Μάχη της Ρόδου (1943)

Η Μάχη της Ρόδου έλαβε χώρα μεταξύ ιταλικών και γερμανικών δυνάμεων για τον έλεγχο του ελληνικού νησιού της Ρόδου, στα τότε ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα στο Αιγαίο Πέλαγος.

Ιστορικό 
Όταν ανακοινώθηκε η ανακωχή του Κασίμπιλι, στις 8 Σεπτεμβρίου του 1943, ο ναύαρχος Ίνγκο Καμπίονι ήταν ο κυβερνήτης των τότε Ιταλικών Δωδεκανήσων, των Κυκλάδων και των Βορείων Σποράδων, με έδρα την Ρόδο. Ο στρατιωτικός διοικητής των ιταλικών δυνάμεων σε αυτά τα αρχιπελάγη ήταν αντ' αυτού ο υποναύαρχος Carlo Daviso di Charvensod .

Χωρίς εντολές από τις ανώτατες διοικήσεις και έλλειψη πληροφόρησης για τη γενική κατάσταση των ιταλικών ενόπλων δυνάμεων, η ανώτατη διοίκηση αυτών των δυνάμεων στο Αιγαίο, με έδρα τη Ρόδο, έπρεπε να επιλέξει αν έπρεπε να συνεχίσει να πολεμά δίπλα στις γερμανικές δυνάμεις ή παραμένουν πιστοί στον Βίκτωρ Εμανουήλ Γ'. Έτσι και οι ιταλικές διοικήσεις στο Αιγαίο αποφάσισαν να θεωρήσουν τους Γερμανούς εχθρούς, οδηγώντας έτσι στη γερμανική εισβολή στα νησιά.

Δυνάμεις

Ιταλία 
Το επιτελείο του Καμπιόνι είχε την έδρα του στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου των Ιπποτών της Ρόδου. Αρχηγός του Επιτελείου του ήταν ο Ταξίαρχος Ρομπέρτο Σεκί. Το Αρχηγείο της Ρόδου υπαγόταν στη διοίκηση του Army Group East, με έδρα τα Τίρανα. Την 1η Σεπτεμβρίου του 1943, ο υποστράτηγος Arnaldo Foriero είχε σταλεί στη Ρόδο για να αναλάβει τη διοίκηση των δυνάμεων του Βασιλικού Ιταλικού Στρατού που στάθμευαν εκεί και να δημιουργήσει τη Στρατιωτική Διοίκηση της Ρόδου, αλλά την στιγμή της γερμανικής εισβολής πολλές από τις εσωτερικές οχυρώσεις που είχαν προγραμματιστεί χτιστούν στο νησί δεν είχε ολοκληρωθούν, λόγω έλλειψης πόρων.

Ο Ιταλικός Στρατός είχε στη Ρόδο την 50η Μεραρχία Πεζικού "Regina" υπό τον υποστράτηγο Michele Scaroina, καθώς και την 35η, 36η και 55η Στατική Πυροβολαρχία, όπως και την 56η Ομάδα Αντιαεροπορικού Πυροβολικού. Από τη μεραρχία (η οποία είχε επιφορτιστεί με τη φρουρά των Δωδεκανήσων από το 1939) έλειπε ένα τάγμα της 9ης ομάδας Πεζικού, το οποίο είχε αποσπαστεί στη φρουρά της Κάρπαθου, και ολόκληρο το 10ο του Πεζικού, που φρουρούσε την Κω. Στη Ρόδο ήταν το τάγμα πυροβολικού, το 309ο τάγμα πεζικού, το 331ο τάγμα πεζικού από την 11η μεραρχία πεζικού "Brennero" και τα δύο εναπομείναντα τάγματα του 9ου Συντάγματος Πεζικού. Συνολικά, τα στρατεύματα του στρατού που ήταν διαθέσιμα στη Ρόδο αριθμούσαν περίπου 34.000 άνδρες, με αρκετές δεκάδες παλιά οχήματα.

Αυτά τα στρατεύματα κατανεμήθηκαν σε επτά αμυντικές περιοχές, άλλες στην ακτή και άλλες στην ενδοχώρα: Στην περιοχή του φρουρίου της Ρόδου, στο βόρειο άκρο του νησιού, στην Καλιτέα, στα βορειοανατολικά, στην Κάλαθο, στα ανατολικά και στο Βάτι, που απλώνεται από το ακρωτήρι της Λίνδου στα νοτιοανατολικά έως τον κόλπο της Αλιμιάς στα δυτικά και την περιοχή τον Άγιο Γεώργιο, στα βορειοδυτικά  Ο στρατός ήλεγχε όλες τις επικοινωνίες εντός του νησιού, εκτός από εκείνες των παράκτιων συστοιχιών και των σημείων παρατήρησης, που ήταν υπό τον έλεγχο του Πολεμικού Ναυτικού.

