Sabin Arana

Sabin Polikarpo Arana Goiri —edo berak idatzi bezala, Arana ta Goiri'taŕ Sabin— (Sabin Etxea, Abandoko elizatea —gaur egun Bilbo—, Bizkaia, 1865eko urtarrilaren 26a - Sukarrieta, Bizkaia, 1903ko azaroaren 25a) politikaria, ideologo abertzalea, jeltzalea, idazlea eta euskalaria izan zen.

1892an Bizkaya por su Independencia liburua idatzi zuen. Haren pentsamoldearen oinarriak independentismoa, abertzaletasuna, euskaldun arrazaren garbitasuna, katolizismoa eta euskara garbia izan ziren eta ideia multzo hori Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa (JEL) leloan laburbildu zuen. Aranak Bizkaiaren independentzia eskatzen zuen, beste gainerako euskal herriekin batera Euzkadi izeneko euskal herritarren konfederazio edo nazio federalean batzeko. Gaur egun aski ospetsua den eta garai hartan Euskal Herriko gizartean asaldura eragin zuen esaldi berritzailea eta apurtzailea honako hau izan zen:

Euskal Herriko proiektu nazional hura gauzatzeko asmoz, eusko abertzaletasunari ikur, ideologia, alderdi, aldizkari eta esaera eta lelo multzo bat eman nahi izan zizkion: besteak beste, Ikurrina, Euzko Alderdi Jeltzalea eta Euzko Abendaren Ereserkija.

Nikolasa Atxika-Allenderekin ezkondu zen eta ez zuten seme-alabarik izan. Gazte hil zen (38 urterekin), espetxean preso zegoela, Addisonen gaixotasuna hartu baitzuen.

Familia 

1865eko urtarrilaren 26an Sabin Polikarpo Arana Goiri gaur egungo Sabin Etxea dagoen solairuan zegoen eraikin batean jaio zen, Abando udalerrian (1872an, Bilbo hiriko auzo bilakatu zen). Gurasoak Santiago Arana Antsotegi (1823-1883) abandotarra eta Paskuala Goiri Atxa (1824-1887) bilbotarra izan zituen. Sabin gurasoen Abandoko etxean munduratu zen; halere, eraikin hura frankistek eraitsi zuten, eta gaur egun, toki horretan bertan, Sabin Etxea eraikina dago. Garai hartan, Abando eta Bilbo bi udalerri ezberdin ziren: Abando, herritarra (nekazaritzaz gain ontziolek garrantzi handia zuten), 5.000 biztanleekin, eta Bilbo, hiritarra (bertan merkataritza nagusi zen), 20.000 biztanle inguru zituela, gehienak Zazpi Kaleetan bildurik. Bi udalerri haien arteko lotunea Areatzako zubia zen

Sabin etxeko txikiena zen, seigarren umea. Gainontzekoak seme-alabak, adinaren arabera, Luzila (1845-1893), Frantziska (1847-1922), Joan (1851-1882), Paulina (1859-1921) eta Luis (1862-1951) izan ziren. Sabinek bizitza osoan Luis anaia zaharrenarekin harreman estua izan zuen

Garai hartan, Abando udalerrian euskara ohiko hizkuntza zenez, litekeena da Santiago aita elebiduna izatea; dena dela, garai hartako eliteen ohiturei jarraikiz, Arana-Goiritarren etxeko hizkuntza gaztelania izan zen. Hori zela eta, Sabin Aranak euskara nerabezaroan ikasi zuen. Bestalde, familiak fede katoliko sakona zuen; politikari zegokionez, karlismoaren aldekoa zen.

Bigarren Karlistaldia 

;,Bigarren Karlistaldian Santiago Arana karlisten altxamenduaren alde buru-belarri sartu zen. Karlistaldia hasi aurretik, bere ontzioletako batean Ulibarri jeneral karlista ezkutatu omen zuen eta behin matxinada hasita, Santiago Arana Ingalaterrako Londres hiriburura karlistentzako armak erostera joan zen. Nolanahi ere, Abando liberalen eskuetan izanik eta Santiagoren joera politikoa aski ezagunaren ondorioz, ezin itzulirik geratu zen: horren ondorioz, Lapurdiko Baiona hiriburuan babes hartzera beharturik egon zen. Laster, Paskuala Arana eta haien seme-alabak Ipar Euskal Herrira joan eta hainbat gorabeheraren ondoren, 1873an aitarekin elkartu ziren, Sabinek 8 urte zituela. Honrrla bada, gerra hark iraun zuen denbora guztian Arana-Goiri familia mugaz bestalde mantendu zen.

Garai haretako Sabin Arana haurrak oraindik ez zuen euskal nazioaren kontzientziarik, bere burua espainiartzat zuen, muga iragan zuten gainontzeko familia karlisten gisan. Sabinek handik urte askotara Iparraldeko sasoi hura honela gogoratu zuen:

1875ean Arana-Goiritarrak Donibane Lohizunera lekualdatu ziren. Bertan familiako mutiko txikiek irakasle partikularrak izan zituzten: Luisek, nafar apaiz bat, eta Sabinek, arabar ofizial karlista bat.

1876ko urrian Arana-Goiritar ama-umeak Abandora itzuli eta handik hilabete pare batetara Santiago aita lur jota eta gaixorik elkartu zitzaien. Une latz hura Arana-Goiritarren ikuspegitik erabateko porrota zen: liberalak irabazle, foruak suntsituak, karlismoa garaiturik eta alderdi karlista legez kanpo, erlijio katolikoa kolokan eta familiaren egoera ekonomikoa larriki zauritua. Aranatarren zurezko ontziolak ere behea jo zuen, garai hartan metalezko itsasontzien ekoizpena abian jarri baitzen. Nolanahi ere, familiak lanik egin gabe mantendu ahal izateko lain diru gordetzea lortu zuen. Honela, Aranatar familia Abandoko ontziola enpresaburu boteretsua eta prestigiotsua izatetik errentista burges mailara bilakatu zen.

Urduñako ikastetxea (1876-1881) 
Abandora itzuli bezain azkar gurasoek 11 urteko Sabin Arana mutikoa Urduñako jesuiten ikastetxera ikastera bidali zuten; bertan 1876tik 1881era bost urtez ikasten ibili zen. Ikastetxe hartara Euskal Herriko herri txikietako jauntxoen semeak joan ohi ziren, hots, gehienak karlisten eta azken gerrako galtzaileen umeak ziren. Ikasle haietako batzuk Sabinen ikaskideak eta etorkizunean Sabinek sortu zuen alderdi abertzaleko kideak izan ziren. Jesuitek ikasleei hezkuntza katoliko eta tradizionala eman ohi zieten, liberalismoaren aurkakoa. Horretaz gain, Sabin Aranak bizi guztirako jesuiten ereduaren marka jaso zuen; horren ondorioz, Jesusen Lagundiaren sortzaile San Inazio Loiolakoa sakonki miretsiko zuen eta, gainera, Urduñako ikastetxean ikasitako logika eskolastikoa sarritan bere pentsamoldeetan islatu zuen.

