Artaitz

Artaitz Untzitibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak artaiztarrak dira.

Izena 
Artaitz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Artheiz (1243)
 Artayz (1268)
 Arteyz (1272)
 Arteiz (1281)
 Arteiz (1366)
 Ateiz (1534)
 Arteiz (1552)
 Artaiz (1597)
 Artaiz (1647)
 Artaiz (1741)
 Artaiz (1801)
 Artaitz (1990)

Ezaugarriak

Armarria 
Artaizko armarria Untzitibarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

Geografia 
Artaitz Untzitibarran dago.

Inguru naturala eta kokapena 
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

Klima 
Untzitibarrek klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.

Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Untzitibar gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.

Estazio meteorologikoak 
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.

Historia 
Jaurerri plurinobiliarioko antzinako lekua. Almorabid familiaren lursailak XIII. mendearen amaieran konfiskatu zituen Nafar Koroak. Petxari lotutako nekazariak heren bat baino ez ziren 1366an, eta zazpigarrena 1427an. Azken data horretan, Orreagako Santa Mariari 20 gari-kahitze zor zioten urtero, eta Filipe Nafarroakoa mariskalari 4 gari-kahitze, beste hainbeste olo-kahitze eta 3 karga-ardo. Jerusalemgo Ospitaletegiek ere lursailak izan zituzten; 13 lepoko XIII. mendearen erdialdean.

XIX. mendearen hasieran, ibarreko diputatuak eta Artaizko biztanleek aukeratutako errejidoreek gobernatzen zuten. 1849an jada bazuen eskola eta herriari 800 lapurtu zirela kalkulatzen zen, horietatik 600 laborantzan. Onenek (340) urtebete ematen zuten atseden hartzen, eta gainerakoek bi edo gehiago. 140 mahasti-peoi eta 30 oinezko lapurtu zeuden.

Demografia 
 biztanle zituen Artaitzek.

Kultura

Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Untzitibar sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Untzitibar atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Untzitibarreko mintzaira zaharrak ia ez du hiztunik.

Ondasun nabarmenak 
 San Martin eliza, XII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Artaizko iturri erromanikoa, XIII. mendeko iturria, erromaniko estiloan.
 Artaizko dorrea, XIV. mendeko dorretxea, gotiko estiloan.

Oharrak

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Untzitibar
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

Kanpo estekak 

Untzitibarreko kontzejuak