Arrotxapea

Arrotxapea (Errotxapea batzuetan, lagunartean Rotxa izenez ezaguna) Iruñeko auzo bat da, hiriaren iparraldean dago. Erdi Arotik ezagutzen ziren inguruko baratze-zainen bizileku-kokalekuak, nahiz eta XX. mendera arte ez zen eraiki egungo auzoaren zatirik handiena harresiz kanpoko auzo gisa.

2020ko maiatzean 26 606 biztanle erregistratu zituen, horietatik 12 968 gizonak eta 13 638 emakumeak.

Leku-izenak 
Arrotxapea auzoak izena San Zernin burgua defendatzen duen "Rotxako dorretik" hartzen du, dorre hau gaur egun Nafarroako Museoa zegoen lekuan kokatzen zen.

Hasieran, burgu horretako biztanleen ohiko hizkuntza zen okzitanierazko Jus la Rocha izenez ezagutzen zen (rocha, okzitanieraz, "harkaitza"), hots, "Rotxaren pean" edo "Rotxako dorrearen azpiko lursailak". Ondoren, euskaldunek Arrotxapea izenera euskaratu, "-pea" atzizkia gehituz eta okzitanierazko izenaren esanahi berdina jasoz. XX. mendean, euskarazko izena berreskuratu nahirik, arras zabaldu zen Errotxapea, berez eta historiaz zuzena ez dena. Gaztelaniazko Rochapea edo Rotxapea izena euskarazko izendapenetik dator.

Gainera, beste leku-izen batzuk ere badaude auzoan:
 Lauhaize: Iruñeko tren geltokitik hurbilen dagoen gunea da, Sanduzelai eta Buztintxuri auzoen ondoan.
 Oblatuak: auzoaren mendebaldean eraiki berri den eremuari buruzkoa (2000 inguru).
 Errotazaxar: Arga ibaiaren Vergel meandrotik hurbilen dagoen eremuak hartzen duen eremua.
 San Pedro edo Xampedro: auzoaren ekialderago dago, Artika, Martzelo Zelaieta eta Arga ibaiaren artean.
 Barkazio: auzoaren erdialdea.
 Larruginak: Arga ibaiaren beste aldean dauden etxeak, izen bereko aldapatik gertu.

Geografia

Kokapena 
Iparraldean Berriobeitiko Artika auzoko artean dago, ekialdean Donibane eta Sanduzelaiko artean, hegoaldean Iruñeko Alde Zaharra auzoen eta mendebaldean Txantrea eta Antsoain auzoen artean.

Erliebea 
Auzoak, bere tokirik garaiena, iparraldean du, eta, Arga ibaitik zenbat eta gertuago egon, orduan eta malda leun eta nabarmenago batean jaisten da. Ibaia auzoaren inguru osoa inguratzen duenez, eta haren punturik baxuena hegoaldean dagoenez, hainbatetan uholdeak izan dira. Prebentzio neurri gisa, etorkizuneko ur-goraldien aurrean, 2015 eta 2016 artean Runa parketik Oblatuen zubirainoko eremuan kota igotzeko obrak egin ziren, 500 000 euroko kostuarekin.

Historia

Jatorriak 
Arrotxapea Iruñeko auzorik zaharrena da, Alde Zaharra alde batera utzita. Jatorrian, harresiz kanpo lan egiten zuten eta bizi ziren urketariek sortu zuten.

Hiriaren erdigunetik Arrotxapera sartzeko, 1533an eraikitako Arrotxapeko Atea zeharkatu behar zen, Santo Domingoko aldaparen amaieran. Atari hau 1914an eraitsia izan zen, harresien defentsa sistema eraginkorra ez zela eta funtzionaltasunik ez zuela adierazi zenean. Ate horretatik Larruginen auzora irteten zen, Arrotxapea zubia baino lehentxeago, ibai ertzeko etxe batzuez osatua. Zeuden baratzeek jabearen izena hartzen zuten. Etxe horietako batzuetan jendea bizi da 2016an.