Sasoi hartako Sabin Aranak aitaren antzera bere burua karlistatzat jo zuen, baina ez karlismoaren ideologia defendatzeagatik, nagusiki erabateko foruzalea zenez, karlismoaren bidez Hego Euskal Herriko foruak babestu eta defendatzeko asmoz baizik:

Bestalde, izaeraz mutiko ameslaria, fededun sakona eta abenturazalea zen, eta batez ere zerbait handia egiteko irrika zeukan. Aisialdian Bizkaiko historiari buruzko liburuak irakurri zituen: foruzaleen liburuak ere eskuratu zituen —haietan, maiz iraganeko Euskal Herri libre eta ideal bat deskribatzen zen. Ikasle gisan, ordea, arreta gutxi jartzen zuen: adibidez, sarritan ikastorduetan koadernoen ertzak marrazkiz betetzen zituen. Bere kabuz ikastea gustatzen zitzaion, araurik bete gabe:

Azken urtean tisiak jota gaixotu zen: hilko zela ere pentsatu zuten, baina haren osasun egoerak hobera egin eta batxilergoko gainditzeko azken azterketak ohean zegoela eta emaitza onekin amaitu zituen. Handik aurrera, eta haren bizitza osoan, osasun arazoak berriz gertatu ziren.

Errebelazioa (1882) 
1881ean, 16 urterekin, Urduñako ikastetxea utzi eta Abandoko jaiotetxera itzuli zen. Tisiaren ondorioak erabat gainditu ez zituenez, medikuek osasuna hobetu zekioin, ikasten segitzea galarazi ziotenez, gurasoen etxean bi urteko atsedenaldian egon zen. Denboraldi horretan Euskal Herriari eta bere pentsamolde politikoari buruzko ideiak zehaztuz joan zen: anaia Luisekin, Bizkaiari buruzko solasaldiak izan ohi zituen, 1882an solasaldi haietako batean Sabin Aranari bizitza betirako eraldatu zion gertakari garrantzitsu bat jazo zen:

Ikasketa aldia (1882-1888) 
Sabin Aranak 17 eta 23 urte bitartean Euskal Herriko historian sakontzeari eta euskara ikasteari ekin zion:

Euskal Herriko historia eta independentismoan sakontzen 
Obra foruzale tradizionalak ikuspegi independentistatik irakurri zituen, usadiozko foruzaleen hitzaldi eta ikuspegiak muturreraino eramanez. Euskal Herriko probintziak jatorriz libreak baldin baziren, eta foruek euskal subiranotasuna inplikatzen bazuten, Aranaren ustez Fidel Sagarminaga bezalako foruzaleak oker zebiltzan arazoa zentralismoaren eta autonomiaren arteko borrokatzat ikustean.

Sabin Aranaren irakurketa berritzailea independentziaren eta okupazioaren arteko honako hau zen: 1876an Espainiak ez zuen Hego Euskal Herriko foru autonomia abolitu eta zentralismoa ezarri, baizik Hego Euskal Herriko foru independentzia deuseztatu, eta Bizkaia eta Hego Euskal Herriko beste hiru foru probintziak militarki okupatu eta anexionatu zituen.

Euskararen ikasketa 
Euskara 18 urterekin bere kabuz eta ahal zuen moduan ikasten hasi zen. Helburu horretarako, lehenbizi Pablo Pedro Astarloa eta Willen Jan Van Eys euskalarien hiztegiak eskuratu zituen. Liburuetan ikasitakoa euskaldunei entzunez osatzen zuen, belarria hizkuntzara egiteko. Laster euskaldun berri bilakatu zen; halere, eguneroko hizkuntza gaztelania izan zuen.

Senitartekoen heriotzak 
1882an, Joan anaia zaharrena hil zen. Bestalde, 1883ko udan, luzaro osasunez makal ibili ondoren, aita ere zendu zitzaion. Gertaera latz horien ondorioz, Sabin ikteriziaz gaixotu zen eta, etxekoekin batera, Sukarrieta udalerrira atseden hartzera joan zen. Geroago, Urdaibaiko herri hura euren urteroko oporleku izan zen.

Bartzelonako unibertsitatea (1883-1888) 
Behin 1883an Sabini medikuek ezarritako atsedenaldia amaitu ondoren, familia osoa Kataluniako Bartzelona hiriburura bizitzera lekualdatu zen. Han, Luis anaiak Arkitektura karrera ikasi eta Sabin Aranak zuzenbide karrerari ekin zion, ez berak hala nahi zuelako, bai ordea amak hala bultzatuta. Aldiz, berak aukeran zientzietako karrera bat, medikuntza edota filosofia karrerak hastea nahiago izango zuen, ez ordea lanbide horietan jarduteko, soilik haiek ikasteko baizik.

Hortaz, karrerari jaramon egin gabe, bere betiko zaletasunekin segitu zuen: euskara eta Euskal Herriko historia aztertzen. Horregatik, 19-21 urte bitartean bere lehen idazlanak idazten hasi zen: Ensayo del alfabeto euskara, Etimologías euskérikas (1887), Pliegos Euskaráfilos (1888) eta Gramátika elemental del euskara bizkaino (1888).

Idazlanon asmoa euskara ikasi nahi zuten bizkaitarrei tresna egoki bat erraztea izan zen. Sabinen nahia euskara irakasteaz gain Euskal Herriko historia eta politikari buruzko liburu eta aldizkariak sortzea ere izan zen. Horren ondoren eta aberkideak kontzientziatu ostean bizkaitar guztiak Bizkaiaren independentziaren alde biltzeko helburuz. Garai honetan eta nahiz eta adinez oso gaztea izan, jada bere buruan euskal herritar edo bizkaitar proiektu nazional bat bor-bor zuela suma liteke, nahiz eta proiektu hura egi bilakatzeko oraindik Euskal Herrira itzuli eta bide luzea burutu behar izango zuen.

