Arima

Arima (latinezko anima hitzetik) zenbait tradizio espiritual, filosofiko eta psikologikotan, pertsona, izaki bizidun edota objektuen esentzia gorpuzgabea da. Hainbat sistema filosofiko eta espiritualek irakasten dute gizakiek arima dutela; beste batzuen arabera, izaki bizidun guztiek, bai eta bizirik gabeko objektuek ere (esaterako, ibaiek) arima dute. Azken sinesmen horri animismo deritzo.

Arima hitza izpiritu, kontzientzia edo izatearen sinonimo izan daiteke, eta lan zientifikoetan, sarritan, gogoaren edo kontzientziaren sinonimotzat hartzen da.

Hitzari buruz

Etimologia 
Arima hitza latinezko anima hitzetik dator. Hortik eratorriak dira "animatu", "animazio" eta "animalia". Oinarrizko hitza, ordea, hebreerako nèphèsh [נפׁש] eta grezierako psyché [ψυχή, psukhê] ziren. Biblian erabili ziren. Arimak adierazten zuen pertsona bat edo animalia bat, edo pertsona batek edo animalia batek gozatzen zuten bizitza. Nèphèsh "arnastu" esan nahi duen erro batetik dator, itxura guztien arabera.

Egungo ingelesezko soul hitza, antzinako sáwol ingelesetik eratorria, gizakiarengan printzipio hilezkorra esan nahi duena, VIII. mendeko Beowulf olerkian agertu zen lehen aldiz (2820 eta Vespasianoren Salterioan 77.50). Beste hitz aleman eta baltiko batzuen antzekoa da ideia bererako: saiwala gotikoa, antzinako alemanezko sêula eta sêla, saxoiera zaharreko sêola, antzinako Frankonia Behereko sêla eta sîla, antzinako eskandinavierako sála eta lituanierako siela. Germaniar hitzaren etimologiarik sakonena ez dago argi.

Uste denez, sustrai germaniarraren atzean dagoen jatorrizko kontzeptuak, "Itsasora (edo aintzirara) etortzea edo izatea" esan nahi du. Germaniarren eta zelten sinesmenen arabera, arimak sortu ziren laku sakratuetara itzultzen ziren.

Morfologia 
Erdi Aroko hizkuntza klerikalak latinetik hartu zuen mailegua, VIII. mendean. Hitz hau, X. mendearen hasierara arte mantendu zen. 900. urtean idatzitako "Cantilène de sainte Eulalie"-n agertu zen. XI. mendeko San Alexisen Poemak anima hitza aneme bihurtu zuen. 1100 inguruan, "Errolanen kantuan" terminoa "Anme" moduan erabili zen. "Alme" edo "arma" bezalako aldaera dialektalez gain, hitza frantsesez "ame" eran egonkortu zen XIII. mendean.

Arima eta espiritua 
"Arima" hitzak konnotazio erlijioso, filosofiko eta psikologiko ugari ditu, baita adimen sinonimoa ere. Arima gorputzari eta materiari lotuta dago, espiritua gorputzetik bereizita dago; arimak bizi-funtzioak bermatzen ditu, espirituak buru-funtzioak.

Gaur egungo ohiko erabilerak arima eta espiritu terminoak kontrajartzen ditu. "Espiritu" terminoa gizakiaren gaitasun intelektualei dagokie, osotasunean hartuta; "arima" terminoa, berriz, batez ere ahalmen moralez hornitutako giza espirituari dagokio. Arima hitzaren ohiko esanahia heriotzaren ondoren gorputzetik bereizten den entitate ontologikoari ere badagokio. Espiritu terminoak adierazten du hildako pertsonaren arima zentzuduna eta pentsatzen zuena zela, bizirik zegoenean. Heriotzari buruzko aipamenak "mamu" hitza ere ekartzen du gogora.

Filosofia aldetik

Greziako filosofian 
Greziar munduan arima ulertzeko bi modu nagusi izan ziren, lehena, arima bizi-printzipio gisa ulertua, izaki bizidun guztientzat komuna (landareak, animaliak eta gizakiak), eta aldiz bigarrena, arima arrazionaltasun-printzipio gisa ulertua, izaera jainkotiar eta hilezkorrekoa, gizakiarena dena.

Platon eta Sokrates 
Platonen definizioen arabera, arima "bere burua mugitzen duena da; izaki bizidunen bizi-mugimenduaren kausa da". Platonen aburuz, arimak gizakia definitzen du eta bizitzaren printzipioa da: "Arima gizakia dela azaldu behar dizut?". Berarentzat, arima erorita dago: gorputzean erori da, eta jainkoei laguntzen zien ideien munduan. Platonek ematen duen definizio bakarra hau da: arima "bere kabuz mugitzen den mugimendua da", ideien, forma idealen, jainkozkoaren antzekoa da. Arimak hiru maila ditu:

 Epithumia (πιθυμία), "apetitua", espezie menderagarria da, beheko desioen maila desiragarria (gosea, egarria, etab.).

 Tkea (θυμός-ekoa), "haserrea", espezie suminkorra, grinen maila oldarkorra.

 Logistikon (λογιοοιοκόν-a), "arrazoizkoa", espezie arrazionala, pentsamenduaren jainko-maila, hori baita hilezkor bakarra (gurdiaren mitoa eta Fedroren gurdi-gidaria). Platonen pentsamendua, ordea, aldatu egin zen. Fedro-n, Platonek arima bat onartzen du. Errepublika-n, hiru arima-espezie onartzen ditu. Fedro-n, arima irudi bidez aurkeztu zuen, hain zuzen ere gurdi gisa: espezie oldarkorra –plazer mundutarrak nahi dituena eta arima erortzera daramana– zaldi beltz batekin irudikatu zuen; zaldi zuriak edertasuna eta Ideia platonikoak ordezkatu zituen; eta gidariaren bidez irudikatu zuen arimaren bi mutur kontrajarriak adiskidetu nahi dituen espiritua. Platonek, bere bizitzaren amaieran, Timeo-n, hiru arima-espezie onartzen ditu. Giza arimaren zehaztapen hirukoitz hori Pitagorasi dagokio.