Hiriko harresietatik kanpo sortu zen Iruñeko auzo bakarra izan zen; izan ere, Iruñean, "Gotorleku" gisa katalogatua izan zenez, bere inguruan eraikitzea eragozten zen defentsa arrazoiengatik, argota militarrean "gune polemikoak" zirelako. Horregatik, eremu honetan zenbait baldintzapean eraiki zitekeen, hala nola 10 metroko altuera ez gainditzea edo adreilua bezalako erresistentzia gutxiko materialak erabiltzea. Muga hauek 1900 eta 1901eko errege aginduetatik desagertu ziren, altuera edo material mugarik gabe eraikitzea baimendu zenean. Hala ere, badira auzo honen aurreko erreferentzia dokumentatuak, 1773an, Konbentzioaren Gerran gertatu zen suntsipena kasu, tropa frantziarrek suntsitu baitzuten, 1 500 pertsona etxebizitzarik gabe utziz.

XX. mendea 

XX. mendearen hasieran, klase herrikoiko etxebizitzak eraikitzen hasi ziren, ordena urbanistiko argirik gabe. Fundizioak eta industria berriak ere jarri ziren, auzoaren erdialdean eta Arga ibaitik hurbilen zeuden eremuetan eremu handiak okupatzen zituzten nekazaritza-jarduera eta baratzeak erabat alde batera utzi gabe.

1980ko hamarkadatik aurrera, 1984ko ekainean Iruñeko Udalaren "Plan Partziala" deritzonaren hasierako onarpenarekin, 1989ko apirilean eta 1999an aldaketak egin ondoren, egoera nabarmen aldatu zen. Plan Partziala hirigintza-eraldaketa garrantzitsuena izan zen auzoa sortu zenetik, 1 200 000 metro koadroko eremu batean jarduketak aurreikusi baitzituen, eta ondorio ekonomiko, sozial eta kultural sakonak izan zituen.

Plan Partzialean jasotako jarduketa garrantzitsuenak honako hauek izan ziren: dauden fabrika historikoak ixtea edo lekualdatzea (Caceco, Ingranasa, Caucho Industriak edo Sancena Etxea, adibidez), baratze eta zelai eremu zabalak desagerraraztea (horien gainean bizitegi-eraikin berriak eraiki ziren, 5 030 etxebizitza berri proiektatuz), eta azpiegiturak sortzea edo berritzea, besteak beste, Civivox Arrotxapea, kiroldegia eta udal-pilotalekuak edo Patxi Larrainzar eta Cardenal Ilundain ikastetxeak. Bernardino Tirapu edo Marcelo Zelaieta etorbidea bezalako kale osoak berritu eta eraitsi ziren, eta parke eta berdeguneak finkatu ziren, Arga, Maiteminduak eta Runa parkeak kasu. Jarduketen tamaina eta anbizioa dela eta, kasu batzuetan ekintza horiek XXI. mendeko lehen hamarkadara arte garatu ziren.

XXI. mendea 
Hasitako plan eta ekintzen ondorioz, auzoaren egungo konfigurazioa heterogeneotasun handikoa da, eraikuntza abangoardistak dituzten zonekin eta 1960 urtetik gorako beste batzuekin, nahiz eta berrituak izan. XX. mendearen amaieratik izan duen dibertsifikazio sozialaren isla ere bada. Auzoko biztanleria tradizionalak, historikoki Iruñerrian kokatutako industriako edo zerbitzu-enpresetako langileek osatutakoak, gora egin du, alde batetik, atzerritarren populazioak (2015ean biztanle guztien %11,8 ziren) eta, bestetik, Iruñeko beste eremu batzuetatik etorritako biztanle berriak hartu ditu eraikuntza berriko eremuetan. Bere izaera dinamikoaren erakusgarri da Arrotxapea 15 urtetik beherako biztanle gehien dituen Iruñeko auzoa dela (4 869 gazte zituen 2015ean).

2015. eta 2016. urteetan, lanak egin ziren Arga ibaiaren inguruan, Runa eta Arga parkeetan (Xampedro eta Oblatuak zubien artean) kota igotzeko, etorkizuneko uholdeak saihesteko. Aurrekontua 500 000 eurokoa izan zen eta zati batean Europar Batasuneko Feder funtsek finantzatu zuten.

2020an, auzoko nekazaritza iraganaren azken aztarna eraitsia izan zen. Oskotz taldea da, 1917. urte bukaerako etxe taldea, zutik dagoen auzoko zaharrena. Jokin Beunza eta Marcelo Zelaieta kaleen artean zegoen. Urte horretako irailaren amaieran, Iruñeko Udalak eraikinetako bi eraisteari ekin zion, plaza bat sortzeko eta gainerakoak birgaitzeko.

Demografia 
Arrotxapea, hiriko auzorik zaharrena izateaz gain (Alde Zaharraren ondoren), populatuena da. 2020ko urtarrilean erregistratutako 26 496 biztanleak dira Euskal Herriko hiriburuko auzo guztietako kopururik handiena, Iruñeko biztanle guztien % 12,5 inguru baitira. 1996ra arte, biztanleria, gutxi gora-behera, egonkor mantentzen zen, 16 000 biztanle inguru. Hala ere, 1997tik aurrera, nabarmen handitzen hasi zen Iruñeko Udalak sustatutako "Plan Partziala" -ri esker. Honek auzoko biztanleria handitzea ahalbidetu zuen, 2001ean 20 000 arrotxapearren muga gaindituz eta 5 urtetan 25 000 rena (hau 2007an izan zen).

Hirigintza 
Auzoa oso heterogeneoa da. Eraikin zaharrenak hego-mendebaldean (Bernardino Tirapu kalearen eta Arga ibaiaren kalearen artean), Barkazio inguruan eta ipar-ekialdean daude. Gune berrienak Anelier pasealekutik eta Oblatuak pasealekutik gertu daude. Hala ere, auzoaren historia dela eta, eraikin zaharren artean jarraitzen dute. Horren adibide dira Oskotz edo Ave Maria taldeak.

Auzoa maldan dago, eta hori da garrantzitsuena ibaitik gertuen dagoenean. Behealdea, eta, beraz, euri asko egin eta ibaiak gora egiten badu, urez bete daitekeen gunerik baxuena Gasaren eskortak delakotik gertu dagoena da. Altuena Antsoainekin duen muga da. Ezaugarri horiek direla eta, eraikinak maldari jarraituz daude, eta, beraz, gehienak ekialdetik mendebaldera (ekialdea) edo iparraldetik hegoaldera (hegoaldea) hedatzen dira.

Parkeak 
Auzoaren antzinatasuna zela eta, ez zen parkerik planifikatu auzoa eraiki zen bitartean. Hala ere, ibaiak auzoaren erdia baino gehiago inguratzeak auzoko biztanle bakoitzeko parke-tasa altuena izatea ahalbidetzen du. Hauek dira parkeak:

 Arga parkea: Arga ibaiaren kaleak eta ibaiak berak mugatzen dute. Iruñerriko ibai-parkearen parte da.
 Maiteminduen parkea: Jokin Beunza, Otsagabia, Bernardino Tirapu eta Abaurregaina kaleen artean.

Etorbideak 
Auzoko arteria nagusia Marcelo Zelaieta etorbidea da. Gune neuralgikoa ere bada, eta bertan biltzen dira saltoki gehienak.

Pasealekuak 
Gaur egun, pasealekua bezala katalogatutako bide bat dago auzoan:

 Anelier pasealekua: auzoaren hegoaldea iparraldetik hegoaldera zeharkatzen du, ibaiaren parkean itsasoratuz.
 Maiteminduen pasealekua: auzoa zeharkatzen du ipar-mendebaldetik hego-ekialderako diagonalari jarraituz.

Plazak 
Auzoak bederatzi plaza ditu:

 Antso Abarka plaza: Arga ibaia eta Otsagabia kaleen artean.
 Ponpeio plaza: Arga ibaia eta Arbizu kaleen artean.
 Margarita Nafarroakoa plaza: Marcelo Zelaieta eta Toda Aznarez kaleen artean.
 Julio Caro Baroja plaza: Artika eta Rodrigo Ximenez kaleen artean.
 Armendaritz erregeordea plaza: Bernardino Tirapu eta Rodrigo Ximenez kaleen artean.
 Jose Migel Barandiaran plaza: Bernardino Tirapu eta Tiburzio Erredin kaleen artean.
 Iturriotzaga plaza: Urzainki eta Garde kaleen artean.
 San Blas plaza: San Blas eta Tomas Burgi Aita kaleen artean.
 Baztan Berria plaza: Ioan Goienetxe eta San Blas kaleen artean.

Kaleak

Kale nagusiak 

 Bernardino Tirapu kalea: iparralde-hegoaldeko ardatza. Armendaritz erregordea plaza eta Arga ibaia kalea lotzen du.
 Otsagabia kalea: ekialde-mendebaldeko ardatza. Antso Abarka plaza eta Maiteminduen pasealekua lotzen du.
 Arga ibaia kalea: U formako ardatza. Errotazaxar kalea eta Marcelo Zelaieta etorbidea lotzen du.
 Errotazaxar kalea: iparekialde-hegomendebaldeko ardatza. Arga ibaia kalea eta Marcelo Zelaieta etorbidea lotzen du.
 Juslarrocha kalea: iparralde-hegoaldeko ardatza. Marcelo Zelaieta etorbidea eta Arga ibaia kalea lotzen du.
 Barkazio gurutzea kalea: iparralde-hegoaldeko ardatza. Julio Caro Baroja plaza eta Artika kalea lotzen du.

Beste kaleak 
Hona hemen auzoko gainerako kaleen zerrenda:Lauhaize:
 Pedro Alkatarena kalea
 Abaurregaina kalea
 Raimundo Lanas kalea
 Nazario Karrikiri kalea
 Probintzien kalea
 Pedro Urtsua kaleaBarkazio:
 Juanito Arrotxapeakoa kalea
 Toda Aznarez kalea
 Sueka Hiria kalea
 Zendeen kalea
 Salbatore kalea
 Tiburzio Erredin kalea
 Jeronimo Uztaritzekoa kalea
 Garde kalea
 Tomas Burgi Aita kalea
 Mazeda Aita kalea
 Antsoain kalea
 San Blas kalea
 Ioan Goienetxe kaleaTrinitarioak
 Jokin Beunza kalea
 Pedro Alejandria kalea
 Itzaltzu kalea
 Jaurrieta kalea
 Sartze kalea
 Orontze kalea
 Ezkaroze kalea
 Ezpartza-Zaraitzu kaleaErrotazaxar
 Arbizu kalea
 Carmen Baroja Nessi kalea
 Izaba kalea
 Igari kalea
 Uskartze kalea
 Santa Alodia kalea
 Santa Nunila kalea
 Uztarroze kalea
 Urzainki kalea
 Bidankoze kalea
 Jokin Lizarraga kalea

Xampedro
 Ibaiaren Ama kalea
 Done Petri Monasterio zaharra kalea
 San Pedro auzoa multzoa

Zeharkaleak 
Auzoa, korapilatua eta kaotikoa da, eta, beraz, beharrezkoa da zeharbideak erabiltzea auzoko txoko guztietara iristeko. Guztira 7 daude:

 Ave Maria zeharkalea
 Tomas Burgi Aita zeharkalea
 Bernardino Tirapu zeharkalea
 Artika zeharkalea
 Arga ibaia zeharkalea
 Huertas zeharkalea
 Plazaola zeharkalea

Politika

Nafarroako Foru hauteskundeak 
Arrotxapea auzoa Arrotxapea-Sanduzelai-Buztintxuri hautes-barrutian dago, Iruñeko barrutian. Hauek dira hauteskunde-barruti horren emaitzak azken foru-hauteskundeetan:

Auzo-zinegotziak 
1999az geroztik, Iruñeko auzoek "auzo-zinegotzi" bat dute. Auzoko herritarrei, taldeei eta elkarteei arreta ematea du eginkizun, herritarren parte-hartzea sustatzeko eta auzoko eskaerei edo eskaerei laguntzeko.