1888ko otsailean oraindik Bartzelonan zirela, ama Paskuala hil zitzaion. Ama-semeek elkarren artean harreman estua zuten; hori zela eta, haren omenez olerki mindu hau eskaini zion, euskaraz idatzi zuen lehenbizikoa:

Ikusten denez, amaren heriotzak erabat lur jota utzi zuen. Horrela, bizitzaren aro berri bati ekin zion: aitarik eta amarik gabe, forurik gabe, karlismo eta foruzaletasun klasikotik urruntzen eta independentismoan bete-betean murgilduta. Etxeko segurtasuna galduta, 23 urteko Sabin gaztea ikasle garai lasaia atzean utzi eta bizitzan zerbait egin nahi zuen. Behinola, Jesuita sartzeko asmoa ere izan omen zuen, baina bere ohar pertsonaletan argi eta garbi irakur daitekeenez, ez zen hura bere asmo bakarra. Aldiz, buruan barne-grina kontrajarriak zeuzkan:

Azkenik, Sabinen barne-ezinegonak bigarren aukera hautatu eta bere aberriaren alde lan egitera bideratu zuen. Horren ondorioz,unibertsitateko ikasketak laga — ez zituen sekula serio hartu—, familia osoarekin batera Katalunia utzi eta etorkizunerako proiektu eta egitasmo ugari zituela, Euskal Herrira itzuli zen.

Abertzaletasunaren antolaketa eta ekintza politikoa (1888-1895)

Euskara irakasteko katedra (1888) 

1888an Sabin Arana Euskal Herrira itzuli bezain azkar, Bizkaiko Aldundiak diputatu foruzaleen ekimenez, Bilboko institutu probintzialean euskara irakasteko katedra bat sortzea onartu zen. Aldundian gehiengoa liberalek zuten, baina haiek ez zuten halako ekimen pintoresko edo folkloriko bati trabarik jarri. Berez, institutu hartako ikasketa guztiak gaztelania hutsean ziren, baina katedra horren bidez eta ikasle euskaldunek hala nahi izan ezkero, euskara klase bat izateko beta izan zuten.

Xede hartarako, Bizkaiko Aldundiak euskarazko katedrarako irakaslea hautatzeko deialdi publikoa egin zuen. Sabin Arana deialdi hartaz ohartu eta berehala aurkeztu zen, bere ideia abertzaleak zabaltzeko aparteko plataforma zela pentsatu baitzuen. Harekin batera, beste jende gehiagok ere izena eman zuen: ezagunenak, Miguel Unamuno bilbotarra eta Resurreccion Maria Azkue lekeitiarra.

Diputatuek Sabin laster baztertu zuten, ez baitzuen batxiler titulua, baita Unamuno bera ere euskara maila aski apala baitzuen. Azkenik, Resurreccion Maria Azkue hautatu zuten,  hiru hautagai horien artean euskaraz ezbairik gabe hobekien egiten baiten: jaiotzez Lekeitio herri euskaldunekoa izateaz gain, Arana eta Unamuno ez bezala, euskaldun zaharra zen.

Erabaki hura jakitean, Aranak Azkueri tratu bat proposatu zion: soldata lekeitiarrak jasotzearen alde eskolak Aranak ematen utz ziezaion. Argi zegoen Aranari diruak bost axola ziola, bere helburua bere ideiak nola edo hala jendaurrean jakinaraztea baitzen. Azkuek ez zuen proposamena onartu: Bilboko euskara irakasle berria bilakatu eta hil arte, kargu hartan mantendu zen. Aldiz, askok diotenez, gertakari hura jazo aurretik, Miguel Unamunok euskaraz zenbait idazlan argitaratu zituen, baina katedra hartako hautaketa gainditu ez izana ondoren Unamunok euskararekiko erakutsi zuen ezinikusia edo mespretxuaren nahiz eusko abertzaletasunarekiko gorrotoaren kausa izan liteke.

Nazionalismoa eta JEL (1889) 

Ffamiliaren ondareari esker, lan egin gabe bizi zitekeen, hortaz, indar eta diru guztiak nahi zuenaren alde jarri zituen: Aberriaren aldeko proiektua, horretarako Abandon bere argitalpenak idatzi eta argitaratzen jarraitu zuen. Aisialdiak lagunekin ehizara joan ohi zen, bereziki basurdeak ehizatzera; era horretan, Bizkaiko barnealdea ezagutzeko txangoak ere egin zituen. 1889ko udan, Frantziako Paris hiriburura bidaiatu eta bertako Erakustazoka Unibertsala bisitatu zuen; itzuleran egun batzuetan zehar Vichyko bainuetxean egon zen.

1889an Pliegos histórico-políticos liburuxkaren bigarren zatia argitaratu zuen: hor, garai hartako alderdi guztiekin distantziak markatu zituen: Sabin Arana Goiri ez zen karlista, ez liberala, ez eta foruzalea ere, nazionalista zen. Idazlan horretan nazionalista hitza aurrenekoz aipatu eta idatzi zuen, nagusiki foruzaleengandik desberdindu asmoz. Sabinen ustez, foruzaleak autonomista huts batzuk ziren, ez zuten foruen egiazko ezaugarria defendatzen: Independentzia.

Sabini foru hitza ez zitzaion aski argia iruditzen: haren ordez, Lagizarra erabili zuen. Garai hartako karlista eta foruzaleen lelo Jaingoikoa eta Foruak honekin ordezkatu zuen: Jaingoikua eta Lagizarra (JEL).

Liburuxka hura, aurrekoen antzera, Euskal Herriko gizartean nahiko oharkabean eta inongo ohiartzunik gabe pasatu zen. Sabinek bere idatzietan kezka hura honela aipatu zuen:

Ordu arte Euskal Herriko gizartearen egoera aldatu eta mugimendu politiko berria abian jartzeko gogo bizia zuen. Bestalde, bere idatzietan lider edo buruzagi bokazio edo sena argia ere erakusten du:

Aberriaren alde sakrifikatzeko prest ere agertzen da:

Bizkaia bere independentziaren alde (1890-1892) 

1890an Sabin Aranak La Abeja aldizkarian lau istorio abertzale idatzi zituen. Istorio hauek iraganean Bizkaiak Espainiaren aurka izandako kondairazko lau guduei buruzkoak ziren. Une hartan ez zuten arrakastarik izan, baina Sabinek ez zuen etsi eta istorio hauek geroago argitaratzeko gorde zituen.

