Rafael Moneo

José Rafael Moneo Vallés (Tutera, Nafarroa Garaia, 1937ko maiatzaren 9a) arkitektoa da, munduan ospetsua. Besteak beste, Pritzker Saria jaso du.

Bizitza 
Ikasketak Madrilgo Arkitektura Goi Eskola Teknikoan egin zituen, 1961. urtean amaituta. Ikasle zelarik, Francisco Javier Saenz de Oiza nafar arkitektoarekin hainbat proiektutan parte hartu zuen.

1961. eta 1962. urteetan, beharbada Danimarkako arkitektorik handiena izan den Jørn Utzon maisuaren bulegoan lan egin zuen. Ondoren, 1963an, Erromako Espainiar Akademian bi urtez ikasteko beka bat lortu zuen, eta horrek garrantzi handia izango zuen bere lanaren etorkizuneko garapenean.

1966tik 1970era, Madrilgo Arkitektura Eskolan irakasle jardun zuen. Ondoren Bartzelonara joan zen bizi izatera, eta hango Arkitektura Eskolan Konposizio Elementuen katedraduna izan zen ia hamar urtez, 1980 urtean berriro ere Madrilgo Eskolara itzuli zen arte, oraingoan Konposizioko katedraz ardura hartzeko.

1973tik, Moneok bulego propioa zuen Madrilen. Bai bulegoko proiektatze lanaren bitartez, bai irakaskuntzak ideien hedapenerako eman zion aukeraren bitartez, gaurkotasunez mantentzen diren obrak plazaratu zituen. Garaiko arkitekto askok ez bezala, Moneok ez die utilitarismo eta espresionismo korronteei jarraitu; izan ere, Eskandinaviako estiloan eta Holandako tradizioan oinarritu da arkitektura garaikideari dagokion lengoaian bere obra garatzeko.

1976an, Estatu Batuetara joan zen, New Yorkeko Arkitektura eta Hiri Ikasketen Institutuan lan egitera eta hiri bereko Cooper Union School of Architecture eskolan irakastera. Hurrengo urteetan, Princetongo Unibertsitatean eta Harvard Unibertsitatean ere eskolak eman zituen, bai eta Lausanako Ecole Polytechnique Fédéral ikastetxeko Arkitektura Sailean ere.

1985ean, Harvard Unibertsitateko Arkitektura Saileko dekano izendatu zuten. Bost urte iraun zuen postu horretan; oraindik eskola horretako Arkitektura katedraduna da, eta sert professorship ohorezko kargua eman diote han.

1992an, Espainiako Gobernuaren Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina jaso zuen.

1993a urte oparoa izan zen Moneorentzat. Lovainako Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen. American Academy of Arts and Letters akademiak arkitekturako Arnold W. Brunner Memorial saria eman zion; eta Nafarroako Gobernuak, Vianako Printzea Saria.

1996an, Arkitekturako Nobel saritzat hartzen den Pritzker saria jaso zuen. Horrez gain, Frantziako Arkitektura Akademiak urrezko domina eman zion.

Beste hainbat sari ere irabazi ditu, eta arte ederretako hainbat akademiatako kide da.

Egun, Moneok lanean jarraitzen du, historiaren garapenaren parte izan nahi duen arkitektura baten alde. Moneoren ustez, arkitektoaren lana da garai bakoitzeko elementu eta ereduak identifikatzea eta garaiaren beharretara egokitzea. Gaur egun, proiektatzaile eta irakasle gisa, munduko arkitekto handienetakoa dugu Moneo. Hori aitortzeko, hain zuzen, arteetako Asturiasko Printzea Saria eman zioten 2012an.

Lan garrantzitsuak

Euskal Herrian 
 1968-72: Urumea etxebizitza eraikina, Donostia (Xabier Unzurrunzaga, Xabier Marquet eta Luis Zulaika arkitektoen agentzian)
 1995-1999: Kursaal jauregia, Donostia
 1999-2005: Nafarroako Artxibo Nagusia, Iruñea
 Arintzano jaurerriko ardandegia, Aberin, Lizarrerria, Nafarroa Garaia
 2009: Deustuko Unibertsitateko liburutegia, Abandoibarra, Bilbo
 2011: Iesu eliza, Donostia
 2015: Nafarroako Unibertsitatea Museoa

Munduan 
 1973-76: Bankinter egoitza, Madril, Espainia
 1973-81: Logroñoko Udaletxea, Logroño, Errioxa, Espainia
 1980-85: Erromatar Museoa, Mérida, Espainia
 1982-87: Española Seguros eraikina, Sevilla, Espainia
 1982-88: Espainiako Bankua, Jaén, Espainia
 1987-92: San Pablo Aireportua, Sevilla, Espainia
 1983-92: Tarragonako Arkitektoen Elkargoaren egoitza, Tarragona, Katalunia
 1986-92: Atochako geltokia, Madril
 1989-92: Thyssen-Bornemisza Museoa (Villahermosa Jauregia), Madril
 1987-92: Pilar i Joan Miró fundazioa, Mallorca, Balear Uharteak
 1988-93: L'Ila Diagonal Eraikina (merkatari gunea eta bulegoak), Bartzelona, Katalunia
 1993: Davis Museoa eta Kultur Etxea, Wellesley College, Massachusetts, AEB
 1995-97: Don Benito Kutur Etxea, Don Benito, Extremadura
 1991-98: Murtziako Udaletxea, Murtzia, Espainia
 1994-98: Moderna Museet, Arte Modernoaren eta Arkitekturaren Museoa, Stockholm, Suedia
 1993-98: Grand Hyatt Hotela eta Bulegoak Potsdamerplatz auzoan, Berlin
 1990-99: Bartzelonako Auditorioa, Bartzelona
 1992-2000: Audrey Jones Beck Arte Museoa, Houston, Texas, AEB
 1996-2000: Katedral katolikoa, Los Angeles, Kalifornia, AEB
 2003: Zientzia Museoa, Valladolid, Espainia.
 2007: Prado Museoaren handitzea, Madril.
 2008: RISD Museum, Providence, Rhode Island, AEB.

Idazlanak 
  Inquietud teórica y estrategia proyectual en la obra de 8 arquitectos contemporáneos. Bartzelona: Actar, 2004. .

Ikus, gainera 
 Erriberar ezagunak

Kanpo loturak 
  Rafael Moneoren idazki guztiak
  Rafael Moneo Pritzker Sarien webgunean

Jakiundeko kideak
Arteetako Asturiasko Printzesa saridunak
XX. mendeko arkitektoak
XXI. mendeko arkitektoak