Marigorringo

Marigorringoak intsektu familia bat dira (Coccinellidae), izen ugarikoa: amona mantangorria, amona gonagorria, katalingorria eta marigorria dira erabilienak (marigorringorekin batera), baina badira beste hainbat ere: gonagorria, maria gonagorria, mariana gonagorria, martin karraka, matxingorria, poxpolingorria...

Animalia txikiak dira, 1 mm eta 10 mm bitartekoak. Gorriak edo horiak dira, eta orban beltz txikiak dituzte hegalen estalkietan. Hankak, burua eta antenak beltzak dituzte. Mota batzuk osorik beltzak edo grisak dira, eta aditu ez direnentzat zaila izan daiteke coccinellidae familiakoak direla hautematea. Era berean, aditu ez denak aise nahasiko ditu beste intsektu batzuk marigorringoekin.

Mundu osoan daude hedatuta, eta 5.000 espezie baino gehiago sailkatu dira. Espezie bakan batzuk izurritzat hartzen dira Ipar Amerikan eta Europan. Gehienetan, ordea, intsektu onuragarriak direla uste izaten du jendeak, nekazaritzarako kaltegarri diren zenbait intsektuz elikatzen baitira marrigorringo batzuk.

Marigorringo zazpittitta (Coccinella septempunctata) da espezie ohikoena Euskal Herrian.

Landare-zorriei aurre egiteko erabili izan da marigorringoa. Animalia horien etsai nagusiak direlako. Esaterako, Parisko ekialdean dagoen Vincennesko basoko lore-parkeari urtero erasotzen diete landare-zorriek. Arazo horri aurre egiteko parkeko zuzendariek marigorringoa hazteko zentro bat ireki zuten. Animalia hauek, kukurutxa eta sirfidoekin batera, landare-zorrien etsai nagusiak dira. Adituek kontrol biologikoa eraso kimikoa baino egokiagotzat hartzen zuten gero eta maizago. etan Vincennesko entomatologoak, alde batetik Cryptolemus marigorringo-mota hazi zuten kukurutxak kontrolatzeko eta bestetik Phytoseiulus akaroa hazi zuten armiarma gorriari aurre egiteko.

Izenak 

Intsektu honek dozenaka izen hartu izan ditu Euskal Herrian zehar: amona mantangorri, amandre gonagorri, amandre mantalgorri, amonagonagorri, amona mantangorri, amona mantalgorri, amonamantagorri, amuna mantagorri, anddere kota-gorri, andekotagorri, andere-kotagorri +zub, andere kotta-gorri, andre marigorringo, gonagorri, iratargi, jaungoikollar, katalingorri, kattalingorri, katalin-xume, kottagorri, labagorri, malo gorringo, mamanton gona-gorri, mantalgorri, mañagorri, maria gona-gorri, maria gorringo,maria teilaganeko, mariana gona-gorri, mariana gorri, mariana gorri-gorri, mariana gonagorri, marigorri, marigorringo, marije talatuko, marije telletuko, mari-kattalin, marikita, mariñela gorri, maritxugorri, maritxutalletuko, maritxu talletuganeko, maritxu teilatuganeko, maritxu teiletako, maritxu teilletako, maritxu teilatuko, maritxu tellatuko, martin-karraka, matxingorri, matxingorringo, txipilota gona-gorri...

Mitologia 
Intsektuon inguruan mito ugari dago bizi den eremu osoan. Euskal Herrian ere izaki onuragarritzat ageri da mitologian.

Eguraldiaren iragarle edo aldarazle 
Euskal Herriko alde askotan, eguraldiaren berri dakarren mezularia zela uste zuten, edo are eguraldia alda zezakeela ere.

 Hau esaten zitzaion Gipuzkoan, atzamarrean hartuta:

Zomorroari galdera egiten dion zati hori toki askotan aipatzen da (besteak beste, Orotariko Euskal Hiztegian, amona mantangorri sarreran), baina haren erantzuna ere bai, tokiren batean:

Orotariko Euskal Hiztegiak, marigorri sarreran, Azkuek jasotako Arratiako beste esaera honen berri dakar:

Euskaltzaindiaren Euskararen Herri Hizkeren Atlasa lanean, beste aldaera hauek ageri dira:
 Azkainekoa:

 Itsasokoa:

 Zaratamokoa:

 Eta Orotariko Euskal Hiztegian, mariana-gonagorri sarreran, Azkuek jasotako Larraungo beste esaera hau (abari = afari):

 Busturialdean, berriz, hau galdetzen omen zioten, Urdaibaiko biosfera erreserbaren webguneko Mitologia hiztegian jaso dutenez:

 Eibarren, amona marigorri bat hiltzen bazuten euria egingo zuela esan ohi zieten haurrei.

Arropa lehortzeko 
 Bermeon, arropa bustia lehenbailehen lehortzea gura bazuten, zomorro hau hartu eta ezker eskuaren ahurrean ipintzen zuten, eta, eskuin eskuarekin arroparen alde bustia kolpatzen zutela, hauxe esaten zioten:

Ilargiaren adierazle 
 Julio Caro Barojak dio amona mantangorriak ilargia adierazten duela euskal kantutegian.

Bestelako sinesmenak 
 Txillardegik bere lehen eleberrian aipatu zuen:

Euskal Herriko mendebaldeko ahozko tradizioan Maritxu Telletuko abestia gorde da. Ikus: Katuen Testamentua

Sailkapena

Chilocorinae 

Chilocorini
 Anisorcus
 Arawana
 Axion
 Brumoides
 Brumus
 Chilocorus
 Cladia
 Curinus
 Egius
 Endochilus
 Exochomus
 Halmus
 Harpasus
 Orcus
 Parapriasus
 Phaenochilus
 Priasus
 Priscibrumus
 Simmondsius
 Trichorcus
 Xanthocorus
 Zagreus

Platynaspidini
 Crypticolus
 Platynaspis

Telsimiini
 Hypocyrema
 Telsimia

Coccidulinae 

Azyini
 Azya
 Pseudoazya

Coccidulini 
 Adoxellus
 Auladoria
 Botynella
 Bucolinus
 Bucolus
 Bura
 Coccidula
 Cranoryssus
 Empia
 Erithionyx
 Epipleuria
 Eupalea
 Eupaleoides
 Geodimmockius
 Hazisia
 Hypoceras
 Microrhizobius
 Mimoscymnus
 Nothocolus
 Nothorhyzobius
 Orbipressus
 Orynipus
 Paracranoryssus
 Planorbata
 Psorolyma
 Rhyzobius
 Rodatus
 Stenadalia
 Stenococcus
 Syntona

Cranophorini
 Cranophorus
 Hoangus

Exoplectrini
 Ambrocharis
 Anisorhizobius
 Aulis
 Chapinula
 Chnoodes
 Coeliaria
 Cyrtaulis
 Dioria
 Exoplectra
 Neorhizobius
 Neoryssomus
 Hovaulis
 Oridia
 Peralda
 Rhizoryssomus
 Sicardinus
 Siola
 Sumnius

Lithophilini
 Lithophilus

Monocorynini
 Mimolithophilus
 Monocoryna

Noviini
 Anovia
 Eurodolia
 Novius
 Rodolia
 Vedalia

Oryssomini
 Oryssomus
 Pseudoryssomus

Poriini
 Poria

Coccinellinae 

Coccinellini
 Aages
 Adalia
 Ailocaria
 Alloneda
 Anatis
 Anisolemnia
 Anisosticta
 Antineda
 Anegleis
 Aphidecta
 Archegleis
 Australoneda
 Autotela
 Bothrocalvia
 Callicaria
 Calvia
 Cheilomenes
 Chelonitis
 Chloroneda
 Cirocolla
 Cleobora
 Clynis
 Coccinella
 Coccinula
 Coelophora
 Coleomegilla
 Cycloneda
 Declivitata
 Docimocaria
 Dysis
 Egleis
 Eoadalia
 Eoanemia
 Eriopis
 Erythroneda
 Eumegilla
 Harmonia
 Heterocaria
 Heteroneda
 Hippodamia
 Hysia
 Illeis
 Lemnia
 Lioadalia
 Macronaemia
 Megalocaria
 Megillina
 Micraspis
 Microcaria
 Microneda
 Mononeda
 Mulsantina
 Myrrha
 Myzia
 Naemia
 Neda
 Nedina
 Neocalvia
 Neoharmonia
 Nesis
 Oenopia
 Oiocaria
 Olla
 Oxytella
 Palaeoneda
 Paranaemia
 Phrynolemnia
 Procula
 Propylea
 Pseudadonia
 Pseudoenopia
 Sospita
 Sphaeroneda
 Spiloneda
 Synona
 Synonycha
 Xanthadalia

Discotomini
 Discotoma
 Euseladia
 Pristonema
 Seladia
 Vodella

Halyziini
 Eothea
 Halyzia
 Macroilleis
 Metamyrrha
 Neohalyzia
 Oxytella
 Protothea
 Psyllobora
 Vibidia

Singhikalini
 Singhikalia

Tytthaspidini
 Bulaea
 Isora
 Tytthaspis

Epilachninae 

Epilachnini
 Adira
 Afidenta
 Afidentula
 Afissula
 Afilachna
 Chnootriba
 Epilachna
 Henosepilachna
 Macrolasia
 Subafissa
 Subcoccinella
 Toxotoma

Epivertini
 Epiverta

Eremochilini
 Eremochilus

Madaini
 Cynegetis
 Damatula
 Figura
 Lorma
 Mada
 Malata
 Megatela
 Merma
 Pseudodira
 Tropha

Ortaliinae 

Ortaliini
 Amida
 Amidellus
 Anortalia
 Azoria
 Cinachyra
 Ortalia
 Ortalistes
 Paramida
 Rhynchortalia
 Scymnhova
 Zenoria

Scymninae 

Aspidimerini
 Acarinus
 Aspidimerus
 Cryptogonus
 Pseudaspidimerus

Brachiacanthadini
 Brachiacantha
 Cyra
 Hinda

Cryptognathini
 Cryptognatha

Diomini
 Decadiomus
 Diomus
 Heterodiomus
 Magnodiomus
 Erratodiomus

Hyperaspidini
 Blaisdelliana
 Corystes
 Helesius
 Hyperaspidius
 Hyperaspis
 Thalassa
 Tiphysa

Pentiliini
 Calloeneis
 Curticornis
 Pentilia

Scymnini
 Acoccidula
 Aponephus
 Apseudoscymnus
 Axinoscymnus
 Clitostethus
 Cryptolaemus
 Cycloscymnus
 Cyrema
 Depressoscymnus
 Didion
 Geminosipho
 Horniolus
 Keiscymnus
 Leptoscymnus
 Midus
 Nephaspis
 Nephus
 Parascymnus
 Parasidis
 Propiptus
 Sasajiscymnus
 Scymniscus
 Scymnobius
 Scymnodes
 Scymnomorpha
 Scymnus
 Sidis
 Veronicobius

Scymnillini
 Viridigloba
 Zagloba
 Zilus

Selvadiini
 Selvadius

Stethorini
 Stethorus
 Parastethorus

Sticholotidinae 

Argentipilosini
 Argentipilosa

Carinodulini
 Carinodula
 Carinodulina
 Carinodulinka

Cephaloscymnini
 Aneaporia
 Cephaloscymnus
 Neaporia
 Prodilis
 Prodiloides

Limnichopharini
 Limnichopharus

Microweiseini
 Coccidophilus
 Cryptoweisea
 Dichaina
 Diloponis
 Gnathoweisea
 Microcapillata
 Microfreudea
 Microweisea
 Nipus
 Pseudosmilia
 Sarapidus
 Stictospilus

Plotinini
 Ballida
 Buprestodera
 Catanaplotina
 Haemoplotina
 Paraplotina
 Plotina
 Protoplotina
 Sphaeroplotina

Serangiini
 Catana
 Catanella
 Delphastus
 Microserangium
 Serangiella
 Serangium

Shirozuellini
 Ghanius
 Medamatento
 Promecopharus
 Sasajiella
 Shirozuella

Sticholotidini
 Boschalis
 Bucolellus
 Chilocorellus
 Coelolotis
 Coelopterus
 Filipinolotis
 Glomerella
 Habrolotis
 Hemipharus
 Jauravia
 Lenasa
 Lotis
 Mimoserangium
 Neaptera
 Nelasa
 Neojauravia
 Neotina
 Nesina
 Nesolotis
 Nexophallus
 Paracoelopterus
 Parajauravia
 Paranelasa
 Paranesolotis
 Parinesa
 Pharopsis
 Pharoscymnus
 Phlyctenolotis
 Semiviride
 Sticholotis
 Stictobura
 Sulcolotis
 Synonychimorpha
 Trimallena
 Xamerpillus
 Xanthorcus
 Xestolotis

Sukunahikonini
 Hikonasukuna
 Orculus
 Paraphellus

Erreferentziak