Zizurkil

Zizurkil Gipuzkoako iparraldeko udalerri bat da, Tolosaldea eskualdekoa. 3.001 biztanle ditu.

Geografia 
 amaitutakoa, zaharrago zen beste eliza gotiko baten aztarnen gainean eraikitakoa ziur asko.  Horregatik du Balizko Arkeologia Gunearen Aitorpena.  Kanpandorreak, berriz, norabide bakoitzean pare bat hutsarte ditu goialdean. Bertan lau kanpai daude, bi iraulketakoak eta beste bi, handiagoak, fijoak, 1825 eta 1850 artean jarriak denak. Gatazka garaietan defentsa eta babeserako gunea ere izango zela dirudi. Eliza lau isuritako teilatu baten bidez estalita dago eta hormei erantsita agertzen diren ostikoek eraikina kanpo aldetik eusten laguntzen dute.  

Donemiliaga parrokia-eliza saloi-plantakoa   da, habearte bakarrekoa, zertxobait zabalagoa dena absidearen partean atzealdean baino. Ganga, berriz, ez da jatorrizkoa. Argia epistola aldetik, hegoaldetik ikusten diren lau hutsartetatik, desberdinak laurak, sartzen da. Elizaren oinean zurezko barandilla duten bi solairutako koru altua eta 1750 inguruan Zaragozako Roca anaiek egindako 800 bat hodi dituen  organoa aurkitzen dira.
 
Parrokiaren erretaula nagusia XVIII. mendekoa da, Felipe Auzmendik egindakoa.  Alboko erretaulak, berriz, bikiak dira: ezkerrekoa, ebanjelio aldekoa, Jesusen Bihotzari eskainia eta eskuinekoa Amabirjin Sortzez Garbiari. Alboko hormetan dituen nitxoetan ere irudiak jasotzen dira: ezkerrekoan, Doloretako Amabirjinarena eta, eskuinekoan, San Isidrorena. [[Jesusen Gurutziltzaketa |Kristo Gurutziltzatu] bat ere ikus daiteke. 

Elizaren kanpoaldeko eraikuntzan kareharrizko harlanduak erabili dira, 1,6 m-ko lodierako hormak eraikiz. Parrokiaren aurrealdea barrokoa da eta sarbidea eragin hererriar nabaria duen erdi puntuko arku batetik egiten da. Atariko sarrerako erlaitzaren gainean, erdian, Donemiliagaren irudi txiki bat ikus daiteke. Ataria bera estalita dago ia alde guztietatik eta sekulako egitura du, zurezkoa, Hermenegildo Elordegi harginak eta Pedro Lasaga zurginak 1687an eraikitakoa: Zimiterioa. Izan ere, 1856an hilerriberria egin zen arte eliz atari hau izan zen herritarren ehorzketak egiteko lekua. Gero, 1943an, pilotaleku bihurtu zuten. 

Hegoaldetik bi solairutako beste eraikin bat erantsi zitzaion. Mutilen herriko eskola lehenik, 1939. urtean elizak eraikinaren jabegoa eskuratu zuen arte. Baina 1965ean, eraikin zaharra bota eta gaur egun ezagutzen dugun Zentroarekin ordezkatu zuten.

Udaletxea 
Udaletxea herrigunean badago ere, neurri batean baztertuta aurkitzen dela esan daiteke. Zizurkildarrek betidanik esan dutenez, garaiko herritarrek kontzeju etxe berria Donemiliagatarren jabetzako lurretatik at eta haiei bizkarra emanez eraiki nahi izan omen zuten. 