1892an Bizkaia bere independentziaren alde. Lau Loria Aberkoi. liburuxka argitaratu zuen. Hau aurretik aipatutako lau guduei buruzko istoriez osatutako bilduma bat zen: Arrigorriagako gudua (888), Gordexolako gudua (1355), Otxandioko gudua (1355) eta Mungiako gudua (1470). Istorio erdi-mitiko hauetan bizkaitarrek beren independentzia espainiarren aurka borrokatuz nola defendatu zuten kontatzen da, bai eta Bizkaiko jauna Espainiako errege bilakatzean Bizkaiaren independentziari ekarritako kaltea: Aranaren ustez ordu arte bi estatu desberdin ziren Bizkaia eta Espainiako buruzagia pertsona berbera bilakatzean, Bizkaiko eta bizkaitarrek independentzia galdu baizuten. Aranarentzat konponbidea bizkaitarrek Jaunaren kargua sortu zuten bezala, hura deuseztu eta independentzia berreskuratzean zetzan. Liburu honen amaieran ondorio hau irakur zitekeen:

Hitzaldia amaitu bezain laister, bertaratutako batzuk hitzaldian esandakoa onartu eta beste batzuk ixilik gelditu ziren. Ramon de la Sotak Sabin Aranari zorionak eman eta berehala burua makurtuz entzundakoaz pentsakor jarri zen. Jan-edanean hasi bezain pronto mahaikideen desadostasunak azaleratzen hasi ziren. Bapatean, Ramon de la Sotaren taldeko kide batek hitzaldian aipatutakoa Euskal-Erria elkarteak jada defendatzen zuela esan zuen, Sabin Aranak ez zuen ezer erantzun, baina afarian zeuden gainerakoak Euskal-Erria elkartearen aurka mintzatzen hasi ziren. Honela, giroa berotzen eta gaiztotzen hasi zen, mingainek bihotzek sentitzen zutena aipatzen hasi eta dena nahasten joan zen. Hori gutxi ez balitz, kanpotik Euskal-Erriko bi kide txakolindegi barnera sartu ziren, haietako bat mozkorturik zegoelarik, eta eztabaidan parte hartu zuten. Azkenik, begirada guztiak Arana-Goiri anaien gain jarri ziren, eta biek bertaratutakoei Euskal-Erria elkarteak Sabinek hitzaldian esandakoaren aurkakoa defendatzen zutela frogatzen saiatu ziren: españolismoa eta liberalismoa. Eztabaidaren erdian esaldi hauek entzun ziren:

Gauzak honela, jada giroa puri-purian zegoen, Sabin eta Luis Aranak, euren adiskideak ziren hiru edo lau ez beste hamabiren bat pertsonen erasoen aurka defendatzera behartuak egon ziren, gainera euren adiskideek ez zituzten ez defendatu ez erasotzen, baina Sabinen arabera tarteka estabaida bor-bor zegoela bi anaien azalpenak oztopatu egiten omen zituzten, haietako batzuk ere liberalak zirelako. Adiskide haietako salbuespen bakarra Ziriako Llodio izan zen, hau gerora nazionalismora bilakatu eta Euskeldun Batzokijako presidente-ordea izango zen.

Mahaian zeudenak hamabi edo hamalau ziren, hauei sartu berri zirenak gehitu ezkero denera hemezortzi ziren. Sabinek bere Aberriarentzat katolizismoa aldarrikatzen zuela aipatu zien, bai izaera politiko nahiz zibilarengatik, oinarriz katolikoa baitzen. Une honetan Ramon de la Sota eta bere kide nabarmenenak eztabaidatik atera ziren. Aldiz, mozkorturik zegoen Euskal-Erria elkarteko kidea Arana Goiri anaiak iraintzen hasi zen, eta gutxi falta izan zen Sabin eta Luis Arana denekin mutur joka hasteko. Azkenik, Sabin eta Luis Arana anaiak zutitu eta Bilbora jeistea erabaki zuten.

Egun hartan, hitzaldia eman eta eztabaida guzti horien ondoren, Sabin Aranak ez zuen lortu bertaratutako Ramon de la Sotaren taldeko kideak konbentzitzea, gainera Arana eta Ramon de la Sotaren elkarlan saioak hark porrot egin zuen. Hurrengo hilabeteetan bien arteko kontaktu informalak mantendu ziren, baina bakoitzak bere kabuz bere ibilbidea egiten jarraitu zuten. Handik urte askotara Manu Egileorrek honela deskribatu zuen Sabin eta Luis Aranaren gaur hartako etxerako itzulera:

Halere, Sabin Aranak eskuizkribu pribatuetan aitortzen duenez, ez zuen inoiz bere jatorrizko azken helburua txokoratu: independentzia, baina hura lortzeko orain estrategia aldatu, alderdi espainolista sortuz Espainia osoan erregionalismoa bultzatu, eta azkenean Espainiar Estatua ahulduz, Euskal Herriak Ingalaterraren babespean bere independetzia lortuko zuela konbentzituta zegoen.

Abertzale guztiak zeharo harrituta gelditu ziren, batzuk Sabin Arana erotu ote zen ere pentsatu zuten. Zaila zen Sabin Aranak horrelako erabaki erradikal eta bapateko bat nola hartu zuen ulertzea. Garai honetan Sabin Aranari Addisonen gaixotasuna agertzen hasi eta espetxean zegoenez bere animoan ere eragina izatea baliteke.

1902ko abuztuan Alfontso XIII.a Espainiakoa erregea Bilbotik pasatu zen, Sabin Aranaren indultua eskatuz abertzaleek 8.000 sinadura bildu zituzten, gainera Sabinek jasaten zuen gaixotasunaren ondorioz ere espetxean hiltzeko arriskua zuela ere aipatu zuten: Erregeak ez zuen libratu.

Azkenik, 1902ko azaroaren 7an epaiketa burutu zen. Sabin Arana defendatu zuen abokatua Daniel Irujo Urra nafarra izan zen (Manuel Irujo Ollo politikari jeltzalearen aita). Sabin absolbitua izan zen.

Azken urtea (1902-1903) 
Aske geratu bezain laster, Sabin Arana eta emazte Nikolasa Loiolara hiru astez atseden hartzera joan ziren. Halere, Aranaren kasua zeraman fiskalak errekurritu eta Bizkaiko gobernadore zibilak berriz ere atxilotzeko agindua eman zuen. Polizia Loiolan zegoela jakin gabe Sukarrietan haren bila agertu zen. Sabinen arreba Paulina Aranak senar-emazteei abisua eman eta Iruñera ihes egin zuen. Han Sabinek bizarra moztu eta Angel Sabala izen faltsua hartu zuen. Nafar abertzale batek lagundurik Orreagan muga iragan eta azaroaren 22rako Donibane Lohizunen zen eta han emaztea elkartu zitzaion. Paris hiriburuan egon eta tarte horretan Sabinen gaixotasunak okerrera egin zuenez Vichyko bainuetxean ere izan ziren.

