Mitologia azteka

Mitologia azteka (edo mexika) azteken erlijio oinarritzen zen mito eta sineskeren multzoa da. Mesoamerikako antzinako beste mitologiekin bat zetorren gai ugaritan, baina bereizgarri handiena Huitzilopochtli jainkoak hartzen zuen nagusitasuna da. Huitzilopochtli, gerraren eta eguzkiaren jainkoa, mexiken jatorrizko jainkoa zen eta herrialde hautatutzat hartzen zuten haien burua. Horregatik, Eguzkiaren mugimenduaz arduratu behar zuten, opari eta sakrifizioak eskainiz. Sinesmen hau areagotu egin zen Tlacaelelgo erreforma erlijioso eta sozialean XV. mende erdialdean, Itzcoatl, Moctezuma I.a eta Axayacatl enperadoreek bultzatuta.

Jainko nagusiaz gain, mitologia aztekak, Ameriketako beste mitologien antzera, politeismo mugagabea zuen, jainko bakoitzak eginbide jakin bat zuena, gehienetan gizakiekin zerikusi zuzena zuena.

Filosofia moralizatzaileek ez bezala, erlijio azteka ez zegoen paradisu-infernu edo gaizkia-ongia problematikan oinarritua. Ameriketako beste erlijioen antzera, unibertsoaren bitasunean oinarritzen da, bizia eta herioa bi osagarritzat hartzen zituena, eta ez bi aurkakotzat.

Jainkoak 

Jainko batzuk, Tezcatlipoca eta Quetzalcoatl adibidez, antzinagoko zibilizazioetan dituzten sustraiak. Askotan, aztekek beste kulturetako jainkoak bereganatzen zituzten eta, hortaz, gurtza baimentzen. Batzuetan, kanpotarren jainkoak aztekenenkin bat egiten edo asimilatzen zituzten. Horrela bada, jainko askok itxura eta izen ugari zituzten, jainkoaren ezaugarri edo egiteko bakoitzaren arabera alda zitekeena. Noiz behinka, bi jainko batu egiten ziren eta bata beste bihurtu.

Azteken jainko ugariak gaika taldekatu daitezke:

Kultura jainkoak
 Tezcatlipoca (kedun ispilua) - botere unibertsal guztiahalduna duen jainko panmesoamerikarra
 Quetzalcoatl (lumadun sugea) - biziaren, haizearen eta artizarraren jainko panmesoamerikarra
 Tlaloc - euriaren, ekaitzaren, uraren eta trumoiaren jainko panmesoamerikarra
 Mixcoatl (hodei sugea) - gerraren, sakrifizioaren eta ehizaren jainko nahuatla
 Huitzilopochtli (kolibri ezkertia) - gerraren eta sakrifizioaren jainko mexika

Natura jainkoak
 Tonatiuh - eguzkia
 Metztli - ilargia
 Tlaltecuhtli (lur jauna) - lurraren jainkoa
 Chalchiuhtlicue - iturburuen jainkoa
 Centzon Huitznahua (400 hegoaldetarrak) - izarren jainkoa
 Ehecatl - haizearen jainkoa (batzuetan Quetzalcoatlekin bateratua)

Sortze jainkoak
 Ometeotl/Ometecutli/Omecihuatl/Tonacatecutli/Tonacacihuatl - genero bikoitzeko sortzailea
 Huehueteotl/Xiuhtecutli (jainko zaharra eta jaun turkesa) -jatorriaren, denboraren eta suaren jainkoa
 Coatlicue/Toci/Teteo Innan/Tonantzin - jainkosa sortzialea

Pulquearen eta gehiegikeriaren jainkoak
 Tlazolteotl - Zikinkeriaren, erruaren eta garbitasunaren jainkoa
 Tepoztecatl - pulquearen jainkoa Tepoztlanen
 Xochiquetzal - Plazeraren, barkamenaren eta sexuaren jainkosa
 Mayahuel - pulquearen eta magueyaren jainkosa
 Ahuiateteo:
 Macuiltochtli
 Macuilxochitl
 Macuilcuetzpalin
 Macuilcozcacuauhtli
 Macuilmalinalli
 Centzon Totochtin (400 untxiak)- mozkorraren jainkoa
 Ometochtli (Bi untxi) - Centzon Totochtin-en buruzagia, emankortasunaren eta mozkorraren jainkoa

Emankortasunaren eta artoaren jainkoak
 Xipe Totec (gure jaun larrutua) - udaberriarekin zerikusia duen emankortasunaren jainkoa, urregileen jainkoa
 Cinteotl - artoaren jainkoa
 Xilonen/Chicomecoatl - arto xamurraren jainkoa
 Xochipilli (loreen printzea) - alaitasunaren, loreen, plazeraren eta emankortasunaren jainkoa

Heriotzaren eta azpimunduaren jainkoak
 Mictlantecutli - azpimunduko jauna
 Mictlancihuatl - azpimunduko erregina
 Xolotl

Merkataritza jainkoak
 Yacatecutli (sudur jauna) - merkatarien jainkoa
 Patecatl - medikuntzaren eta medikuen jainkoa

Lekuak 
 Aztlán, zuritasunaren lekua: Mexiken sorlekua, Tenochtitlanera joan baino lehenagoko bizilekua.
 Mictlán: azpimundua.
 Tlalocan: lehen paradisua, Tláloc-en agindupekoa, hildakoen arimak piztuera itxaroten zuten lekua.
 Tlillan-Tlapallan: zeruetako erdiko paradisua, Quetzalcóatl-en jakinduria ulertu zutenetzako gordea.
 Tonatiuhichan: goiko paradisua.
 Tomoanchan: paradisu mitikoa, gauza guztiak bizi diren tokia (Itzapapálotl). Jainkoek han sortu zituzten gizakiak.

Ikus, gainera 
 Aztekak

Kanpo estekak