Urriaren 4

Urriaren 4a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hirurogeita hamazazpigarren eguna da, 278.a bisurteetan. 88 egun falta dira urtea amaitzeko.

Gertaerak

Euskal Herria 
 1976 - ETAk jarritako bonba batek Juan María de Araluce Villar Gipuzkoako ahaldun nagusia eta beste lau polizia nazional hil zituen.
 1980 - ETAk hiru guardia zibil hil zituen Agurainen.
 2006 -
 Miguel Sanz, Nafarroako lehendakaria Nafarroako Unibertsitatean elebitasun osoa ezartzearen aurka agertu zen.
 Emakumeen prostituzio sare bateko kideak atxilotu zituen Ertzaintzak Bilboko Maria Diaz de Haro kalean.
 2007 - Baltasar Garzon Espainiako epaileak Batasuneko mahai nazionala atxilotzeko agindua eman eta Espainiako Poliziak 23 kide atxilotu zituen, horien artean Joseba Permach, Juan Joxe Petrikorena eta Rufino Etxeberria.

Mundua 
 1582 - Gregorio XIII.a aitasantuak K. a. 46 urtetik aurrera ezarria zegoen Juliotar egutegia kendu eta haren ordez Gregoriotar egutegia ezarri zuen.
 1824 - Mexikoko lehen konstituzioa indarrean jarri eta errepublika aldarrikatzen da.
 1957 - Sobietar batasunak (SESB) gizakiak espazioratu duen lehen objektua orbitaratu zuen, Sputnik satelite artifiziala kazakstanen dagoen Baikonurgo kosmodromotik.
 1993 -  1993ko Errusiako konstituzio-krisian Boris Yeltsin presidentearen aginduz militarrek Errusiako Etxe Zuria bonbardatu zuten.
 2001 - Anthrax kasu baten berri eman zen Ameriketako Estatu Batuetan.
 2007 - Sputnik lehen satelite artifizialaren jaurtiketaren 50. urteurrena ospatu zen.
 2010 - Hungariako Ajka herriko aluminio lantegi bateko uharka hautsi, bertako lohi toxikoa isuri eta sortutako olatuak 7 lagun hil, 2 desagertu eta hondamendi ekologiko larria sortzen zuen.

Arte eta kultura

Euskal Herria 
 1967 - Zigor, Francisco Escuderoren musika eta Manuel Lekuonaren libretoa duen opera estreinatu zen Bilboko Coliseo Albia antzokian, kontzertu bertsioan.
 2015 - Kilometroak jaia Usurbil udalerrian ospatu zen.

Mundua 
 1990 - Beverly Hills, 90210 telesaila AEBtako FOX telebista katean estreinekoz aireratu zen.
 2002 - Red Dragon ("Herensuge Gorria") filma estreinatu zen, Brett Ratnerek zuzendu eta Anthony Hopkins, Edward Norton, Ralph Fiennes, Harvey Keitel, Emily Watson, Mary-Louise Parker eta Philip Seymour Hoffman aktoreek antzeztu zutelarik.

Zientzia eta teknologia

Euskal Herria

Mundua

Kirolak

Euskal Herria 
 1913 - Atotxa futbol zelaia Erreala eta Bilboko Athletic Klubaren arteko partiduaz inauguratu zen.

