Κυβόζωα

Τα κυβόζωα (Cubozoa) είναι ασπόνδυλα κνιδάρια που διακρίνονται λόγω του κυβοειδούς σχήματος του σώματός του, και έτσι αποκαλούνται και κυβομέδουσες. Μερικά είδη παράγουν ισχυρό δηλητήριο που απελευθερώνεται από την επαφή με τα πλοκάμια τους. Τα τσιμπήματα από ορισμένα είδη, όπως τα Chironex fleckeri, Carukia barnesi, Malo kingi και μερικά άλλα, είναι εξαιρετικά οδυνηρά και συχνά θανατηφόρα για τον άνθρωπο.

Ταξονομία και συστηματική 
Τουλάχιστον 51 είδη κυβομεδουσών ήταν γνωστά όσον αφορά το 2018. Αυτά ομαδοποιούνται σε δύο τάξεις και οκτώ οικογένειες. Έκτοτε έχουν περιγραφεί μερικά νέα είδη και είναι πιθανό να παραμένουν επιπλέον μη περιγραφόμενα είδη.

Ομοταξία Κυβόζωα

 Τάξη Carybdeida
 Οικογένεια Alatinidae
 Οικογένεια Carukiidae
 Οικογένεια Carybdeidae
 Οικογένεια Tamoyidae
 Οικογένεια Tripedaliidae
 Τάξη Chirodropida
 Οικογένεια Chirodropidae
 Οικογένεια Chiropsalmidae
 Οικογένεια Chiropsellidae

Περιγραφή 

Οι κυβομέδουσες έχουν τετράγωνο κώδωνα, από τον οποίο προέρχεται το όνομά της. Από καθεμία από τις τέσσερις κάτω γωνίες αυτού κρέμεται ένα κοντό κοτσάνι που φέρει ένα ή περισσότερα μακριά, λεπτά, κούφια πλοκάμια. Το χείλος του κώδωνα διπλώνεται προς τα μέσα για να σχηματίσει ένα ράφι γνωστό ως πέπλο το οποίο περιορίζει το άνοιγμα του κώδωνα και δημιουργεί έναν ισχυρό πίδακα όταν ο κώδωνας πάλλεται. Ως αποτέλεσμα, οι κυβομέδουσες μπορούν να κινούνται πιο γρήγορα από άλλες μέδουσες, με καταγεγραμμένες ταχύτητες έως και 6 μέτρα ανά λεπτό.

Στο κέντρο της κάτω πλευράς του κώδωνα υπάρχει ένα κινητό εξάρτημα που ονομάζεται manubrium και μοιάζει κάπως με τον κορμό ενός ελέφαντα. Στην άκρη του είναι το στόμα. Το εσωτερικό του κουδουνιού είναι γνωστό ως γαστραγγειακή κοιλότητα. Χωρίζεται από τέσσερα ισαπέχοντα διαφράγματα σε ένα κεντρικό στομάχι και τέσσερις γαστρικούς θύλακες. Οι οκτώ γονάδες βρίσκονται σε ζεύγη εκατέρωθεν των τεσσάρων διαφραγμάτων. Τα περιθώρια των διαφραγμάτων φέρουν δέσμες μικρών γαστρικών νημάτων που φιλοξενούν νηματοκύστεις και πεπτικούς αδένες. Κάθε διάφραγμα εκτείνεται σε μια διαφραγματική χοάνη που ανοίγει στην στοματική επιφάνεια και διευκολύνει τη ροή του υγρού μέσα και έξω από το ζώο.

