Zabaltza (Ibargoiti)

Zabaltza —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, Zabaltza Ibargoiti— (eguesibarreraz: Ibarzabaltza) Ibargoiti ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak zabaltzatarrak (eguesibarreraz: ibarzabaltzatarrak) dira.

Izena 
Zabaltza edo Ibarzabaltza toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Çaualza (1001)
 Zaualça (1010)
 Zaualza (1101)
 Çavalça (1311)
 Saualça (1366)
 Caualça (1532)
 Zabalza (1534)
 Zabalza (1800)
 Ibarzabalza (1802)
 Zabalza o Ibar-zabalza (1911)
 Zabaltza (1990)

Geografia 
Zabaltza Ibargoiti ibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Ibargoiti udalerria Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-2420 errepideak eta A-21 autobiak ibar osoa zeharkatzen ditu. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Idotzinen dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga eta Izko mendien magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

Klima eta landaredia 
Ibargoitiko klimaren ezaugarriak, azpimediterraneo motakoak dira, uda garaiko lehortea, prezipitazio eskasak baina Nafarroa hegoaldean baino ugariagoak eta aldaketa termiko handia. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu artekoa eta prezipitazioak 1000 eta 1400mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 100-140 izaten dira.

Jatorrizko landareditik, erlikia batzuk baino ez dira geratzen Izko eta Itzaga mendilerroetan, eta gunerik euritsuenetan klima atlantikoari dagozkion zuhaitzak aurki daitezke (haritz eta pagoak), ameztiak gune lehorretan, eta birlandaturiko pinuak udalerri gehienean. Birlandaturiko pinuen azalera, Austriatik ekarritako pinu lariziarrekin egin zen eta XX. mendearen amaieran 450 hektarea ingurutan zeuden.

Estazio meteorologikoak 
Ibargoitin dagoen Elo udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago..

Historia 
Jaurerria Erdi Aroan zehar, 1087an Antsa Oriolena zen herria. Honek 1087an Leireko monasterioari eman zion dohaintza moduan. Herriarekin batera San Andresen omenezko eliza ere eman zion monasterioari.

XIX. mendearen erdialdean jaurerri izateari utzi eta Ibargoitiko udalerria osatu zuen.

Demografia 
 biztanle zituen Zabaltzak.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Itzagaondoa sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Untzitibar eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Itzagaondoa atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Longidako mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Ondasun nabarmenak 
 San Andres eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Elizaberriko monasterioa, XIII. mendeko kristiau monasterioa.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Ibargoiti
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Ibargoitiko lekuak