Jocelyn Bell Burnell

Susan Jocelyn Bell Burnell (Lurgan, 1943ko uztailaren 15a), Susan Jocelyn Bell izenaz jaioa eta Jocelyn Bell Burnell bezala ezaguna dena, Erresuma Batuko astrofisikari bat da, Ipar Irlandakoa zehazki. Graduondoko ikasketak burutzen ari zela, pulsarren lehenengo detekzioa egin zuen 1967an. Pulsarrek igorritako seinaleen azterketa oso erabilgarria da kosmologian. Erresuma Batuko zientzialari garrantzitsuenetako bat kontsideratzen da, sari ugari jaso dituena, bere lana XX. mendeko aurkikuntza esanguratsuenetako bat izanik. Izatez, pulsarren aurkikuntzak Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen 1974. urtean, baina Bell ez zen sarituetako bat izan. 

Bost autore zituen pulsarren aurkikuntza argitaratzen zuen artikuluak. Bell ageri zen arren, bere tesi zuzendaria zen lehengoa, Antony Hewish, eta honek jaso zuen 1974ko Fisikako Nobel saria, Martin Rylerekin batera. Zientzialari ugarik kritikatu zuten Bell saritua ez izatea, Fred Hoyle astrofisikariak esaterako. Suediako Zientzien Errege Akademiak 1974an Fisikako Nobel Saria Ryleri eta Hewishi eman zien, bi horiek erradioastrofisikan egindako aurkikuntzak aipatuz. Rylek irekidura sintesirako tekniketan egindako lana eta Hewishek pulsarrak aurkitu izana azpimarratzen ziren.

Bellen lanari dagokionez, 2002 eta 2004 bitartean Royal Astronomical Societyko presidentea eta 2008tik 2010era, Erresuma Batuko Fisikako Instituko presidentea izan zen. Gero, 2011n Marshall Stoneham bere ondorengoaren heriotza zela eta, bitarteko presidente izendatu zuten.

2018an Oinarrizko Fisikako Breakthrough Sari Berezia jaso zuen. 2,3 milioi librako saria eman zioten, eta osorik donatzea erabaki zuen. Fundazio bat sortu zuen fiisikako ikerkuntzan lan egin nahi zuten emakumeei, minoriei eta ikasle errefuxatuei laguntzeko helburuarekin. Erresuma Batuko Fisikako institutuak kudeatzen du. 

2021ean, Copley Domina eman zioten, sari hau jaso zuen bigarren emakumea izanik. 

Gainera, 2022an Honoris causa doktore izendapena eman zion Euskal Herriko Unibertsitateak.

Aurtzaroa eta heziketa 
Lurgan herrian jaio zen, Ipar irlandan 1943an. Bertan bizi zen bere gurasoekineta hiru anai arrebekin.  Bere gusaroak, M. Allison and G. Philip Bell ziren. Senideen artean zaharrena zen eta neba bat eta bi ahizpa zituen. Bere aita arkitektoa zen eta Armagheko Planetarioa diseinatzen lagundu zuen. Jocelyn planetarioa bisitatzera joan ohi zen, eta bertako langileek animatu zuten astronomian lan egitera. Bere aitak astronomiaren inguruko liburu asko zituen eta Jocelyni asko gustatzen zitzaion liburu horiek irakurtzea. 

Lurganeko Eskolako Prestakuntza Departamentuan ikasi zuen 1948 eta 1956 artean. Garai artan, mutilek ikaskuntza teknikoak aurrera eraman zitzaketen arren, neskek ez zuten zientzia ikasteko aukerarik, sukaldatzen eta josten irakasten zieten horren ordez. Gurasoen kexak zirela eta, eskolako politika aldatu zen eta zientzia ikastea lortu zuen.

Eleven-plus azterketa suspenditu zuen eta ondorioz, bere gurasoek Mount School Quaker nesken eskolara eraman zuten, Yorken (Ingalaterra). Bertan bigarren ezkuntzako ikasketak aurrera eraman zituen, 1961ean bukatu zituenak, eta bere fisikako irakasleak txundituta utzi zuela aipatu izan du. Honakoa esan zuen:«Ez dituzu datu guztiak buruz ikasi behar; funtsezkoak diren gutxi batzuk soilik, eta … orduan haiek aplikatu ditzakezu, erabiliz eta garatuz… Irakasle ona izan zen eta fisika, errealitatean zeinen erraza den erakutsi zidan».Ondoren, Glasgowko unibertsitatean ikasi zuen, 1965. urtean lizentziatu zen arte, Natur Zientzia Filosofikoan (fisika), ohorezko matrikularekin. Gero, Cambridge unibertsitateko New Hall eskolan doktoratu zen 1969an. Bertan, Anthony Hewishekin batera, kuasarren inguruan lan egin zuen, garai hartan aurkitu berriak zirenak, planeten arteko dizdira matrizeak aztertuz. 

