaldi bat: Epu pichikeche nütramlu mapudungun mew – Bi haur maputxe mapundungunez hitz egiten.

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Mapudungun webgunea
 Maputxe-Gaztelera-Ingelesa hiztegia
 Mapudungunaren berrekuratzeaz Txilen (artikulua)
 Mai da bai (eta ezetzik ez dago) - Bideoaren laburpena (euskarazko azpitituluekin)

Latinoamerikako kultura
Amerindiarren kultura
Hizkuntza bakartuak
Eremu urriko hizkuntzak
Argentinako hizkuntzak
Txileko hizkuntzak