Οικονομική ιστορία της Ιταλίας

Μέχρι τα τέλη του 16ου αιώνα, η Ιταλία ήταν η πιο ευημερούσα χώρα ανάμεσα στα άλλα μέρη της Ευρώπης. Από τα τέλη του 16ου αιώνα, η Ιταλία παρέμεινε στάσιμη σε σχέση με άλλα μέρη της Ευρώπης.  Μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, η ιταλική οικονομία ήταν λιγότερο προηγμένη από εκείνη της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης.

Αναγέννηση 
Η Ιταλική Αναγέννηση ήταν αξιοσημείωτη στην οικονομική ανάπτυξη. Η Βενετία και η Γένοβα ήταν οι πρωτοπόροι στο εμπόριο, πρώτα ως ναυτικές δημοκρατίες και στη συνέχεια ως περιφερειακά κράτη, ακολουθούμενες από το Μιλάνο, τη Φλωρεντία και την υπόλοιπη βόρεια Ιταλία. Οι λόγοι για την πρώιμη ανάπτυξή τους είναι για παράδειγμα η σχετική στρατιωτική ασφάλεια των βενετικών λιμνοθαλασσών, η υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και η θεσμική δομή που ενέπνευσε τους επιχειρηματίες.  Η Δημοκρατία της Βενετίας ήταν το πρώτο πραγματικό διεθνές οικονομικό κέντρο, το οποίο εμφανίστηκε σιγά σιγά από τον 9ο αιώνα έως την ακμή του τον 14ο αιώνα.  Τα εμπορεύσιμα ομόλογα ως ευρέως χρησιμοποιούμενο είδος χρεογράφων, επινοήθηκαν από τις ιταλικές πόλεις-κράτη (όπως η Βενετία και η Γένοβα ) της ύστερης μεσαιωνικής και πρώιμης αναγεννησιακής περιόδου.

17ος – μέσα 19ου αιώνα 
Μετά το 1600 η Ιταλία γνώρισε μια οικονομική καταστροφή. Το 1600 η Βόρεια και Κεντρική Ιταλία αποτελούσαν μια από τις πιο προηγμένες βιομηχανικές περιοχές της Ευρώπης. Υπήρχε ένα εξαιρετικά υψηλό βιοτικό επίπεδο.  Μέχρι το 1870 η Ιταλία ήταν μια οικονομικά καθυστερημένη και υποβαθμισμένη περιοχή. Η βιομηχανική της δομή είχε σχεδόν καταρρεύσει, ο πληθυσμός της ήταν πολύ υψηλός για τους πόρους της, η οικονομία της είχε γίνει κυρίως αγροτική. Οι πόλεμοι, η πολιτική κλασματοποίηση, η περιορισμένη δημοσιονομική ικανότητα και η μετατόπιση του παγκόσμιου εμπορίου προς τη βορειοδυτική Ευρώπη και την Αμερική ήταν βασικοί παράγοντες.  

Η οικονομική ιστορία της Ιταλίας μετά το 1861 μπορεί να χωριστεί σε τρεις κύριες φάσεις:  μια αρχική περίοδος που μετά την ενοποίηση της χώρας, που χαρακτηρίζεται από υψηλή μετανάστευση και στάσιμη ανάπτυξη. Μια κεντρική περίοδος εύρωστης κάλυψης από τη δεκαετία του 1890 έως τη δεκαετία του 1980, που διακόπηκε από τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930 και τους δύο παγκόσμιους πολέμους και μια τελική περίοδο υποτονικής ανάπτυξης που έχει επιδεινωθεί από μια διπλά βαθιά ύφεση μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, και από την οποία η χώρα επανεμφανίζεται σιγά-σιγά μόνο τα τελευταία χρόνια.

Εποχή της Βιομηχανοποίησης 
Πριν από την ενοποίηση, η οικονομία των πολλών ιταλικών κρατιδίων ήταν συντριπτικά αγροτική. Ωστόσο, το αγροτικό πλεόνασμα παρήγαγε αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν «προβιομηχανικό» μετασχηματισμό στη βορειοδυτική Ιταλία, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1820,  που οδήγησε σε μια διάχυτη, αν και κυρίως βιοτεχνική, συγκέντρωση των μεταποιητικών δραστηριοτήτων, ειδικά στο Πεδεμόντιο-Σαρδηνία. 