Το Βασιλικό Ιταλικό Ναυτικό είχε στη Ρόδο τη διοίκηση της Στρατιωτικής Θαλάσσιας Ζώνης Αιγαίου (Mariegeo), υπό τον πλοίαρχο Μάριο Γκράσσι, και τη Ναυτική Διοίκηση Ρόδου, υπό τον διοικητή Αδριάνο Αρκανιόλι. Ο Αρκανιόλι ήλεγχε την μονάδα που προοριζόταν για ταχεία επέμβαση κατά εισβολής, καθώς και οκτώ παράκτιες πυροβολαρχίες και αρκετές αντιαεροπορικές πυροβολαρχίες. Οι παράκτιες ονομάστηκαν Μαγιονάρα , Μελχιώρη, Μπιάνκο , Νταντόλο, Μοροσίνι, Μοσιένγο, Μπρακαντίνιο, και Αλίμνια. Καμία από αυτές όμως δεν είχαν  ραδιόφωνο.

Λίγες ναυτικές μονάδες ήταν διαθέσιμες στη Ρόδο, ο 3ος Στόλος MAS με τρία μηχανοκίνητα τορπιλοβόλα πλοία και ένα MAS, η 14η Αντιυποβρυχιακή Ομάδα με δύο υποβρύχια κυνηγητικά, η 39ος Ναρκαλιευτικός Στόλος με οκτώ βοηθητικά ναρκαλιευτικά, το κανονιοφοφόρο Σεβαστιάνο Καμπότο (ακινητοποιημένο από μηχανική βλάβη). Το ναυτικό προσωπικό στο νησί ανερχόταν σε περίπου 2.100 άνδρες.

Η Ιταλική Βασιλική Αεροπορία διέθετε 3.000 άτομα και περίπου 60-65 αεροσκάφη στη Ρόδο, υπό τον Αεροπλοίαρχος Αλπέρτο Μπριγκάντι. Η αεροπορική βάση της Καλάθου, δεν διέθετε αεροπλάνα, καθώς τα βομβαρδιστικά της είχαν μεταφερθεί στην Ιταλία μερικούς μήνες νωρίτερα, η βάση τις Κατταβιάς είχε εγκαταλειφθεί στις αρχές του 1943 και αχρηστεύτηκε. Η μόνη ενεργή αεροπορική βάση ήταν στη Μαρίτσα, όπου η 30η Πτέρυγα Βομβαρδισμού διέθετε δώδεκα βομβαρδιστικά, μια μοίρα μεταφοράς με τέσσερα Savoia-Marchetti SM.81 και ένα Savoia-Marchetti SM.75, και μια ομάδα 40 μαχητικών, κυρίως FIAT CR.42 και FIAT G.50, με έξι Macchi C.202. Δέκα από τα 40 μαχητικά δεν ήταν σε κατάσταση λειτουργίας και μόνο 20 πιλότοι ήταν διαθέσιμοι για τα υπόλοιπα 30. Οι αεροπορικές βάσεις υπερασπίστηκαν με πολυβόλα των 20 χιλιοστών του Στρατού.

Γερμανία 
Η γερμανική παρουσία στη Ρόδο είχε ξεκινήσει τον Ιανουάριο του 1943. Αρκετές προσπάθειες να τεθεί το Egeomil υπό γερμανικό έλεγχο είχαν αποτύχει, αλλά οι Γερμανοί είχαν καταλήξει τελικά σε συμφωνία με την ιταλική Πολεμική Αεροπορία να τοποθετήσουν δύο Flak των 88 mm στο νησί για την ενίσχυση της αντιαεροπορικής άμυνας των αεροπορικών βάσεων. Το γερμανικό προσωπικό επρόκειτο να εκπαιδεύσει τους Ιταλούς στη χρήση των Flak και στη συνέχεια να αναχωρήσει, αλλά η παραμονή τους παρατάθηκε με το πρόσχημα της προγραμματισμένης αποστολής περισσότερων μπαταριών. Προς τα τέλη Ιανουαρίου 1943, τέσσερις Γερμανοί αξιωματικοί, ειδικοί στις παράκτιες οχυρώσεις, επισκέφτηκαν το νησί και τον Απρίλιο ένα τάγμα panzergrenadier αποβιβάστηκε στη Ρόδο. κατά τη διάρκεια του επόμενου μήνα, στάλθηκαν δύο ακόμη τάγματα παντζερ-γκρεναδιέρων.