Fedon-en eta Errepublika-n, Platonek metensikosiaren mitoa garatzen du. Horren arabera, gorputza hil ondoren, arima Ideien munduarekin edo beste gorputz batekin lotzen da, justuen edo gaiztoen kategorien arabera. Aurreikusitako hiru berraragiztatze-motak arimaren hiru espezieetako baten nagusitasunari dagozkio: animalia lizunengan berraragiztatzea, apetitua nagusitzen bada; piztian, oldarkortasuna nagusitzen bada; taldeko animalian, zentzuzkotasuna nagusitzen bada.

Sokrates maisuaren hitzetan oinarrituta, Platonek uste zuen psikea pertsonaren funtsa zela, eta hark erabakitzen duela nola jokatu. Uste zuen esentzia hori gure izatearen okupatzaile gorpuzgabe eta betierekoa zela. Platonek esaten zuen hil ondoren ere, arima existitzen dela eta pentsatzeko gai dela. Gorputzak hiltzen diren neurrian, arima etengabe birsortzen dela uste zuen (metenpatia) ondorengo gorputzetan. Hala ere, Aristotelesek uste zuen arimaren zati bat baino ez zela hilezkorra, zehazki adimena (logoak). Platonen arimak hiru zati ditu:

 logos, edo logistikon (gogoa, nous-a edo arrazoia)
 thymos, edo thumetikon (emozioa, espiritua edo maskulinoa)
 eros, edo epithumetikon (sabelari lotutakoa, desioa edo femeninoa)

Zati horiek gorputz-atal desberdinetan daude:

 logos buruan dago, arrazoiarekin lotuta dago eta beste zatia erregulatzen du.
 thymos bularretik gertu dago, eta haserrearekin lotuta dago.
 Eros urdailean dago eta desioekin lotuta.

Platonek ere arimaren edo psikearen hiru zatiak kasta sozialen sistema batekin konparatzen ditu. Platonen teoriaren arabera, arima hiru zatitan antolatutako estatu bateko klase-sistemaren antzekoa da, funtsean. Izan ere, ondo funtzionatzeko, zati bakoitzak lagundu behar du multzoak ongi funtziona dezan. Logoasak arimaren gainerako funtzioak arautzen ditu.

Aristoteles 
Aristotelesek K.a 330an arimaren definizio arruntena eman zuen (hau da, arima guztiei dagokiena): "Arima gorputz organiko baten lehen ekintza da", Aristotelesen iritziz, izaki bizidun baten oinarrizko jarduera, edo erabateko eguneratzea, bere arima da.

Hiruzpalau funtzio edo ahalmen bereizten ditu, edo arimaren forma (psike), arimaren garapen baten etapak markatzen dituztenak:

 Elikagaia edo begetatiboa (threptika psuke) kanpoko elementuak asimilatzeko gaitasuna da, hazten ari diren bizidun, landare eta animalia guztiena. Sortze-funtzio den ahalmen generatiboarekin batera, guztiok, funtzio begetatiboa dugu.
 Sentimenezko arima (aistetika psuke) eta arima diskriminatzailea animaliengan bakarrik agertzen dira, eta bere baitan biltzen ditu zentzumenak (ukimena, gustua, usaimena, entzumena, ikusmena), plazeraren eta oinazearen pertzepzioa, desira, eta, gizakiarentzat, irudimena eta zentzu ona (khooinon aistikon: gizakiak sentipen ezberdinak sentitzen dituela eta diskriminatzen dituela sentitzen du).
 Desiraren eta adimenaren bitarteko ahalmen mugiarazlea dago; gisa horretan, animalia perfektuenak mugi daitezke, beren premiak asetzeko helburuarekin.
 Arima pentsatzailea (dianoetike psuke) arrazoimena eta adimen diskurtsiboa (dianoia), zeinaren bidez epaitzen eta arrazoitzen den, eta, guztien gainetik, adimena "gizakia" bezalako izakiei bakarrik dagozkie.

Arimaren hainbat gaitasun, esate baterako, elikatzea, mugimendua, arrazoia eta sentipena behin eta berriz, eragiten direnean, bizirik egoteko gaitasuna betetzen da. Adibidez, lo geratzen den norbaitek, hilik erortzen denak ez bezala, esnatu eta bizi egin dezake bere bizitza; hiltzen den horrek, ordea, ezin du egin.

Aristotelesek arimari buruz duen eztabaida De Anima obran dago. Nahiz eta gehienetan Platon arimaren hilezkortasunari kontrajartzen zaion, hirugarren liburuko bosgarren kapituluarekiko eztabaida bat aurki daiteke: testu honetan bi interpretazioak argudia daitezke, arima, bere osotasunean, hilgarritzat har daiteke, baina "adimen aktiboa" izeneko zatia hilezkorra eta betierekoa da. Eztabaidaren bi aldeek dituzte defendatzaileak, baina ulertu da desadostasun iraunkorra egongo dela haien azken ondorioei buruz, beste testu aristoteliko bakar batek ere ez baitu puntu zehatz hori aipatzen, eta De Anima-ren zati hori iluna baita. Gainera, Aristotelesek dio arimak gizakiei laguntzen diela egia aurkitzen, eta oso zaila dela arimaren benetako xedea edo eginkizuna ulertzea.

Epikuro 
Epikuroren ustez (K.a 342an jaioa, K.a 270 inguruan hilda), eta geroago Lukrezioren ustez (K.a 98an jaioa, K.a 55ean hilda), arima gauzatu egiten da; gorputzak bezala, hilgarria da, eta heriotzaz geroztik ezerk ez du bizirik irauten. Gorputzean sakabanatzen diren atomoek osatzen dute. Platonek eta Aristotelesek ez bezala, Epikurok ez du uste arimak osotasun baten edo arima jainkotiar baten parte hartzen duenik. Haren ustean, jainkoak ez dira giza gauzez arduratzen.

Tomas Akinokoa 
Aristotelesi ("filosofoa" bezala izendatu zuena) eta Avizenari jarraituz, Tomas Akinokoak (1225-1274) adierazi zuen arima gorputz biziaren lehen errealitatea zela. Arima izaki bizidunek dituzten gaitasun edo ahalmen multzoa da. Horren arabera, izaki bizidun bat materiaz (gorputzaz) eta forma ematen dioten ahalmen multzo batez (arimaz) osatutako substantzia bat da. Gorputza eta arima, materia eta forma, ezin dira banandurik existitu, aldiz, biek izakiaren batasuna eratzen dute, horren substantzia eratzen dute: bizitza itzaltzen denean, gorputzak dituen ahalmenak desagertzen dira, subjektu batetik, gorputz batetik kanpo ahalmen horiek ezin baitute eragin.