1903ko urtarrilean espainiar epaitegiek absoluzioa baieztatu zutenez, senar-emazteak Sukarrietara itzuli ziren. Halere, tarte horretan sabindar eta sotatarren arteko tentsioa areagotuz joana zen. Egoera bitxi eta kontrajarriak izan ziren: sotatar natzuk Sabinen programa berriari erabateko leialtasuna agertu zieten eta sabindarrak, aldiz liderraren asmoen aurrean egonezinik zeuden.

1903ko martxoan Hauteskunde Probintzialak egin ziren. Sabinek espetxealdia eta ihesaldia zirela eta, ez zuen proiektu espainolista landu eta programa berria idazteko denborarik izan; hura zela eta, alderdiko hautagaiak nazionalista izendapenarekin aurkeztu izan ziren. Hauteskunde kanpainian Sabin Arana bera ere herriz herri propaganda eginez ibili zen: adibidez, Bermeoko batzokian jendaurreko euskarazko hitzaldi bat ere irakurri zuen. Azken bi hautagai abertzalek lortu zuten Bizkaiko ahaldun berri izatea: Angel Zabala Kondaño eta Pedro Chalbaud. Ez ziren abertzaleek aurreikusitako emaitzen adinakoak izan, berez lau-sei ahaldun lortzea espero baizuten; hala ere, jada euskal abertzaletasuna etengabe aurrera zihoan.

Bestalde, garai horretan Sabinek proiektu españolistak ordu arte independentismoak uxatu eta abertzaleak ez ziren hainbat talde ere alderdi nazionalistara erakarri zituen: vatikanistak, buruzagi nagusia La Gaceta del Norte egunkariko sortzaile eta jabe Jose Maria Urkixo zutenak. 1903ko apirilean Urkixo Bilboko barrutitik Espainiako Gorteetarako Hauteskundeetara hautagai aurkeztu zen: haren lehiakidea Bizkaiko oligarkia liberala zen. Urkixok Aranari laguntza eskatu zion, baina horri bere pentsamolde eta ideologiarekin osoki bat egiten ez zutenak onartzea ez zitzaion atsegin. Nolanahi ere, hasierako zalantza batzuen ondoren, Aranak baiezkoa eman zion, gainera Urkixok Madrilgo Gorteetan hainbat errebindikazio abertzale defendatzeko prest ere azaldu zen, nahiz eta alderdiko kidea ez zela argi eta garbi utzi izan. Urkixok abertzaleez gain karlista eta intregristen babesa ere jaso zuen. Liberalek ohi bezala bozka erosi zuten, baina baita modu apalago batean Urkixoren aldekoek ere. Gertakari horrek Sabin eta bere jarraitzaile abertzaleak erabat eskandalizatu zituen. Dena dela, hautagai katolikoek, abertzaleen sostengua tarteko, garaipena lortu zuten.

Emaitza hori harentzat gazi-gozoa izan zen: alde batetik, abertzaleen eta zenbait talderen arteko aliantzaren bidez liberalen hegemonia hausteko gai zirela erakustarazi zion; baina bestaldetik, ideologia zaindu gabe burututako hedakuntzak jatorrizko independentismoa eta idealen ustelkeria ekar zezakeela ere ikusi zuen. Hortaz, ez zen egitasmoetan arinegi ere joan behar, ongi pentsatuta baizik, bestela batek jakin alderdian zein sar zitekeen. Momentuz, alderdi nazionalista edo abertzaleari irmo eutsi behar zitzaion.

Heriotza (1903) 

1903ko ekainerako, haren osasun egoera oso larria zen. Addisonen gaixotasunak azalaren kolorea aldatu eta ahuldu egin zuen:

Zestoako bainuetxera hilabete batzuetako egonaldia egin baina itzultzean hobetu beharrean ahul segitu zuen. Medikuek bere jarduera politikoa laga eta atseden har zezan eskatu zioten, eta honela uda osoa erabat ahulduta igaro zuen.

Iraila iritsi eta bere burua sendotzen ez zela ikusirik, Sabin Aranak alderdiko zuzendaritzako ondorengoa Angel Zabala Kondaño izendatu zuen. Zabala erabateko konfiantzazko adiskidea zen, Sabinen jarraitzaile zintzoa, haren esku alderdiaren etorkizuna nahiz proiektu espainolista gautzatzeko ardura utzi zituen. Kondaño, eta gainerako alderdikide abertzale edo nazionalistei ez zitzaien proiektu espainolistaren ideia batere gustatzen. Halere, Sabinekiko leial izateagatik ez zuten publikoki haren aurkako iritzirik eman; hortaz, proiektu hura aipatu gabe utzi zuten, bertan behera ahaztuta geratuko zelako itxaropenaz.

Bitartean, Sabin Aranaren osasuna gero eta kaskarragoa zenez, urrian testamentua egin eta jabetza guztiak emazte Nikolasa Atxika-Allenderi laga zizkion.

Azaroan, jada hilzorian zegoela, azken gutun bat idatzi eta bertan proiektu espainolista hain beharrezkoa ez zela aipatu zuen. 1903ko azaroaren 25ean, 38 urterekin, azken hatsa eman eta Sukarrietan zendu zen.

Oinarrizko ideologia

JEL: Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa

Euzkadi 

Euzkadi Aranak Euskal Herria izendatzeko sortutako terminoa da. Izatez, Euskal Herriko zazpi herrialdeak barne hartzen ditu, beraz. Abandoarraren ustez, Euzkadi izendapena Euskal Herria tradizionala baino egokiagoa zen, lehenak hizkuntzari egiten baitzion erreferentzia, eta ez arrazari edo arlo politikoari. Aranak pentsatu zuen euskara eguzki hitzetik zetorrela eta, horregatik, Euzkadi sortu zuen, eguzkiaren z-rekin, eta -adi atzizkia erantsita, euskoen —euskal herritarren— multzoa dela adierazteko: pagadi, belardi izenetan bezalaxe.

Euzko 
Euskarari ere euzkara deitzen zion, euzkera hitza "euzko + era" zela ondorioztatu zuen, hots, "euzkoen hizkera", hortik euzko hitza euskaldun arrazako jendea izendatzeko antzinako sustraia zela atera zuen.