Στα τέλη Ιουνίου 1943, ο Γερμανός στρατηγός Ούλριχ Κλέμαν στάλθηκε στη Ρόδο, όπου σχημάτισε το Sturm-Division Rhodos, που ξεκίνησε στρατιωτική άσκηση κοντά στην ιταλική άμυνα περίπου στις 11. χλμ από την πόλη της Ρόδου. Το Rhodos είχε δύναμη μεταξύ 6.000 και 8.000 ανδρών και ένα δίκτυο επικοινωνίας ξεχωριστό από το ιταλικό σύστημα. Η διοίκηση της εγκαταστάθηκε στο Campochiaro (σήμερα Ελεούσα). Η Μεραρχία περιελάβανε τέσσερα τάγματα panzergrenadier με περίπου εκατό κανόνια, αντιαρματικά πυροβόλα όπλα και 60-70 όλμους, μια μονάδα αναγνώρισης με 1.500 άνδρες εξοπλισμένους με σχεδόν 60 τεθωρακισμένα αυτοκίνητα, ένα τάγμα αρμάτων μάχης με πάνω από 25 Panzer IV, πέντε Flak τοποθετημένες κοντά στις αεροπορικές βάσεις και μια μονάδα περίπου 300 Ελλήνων με γερμανική στολή. Το τελευταίο, του οποίου ο σκοπός δεν ήταν ξεκάθαρος, προκάλεσε βαριά παράπονα από την ιταλική διοίκηση.

Συνολικά, οι γερμανικές δυνάμεις διέθεταν περίπου 150 τεθωρακισμένα οχήματα μάχης, συμπεριλαμβανομένων Panzer II, Panzer IV, StuG III και δεκαπέντε 150mm αυτοκινούμενα όπλα.

8 Σεπτεμβρίου 
Η ανακοίνωση της ανακωχής αιφνιδίασε εντελώς την ιταλική ηγεσία και τους στρατιώτες στη Ρόδο, το υπόμνημα με τις οδηγίες της Ιταλικής Ανώτατης Διοίκησης στον Egeomil επρόκειτο να σταλεί αεροπορικώς, αλλά κακός καιρός το απέτρεψε και ο αγγελιοφόρος βρισκόταν ακόμα στην Πεσκάρα στις 9 Σεπτεμβρίου.

Το βράδυ της 8 Σεπτεμβρίου, ο Καμπιόνι ζήτησε από τον στρατηγό Φορτζέιρο να επικοινωνήσει με τον Κλέμαν για να τον προτρέψει να μην δώσει εντολές που θα μπορούσαν να προκαλέσουν ιταλικές αντιδράσεις. Ο Κλέμαν αντέδρασε ήρεμα, δηλώνοντας ότι θα συνεργαστεί. Γύρω στις 20:30, λίγο μετά την είδηση της ανακωχής, ο Καμπιόνι πραγματοποίησε μια συνάντηση στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Ωστόσο, καθώς δεν υπήρχαν ακριβείς εντολές για τον τρόπο δράσης, δεν ελήφθησαν αποφάσεις. Ο αντισυνταγματάρχης Μαρσέλλο Φοσσέτα, υπεύθυνος της αεροπορικής βάσης της Μαρίτσας, ενημέρωσε τη διοίκηση ότι τα γερμανικά στρατεύματα που φρουρούσαν το αεροδρόμιο ήταν συγκεντρωμένα χωρίς όπλα και παρακολουθούσαν μια ταινία, έτσι μια ξαφνική επίθεση θα ήταν εύκολο να πραγματοποιηθεί, αλλά του δόθηκε εντολή να μην πράξη, με βάση τις προηγούμενες υποσχέσεις του Κλέμαν. Ο Καμπιόνι είχε μόνο τη Διακήρυξη του Μπαντόλιο, η οποία είχε μεταδοθεί στα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου, υπογραμμίζοντας την τελευταία πρόταση, η οποία διέταζε τις ιταλικές δυνάμεις να αντιδρούν «σε ενδεχόμενες επιθέσεις από οποιαδήποτε άλλη πηγή [εκτός των Συμμάχων]».