Eta ondorioz, hiru bizi-ordena bereizi zituen: landareek elikatzeko, hazteko eta ugaltzeko ahalmena dute (arima begetatiboa dute); animaliek, landareek dituzten ahalmen horiez gain, hautemateko ahalmena eta, horregatik, beren inguruan gertatzen diren gauzak bereizteko ahalmena dute. Ahalmen horrek, bere aldetik, beste ahalmen bat pizten du: desira, tokiko mugimenduaren printzipioa dena (arima sentimenezkoa). Gizakiek, horrez gain, adimena dute, ezagutzara eramaten dituena (arima arrazionala). Hortaz, gizakion bizitza goragokoa da, baita beren helburuak eta asmoak ere.

Immanuel Kant 
Bere psikologia arrazionaleko hitzaldian, Immanuel Kantek (1724-1804) bere arima "I" bere zentzu zorrotzenaren gisa identifikatu zuen. Gainera, izanaren barne esperientzia ezin daitekeela frogatu ala ezeztatu argumentatu zuen.

Lehenaz, ezin dugu frogatu arimaren inmaterialtasuna, baina puntu batera arte: arimaren jabetza eta ekintzak ezin baitira materialtasunez aitortuak izan. "I" edo arimatik, Kantek transzendentzia arrazionalizazioa proposatu zuen. Baina abisatu zuen praktikoa izaten jarraitzeko bada, arrazionalizazio horrek bere jakintzaren mugak soilik zehaztu ditzakeela.

Avizena eta Ibn al-Nafis 
Aristotelesi jarraituz, Avizenak eta Ibn al-Nafis fisikari arabiarrak arimaren ulermen aristotelikoari buruzko teoria landuagoak garatu zituen. Biek bereizketa egin zuten arimaren eta espirituaren artean, eta arimaren izaerari buruzko Avizenaren doktrinak eragina izan zuen eskolastikoen artean. Avizenak arimari buruz dituen iritzi batzuen arabera, arimaren hilezkortasuna haren izaeraren ondorioa da, eta ez hura betetzeko asmoa. "Hamar adimenak" teorian, giza arima hamargarren eta azken adimena bezala ikusi zuen.

Kartzelan zegoela, Avizenak Gizon flotatzailea idatzi zuen, gizakiaren autokontzientzia eta arimaren funtsezko izaera erakusteko. Irakurleei esan zien airean zintzilik daudela imajinatzeko, sentsazio guztietatik isolatuta, eta horrek ez duela bere gorputzekin inolako zentzumen-kontakturik. Esaten du agertoki horretan batek oraindik autokontzientzia izango lukeela. Horrela ondorioztatzen du niaren ideia ez dagoela, logikoki, ezein gauza fisikoren mende, eta arima ez dela termino erlatiboetan ikusi behar, baizik eta eragin primario jakin gisa. Argudio hori, gero, René Descartesek findu eta sinplifikatu zuen, termino epistemikoetan, honako hau esan zuenean: "Kanpoko gauza guztien usteaz abstraitu naiteke, baina ez nire kontzientziaren usteaz". 

Avizenak, oro har, bihotzaren jatorrizko arimaren Aristotelesen ideia babestu zuen; Ibn al-Nafisek, berriz, baztertu egin zuen ideia hori, eta haren ordez argudiatu zuen arima "osotasunarekin lotuta dagoela, eta ez organo batekin edo batzuekin". Are gehiago kritikatu zuen Aristotelesek arima bakar bakoitzagatik zuen ideia, eta iturri bakarra behar zuen, kasu honetan bihotza. Al-Nafis-ek ondorioztatu zuenez, "arima ez da batez ere espirituarekin edo organoekin erlazionatzen, baizik eta arima hori jasotzeko prest dagoen materia osoarekin", eta arima honela definitu zuen: "gizaki batek "ni" esaten duenean".

Erlijio ikuspegiak 
Arimak zeresan handia eman du sinesmen erlijiosoetan. Izan ere, kontzeptu bitalista honi esker, heriotza ez da hain misteriotsua bihurtzen: pertsona bat hiltzen denean, bere arimak alde egiten du, horregatik bere gorputza bizigabe bihurtzen da. Arima hori haratago joan liteke (paradisu edo infernu batera). Arima betiko bizitzaren edo berpizkundearen itxaropenaren jabe da eta ezerk ez du bere bidea oztopatzen. Bestalde, kultura batzuetan, edozein elementu natural, adibidez mendiak ere arima daukala uste da. Pertzepzio hori animismoari dagokio.

Babilonia 
Pennsylvaniako Unibertsitateko, Morris Jastrow Jr. irakasleak (AEB), The Religion of Babylonia and Assyria liburuan honako hau idatzi zuen: “Antzinako munduan, Egipto, Pertsia eta Grezia Babiloniako erlijioaren eraginpean zeuden. Egiptoren eta Babiloniaren arteko harremanen antzinatasuna ikusita, el-Amarnako Tabletek agerian utzi zutenez, pentsamendu eta ohitura babiloniarrek, zalantzarik gabe, aukera asko izan zituzten kultuetan sartzeko. Babilonian jendeak eta buruzagi erlijiosoek ez zuten espero bizitzara iritsi zena egunen batean behin betiko itzaliko zenik. Heriotza bizitzeko beste modu batera igarotzea zela ikusi zuten, eta hilezkortasuna ukatzeak, heriotzak eragindako existentzia aldaketatik ihes egiteko ezintasuna besterik ez zuen azpimarratzen."

Antzinako Egipto 
Antzinako egiptoar erlijioan, gizabanako bat zenbait elementuz osatua zegoela uste zen, batzuk fisikoak eta beste batzuk espiritualak. Antzeko ideiak antzinako erlijio asiriar eta babilonikoan daude. Sam 'aleken K.a. VIII. mendeko errege funtzionario baten hilerriak, Kuttamuwako hilarriak, Kuttamuwa deskribatzen du eta minduek, bere bizitza eta ondorengo bizitza, "hilarri honetan dagoen nire arimarentzako" festekin gogoratzeko eskatzen du. Guzti hau, arima bat gorputzetik bereizitako entitate gisa aipatzen duen lehen erreferentzietako bat da. Basaltozko hilarriak, 360 kg-koa, 0,91 metroko altuera eta 0,61 metroko zabalera du eta Illinoiseko Chicago Ekialdeko Institutuko Neubauer espedizioaren hirugarren hondeaketa-lanak denboraldian aurkitu zen.