Μετά τη δημιουργία του ενοποιημένου Βασιλείου της Ιταλίας το 1861, υπήρχε μια βαθιά συνείδηση στην άρχουσα τάξη της οπισθοδρόμησης της νέας χώρας, δεδομένου ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ εκφρασμένο σε ΜΑΔ ήταν περίπου το μισό από αυτό της Βρετανίας και περίπου 25% λιγότερο από αυτή της Γαλλίας και της Γερμανίας.  Κατά τις δεκαετίες 1860 και 1870, η μεταποιητική δραστηριότητα ήταν καθυστερημένη και μικρής κλίμακας, ενώ ο υπερμεγέθης αγροτικός τομέας ήταν η ραχοκοκαλιά της εθνικής οικονομίας. Η χώρα δεν είχε μεγάλα κοιτάσματα άνθρακα και σιδήρου και ο πληθυσμός ήταν σε μεγάλο βαθμό αναλφάβητος. Στη δεκαετία του 1880, μια σοβαρή αγροτική κρίση οδήγησε στην εισαγωγή πιο σύγχρονων γεωργικών τεχνικών στην κοιλάδα του Πάδου,  ενώ από το 1878 έως το 1887 εισήχθησαν προστατευτικές πολιτικές με στόχο τη δημιουργία μιας βάσης βαριάς βιομηχανίας.  Μερικά μεγάλα έργα χάλυβα και σιδήρου συγκεντρώθηκαν σύντομα γύρω από περιοχές υψηλού υδροηλεκτρικού δυναμικού, ιδίως στους πρόποδες των Άλπεων και την Ούμπρια στην κεντρική Ιταλία, ενώ το Τορίνο και το Μιλάνο οδήγησαν σε μια έκρηξη κλωστοϋφαντουργικών, χημικών, μηχανικών και τραπεζών και η [Γένοβα]] κατέλαβε την πολιτική και στρατιωτική ναυπηγική θέση. 

Ωστόσο, η διάχυση της εκβιομηχάνισης που χαρακτήριζε τη βορειοδυτική περιοχή της χώρας απέκλεισε σε μεγάλο βαθμό τη Βενετία και, ιδιαίτερα, το Νότο . Η ιταλική διασπορά που προέκυψε αφορούσε 29 εκατομμύρια Ιταλούς (10,2 εκατομμύρια από τους οποίους επέστρεψαν) μεταξύ 1860-1985 και 9 εκατομμύρια έμειναν μόνιμα από τα 14 εκατομμύρια που μετανάστευσαν μεταξύ 1876 και 1914, τα δύο τρίτα των οποίων ήταν άνδρες. Από πολλούς μελετητές θεωρείται η μεγαλύτερη μαζική μετανάστευση της σύγχρονης εποχής.  Κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, το ακόμη αδύναμο ιταλικό κράτος πολέμησε με επιτυχία έναν σύγχρονο πόλεμο, έχοντας τη δυνατότητα να εξοπλίσει και να εκπαιδεύσει περίπου 5 εκατομμύρια νεοσύλλεκτους.  Αλλά αυτό το αποτέλεσμα είχε τρομερό κόστος: μέχρι το τέλος του πολέμου, η Ιταλία είχε χάσει 700.000 στρατιώτες και είχε ένα τεράστιο δημόσιο χρέος ύψους δισεκατομμυρίων λιρών .

Αγροτική κρίση και ιταλική διασπορά 
Η ενοποίηση της Ιταλίας το 1861–70 διέλυσε το φεουδαρχικό σύστημα γης που είχε επιβιώσει στο νότο από τον Μεσαίωνα, ειδικά όπου η γη ήταν αναφαίρετη ιδιοκτησία των αριστοκρατών, των θρησκευτικών τάξεων ή του βασιλιά. Η κατάρρευση της φεουδαρχίας, ωστόσο, και η αναδιανομή της γης δεν οδήγησαν απαραιτήτως στην εκδίωξη των μικροκαλλιεργητών στο νότο με δική τους γη ή γη από την οποία μπορούσαν να εργαστούν και να επωφεληθούν. Πολλοί παρέμειναν ακτήμονες και τα κτήματα γίνονταν όλο και μικρότερα και έτσι όλο και πιο μη παραγωγικά καθώς η γη υποδιαιρούνταν μεταξύ των κληρονόμων.  Η ιταλική διασπορά δεν επηρέασε εξίσου όλες τις περιοχές του έθνους, κυρίως αγροτικές περιοχές χαμηλού εισοδήματος με υψηλό ποσοστό μικρών αγροτικών εκμεταλλεύσεων. Στη δεύτερη φάση της μετανάστευσης (1900 έως τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο ) οι περισσότεροι μετανάστες ήταν από το νότο και οι περισσότεροι από αγροτικές περιοχές, οι οποίοι εκδιώχθηκαν από τη γη λόγω αναποτελεσματικών πολιτικών διαχείρισης της γης . Ο Robert Foerster, στο Italian Emigration of our Times (1919) ανέφερει: «Η μετανάστευση με την έννοια της ερήμωσης· ήταν χαρακτηριστικά μόνιμη».  ".

Η Mezzadria, μια μορφή μετοχικής γεωργίας όπου οι οικογένειες μισθωτών έπαιρναν ένα χωράφι για να δουλέψουν από έναν ιδιοκτήτη και διατηρούσαν εύλογο μερίδιο των κερδών, ήταν πιο διαδεδομένο στην κεντρική Ιταλία, κάτι που είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους υπήρχε λιγότερη μετανάστευση από αυτό το μέρος της Ιταλίας . Αν και η κατοχή γης ήταν το βασικό κριτήριο του πλούτου, η γεωργία στο νότο ήταν κοινωνικά περιφρονημένη. Οι άνθρωποι δεν επένδυσαν σε αγροτικό εξοπλισμό αλλά σε πράγματα όπως τα κρατικά ομόλογα χαμηλού κινδύνου.