Mundua

Jaiotzak

Euskal Herria 
 1289 - Luis I.a Nafarroakoa, Nafarroa eta Frantziako errege eta Xanpaina eta Brieko kondea (h. 1316).
 1777 - Frantzisko Maria Etxezarreta, bizkaitar itsasgizona (h. 1842).
 1848 - Francisco Gaskue, gipuzkoar ingeniaria eta musikologoa (h. 1920).
 1872 - Ernest Fourneau, Euskal Herri nahiz frantses estatu mailan kimioterapiaren sortzailea (h. 1949).
 1911 - Francisco Iriondo, gipuzkoar futbolaria (h. 1983).
 1917 - María Teresa Sesé, euskal idazlea.
 1922 - Aurea Etxaniz, gipuzkoar erraketista (h. 2019).
 1938 - Pako Pozueta, gipuzkoar politikaria (h. 2021).
 1947 - Juan José Laborda, bizkaitar politikari eta historialaria.
 1956 - Miren Leanizbarrutia, euskal politikari jeltzalea.
 1958 - Rikardo Arregi Diaz de Heredia, euskal poeta eta itzultzailea.
 1959 - Patxi López, Eusko Jaurlaritzako 6. lehendakaria.
 1960 - Eulogio Genoba, gipuzkoar arraunlari ohia.
 1962 - Patxi Iru, bizkaitar futbolari ohia.
 1969 - Nekane Martiarena Labandibar, gipuzkoar psikologoa, hezitzailea eta herrigintza zale eta sortzailea.
 1970 - David de Jorge, Robin Food, gipuzkoar sukaldaria.
 1971 - Mikel Markez, euskal abeslaria.
 1974 - Ricardo Etxarte, nafar judoka.
 1976 - Vito Rogado, gipuzkoar aktorea.
 1981 - Joseba Usabiaga, gipuzkoar aktorea.
 1984 - Paula Estévez, gipuzkoar ilustratzailea, komikigilea eta musikaria.
 1985 - Joseba Garmendia, bizkaitar futbolaria.