Ο ναύαρχος Νταβίσο έδωσε διαφορετικές εντολές: όλα τα πλοία που βρίσκονταν στη θάλασσα έπρεπε να κατευθυνθούν προς τη Λέρο, εκτός από τα MAS και τα μηχανοκίνητα τορπιλοβόλα, που έπρεπε να παραμείνουν στη Ρόδο. Όλα τα πλοία στη Ρόδο έλαβαν εντολή να είναι έτοιμα να κινηθούν σε σύντομο χρονικό διάστημα (εκτός από την κανονιοφόρο Καμπότο, η οποία ακινητοποιήθηκε λόγω βλάβης του κινητήρα). Ειδοποιήθηκαν οι παράκτιες πυροβολαρχίες. Η φρουρά στη Ναυτική Διοίκηση ενισχύθηκε και η ναυτική δύναμη αποβίβασης ήταν έτοιμη. Για την κατάσταση ενημερώθηκαν οι Ναυτικές Διοικήσεις Σύρου, Λέρου και Αστυπάλαιας. Οποιαδήποτε επιθετική ενέργεια από τις γερμανικές δυνάμεις έπρεπε να αντιταχθεί με όπλα. Αυτές οι οδηγίες αργότερα αποδείχθηκε ότι ήταν σύμφωνες με τις οδηγίες που εξέδωσε η Supermarina (το Γενικό Επιτελείο του Ιταλικού Ναυτικού) στις 9 Σεπτεμβρίου. Τα μεσάνυχτα, ο Κλέμαν, τώρα αναστατωμένος, ζήτησε από τον Φορτζέιρο άδεια να κινήσει ελεύθερα τις δυνάμεις του για να μπορέσει να αμυνθεί γρήγορα σε μια πιθανή βρετανική απόβαση, αλλά έλαβε μια ισχυρή άρνηση.

Μάχη

9 Σεπτεμβρίου 
Κατά τη διάρκεια της νύχτας, ο Καμπιόνι και ο Κλέμαν είχαν έντονη διαμάχη για τη διαθέτιση των γερμανικών στρατευμάτων στο νησί. Σύμφωνα με ορισμένους (δεν υπήρχε συναίνεση για το τι αποφασίστηκε) συμφωνήθηκε ότι η Μεραρχία Rhodos θα έπαιρνε θέσεις κοντά στο Καμποτσιάρο, ενώ τα γερμανικά στρατεύματα στις αεροπορικές βάσεις έπρεπε να παραμείνουν εκτός της περιμέτρου τους και οποιαδήποτε μετακίνηση γερμανικών στρατευμάτων θα απαιτείται έγκριση από την ιταλική διοίκηση. Σύμφωνα με άλλους, αποφασίστηκε ότι οι Γερμανοί θα έμεναν εντός των αεροπορικών βάσεων, και δεν θα τους αφόπλιζαν αν καμία ιταλική μονάδα δεν έφευγε από τη Ρόδο.

Εν τω μεταξύ, ένα βρετανικό αεροπλάνο πάνω από τη Ρόδο έριξε χιλιάδες φυλλάδια υπογεγραμμένα από τον στρατηγό Henry Maitland Wilson, επικεφαλής της Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, που διέταζαν τους Ιταλούς να πάρουν τον έλεγχο των γερμανικών θέσεων και να μεταφέρουν τα πλοία και τα αεροσκάφη τους στις βρετανικές βάσεις. Ο Καμπιόνι, ωστόσο, δεν συμφώνησε, εν μέρει επειδή η προέλευση των φυλλαδίων ήταν αμφίβολη.

Στις 9:00 ένας Γερμανός αξιωματικός πήγε στο λιμάνι της Ρόδου (το οποίο είχαν κλείσει οι Ιταλοί) και ζήτησε να το καταλάβει. Ο λιμενάρχης, καπετάνιος Φραντσέσκο Μπάγκνους, αρνήθηκε. Το γερμανικό ατμόπλοιο Taganrog, φορτωμένο με πυρομαχικά, ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι και ο καπετάνιος του ζήτησε άδεια να ξεφορτώσει και να φύγει από το νησί. Ο ναύαρχος Νταβίσο αρνήθηκε την εξουσιοδότηση και αντ' αυτού έβαλε φρουρούς για να φρουρούν το πλοίο. Μετά από αρκετά λεπτά, όμως, το λιμάνι άνοιξε και οι Γερμανοί ξεφόρτωσαν τα τελάρα που περιείχαν τα πυρομαχικά.

Οι πρώτες γερμανικές επιθέσεις ξεκίνησαν γύρω στο μεσημέρι. οι Ιταλοί ανταπάντησαν με πυρά. Η ταχεία δράση κατά του τάγματος Regina οδήγησε στη σύλληψη του στρατηγού Σκαρόινα, ο οποίος διέταξε τους άνδρες του να παραδοθούν. Η Στρατιωτική Διοίκηση Ρόδου ειδοποιήθηκε για το τι συνέβαινε και ο Φορτζέιρο διατάχθηκε να μετακινηθεί στην πόλη της Ρόδου για να αποφύγει την πλήρη κατάληψη του στρατηγείο του. Ορισμένα οχήματα της συνοδείας του αναχαιτίστηκαν από τις γερμανικές δυνάμεις και ο Φορτζέιρο έφτασε στην πόλη μόνο γύρω στις 15:00, μισή ώρα αφότου οι Γερμανοί είχαν καταλάβει την αεροπορική βάση της Μαρίτσας. Νταβίσο πρότεινε να σταλεί το αντιτορπιλικό Euro, το οποίο βρισκόταν στη Λέρο, για να βομβαρδίσει την αεροπορική βάση με τα πυροβόλα της, αλλά η πρόταση απορρίφθηκε. Ο στρατηγός Μπριγκάντι, ωστόσο, έλαβε άδεια από το Καμπιόνι για να χρησιμοποιήσει το πυροβολικό. Τα πυρά του πυροβολικού κατέστρεψαν τα γερμανικά τανκς που είχαν καταλάβει το αεροδρόμιο, αλλά έπληξαν και τα ιταλικά αεροπλάνα που βρίσκονταν ακόμα εκεί. Όταν ακούστηκε ο θόρυβος του βομβαρδισμού στο λιμάνι, ο καπετάνιος Μπάγκνους διέταξε την κατάληψη του Taganrog. Το πλοίο είχε μεικτό ελληνικό και γερμανικό πλήρωμα. οι Έλληνες αφέθηκαν ελεύθεροι, ενώ οι Γερμανοί αιχμαλωτίστηκαν και μεταφέρθηκαν στην πόλη. Στο πλοίο τοποθετήθηκε νέο ιταλικό πλήρωμα και την επόμενη μέρα αναχώρησε από τη Ρόδο για τη Σύμη .

Η πυροβολαρχία Bianco προκάλεσε απώλειες σε γερμανικά οχήματα στην Μαρίτσα, αλλά με τη σειρά της υπέστη σοβαρές ζημιές και έπρεπε να εγκαταλειφθεί. Η Πυροβολαρχία Dandolo περικυκλώθηκε και αμύνθηκε τον εαυτό της για λίγο, μετά όμως το προσωπικό της αιχμαλωτίστηκε. Οι πυροβολικοί όμως απελευθερώθηκαν το απόγευμα της 10ης Σεπτεμβρίου.

10 Σεπτεμβρίου 
Τη νύχτα της 9/10 Σεπτεμβρίου, οι Βρετανοί ταγματάρχες Τζούλιαν Ντόλπι (ο οποίος μιλούσε ιταλικά και ενεργούσε ως διερμηνέας) και ο Τζόρτζ Τζέλισου και ένας λοχίας με φορητό ασύρματο πέταξαν με αλεξίπτωτο στη Ρόδο, μεταφέρθηκαν στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, όπου συναντήθηκαν με τον Καμπιόνι. Ρώτησαν πόσο καιρό θα μπορούσε να αντέξει η Ρόδος και εξήγησαν ότι θα χρειαζόταν τουλάχιστον μια εβδομάδα πριν φτάσουν οι βρετανικές ενισχύσεις. Ο Καμπιόνι πρότεινε αεροπορικές επιδρομές και προσγειώσεις στο νότιο τμήμα του νησιού για να αποσπάσει τη γερμανική προσοχή από την πόλη της Ρόδου, αλλά ο Ντόλπι απάντησε ότι δεν υπήρχαν επαρκή μέσα για να ικανοποιηθούν αυτά τα αιτήματα. Στις 13:00 ο Ντόλπι, ο οποίος είχε τραυματιστεί κατά την προσγείωση με το αλεξίπτωτό του, έλαβε μια επιστολή από τον Καμπιόνι προς τον Γούιλσον ζητώντας βοήθεια.

Νωρίς το πρωί της 10ης Σεπτεμβρίου, ένας γερμανικός σχηματισμός άρχισε να κινείται προς τη Μαρίτσα, αν και η προέλασή του επιβραδύνθηκε από πυρά πυροβολικού από το όρος Παραδείσου και το όρος Φιλερέμο, όπου απομονωμένες μονάδες του ιταλικού στρατού παρέμειναν σε δράση. Στις 9:00 ένα γερμανικό αεροπλάνο έριξε φυλλάδια που πρόσφεραν ασφαλή μετάβαση στην Ιταλία με αντάλλαγμα την παράδοση. Μια ώρα αργότερα έφτασε το αντιτορπιλικό Euro με 200 ενισχύσεις από την Κω. Καθώς μονάδες από το εσωτερικό τμήμα του νησιού ενίσχυαν ήδη τη φρουρά της πόλης της Ρόδου, το Ευρώ στάλθηκε πίσω στην Κω με τους άνδρες του. Το απόγευμα η πυροβολαρχία της Μαρίτσας, η οποία πυροβολούσε τα άρματα μάχης που κατείχαν την βάση, ανταπέδωσε πυρα εναντίον κάποιων γερμανικών πυροβόλων, μαζί με την Μελχιόρη και μερικούς όλμους, σίγησαν τα γερμανικά πυροβόλα, προκαλώντας μεγάλες απώλειες και χάνοντας έξι άνδρες.