Φασιστική Ιταλία 

Η Ιταλία είχε βγει από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο σε κακή και εξασθενημένη κατάσταση. Το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα του Μπενίτο Μουσολίνι ήρθε στην εξουσία στην Ιταλία το 1922, στο τέλος μιας περιόδου κοινωνικής αναταραχής. Κατά τα πρώτα τέσσερα χρόνια του νέου καθεστώτος, από το 1922 έως το 1925, οι φασίστες είχαν μια γενικά laissez-faire οικονομική πολιτική: αρχικά μείωσαν τους φόρους, τους κανονισμούς και τους εμπορικούς περιορισμούς συνολικά.  Ωστόσο, «από τη στιγμή που ο Μουσολίνι απέκτησε μια ισχυρότερη εξουσία... το laissez-faire σταδιακά εγκαταλείφθηκε υπέρ της κυβερνητικής παρέμβασης, το ελεύθερο εμπόριο αντικαταστάθηκε από τον προστατευτισμό και οι οικονομικοί στόχοι διατυπώνονταν όλο και περισσότερο σε προτροπές και στρατιωτική ορολογία».  Η Ιταλία έφτασε σε ισοσκελισμένο προϋπολογισμό το 1924–25 και επλήγη μόνο εν μέρει από την κρίση του 1929. Η φασιστική κυβέρνηση εθνικοποίησε τις συμμετοχές μεγάλων τραπεζών που είχαν συγκεντρώσει σημαντικούς βιομηχανικούς τίτλους  και σχηματίστηκε ένας αριθμός μικτών οργανισμών, σκοπός των οποίων ήταν να συγκεντρώσουν εκπροσώπους της κυβέρνησης και μεγάλες επιχειρήσεις. Αυτοί οι εκπρόσωποι συζήτησαν την οικονομική πολιτική και χειραγώγησαν τις τιμές και τους μισθούς για να ικανοποιήσουν τόσο τις επιθυμίες της κυβέρνησης όσο και τις επιθυμίες των επιχειρήσεων. Αυτό το οικονομικό μοντέλο που βασίζεται σε μια εταιρική σχέση μεταξύ κυβέρνησης και επιχειρήσεων επεκτάθηκε σύντομα στην πολιτική σφαίρα, σε αυτό που έγινε γνωστό ως κορπορατισμός .

Καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, η ιταλική οικονομία διατήρησε το επιχειρηματικό και αυταρχικό μοντέλο που είχε καθιερωθεί κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης. Ταυτόχρονα, ωστόσο, ο Μουσολίνι είχε αυξανόμενες φιλοδοξίες να επεκτείνει την εξωτερική επιρροή της Ιταλίας τόσο μέσω διπλωματίας όσο και στρατιωτικής επέμβασης. Μετά την εισβολή στην Αιθιοπία, η Ιταλία άρχισε να προμηθεύει στρατεύματα και εξοπλισμό στους Ισπανούς εθνικιστές υπό τον στρατηγό Φραγκίσκο Φράνκο, οι οποίοι πολεμούσαν στον Ισπανικό Εμφύλιο ενάντια σε μια αριστερή κυβέρνηση. Αυτές οι ξένες επεμβάσεις απαιτούσαν αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες και η ιταλική οικονομία υποτάσσεται όλο και περισσότερο στις ανάγκες των ενόπλων δυνάμεών της. Μέχρι το 1938, μόνο το 5,18% των εργαζομένων ήταν κρατικοί υπάλληλοι. Μόνο ένα εκατομμύριο εργαζόμενοι, σε σύνολο 20 εκατομμυρίων, απασχολούνταν στο δημόσιο τομέα. 

Τέλος, η εμπλοκή της Ιταλίας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ως μέλος των δυνάμεων του Άξονα απαιτούσε την εγκαθίδρυση μιας πολεμικής οικονομίας . Αυτό άσκησε σοβαρή πίεση στο επιχειρηματικό μοντέλο, αφού ο πόλεμος άρχισε γρήγορα να πηγαίνει άσχημα για την Ιταλία και έγινε δύσκολο για την κυβέρνηση να πείσει τους ηγέτες των επιχειρήσεων να χρηματοδοτήσουν αυτό που θεωρούσαν στρατιωτική καταστροφή. Η εισβολή των Συμμάχων στην Ιταλία το 1943 προκάλεσε την ταχεία κατάρρευση της ιταλικής πολιτικής δομής και της οικονομίας. Οι Σύμμαχοι από τη μια και οι Γερμανοί από την άλλη ανέλαβαν τη διοίκηση των περιοχών της Ιταλίας που ήταν υπό τον έλεγχό τους. Μέχρι το τέλος του πολέμου η ιταλική οικονομία είχε καταστραφεί.

Οικονομικό θαύμα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο 
 Κύρια: Οικονομική ανάπτυξη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και αυξημένη βιομηχανική παραγωγή στην Ιταλία

Η ιταλική οικονομία είχε πολύ μεταβλητή ανάπτυξη. Στη δεκαετία του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960, η ιταλική οικονομία βρισκόταν σε άνθηση, με ρεκόρ υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένων 6,4% το 1959, 5,8% το 1960, 6,8% το 1961 και 6,1% το 1962. Αυτή η ταχεία και διαρκής ανάπτυξη οφειλόταν στις φιλοδοξίες αρκετών Ιταλών επιχειρηματιών, το άνοιγμα νέων βιομηχανιών (που βοηθήθηκε από την ανακάλυψη υδρογονανθράκων, κατασκευασμένων για σίδηρο και χάλυβα, στην κοιλάδα του Πάδου), την ανακατασκευή και τον εκσυγχρονισμό των περισσότερων ιταλικών πόλεων, όπως το Μιλάνο, η Ρώμη και το Τορίνο, και η βοήθεια που δόθηκε στη χώρα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (ιδίως το Σχέδιο Μάρσαλ).

Μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η Ιταλία βρισκόταν κατεστραμένη και καταλήφθηκε από ξένους στρατούς, μια κατάσταση που επιδείνωσε το χρόνιο αναπτυξιακό χάσμα προς τις πιο προηγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες. Ωστόσο, η νέα γεωπολιτική λογική του Ψυχρού Πολέμου κατέστησε δυνατή την πρώην εχθρική Ιταλία, μια χώρα σύνδεσμο ανάμεσα στη Δυτική Ευρώπη και τη Μεσόγειο, και τώρα μια νέα, εύθραυστη δημοκρατία που απειλείται από τις δυνάμεις κατοχής του ΝΑΤΟ, την εγγύτητα του Σιδηρούν Παραπετάσματος και η παρουσία ενός ισχυρού Κομμουνιστικού Κόμματος  θεωρήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες ως σημαντικός σύμμαχος για τον Ελεύθερο Κόσμο και έλαβε βάσει του Σχεδίου Μάρσαλ πάνω από 1,2 δολάρια ΗΠΑ δισεκατομμύρια από το 1947 έως το 1951.

Το τέλος της βοήθειας μέσω του Σχεδίου θα μπορούσε να είχε σταματήσει την ανάκαμψη, αλλά συνέπεσε με ένα κρίσιμο σημείο στον πόλεμο της Κορέας, του οποίου η ζήτηση για μέταλλα και βιομηχανικά προϊόντα ήταν ένα περαιτέρω ερέθισμα της ιταλικής βιομηχανικής παραγωγής. Επιπλέον, η δημιουργία το 1957 της Ευρωπαϊκής Κοινής Αγοράς, με ιδρυτικό μέλος την Ιταλία, παρείχε περισσότερες επενδύσεις και διευκόλυνε τις εξαγωγές. 

Αυτές οι ευνοϊκές εξελίξεις, σε συνδυασμό με την παρουσία μεγάλου εργατικού δυναμικού, έθεσαν τα θεμέλια για μια θεαματική οικονομική ανάπτυξη που διήρκεσε σχεδόν αδιάκοπα μέχρι τις μαζικές απεργίες του « Καυτού Φθινοπώρου » και τις κοινωνικές αναταραχές του 1969-70, οι οποίες στη συνέχεια συνδυάστηκαν με την τελευταία πετρελαϊκή κρίση του 1973 και έβαλε απότομα τέλος στην παρατεταμένη άνθηση. Έχει υπολογιστεί ότι η ιταλική οικονομία γνώρισε μέσο ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ 5,8% ετησίως μεταξύ 1951 και 1963 και 5% ετησίως μεταξύ 1964 και 1973.  Οι ιταλικοί ρυθμοί ανάπτυξης ήταν μόνο δεύτεροι, αλλά πολύ κοντά, στους ρυθμούς της Γερμανίας, στην Ευρώπη, και μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ μόνο η Ιαπωνία τα πήγε καλύτερα.

1964–1991 
Μετά το 1964, η Ιταλία διατήρησε για λίγο σταθερό ρυθμό ανάπτυξης άνω του 8% κάθε χρόνο.  Αργότερα, λόγω πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1970,  η οικονομία παρέμεινε στάσιμη και το 1975 εισήλθε στην πρώτη ύφεση μετά από εκείνη του τέλους της δεκαετίας του 1940. Τα προβλήματα περιελάμβαναν έναν ολοένα και υψηλότερο ρυθμό πληθωρισμού, υψηλές τιμές ενέργειας (η Ιταλία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου). Αυτή η οικονομική ύφεση συνεχίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως ότου η μείωση του δημόσιου κόστους και των δαπανών, οι αυστηρότεροι προϋπολογισμοί και τα ελλείμματα, η σταθερή οικονομική ανάπτυξη και ο χαμηλότερος ρυθμός πληθωρισμού είχαν ως αποτέλεσμα η Ιταλία να εγκαταλείψει την ύφεση μέχρι το 1983 ως αποτέλεσμα αυτού του σχεδίου ανάκαμψης.  Αυτό το σχέδιο οδήγησε σε αυξανόμενη αύξηση του ΑΕΠ, χαμηλότερο πληθωρισμό και αύξηση της βιομηχανικής/αγροτικής/εμπορικής παραγωγής, των εξαγωγών και της παραγωγής, ωστόσο έκανε το ποσοστό ανεργίας να αυξηθεί.  Η μείωση των τιμών της ενέργειας και η μείωση της αξίας του δολαρίου οδήγησαν στην απελευθέρωση του συναλλάγματος και στην ταχεία ανάπτυξη της οικονομίας.  Το 1987, η Ιταλία ξεπέρασε για λίγο τη βρετανική οικονομία και έγινε η έκτη στον κόσμο. 