XVIII. mendearen lehen urteetan altxa zuten eraikin exentua da, oinplano laukizuzenekoa eta hiru altuera dituena. Aurrealdea harlanduz egina dagoen bitartean, gainontzeko aldeetako hormak harginlan edo manposteriaz eraiki zituzten, ertzetan eta bao inguruetan silarria ere erabili bazuten ere. Oso eraikin simetrikoa da. Aurrealdean, beheko solairuan aterpetxo bat osatzen duten hiru erdi puntuko arku daude. Hor kokatzen da etxearen sarrera. Lehen solairuan, nagusia, balkoia erdian eta leiho bana honen alde bakoitzean. Bigarren solairuan berriz, balkoiak ezker-eskuinean eta 1768ko herriko armarri zahar dotorea erdi-erdian. Etxea zurezko erlaitza handia duen lau isuriko teilatu batez errematatzen da. 

Lehendik Zizurkilgo kontzejua Argurutzega Zaharra deitzen zen etxean biltzen zen. Gero, XVIII. mendearen lehen urteetan, udaletxe berria eraiki zuten honen parean, gaurkoa, Argutuzeaga Berria izenez ezaguna orduan. Hona 1850eko agiri batean irakur daitekeena: 
 Udaletxea egoera onean zegoen, 202 metro2ko oinplanoa zuen eta 6.000 pezetatan baloratuta zegoen.
 Beheko solairuan, ezkaratza, alondegia, kartzela eta ukuilua zeuden.
 Lehendabiziko solairuan: sukaldea, korridorea, egongela eta gela txiki bat, beste bi gela eta komuna. Sukaldea eta bi gelak 60 pezetako errentan jarrita zeuden.
 Bigarren solairuan udalaren bilera gela eta nesken eskola zeuden. Horrez gain, aguazilaren bizilekua: sukaldea, korridorea, hiru logela eta komuna.

Luzuriaga 

Zizurkilgo Akezkobailaran kokatuta dagoen etxe dotorea izan zena, gaur oso egoera txarrean eta goitik behera erortzear dagoena. XVI. mendean eraikitakoa izango da ziur asko, nahiz  askoz ere lehenago izan dugun Luzuriagatarren leinuaren berri: Iohan Luçuriagakoa izan zen, adibidez, Zizurkilek 1391. urtean Tolosarekin egindako auzotze-sinaduran parte hartu zuen herritarretako bat.  Luzuriagakoa da, baita ere, Isastik aipatzen dituen Zizurkilgo oinetxeetako bat.
 
Eraikinak hiru solairu ditu: behekoa, goiko nagusia eta ganbara. Horma guztiak harginlan edo manposteriaz eraikitakoak ditu. Harlanduaren erabilera bao, ate eta arkuen markoetara mugatzen da. 

Fatxada nagusiak ekialdera jotzen du. Jatorrizko eta geroago egindako baoak ikusten zaizkio, ordena jakinik gabe prestatutakoak. Eraikinaren erdian harlanduzko markoa duen atea ageri da. Etxearen iparraldeko aldean,  gaur erdi itsututa dagoen arku beheratu, karpanel baten azpitik jatorrian karrera bat izan zenaren sarbidea ikus daiteke. Etxearen atzealdean, mendebaldekoan, arrapala edo ranpa txiki batek jatorrizko ate batera eramaten gaitu, harlanduz markatua hau ere. Beste pare bat bao ere ageri dira horma honetan. 

Asteasu eta Elbarrena arteko errepidera ematen duen iparraldeko aldean, aipatutako karrerarako sarrera nabarmentzen da arku karpanel baten azpitik hau ere. Gainean, harlanduzko marko handia duten hiru bao daude, bi leiho eta balkoia izandako beste bat. Azken urteetan etxearen estetika erabat hausten duen hormigoizko eraikin txiki bat erantsi zioten etxeari. Hegoaldeko horman inongo ordenarik gabe ateratzen joan dizkioten baoak nagusitzen dira.