Το βράδυ, τα γερμανικά στρατεύματα κατέλαβαν τις θέσεις στο όρος Παραδείσου και το όρος Φιλερέμο και αργότερα κατέλαβαν περισσότερες θέσεις. Στις 19:45 ο Τζέλισου και ο Βρετανός λοχίας, μαζί με τον Ιταλό συνταγματάρχη Φανίτσα και έναν Ιταλό ταγματάρχη, στάλθηκαν στο Καστελόριζο, όπου επρόκειτο να συζητήσουν περαιτέρω την κατάσταση και την αποστολή ενισχύσεων στη Ρόδο.

Κατά τη διάρκεια της νύχτας, ο Καμπιόνι ενημερώθηκε για την παράδοση των ιταλικών δυνάμεων στην Ελλάδα και την Κρήτη, γεγονός που αποδυνάμωσε περαιτέρω τη θέση του.

11 Σεπτεμβρίου 
Στις 7:00 οι γερμανικές αεροπορικές επιδρομές κατέστρεψαν τη πυροβολαρχία Μαζοράνα και έθεσαν εκτός δράσης τον ραδιοφωνικό σταθμό του Ναυτικού. Ένας Βρετανός συνταγματάρχης έφτασε και συνάντησε αμέσως τον Καμπιόνι, ο οποίος ζήτησε για άλλη μια φορά ενέργειες εκτροπής και μαχητές να αντιταχθούν στη Luftwaffe. Ο συνταγματάρχης ρώτησε αν πίστευε ότι επίκειται γερμανική επίθεση στην πόλη της Ρόδου και πόσο καιρό θα μπορούσε να αντισταθεί η ιταλική φρουρά. μετά τον συνόδευσαν στο λιμάνι και τον έστειλαν στο Καστελόριζο. Λίγο αργότερα, στις 8:00, ένας αξιωματικός του τάγματος Regina, συνοδευόμενος από Γερμανό αξιωματικό του τάγματος Rhodes, φτάσανε με ένα μήνυμα από τον στρατηγό Σκαρόινα, που ζητούσε τον τερματισμό των μαχών στο νότιο τμήμα του νησιού. Ο Καμπιόνι απάντησε ότι η μάχη θα συνεχιζόταν, ενώ περίμενε μια συνάντηση με τον Κλέμαν. Στις 10:30 δύο ακόμη Γερμανοί αξιωματικοί ενημέρωσαν την ιταλική διοίκηση ότι οι όροι παράδοσης που υπαγόρευε η OKW ήταν η διακοπή των εχθροπραξιών σε όλο το νησί, η απελευθέρωση των Γερμανών αιχμαλώτων και η άνευ όρων παράδοση των ιταλικών δυνάμεων. Ένας από τους Γερμανούς αξιωματικούς πρόσθεσε ότι οι τελικοί όροι θα διευθετηθούν με τον Κλέμαν και ότι ο Καμπιόνι είχε μισή ώρα για να αποφασίσει, μετά την οποία η πόλη της Ρόδου θα βομβαρδιζόταν.

Ο Καμπιόνι έκανε απολογισμό της κατάστασης με το επιτελείο του, καθώς δεν επρόκειτο να έφταναν σύντομα βρετανική ενισχύσεις, η στρατιωτική κατάσταση θεωρήθηκε κρίσιμη. Αν και οι μονάδες του στρατού συνέχισαν να αντιστέκονται και η πόλη και το λιμάνι ήταν ακόμα στα χέρια των Ιταλών, μόνο τέσσερις πυροβολαρχίες παρέμειναν σε δράση και ένας γερμανικός βομβαρδισμός της πόλης ήταν βέβαιο ότι θα προκαλούσε απώλειες αμάχων.  Αποφασίστηκε να διαπραγματευτεί μια παράδοση.