Οι δεκαετίες του 1970 και του 1980 ήταν επίσης η περίοδος των επενδύσεων και της ταχείας οικονομικής ανάπτυξης στο Νότο, σε αντίθεση με τη Βόρεια και Κεντρική Ιταλία που αναπτύχθηκε κυρίως στη δεκαετία του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Το «Σχέδιο Vanoni» εξασφάλισε ότι τέθηκε σε εφαρμογή ένα νέο πρόγραμμα για να βοηθήσει την ανάπτυξη στον Νότο. Η επένδυση ήταν αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ: από το 1951 έως το 1978, τα κεφάλαια που δαπανήθηκαν στο Νότο ήταν 11,5 δισεκατομμύρια δολάρια για υποδομές,  13 δισεκατομμύρια δολάρια για δάνεια χαμηλού κόστους,  και οι οριστικές επιχορηγήσεις ανήλθαν σε 3,2 δισεκατομμύρια δολάρια. 

Στις 15 Μαΐου 1991, η Ιταλία έγινε η τέταρτη παγκόσμια οικονομική δύναμη, ξεπερνώντας τη Γαλλία,  με ΑΕΠ 1,268 τρισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ, σε σύγκριση με το ΑΕΠ της Γαλλίας 1,209 τρισεκατομμυρίων δολαρίων και της Βρετανίας 1,087 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Παρά την υποτιθέμενη αύξηση του ΑΕΠ του 1987 κατά 18% σύμφωνα με τον Economist 's   η Ιταλία ξεπεράστηκε ξανά από όλες τις χώρες λόγω της αλλαγής της νομισματικής αξίας.

Δεκαετίες 1970 και 1980: από τον στάσιμο πληθωρισμό στο "il sorpasso" 
Η δεκαετία του 1970 ήταν μια περίοδος οικονομικών, πολιτικών αναταραχών και κοινωνικών αναταραχών στην Ιταλία, γνωστές ως Μολυβένια Χρόνια. Η ανεργία αυξήθηκε απότομα, ιδιαίτερα στους νέους, και μέχρι το 1977 υπήρχαν ένα εκατομμύριο άνεργοι κάτω των 24 ετών. Ο πληθωρισμός συνεχίστηκε, ο οποίος επιδεινώθηκε από τις αυξήσεις της τιμής του πετρελαίου το 1973 και το 1979. Το δημοσιονομικό έλλειμμα έγινε μόνιμο και δυσεπίλυτο, με μέσο όρο περίπου το 10 τοις εκατό του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ), υψηλότερο από οποιαδήποτε άλλη βιομηχανική χώρα. Η λίρα έπεφτε σταθερά, από 560 λίρες στο δολάριο ΗΠΑ το 1973 σε 1.400 λίρες το 1982 

Η οικονομική ύφεση συνεχίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980 έως ότου μια σειρά μεταρρυθμίσεων οδήγησε στην ανεξαρτησία της Τράπεζας της Ιταλίας  και σε μεγάλη μείωση της τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των μισθών  που μείωσε σημαντικά τους ρυθμούς πληθωρισμού, από 20,6% το 1980 σε 4,7% το 1987.  Η νέα μακροοικονομική και πολιτική σταθερότητα οδήγησε σε ένα δεύτερο «οικονομικό θαύμα» με εξαγωγές, βασισμένο σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που παράγουν ρούχα, δερμάτινα προϊόντα, παπούτσια, έπιπλα, υφάσματα, κοσμήματα και εργαλειομηχανές. Ως αποτέλεσμα αυτής της ταχείας επέκτασης, το 1987 η Ιταλία ξεπέρασε την οικονομία του Ηνωμένου Βασιλείου, και έγινε το τέταρτο πλουσιότερο έθνος στον κόσμο, μετά τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και τη Δυτική Γερμανία.  Το χρηματιστήριο του Μιλάνου αύξησε την κεφαλαιοποίησή του και υπερπενταπλασιάστηκε μέσα σε λίγα χρόνια. 

Ωστόσο, η ιταλική οικονομία της δεκαετίας του 1980 παρουσίαζε ένα πρόβλημα: άνθιζε, χάρη στην αυξημένη παραγωγικότητα και την αύξηση των εξαγωγών, αλλά τα μη βιώσιμα δημοσιονομικά ελλείμματα οδήγησαν την ανάπτυξη.  Στη δεκαετία του 1990, τα νέα κριτήρια του Μάαστριχτ ενίσχυσαν την επιθυμία για περιορισμό του δημόσιου χρέους, ήδη στο 104% του ΑΕΠ το 1992.  Οι επακόλουθες περιοριστικές οικονομικές πολιτικές επιδείνωσαν τον αντίκτυπο της παγκόσμιας ύφεσης που ήδη βρισκόταν σε εξέλιξη. Μετά από μια σύντομη ανάκαμψη στα τέλη της δεκαετίας του 1990, οι υψηλοί φορολογικοί συντελεστές και η γραφειοκρατία προκάλεσαν τη χώρα να μείνει στάσιμη μεταξύ 2000 και 2008