Antzinako Egiptoko kulturak, lehen piramideen garaitik Alexandro Handiaren menpeko heleniar inbasiora arte, faraoiaren entitate psikosomatikoa deskribatzeko arima erabili zuen.

Christian Jacq-ek arimaren osagaiak zenbatu zituen Egipto faraonikoaren sinesmenen arabera: "Egiptoarren hastapena izatearen funtsezko bederatzi elementuez jabetzen da: gorputza, zeruko gorputz handiaren irudi materiala; ka, dinamismo sortzailea; ba, lurrean jainkotiarra gorpuzteko aukera; Itzala, egiaren isla; akh, izpirituaren argia; Bihotza, kontzientziaren egoitza; sekhem, gauzatzeko ahalmena; Izena , sorkuntza ororen azken egia; sakh, gorputz espiritualizatua...

Judaismoa 
Hexaniar terminoak (literalki "izaki biziduna"),  "Haizea" ("arnasa"), "Bizitza" ("bizia") eta "arima" ("berezitasuna") deskribatzeko erabiltzen dira.

Judaismoan, uste zen Jainkoak Adani eman ziola arima, Genesian esaten den bezala. Orduan, Jaunak, Jainkoak, lurreko hautsez osatutako gizona egin eta bizi-arnasa bota zion sudurzuloetara, eta gizakia bizidun bihurtu zen.

Judaismoak norberaren arimaren kalitatea aipatzen du aginduak betetzearekin eta adimen-maila altuagoetara iristearekin. Horrela, Jainkoarekiko hurbiltasuna lortuko luke. Halako hurbiltasuna duen pertsonari "tiradik" deitzen zaio. Horregatik, Judaismoak norberaren heriotzaren egunaren, nahala/Yahrtzeit eta ez urtebetetzearen oroitzapena besarkatzen du oroimenaren jai gisa ; izan ere, bizitzaren borrokaren amaiera aldera bakarrik, probak eta erronkak giza arimak justiziagatik epaitu eta sinesgarri izan zitezkeen. Judaismoak garrantzi handia ematen dio arimen ikerketari.

Kabbalak eta beste tradizio mistiko batzuk xehetasun handiagoz sartzen dira arimaren izaeran. Kabbalak arima bost elementutan banatzen du, bost munduei dagokienean.

 Nefesh, berezko senarekin lotua.

 Ruach, emozioarekin eta moralarekin lotua.

 Neshamah, adimenari eta Jainkoaren kontzientziari lotua.
 Chayah, Jainkoaren zatitzat hartua.
 Nefesh, alde biologikoarekin zerikusia duena.

Kristautasuna 
Kristautasunaren arabera, jendea hiltzen denean, haren arimak Jainkoak epaituko ditu eta berpizkundearen zain zerura edo Hadeetara joatea erabakiko du. Beste kristau batzuek bizitza bezala ulertzen dute arima, eta uste dute hildakoek ez dutela bizitzarik berpizkundea izan arte. Uste dute bidegabeen arimak eta gorputzak suntsitu egingo direla infernuan, betiko sufritu beharrean, hau da, suntsikilazionismoa ematen dela. Sinestunek betiereko bizitza oinordetzan hartuko dute zeruan, edo Jainkoaren Erresuma batean, lurrean, eta Jainkoarekin betiereko jaunartzean gozatuko dute.

Arimaren jatorria 
Arimaren jatorriak galdera kezkagarri asko sortu du kristautasunean. Aurkeztutako teoria nagusien artean arimaren kreazionismoa, translizianismoa eta bizitzaren aurretik datorrena (aurreexistentzia) daude. Kreazionismoaren arabera, Jainkoak arima bakoitza zuzenean sortzen du, sorkundearen garaian edo geroago. Traduzianismoaren arabera, arima gurasoengandik dator belaunaldi naturalaren arabera. Aurretiko existentziaren teoriaren arabera, arima, jaiotze unea baino lehenago existitzen da. Pentsamendu desberdinak egon dira gizakiaren enbrioiek kontzeptutik arima duten ala ez, edo kontzepzioaren eta jaiotzaren artean puntu bat dagoen fetuak arima, kontzientzia eta nortasuna eskuratzen duena.

Arimaren trikotomia 
Agustin (354-430),Mendebaldeko kristautasunaren jatorrizko pentsalari kristauetako eraginik handienetako bat izan zen. Honek arima "substantzia berezi bat, arrazoiez hornitua, gorputza gobernatzeko egokituta zegoena" bezala deskribatu zuen. Kristau batzuek gizakien ikuspegi trikotomikoa defendatzen dute. Hau da, gorputz bat, arima bat eta espiritu bat. Hala ere, bibliako jakintsu moderno gehienek adierazi dute nola erabiltzen duten "espiritu" eta "arima" kontzeptuak bibliako pasarte askotan eta horrela dikotomia mantentzen dutela: Gizakiak osatzen duen ikuspegia Paulok esan zuen; "gorputzak arimaren aurka borrokatzen duela", "Jainkoaren hitza bi ahoko ezpatak baino biziagoa, aktiboa eta zorrotzagoa delako eta arimaren eta espirituaren banaketan ere sartzen delako" (Hebrearrak 4:12), eta "nire gorputza jotzen dut" hori kontrolpean edukitzeko.

Ikuspegi aniztasuna 
Gaur egungo Eliza Katolikoaren Katekismoak dio, arima terminoak, pertsonen alderik barnekoienari egiten diola erreferentzia. Haiengan balio handia du, batez ere, Jainkoaren irudia da, haiek diren hori:" arimak " gizartearen hasiera espirituala adierazten du". Bizirik eta hilda dauden arima guztiak Jesukristok epaituko ditu lurrera itzultzen direnean. Eliza katolikoak, zera erakusten digu: arima bakoitzaren existentzia Jainkoaren mende dagoela erabat; "Fedearen doktrinak baieztatzen duena da, arima espirituala eta hilezkorra, Jainkoak sortzen dituela" .

