Joan Antonio Mogel

Joan Antonio Mogel Urkiza (Eibar, Gipuzkoa, 1745eko abenduaren 6a - Markina, Bizkaia, 1804ko maiatzaren 13a) euskal idazlea eta apaiza izan zen, euskarazko lehen eleberria (Peru Abarka) idazteagatik ezaguna.

Haren iloba Bizenta eta Juan Jose Mogel ere euskal idazleak izan ziren.

Bizitza 
Eibarren jaio zen, bere aita bertako medikua zelarik. Lau urte zituela Debara joan ziren bizitzera eta han lau urte igaro ondoren Markinara aldatu ziren. Aita, Joan Ignazio Mogel Almazan medikua, Euskal Herriaren Adiskideen Elkarteko kidea zen. 1770ean apaiz egin zen, eta Markinako erretore izan zen 1788tik hil arte. Frantziako Iraultzatik ihesi Hegoaldera zetozen Iparraldeko apaizei etxean babesa eman zien. Harremanak izan zituen, besteak beste, Astarloarekin, Peñafloridako kondearekin, Samaniegorekin, Vargas Poncerekin eta Joan Batista Agirrerekin.

Filosofia eta Teologia ikasi zituen, eta 1774 eta 1778 artean Markinako abade parroko edo «arimazaina» izan zen. Arazoak izan zituen Inkisizioarekin, neska batekin zuen harremana zela eta. 1777an Logroñora joan behar izan zuen deklaratzera. 1779an Inkisizioak zigortu zuen:

Fiskalak kartzela zigorra eskatu zuen, baina Milagrora eraman zuten, erretiroan. Han, idazteko probestu zuen. Idazle moduan, "sorterria eta hizkuntza" indartzeko asmoa agertu zuen. Inkisizioko epaile ere izan zen.

Mogelen Peru Abarka, eleberri itxurako lehen euskal idazlana dela uste da. Mogelek 1802. urte inguruan idatzi zuen, baina 1881. urtera arte ez zen inprimatu liburu moduan, nahiz eta aurreko urtean egunkari batean epeka argitaratu. Euskarazko idazlana  bada ere, jatorrizko izenburua gaztelaniaz dago: El doctor Peru Abarca, catedrático de la lengua bascongada en la universidad de Basarte o diálogo entre un rústico solitario bascongado y un barbero callejero llamado Maisu Juan. Euskal bertute guztien jabe den baserritarraren eta harroputz bezain ezjakina den bizargile kaletarraren elkarrizketak eta bizipenak darabiltza Mogelek, euskal kulturari buruzko lan etnografiko bat idazteko. Baserri munduko lanbideak, lanabesak, animaliak eta hauen gorputz-atalak, landare-zuhaitzak,... horiek denak azalduko dizkio Peru Abarkak Maisu Juan lagunari, eta bere jakinduriarekin Maisu Juan kaletarra txundituta geldituko da. Horixe da, hain zuzen ere, idazlearen helburua: euskal hizkuntza eta kulturaren apologia bat egitea.

Ipuinak izeneko alegia-sorta luze samar baten itzultzailea ere bada. Joan Antoniok bere iloba Bizentarekin batera paratu zituen alegia horiek. Badakigu lanaren kitzikatzailea osaba izan zela. Bizentarenak gipuzkeraz emanda daude; Joan Antoniorenak, bizkaieraz. Hizkuntza landua eta eztitasuna aipatzen ditu kritikak obraren meritu bezala.

Lanaren ezaugarriak 
Humboldt alemaniar ikerlaria Euskal Herrira etorri zenean Mogelekin egon zen, eta berak eman zion Humboldti Leloren kantuaren berri. Pedro Antonio Añibarroren adiskide izan zen, eta biek batera finkatu zituzten bizkaiera literarioaren oinarriak, nahiz eta Mogelek lehen liburuak gipuzkeraz idatzi zituen.

Mogel eta Añibarro bat zetozen Bizkaian bertako euskalkia erabili behar zela eliz zereginetan, hala sermoietan nola katekesi liburuetan. Ez ziren iritzi bereko, ordea, zein bizkaiera mota behar zen idazterakoan.

Puntu honetan Añibarrok zabalago eta, gaurko ikuspuntutik, zentzudunago jokatzen zuen, artikuluak eta hitzen bukaerak ondo bereiziz, lekuan lekuko fonetismoak gaitzetsita; Mogelek, berriz, herrian –Markinan– hitz egin eta entzun bezalaxe idazten zuen, bitxikeria fonetiko guztiak maila idatzian ere gordetzen zituela. Mogelen lan aipagarriak dira: Konfesio ta komunioko sakramentuen gañean erakasteak (1800), gipuzkeraz idatzitako katixima; Versiones bascongadas de varias arengas y oraciones selectas de los mejores autores latinos eta Nomenclatura de las voces guipuzcoanas, para que se puedan entender ambos dialectos (1802), batera argitaratuak, Zizeronen, Salustioren, Tito Livioren eta Curtzioren lan batzuen euskarazko itzulpena jasotzen dutenak; Konfesino ona edo zeinbat gauzak lagundu biar deutseen konfesinuari ondo egiña izateko (1803); Kristinauaren jakinbidea (1805), Asteteren itzulpena; Cartas y disertaciones de don Juan Antonio Moguel sobre la lengua vascongada (1854); Peru Abarka (1881). 1802. urterako Mogelek bukatua zeukan Peru Abarka, baina arazoak izan zituen argitaratzeko eta handik laurogei urtera kaleratu zen. Peru Abarka da Mogelen lanik ezagunena, hura izan baitzen euskaraz idatzitako lehen eleberria edo eleberri tankerakoa: “En cierto modo es, en forma dialogada, el primer conato de novela en vascuence” (Mitxelena 1960, 115. or.). Liburuaren gaia, Villasantek dioen bezala, euskararen alorrean baserritarrak direla maisu da: “La tesis, pues, de Moguel viene a ser que, tratándose del euskera, los rústicos son los maestros y doctores de quien debemos aprender; y los otros, los cultos, no son más que corruptores que sólo aprenderán a condición de ser discípulos del casero Peru” (1979, 213. or.).

1987an, Luis Villasanteren eskutik, Kristaubaren ikasbidea edo doktrina kristiania izeneko obra argitaratu zen. Mogelek alegia batzuk ere idatzi zituen, Bizentak, haren ilobak, eta Juan Mateo Zabalak beren lanetan jaso zituztenak. Idazle euskaldunen artean, Mogel bezala, XIX. mendean bereziki agertzen dira alegialariak. Bizenta Mogelek 1804an, Ipui onak liburua idatzi zuen gipuzkeraz, Esoporen alegia batzuk itzuliz.

1842an Iturriagak Samaniegoren berrogeita hamabost alegia itzuli zituen Fábulas y otras composiciones en verso bascongado, dialecto guipuzcoano, con un diccionariovasco-castellano de las voces que son diferentes en los diversos dialectos obran. Artxuk La Fontaineren beste batzuk zubererara bihurtu zituen 1848an La Fontainaren alegia berheziak, neurtitzez franzesetik uskarara itzuliak obran. Egile bera hartuz, Goihetxek 1852an Fableac edo aleguiac Lafontainenetaric berechiz hartuac idatzi zuen lapurteraz. RIEV aldizkarian kaleratu zituen Grazian Ademak bereak. Juan Mateo Zabalak idatzitakoak Julio de Urquijok argitaratu zituen Fábulas en dialecto vizcaíno izenburupean. Jose Manterolak bere Cancioneron bildu zituen Uriartek bizkaieraz idatzitako alegiak. Oxobik Alegiak lana plazaratu zuen…

Idazlanak 
 Konfesio ta komunioko sakramentuen gañean erakasteak (1800)
 Versiones bascongadas de varias arengas y oraciones selectas de los mejores autores latinos eta Nomenclatura de las voces guipuzcoanas, para que se puedan entender ambos dialectos (1802)
 Konfesino ona edo zeinbat gauzak lagundu biar deutseen konfesinuari ondo egiña izateko (1803)
 Kristinauaren jakinbidea (1805)
 Cartas y disertaciones de don Juan Antonio Moguel sobre la lengua vascongada (1854)
 Peru Abarka (1881)
 Klasikoen Gordailuan
 Eibarko internet komunitatean

Oharrak

Erreferentziak

Bibliografia 
Salaberri Muñoa, Patxi: A. Kardaberaz eta J.A. Moguel: literatur bizkaieraren lehen uneak testuen argitan. - Egan, 2004-1/2, 89-107.

Ikus, gainera 
 Bizkaiko idazleen zerrenda
 Gipuzkoako idazleen zerrenda
 Eibartar ezagunen zerrenda
 Bizenta Antonia Mogel
 Juan Jose Mogel

Kanpo estekak 
 Joan Antonio Mogel, Literatura Zubitegian.
 Joan Antonio Mogel, Eibarko internet komunitatean
 Joan Antonio Mogel, Klasikoen Gordailuan

Euskal idazleak
Gipuzkoako apaizak
Mendebaleko euskara
Eibartarrak
Markinar-xemeindarrak
Euskal apologistak
Euskal Herriko itzultzaileak
XIX. mendeko idazleak
XVIII. mendeko idazleak
Erromantizismoa Euskal Herrian
Inkisidoreak