Δεκαετία του 1990 
Μέχρι τη δεκαετία του 1990, η ιταλική κυβέρνηση αγωνιζόταν να μειώσει το εσωτερικό και εξωτερικό χρέος, να απελευθερώσει την οικονομία, να μειώσει τις κρατικές δαπάνες, να πουλήσει επιχειρήσεις και επιχειρήσεις που ανήκαν στο κράτος και προσπαθούσε να σταματήσει τη φοροδιαφυγή .  η απελευθέρωση της οικονομίας σήμαινε ότι η Ιταλία μπόρεσε να εισέλθει στην ΟΝΕ (Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση) και αργότερα, το 1999, προκρίθηκε να εισέλθει στην ευρωζώνη . Ωστόσο, το κύριο πρόβλημα που ταλαιπώρησε τη δεκαετία του 1990 και εξακολουθεί να μαστίζει την οικονομία σήμερα, ήταν η φοροδιαφυγή και οι υπόγειες επιχειρήσεις «μαύρης αγοράς», η αξία των οποίων υπολογίζεται στο 25% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος της χώρας.  Παρά τις κοινωνικές και πολιτικές προσπάθειες να μειωθεί η διαφορά στον πλούτο μεταξύ του Βορρά και του Νότου, και τον εκσυγχρονισμό της Νότιας Ιταλίας, το οικονομικό χάσμα παρέμεινε αρκετά μεγάλο. 

Στη δεκαετία του 1990, και ακόμη σήμερα, η δύναμη της Ιταλίας δεν ήταν οι μεγάλες επιχειρήσεις ή εταιρείες, αλλά οι μικρές έως μεσαίες οικογενειακές επιχειρήσεις και βιομηχανίες, οι οποίες λειτουργούσαν κυρίως στο βορειοδυτικό «οικονομικό/βιομηχανικό τρίγωνο» ( Μιλάνο - Τορίνο - Γένοβα ). Οι εταιρείες της Ιταλίας είναι συγκριτικά μικρότερες από εκείνες παρόμοιων χωρών σε μέγεθος ή της ΕΕ, και αντί για την κοινή τάση των λιγότερων, αλλά μεγαλύτερων επιχειρήσεων, η Ιταλία επικεντρώθηκε σε περισσότερες, αλλά μικρότερες επιχειρήσεις. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι ο μέσος όρος των εργαζομένων ανά επιχείρηση στη χώρα είναι 3,6 εργαζόμενοι (8,7 για βιομηχανικές/μεταποιητικές επιχειρήσεις), σε σύγκριση με τον μέσο όρο των 15 εργαζομένων στη Δυτική Ευρώπη. 

Τις τελευταίες δεκαετίες, ωστόσο, η οικονομική ανάπτυξη της Ιταλίας είναι ιδιαίτερα στάσιμη, με μέσο όρο 1,23% έναντι μέσου όρου της ΕΕ 2,28%. Προηγουμένως, η οικονομία της Ιταλίας είχε επιταχυνθεί από 0,7% ανάπτυξη το 1996 σε 1,4% το 1999 και συνέχισε να αυξάνεται σε περίπου 2,90% το 2000, που ήταν πιο κοντά στον προβλεπόμενο ρυθμό ανάπτυξης της ΕΕ 3,10%.

Σε μια εργασία του 2017, οι οικονομολόγοι Μπρούνο Πελεγκρίνο και Λουίτζι Ζινγκάλες αποδίδουν την πτώση της ιταλικής παραγωγικότητας της εργασίας από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 στον οικογενειοκρατισμό και τις φιλικές σχέσεις:  Δεν βρίσκουμε στοιχεία ότι αυτή η επιβράδυνση οφείλεται στη δυναμική του εμπορίου, στον αναποτελεσματικό κυβερνητικό μηχανισμό της Ιταλίας ή στους υπερβολικά προστατευτικούς εργασιακούς κανονισμούς. Αντίθετα, τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η επιβράδυνση της Ιταλίας πιθανότατα προκλήθηκε από την αποτυχία των εταιρειών της να επωφεληθούν πλήρως από την επανάσταση των ΤΠΕ. Ενώ πολλά θεσμικά χαρακτηριστικά μπορούν να εξηγήσουν αυτή την αποτυχία, ένα σημαντικό χαρακτηριστικό είναι η έλλειψη αξιοκρατίας στην επιλογή και την επιβράβευση των διευθυντών. Η οικογενειοκρατία και οι φιλικές σχέσεις είναι τα τελικά αίτια της ιταλικής ασθένειας.

21ος αιώνας 

Η οικονομία της Ιταλίας στον 21ο αιώνα ήταν μικτή, βιώνει τόσο σχετική οικονομική ανάπτυξη όσο και στασιμότητα, ύφεση και σταθερότητα. Στα τέλη της ύφεσης του 2000, η Ιταλία ήταν μια από τις λίγες χώρες των οποίων η οικονομία δεν συρρικνώθηκε δραματικά και διατήρησε σχετικά σταθερή οικονομική ανάπτυξη, αν και τα στοιχεία για την οικονομική ανάπτυξη το 2009 και το 2010 ήταν κατά μέσο όρο αρνητικά, κυμαινόμενα από περίπου -1% έως - 5%.  Το τέλος της πρώτης δεκαετίας της ύφεσης του 21ου αιώνα έχει κυριεύσει και την Ιταλία. Οι πωλήσεις αυτοκινήτων στην Ιταλία μειώθηκαν σχεδόν κατά 20% σε κάθε έναν από τους δύο τελευταίους μήνες. Το σωματείο εργαζομένων αυτοκινήτων της Ιταλίας είπε: «Η κατάσταση είναι προφανώς πιο σοβαρή από ό,τι είχε γίνει κατανοητό».  Στις 10 Ιουλίου 2008 η οικονομική δεξαμενή σκέψης ISAE μείωσε την πρόβλεψή της για την ανάπτυξη της Ιταλίας στο 0,4% από 0,5% και μείωσε τις προοπτικές για το 2009 στο 0,7% από 1,2%.  Οι αναλυτές έχουν προβλέψει ότι η Ιταλία είχε εισέλθει σε ύφεση το δεύτερο τρίμηνο ή θα εισέλθει σε ύφεση μέχρι το τέλος του έτους με την επιχειρηματική εμπιστοσύνη στα χαμηλότερα επίπεδα από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου . Η οικονομία της Ιταλίας συρρικνώθηκε κατά 0,3 τοις εκατό το δεύτερο τρίμηνο του 2008. 

Τα 4 τρίμηνα του 2006, οι ρυθμοί ανάπτυξης της Ιταλίας ήταν περίπου αυτοί: +0,6% το πρώτο τρίμηνο, +0,6% το δεύτερο τρίμηνο, +0,65% το τρίτο τρίμηνο και +1% το τέταρτο τρίμηνο. 

Ομοίως, στα 4 τρίμηνα του 2007, αυτά ήταν τα στοιχεία: +0,25% το πρώτο τρίμηνο, +0,1% το δεύτερο τρίμηνο, +0,2% το τρίτο τρίμηνο και -0,5% το τέταρτο τρίμηνο. 

Το πρώτο τρίμηνο του 2009, η οικονομία της Ιταλίας συρρικνώθηκε κατά 4,9%, μια συρρίκνωση μεγαλύτερη από τις προβλέψεις της ιταλικής κυβέρνησης, η οποία πίστευε ότι θα ήταν το πολύ 4,8%.  Το 2ο τρίμηνο σημείωσε μικρότερη μείωση του ΑΕΠ, περισσότερο ή λιγότερο από -1%, και μέχρι το τρίτο τρίμηνο, η οικονομία άρχισε να ανανεώνεται ελαφρά, με ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ περίπου +0,2% σε +0,6%. Ωστόσο, το τέταρτο τρίμηνο του έτους 2009, η αύξηση του ΑΕΠ της Ιταλίας ήταν -0,2%. 

Η ISTAT προβλέπει ότι η πτώση του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης της Ιταλίας οφείλεται στη γενική μείωση της βιομηχανικής παραγωγής και των εξαγωγών της χώρας. Ωστόσο, η κυβέρνηση της Ιταλίας πιστεύει ότι το 2010 και μετά θα φέρει υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης: οτιδήποτε από περίπου +0,7% έως +1,1%.

Μεγάλη ύφεση 

Η Ιταλία ήταν μεταξύ των χωρών που επλήγησαν περισσότερο από τη Μεγάλη Ύφεση του 2008-2009 και την επακόλουθη ευρωπαϊκή κρίση χρέους . Η εθνική οικονομία συρρικνώθηκε κατά 6,76% σε όλη την περίοδο, φτάνοντας συνολικά τα επτά τέταρτα της ύφεσης.  Τον Νοέμβριο του 2011 η απόδοση των ιταλικών ομολόγων ήταν 6,74 % για τα 10ετή ομόλογα, πλησιάζοντας το επίπεδο του 7 % όπου η Ιταλία θεωρείται ότι χάνει την πρόσβαση στις χρηματοπιστωτικές αγορές.  Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2015 το ιταλικό δημόσιο χρέος διαμορφώθηκε στο 128% του ΑΕΠ, κατατάσσοντας ως το δεύτερο μεγαλύτερο ποσοστό χρέους μετά την Ελλάδα (με 175%).  Ωστόσο, το μεγαλύτερο κομμάτι του ιταλικού δημόσιου χρέους ανήκει σε Ιταλούς υπηκόους και τα σχετικά υψηλά επίπεδα ιδιωτικών αποταμιεύσεων και τα χαμηλά επίπεδα ιδιωτικού χρέους θεωρούνται ότι το καθιστούν το ασφαλέστερο μεταξύ των οικονομιών της Ευρώπης που αγωνίζονται.   Ως θεραπεία σοκ για την αποφυγή της κρίσης χρέους και την έναρξη της ανάπτυξης, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας με επικεφαλής τον οικονομολόγο Μάριο Μόντι ξεκίνησε ένα πρόγραμμα μαζικών μέτρων λιτότητας, που μείωσαν το έλλειμμα αλλά οδήγησαν τη χώρα σε διπλή ύφεση το 2012 και το 2013, δέχτηκε κριτική από πολλούς οικονομολόγους.

Οικονομική ανάκαμψη 
Από το 2014 έως το 2019 η οικονομία είχε σχεδόν ανακάμψει πλήρως από τη Μεγάλη Ύφεση του 2008 παρόλο που δεν είχε ρυθμούς ανάπτυξης όπως οι υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης.

