Boris Vian

Boris Vian (Ville D’Avray, Paris 1920ko martxoaren 10 - Paris 1959ko ekainaren 23) idazle, olerkari, asmatzaile, ingeniari, musikari eta abeslaria izan zen. Vernon Sullivan goitizenarekin ere idatzi zuen. Antzerki-lanak, abestiak, eleberriak eta ipuinak idatzi zituen. Bere eleberriak eta jazz emanaldiak oso ospetsuak izan ziren.

Biografia 
Bere familian artea oso garrantzitsua izan zen: bere ama, operaren zalea; bere aita, olerkari afizionatua, ingelesa eta alemanaren itzultzailea, eta mekanika eta elektronikaz interesatua izan zen. Bere aitarengandik etorri zitzaion bere jarrera antimilitarista eta ateoa.

Nerabezaroan hasi zen osasun-arazoak izaten: bihotzeko erreumatismoa eta sukar tifoidea izan zituen. Ikasle aparta izan zen, nahiz eta jazza eta jaiak gehiago gustatu. Hogei urterekin jazzaren orkestra amateur baten parte hartu zuen, anaiekin batera.

1942an ingeniari bihurtu zen eta urtebete pasa eta gero bere lehen eleberriak idatzi zituen: Trouble dans les Andains y Vercoquin et le plancton. Liburu honetan agertzen zaizkigu bere benetako jarduerak: Frantziako Normalkuntzaren Elkartean egiten zuen lana eta jai itzelen antolaketa –surprise-parties delakoak–.

Hurrengo urteetan hainbat jardueretan aritu zen: eleberriak, ipuinak, kronikak eta jazz kritikak egunkarietan eta abar.

1946an argitaratu zuen bere lehen eleberria Vernon Sullivan ezizenarekin. Hau idazle beltz estatubatuarra eta Borias Vian bere itzultzailea zirela suposatzen zen. Liburu hau eta hurrengoak zentsuratuak izan ziren sexua eta bortizkeria direla eta. Honek salmentak handitzea ekarri zuen. Ustezko idazlearen aurkako epaiketa batzuk gertatu eta gero, Vianek onartu zuen bera zela idazlea. Kritikariak biziki haserretu ziren engainu horrengatik eta handik aurrera bere idazlanen aurkako eraso gogorrak jasan behar izan zituen.

Ingeniari lanari utzi zion eta eleberri beltzak itzultzeari ekin zion, baita hitzaldiak emateari ere. Literatur porrot batzuk izan eta gero, narratiba alboratu zuen eta opera bat eta abesti batzuk konposatu zituen, baita disko bat grabatu ere. Bere abestietako batek, “Le deserteur”, jendearen eta kritikarien gaitzespena ekarri zion, soldaduska errefusatzea bultzatzen baitzuen.

1955ean jarduera berri bati ekin zion: Philips enpresak jazz katalogo bat egitea eskatu zion eta geroago enpresaren arte-zuzendari bihurtu zen. 1956an zineman aritu zen, antzezle gisan, baina osasun arazoak itzuli zitzaizkion. Biriketako edema bat izan zen kasu honetan, zeina geroago berragertuko zen. Nahiz eta makal egon, ez zien abestiak idazteari eta filmetan antzezteari utzi.

Boris Vianek J'irai cracher sur vos tombes eleberriaren eskubideak saldu zituen zinemarako egokitzeko. Nahiz eta hasieran berak izan behar gidoigilea, proiektuz kanpo geratu zen. Estreinaldira isilean joan behar izan zuen eta, osasun arazoei nahigabea erantsi zitzaienez gero, bihotzeko bat izan eta hil egin zen.

Hil eta gero, jendearen eta kritikarien onespena jaso zuen eta bere idazlanen milaka ale saldu zituen.

Idazlanak

Narratiba 
 Boris Vian izenarekin:
 1947 L'Écume des jours (Egunen aparra)
 1947 L'Automne à Pékin
 1947 Vercoquin et le plancton
 1949 Les Fourmis
 1950 L'Herbe rouge
 1950 Le Ratichon baigneur
 1953 L'Arrache-cœur
 1966 Troubles dans les andains
 1970 Le Loup-garou

 Vernon Sullivan izenarekin:
 1946 J'irai cracher sur vos tombes (Ttu eginen dut zuen hilobietan)
 1947 Les Morts ont tous la même peau
 1948 Et on tuera tous les affreux
 1950 Elles se rendent pas compte

Euskaraz 
 Egunen aparra (L'Écume des jours) (1988). Elkar argitaletxea. Ramon Etxezarretak euskaratua.
 Ttu eginen dut zuen hilobietan (J'irai cracher sur vos tombes) (1992). Igela argitaletxea. Juantxo Zigandak euskaratua.

Poesia 
 1948 Barnum's Digest
 1949 Cantilène en gelée
 1962 Je voudrais pas crever

Antzerkia 
 1947 L'Équarrissage pour tous
 1950 Le Dernier des métiers
 1951 Tête de Méduse
 1951 Le Goûter des généraux
 1952 Série Blême
 1955 Le Chasseur français
 1959 Les Bâtisseurs d'empire
 1957 Le Chevalier de neige

Abestiak 
 1954 Le déserteur
 1955 La complainte du progrès
 1955 La java des bombes atomiques
 1955 Le petit commerce

 
Frantsesezko idazleak
Frantziako eleberrigileak
Frantziako antzerkigileak
'Patafisika
Parisen hildakoak
Gaixotasun kardiobaskularrek hildakoak