Mundua 
 1379 - Henrike III.a Gaztelakoa, Gaztela eta Leongo erregea (h. 1406).
 1472 - Lucas Cranach Zaharra, alemaniar margolari eta grabatzailea (h. 1553).
 1515 - Lucas Cranach Gaztea, alemaniar margolaria (h. 1586).
 1528 - Francisco Guerrero, espainiar musikagilea (h. 1599).
 1542 - Roberto Bellarmino, italiar teologoa eta apezpikua (h. 1621).
 1550 - Karlos IX.a Suediakoa, Suediako erregea (h. 1611).
 1607 - Francisco de Rojas Zorrilla, espainiar dramagilea (h. 1648).
 1626 - Richard Cromwell,  ingeles politikaria, Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako Errepublikako Lord Babeslea (h. 1712).
 1657 - Francesco Solimena, italiar barrokoko margolaria (h. 1747).
 1768 - Francisco José de Caldas, kolonbiar abokatua, ingeniari militarra, autodidakta naturalista, matematikaria, geografoa eta asmatzailea (h. 1816).
 1787 - François Pierre Guillaume Guizot, frantziar politikari eta historialaria (h. 1874).
 1797 - Jeremias Gotthelf, suitzar idazlea (h. 1854).
 1810 -
 Eliza McCardle Johnson, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (h. 1876).
 Félix Pyat, frantses idazlea (h. 1889).
 1814 - Jean-François Millet, frantziar margolari errealista, grabatzaile eta marrazkilaria (h. 1875).
 1816 - Eugène Pottier, frantziar politikaria, Lehenengo Internazionaleko kidea (h. 1887).
 1819 - Francesco Crispi, italiar politikaria (h. 1901).
 1822 - Rutherford Birchard Hayes, Ameriketako Estatu Batuetako 19. Presidentea (h. 1893).
 1835 - Antonio Ruiz-Cabal, andaluziar elizgizona (h. 1908).
 1843 - Marie-Alphonsine, palestinar moja, Jerusalemgo Errosario Santuko Ahizpak domingotar kongregazioaren sortzailea (h. 1927).
 1846 - Achille Luchaire, frantziar historialaria (h. 1908).
 1853 - Armando Palacio Valdés, espainiar idazlea (h. 1938).
 1860 - Sidney Paget, Viktoriar Aroko britainiar ilustratzailea (h. 1908).
 1861 - Frederic Remington, estatubatuar margolari, eskultore, ilustratzaile eta idazlea (h.1909).
 1879 - Benjamín Zeledón, nikaraguar politiko liberal eta militarra (h. 1912).
 1880 - Joan March, espainiar finantza-gizona (h. 1962).
 1881 -
 Walther von Brauchitsch, Alemaniako Armadako komandante nagusia Bigarren Mundu Gerran. (h. 1948).
 André Salmon, frantziar idazlea (h. 1969).
 1884 - Félix Gouin, Frantziako Estatuburua (h. 1977).
 1892 - Engelbert Dollfuss, Austriako kantzelaria (h. 1934).
 1895 -
 Giovanni Brunero, italiar txirrindularia (h. 1934).
 Buster Keaton, zinema mutu komikoaren zuzendari eta aktore estatubatuar garrantzitsuenetarikoa (h. 1966).
 Richard Sorge, alemaniar kazetari eta sobietar espioia (h. 1944).
 1898 - Otti Berger, hungariar ehungile diseinatzailea eta Bauhauseko irakaslea (h. 1944/45).
 1899 - Franz Jonas, Austriako presidentea (h. 1974).
 1903 -
 John Vincent Atanasoff, estatubatuar fisikaria, ENIAC lehen ordenagailu elektroniko digitalaren gurasoetako bat (h. 1995).
 Ernst Kaltenbrunner, austriar abokatu eta politikaria, Alemania Naziko goi-mailako ofiziala (h. 1946).
 1906 -
 Mary Celine Fasenmyer, estatubatuar matematikaria (h. 1996).
 Alice Stewart, britainiar mediku eta epidemiologoa (h. 2002).
 1912 - Joaquín Vallejo Arbeláez, kolonbiar ingeniari, ekonomista, idazle eta politikaria (h. 2005).
 1916 -
 Vitali Ginzburg, errusiar fisikaria, 2003ko Fisikako Nobel Saria (h. 2009).
