Kemal Atatürk

Kemal Atatürk, jaiotza izenaz Mustafa (Tesalonika, gaurko Grezia, 1881 – Istanbul, 1938ko azaroaren 10), turkiar militar, politikaria eta, 1923-1938 bitartean, Turkiako lehen presidentea izan zen. Turkia modernoaren aitatzat eta hainbat erreformaren bultzatzailetzat hartzen dute.

Biografia 

Istanbulgo gerra akademian egin zituen ikasketak. 1904an atxilotu zuten, ofizial antiabsolutisten eta antiklerikalen ezkutuko elkarte bateko kide izateagatik. Balkanetako Gerran parte hartu zuen eta gero, Lehen Mundu Gerran: Otomandar Inperioko gudarostearen buru izan zen Armenian eta Sirian. Dardaneloetako defentsan nabarmendu zen, Gallipoliko guduan.

Turkia galtzaile atera ondoren, ez zuen Sevresko ituna onartu. Mehmed VI.a sultanak ingelesen alde zeraman politikari aurre egin zion. Ankarako Batzar Nagusiak lehendakari izendatuta, eta gudarostea bere alde zuela, 1922an sultana kargua uztera behartu zuen eta errepublika indarrean jarri.

Errepublikako lehendakari hautatu zuten 1923ko urriaren 29an.

Bizitza pertsonala 
Atatürk behin bakarrik ezkondu zen, Latife Uşaklıgil emakume eleaniztunarekin. Europan hezia zen, eta Izmirko ontzien jabe zen familia batekoa zen.

Lehen dama gisa, emakumeak emantzipatzeko mugimenduaren parte izan zen nolabait, sufragioaren alde azalduz (senarrak dekretatu zuen). Latifek bere aurpegia erakutsi zion munduari. Ez zuen hiyabik erabili publikoki, baina burua Basörtüsü zapiaz estali ohi zuen, eta emakume turkiarrei gauza bera egiteko gomendatu zien.

Mustafa Kemalek ez zuen ezkontzako seme-alaba biologikorik izan, baina zortzi alaba eta seme adoptatu bat zituen. Seme-alaben izenak hauek izan ziren: Zehra Aylin, Sabiha (Gökçen), Rukiye (Erkin), Afet (Inan), Nebile (Bayyurt), Afife, Fikriye, Üüançay (Doanepe) eta Mustafafe. Gainera, bi haur hazi zituen bere babespean: Abdurrahim Tuncak eta Ihsan.

Izena 
Turkiako tradizioan, izenek balio gehigarri ohorezkoak edo oroigarriak dituzte, identifikatzeko funtzio ohikoaz gain. Turkierazko izen bat beste hizkuntza batzuetara itzul daiteke, baina izenen forma aldatu egiten da hizkuntza batetik bestera. Atatürk-ek Mustafa jaso zuen izen gisa jaiotzean. Mustafa, Muhammad profeta islamiarraren epitetoa, izen arrunta zen une hartan. Mustafa gazteak Salonikako Eskola Militarrean ikasi zuenean, Üsküplü Mustafa Sabri Bey matematika-maisuak "Kemal" ("perfekzioa") goitizen edo izena eman zion, ikaslearen bikaintasun akademikoagatik.

Otomandar inperioa jausita, eta erregimen berriko buruzagi nagusietako bat bilakatu zelarik, 1921eko irailaren 19an, Turkiako Batzar Nazional Handiak Gazi titulua eman zion, borroka edo zauritutako beteranoa adierazten duena, indar ez-islamikoak garaitzeko erlijio kutsuarekin, eta Mariskal maila eman zion halaber  Independentzia Gerran izandako  lorpenengatik. Aurrerantzean, "Gazi Mustafa Kemal" bezala zuzendu ohi zitzaizkion ingurukoak. 

1934ko ekainaren 21ean, Asanblea Nazionalak abizen hereditario finkoak erregistratu eta erabiltzeko beharra dekretatu zuen, Abizenen Legea proposatu eta indarrean jarri zelarik. 1934ko azaroaren 24an, Asanbleak lege berezi bat ezarri zuen Mustafa Kemali "Atatürk" abizena emateko, "Turkiarren Aita" bezala itzultzen ahal dena,   eta "Atatürk" abizen bakar gisa ere ezarri zen, ez zegokiola beste inori.

Atatürken erreformak 

Presidente izendatu zutenetik 1923an, Turkiako estatuaren erreforma soziopolitikoa abiarazi zuen: lurraldeko mugak zehaztu zituen eta Irak aske utzi zuen; kurduak eta armeniarrak gogor zapaldu zituen; estatuaren erlijio neutraltasuna aldarrikatu zuen, Korana irakasten zuten eskolak eta erlijio epaitegiak itxi zituen; sartaldeko zuzenbide zibila, egutegi gregoriotarra, pisu eta neurri sistema hamartarra eta latin alfabetoa erabilarazi zituen; azkenik, Europako motako jantziez janztera behartu zituen biztanleak.

Lehendakari zela, diktadore baten ahalmenak bereganatu zituen; 1926an heriotza zigorra ezarri zien oposizioko buruzagiei eta Cumhuriyet Halk Partisi () alderdi politiko bakarreko erregimena finkatu zuen. Haren agintaldian, industriak eta bide azpiegiturek aurreramendu handia izan zuten.

Fez kapela tradizionala jantzi desegokitzat jo eta gizonen ohituretatik desagerrarazteari ekin zion. Emakumeen jantziei zegokienez, halaber, beloa kentzen ahalegindu zen. Emakumeen eskubideen aldeko beste hainbat erreforma abiatu zituen: besteak beste, botoa ematekoa.

Islamaren inguruan, errepublika laikoa izateko bidean ipini zuen, baina meskitak kontrolpean mantendu eta dervishen kofradiak desegin. Alkoholaren debekua malgutu zuen.

Deiturak erabiltzera behartu zituen herritarrak (ordu arte, turkiarrek izena eta lanbidea zein izengoitia soilik erabiltzen zituzten). Horrela sortu zen harena: Atatürk (ata = "aita", türk = "turkiar"; Kemal, hau da, "perfektua", goitizena da).

Hizkuntzaren alorrean, lan handia egin zuen. Tartean, turkiera idazteko, latin alfabetoak arabiar idazkera ordezkatu zuen 1928an. Era berean, turkieran persieratik eta arabieratik jatorrizko ziren hitzak turkiar jatorrizko hitzekin ordezkatu zituen. Beste hizkuntza guztiak (kurduera, adibidez) guztiz baztertuta geratu ziren.

Horrez gain, trenbidearen sarea garatzea bultzatu zuen.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Turkiako historia
 Anitkabir

Kanpo estekak 
  Atatürk-en inguruko webgunea

Tesalonikarrak
Turkiako ateoak
Turkiako presidenteak
Turkiako militarrak
Nazionalistak
Lehen Mundu Gerrako militarrak
Laizismoa