Ikurrina 

Sabin Aranak Ikurrina irudikatu eta Luis Arana Goiri anaiak marraztu egin zuen. Lehenbiziko aldiz 1894ko uztailaren 14an Bilboko Euzkeldun Batzokijaren inaugurazio egunean elkarte horretako egoitzaren balkoain zintzilikatu zuten. Elkarte hartako bazkiderik zaharrena zen Ziriako Iturri karlista ofizial ohiak zintzilikatu zuen. Ikurrina diseinatzeko unean Sabin eta Luis Aranaren ohiko JEL lema politikoan inspiratu ziren: Gurutze zuriak Jainkoari erreferentzia egiten zion, gurutze orlegiak Lege Zaharra eta Gernikako Arbolari, eta hondo gorria Bizkaiko armarritik hartu omen zuten.

Hasieran Bizkaia independentearentzat pentsatu bazen ere, azkenean XX. mendearen lehenbiziko urteetan gainontzeko herrialdeetara hedatu eta Euskal Herriaren bandera bilakatu zen. Halere, Luis Arana Goiri bilakaera horrekin ez zegoen gustura, ikurrina Bizkaiko bandera zela pentsatzen jarraitzen baitzuen, hortaz 1907. urtean zazpi bandera berri marraztu zituen: Euskal Herriarentzat orokor bat (Euskadiko Konfederazioaren Bandera) eta sei lurraldeentzat bana (Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa eta Zuberoa). Proposamen horek ez zuen arrakastarik izan, jada jendeak ikurrina oso gustukoa baitzuen.

1936 urtean Eusko Jaurlaritzako Aznar sailburu sozialistaren proposamenez Euskadiko bandera ofizial bilakatu zen. Hala ere, Aranatarren hasierako neurriak egokitu behar izan ziren, Victor Bilbao Goioaga ehungintza-gizonaren aholkuei men eginda. Izan ere, jatorrizko neurriei eutsiz gero, ikurrina nekez ikusiko zen urrunetik, batez ere gurutze berdea oinarri gorriaren gainean. Horrela, ikurrin osoaren luze-zabalera mantenduta (500 x 280), gurutzeen zabalera 43 cm-ra handitu zuten, azken diseinu hau gaur egun ezagutzen dugun ikurrinaren behin behineko eredua izan zelarik.

1939an Francok legez kanpo utzi zuen, eta Diktadura Frankista osoan Hego Euskal Herrian ikurrina debekatua egon zen, aldiz Ipar Euskal Herrian arazorik gabe erabili zen.

1977ko urtarrilaren 19an  berriro legeztatu zuten ikurrina Espainiako legedian, eta Euskal Autonomi Erkidegoko bandera ofizialtzat hartu zen, nahiz eta lehenagotik Euskal Herri osoaren ikurtzat erabili zen eta erabiltzen den.

Euzko Abendaren Ereserkija 

1902an Sabin Arana Goiri Larrinagako espetxean zegoela Euzko Abendaren Ereserkija abestiaren hitzak idatzi zituen, betiere Euskal Herriko nazioaren ereserkia izateko asmoz. Doinua antzinako euskal abesti herrikoi batean oinarritzen zen. Ereserkia hau Sabin Aranaren JEL lelo edo pentsamoldeari fidel zaio, bertan Jainkoa, Gernikako Arbola eta Euskadi aipatzen baitira.

1983ko apirilaren 14an Eusko Legebiltzarrak Euskadiko ereserkia ofizial izendatu zuen, aurretik Gernikako Arbola eta Eusko Gudariak ereserkiek lehiatu ondoren. Maiz Gora ta Gora ere deitu ohi da, bere lehenbiziko bertsoen hitzak baitira. Ereserkia honek aldeko eta aurkakoak ditu, azken hauen iritziz ereserkia hau historikoki Euskal Herriari baino Eusko Alderdi Jeltzaleari lotuagoa egon omen da.

Euskara

Hizkuntza eredua 

Hizkuntzarentzako ortografia eredu bat proposatu zuen, Lecciones de Ortografía del Euzkera Bizkaíno lanarekin. Gaztelaniatik aldentzeko nahiak eta garbizalekeriak bultzaturik, latin hizkuntzetatik hartutako mailegu guztiak, berriak nahiz zaharrak, euskal hiztegitik desagerrarazi nahi izan zituen. Horretarako, berak edo bere ingurukoek asmatutako hainbat neologismo ("aranismo" edo "sabinismoak") zabaldu zituen; haietatik asko erlijio, politika eta teknika alorrekoak ziren, baina eguneroko hitzak ere baziren: txadon (etxe-done, 'eliza'), gotzon (goi-gizon, 'aingeru'), gotzain (gogo-zain, 'apezpiku'), deun (santu), bilebagi (zirkunzisio), uŕutizkin (telefono), izpaŕingi (egunkari) eta oŕlegi (berde) beste askoren artean.

Neologismo gehienok denborarekin galdu egin ziren eta gaurko hiztunek ez dituzte erabiltzen. Hala ere, batzuek arrakasta eta erabilera handiz bizirik diraute, batez ere terminologia politikoan, baina baita eguneroko mintzoan ere: aberri (aba —hebreeraz 'aita'— eta herri), abertzale, lehendakari, abesti, abizen (aba-izenetik eratorria), sendi (senide eta sein hitzetatik eratorria, familia mailegua ordezkatu nahian), idatzi ( ordu arteko izkribatu, izkiriatu eta eskribituren ordez), urtaro (urte-sasoi), suziri (jaietako itxafero, etxafuego eta antzekoen ordezko).

Euskararen batasunaren auzian, euskararentzako eredu bakar bat hitzartzearen aurka agertu zen. Bere ustez, euskalkiek, herrialde bakoitzean (Euzkadiko estatu federatu bakoitzean) hizkuntza estatusa izan behar zuten, bata bestearengandik bereizirik. Resurreccion Maria Azkue eta Arturo Campión euskalariak ez zetozen iritzi horrekin bat, eta gaia garai hartako eztabaida nagusietako bat izan zen. EAJren iritzi ofiziala denbora luzean Aranaren berbera izan bazen ere, Arana zendu ondoren jeltzale asko izan ziren Azkueren ikuspegia onartu zutenak, hala nola Seber Altube euskaltzaina.

Hendaia eta Hondarribiko kongresuak (1901-1902) 
Hendaiako Kongresua Martin Guilbeau Oiartzabal lapurtarrak herrialde eta sentiberatasun ezberdinetako euskaldunak bildu eta euskara estandarizatzeko arau batuak ezartzeko asmoz antolatu zuen.

1901eko irailean mugaz bi aldetako 30 euskaltzale Hendaian egun bat iraungo zuen kongresu batetara bildu ziren, horien artean Sabin eta Luis Arana, Arturo Kanpion, Resurreccion Maria Azkue, Jean Hiriart-Urruti, Estanislao Arantzadi, Serapio Mujika, Piarres Broussain eta Jean-Baptiste Constantin zeudelarik.