Ανθεκτικότητα στην πανδημία Covid-19 
Η Ιταλία ήταν η πρώτη από τις χώρες της Ευρώπης που επλήγησαν από την πανδημία COVID-19,  η οποία τους μήνες μετά τον Φεβρουάριο του 2020 επεκτάθηκε στον υπόλοιπο κόσμο. Η οικονομία υπέστη ένα πολύ σοβαρό σοκ ως αποτέλεσμα του αποκλεισμού του μεγαλύτερου μέρους της οικονομικής δραστηριότητας της χώρας. Μέχρι τα τέλη Μαΐου 2020, ωστόσο, η επιδημία είχε τεθεί υπό έλεγχο και η οικονομία άρχισε να ξεκινά ξανά, ειδικά ο μεταποιητικός τομέας. Η οικονομία παραμένει ανθεκτική, αν και πολύ κάτω από τις αξίες πριν από την πανδημία COVID-19.  

Η ιταλική κυβέρνηση εξέδωσε ειδικό ομόλογο  για να αντισταθμίσει το αυξανόμενο κόστος του κόστους υγειονομικής περίθαλψης για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 στην Ιταλία, περιμένοντας την Ευρώπη να προχωρήσει σε ενιαία στήριξη μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης .

Αύξηση του ΑΕΠ 
Πίνακας που δείχνει την αύξηση του ΑΕΠ (ΙΑΔ) της Ιταλίας από το 2000 έως το 2008

Αύξηση κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
Πίνακας που δείχνει την αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ  της Ιταλίας από το 2000 έως το 2008.

Σύνθεση τομέα του ΑΕΠ 
Ένας πίνακας που δείχνει τις διαφορετικές συνθέσεις της ιταλικής οικονομίας:

Άλλα στατιστικά στοιχεία 

 Προεξοφλητικό επιτόκιο Κεντρικής Τράπεζας : 0,25% (31 Δεκεμβρίου 2013), 0,75% (31 Δεκεμβρίου 2012)
 Επιτόκιο προνομιακού δανεισμού εμπορικών τραπεζών : 5,2% (31 Δεκεμβρίου 2013), 5,22% (31 Δεκεμβρίου 2012)
 Απόθεμα εγχώριας πίστης : 3,407 τρισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2013), 3,438 τρισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2012)
 Αγοραία αξία μετοχών που διαπραγματεύονται δημόσια : 480,5 δισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2013), 431,5 δισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2012), 318,1 δισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2006)
 Ρυθμός αύξησης βιομηχανικής παραγωγής : -2,7% (εκτίμηση 2013. )
 Ηλεκτρική ενέργεια – εξαγωγές : 2,304 δις kWh (εκτίμηση 2012. )
 Ηλεκτρική ενέργεια – εισαγωγές : 45,41 δις kWh (εκτίμηση 2013. )
 Αργό Πετρέλαιο – παραγωγή :    (2012 est. )
 Αργό Πετρέλαιο – εξαγωγές :    (2010 est. )
 Αργό Πετρέλαιο – εισαγωγές :    (2010 est. )
 Αργό Πετρέλαιο – αποδεδειγμένα αποθέματα :    (1 Ιανουαρίου 2013 est. )
 Φυσικό αέριο – παραγωγή : 7.8 km³ (εκτίμηση 2012 )
 Φυσικό αέριο – κατανάλωση : 68,7 km³ (εκτίμηση 2012 )
 Φυσικό αέριο – εξαγωγές : 324.000.000 m³ (εκτίμηση 2012. )
 Φυσικό αέριο – εισαγωγές : 67.8 km³ (εκτίμηση 2012 )
 Φυσικό αέριο – αποδεδειγμένα αποθέματα : 62,35 km³ (εκτιμ. 1 Ιανουαρίου 2013. )
 Υπόλοιπο τρεχούμενου λογαριασμού : -2,4 δισεκατομμύρια $ (εκτίμηση 2013), -14,88 δισεκατομμύρια $ (εκτίμηση 2012 )
 Αποθέματα συναλλάγματος και χρυσού : 181,7 δισεκατομμύρια δολάρια (εκτίμηση 31 Δεκεμβρίου 2012), 173,3 δισεκατομμύρια δολάρια (εκτίμηση 31 Δεκεμβρίου 2011. )
 Χρέος – εξωτερικό : 2,604 τρισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2013 εκτίμηση), 2,516 τρισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2012 εκτιμώμενη. )
 Απόθεμα άμεσων ξένων επενδύσεων – στο εσωτερικό : 466,3 δισεκατομμύρια δολάρια (31 Δεκεμβρίου 2013 εκτίμηση), 457,8 δισεκατομμύρια δολάρια (31 Δεκεμβρίου 2012 εκτίμηση. )
 Απόθεμα άμεσων ξένων επενδύσεων – στο εξωτερικό : 683,6 δισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2013 εκτίμηση), 653,3 δισεκατομμύρια $ (31 Δεκεμβρίου 2012 εκτιμάται. )
 Συναλλαγματικές ισοτιμίες : ευρώ (EUR) ανά δολάριο ΗΠΑ – 0,7634 (2013), 0,7752 (2012), 0,755 (2010), 0,7198 (2009), 0,6827 (2008)

Παραπομπές 

Οικονομική ιστορία της Ιταλίας
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις