Jak

Jak bat (Bos grunniens) tamaina handiko betabere iletsua da. Himalaia eta Asiako Erdialdekoko mendietan hedatuta dago. Tibeteko goi-ordokian, Mongoliako Iparraldean zein Errusian kokatzen da. Bada etxekotutako jaken populazio handi bat eta haiekin batera kaltebera egoeran dagoen jak basatien populazio txikiagoa.

Jakak dira altuera handienetan bizi daitezkeen betabereak.

Etimologia 
Oro har internazionalki erabilitako jak hitza Tibeteraren གཡག་; (g.yag edo gyag ahoskatuta) hitzetik dator. Hala ere tibeteraz jak adiera soilik espeziearen emeak izendatzeko erabiltzen da. Arrak "dri" edo "nak" izendatzen dituzte. Euskaraz jak hitza ar eta emeak biak izendatzeko erabiltzen da.

Espezie basatia Bos mutus izendatzen da.

Zenbait adituek berriz esaten dute egokiagoa dela etxeko jaka Poephagus grunniens eta basatia Poephagus mutus bezala izendatzea.

Taxonomia 
Jakak Bos generoan kokatzen dira eta taxonomiari dagokionez etxeko behietatik zein behien arbasoak izan ziren uroetatik (Bos primigenius) nahiko gertu daude.

Azpiespezieak 
 Etxeko jaka (Bos grunniens Linnaeus, 1766) :

Animali mantsoa da, eta artilea, ile, haragi eta esnea eskaintzen ditu. Lehortutako bere gorotzak gainera erregai bezala erabiltzen dituzte bertakoek egurra eskasa den goi mendiko parajetan.

 Jak basatia, (Bos mutus Przewalski, 1883):

Etxekoa baino handiago eta sendoagoa da. Tibeten bakarrik bizi da eta desagertzeko zorian dago.

Hibridoak 
 Nepalen, Tibet, eta Mongolian, etxeko behiak aspaldidanik gurutzatu izan dira jakekin. Gurutzaketa haren ondorioz dzo' izeneko ar antzuak sortzen dituzte eta umekorrak diren emeak. Eme hibrido hauek dzomo edo zhom izenarekin ezagunak dira.
Ohikoak izan dira behi eta jaken arteko nahasketak. Haren ondorioz etxeko eta jak basatien arteko ezberdintasunak are handiagoak dira.
 Jakaloa bisonte eta jakaren arteko nahasketa da, bereziki Kanada aldean daude halako hibridoak.

Bibliografia 
 Jame Thomback, "WILD CATTLE, BISON AND BUFFALOES, THEIR STATUS AND POTENTIAL VALUE", The World Conservation Monitoring Centre, Cambridge, U.K.
 "LITTLE-KNOWN ASIAN ANIMALS WITH A PROMISING ECONOMIC FUTURE", N. Vietmeyer-ek argtaratuta, National Research Council, National Academic Press, Washington, D.C., 1983.
 Bisontes y bufalos. Albunes Noguer. Zoologia. 1973. Bartzelona

Ikus, gainera 
 Jakalo
 Jak basati
 Dzo
 Behi

Kanpo estekak 
 Jakak, Dzoak eta etxeko beste zenbait betabereei buruzko web orrialdea
 Bideoa: jakak Mongoliako baso batean

Erreferentziak 

Bovinae
Errusiako bertako behi eta bobidoen arrazak
Tibeteko bertako behi eta bobidoen arrazak
Txinako bertako behi eta bobido arrazak
Mongoliako bertako behi eta bobidoen arrazak
Indiako bertako behi eta bobidoen arrazak
Nepalgo behi eta bobidoen arrazak
Himalaia
1832. urtean deskribatutako taxoiak
Lineok deskribatutako taxoiak