 George Sidney, estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizlea (h. 2002).
 1917 - Violeta Parra, txiletar folk abeslari, margolari, kantagile, eskultore, brodatzaile eta zeramikagilea (h. 1967).
 1918 - Kenichi Fukui, japoniar kimikaria, 1981eko Kimikako Nobel Saria (h. 1998).
 1921 - Francisco Morales-Bermúdez, Peruko presidentea (h. 2022).
 1923 - Charlton Heston, estatubatuar aktorea (h. 2008).
 1928 -
 Javier Basilio, espainiar kazetaria (h. 1992).
 Alvin Toffler, estatubatuar soziologoa eta idazlea (h. 2016).
 1930 - Svava Jakobsdóttir, islandiar idazlea (h. 2004).
 1934 - Rudy Wiebe, kanadar eleberrigilea.
 1935 - Maruja Lozano, espainiar bolero eta kopla-kantaria (h. 2022).
 1936 -
 Henry Kamen, britainiar historialaria.
 Cynthia McLeod, surinamdar eleberrigilea.
 1937 - Franz Vranitzky, Austriako kantzilerra.
 1938 - Kurt Wüthrich, suitzar kimikari eta unibertsitate-irakaslea, 2002ko Kimikako Nobel Saria.
 1941 -
 Anne Rice, estatubatuar idazlea (h. 2021).
 Robert Wilson, estatubatuar antzerkilaria eta artista.
 1942 - Jóhanna Sigurðardóttir, Islandiako lehen ministroa eta modu ireki batean lesbiana zela esaten zuen munduko lehen estatu burua.
 1944 - Rocío Dúrcal, espainiar aktorea eta abeslaria (h. 2006).
 1946 -
 Tak Wah Mak, kanadar biologoa, T-zelula hartzailearen genearen aurkitzailea.
 Susan Sarandon, estatubatuar aktorea.
 1947 - Nobuo Kawakami, japoniar futbolari ohia.
 1949 -
 Armand Assante, estatubatuar aktorea.
 Mariano Barbacid, espainiar biokimikaria, minbizia sortzen duten geneen ikerkuntzaren aitzindaria.
 Luis Sepúlveda, txiletar idazle, kazetari eta zinemagilea (h. 2020).
 1950 - Francisco Araiza, mexikar opera abeslaria, tenorea.
 1953 -
 Josep Cuní, kataluniar kazetari, telebista aurkezle eta irrati esataria.
 Elisabetta Viviani, italiar abeslari eta aktorea.
 1955 -
 Jorge Valdano, argentinar futbolari eta entrenatzaile ohia.
 Carmen Valero, espainiar atleta ohia.
 1956 - Christoph Waltz, austriar-alemaniar aktorea.
 1960 - Ana Botín, espainiar bankaria, Banco Santander Taldeko presidentea.
 1967 - Liev Schreiber, estatubatuar aktorea.
 1971 -
 Toshiya Fujita, japoniar futbolari ohia.
 Pablo Trapero, argentinar zinema zuzendaria.
 1974 - Paco León, espainiar aktorea.
 1975 -
 Sandra Barneda, kataluniar telebista aurkezlea eta idazlea.
 Cristiano Lucarelli, japoniar futbolari ohia.
 1976 -
 Alicia Silverstone, estatubatuar aktorea.
 Ueli Steck, suitzar alpinista (h. 2017).
 1977 -
 Bel Olid, kataluniar irakasle, idazle eta itzultzailea.
 Najat Vallaud-Belkacem, marokoar jatorriko frantziar politikaria.
 1980 - Tomáš Rosický, txekiar futbolari ohia.
 1984 - Lena Katina, errusiar abeslari eta musikagilea, t.A.T.u. bikoteko kidea.
 1986 - Sara Forestier, frantziar aktorea.
 1987 - Atomu Tanaka, japoniar futbolaria.
 1988 -
 Melissa Benoist, estatubatuar aktorea.
 Katia-Sofia Hakim, franko-libanoar poeta, itzultzaile eta musikologoa.
 Derrick Rose, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
 1989 - Dakota Johnson, estatubatuar aktorea.
 1990 - Wellington Rocha, brasildar-timortar futbolaria.
 1991 - Agostina Burani, Buri, argentinar saskibaloi-jokalaria.
 1992 -
 Rupi Kaur, kanadar poeta, idazle eta aktibista feminista.
 Yoly Saa, galiziar maistra, egile-abeslaria, musikagilea eta letragilea.
 1994 - Tania Álvarez Yates, galiziar piraguista eta kayaklaria.

