Comenius

Comenius, jatorrizko txekierazko izenez Jan Amos Komenský (, , , , ) (Uherský Brod ingurua, 1592ko martxoaren 28a – Amsterdam, 1670eko azaroaren 15a) egun Txekiar Errepublikan dagoen Moraviako irakasle, zientzialari, hezitzaile eta idazlea da.

Txekieraz Jednota bratrská (latinez Unitas Fratrum eta Txekiar anaiak, Bohemiar anaiak edo Brethren izenez ezagunak) adar erlijioso protestanteko Moraviako gotzaina, iheslari erlijiosoa eta hezkuntza unibertsalaren -Didactica Magna bere liburuan garatu zuen kontzeptuaren- lehen defendatzaileetakoa. “Nazioen irakaslea” edo “Pedagogiaren aita” ezizenak eman zaizkio, sarritan heziketa modernoaren sortzailetzat jotzen delako.

Bizitza eta lanak 
Comeniusen jaioterria zein den ez dago erabat zehaztuta. Hiru herri izan daitezke: Komňa, Nivnice edo Uherský Brod, hirurak Moraviako barruti berean, Uherské Hradiště delakoan egun Txekiar Errepublikan. Bere arbasoak Hungariatik etorri ziren XVI. mendean eta bere familia-abizena Szeges zen (izena Janós Szeges zuen).
 
 Komňa herrixka txiki bat da, bere gurasoak bizi ziren lekua eta handik bere izena hartu zuen. (Komňa < Komenský); Comenius latinez da).
 
 Nivnice herri txiki bat da, non bere haurtzaroa pasatu zuen.
 
 Uherský Brod hiri bat da; hor ere umea zela bizitzen joan zen. Han museo bat dago berari dedikatua.

Latinezko eskolara joan zen Přerov-en, Moravian, 1614-1618 urteen artean bertara irakasle itzuli zen. Ikasketak Herbornen (Hessen, Alemania; 1611-1613 tartean) eta Heidelbergen (Baden-Württemberg, hau ere Alemanian; 1613-1614 tartean). William Bathe josulagunaren nahiz irakasle izan zituen Johann Piscator, Heinrich Gutberleth eta bereziki Heinrich Alsteden eragina izan zuen. Herborneko eskolaren printzipioa hauxe zen: teoria guztiek erabilpen praktikoa behar dute, beraz didaktikoa izan behar du, hau da moralki irakasgarria.

Comenius artzain bilakatu zen 24 urterekin eta Brethren-ak atzerrira zuzendu zituen protestanteak kontrarreformarengatik jarraituak izan zirenean.
Europako leku askotan bizi eta lan egin zuen, hala nola, Suedia, Polonia-Lituaniako mankomunitatea, Transilvania, Erromatar-Germaniar Inperio Santua, Ingalaterra, Herbehereak eta Hungaria.

Leszno-n (Polonia) babestu zen, non gimnasio (bigarren hezkunztako ikastetxea) bat zuzendu zuen. Ondoren Suediara abiatu zen Kristina erregina eta Axel Oxenstierna kantzelariarekin lan egiteko.
1642tik 1648ra Elbing-en (alemanieraz, egungo Poloniako Elbląg) egon zen eta gero Ingalaterran Samuel Hartlib-en laguntzarekin, Elblągekoa baitzen.

1650ean Zsuzsanna Lorántffy, Gorge I.a Rákóczi Transilvaniako printzearen emazteak Sárospatakera joateko gonbita. Comenius 1654 arte hortxe ibili zen irakasle estraineko Hungariar ikastetxe protestantean; bere lan nagusietako batzuk bertan idatziak dira. Gero Lesznora itzuli zen. "Iparraldeko Gerren" aroan, 1655ean, berak Suediako estatu protestantearen alde jo zuen eta horregatik bere etxe, eskuizkribu eta eskolako inprimategia erre zizkioten Poloniaren aldekoek 1656an. Erbesteratu beharrean, Amsterdamera joan zen, Herbeheretan eta hor hil zen 1670ean. Ondo ezagutzen ez diren arrazoiengatik Naardenen hilobiratu zuten; egun ere bere mausoleoa ikusgai dago bertan.