Το νευρικό σύστημα της μέδουσας κουτιού είναι πιο ανεπτυγμένο από αυτό πολλών άλλων μεδουσών. Διαθέτουν έναν νευρικό δακτύλιο γύρω από τη βάση του κώδωνα που συντονίζει τις παλλόμενες κινήσεις τους, ένα χαρακτηριστικό που συναντάται αλλού μόνο στις στεμματομέδουσες. Ενώ ορισμένες άλλες μέδουσες έχουν απλά οφθαλμίδια, οι κυβομέδουσες ξεχωρίζουν καθώς διαθέτουν αληθινούς οφθαλμούς, με αμφιβληστροειδή, κερατοειδή και φακούς. Τα μάτια τους είναι τοποθετημένα σε ομάδες που ονομάζονται ροπάλια, που βρίσκονται σε θήκες στα μισά των εξωτερικών, επίπεδων επιφανειών του κώδωνα. Το καθένα περιέχει δύο οφθαλμίδια με φακούς, ο ένας στραμμένος προς τα πάνω και ο άλλος προς τα κάτω και προς τα μέσα προς το μανούμπριο. Αυτό δίνει τη δυνατότητα στο ζώο να βλέπει συγκεκριμένα σημεία φωτός, σε αντίθεση με την απλή διάκριση μεταξύ φωτός και σκότους. Οι κυβομέδουσες έχουν επίσης είκοσι οφθαλμίσκους (απλά μάτια) που δεν σχηματίζουν εικόνες, αλλά ανιχνεύουν το φως και το σκοτάδι: έχουν λοιπόν συνολικά είκοσι τέσσερα μάτια. Κοντά στα ροπάλια υπάρχουν στατόλιθοι που ανιχνεύουν τη βαρυτική έλξη και βοηθούν το ζώο να προσανατολιστεί.

Οι κυβομέδουσες εμφανίζουν επίσης πολύπλοκες, πιθανώς οπτικά καθοδηγούμενες συμπεριφορές, όπως η αποφυγή εμποδίων και η γρήγορη κολύμβηση με κατεύθυνση. Η έρευνα δείχνει ότι, λόγω του αριθμού των ροπαλικών νευρικών κυττάρων και της συνολικής τους διάταξης, η οπτική επεξεργασία και ενσωμάτωση τουλάχιστον εν μέρει συμβαίνει εντός του ροπαλίου. Το σύνθετο νευρικό σύστημα υποστηρίζει ένα σχετικά προηγμένο αισθητήριο σύστημα σε σύγκριση με άλλες μέδουσες και οι κυβομέδουσες έχουν περιγραφεί ότι έχουν ενεργή συμπεριφορά που μοιάζει με ψάρι.

Ανάλογα με το είδος, μια πλήρως αναπτυγμένη μέδουσα μπορεί να φτάσει σε μήκος 20 εκατοστών σε κάθε πλευρά του κουτιού (30 εκατοστά διάμετρος), και τα πλοκάμια μπορούν να φτάσουν σε μήκος έως και 3 μέτρα. Το βάρος τους μπορεί να φτάσει τα 2 κιλά. Ωστόσο, η μεγέθους νυχιού αντίχειρα Irukandji είναι μια θανατηφόρα κυβομέδουσα παρά το μικρό της μέγεθος. Υπάρχουν περίπου 15 πλοκάμια σε κάθε γωνία. Κάθε πλοκάμι έχει περίπου 500.000 κνιδοκύτταρα, που περιέχουν νηματοκύστες, έναν μικροσκοπικό μηχανισμό που μοιάζει με καμάκι και εγχέει δηλητήριο στο θύμα. Πολλά διαφορετικά είδη νηματοκύστεων βρίσκονται στα κυβόζωα.