Εν τω μεταξύ, κυκλοφόρησαν ψευδείς αναφορές ότι γερμανικά τανκς είχαν εισέλθει στην πόλη, έτσι ορισμένα πλοία έφυγαν από το λιμάνι με δική τους πρωτοβουλία και ακολουθήθηκαν από άλλα, πιστεύοντας ότι εκτελούσαν εντολές που δεν μπορούσαν να ληφθούν. Ο ναύαρχος Νταβίσο τους διέταξε αργότερα να πλεύσουν για τη Λέρο (σύμφωνα με άλλους, διατάχθηκαν να φύγουν από τη Ρόδο από τον Καμπιόνι, ή από τον υπολοχαγό Κορραντίνι).

Στις 15:30 ο Καμπιόνι, ο Φορζέρο και ο Νταβίσο συνάντησαν τον Κλέμαν κοντά στην πόλη. Αποφασίστηκε ότι ο Καμπιόνι θα διατηρήσει τη θέση του ως κυβερνήτης, οι ιταλικές μονάδες δεν θα διαλύονταν, αλλά θα αφοπλίζονταν, εκτός από τους αξιωματικούς, στους οποίους θα επιτρεπόταν να κρατήσουν τα όπλα. Η γερμανική διοίκηση θα παρέμενε έξω από την πόλη της Ρόδου και καμία γερμανική μονάδα δεν θα έμπαινε σε αυτήν, παρά μόνο υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Οι Ιταλοί κατέστρεψαν βιβλία κωδικών και μυστικά έγγραφα, αλλά κράτησαν έναν μυστικό ραδιοφωνικό σταθμό σε μια αγροικία, είχε ενημερωθεί η ιταλική κυβέρνηση στο Μπρίντιζι.

Τα ιταλικά στρατεύματα αντέδρασαν με θυμό και δυσπιστία στην είδηση της παράδοσης, καθώς σε ορισμένες περιοχές είχαν περιορίσει επιτυχώς τις γερμανικές επιθέσεις και πίστευαν ότι οι Γερμανοί είχαν ξεμείνει από καύσιμα και πυρομαχικά. Κάποιοι στρατιώτες φέρεται να υπέθεσαν ότι η είδηση αναφερόταν σε γερμανική παράδοση, αυτό ήταν το προφανές πλεονέκτημά τους έναντι του εχθρού. Μερικές γερμανικές μονάδες είχαν αναγκαστεί να παραδοθούν κατά τη διάρκεια της μάχης και είχαν φυλακιστεί στους ιταλικούς στρατώνες. Τώρα αφέθηκαν ελεύθεροι και τους επέστρεψαν τα όπλα, προς μεγάλη αγανάκτηση των Ιταλών στρατιωτών που είχαν πολεμήσει εναντίον τους. Πολλοί έλεγαν ότι η Ρόδος είχε «ξεπουληθεί» και ότι οι διοικητές τους «τρελάθηκαν», κατηγόρησαν τον Καμπιόνι ότι ήταν φιλογερμανός και έσπασαν τα κοντάκια των τουφεκιών τους πριν τα ρίξουν στους σωρούς.

Eπακόλουθα 
Η παράδοση των Ιταλών αντιμετώπισε τους Γερμανούς με το πρόβλημα πώς να χειριστούν έναν τόσο μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων, χωρίς να υπάρχουν διαθέσιμα πλοία για την άμεση απομάκρυνσή τους. Τα τμήματα του Ναυτικού και της Πολεμικής Αεροπορίας αφοπλίστηκαν πρώτα, καθώς ήταν σταθερά αποφασισμένα να μην συνεργαστούν και επομένως δυνητικά πιο επικίνδυνα από τον Στρατό, μερικοί από τους αξιωματικούς του οποίου έδειχναν σημάδια φιλίας προς τους Γερμανούς. Ο Κλέμαν έβαλε τον Καμπιόνι να διατάξει τη φρουρά της Καρπάθου να παραδοθεί, απειλώντας διαφορετικά να βομβαρδίσει το νησί. Ωστόσο, όταν ο Κλέμαν τον διέταξε να δώσει τις ίδιες εντολές στην Κω και τη Λέρο, ο Καμπιόνι αρνήθηκε. Σύντομα οι Γερμανοί εγκαταστάθηκαν στην ιταλική διοίκηση και τους αξιοματικούς, συμπεριλαμβανομένου και του Καμπιόνι.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου πολλοί Ιταλοί προσπάθησαν να φύγουν δια θαλάσσης για να γλιτώσουν από την αιχμαλωσία, αλλά συχνά αυτές οι προσπάθειες δεν τελείωναν καλά και οι φυγάδες πέθαναν στη θάλασσα ή ανακαλύφθηκαν από τους Γερμανούς. Κάποιοι τα κατάφεραν όμως και κατάφεραν να φτάσουν στην Κω και τη Λέρο. Η φρουρά της Αλιμίας, με διοικητή τον υπολοχαγό Σινικόλα, διατάχθηκε να παραδοθεί από έναν Ιταλό στρατηγό, αλλά αρνήθηκε. Ο Σινικόλα συγκέντρωσε τους άνδρες του και αρκετούς διασκορπισμένους στρατιώτες που είχαν φτάσει στο μικρό νησί και μετακόμισαν στη Λέρο με τα όπλα, τα πυρομαχικά και τις προμήθειες τους.