Elbarrenako Arantzazuko Andre Mari eliza 

Gehienbat Elbarrenako auzotarren ekimenez eraikitako eliza dugu Arantzazuko Andre Mariarena. Geroz eta biztanle gehiago biltzen ari ziren Zizurkilgo Elbarrena auzoan eta bertan bizi ziren eliztarrei nahiko urrun geratzen zitzaien Herriguneko Donemiliaga parrokia-eliza. Hortik sortu zen Elbarrenan bertan eliza berri bat eraikitzearen ekimena. Eraikuntzak arkitektura modernoa du eta 1957ko irailaren 1ean inauguratu zuten. Barruko hormak Xabier Alvarez de Eulate Aita margolari ezagunak dekoratu zituen. 

Gipuzkoako Foru Aldundiak eman zizkion Zizurkilgo herriari honek eliza eraikitzeko behar zituen terrenoak. Horretan eta herri-ekimenez eraikitzean datza Arantzazuko Ama Birjinaren eliza Udal jabego izatearena:  

  

On Bartolome Auzmendi (Ataun, 1933) apaiztu eta zuzenean etorri zen Zizurkilgo Donemiliaga parrokiara 1957ko urrian. Urte bereko azaroan Elbarrenan eraiki berri zen Arantzazuko Amaren elizaren ardura hartu eta bertan jardun zuen 18 urtez (1957-1975).

Zubimusu zubia 
Erdi Aroan itsasoa eta Gaztela lotzen zituen Oria ibaiaren alboko ibilbideak Aiztondotik datorrenarekin bat egiten duen gunean eraiki zuten hasierako Zubimusu hura, zurezkoa ziur asko. XVI. mendean zurezkoa zena harrizko batekin ordezkatu zuten, 1554ko agiri honek dioen bezala:  

 
Lehen Karlistaldia amaituta,  bideak eta zubiak egokitu edo berritu ziren.  Zubimusu nonbait oso egoera txarrean aurkitzen zen, erdiko arkua bereziki. Pedro Nolasco arkitektuak gidatu zuen zubiaren eraberritzea 1848an.  28.860 erreal gastatu ziren denera berritze-lanotan eta horietatik 4.600 Villabona eta Zizurkil artean osatu zituzten, erdibana. Gutxiago bada ere, berea jarri behar izan zuten Asteasuk, Aiak, Adunak, Alkizak eta Larraulek. Lanak burutzeko behar izan ziren gainontzekoa errealak Gipuzkoako Foru Aldundiak ordaindu zituen.  Bigarren Karlistaldiaren ondoren ere, 1894an, Zubimusu berritu eta zabaldu zen Inozentzio Elortza (Azpeitia, 1824) ingeniariaren gidaritzapean. Zera zion Elortzak:  

 

1936an  Gerra Zibila lehertu zenean, militar matxinoak Tolosa aldetik zetozen. Errepublikarrek Zubimusu leherraraztea erabaki zuten frankistei bidea galarazteko. Horrela, zubiaren Villabona aldeko begia eztanda arazi zuten 1936ko abuztuaren 14an. Saiakera, ordea, ustel geratu zen, frankistek bi egun geroago, Amabirjinaren bigarrenean, Zizurkilen sartu ziren Zubimusu zubian zehar. 

Pasabidea gaurko beharretara egokitzeko, Gipuzkoako Foru Aldundiak zubi berria egiteko 70 milioi pezetako aurrekontua onartu zuen 1991n. Baina Foru Aldundi bereko eta Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailek, biek, zubia  Donejakue Bideko ibilbidean sartu eta babestu zuten, eraistea debekatuz. 

2016an, azkenik, Zubimusu berritu zuten: 800.000 €ko aurrekontuarekin, LKS Ingeniería-k  bi alboetako begiak eraitsi, erdiko arkua zutik utzi eta hauen gainean 42 metro luze duen altzairuzko egitura ezarri du.

Irizibarko karobia 

Zizurkilgo karobirik dotoreena eta osatuena da. Hiruzpalau bat metroko altuerako eta beste pare bat metro diametroko zilindroa da. Aterpea du kanpoaldean, teilatu eta guzti. Egoera zaila erakusten zuen eta Irizibar baserrikoei horrek eragiten zien kezkari erantzunez, Zizurkilgo Udalaren, Hernandorena Kultur Elkartearen eta Andoaingo Burdina Taldearen lankidetzak karobia txukundu eta zaharberritu du 2017/2018an. 