BBC Four kateko hiru ataleko Beautiful Minds dokumentalaren lehengo atala, Jacqui Farnhamek zuzendua,  Bellen ingurukoa izan zen.

Karrera profesionala eta ikerketak 

1967ko azaroaren 28an, Cambridgeko unibertsitatean graduondoko ikasle bezala lanean ari zela anomalia bat detektatu zuen, izarrek igorritako seinaleen grafikoetan. Abuztuan detektatu zen seinale hori, baina grafikoak banan-banan eskuz aztertu behar zirenez, hiru hilabete beranduago topatu zuen anomalia. Seinale horrek pultsuak igortzen zituela ikusi zuen, eta guztiz ziklikoak zirela, pultsu bat igorriz segundu bat eta heren pasatzen zen bakoitzean.

Gara hartan, seinale horren iturria “Little Green Man 1” gisa izendatu zuten (LGM-1), eta gerora PSR B1919+21 izen ofiziala eman zitzaion. Urte batzuk beranduago, errotazio azkarreko neutroi-izar bat bezala identifikatu zuten. BBC kateko Horizon telesaioan dokumentatu zen hau gero. 2020an, Harvarden emandako hitzaldi batean, garai hartako elkarrizketetan sortutako arazoak adierazi zituen. Kontatu zuen, nola Hewishi astrofisikaren inguruko galderak egiten zizkioten eta berari aldiz galdera pertsonalak: zenbat mutil-lagun izan zituen, zer koloretako hilea zuen… Gainera, alkandorako botoiren bat askatzeko ere eskatu zioten argazkiak ateratzeko orduan. Daily Telegraph saioko erreportari batek "pulsating radio source" gisa izendatu ordez, pulsar izena erabili zuen.

1968 eta 1973 bitartean, Southampton Unibertsitatean lan egin zuen. Gero, 1974tik 1982ra Londresko Unibertsitatean. Jarraian, Edinburgheko Errege Behatokian aritu zen 1982tik 1991ra. Horrez gain, 1973 eta 1987 bitartean tutore, kontsultari, azterlari eta hizlari lanak egin zituen Open Unibertsitatean. 1986an James Clerk Maxwell Teleskopioko proiektu baten zuzendari bihurtu zen, Mauna Kean, Hawaiin, 1991ra arte.  Fisikako irakaslea izan zen 1991tik 2001era Open Unibertsitatean. Horrez gain, irakasle bisitaria izan zen Estatu Batuetako Princeton Unibertsitatean eta Zientzien Dekano Bath Unibertsitatean 2001etik 2004ra. 2002 eta 2004 artean Royal Astronomical Societyko presidentea izan zen. 

2007an astrofisikako irakasle bisitaria izan ze Oxford Unibertsitatean, Mansfield Collegeko kidea izanik. 2008tik 2010era Erresuma Batuko Fisikako Institutuko presidentea ere izan zen. 2018ko otsailean, Dundee Unibertsitateko Kantzelario izandatu zuten. Urte berean, Parkes bisitatu zuen, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian. Bertan, Jonh Boltonen hitzaldi nagusia zuzendu zuen Central West Astronomical Socyetyko AstroFest ekitaldian.

Horrez gain, 2018an Oinarrizko Fisikako Breakthrough Saria eskuratu zuen pulsarren aurkikuntzarengatik, 2,3 milioi librako saria eskuratuz. Sari hau, beste asko ez bezala, ez dago aurkikuntza berrietara mugatuta. Diru guztia donatu zuen.

Bestalde, 2022ko uztailean Ulster Bankuak 50 librako bilete berriak egin zituen eta zientzialari desberdinen irudiak jarri zizkion. Jocelyn haietako bat zen. Bere hitzak izan ziren: “Oso pozik nago beste emakume batzuei zientzian lan egitera bultzatzeaz eta Iparraldeko Irlandarentzat oso garrantzitsua dela iruitzen zait. Gorantza doan sektore bat da. Karrera zientifiko bat egiten duten emakumeek hazkunde jarraitu hau bultzatuko dute.”

Nobel sariarekin gatazka 
Bellek ez zuen 1974ko Fisikako Nobel Saria jaso. Interplanetary Scintillation Array eraikitzen 
lagundu zuen bi urtez eta bera izan zen lehenengoa hasieran anomaliaz ohartu zena, batzuetan 96 oin (29 m) datu-orri berrikusiz gauero. Geroago, Bellek esan zuen Hewishen eszeptizismoaren aurrean anomaliaren berri ematan askotan errepikatu behar zuela behatutako,izan ere, honek, hasiera batean, interferentziengatik eta gizakiak egindako ekintzengatik izan zioen. Hewish eta Rylek egindako bileretara askotan ez zen gonbidatua izaten.