Protestanteek, oro har, arimaren existentzian sinesten dute, baina bi bertsio nagusitan bereizten dira heriotza osteko bizitzaren inguruko teoriei dagokionez. Batzuk, Kalbinori jarraituz, arimaren hilezkortasunean eta heriotzaren ondorengo existentzia kontzientean sinesten dute, beste batzuek ordea, Luterori jarraituz, arimaren hilkortasunean eta "lo" inkontzientean sinesten dute hildakoak berpiztu arte. Adbentismotik eratorritako hainbat erlijio-mugimendu berrik, Kristadelfianoak, Zazpigarren Eguneko Adbentistak eta Jehovaren Lekukoek era berean, hildakoek ez dutela gorputzetik aparte dagoen arimarik, eta konorterik gabe daudela uste dute piztu arte.

Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Elizak, zera erakusten digu; espirituak eta gorputzak batera osatzen dutela Gizakiaren Arima (Gizadia). "Espiritua eta gorputza gizakiaren arima dira." Azken egunetako santuen ustez, arima aurrez existitzen zen Jainkoak sortutako espirituaren batasuna dela eta  iragankorra den gorputza, lurreko ikuskera fisikoak sortutakoa. Hil ondoren, espirituak, espiritu munduan bizitzen eta aurrera egiten jarraitzen du berpizkundera arte, garai batean gordeta zuen gorputzarekin elkartu arte. Gorputza eta espiritua berriro elkartzean, hilezkorra eta betikoa eta poztasun osoa jasotzeko gai den arima perfektua lortzen da. Azken egunetako santuen kosmologiak, "adimena" kontzientziaren edo agentziaren funtsa gisa deskribatzen ditu. Hauek Jainkoarekin batera betikoak dira eta espirituak animatzen dituzte. Sortu berri den espirituaren gorputza, betirako dagoen adimenarekin bat egitea, "espiritu jaiotza" sortzen du eta Jainkoaren "Gure espirituen Aita" tituluak justifikatzen du.

Biblian 
Biblian, "arima" hitza hebraierako (ne '• phesch [נפׁש]) eta grezierako (psy • khe') itzulpen bat da. Bibliako hitzaren erabilpenean, argi dago arima terminoa aipatzen duen pertsona edo animaliari egiten diola erreferentzia, edo pertsona edo animaliak gozatzen duten bizitzari.

Rúaj, hau da, "haizea", "espiritua" hebreeraz, antropologiarekin erlazionatuta "biziaren arnasa" da, jainkotasunaren arnasa: Jaunak gizakiari arnasa eman zionean bere bizitza arnasa (), izaki bizidun bihurtu zen. Gizakia bizi da Jaunak bere erraiak ateratzen ez dituen bitartean (27.3 lana). Terminoak izaki eta sortzailearen arteko harremana nabarmen markatzen du, bereganako erabateko mendekotasuna du.

Nefesh (נפש) "eztarria", "masailezurrak" (), "arnasa hartzen duena" (, ) esan nahi du. Néfesch "arnasa hartu" esan nahi duen erro batetik dator, eta zentzu literalean "arnasgune" gisa itzul daiteke. Animalien sorkuntzarako erabiltzen den hebreerazko esamolde bera, hots, nefesch jaiyah (arima bizia), Adani aplikatzen zaio esaten denean Jainkoak gizakia lurreko hautsetik sortu eta bere sudur-zuloetara bizitzaren arnasa bota zuela esaten denean. "Gizakia arima bizia bihurtu zen" (. Jainkoak gizakia sortu ondoren sortu zion argibideetan, berriro ere "nefesch" terminoa erabiltzen zuen animalien sorkuntza aipatzeko: "Lurrean mugitzen den guztia, bizitza gisa arima gisa [hitzez hitz, arima bizi den honetan (nephesh)] ”(). Batzuetan né • fesch hitza norbanakoaren nahia adierazteko erabiltzen da, horrek betetzen du eta gero bere helburua lortzera bultzatzen du.  tratu txarrez jokatzen dutenen inguruan esaten du "beraien arima indarkeria dela", hau da, indarkeriaren aldekoak direla eta, egia esan, indarkeria pertsonifikatu egiten dela, beraz, gogoaren eta aktiboaren arteko elkarrekintzarekin ere zerikusia du. gizabanako baten nortasuna, hau da, "bizitza" (). Gainera, 9:4 liburuko agiriak dio odola Arima dela eta  dio odolean arima dagoela, odola osatzen duen zelula bizidun bakoitza berez mugitzeko gai delako, animalia izakiak bereiziz. landareena, odolik edo hari lotutako zelularik ez dutenak; odolak, mugimendu zelularrak arnasketa bihurtzea ahalbidetzen duenean, Animalien Bizitzaren bere ezaugarri bereizgarria erakusten du. Néfesch (נפש) hitza guztira 754 aldiz agertzen da Hebrear Biblian (Hasieratik Malakiasera) eta haren grezierazko psykhḗ (ψυχή) 105 aldiz Greziar Biblian (Mateotik Apokalipsira) eta ez da inoiz ematen duten hilezkortasunarekin lotzen. korronte erlijioso, filosofiko edo beste batzuk. Baina, batez ere, heriotzarekin lotzen duten ehunka testu bibliko daude; izan ere, 13 testu daude "hildako néfesch" (arima hila) gisa aipatzen dena. Eta ez dute zerikusirik psykhḗ (ψυχή) eta latinezko anima hitzarekin (gaztelaniazko "animal" terminoarekin lotura duten hitzak) "Gizakiarentzat" animalia arrazionala "esamoldea logikoa bihurtuz) espiritu hitzarekin (gr. Pnéuma). Beraz, arima osatzen duten materia biziko hiru mugimenduen elkarreragin banaezinak definitzen du: Adimena / Bihotza (Norberaren printzipio psikologiko kontziente-inkontzientea [mugimendu pneumatikoa]), Odola (animalia edo haragizko gorputzaren printzipioa [ mugimendu linfatikoa]) eta Bizitza (jarduera-ohituraren printzipioa [mugimendu dinamikoa]). Hiru horiek gabe, arima hilda dago.5 Interpretazio horretatik sortzen da bai giza arima eta bestia baten arima baloratzearen garrantzia. Balorazio etikoa arimaren zatirik delikatuenetik (adimena / bihotza) indartzea haren zatirik erresistenteena (bizitza) .