Κατανομή 
Αν και τα διαβόητα επικίνδυνα είδη κυβομεδουσών περιορίζονται σε μεγάλο βαθμό στην τροπική περιοχή του Ινδο-Ειρηνικού, διάφορα είδη κυβομεδουσών μπορούν να βρεθούν ευρέως σε τροπικούς και υποτροπικούς ωκεανούς, συμπεριλαμβανομένου του Ατλαντικού Ωκεανού και του ανατολικού Ειρηνικού Ωκεανού, με είδη που φτάνουν βόρεια ως την Καλιφόρνια (Carybdea confusa), τη Μεσόγειο Θάλασσα (Carybdea marsupialis) και την Ιαπωνία (Chironex yamaguchii), και νότια ως τη Νότια Αφρική (για παράδειγμα, Carybdea branchi) και τη Νέα Ζηλανδία (όπως ως η Copula sivickisi). Υπάρχουν τρία γνωστά είδη στα νερά της Χαβάης, όλα από το γένος Carybdea: C. alata, C. rastoni και C. sivickisi. Μέσα σε αυτά τα τροπικά και υποτροπικά περιβάλλοντα, οι κυβομέδουσες τείνουν να κατοικούν πιο κοντά στην ακτή. Έχουν εντοπιστεί σε ενδιαιτήματα κοντά στην ακτή, όπως μαγγρόβια, κοραλλιογενείς ύφαλοι, δάση φυκιών και αμμώδεις παραλίες.

Οικολογία

Ηλικία και ανάπτυξη 
Έχει βρεθεί ότι οι στατόλιθοι, οι οποίοι αποτελούνται από ημιένυδρο θειικό ασβέστιο, εμφανίζουν σαφείς διαδοχικές αυξητικές στιβάδες, που πιστεύεται ότι εναποτίθενται σε καθημερινή βάση. Αυτό έδωσε τη δυνατότητα στους ερευνητές να εκτιμήσουν τους ρυθμούς ανάπτυξης, τις ηλικίες και την ηλικία μέχρι την ωριμότητα. Το Chironex fleckeri, για παράδειγμα, αυξάνει την απόσταση μεταξύ των πετάλων (IPD) κατά 3 χιλιοστά  ανά ημέρα, φτάνοντας σε IPD 50 χιλιοστά όταν είναι 45 έως 50 ημερών. Η μέγιστη ηλικία οποιουδήποτε ατόμου που εξετάστηκε ήταν 88 ημέρες κατά την οποία είχε αυξηθεί σε IPD 155 χιλιοστά. Στην άγρια φύση, η κυβομέδουσα θα ζήσει έως και 3 μήνες, αλλά μπορεί να επιβιώσει έως και επτά ή οκτώ μήνες σε δεξαμενή επιστημονικού εργαστηρίου.

Συμπεριφορά 
Οι κυβομέδουσες κυνηγούν ενεργά τη λεία της (μικρά ψάρια), αντί να παρασύρονται όπως κάνουν οι αληθινές μέδουσες. Είναι ικανές να επιτύχουν ταχύτητες έως και 1,5 έως 2 μέτρα ανά δευτερόλεπτο ή περίπου .

Το δηλητήριο των κυβόζωων διαφέρει από αυτό των σκυφοζώων και χρησιμοποιείται για τη σύλληψη θηραμάτων (μικρών ψαριών και ασπόνδυλων, συμπεριλαμβανομένων των γαρίδων) και για την άμυνα από τα αρπακτικά, τα οποία περιλαμβάνουν οι στρωματίδες, οι εφιππίδες, οι σιγανίδες, τα καβούρια και διάφορα είδη χελώνας. Φαίνεται ότι οι θαλάσσιες χελώνες δεν επηρεάζονται από τα τσιμπήματα γιατί φαίνεται να απολαμβάνουν τις κυβομέδουσες.

Κίνδυνος για τον άνθρωπο 

Παρόλο που απροσδιόριστα είδη μεδουσών έχουν περιγραφεί στις εφημερίδες «το πιο δηλητηριώδες πλάσμα του κόσμου» και το πιο θανατηφόρο πλάσμα στη θάλασσα, μόνο μερικά είδη στην κατηγορία έχουν επιβεβαιωθεί ότι εμπλέκονται σε θανάτους ανθρώπων. Ορισμένα είδη δεν είναι επιβλαβή για τον άνθρωπο, προκαλώντας πιθανώς ένα τσίμπημα που δεν είναι τίποτα περισσότερο από επώδυνο.

Αυστραλία 
Στην Αυστραλία, ο Χιούγκο Φλέκερ, ο οποίος ερευνούσε διάφορα δηλητηριώδη είδη ζώων και δηλητηριώδη φυτά, ανησυχούσε για τους ανεξήγητους θανάτους κολυμβητών. Προσδιόρισε την αιτία ως τις κυβομέδουσες που αργότερα ονομάστηκαν Chironex fleckeri. Το 1945, περιέγραψε μια άλλη δηλητηρίαση από μέδουσα, την οποία ονόμασε «Σύνδρομο Ιρουκάντζι», που αργότερα αναγνωρίστηκε ότι προκαλείται από την κυβομέδουσα Carukia barnesi.

Στην Αυστραλία, οι θάνατοι προκαλούνται συχνότερα από το μεγαλύτερο είδος αυτής της κατηγορίας μεδουσών, το <i id="mw5g">Chironex fleckeri</i>, το οποίο είναι σίγουρα ένα από τα πιο δηλητηριώδη πλάσματα του κόσμου. Μετά από σοβαρά τσιμπήματα Chironex fleckeri, η καρδιακή ανακοπή μπορεί να συμβεί γρήγορα, μέσα σε μόλις δύο λεπτά.

Στην Αυστραλία, η C. fleckeri έχει προκαλέσει τουλάχιστον 79 θανάτους από την πρώτη αναφορά το 1883, αλλά ακόμη και σε αυτό το είδος οι περισσότερες συναντήσεις φαίνεται να καταλήγουν μόνο σε ήπια δηλητηρίαση. Ενώ οι πιο πρόσφατοι θάνατοι στην Αυστραλία ήταν σε παιδιά, συμπεριλαμβανομένου ενός 14χρονου που πέθανε τον Φεβρουάριο του 2022, το οποίο συνδέεται με τη μικρότερη μάζα του σώματός τους, τον Φεβρουάριο του 2021, ένα 17χρονο αγόρι πέθανε περίπου 10 ημέρες μετά από τσίμπημα ενώ κολυμπούσε σε μια παραλία στο δυτικό Κέιπ Γιορκ του Κουίνσλαντ. Ο προηγούμενος θάνατος ήταν το 2007.

Τουλάχιστον δύο θάνατοι στην Αυστραλία έχουν αποδοθεί στη μικρή κυβομέδουσα Ιρουκάντζι. Τα άτομα που τσιμπούνται από αυτά μπορεί να υποφέρουν από σοβαρά σωματικά και ψυχολογικά συμπτώματα, γνωστά ως σύνδρομο Ιρουκάντζι. Ωστόσο, τα περισσότερα θύματα επιβιώνουν και από τα 62 άτομα που έλαβαν  θεραπεία στην Αυστραλία το 1996, σχεδόν τα μισά μπόρεσαν να πάρουν εξιτήριο στο σπίτι με λίγα ή καθόλου συμπτώματα μετά από 6 ώρες, και μόνο δύο παρέμειναν στο νοσοκομείο περίπου μια μέρα μετά το τσίμπημα.

Άλλες περιοχές 
Σε μέρη του Αρχιπελάγους της Μαλαισίας, ο αριθμός των θανατηφόρων κρουσμάτων είναι πολύ υψηλότερος από ό,τι στην Αυστραλία. Στις Φιλιππίνες, υπολογίζεται ότι 20-40 άνθρωποι πεθαίνουν ετησίως από τσιμπήματα κυβομέδουσας, πιθανώς λόγω της περιορισμένης πρόσβασης σε ιατρικές εγκαταστάσεις και στο αντίδοτο.

Το πρόσφατα ανακαλυφθέν και πολύ παρόμοιο Chironex yamaguchii μπορεί να είναι εξίσου επικίνδυνο, καθώς έχει εμπλακεί σε αρκετούς θανάτους στην Ιαπωνία. Δεν είναι σαφές ποιο από αυτά τα είδη είναι αυτό που συνήθως εμπλέκεται σε θάνατο στο Αρχιπέλαγος της Μαλαισίας.

Προειδοποιητικές πινακίδες και σταθμοί πρώτων βοηθειών έχουν στηθεί στην Ταϊλάνδη μετά τον θάνατο ενός 5χρονου Γάλλου αγοριού τον Αύγουστο του 2014. 

Το 1990, ένα 4χρονο παιδί πέθανε μετά από τσίμπημα από Chiropsalmus quadrumanus στο νησί Γκάλβεστον, Τέξας, στον Κόλπο του Μεξικού. Είτε αυτό το είδος είτε το Chiropsoides buitendijki πιθανολογείται ότι προκάλεσε δύο θανάτους στη Δυτική Μαλαισία.

Προστασία και θεραπεία 
Η ένδυση με καλσόν, ολόσωμες στολές λύκρα, δερμάτινες στολές κατάδυσης ή άλλες καταδυτικές στολές είναι μια αποτελεσματική προστασία από τα τσιμπήματα της μέδουσας. Παλαιότερα θεωρούταν ότι το καλσόν λειτουργούσε λόγω του μήκους του κεντριού της μέδουσας, αλλά τώρα είναι γνωστό ότι σχετίζεται με τον τρόπο που λειτουργούν τα κεντριά. Τα κεντριά στα πλοκάμια μιας μέδουσας δεν ενεργοποιούνται από την αφή, αλλά από χημικές ουσίες που βρίσκονται στο δέρμα, οι οποίες δεν υπάρχουν στην εξωτερική επιφάνεια του ρούχου, επομένως οι νηματοκύστεις της μέδουσας δεν πυροδοτούνται.

Μόλις ένα πλοκάμι της μέδουσας κολλήσει στο δέρμα, αντλεί δηλητήριο από τις νηματοκύστεις στο δέρμα, προκαλώντας έντονο πόνο. Το ξέπλυμα με ξύδι χρησιμοποιείται για την απενεργοποίηση των μη εκφορτισμένων νηματοκύστεων για την πρόληψη της απελευθέρωσης πρόσθετου δηλητηρίου. Μια μελέτη του 2014 ανέφερε ότι το ξύδι αύξησε επίσης την ποσότητα δηλητηρίου που απελευθερώνεται από τις ήδη εκφορτισμένες νηματοκύστεις. Ωστόσο, αυτή η μελέτη έχει επικριθεί για τη μεθοδολογία της.

Ξύδι είναι διαθέσιμο σε παραλίες της Αυστραλίας και σε άλλα μέρη με δηλητηριώδεις μέδουσες.

Αν και συνήθως συνιστάται στη λαογραφία, ακόμη και σε ορισμένες εργασίες για τη θεραπεία του τσιμπήματος, δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία ότι ούρα, αμμωνία, παπαΐνη, διττανθρακικό νάτριο, βορικό οξύ, χυμός λεμονιού, φρέσκο νερό, κρέμα στεροειδών, αλκοόλ, παγοκύστες, παπάγια ή το υπεροξείδιο του υδρογόνου θα απενεργοποιήσει το περαιτέρω τσούξιμο και αυτές οι ουσίες μπορεί ακόμη και να επιταχύνουν την απελευθέρωση του δηλητηρίου. Οι θερμοφόρες έχουν αποδειχθεί ότι ανακουφίζουν μέτρια τον πόνο. Η χρήση επιδέσμων ακινητοποίησης πίεσης, μεθυλιωμένου οινοπνεύματος ή βότκας γενικά δεν συνιστάται για χρήση σε τσιμπήματα μέδουσας.

Παραπομπές 

Δηλητηριώδη ζώα
Κνιδόζωα