Inaki Irazabalbeitia

Inaki Xabier Irazabalbeitia Fernandez (Donostia, Gipuzkoa, 1957ko abuztuaren 1a) kimikaria, idazlea, zientzia-dibulgatzailea, euskaltzalea eta politikaria da. Kimikan doktorea (EHU), 2003tik euskaltzain urgazlea da. Elhuyar Fundazioaren sortzaileetako bat izan zen. Donostian jaioa, Alkizan bizi da.

Kimikaria, Zientzialaria 
1986an Prekozenoen sintesi-bidean: anetol eta deribatuen eraztun aromatikoaren hidroxilazio eta nitrazioa izenburuko doktorego-tesia aurkeztu zuen Alberto Gonzalez Guerrero-ren zuzendaritzapean.

Udako Euskal Unibertsitateko (UEU) zuzendaria izan zen 1987-1991 urteen artean.

Elhuyar Fundazioko zuzendaria ere izan zen geroago.

Hainbat artikulu eta liburu argitaratu ditu, euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 140 lan baino gehiago dira.

Euskalgintza 
Batxilergoaren bi atzen urteak Santo Tomas Lizeoan egin izanak jarrera euskaltzalea piztu zion Irazabalbeitiari ikastetxe hartan zegoen giroak bultzatuta.

1974ean Valladolideko unibertsitatera iristean hango euskal ikasleen taldeekin harremanetan sartu zen. Euskal ikasleek antolatutako sarean euskara-eskolak ematen hasi zen Jorge Gimenez Bech idazle eta editorea (artean ikaslea bera ere) bizi zen pisuan.

Altzako Petrokimika fakultatean hasi eta laster, 1976ko udaberrian Luis Mari Bandresek, orduan fakultateko idazkari eta fisika-irakasle zenak, Irazabalbeitia eta bere beste ikaskide, Mariaje Barandiaren eta Tere Barrenetxea, Elhuyar taldeak larunbat arratsaldez Donostiako San Martzial kaleko Circulo San Ignacio izenekora joatera gonbidatu zituen. Hirurak Elhuyarren dinamikan integratu ziren.

Halaber, Irazabalbeitia 1976-77 ikasturtean eratu zen Petrokimikako Euskal Kultur Taldearen bultzatzaileetako bat izan zen. Talde horren lan nagusiak izan ziren: hainbat urtetan euskal kultur aste bat antolatzea eta Udako Euskal Unibertsitateko Kimika sailean parte hartzea. PEKTek bultzatuta eta Luis Mari Bandresen laguntzarekin 1977aren hasieran 2. mailako Mekanika ikasgaia euskaraz hartzen hasi zen ikasle-talde bat. Eskola horiek izan ziren unibertsitatean emandako euskarazko lehenak eta Antxon Santamaria izan zen irakaslea.

Elhuyar 
Esan bezala 1976ko udaberrian hasi zen Irazabalbeitia Elhuyar taldearen ekimenetan parte hartzen, larunbateroko bilerako partaidea bihurturik. Garai hartako elhuyarkideen ohiko lanak egin zituen: lexiko-hustuketak, Elhuyar aldizkarirako artikuluak, alfabetatze teknikoko eskolak eman, ... Aipatzekoa da Elhuyar aldizkariak 1981eko lehen alearekin izan zuen eraldaketa Irazabalbeitiaren ekimena izan zela.

Irazabalbeitia 1982an Elhuyar Kultur Elkarteko zuzendaritzako kide izendatu zuten.

1983ko azaroan Irazabalbeitiak Tere Barrenetxea ordezkatu zuen hizkuntza-arduradun eta teknikari moduan Elhuyarren. Aldizkaria zuzentzea eta ikas-materialgintza izan ziren bere ardura nagusiak.

1986an Elhayar taldea Elhuyar. Zientzia eta Teknika aldizkaria hasi zen publikatzen, garai hartako zientzia-dibulgaziozko publikazioen estandarrak betetzen zituena. Irazabalbeitia izan zen lehen zuzendaria eta 1990a arte izan zuen ardura hori. 

1990an Elhuyarrek euskarazko lehen entziklopedia egiteari ekin zion, Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoa, Irazabalbeitia izan zelarik obra horretan bultzatzaile, erredaktore eta koordinatzailea. Elhuyar Fundazioak 1993an argitaratu zuen. 75.000 artikulu labur bildu zituen liburuki bakar batean. Artikulu horietatik 25.000 ziren onomastikakoak (toki- eta pertsona-izenak). Elhuyarrekoa izan zen osorik argitaratu zen lehen hiztegi entziklopedikoa, artean Lur eta Eusenor entziklopediak liburuki guztiak argitaratu gabe zebiltzan eta. Obraren koordinatzailea Iñaki Irazabalbeitia izan zen, bere inguruan 9 aholkulari izan zituela (Kepa Altonaga, Dionisio Amondarain, Miren Azkarate, Xarles Bidegain, Jose Mari Elortza. Jose Antonio Mujika, Andoni Sagarna, Ibon Sarasola eta Mikel Zalbide. Erredakzio taldean hainbat adituk parte hartu zuen, besteak beste hauek: Antton Gurrutxaga. Alfontso Mujika, Itziar Nogeras eta Irazabalbeitia bera.

1996an publikatu zen Euskara-gaztelania / gaztelania-euskara Elhuyar Hiztegian obraren diseinuan parte hartzeaz gain erredaktore-lanak egin zituen

1994ako urtarrilean eginiko batzar nagusian Irazabalbeitia izendatu zuten Elhuyar Kultur Elkarteko lehendakari.

Gorago aipatutako bi lan mardul horiek egiteko ahalegin ekonomiko handia egin behar izan zuen Elhuyar Kultur Elkarteak eta, ondorioz 1995ean larri zegoen elkartearen etorkizuna. Gogoeta prozesu sakon baten ondoren, neurri ekonomikoak hartzeaz gain, ordurako taldeak zituen 25 bat langileen soldatak % 25 jaistea besteak beste, Irazabalbeitia izendatu zuten Elhuyarreko lantalde profesionalaren kudeatzailea. 

Irazabalbeitiak Elhuyarren eraldaketa-prozesua gidatu zuen 1994 eta 2002 artean. Erdaldaketak Elhuyarren jarduerak dibertsifikatzioa ekarri zuen lehenik eta horrek izaera juridikoaren berrazterketa eragin zuen ondoren. Garai horretan hasi zen Elhuyar softwarearen lokalizazioan edo ikus-entzunezkoetara zabaltzen zientziaren dibulgazioa (Norteko Ferrokarrila eta Teknopolis). Hazkundeak langile-kopurua asko emendatzea ekarri zuen, 2002an 80 inguru baitziren. Izaera juridikoaren berrazterketak eragin zuen Elhuyar Kultur Elkartea fundazio bihurtzea eta horren menpeko bi enpresa sortzea: Elhuyar-Zubize euskara-planen inguruko jarduerak bultzatzeko eta Eleka hizkuntzen teknologietan aritzeko. Egitura eraldatzearekin batera utzi zion Irazabalbeitiak taldeko lehendakari izateari (2002ko abendua) eta Elhuyar Fundazioko zuzenari nagusi moduan aritu zen 2003ko irailaren 30a arte. 

2011 bitartean Irazabalbeitia Elhuyar Fundazioaren patronatuko kidea izan zen.

Udako Euskal Unibertsitatea 

Uztaritzen 1976an egin zen IV ekitaldian hartu zuen lehen aldiz parte Udako Euskal Unibertsitatean (UEU) Elhuyarren hasitako kultur militantziaren segida natural moduan.

1978an Petrokimikako Euskal Kultur Taldearen eta Leioako Zientzia Fakultateko irakasle Jazinto Iturberekin batera UEUren kimika-sailaren sorrera bultzatu zuen. Urte horretan bertan UEUren erabaki-organoetan parte hartzen hasi zen. Kimika sailburua, talde eragileko kide eta 1987tik Zuzendari Nagusi 1991arteKargu hori utzi ondoren 2008a arte talde eragileko kide izan zen. 

Irazabalbeitia UEUko Zuzendari Nagusi izan zen epean hainbat urrats inportante egin zituen erakundeak. Batetik UEUk Nafarroako gobernuarekin elkarlanerako hitzarmena sinatu zuen 1990ean eta Eusko Jaurlaritzarekiko harremanak erraztu egin ziren. 1990ean Uztaro gizarte-zientzien aldizkariaren lehen aleak argia ikusi zuen.1991ko martxoan Iruñeko Lehen jardunaldiak abiatu ziren UEUren udaz kanpoko eskaintza indartzera etorri zirenak. Halaber, erakundearen egitura profesionala sendotzeko pausuak eman ziren 1987an Alfontso Mujika UEUren lehen kudeatzaile izendatuz adibidez.

Euskaltzaindia 
Irazabalbeitia 1993an hasi zen parte hartzen Euskaltzaindiaren lanetan. Harez gero batzorde hauetan hartu du parte: Exonomastika (1993-2005, 2007-), Zientzia eta Teknika Hiztegia biltzeko egitasmoa (2007-), non idazkaria den, eta Euskera agerkaria (2009-).

Irazabalbeitia Euskaltzain urgazle izendatu zuten 2003ko urtarrilaren 31n.

Bestelako erakundeak 
Irazabalbeitiak euskalgintzako beste zenbait erakunderen bultzatzaile eta partaide izan da hala nola, Egunkaria Sortzen, Euskararen Gizarte Erakundearen Kontseilua eta Oilategitik aldizkaria eta Alkizako Oilategitik Kultur Elkartea. Kontseiluan eta Alkizako Oilategitik Kultur Elkartean zuzendaritza-ardurak ere izan ditu.

Zientzia-dibulgatzailea eta idazlea 
Nahikoa prolifikoa izan da Irazabalbeitia idazle moduan eta hainbat generotan aritu da; zientziaren dibulgazioan, zutabegintzan, itzulpengintzan, ikas-liburugintzan eta literaturan. Euskal Idazleen Elkarteko eta EIZIEko kidea izan da.

Euskal Herriko hamaika komunikabideetan publikatu du edo ohiko kolaboratzaile izan da, hauetan besteak beste: Elhuyar, Elhuyar. Zientzia eta Teknika, Egin, Gara, Deia, La Voz de Euskadi, Ereiten, Euskaldunon Egunkaria, Berria, El Correo, Argia, Aizu, Jakin, Euskera, Arrasate Press, Euskonews, Habe, Hegats, Oilategitik, Galde eta Uztaro. Gehienak zientzia gaiei buruz izan badira ere, euskararen corpus zein estatusaren normalizazioari buruzkoak ere azpimarratzekoak dira. Produkzio horren zati bat Inguma datu-basean eta zientzia.eus webgunean biltzen da.

Zutabegile moduan Jakinen, Euskaldunon Egunkarian eta Galden aritu da Irazabalbeitia;

 Jakin aldizkarian 1992an, 1994an eta 2008-2013 bitartean Egunen gurpilean zientziari buruz.
 Euskaldunon Egunkarian 1998-99 ikasturtean Seiko Urrea izeneko zutabea astean behin gai orokorren inguruan eta 1999-2003 bitartean Izarren Hautsa zientzia-gaiei buruz
 Galde aldizkarian Ockhamen labana 2013z gero zientzia-gaiei buruz.

Irazabalbeitiak Xabier Ertz, Betiri Juandabaurre eta A. Oilarra goitizenak erabili izan ditu.

Halaber, Ikus-entzunezko komunikabideetan ere aritu da Irazabalbeitia zientzia-gaiei buruzko kolaboratzaile gisa; Egin Irratian, Euskadi irratian eta ETBn, esaterako.

Horretaz gain Irazabalbeitiak zientzia-dibulgaziozko hainbat liburu argitaratu ditu.

 ‘Zenbat ate, hainbat maratila’. Elkarlanean. Elkar-AEK, Donosita 1984
 ‘Eboluzioaren norabideak’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar. Donostia 1985
 ‘Nora doaz zientzia eta teknika’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar. Donostia 1985
 ‘Zientzia eta teknika’. Elkarlanean. HABE, Donostia 1985
 ‘Hautsi ditugu kateak, espaziora goaz'''. Gaiak, Bilbo 1988.

 Ikas-materialgintza 
1970ko hamarkadaren bigarren erdialdetik 1990ko hamarkadaren lehen erdialdera arte ikasmaterial ugari landu eta publikatu zuen Irazabalbeitiak, bakarrik edo elkarlanean eta bereziki Elhuyarrek eta Udako Euskal Unibertsitateak publikatutakoak. 

 ‘Kimika’. Elkarlanean. UEU, Iruñea 1977
 ‘Disoluzioak, Jalkiak eta Oxidazio-erredukzioa’. Elkarlanean. UEU, Iruñea 1978
 ‘Airearen poluzioaren aspektu fisiko-kimikoak’. Elkarlanean. UEU, Iruñea 1979
 ‘Miszelanea kimikoa’. Elkarlanean. UEU, Iruñea 1982
 ‘Erresonantzia magnetiko nuklearra: oinarrizko teoria eta ariketak’. UEU, Iruñea 1983
 ‘Termodinamika klasikoaren oinarriak’ Elkarlanean. UEU, Iruñea 1983
 ‘Murgil gaitezen kimikan BBB2’ Elkar-Elhuyar, Donostia 1984
 Fisika eta kimikazko ariketak 1: disoluzioen propietateak’. Elkar-Elhuyar, Donostia 1985
 ‘Fisika BBB3’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar, Donostia 1985
 ‘Materiaren muinean’. Elkar-Elhuyar, Donostia 1986
 ‘Kimika Landuz UBI’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar, Donostia 1987
 ‘Kimikaz blai LH2-2’. Elkar-Elhuyar, Donostia 1987
 Fisika eta kimikazko ariketak 10: formulazioa eta nomenklatura kimikoa’. Elkar-Elhuyar, Donostia 1988.
 ‘Inguratzen gaituen mundua, 1: fisika’ Elkarlanean. Elkar-Elhuyar, Donostia 1989
 Inguratzen gaituen mundua, 2: natur zientziak'. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar, Donostia 1989
 ‘Fisika eta kimikaren lehen oinarriak’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar, Donostia 1994
 ‘Oinarrizko atlas geografiko eta politikoa’ Elkarlanean. Elkar-Elhuyar, Donostia 1995

 Hiztegigintza 
Irazabalbeitia hainbat hiztegiren diseinuan eta lanketan hartu du parte.

 ‘Kimika hiztegia’. Elkarlanean. Elkar-UZEI. Donostia 1980
 ‘Geologia. Oinarrizko hiztegia’. Elkarlanean. Elhuyar. Donostia 1988
 ‘Munduko leku-izenak: euskaraz emateko erizpide eta izendegia’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar. Donostia 1991
 ‘Munduko pertsona-izenak: euskaraz emateko erizpide eta izendegia’. Elkarlanean. Elkar-Elhuyar. Donostia 1992
 ‘Elhuyar hiztegi entziklopedikoa’. Elkarlanean. Elhuyar. Donostia 1993.
 ‘Euskal hiztegi modernoa'. Elkarlanean. Elkar-Elhyuyar. Donostia 1994
 Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoa. Donostia 1993 
 ‘Euskara-gaztelania/castellano-vasco hiztegia’. Elkarlanean.Elhuyar. Donostia 1996

 Itzulpengintza 
Irazabalbeitiak itzultzaile profesionala ez da izan, nahiz eta bere lan-bizitzan itzulpenak sarri egin behar izan dituen. Hala ere, EIZIEren kide izan da. Hauek dira publikatu dituen itzulpenak.

 ‘Kimika organikoa: konposatu organikoen erreakzioak eta egitura’. (Elkarlanean) Mestres Quadreny, R, UEU, Iruñea 1980
 ‘Kimika organikoa: ariketak’. (elkarlanean) Mestres Quadreny, R, UEU, Iruñea 1980
 ‘Unibertsoa. Lur launetik kuasaretaraino’ (Juan Ignacio Abrisketarekin batera) Asimov, Isaac, Elkar-Elhuyar, Donostia 1998.
 ‘Balentzia eta egitura molekularra’ (elkarlanean) Fwoles, G. et als., EHU, Leioa 1998
 ‘Kimika’. (elkarlanean) Chang, R., EHU. Leioa 1999
 ‘Bi kulturak’ Snow, C.P., Elhuyar. Usurbil 2008.

 Literatura-lanak 
Irazabalbeitiak bi eleberri, ipuin-liburu bat eta aldizkarietan hainbat ipuin publikatu ditu zientzia-fikziozko generokoak.

 ‘Izar beltza’ Ipuina. Susa, 1988
 ‘Arrotza’ Ipuina. Susa, 1990
 ‘Ozeanoaren erdian’ Ipuina, Hegats, 1990
 ‘Arrotza paradisuan’ Eleberria. Elkar 1991
 ‘Kateak itsusiak bait dira’ Ipuina. Hegasts, 1992
 ‘Uda guztiak eztituk berdinak Isi’ Eleberria. R&B. 1995
 ‘Ipuin deslaiak’ Ipuin-bilduma. Gero-Mensajero. 1999

 Herrigintza 
Irazabalbeitia gaztetik izan du politikagintzarako eta herrigintzarako joera. ikasle garaian bere ikaskideen ordezkari izan zen Valladolideko unibertsitatean zein Donostiako Kimika Fakultatean. Gero ere, irakasleen ordezkari izan zen Euskal Herriko Unibertsitateko hainbat klaustrotan.

1978an Euskadiko Ezkerran afiliatu zen eta alderdi horren militante izan zen hark eta 1981ean erabaki zuen militantzia politikoa uztea euskararen aldeko militantziari soilik lotzeko.

2001ean Irazabalbeitiak Aralar alderdi politikoa independentista eta bakezale sortu berrian izena ematea erabaki zuen. Horrela azaltzen du:“Iritsi zen XXI. mendearen hasiera. Ordurako nire bi semeak koskortzen hasiak ziren. Lizarra-Garaziko garaia zen. Esperantzari leiho bat zabaldu zitzaion, tamalez armek isilarazi zutena. Ez nuen nahi nire semeek neronek bizitutako egoera ankerra bizi zezaten eta horretarako neure burua busti egin behar nuela erabaki nuen. Politika aktibora itzultzeko deliberoa egin nuen. Aralar sortu zen orduan; aukera aparta!”Aralarren egituraren barnean Irazabalbeitiak hainbat ardura izan zituen: koordinatzaile nagusi orde izan zen 2003ko urritik 2004ko abendura bitartean, Gipuzkoako eta Hegoaldeko zuzendaritzen kide hainbat etapatan, Euskara lantaldearen arduradun, nazioarteko harremanak (2012-2017) eta Ezkerraberri fundazioaren zuzendaria (2012-2021).

Aralarren hauteskunde-zerrendaburu moduan honako hauteskundeetan parte hartu zuen:

 2003ko Udal eta Foru Hauteskundeetan Diputatu Nagusirako hautagaia Gipuzkoan.
 2007ko Udal eta Foru Hauteskundetara Tolosako udaletxera Ezker Batua-Aralar koalizioan. Zerrenda ilegalizatuak medio Irazabalbeitiak, Aralarren politikari men eginez, ez zuen zinegotzi-kargua ofizialki hartu 2011eko otsaila arte, Ezker Batuko zinegotzi Enrique Torquemadak kargua utzi arte. Hala ere, Irazabalbeitia zinegotzi moduan aritu zen lanean udalean osoko bilkuretan eta euskara-batzordean parte hartuz.
 2008ko Diputatuen Kongresurako Gipuzkoako hautagaia.
 2009ko Europako Parlamenturako hauteskundeetan Aralarren zerrendaburua ‘Europa de los pueblos – Verdes’ koalizioan’. Irazabalbeitia eurodiputatu karguaren jabe izan zen 2013ko uztaileara 2014ko uztailera. Irazabalbeitia Berdeak-ALE taldeko kide izan zen. Parlamentuaren batzorde hauetako kidea izan zen: Eskaera Batzordea, Lurralde Garapenerako Batzordea, Emakumeen Eskubideen eta Genero Berdintasunerako Batzordea, Arrantza Batzordea, Mercorsurreko herrialdeetarako ordezkaritza eta Europa eta Latinamerikako Batzar Parlamentarioa.
 2011an Udal eta Foru Hauteskundetara Tolosako udaletxera Aralarren zerrendaburu izan zen eta zinegotzi hautatu zuten. Bilduko kide Ibai Iriarte babestu zuen alkatetzarako eta gobernu-taldean parte izan zen: alkate orde eta Hizkuntza Politika eta Hezkuntza batzordeko buru bezala.
 2015eko Udal eta Foru Hauteskundetan Tolosako udaletxera EHbilduren zerrendan zinegotzi aukeratu zuten. EHbildu udal taldeko bozeramailetako bat izan zen.
 2019ko Udal eta Foru Hauteskundetan Alkizako Abertzale Ezkertiarrak zerrendako buru Alkizako udaletxera eta alkate aukeratu zuten. Tolosaldea Garatzen eskualdeko garapen-agentziaren eta Tolosaldeko Zabor Mankomunitatearen zuzendaritzetako kidea izan da.
 2023ko Udal eta Foru Hauteskundeetan Alkizako Abertzale Ezkertiarren buru izan zen berriz eta alkalte aukeratu zuten. Tolosaldea Garatzen, Tolosako Zabor Mankomunitate eta EUDELen Gipzukoako lurralde-zuzendaritzako kidea da

Aralarrek Zutik alderdiarekin zituen harremanen testuinguruan Irazabalbeitia izan zen Hika aldizkariko erredakzio-kontseiluan alderdiaren ordezkaria 2004 eta 2012 artean. Zutik desegin ondoren Hikaren ondorengo moduan 2013an sortu zen Galde aldizkariko bultzatzaileetako bat izan zen Irazabalbeitia eta erredakzio-kontseiluko kidea.

Egun Irazabalbeitia Aliantza Libre Europarraren (EFA) ohorezko kidea da eta Coppieters Fundazioaren diruzaina.

Bestalde, Irazabalbeitia hainbat herri-ekimenen partaide izan da hala nola Lurraldea Koordinakundea, Elkarri eta Lokarri.

Halaber, Irazabalbeitia Club Atletico de San Sebastian kirol-taldearen zuzendaritzako kidea izan zen 1983 eta 2003 artean Vicente Areta Santamaria lehendakari izan zen garaian.

 Sariak eta errekonozimenduak 
Hainbat sari jaso ditu Irazabalbeitiak.
 1981: Gipuzkoako Foru-Aldundiak euskarazko tesinei emandako beka-saria.
 1987: Azkue ikerketa–saria doktorego-tesiarengatik
 1989: Bizkaizko Foru-Aldundiko Azkue saria The Universe: From Flat Earth to Quasars'' liburuaren itzulpenagatik.
 1989: "Alberto Haundia I. lehiaketa. Zientzi fantasia" izenekoaren lehenengo saria..
 1990: "Alberto Haundia II. lehiaketa. Zientzi fantasia" izenekoaren bigarren saria.
 1991: "Alberto Haundia III. lehiaketa. Zientzi fantasia" izenekoaren bigarren saria.
 1993: "Leioako III. Nobela-saria" izenekoan akzesita

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Inaki Irazabalbeitia literaturaren zubitegian
 Izarren hautsa: Zientzia eta beste bloga
 Irazabalbeitia.eus webgune pertsonala

Iñaki Irazabalbeitia
Elhuyar Fundazioa
Udako Euskal Unibertsitatea
Euskaltzain urgazleak
Zientzia-fikziozko idazleak
Euskarazko tesi egileak