Guilbeauk euskararen oinarrizko ortografia egun hartan bertan adostea nahi zuen (adibidez tx/ch/tch/ts artean, edo ŕ/rr artean hautatzea, garai hartan denak erabiltzen baitziren). Aldiz, Sabinek ez zuen ortografia hain modu inprobisatuan erabakitzerik nahi, hortaz proposamen alternatibo bat aurkeztu zuen. Sabinen proposamenak lehenbizi hizkuntzaren biziraupenaren gakoak aztertzen zituen:

Sabinentzat alde batetik euskara jakitea arlo sozialean ezinbestekoa izan behar zen, eta bestetik euskara bizitza modernoan erabiltzeko gaitu behar zen. Bigarren asmo horren barnean euskararen ortografiaren batasuna zegoen. Helburu hau lotzeko, Sabinek lan-egutegi eta prozesu batzuk aurkeztu zituen, hauen emaitzak Hondarribian ospatuko zen kongresu batean bilduko zirelarik. Aranak bere proposamena kongresuaren amaieran irakurri eta partaideek aho batez onartu zuten. Arazoa dena persaka egin eta gaizki ulertuak egon zirela da: Sabin Aranak proposamena berak euzkerafilo zeritzon denei irekia zegoen, hots, euskara maite zuten denei, euskaldunak izan ala ez. Aldiz, Hendaiako kongresuko gainontzeko partaideak euskaltzale aktibo edo euskal letretan aditu edo trebatuak zirenetaz ari zela ulertu zuten.

1902an euskararen batasun prozeduran bozka emateko 320 lagunek izena eman zuten, haietako gehienak bizkaitarrak, hots, Sabin Aranaren jarraitzaile sutsuak eta haien maisuaren euskararen orotografiaren alde bozkatzeko asmoz. Gainontzeko partaideak (Broussain, Azkue, Kanpion, Hiriart-Urruti, Guilbeau...) bapateko izen emate masibo horrekin erabata harriturik gelditu ziren. Gertatzen zenaz oharturik, prozesua geldiarazten saiatu eta liskarra sortu zen. Kanpionek kongresu hartako giro nahasi hura honela deskribatu zuen:

Bestalde, Bizkaiko oligarkia industrializazioarekin aberatuz hasi zen, gainera milaka eta milaka espainiar etorkin lanera etortzen hasi ziren, ohitura, arazo sozial eta pentsamolde edo ideologia politiko ezberdinak zituztelarik. Euskaldun askok espainiar etorkin hauen etorrera mehatxutzat hartzen zuten, lehenbiziko espainiar etorkinen mugimendua nagusiki Bilbo eta inguruko hirietan ezarri zenez, bereziki bilbotar askok egoera hau inbasiotzat hartu zuten, bilbotar hauek egoera honen konponbidea nondik edo nola etorriko zain zeuden. Testuinguru honetan Sabin Arana Goiri eta bere euskal nazioan oinarritutako ideologia berri eta apurtzailea agertu zen.

Sabin Arana Goirik predikatutako berri ona bilbotar, bizkaitar nahiz Euskal Herriko biztanle askok desiatzen eta zain zueden konponbide edo mezuarekin bat egin zuen. Garai hartan jatorrizko subirotasuna, antzinako legeak, Euskal Herriko foruak, Euskal Herriaren askatasuna eta hizkuntza zaharra ohiko kontzeptuak ziren, batez ere giro foruzaleetan. Sabinen pentsamoldeak osagai horiek guztiak bildu eta muturreraino eraman zituen: independentismora, gainera ordurarte ez bezala, eusko nazionalismoa lehenbiziko aldiz zehaztu, proiektu politiko bat eantolatu eta alderdi abertzale bat sortu zituen, laburbildu eusko nazionalismoaren mugimendu politikoa egituratu zuen.

Halere, Sabin Aranaren proposamenak ez ziren beti koherenteak izan, adibididez, hasiera batean bizkaitar nazioaren eta euskal herritar nazioaren arteko zalantzan egon zen, baina atzera eta aurrera pauso batzuen ondoren garbi zeukan Euskal Herriarentzako proiektu nazional baten beharra zegoela.

Izaera 

Sabin Arana Goiri oso gizon idealista zen, baina baita intransigentea ere. Bere jarraitzaileen artean ezbairik gabe karisma handiko pertsona izan zen, bizi izan zen artean maisu gisa hartua izan zen, aldiz hil ostean bere zaletu eta jarraitzaile nazionalista batzuk mesias, profeta eta Jesukristo baten pare jartzera ere iritsi ziren, maiz nazionalista eta abertzaleen biltzar eta bileretan bere argazki eta irudiak bera lekuko balitz gisa jarri ohi zirelarik.

Eragina gaur egungo eusko nazionalismoan 
Gaur egungo bera hil eta ehun urte baino gehiago iragan direla, Euskal Herriko politikan nahiz gizartean Sabin Aranaren eraginaren itzala oso luzea da. Politikan adibidez, berak asmatutako eta gaur egun oso arruntak iruditzen zaizkigun lelo eta hitz asko oso erabiliak dira: Gora Euzkadi askatuta!, Euzkadi (Euskadi), Euzko Abendaren Ereserkija (Gora ta Gora), Euzkotarren Aberria Euzkadi da, JEL laburdura, euzko (eusko), aberri, abertzale eta jeltzale hitzak... gainera zalantzarik gabe esan liteke, gaur egungo Euskal Herriko alderdi abertzale guztiak neurri handiago edo txikiago batean bere eta bere jatorrizko ideologiaren ondorengoak direla.

Batzuen iritziz, sarritan Euskal Herritik kanpoko ikertzaile eta historiaren arabera, Sabin Arana eusko nazionalismoaren aita izan omen zen, aldiz, Euskal Herriko historialari gehienentzat jada bera jaio aurretik eusko nazionalismoa nahiz eusko nazionalistak ba omen zeuden (Sabin Aranak gaztea zela bere burua oraindik foruzaletzat zuen garaian bere anaia Luis bizkaitar nazionalista zela esateak, jada bere aurretik euskal herritar edo bizkaitar nazionalistak bazeudelako adibide da). Argi dagoena da, bera izan zela eusko nazionalismoa politikoki antolatu eta helburu zehatzak eman zizkion lehenbizikoa, bai eta Euzkadiren aita.