Basár (haragia) rúaj (arnasa) kontrajartzen ez den kontzeptu bat da, baina elkar-lotuta daude. Onargarria den itzulpena "nire pertsona" litzateke, ukitu eta bizi daitekeena. Paulok esaten duenean: "Zure gorputzak Espirituaren tenplua dira (gr. Pneuma) ... ()" edo "Zu zara tenplua ... ()" kontzeptuaren esperientzia.

Ikonografian 
Lehen kristauek beren monumentuetan irudikatzen zuten  hezur-hargizko gorputzetik askatutako giza arima eta zeruko aberriari zuzentzen zitzaizkien irudi sinboliko hauen bidez:

 Zirkuko jokoetan saria eskuratuko balu bezala lasterka doan zaldia.

 Itsasargira edo portura iristen ari den itsasontzia.

 Arkumea edo ardia bakarrik edo Artzain Onak artaldera itzulia.

 Usoa batzuetan hegan, besteetan edalontzi huts baten ondoan, izpirituak abandonatutako gorputzaren irudia eta beste batzuetan lorategi loretsu batean kokatua, Paradisua irudikatzen duena.

 Gorputz bizigabe batetik ateratzen den emakumea.

Hinduismoa 

Erlijio hinduak, vedatik sortu zena (induen testu sakratuak), giza gorputza arima batek bizitzen duela baieztatzen du. Ātman hori printzipio gorena da, indibiduo baten egiazko Nia eta esentzia eta beti du  lehentasuna gorputzaren gainetik. Hinduistek, Saṃsāra-n edo arimen transmigrazioan sinesten dute, arima hiltzean gorputzetik bereizten dela eta gizaki, animali edo landare gorputz batean berpizten da hain zuzen ere. Gorputz berria arima horrek bizitzan egiten dituen ekintzen arabera aldatzen da; Darma, bizitza onaren edo ongi jardutearen emaitza da, eta karma, gaizki jardutearen emaitza, eta beste bizitza batean pertsona hobea izan dadin heztea du helburu.

Buda, neurri bateraino kultura hinduaren ordezkarietako bat izan dena, arima salbatzeko nirvanaren egoera lortu behar dela dio, harmoniaren estaturik altuena dena. Meditazioak arima garbitzen laguntzen du eta elikadura oso garrantzitsua da nirvanara iristeko. Buda, neurri bateraino kultura hinduaren ordezkarietako bat izan dena, arima salbatzeko nirvanaren egoera lortu behar dela dio, harmoniaren estaturik altuena dena. Gogoetak arima garbitzen laguntzen du eta elikadura oso garrantzitsua da nirvanara iristeko.

Budismoa 
Existentziaren hiru marketako bat, Anatman, "Gauzen substantziagabetasuna" da. Eskrituretan inon ez da aipatzen izakiaren esentzia intrintsekoa edo bere burua konektatzeko barneko zerbait. Normala da gogamenaren "azken errealitatea" nahastea, hau da, "Natura budikoa", diamante bat bezala suntsiezina dena (Vajra Sattva); hala ere, maila filosofiko batean, izaera suntsiezin hori gauzen hutsaltasuna da, eta erabat desberdina da Atman, arima, izaki eta abarren kontzeptuaren aldean, kontzeptu horiek gogamenaren egotik eta nahasmendutik sortzen dira.

Budismoak irakasten du gauza guztiak aldakorrak direla etengabeko fluxu-egoeran. Dena iragankorra da eta ez dago ezer iraunkorrik. Horrek kosmos guztiarentzat balio du, eta, beraz, gizateriarentzat berarentzat. Ez dago "ni" iraunkorrik. Anatmanek, esentzian, etengabeko aldaketa haren ideia budista adierazten du.

Etengabeko "ni" batean sinestearen akatsa giza gatazken eta mundu mailako desioen iturria da. Existentzia ziklikoaren akatsekiko atxikimenduak, samsarak, berpizkundea eragiten du.

Errenazimenduaz hitz egiten denean, budismoan buru nahastuaren, kontzientzia-korrontearen egoa eta adierazpena da. Berraragitzearen kontzeptua ere erabiltzen da, baina ez da aurrekoa bezain zuzena; hala ere, orain arte ez dago kontzepturako itzulpen zehatzik.

Budismoak pertsonaren kontzientzian hiru maila daudela uste du: kontzientzia oso sotila, zeina ez baita gorpuzkera-heriotzean desintegratzen, kontzientzia sotila, heriotzarekin batera desagertzen dena eta kontzientzia-lokartua edo ez-kontzientzia bat dena, eta kontzientzia krasa.

Txinako erlijioa 
Txinako erlijioan, Taoismoan, bi existentzia ezberdin zeuden, "Arima" eta "Haku". Arimak izpirituaren alde egiten zuen, eta hakuak gorputzaren alde. Elkarrekin, arimak ere deitzen da (Konpaku). Arima eta hakua erraztasunaren ideiarekin lotuta zeudela uste zen, arima yangarena zen eta zerura itzultzen zen, hakua yinarena zen eta lurrera itzultzen zen bitartean.

Sektore pribatuan, hiru eta zazpi arima daude. Hiru arimak zerua (heriotzaren ondoren, zerurantz doa), lurra (heriotzaren ondoren, lurrerantz doa), eta gizakia (heriotzaren ondoren, hilobian dirauena), eta Nanakaku poza, haserrea, mina eta lotsa dira. Maitasunez, perfekzioz eta desioz osatzen da. Gainera, Izpirituaren existentzia bakarra arima zeruan dagoela da (hiru arimak "gemitsu, Sari, Yusei" ko arima nagusiak dira). KAKUKUSHAKU, Useis, "Antzinako Jainkoa, Yang Jainkoa, Injin" "Tenshin, Sisto, Gizonaren Arima" eta Nanakuhaku "(hestea, fusuya, jaku-ina, lapurra, birika ez pozoitsua, kutsatua eta usaintsua).

Islama 
Koranean, Islamaren liburu sakratuan, bi hitz erabiltzen dira arima hitzari erreferentzia egiteko: rūḥ (espiritu, kontzientzia, pneuma edo "arima" gisa itzulia) eta nafs (ni, ego, psike edo "arima" gisa itzulia). Hauek biak, hebreerako nefesh eta ruach hitzetatik datoz. Bi terminoak erabiltzen dira, baina rūḥ-ren erabilera ohikoagoa da espiritu jainkotiarraz edo "bizitzaren hatsaz" hitz egiteko. Nafs, aldiz, norberaren ezaugarriez edo gaitasunez aritzeko erabiltzen da gehienbat. Islamiar filosofian, rūḥ hilezkorrak nafs mortala bultzatzen du eta honek, bizitzeko behin-behineko nahiak eta beharrezko pertzepzioak ulertzen ditu. Koraneko bi paisaiatan aipatzen da rūh, 17.kapituluan ("Gaueko bidaia") eta 39.kapituluan ("Tropak"):

Eta rūḥ-ren inguruan galdetzen dizute [Oh Muhammad]. Esan: "Rūḥ Jainkoaren kontua da. Eta gizateriari ezagutza apur bat besterik ez zaio eman.

 Koran 17:85

Allah-k bere heriotzaren unean hartuko ditu armak eta hiltzen ez direnek, bitartean lo egingo dute. Ondoren, dekretatutako heriotzetakoentzat gordetzen ditu haiek eta besteak askatu egiten ditu denbora tarte jakin batean. Izan ere, horretan daude herri batek gogoeta egiteko seinaleak.

 Koran 39:42

Bahaismoa 
Bahaismoak ikuspegitik “Arrima Jainkoaren seinale bat da, harribitxi jainkotiar bat da. Harribitxi bat, gizon jakintsuenak bere egiazkotasuna ez dutena onartzen lortzen, eta gizon jakintsu horiek bere misterioak ulertzeko esperantzarik ez daukate. Nahiz eta oso azkarrak izan.” Bahaismoak esaten du gorputza hiltzerakoan, arima bizirik segitzen dela, eta gainera, hilezina dela. Paradisuak arimaren hurbiltasuna Jainkoarekin irudikatzen du, eta infernuak urruntasuna. Egoera bakoitza  bakoitzak egin dituen ahaleginen ondorioak dira, espiritualtasuna garatzeko ahaleginak. Bahaismoak irakasten du arimak ez duela ezagutzen izaterik lurrean pasa duen bizitza baino lehenago, eta arimaren aldaketak beti Jainkoarenganantz izango direla, mundu materialistatik urruntzen.

Xamanismoa 
"Arima dualismoa" (baita "arima askotarikoa" edo "pluralismo dualista" ere deitua) Shamanismoan,  funtsezkoa da "arimaren ihesaren" kontzeptu unibertsal eta zentralean ("arima bidaia" ere deitua, "Arima kanpoko esperientzia", "Estasia" edo "proiekzio astrala"). Lehena, esnatzean, gorputz-funtzioei eta kontzientziari lotuta dago, eta bigarrena, berriz, loaldi edo trantze egoeretan libreki ibili daiteke. Kasu batzuetan, funtzio desberdinak dituzten arima-tipoen pletora bat dago.

Arimaren dualismoa eta arima anitzak Austronesiar herrien sinesmen animista tradizionaletan nabarmentzen dira, [68] txinatar herriak (hún), tibetar herriak , afrikar gehienak , iparramerikar natibo gehienak hegoaldeko asiar herri zaharrak , Eurasiar iparraldekoak eta egiptoarrak .

Arima-dualismoaren sinesmena tradizio zismatiko austronesiar gehienetan aurkitzen da. "Gorputz arima" ("arnasa") edo "bizi-espiritua" ("bizia") da berreraikitako hitza. Amildegi abdominalean aurkitzen da, sarritan gibelean edo bihotzean (Proto-Austronese* qaCay). Bere izena, normalean, proto-Austronesiatik dator, qaNiCu ("mamu", "Hildakoen izpiritua"), giza ez diren beste espiritu batzuei ere aplikatzen zaiena. "Arima librea", literalki "bikia" edo "bikoitza" esan nahi duten izenetan ere aipatzen da, Proto-Austronesetik ("duSa") esaten da pertsona bertutetsua dela, arimak elkarren artean bat datozena, eta gaiztoa, berriz, arima gatazkan duena.

"Arima askea" esan ohi da gorputza utzi eta izpirituaren mundura bidaiatzen duela lo, estatu, eldarnio, erokeria eta heriotza bezala. Bikoiztasuna Austronesiar shamanen sendatze-tradizioetan ere agertzen da, non gaixotasunak arima-galeratzat hartzen diren eta, horrela, gaixoak sendatzeko, arima librea (izpiritu gaizto batek ostu edo espirituaren munduan galdu daitekeena) gorputzera itzuli behar den. "Arima librea" ezin bada itzuli, atsekabetua hil egiten da edo betiko erotzen da.

Talde etniko batzuetan bi arima baino gehiago ere egon daitezke. Tagbanwa herriaren artean bezala, non pertsona batek sei arima dituela esaten da, "Arima librea" (benetako arima bezala hartzen dena) eta bigarren mailako bost arima funtzio ezberdinekin.

Inuit talde asok uste du pertsona batek arima mota bat baino gehiago dituela. Bata arnasketarekin lotuta dago, eta bestea gorputza lagun dezake itzal gisa. Kasu batzuetan, Inuit talde ezberdinen arteko sinesmen shamanistei lotuta dago.

Txankarra dimentsio izpiritualean sendatzen da, giza arimaren zati "galduak" itzuliz joan diren lekuetatik. Txankletak ere gehiegizko energia negatiboak garbitzen ditu, arima nahastu edo kutsatzen dutenak.

Zientologia 
Zientologiaren ikuspegitik, pertsona batek ez dauka arimarik, pertsona bera arima da. Pertsona hilezkorra da eta nahi izanez gero birsortu egin daiteke. Zientologiaren ikuspegitik arimari "thetan" deitzen zaio, Grekotik datorren "theta" hitzetik dator eta ingelesez pentsaera sinbolizatzen du. Zientologiaren aholkularitzak trebetasunak hobetzen laguntzen dio arimari, bai trebetasun mundutarrak eta baita espiritualak ere.

Sikhismoa 
Sikhismoak (atma) arima (Waheguru) Jainkoaren zatitzat hartzen du. Hainbat himno aipatzen dira Guru Granth sahib (SGGS) liburu santuan, sinesmen hau iradokitzen dutenak. "Jainkoa ariman dago, eta arima Jainkoarengan". SGSren hainbat orrialdetan kontzeptu bera errepikatzen da. Adibidez: "Arima jainkozkoa da, jainkozkoa arima da. Maitasunez gurtu". Honela dio Jaunak: "Jauna da arima, eta Jauna arima da; Xaxari begira, Jauna aurkitzen da".