Heriotzak

Euskal Herria 
 1818 - Manuel Sagasti, euskal herritar musikaria (j. 1789).
 1970 - Fabiana Zudaire, gipuzkoar musikaria eta musika irakaslea (j. 1894).
 1976 - Juan Maria Araluze, bizkaitar notario eta politikaria, ETA militarrak eraila (j. 1917).
 1985 - Domingo Unanue, euskal arkitektoa (j. 1901).
 2004 - Martin Ugalde, gipuzkoar kazetaria, euskal idazlea eta politikaria (j. 1921).
 2010 - Juan Jose Sagardui, euskal txirrindularia (j. 1941).
 2017 - Jesús Mosterín, bizkaitar filosofoa, Bartzelonan (j. 1941).

Mundua 
 1227 - Abdallah al-Adil, almohadeen buruzagia, Inperioko kalifa.
 1497 - Benozzo Gozzoli, italiar Pizkundeko margolaria (j. 1420).
 1582 - Santa Teresa Avilakoa, espainiar erlijioso karmeldar eta idazlea (j. 1515).
 1669 - Rembrandt, herbeheretar margolari eta irarlea (j. 1606).
 1680 - Pierre-Paul Riquet, frantziar ingeniaria, Midiko kanala eraiki zuena.
 1688 - Philip Koninck, holandar margolari barrokoa (j. 1619).
 1747 - Amaro Pargo, espainiar kortsarioa (j. 1678).
 1820 - Claudine Picardet, frantziar kimikaria, minerologoa, meteorologoa eta itzultzaile zientifikoa (j. 1735).
 1821 - Marie-Louise Lachapelle, frantziar obstetra (j. 1769).
 1851 - Manuel Godoy, Bakearen Printzea, espainiar politikaria (j. 1767).
 1859 - Karl Baedeker, alemaniar liburu-argitaratzailea (j. 1801).
 1864 - Jacques Jasmin, okzitaniar poeta (j. 1798).
 1876 - Johannes Rebmann, alemaniar misiolaria (j. 1820).
 1904 - Frédéric Auguste Bartholdi, frantziar eskultorea, Askatasunaren Estatuaren egilea (j. 1834).
 1911 - Joseph Bell, eskoziar doktorea eta zientzialaria (j. 1837).
 1912 - Benjamín Zeledón, nikaraguar politiko liberal eta militarra (j. 1879).
 1935 - Jean Béraud, frantziar margolari inpresionista (j. 1849).
 1936 -
 José Gafo, espainiar apaiz eta politikaria, eraila (j. 1881).
 Wilhelm Meyer-Lübke, suitzar hizkuntzalari, erromanista eta hispanista (j. 1861).
 1937 - Mikhail Liber, lituaniar mentxebike judutarra (j. 1880).
 1947 - Max Planck, alemaniar fisikaria, teoria kuantikoaren sortzaile eta XX. mendeko fisikari onenetarikoa (j. 1858).
 1951 - Henrietta Lacks, aforamerikar emakumea, HeLa zelula hilezkorren emailea (j. 1920).
 1955 - Alexandros Papagos, Greziako lehen ministroa (j. 1883).
 1962 - Carlos Carsolio, mexikar alpinista.
 1968 - Hitoshi Imamura, japoniar jenerala (j. 1886).
 1970 - Janis Joplin, estatubatuar rock and roll eta blues abeslaria, rockaren historian izartzat hartzen den lehenengo emakumea (j. 1943).
 1971 - Alberto Fermín Zubiria, Uruguaiko presidentea (j. 1901).
 1974 - Anne Sexton, estatubatuar poeta, poesia konfesionala idazteagatik ezaguna (j. 1928).
 1982 - Glenn Gould, kanadar musikagile eta pianojolea (j. 1932).
 1989 - Graham Chapman, ingeles umorista eta idazlea (j. 1941).
 1992 - Denny Hulme, zeelandaberritar 1 Formulako auto-gidaria, munduko txapelduna 1967an (j. 1936).
 1996 - Silvio Piola, italiar futbolari eta entrenatzailea (j. 1913).
 1999 - Bernard Buffet, frantziar margolari garaikidea (j. 1928).
 2000 - Michael Smith, britainiar-kanadar kimikaria, 1993ko Kimikako Nobel Saria (j. 1932).
 2002 - André Delvaux, belgikar zinema-zuzendaria (j. 1926).
 2009 - Mercedes Sosa, Argentinako folkloreari zabalkundea eta berrikuntza eskaini zizkion abeslaria (j. 1935).
 2013 - Võ Nguyên Giáp, vietnamdar militar komunista, Indotxinako Gerrako eta Vietnamgo Gerrako heroia (j. 1911).
 2014 - Jean-Claude Duvalier, Baby Doc, Haitiko presidentea (j. 1951).
 2015 - Eduardo Pavlovsky, argentinar antzerkigilea, zuzendaria eta antzezlea, eta mediku psikoanalista (j. 1933).
 2016 - Gideon Toury, israeldar itzultzaile eta teorialaria (j. 1942).
 2017 - Liam Cosgrave, Irlandako Errepublikako Taoiseacha (j. 1920).
 2019 - Diahann Carrol, estatubatuar aktore, abeslari, modelo eta ekintzailea (j. 1935).
 2020 - Kenzō Takada, japoniar moda diseinatzailea (j. 1939).
 2022 -
 Beatriz Álvarez-Guerra, espainiar aktorea (j. 1994).
 Ian Hamilton, eskoziar abokatu eta ekintzaile abertzalea (j. 1925).
 Maruja Lozano, espainiar bolero eta kopla-kantaria (j. 1935).
 Loretta Lynn, estatubatuar country abeslaria (h. 1932).
 Paulo César, brasildar futbolaria (j. 1952).

Jaiak eta urteurrenak 
 San Frantzisko Asiskoaren eguna.
 Sehaska egutegiko izendegia: Frantzisko, Patxi, Pantxoa, Patxo eta Frantses.

Kanpo estekak 

Urriaren 3 | Urteko egutegi | Urriaren 5