Burdina Taldeak karobia bera eta ondoko harrobiaren inguruko sasiak garbitu ondoren, labearen ahoa eta paretak txukundu ditu. Erabat hondatuta zegoen labearen sarrerako arkua ere konpondu dute, horretarako Irizibarkoek eskuratu dizkieten harriak erabiliz. Aurreko estalpearen teilatua ere askatu dute, gapirioak eta latak saneatuz edo ordezkatuz. Amaitzeko teilaztatze lanak egin dira.

Beste hainbat ondare 
Alfredo Moraza (Donostia, 1966) historialariak idatzita eta Zizurkilgo Udalak eta Aranzadi Zientzia Elkarteak editatutako herriko baserriei buruzko lan monografikoa aurkeztu zuten 2010ean.  Argitalpen horretan aurki daiteke ondare hauen eta beste askoren informazio sakonagoa. Eusko Jaurlaritzaren Kultura Sailak ere Zizurkilgo Ondareari buruzko datuak eskaintzen ditu. 

 Herrigunean, plazaren inguruan hainbat eraikin interesgarri dago:
 Plazaetxeberri, oso aspalditik ostalaritza-zerbitzuak eman dituen XVII. mendeko eraikina. Lehen solairua bitarte harri-hormak eta harlanduzko lanak erakusten ditu. Gorago, berriz, zurezko egitura jarri dute ikusteko moduan. Estalkiaren hegalak fintasunez hornitutako jabaloiak ditu.
 Elizgain edo Apaizetxea, XVII. mendeko eraikin errenazentista. Kareztatutako harrizko hormak ditu eta bao guztietako markoetan harlanduzko lanak.
 Mendibailaran:
Donemikel Goiaingeruaren ermita, Kalixa aldean. Migel Okendo jeneralak eraiki zuen 1665ean. Baina 1905ean ermita eta honen jabe den aldemeneko baserria erre ziren eta biak erabat berreraiki zituzten.
 Loidi baserria, XVII. mendekoa. Berriki guztiz eraberritua, gaur egun bereizitako bi bizitzako etxea da.
 Arritxipi baserria, XIX. mendeko eraikina, duela gutxi berritua izan dena. Gurutze berezia du aurrealdean.
 Areta inguruko baserriak. Aretagoikoa, XVII-XVIII. mendeetako baserri barrokoa, ataripeduna. Aretazpikoa, baserri barrokoa ere, XVII. mendean erakitakoa da. Gaur bi etxebizitzatan banatuta dago, bakoitza garapen ezberdinarekin. Hegoaldeko erdiak XVIII. mendeko ataripea dauka.
 Andia baserria. Eraikin gotiko-errenazentista, baserri-dolare motakoa, XVI. eta XVII. mendean eraikia. Baserria bi etxebizitzatan banatuta dago eta bakoitzak garapen ezberdina izan du. Ipar-mendebalean gezileihoak ditu eta hego-ekialdean, bao geminatuak. 
Zarateko Benta, gaur egun oso txukun berritua, garai bateko Gipuzkoako barrualdea eta kostaldea lotzen zituen gune estrategiko batean kokatua. Zizurkilgo Udalak berak eraiki zuen benta, XVI. mendean ziur asko, eta ustiapena alokairuan jartzen zuen.
 Buztinbailaran:
 Portxeta baserria, XVII - XVIII. mendeen artean eraikitako lau isuriko teilatua duen baserria. Harri-hormak karez zuritua, fatxada nagusiko baoek harlanduzko markoak dituzte.
 Larrondobuno jauregi-baserri barrokoa, XVII. mendean eraikia. Baserri oso handia, harri-horma karez zurituak eta harlanduz enmarkatutako baoak ditu. Fatxadan etxeko sarbide den erdi puntuko hiru arku dituen arkupea nabarmentzen da. 
 Andrezketa baserria, karrera edo ataripeko handia duena. Eskantzuak harlanduzkoak dira eta baoak ere bai. Mendebaldeko fatxadan hainbat gezileiho agertzen dira. Karrera barruko arku batean JHS (Ihesus) inskripzioa ikus daiteke.