Sikhismoaren arabera, atma edo arima gure gorputzean dagoen izaki bat da, "Izpi espirituala" edo "argia", gorputzak biziaz iraunaraz dezakeena. Izaki hori gorputzetik aldentzean, gorputza bizigabe bihurtzen da, manipulazioak ezin dio pertsonari ekintza fisikorik eragin. Arima gorputzean "gidaria" da. Roohu, izpiritua edo atma da, zeinaren presentziak gorputz fisikoa biziarazten duena.

Tradizio erlijioso eta filosofiko askok defendatzen dute arima substantzia etnikoa dela, izpiritu bat; txinparta ez-material bat, izaki bizidun bakar bati bereiziki atxikitakoa. Horrelako tradizioek, sarritan, arima hilezkortzat hartzen dute, bai eta bere izaera hilezinaz eta izaki bizidun bakoitzarengan sentimendurik izateko benetako oinarriaz ere. Arimaren kontzeptuak lotura sendoak ditu ondorengo bizitzaren nozioarekin, baina iritziak eroki alda daitezke erlijio jakin baten barruan, heriotzaren ondoren arimari gertatzen zaionari dagokionez. Erlijio eta filosofia hauetako askok arima inmaterialtzat hartzen dute, eta beste batzuek, berriz, materialtzat.

Erlijio berriak

Zientziak 
Zientzialari moderno askok, Julien Musolinok adibidez, diote burmuina unibertsoko gainerako objektuen lege fisiko beretan diharduen makina konplexu bat besterik ez dela. Musolinoren arabera, gaur egun ez dago inolako ebidentzia zientifikorik arimaren existentzia baieztatzeko; arimak ez direla existitzen adierazten duen ebidentzia nabarmena ere badela dio.

Hala ere, arimaren bilaketa garrantzitsua izan da giza gorputzaren anatomia eta fisiologia ulertzeko, bereziki neurologia eta kardiobaskular arloetan. Ariman nagusi diren bi kontzeptu gatazkatsuetan —bat espirituala eta hilezkorra dela, eta bestea, materiala eta hilgarria dela—, biek azaltzen dute arima organo partikular batean dagoela edo gorputz osoan sartzen dela.

Neurozientziak 
Neurozientzia, diziplina arteko eremu gisa, eta neurozientzia kognitiboaren adarra, bereziki, fisikalismoaren onarpen ontologikoaren mende dago. Bestela esanda, onartzen du fisikak aztertutako funtsezko fenomenoak bakarrik daudela. Hala, bada, neurozientziaren helburua da erakustea pentsamendua eta giza portaera burmuinaren barruan gertatzen diren prozesu fisikoek baino ez dutela eragiten; erredukzionismoaren bidean jarduten du, burmuinaren jarduerari buruzko azalpen baten bila. 

Burua burmuinaren arabera aztertzeko, neuroirudi funtzionaleko zenbait metodo erabiltzen dira adimena osatzen duten zenbait prozesu kognitiboren korrelazio neuro-anatomikoak aztertzeko. Burmuineko irudien ebidentziak adierazten du adimenaren prozesu guztiek korrelazio fisikoak dituztela burmuinaren funtzioan. Hala ere, korrelazio-azterketa horiek ezin dute zehaztu jarduera neuronalak eragin kausala ote duen prozesu kognitibo horietan (korrelazioak ez du kausalitatea adierazten), eta ezin dute zehaztu jarduera neurala beharrezkoa edo nahikoa ote den prozesu horiek gertatzeko. Kausalitatea eta beharrezkoak eta nahikoak diren baldintzak identifikatzeko, jarduera hori modu esperimentalean manipulatu behar da. Burmuineko jardueraren manipulazioak kontzientzia aldatzen badu, burmuineko jarduera horrentzako kausazko papera ondoriozta daiteke. Manipulazio-esperimentu ohikoenak funtzio-galeraren eta funtzio-irabaziaren esperimentuak dira. Funtzio-galeraren esperimentu batean ("premia" ere esaten zaio), nerbio-sistemaren parte bat murriztu edo kendu egiten da prozesu jakin bat gertatu behar den zehazteko saiakera batean, eta funtzio-irabaziaren esperimentu batean ("nahikotasun" ere esaten zaio), nerbio-sistemaren alderdi bat handitu egiten da normalarekiko. Burmuineko jardueraren manipulazioak honela egin daitezke: burmuineko estimulazio elektriko zuzena, burmuineko estimulazio magnetikoa garezurreko estimulazio magnetikoaren bidez, manipulazio psikofarmakologikoa, manipulazio optogenetikoa, eta burmuineko kaltearen sintomak (kasu-azterketak) eta lesioak aztertuta. Gainera, neurozientzilariak ere burua burmuinaren garapenarekin nola garatzen den ikertzen ari dira.

Fisika 
Sean M. Carroll fisikariak idatzi du arima baten ideia bateraezina dela eremu teoria kuantikoarekin (ETK). Berak dio arima bat existitzeko: "Ez da soilik fisika berria behar, baina dramatikoki fisika berria. ETKren barruan, ezin da egon gure atomo erregularrekin elkarreraginean diharduten 'partikula espiritualen' eta 'indar espiritualen' bilduma berririk, lehendik dauden esperimentuetan antzemango genituzkeelako."

Zenbait teorilarik indeterminismo kuantikoa arima/burmuina elkarrekintza bat azaltzeko mekanismo gisa erabili dute, baina Peter Clarke neurozientzilariak akatsak aurkitu zituen ikuspuntu horrekin, eta adierazi zuen ez dagoela ebidentziarik prozesu horiek burmuinaren funtzioan paper bat betetzen dutela frogatzeko; Clarkek ondorioztatu zuen arima kartesiar batek ez duela oinarririk fisika kuantikoan.

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Arima herratu
 Espiritualtasun

Kanpo estekak 

Teologia
Soziologia
Antropologia
Gogamena
Dualismoa
Erlijioaren kontzeptu filosofikoak
Metafisika erlijioan
Bitalismoa
Niaren kontzepzioak