Pulsarren aurkikuntzaren berri ematen zuen artikuluak bost egile zituen. Bell-en tesi-zuzendaria, Antony Hewish, egileetan lehena izan zen, Bell bigarrena. Hewish-i Nobel saria eman zioten, Martin Ryle astronomoarekin batera. Garai hartan, Sir Fred Hoyle astronomoak Bellen omisioa kritikatu zuen. 1977an, Bell Burnellek ondorengoa esan zuen: "Uste dut Nobel Sarien garrantzia murriztuko litzatekela ikasleei emango balitzaizkie, salbuespenezko kasuetan izan ezik, eta ez dut uste hau horietako bat denik". Suediako Zientzien Errege Akademiak, saria iragartzen zuen prentsa oharrean, Ryle eta Hewish aipatu zituen radio-astrofisikan egindako lan aitzindariagatik, bereziki Rylek apertura-sintesi teknikan egindako lana eta Hewishek pultsarren aurkikuntzan izan zuen influentzia erabakigarria.

Feryal Özel Arizonako Unibertsitateko astrofisikariak honela ezaugarritu zituen Bell Burnellen ekarpenak:Behaketa egiteko erabili zuen tresneria eraikitzen lagundu zuen. Bera izan zen konturatu zena. Berak argudiatu zuen benetako seinalea zela. Graduondoko ikasle batek bere proiektua aurrera ateratzen duenean, zaila da horri garrantzia kentzea.Ondorengo urteetan, Bell Burnellek ondorengoa argudiatu zuen: "graduondoko ikasle eta emakume izateak, elkarrekin, Nobel sari bat jasotzeari zegokionez, nire maila zapuzten zuela". Erabakiak gaurdaino dirau eztabaidagai.

Bizitza pertsonala eta ez akademikoa 
Bell Burnell, Burnell etxeko zaindaria da Cambridgeko Gramatika Eskolan, Ballymenan. Emakumeen estatusa eta kopurua hobetzeko kanpaina egin du postu profesional eta akademikoetan, fisika eta astronomia arloetan.

Adiskideen Erlijiozko Elkarteko jarduerak eta sinismenak 

Bere eskola-garaietatik aurrera, Adiskideen Erlijiozko Elkarteko kide aktiboa izan da, eta idazkari gisa jardun zuen Britain Yearly Meeting bilkuretan, 1995, 1996 eta 1997an. Bell Burnellek ere Adiskideen Munduko Batzordearen Batzorde Exekutibo Zentraleko idazkari gisa jardun zuen 2008tik 2012ra. Swarthmore hitzaldi bat eman zuen, Broken for Life izenburupean, Aberdeenen 1989ko abuztuaren 1ean egindako Urteko Bileran, eta hizlari izan zen US Friends General Gathering Biltzarrean, 2000n. Bere historia eta sinesmen erlijiosoez hitz egin zuen Joan Bakewell-ek 2006an egindako elkarrizketa batean.

Bell Burnellek Adiskideen Erlijioko Elkarteko Bake eta Lekuko Sozialen Lekukotasunen Batzordean lan egin zuen, "Engaging with the Quaker Testimonies: a Toolkit" sortzeko 2007ko otsailean. 2013an, James Backhouse hitzaldi bat eman zuen, ondoren "A Quaker Astronomer Reflects: Can a Scientist Also Be Religious?" izenburuko liburuan argitaratu zena. Bertan, Burnellek gogoeta egiten du ezagutza kosmologikoa Bibliarekin edo Estatu Kristauekin erlaziona daitekeenari buruz.

Ezkontza 
1968an, bigarren eta hirugarren pultsarraren aurkikuntzaren artean, Bell Martin Burnell-i ezkon-hitza eman zion, eta handik gutxira ezkondu ziren; bikotea 1993an dibortziatu zen, 1989an banandu ondoren. 2021ean Bedfordshireko Unibertsitatean emandako online hitzaldi batean, Bell Burnell-ek astronomi-behatokira konpromiso-eraztun batekin joaten izandako lehen esperientziari buruz hausnartu zuen. Bere eraztunaz harro zegoen eta berri onak bere lankideekin partekatu nahi zituen arren, kritikak jaso zituen, izan ere, bere garaian, emakumeek lan egitea lotsagarria zen, beren bikotekideek familia aurrera emateko gai ez zirela ematen baitzuen.

Senarra tokiko gobernuko funtzionarioa zen, eta bere karrerak Britainia Handiko hainbat lekutara eraman zituen. Denbora partzialean lan egin zuen urte askoan euren semea, Gavin Burnell, hazten ari zen bitartean, Leedseko Unibertsitateko materia kondentsatuaren fisika taldeko kidea dena.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

 Elkarrizketa: Eskolan asko borrokatu behar izan nuen zientzia ikasteko Berria, 2023.10.06

Ipar Irlandako fisikariak
Astrofisikariak
Belfastarrak
Copley Domina
Britainiar Inperioko Ordenaren Dama komendadoreak