 Nekola baserri barrokoa  XVII-XVIII. mendean eraki zuten. Bitan bereizita dago gaur eta etxe bakoitzak bere bilakaera izan du. Nekolaren lehen aipamen historikoa 1391ekoa da. 
 Erretenbarrendi baserria, XVI. mendean eraiki eta hurrengo mendean goitik behera berriztatu zuten baserri gotiko-errenazentista. Mendebaleko fatxadako gezileihoak jatorrizko eraikuntzaren aztarnak dira. Baserriaren barruko egitura egoera onean dago.
 Irazuazpikoa baserria, horma zurituak dituen eraberritutako eta gaur bi bizitza jasotzen dituen eraikina. Baserriaren lehen aipamena 1548koa da. Fatxada nagusian 1587ko data erakusten duen hareharrizko armarria dauka. Udaletxekoaz gain, bakarra da herri osoan eta 1587 data erakusten du. 
 Irazugoikoa baserria, XVI. mendean eraikitako harrizko etxea eta XVIII. mendean berriztatua. Gaur bi bizitza jasotzen ditu. Jatorrizko iparraldeko fatxadak sarrerako bao zorrotza du. 
 Akezkobailaran:
 Hilerria, Urkamendi gainaren magaleko goragune batean eraikia. Bertan 1761ko hareharrizko gurutze handi bat dago.
 Berastegi baserria, XVI. edo XVII. mendean eraikitakoa, dolare-baserri motakoa. Bi etxebizitzatan banatuta dago eta bakoitzak bere garapena izan du. Fatxadan dobelatutako sarrera nabarmentzen da. Teilatupean ere argi ikusten dira bi eraikuntza ezberdinak. 
 Legarralde baserri gotiko-errenazentista, XVI. mendean edo XVII. mendearen hasieran eraiki ohi ziren baserri-dolareen modukoa. Hegoaldean arku handi bat duen arkupea du. Zutabe baten erdian egilearen izena eta 1725eko data duen gurutze bat dago zizelkatuta.  
 Akezkoerrota. XVIII. mendean eraikitako errota, oraindik bere horretan mantentzen duena jatorrizko egitura eta hornikuntza kanala, antepara... Jabeek lanerako errota zaharreko makinak, balantzak eta tresneria osoa gorde dute errotaren barruan.
Elbarrenan:
 Iartza baserri barrokoa, XVII. mendearen lehen erdian eraikitakoa. Gaur egun, zenbait etxebizitzatan banatuta dago eta horren nabarmen hondatu du baserriaren irudia. Fatxadaren arkuaren giltzarriaren gainean armarri baten arrastoa du.

Zizurkildar ospetsuak 
 Pello Mari Otaño (1857-1910), bertsolaritzaren historian eragin handienetakoa izan duen bertsolaria. Antonio Zavalak zioenez, "euskera bizi bada, Otañoren bertsoak ere biziko dira. Eta auek arnasik badute, gure izkuntzak ere izango du". 
 Juan Arizmendi. XVII. mendeko eskultorea. Fuenmayorko eta Guardiako elizetako erretaulak egiten parte hartu zuen.
 Teodoro Hernandorena (1898-1994). Dentista ogibidez, politikari handia eta kulturgile nekaezina. Lan aparta egin zuen Iparraldeko bertsolaritza suspertzen eta indartzen: Xalbador... “Ni ez naiz jaio inoren mende egoteko”, zioen.
 Migel Otegi Urkia (1911-1989). Arritxipi baserrian jaiotako jesulaguna. 1934 geroztik Txinan irakasle. 30 liburuki dituen Txino-Gaztelania hiztegi erraldoia idatzi zuen.
 Kasilda Hernáez (1914-1992), anarkista eta Felix Likinianoren bikotekidea.
 Joxe Arregi Izagirre (1951-1981), etakidea.
 Patxi Biskert (1952-), aktorea.
 Iker Goenaga (1974-), trikitilaria.
 Ainere Tolosa (1979-), aktorea.
 Alatzne Etxaburua (1979-), aizkolaria eta segalaria
 Joseba Otaegi (1983-), aizkolaria

Zizurkilgo Elkarteak 
Hauek dira Zizurkilgo Udalean erroldatuta dauden elkarteak (2019):

 Aizan talde feminista
 Asociación Unidad de Africanos 
 Bukalai dantza taldea. Ikasleak dantza ikasten dute taldetan banatuta eta hainbat emanalditan parte hartzen dute urtean zehar. 
 Danena Kirol Elkarteak 1976an ekin zion bere futbol-bideari. 1980an eratu zuen Regional mailako taldea. Urte luzeen lanaren eta Udalarekin dituen harremanen fruitu 2014an inauguratu zuten belar artifilizialeko zelaia. Gaur egun, futbol, txirrindularitza eta atletismo sailak ditu. Biziberrituta ageri da, ekimen ezberdinak antolatzen eta kirola sustatzen.
 Denok Danena Halterofilia taldea. Batis Kortajarenaren gidaritzapean, Zizurkilgo Taldeak halterofilia Euskal Herriko eta Espainiako mailarik gorenera eraman du. Orain Villabona-Zizurkilgo Olaederra Kiroldegian entrenatzen dute. Espainako, Europako eta Munduko txapelketetan parte hartu du, baita Olinpiada batean ere. 
 Danena txirrindularitza
 Eliza
 Elizpe, Zizurkilgo Hirugarren Adineko Elkartea
 Festa Batzordea (Zizurkilgo Herrigunekoa) Amabirjinetako jaien antolatzailea da. Horrez gain, beste hainbat ekitaldi antolatzen dituzte.
 Hernandorena Kultur Elkartea, 2008an sortua. Herriko kultur mugimendua sustatzea eta dinamizatzea du xede, historia eta etnografia ataletan bereziki, naiz bere jarduera herri-ekimen eta kultur arloko eremu askotara hedatzen den.
 Kuttuna Haurreskola
 Kuttuna Haurreskolako guraso Elkartea
 Lamano-Eskua kultura elkartea
 Pedro Mari Otaño ikastetxea, Elbarrenan. (Beste)
 Ombu, Pedro Mari Otañoko guraso elkartea
 Peuskate eskalada taldea
 Presoen Aldeko Taldea
 Robles Motorsport
 San Millan ikastetxea, Herrigunean.
 Urkamendi, San Millan eskolako gurasoen Elkartea
 Tungurahua (Ekuadortarren taldea)
 Txepetxa, Zizurkilgo gazte asanblada
 UGAUZO, Ugare auzoko bizilagunen elkartea
 Urkamendi Elkartea
 Ziotza kirol elkartea, herriko jendea kirolaren bitartez parte hartzera bultzatzea helburu duena, mendia, pilota eta herri kirolen arloetan bereziki
 Ziotza pilota eskola, 2009an sortua
 Zizurkil Goiko Eskola Kirola (ZEK)
 Zubimusu ikastola.
 Zubimusu ikastolako guraso elkartea

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Gipuzkoako udalerrien zerrenda

Kanpo estekak 

 Zizurkilgo udalaren webgunea.
 Zizurkilgo dokumentazio, ibilbide, multimedia, mapen eta abar luzearen gordailua.
 Hernandorena Kultur Elkartearen webgunea. Zizurkilgo herriari buruzko informazio ugari eta anitza.

Zizurkil