Bere alabetako bat, Elisabeth, Jablonné nad Orlicí herri txekiarreko Peter Figulusekin ezkondu zen. Bere semea, Daniel Ernst Jablonski, geroago Berlinera joan zen eta han Federiko I.a Prusiako erregearen gortearen artzain nagusia bihurtu zen. Han Nicolaus Ludwin Zinzendorf kontea ezagutu zuen. Zinzendorf Comeniusen lehen oinordetakoa izan zen Moraviar eliza protestanteko gotzain gisa.

Hezkuntzari utzitako ondarea 
Juan Amos Comenio izan zen lehen eskolaz edo ama eskolaz hitz egiten lehena. Ez zuen familiatik kanpoko erakundetzat hartzen, baina bai haurrari balio batzuk transmititzen zizkion lehena. Familiak beste irakaskuntza batzuk ere irakatsiko ditu, baina Comenioren arabera, ama izango da hori egiten lehena.

Bere ustez, hezkuntzak ideal pansofikoa izan behar zuen helburu, hau da, dena guztiei irakastea. Denok Jainkoaren seme-alabak garenez, denok dugu ikasteko aukera; hezigarritasuna gure izaeran dago. Zenbat eta jakintsuago, orduan eta gehiago hurbiltzen gara Jainkoarengana. Ikasleak ikastea lortzen ez bazuen edo diziplinarik gabekoa bazen, maisuaren hutsegiteagatik zen.

Hezkuntzak unibertsala izan behar zuen; ordena eta metodoa izan behar zituen, eta atsegina izan behar zuen. Ikaslea izan beharko litzateke arreta-zentroa. Comenioren ustez, irakastea hiru gauzatan oinarritzen da: denbora, objektua eta metodoa. Hiru metodotan oinarritutako hezkuntza-ideiak eman zituen: ulertzea, atxikitzea eta praktikatzea. Horren helburua ikaslearen irakaskuntza hobetzea zen. Irakasleak ikaslearekiko duen sentsibilitate-gaitasunera eta elkarrekintzara jo zuen, eta, horrela, ikaskuntzaren arrakasta bermatzen zuen.

Idatzitako lanen artean, bere Didaktika Magna da interesgarriena, haurrak hezteko eta eskola ondo zuzentzeko moduari buruz idatzitako lehen liburuetako bat. Bere lanen bidez, metodo didaktiko bat proposatu zuen.

Comeniok hasiera eman zien haurrentzako testu ilustratuei, animalien irudiekin eta ekintzekin, errazetik zailera graduatuta, ikasleak errazago uler zitzan. Pedagogia eta didaktika uztartzean oinarritutako hezkuntzaren metodologia aurkeztu zuen lehena izan zen. Sistema horrekin, ikaslearen progresio moral eta intelektuala zuzendu nahi nuen.

Ekarpenak 

 Comeniusek hezkuntza atsegina eta ez aspergarria egiteko programa proposatu zuen, eta pampaedia edo pansofia deitu zion, hezkuntza unibertsala esan nahi duena (dena guztiei irakatsi behar zaie guztiei).
 Haurrei pixkanaka irakatsi behar zitzaiela esaten zuen, oinarrizko kontzeptuak kontzeptu konplexuenekin modu naturalean lotuz.
 Comeniusek ikasketak guztiz praktikoa izan behar zuela idatzi zuen, guztiz atsegina, eskola benetako dibertimendua izan zedin, hau da, gure bizitzaren preludio atsegina.
 Halaber, bere ustez, eskolak ez zuen bakarrik adimenaren formazioan zentratu behar, baizik eta pertsona osotasun bat bezala, eta horrek heziketa moral eta espirituala barne hartuko zuen.

Obrak 
Bere bizitza eta obrak hobeto ezagutzen ditugu Altzairuzko Oihala jausi zenetik.