Hedabideak

Prentsa idatzia 
Auzoaren aldizkako argitalpenik esanguratsuena, 1992ko otsailean sortu zenetik, Ezkaba aldizkaria da. Auzoari buruzko informazio orokorra biltzen duen hilabetekaria da, doakoa, eta auzotarrek, elkarteek eta kolektiboek beren borondatez egindako erreportajeak eta albisteak biltzen ditu. Bere erakunde argitaratzaileak Zumaida du izena eta 10.500 aleko tirada dauka. Doako argitalpena denez, eta soilik auzoan postontzietan banatzen denez, auzoko denda eta enpresen laguntza ekonomiko nagusia dauka, iragarkien bidez. Aldizkaria egiteaz gain, sustatzaileek Kultur Astea ere egiten dute eta auzoko bizitza sozial eta kulturalean parte hartzen dute.

Telebista 
Nafar Telebistak, Nafarroako telebista kate autonomikoa izan zena, Marcelo Celayeta etorbideko IWER fabrika zaharrean zeukan egoitza.

Internet 
Maiteminduen parkean doako Wi-Fi sarbidea dago. San Pedroko liburutegiaren eta Civivox kultur etxearen sareak, barnean doako Wi-Fi sarbidea emateaz gain, sarbide libreko ekipo informatikoak dituzten aretoak dituzte, baina erregistratu egin behar dira eta egunean 30 eta 60 minutu arteko erabilera-muga dute.

Gizarte-ongizatea

Hezkuntza 
Haur Hezkuntza

 Patxi Larraintzar ikastetxea: Euskaraz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (D eredua). Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua.
 Arrotxapeko ikastetxea: Gaztelaniaz eta euskaraz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (G eta A ereduak). Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua.
 Cardenal Ilundain ikastetxea: Gaztelaniaz eta euskaraz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (G eta A ereduak). Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua
 Arrotxapeko haur eskola: Euskaraz eskainitako haur hezkuntzako eskola (D eredua). Titulartasun publikoa: Iruñeko Udala.
 Hello Pamplona: Gaztelaniaz eskainitako haur hezkuntzako eskola (G eredua). Titulartasun pribatua.
 Arrotxapeko haur eskola: Euskaraz eskainitako haur hezkuntzako eskola (D eredua). Titulartasun publikoa: Iruñeko Udala.
 Gozi Eder: Euskaraz eskainitako haur hezkuntzako eskola (D eredua). Titulartasun pribatua.

Lehen Hezkuntza

 Patxi Larraintzar ikastetxea: Euskaraz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (D eredua). Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua.
 Arrotxapeko ikastetxea: Gaztelaniaz eta euskaraz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (G eta A ereduak). Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua.
 Cardenal Ilundain ikastetxea: Gaztelaniaz eta euskaraz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (G eta A ereduak). Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua.
 Escolapios ikastetxea: Gaztelaniaz eskainitako haur eta lehen hezkuntzako eskola (G eredua). Titulartasun publiko-pribatua.

Bigarren Hezkuntza

Auzoan ez dago bigarren hezkuntzako instituturik

Osasuna 
Arrosadia, Arrosadia Oinarrizko Osasun Eremuan dago, auzo hau besterik ez da.

Lehen mailako arreta

 Arrotxapeko Osasunetxea: Arrosadiako osasun-zentroa Uztarroze kalean dago, Artika kalearen ondoan, eta oinarrizko osasun-eremu osoan dagoen zentro bakarra da. Titulartasun publikoa: Nafarroako Gobernua

Ospitaleko arreta

Auzoan ez dago ospitaleko arreta zentroak.

Herritarren segurtasuna 
Herritarren segurtasuna Nafarroako Larrialdietarako Agentziaren egituraren mende dago. Erakunde autonomo hori Nafarroako Gobernuak sortu zuen otsailaren 16ko 12/2009 Foru Dekretuaren bidez, Babes Zibila-SOS Nafarroa 112 eta Nafarroako Suhiltzaileak taldekatzeko.

Auzoko segurtasun arloan bi polizia ari dira lanean: Foruzaingoa eta Iruñeko Udaltzaingoa. Azken gorputz horretan "auzoko polizia" edo "hurbileko polizia" izeneko brigada bat dago. Haren funtzio orokorra da poliziaren presentzia mantentzea Iruñeko kaleetan, herritarren kexak jasotzea erraztuz, bai eta udal-administrazioari azkar eta behar bezala helaraztea ere.

Garraioa

Autobusa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 9 linea daude:

Bizikleta 
Hainbat bidegorrik zeharkatzen dute auzoa, baina ardatz nagusirik ez.

Aparkalekua 
Auzoa bi zatitan banatzen da, aparkaleku gaietan. Iparraldea eta hegoaldea, Marcelo Zelaieta etorbideak bereizita. Bada, hegoaldea Iruñeko "gune urdina" deritzonaren 8. sektorekoa da. Horrek esan nahi du zona horretan aparkatzeko tarifa desberdina ordaindu behar dela, dagoen kalearen arabera. Hala ere, iparraldean ez dagoenez inolako erregulaziorik, ohikoa da ibilgailu askok auzoaren eremu hori okupatzea, hegoaldean leku librea utziz.

Monumentu eta leku interesgarriak 
 Xampedro zubia: erromatarren garaiko zubia, Erdi Aroan zehar birmoldatua.
 Dona Grazia zubia: Erdi Aroko jatorriko zubia.
 Oblatuen zubia: 1992an eraikia.
 Arrotxapea zubia: Erdi Aroko jatorriko zubia.
 Vergel zubia: 1990ean eraikia.
 San Pedro monasterio zaharra: Duela mende asko Iruñeko hiribildu harresituaren kanpoaldean zeuden hainbat monasterioetatik gaur egun arte dirauen bakarra da. Jatorriko eraikina XIII. mendean altxatu zen eta monasterioaren gaur egungo egitura XVIII. mendekoa da. Gaur egun eliza izateaz gain, auzoko kulturgunea eta liburutegia ere bada.
 San Pedroko Ingurumen Heziketarako Museoa: Aurreko eraikinean dago.
 San Salbador eliza: Marcelo Zelaieta etorbidearn hasieran dago.
 Gasaren eskortak: Iruñeko entzierroan aterako diren zezenak gordetzen diren eskorta da.
 Iwer fabrika: Lau alditan eraiki zen Arnaldo eta Francisco Izard arkitekto katalanen eskutik. Lanak 1967an bukatu ziren. Eraikinaren atalik adierazgarriena erdialdean dagoen erlojudun dorrea da.

Auzokide ospetsuak 
 Patxi Larrainzar (1934–1991): auzo-apaiz aurrerakoia, Arrotxapeaz idatzi zuen (Apuntes históricos sobre la Rochapea, 1981), eta haren omenez auzoko D ereduko eskola publikoa Patxi Larrainzar Ikastetxea izendatu zuten.
 Ion Andoni Goikoetxea (1965–): futbolaria.
 Iñaki Williams (1994–): futbolaria. Bere bizitzako lehenengo egunak Bilbon eman zituen, baina geroztik Arrotxapean hazi zen.
 Nico Williams (2002–): futbolaria.

Irudiak

Erreferentziak

Ikus, gainera 

 Iruña
 Txantrea
 Sanduzelai
 Buztintxuri

Kanpo estekak 
 Arrotxapeko jai batzordearen webgunea

Arrotxapea