Aranaren idazlanak 
Sabinen ideologia eta pentsamoldea idazlan ugaritan islatu zen, horien artean 33 ereserki, olerki eta abesti; 600 artikulu baino gehiagotan agertu zuen kazetaritza borrokalaria; nahiz bere bizitzan zehar euskalaritza, literatura, historia eta politikari buruz argitaratutako 14 idazlan ere badaude. Bestalde, bera hil ondoren, bere jarraitzaileek aurretik argitaraturik gabeko idazlanak ere argitaratu zituzten, gainera berak idatzitako gutun ugari bilduma partikularretan gordeta edota jada galdurik daude.

Bere bizitzan zehar argitaratutako idazlan nagusiak honako hauek dira:

 Etimologías Euskérikas, Bartzelona, 1887.
 Pliegos Euskérikos, Bartzelona, 1888.
 Gramática Elemental del Euskera Bizkaino, Bartzelona, 1888
 Bizkaya por su independencia. Lau Loria Aberkoi, Bilbo, 1892.
 Tratado Etimológico de los Apellidos Euskérikos, Bilbo, 1895.
 El Partido Carlista y los Fueros Vasko-Nabarros, Bilbo, 1897.
 Lecciones de Ortografía del Euskera Bizkaino, Bilbo, 1897.
 Umiaren Lelengo Aizkidia, Bilbo, 1897.
 Egutegi Bizkaitarra, Bilbo, 1898.
 Egunkariak: Bizkaitarra (1893-1895), Baserritarra (1897), El Correo Vasco (1899), La Patria (1901-1903) eta Patria (1903).
 Euzkadi aldizkaria (1901).
 Libe, Bilbo (1903).
 Deun-ixendegi euzkotarra (1910).

Gainera, 1896an euskal kultura sustatzeko asmoz Sabin eta Luis anaiek Bizkayaren Edestija ta Izkerea Pizkundia ("Bizkaiaren Historia eta Hizkeraren Pizkundea") argitaletxea sortu eta 1897. urtetik aurrera euskararen inguruko idazlanak argitaratzeari ekin zioten: haurrei euskaraz irakurtzen irakasteko Lenengo Umiaren Aizkidia (1897), Egutegi Bizkaitarra (1898)...

Kronologia 

 1865 - Urtarrilaren 26an Sabin Arana Goiri Abandon jaio zen.
 1873 - Arana-Goiritarrak Lapurdira ihes egitera behartuaraziak izan ziren.
 1876 - Arana-Goiritarrak Abandora itzuli eta Sabin Urduñako jesuiten ikastetxera ikastera joan zen.
 1881 - Urduñan batxiler ikasketak amaitu zituen.
 1882 - Errebelazioa: Sabin eta Luis anaien arteko eztabaida: Sabinek Luisengandik ideia abertzalea jaso zuen.
 1883 - Sabin euskara ikasten hasi eta Bartzelonan zuzenbide karrerari ekin zion.
 1888 - Paskuala Arana amaren heriotza. Sabin zuzenbide karrera laga eta Abandora itzuli zen.
 1892 - Bizkaia bere independentziaren alde istorio bilduma argitaratu zuen.
 1893 - Larrazabalgo bazkaria eta zina. Bizkaitarra aldizkaria argitaratzen hasi zen.
 1894 - Euskeldun Batzokija eta Ikurrina sortu zituen.
 1895 - Euzko Alderdi Jeltzalea sortu eta espainiarrek 6 hilabetez espetxeratu zuten.
 1898 - Ramon de la Sota enpresaburuaren laguntzaz Sabin Bizkaiko ahaldun bilakatu zen.
 1900 - Nikolasa Atxika-Allenderekin ezkondu zen.
 1901 - Sabin Arana Hendaiako euskarari buruzko kongresu ortografikoan partaide izan zen.
 1902 - Kubaren independentziarengatik zorionduz Theodore Roosevelt estatubatuar presidenteari gutuna bidali zion, espainiar agintariek postetxean gutunaz jabetu eta ondorioz Sabin Arana berriz ere espetxeratu zuten. Espetxe barnean Euzko Abendaren Ereserkija sortu eta proiektu espainolista bati buruzko aipamenak burutu zituen.
 1903 - Azaroaren 25ean Sukarrietan hil zen.

Toki izenak 

Bizkaian oso ohiko toki izena da Sabin Aranarena. Honako udalerriek Euzko Alderdi Jeltzalearen sortzailea omendu nahi izan dute bere izena kale edo enparantza bati emanez:

  Amorebieta-Etxano: Kalea.
  Bakio: Etorbidea.
  Bartzelona: Kalea.
  Berango: Kalea eta zeharbidea.
  Bermeo: Enparantza.
  Bilbo: Etorbidea, estatua Albia lorategietan eta hiriko tranbiaren geralekuetako baten izena.
  Buenos Aires: Kalea.
  Etxebarri: Kalea.
  Hondarribia: Kalea.
  Getxo: Zeharbidea.
  Igorre: Kalea.
  Leioa: Etorbidea.
  Lekeitio: Etorbidea.
  Mar del Plata: Kalea.
  Mungia: Kalea.
  Ondarroa: Kalea.
  Santurtzi: Kalea.
  Sondika: Kalea.
  Sopela: Kalea.
  Sukarrieta: Kalea.
  Ugao Miraballes: Kalea.
  Zalla: Etorbidea.
  Zamudio: Enparantza.

Filmografia 
 The face and the fridge, Sabino Arana (1980). Zuzendariak: Pedro de la Sota eta Jose Julian Bakedano.
 Sabin (2014). Sabin Aranari buruzko telefilma biografikoa. Zuzendaria: Patxi Barko. Asier Hormaza aktoreak Sabin Arana antzeztu zuen. Gainontzeko aktoreak: Itziar Ituño, Kandido Uranga, Kike Diaz de Rada, Alvaro Garaialde, Aitor Beltran, Gotzon Sanchez, Oihana Maritorena, Ioli Paskualena eta Iago Mateo. 2015eko urtarrilaren 26an ETB 1en aireratua, EITBren webguneko Nahieran zerbitzuan dago ikusgai.
 Sabinen begirada (2014). Sabin Arana eta bizi izan zuen giro politiko eta historikoari buruzko dokumentala. 2015eko urtarrilaren 28an ETB 1en aireratua.

Bibliografia

Erreferentziak

Ikus, gainera

Kanpo estekak 

 Sabino Arana Fundazioa
  Sabin Aranaren pentsamendua bere idatzien arabera. Sabinetxea.org
 Aranaren biografia Bedegileak bilduman

 
Bilbotarrak
Banderen diseinatzaileak
Etimologoak