Latinez 
 Orbis Pictus edo Orbis Sensualium Pictus ("Mundua ikusgai irudietan"), 1658. Bere lanik ospetsuena; askoren ustez munduan gehien zabaldu den eskola-testuliburua da.
 Linguae Bohemicae thesaurus, hoc est lexicon plenissimum, grammatica accurata, idiotismorum elegantiae et emphases adagiaque (" Txekieraren tesaurusa"), 1612-1656
 Problemata miscellanea ("Arazo saski-naskia"), 1612
 Sylloge quaestionum controversarum, ("Gai polemikoen bilduma"), 1613
 Grammaticae facilioris praecepta, ("Gramatika errazago baten arauak"), 1614-1616
 Theatrum universitatis rerum, ("Gauza guztien osotasunaren agertokia"), 1616-1627
 Centrum securitatis ("Segurtasunaren erdialdea"), 1625
 Moraviae nova et post omnes priores accuratissima delineatio autore J. A. Comenio ("Moraviako Mapa"), 1618-1627
 Janua linguarum reserata ("Hizkuntzen ate irekia", latinezko manuala), 1631
 Didactica magna ("Didaktika Nagusia"), 1633-1638
 Schola pansophica ("Pansofia eskola"), 1650-1651
 Primitiae laborum scholasticorum, ("Eskolastikoen jardueren hastapenak"), 1650-1651
  Opera didactica omnia ("Ikasketa-prozesu orori buruzko idazlana"), 1657
 De bono unitatis et ordinis ("Batasun eta ordena onaz"), 1660
 De rerum humanarum emendatione consultatio catholica ("Kontsulta orokorra giza-kontu guztien hobekuntzaz"), 1666
 Spicilegium Didacticum, ("Didaktika araketa/miaketa"), 1680

Txekieraz 
 O andělích ("Aingeruei buruz "), 1615
 Retuňk proti Antikristu a svodům jeho , 1617
 O starožitnostech Moravy ("Moraviar antzinako gauzez"), 1618-1621
 Spis o rodu Žerotínů ("Žerotín-en etxeari buruzko gidoia"), 1618-1621
 Listové do nebe ("Zerurako gutunak"), 1619
 Manuálník aneb jádro celé biblí svaté ("Biblia santu osoaren Manual edo Muina"), 1620-1623
 Přemyšlování o dokonalosti kŕesťanské ("Kristau bikainduraz pentsatuz"), 1622
 Nedobytedlný hrad jméno Hospodinovo ("Jainkoaren izena gotorleku konkistaezina da"), 1622
 Truchlivý, díl první ("Betiluna", I liburukia), 1623
 O poezí české ("Txekiar poesiaz"), 1623-1626
 Truchlivý, díl druhý ("Betiluna", II liburukia), 1624
 O sirobě ("Jende txiroaz"), 1624
 Pres boží ("Jainkoaren presioa"), 1624
 Vidění a zjevení Kryštofa Kottera, souseda a jircháŕe sprotavského ("Kryštof Kotter neure auzokide eta Sprotavako larru-zurratzailearen ikuste eta agertzea"), 1625
 Překlad některých žalmů ("Salmo batzuen itzulpena "), 1626
 Didaktika česká ("Txekiar didaktika"), 1628-1630
 Škola hrou (Schola Ludus, "Eskola jolasaren bidez") 1630
 Labyrint světa a ráj srdce ("Munduaren labirintoa eta Bihotzaren paradisua") 1631. Bere bizitzako esperientziez hausnarketa.
 Brána jazyků otevřená ("Hizkuntzetarako atea zabalik"), 1631

Heredentzia

Jaioterri eta aldirietan 
XIX. mendeko Txekiar Berpizkunde Nazionalean ’’’Comenius’’’ txekiar nazioaren ikur idealizatua bihurtu zen. Egun ere irudi honek bere horretan dirau.

Martxoaren 28a, jaio zen eguna, Txekian nahiz Eslovakian Irakasleen Eguna da.

1919an Comenius Unibertsitatea sortu zen Bratislavan (orduko Txekoslovakian, orain Eslovakian). Eslovakieraz eskolak eman zituen estraineko unibertsitatea izan zen.

Brána jazyků (txekieraz "Hizkuntzen atea") Txekiar Errepublikan 2005eko urritik 2007ko ekainera garatutako helduentzako hezkuntza proiektuak –gehienbat irakasleen hizkuntza trebeziaz ari denak- Janua linguarum reserata ("Hizkuntzen ate irekia") bere liburuaren izenburua hartu zuen

Sárospataken (Hungaria) irakasle-eskola batek bere izena darama; egun Miskolceko unibertsitatearen menpean dago.

Mazedoniako Skopjeko lehen mailako eskola bati Jan Amos Komenski (Comenius mazedonieraz) izena jarri zitzaion. 1963an hiri horretako eraikin ugari eraitsi zuen lurrikara izugarriaren ostean Txekoslovakiako gobernuak emandako diruaz egina da.

Fundacja Komeńskiego ("Comenius Fundazioa") Poloniako GKE bat da, 10 urtetik beherako umeei aukera berdintasuna eskaintzeari dedikatua.

Munduan zehar 
1892an Comenius Hall deritzon eraikina eraiki zen Moravian College unibertsitatean (Pennsylvania, AEB). Urte berean bere jaiotzaren hirugarren mendeurrenaren ospakizunak sona handikoak izan ziren hezitzaileen artean eta Comenian Society izenekoa sortu zen, bere lanen argitalpen eta ikerketa garatzeko.

Aurrekoak bezala jatorri erlijioso moraviarra duen Salem College ikastetxeko (Ipar Carolina, AEB) hezkuntza departamentuak urtero Comenius Symposium antolatzen du bere omenez, hezkuntza munduaren egungo gaiez aritzen dena.

Cotton Matherren arabera Harvard Unibertsitatean (Massachusetts, AEB) presidentea izateko eskatu zioten baina nahiago izan zuen Suediara joatea .

"Comenius Domina" UNESCOk banatzen dituen sari entzutetsuenetakoa da; hezkuntzaren gaineko ikerketak eta berrikuntza bultzatzea du xede.

Roberto Rossellini zinema-zuzendariak Comenius eta bereziki bere "zuzeneko ikusmenaren teoria" hartu zituen italiarrak zituen teoria didaktikoen garapenerako, uste baitzuen mundua etorkizun utopiko batean murgil lezakeela.

AEBetan ere bada Comenius Foundation izena daraman fundazio bat.

Comenius Europako proiektua 
"Nazioen irakaslearen" izena hartu du Europako Batasunak 2002tik ikastetxeen arteko harremanak bultzatzeko programa bat  izendatzeko. Ikas-komunitatearen estamentu guztiei (ikasle, irakasle, familia, GKE, instituzioak...) zuzenduta dago. Lehen urteetan hiru ikasturterako proiektuaz izaten ziren eta 2009tik aurrera bi urtekoak izaten dira.

Euskal Herriko hainbeste ikastetxek esku hartzen dute aipatu proiektuan.

Aipua 
 « Gazteriaren heziketa orokorra metodo on batekin hasten denean, ez zaio inori ondo pentsatu eta ekiteko behar duen ezer faltako. »

Bibliografia 
[[Fitxategi:Via Lucis.tif|thumb|Via Lucis', 1668]]
 Keatinge: The Great Didactic of Comenius (Londres, 1896)
 Laurie: John Amos Comenius (1881; seigarren argitalpena: 1898)
 Quick: Essays on Educational Reformers (Londres, 1890)
 Müller: Comenius, ein Systematiker in der Pädagogik (Dresden, 1887)
 Löscher: Comenius, der Pädagogik und Bischof (Leipzig, 1889)
 Monroe: Comenius and the Beginning of Educational Reform'' (New York, 1900)

Ikus, gainera 
 Protestantismo

Erreferentziak

Kanpo estekak 
 Arrigorriagako eskolako Comenius proiektua.
  Lekeitioko eskola publikoko Comenius Proiektua.
  Small communities building a big Europe Comenius proiektua Laudioko institutuan.
  Sestaoko Saturnino de la Peña institutuko Comenius Proiektua.
  Orbis sensualium pictus latinez.
 Gasteizko Mendebaldea Institutuko Comenius Proiektua.

Pedagogoak
Teologo protestanteak
Txekiar Errepublikako idazleak
Txekierazko idazleak
Latinezko idazleak
Zlín eskualdeko jendea
Txekiar Errepublikako teologoak
Txekiar Errepublikako protestanteak