Στις 19 Σεπτεμβρίου του 1943, μεταξύ 1.584 και 1.835 Ιταλοί αιχμάλωτοι, όλο το προσωπικό του Ναυτικού και της Πολεμικής Αεροπορίας, επιβιβάστηκαν στο αιχμάλωτο ιταλικό μηχανοκίνητο πλοίο Donizetti, το οποίο στη συνέχεια απέπλευσε για την ηπειρωτική Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού το πλοίο αναχαιτίστηκε και βυθίστηκε από το HMS Eclipse, χωρίς να γνωρίζει το ανθρώπινο φορτίο του, αφήνοντας το χωρίς επιζώντες. Στις 12 Φεβρουαρίου 1944 το παλιό ατμόπλοιο Όρια, γεμάτο με πάνω από 4.000 αιχμαλώτους από τη Ρόδο, προσάραξε κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας και βυθίστηκε στα ανοιχτά του Σουνίου. Μόνο 21 κρατούμενοι διασώθηκαν, ενώ τουλάχιστον 4.062 χάθηκαν στη βύθιση.

Σε κάποιους στρατιώτες έδωσαν κανονικά ρούχα από τους αξιωματικούς τους, για να αποφύγουν τη σύλληψη, και ανακατεύτηκαν με τον τοπικό πληθυσμό. Ένας μικρός αριθμός προσχώρησε στους Γερμανούς ή στην Ιταλική Κοινωνική Δημοκρατία (RSI). Συνολικά, περίπου 1.580 Ιταλοί στρατιώτες κατάφεραν να διαφύγουν από τη Ρόδο μετά την παράδοση. 6.520 δηλώθηκαν αγνοούμενοι μετά τον πόλεμο. Οι περισσότεροι από αυτούς είχαν πεθάνει στη βύθιση των πλοίων που τους μετέφεραν στην Ελλάδα, κάποιοι άλλοι πέθαναν από την πείνα σε γερμανικά στρατόπεδα φυλακών στο νησί (ο λιμός έπληξε σοβαρά και τον άμαχο πληθυσμό της Ρόδου μεταξύ του 1944 και 1945). Ενενήντα εκτελέστηκαν μετά την παράδοση, σαράντα από αυτούς χωρίς δίκη.  Ο ναύαρχος Καμπιόνι, αρχικά φυλακισμένος σε στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου στην Πολωνία, παραδόθηκε αργότερα στις αρχές του RSI, δικάστηκε και εκτελέστηκε επειδή υπερασπίστηκε τη Ρόδο ενάντια στη γερμανική εισβολή.

Μεμονωμένα επεισόδια αντίστασης συνεχίστηκαν κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, τόσο από Έλληνες πολίτες όσο και από ορισμένους Ιταλούς που είχαν διαφύγει τη σύλληψη. Ο λοχίας Πιέτρο Καρμπόνι του Ιταλικού Πολεμικού Ναυτικού, βοηθούμενος από έναν Ιταλό πολίτη και έναν καραμπινιέρη, κρύφτηκε στο εσωτερικό του νησιού και διέπραξε πολλές πράξεις δολιοφθοράς κατά των γερμανικών δυνάμεων, μέχρι που ανακαλύφθηκε και σκοτώθηκε στις 20 Δεκεμβρίου 1944 (του απονεμήθηκε μεταθανάτια με το Χρυσό Μετάλλιο Στρατιωτικής Ανδρείας).

Βιβλιογραφία 

 Aldo Levi, Avvenimenti in Egeo dopo l'armistizio (Rodi, Lero e isole minori), Roma, Ιστορικός κλάδος του Ιταλικού Ναυτικού, 1993.
 Luciano Alberghini Maltoni, Rodi 1943, στο Storia Militare N° 105 (Ιούνιος 2002), pp. 25 – 43

Παραπομπές

Ιστορία της Ρόδου
Μάχες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που περιλαμβάνουν τη Γερμανία
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις