Carl Gustav Jakob Jacobi

Carl Gustav Jakob Jacobi (Potsdam, Prusiako Erresuma, egungo Alemania, 1804ko abenduaren 10a - Berlin, Prusiako Erresuma, egungo Alemania, 1851ko otsailaren 18a) matematikaria. Autore oparoa, matematikaren hainbat arlotan eragina izandakoa, batez ere, funtzio eliptikoetan, aljebran, zenbaki-teorian eta ekuazio diferentzialetan. Bere lan pedagogikoagatik ere ezaguna da.

Biografia 
Jacobik, Niels Henrik Abelekin batera, funtzio eliptikoen teoria sortu zuen. Erakutsi zuen integral eliptikoak ebatzi daitezkeela funtzioak aplikatuz, hau da, berak sartutako serie esponentzial batzuk aplikatuz.

Ekuazio diferentzialak eta determinante funtzionalak garatu zituen (geroago jacobianoak deitu zitzaien).

Jacobiren aita bankaria zen, eta bere familia aberatsa; hori dela eta, Jacobik Berlingo unibertsitatean ikasi ahal izan zuen. 1825ean doktoregoa lortu zuen, eta Königsbergeko unibertsitatean matematika irakatsi zuen 1826tik hil zen arte. Jacobi entzute handiko irakaslea izan zen.

Haurtzaroa eta gaztaroa 

Jacobi Potsdamen jaio zen 1804. urtean, Alemaniako familia judu batean. Bere aita bankari arrakastatsua zen, eta bere anaia zaharra, Moritz Jacobi, fisikari ospetsua izatera iritsi zen. 1817an 11 urterekin Gymnasiumean sartu zenean, zuzenean, azkeneko mailan jarri zuten. Hala ere, Berlingo unibertsitatean sartzeko gutxieneko adina 16 urtekoa zen, eta arrazoi horregatik 1821. urtera arte itxaron behar izan zuen. Gymnasiumean egon zenean, grezieran, latinean eta historian ere nabarmendu zen.

Ikasketa unibertsitarioak hasi zituenean, dagoeneko ezagutzen zituen hainbat matematikarien lanak, eta bere aldetik ikertzen ere hasia zen. 1824. urtean, judua izan arren, irakasle-postua eskaini zioten Berlineko bigarren hezkuntzako eskola ospetsu batean.

Helduaroa 

1825. urtean doktorego-tesia aurkeztu zuen, zatikien teoriari buruzko azterketa analitikoa. Irakaskuntza unibertsiotarioa juduei debekatua zegoenez, kristautasunera aldatu zen, eta horri esker, Privatdozent (unibertsitateko irakaslegai) gisa postu bat lortu zuen.

Orduan, 20 urte zituen. Berlineko unibertsitatean urtebete egon ondoren, eta mailaz igotzeko aukera txikiak zituela ikusi ondoren, Königsbergera (gaur egun Kaliningrad, Errusia) mugitu zen 1826an. Bertan Franz Neumann idazlearekin, eta Friedrich Bessel matematikaria eta astronomoarekin egin zuen topo.

1829. urtean Fundamenta nova theoria functionum ellipticarum argitaratu zuen, funtzio eliptikoen azterketan eragin handia izango zuena. Bere lanek Adrien-Marie Legendreren babesa zuten, eta horrek irakasle elkartu izateko aukera eman zion.

1829an, Jacobi Parisera bidaiatu zuen, eta bertan, garaiko matematikari ospetsuenetako batzuekin elkartu zen: Fourier, Poisson eta Gauss.

1831ean ezkondu zen Marie Schwinck-ekin. Bi urte geroago, bere anaia (Moritz Jacobi) Königsbergera mugitu zen, eta horren ondorioz, fisikan arreta handia jarri zuen. Garai honetan, ekuazio diferentzial eta determinanteekin egin zuen lan.

Azken urteak 

Osasun-arazoek eraginda, Italiara joan zen bizitzera. Urte horietan Jacobiren ikuspuntua aldatu egin zen, mekanikaren alderdi fisikoetan murgildu zen.

1848an, Luis Filipe Frantziakoa uzkailtzearen ondorioz, iraultza-mugimendu batzuk hasi ziren Europan (1848ko iraultzak). Jacobik Berlinen eman zuen hitzaldi politiko baten ondorioz, bertan lan egiteko eta ikertzeko ematen zioten diru-laguntza kendu zioten, eta ondorioz, Gothara joan zen.

1851. urtean baztanga harrapatu eta hil zen.

Bitxikeriak 
 Jacobi kraterra bere omenez izendatu zuten.

Erreferentziak 

  John J. O'Connor eta Edmund F. Robertson. Carl Gustav Jakob Jacob
 Encyclopædia Britannica Eleventh Edition

Ikus, gainera 
 Jacobiren ekuazioa
 Hamilton-Jacobiren ekuazioa
 Jacobiren funtzio eliptikoa
 Jacobiren metodoa
 Jacobi ikurra

Kanpo loturak 

  https://web.archive.org/web/20060619102850/http://www.math.ohio-state.edu/~econrad/Jacobi/Jacobi.html (Carl Gustav Jakob Jacobiri buruzko webgunea)

Potsdamdarrak
Alemaniako matematikariak
XIX. mendeko matematikariak
1804ko jaiotzak
1851ko heriotzak
Brandenburgoko margraverriko biografiak
Baztangak hildakoak