Gary Cooper

Frank James "Gary" Cooper (Helena, Montana, 1901eko maiatzaren 7a - Los Angeles, Kalifornia, 1961eko maiatzaren 13a) Estatu Batuetako aktorea izan zen, bitan gizonezko aktore onenaren Oscar sariaren irabazlea.

1920ko hamarkadan hasi eta heriotzaren urtean amaituta, 100 film baino gehiagotan parte hartu zuen. Antzezteko era lasaia, estoikoa ia ia mugigabea zeukan baina, aldi berean, batzuetan intentsitate handiko nortasuna erakusten ahal izaten zuen. Garaiko zuzendari onenekin lan egin ez ezik, denetariko filmetan aritu zen, western, komedia, drama edota abenturazkoetan.

Biografia 
Frank James Cooper Montanan jaio zen, 1901eko maiatzaren 7an.  Gurasoek, Estatu Batuetan kokaturiko ingelesek, sorterrira itzultzea erabaki zuten. Egonaldi laburra izan zen hura, Lehen Mundu Gerra hastearekin batera Coopertarrak Montanan zuten etxaldera bueltatu baitziren. Handik gutxira, auto istripu batean aldaka larriki zauritu zuen James gazteak. Medikuek hura osatzeko zaldian ibiltzea aholkatu zioten, eta aitak, bide batez, etxaldean enplegatzeko aprobetxatu zuen. Hala ere, ez zuen gerora hain ospetsu bihurtu zuen ibilera kulunkaria zuzentzerik lortu. 

Urte gogorrak izan ziren aktorearentzat, oroitzapen lar onik utzi ez ziotenak: "Negu  gorrian  goizeko bostetan altxatu behar izatea 450 aberei jaten emateko ez du batere kutsu erromantikorik". Aita erabat arrotza izan zen harentzat: hotza eta uzkurra. Gerora antzeztu zituen pertsonaien estiloa harengandik ikasi zuela zioen. Baina Jamesek komikilari jardun nahi zuen. Asmo horrekin artea ikasi zuen, eta Montanako zenbait egunkaritan kolaboratzera iritsi zen. Lanbide hark, ordea, ez zion bizitzeko adina ematen eta, tartean, Yellowstone Parke Nazionaleko gidari ibili zen.  

Patuak, baina, sorpresa bat gordeta zion. 1924an, Kaliforniara joan eta zinema probetara aurkezten hasi zen. Bere itxura fisikoari eta zaldun trebea izateari esker, laster lortu zuen western batzuetan estra moduan agertzea. Bi urte geroago, lehen rol garrantzitsua eskuratu zuen The Winning of Barbara Worth-en. Ordurako, bere ordezkariaren aholkuz, kredituetan Gary izenarekin agertzen zen.  Geroxeago, Paramount etxeak fitxatu zuen, eta It (1927) eta Wings (1927) filmak egin zituen. 

The Virginian (1929) filmarekin egin zuen debuta zinema soinudunean. Handik aurrera, haren karrerak gora egin zuen, eta Hollywoodeko izar handia bihurtu zen 1930eko hamarkadan. Beste lan askoren artean, Morocco (1930), City Streets (1931), A Farewell to Arms (1932), If I Had a Million (1932), Design for Living (1933), The Wedding Night (1935), The Lives of a Bengal Lancer (1935), Desire (1936), Mr. Deeds Goes to Town (1936), The General Died at Dawn (1936), Buffalo Bill (1936), Souls at Sea (1937) eta Beau Geste (1939) filmetan hartu zuen parte. Design for Living-en egindako lanagatik Oscar sarirako izendatu zuten, baina ez zuen irabazi.

1940ko hamarkadaren hasieran North West Mounted Police (1940), The Westerner (1940), Meet John Doe (1941), Sergeant York (1941), Ball of Fire (1941), The Pride of the Yankees (1942) eta For Whom the Bell Tolls (1942) filmetan lan egin zuen. Sergeant York-en egindako lanak bere lehenbiziko Oscar saria ekarri zion, eta izendatua izan zen The Pride of the Yankees eta For Whom the Bell Tolls filmengatik. 

1947an, McCarthyren sorgin-ehiza puri-purian zegoela, Jarduera Antiamerikarren Komitearen aurrean  deklaratu zuen lehenengoetarikoa izan zen. Ezaguna zen aktorearen izaera errepublikanoa eta kontserbadorea. Hala ere, ez zuen lankiderik salatu, eta bera izan zen Carl Foremanen alde agertu zen bakarra. Hamarkada amaieran, Unconquered (1947) eta The Fountainhead egin zituen.

1952an, High Noon-ekin, gizonezko aktore onenaren oscarra irabazi zuen bigarren aldiz. Garai hartako filmen artean, aipagarriak dira Garden of Evil (1954), Vera Cruz (1954), The Court-Martial of Billy Mitchell (1955), Friendly Persuasion (1956), Love in the Afternoon (1957), Man of the West (1958) eta The Hanging Tree (1959).

1961ean, haren ibilbide oparoa saritu asmoz, Akademiak Ohorezko Oscarra eman zion. Haren izenean James Stewartek jaso zuen saria eta, negar malkotan, aktoreak minbizia zuela aitortu zuen. Hilabete geroago, maiatzaren 13an, bizi bezala hil zen: isiltasunean.

Bizitza personala 
Cooperrek gidoiak ikasteko arazoak zituela zioten batzuek. Carole Lombardek behin baino gehiagotan azaldu zuenez, "ahoa irekitzen duenerako, jada egun bat igaro da". Jeffrey Meyersek aktoreari buruz eginiko biografian, ordea, nahita egiten zuela azaltzen du, gustuko ez zituen esaldiak gidoitik ken zitzaten.

Emakumezale porrokatua, haren besoetatik, besteak beste, Clara Bow, Marlene Dietrich, Lupe Velez, Grace Kelly, Evelyn Brent eta Patricia Neal igaro ziren. 1933an, Veronica Balferekin ezkondu zen, eta 1937an haien alaba bakarra jaio zen, Maria Veronica. 1951n bereizi baziren ere, bikotea berriz batu zen 1954an.

Bere sasoian aktorerik ordainduena izan arren, ez zuen sekula izar apetarik agertu, eta lankideekin harreman ona izan zuen. "Cooperren antzeko pertsonaia bat asmatuko bazenu, inork ez luke hura sinesgarritzat joko. Hain ona da, ezen ez baitu gizakia ematen", zioen Ernest Hemingwayk. A Farewall to Arms filmean elkar ezagutu zutenetik, lagun min bihurtu ziren aktorea eta idazlea.

Filmografia 

 Dick Turpin (1925)
 The Thundering Herd (1925)
 Wild Horse Mesa (1925)
 The Lucky Horseshoe (1925)
 The Vanishing American (1925)
 The Eagle (1925)
 Tricks (1925)
 Three Pals (1926)
 The Enchanted Hill (1926)
 Watch Your Wife (1926)
 The Winning of Barbara Worth (1926)
 Old Ironsides (1926)
 The Spider's Net (1927)
 It (1927)
 Arizona Bound (1927)
 Children of Divorce (1927)
 The Last Outlaw (1927)
 Wings (1927)
 Nevada (1927)
 Half a Bride (1928)
 Beau Sabreur (1928)
 Doomsday (1928)
 The Legion of the Condemned (1928)
 Lilac Time (1928)
 The First Kiss (1928)
 The Shopworn Angel (1928)
 The Wolf Song (1929)
 Betrayal (1929)
 The Virginian (1929)
 Seven Days' Leave (1930)
 Only the Brave (1930)
 Paramount on Parade (1930)
 The Texan (1930)
 A Man from Wyoming (1930)
 The Spoilers (1930)
 Morocco (1930)
 Fighting Caravans (1931)
 The Slippery Pearls (1931) (film laburra)
 City Streets (1931)
 I Take This Woman (1931)
 His Woman (1931)
 The Voice of Hollywood No. 13 (1932) (film laburra)
 Hollywood on Parade (1932) (film laburra)
 Make Me a Star (1932) (Cameo)
 Devil and the Deep (1932)
 If I Had A Million (1932)
 A Farewall to Arms (1932)
 Today We Live (1933)
 One Sunday Afternoon (1933)
 Alice in Wonderland (1933)
 Design for Living (1933)
 Operator 13 (1934)
 Now and Forever (1934)
 The Hollywood Gad-About (1934) (film laburra)
 Star Night at the Cocoanut Grove (1934) (film laburra)
 The Lives of a Bengal Lancer (1935)
 The Wedding Night (1935)
 Peter Ibbetson (1935)
 La Fiesta de Santa Barbara (1935) (film laburra)
 Desire (1936)
 Mr. Deeds Goes to Town (1936)
 Hollywood Boulevard (1936) (Cameo)
 The General Died at Dawn (1936)
 The Plainsman (1936)
 Lest We Forget (1937) (film laburra)
 Souls at Sea (1937)
 Bluebeard's Eighth Wife (1938)
 The Adventures of Marco Polo (1938)
 The Cowboy and the Lady (1938)
 Beau Geste (1939)
 The Real Glory (1939)
 Screen Snapshots: Seeing Hollywood (1940) (film laburra)
 Screen Snapshots Series 19, No. 6 (1940) (film laburra)
 The Westerner (1940)
 North West Mounted Police (1940)
 Meet John Doe (1941)
 Sergeant York (1941)
 Ball of Fire (1941)
 Hedda Hopper's Hollywood No. 3 (1942) (film laburra)
 The Pride of the Yankees (1942)
 For Whom the Bell Tolls (1943)
 The Story of Dr. Wassell (1944)
 Memo for Joe (1944) (film laburra)
 Casanova Brown (1944)
 Along Came Jones (1945)
 Saratoga Trunk (1945)
 Cloak and Dagger (1946)
 Variety Girl (1947)
 Unconquered (1947)
 Good Sam (1948)
 Snow Carnival (1949) (film laburra) (narratzailea)
 The Fountainhead (1949)
 It's a Great Feeling (1949) (Cameo)
 Task Force (1949)
 Screen Snapshots: Motion Picture Mothers, Inc. (1949) (film laburra)
 Bright Leaf (1950)
 Dallas (1950)
 You're in the Navy Now (1951)
 It's a Big Country (1951)
 Starlift (1951) (Cameo)
 Distant Drums (1951)
 High Noon (1952)
 Springfield Rifle (1952)
 Return to Paradise (1953)
 Blowing Wild (1953)
 A Bang on Paris (1954)
 Garden of Evil (1954)
 Vera Cruz (1954)
 Screen Snapshots: Hollywood Premiere (1955) (film laburra)
 The Court-Martial of Billy Mitchell (1955)
 Friendly Persuasion (1956)
 Love in the Afternoon (1957)
 Glamorous Hollywood (1958) (film laburra)
 Ten North Frederick (1958)
 Man of the West (1958)
 The Hanging Tree (1959)
 Alias Jesse James (1959) (Cameo)
 They Came to Cordura (1959)
 Premier Khrushchev in the USA (1959) (dokumentala)
 The Wreck of the Mary Deare (1959)
 The Naked Edge (1961)

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 
Montanarrak
Prostatako minbiziaren ondorioz hildakoak
Ameriketako Estatu Batuetako katolikoak
Drama gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo saridunak (zinea)
Ameriketako Estatu Batuetako kontserbadurismoa