Πολιτισμός της μεσαιωνικής Πολωνίας

Ο πολιτισμός της μεσαιωνικής Πολωνίας ήταν στενά συνδεδεμένος με την Καθολική Εκκλησία και τη συμμετοχή της στις υποθέσεις της χώρας, ιδιαίτερα κατά τους πρώτους αιώνες της ιστορίας του πολωνικού κράτους. Πολλά από τα παλαιότερα πολωνικά έθιμα και τεχνουργήματα χρονολογούνται από τον Μεσαίωνα, ο οποίος στην Πολωνία διήρκεσε από τα τέλη του 10ου έως τα τέλη του 15ου αιώνα, και τον ακολούθησε η Πολωνική Αναγέννηση.

Πρώιμοι αιώνες (10ος–12ος) 
Ο εκχριστιανισμός του Βασιλείου της Πολωνίας οδήγησε, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, στη αντικατάσταση του προηγούμενου, βασισμένου στη σλαβική μυθολογία, παγανιστικού πολιτισμού των Δυτικών Πολάνων  πολιτισμού με το νέο χριστιανικό πολιτισμό του Βασιλείου της Πολωνίας υπό τη δυναστεία των Πιαστ. Γύρω στον 12ο αιώνα, το εκκλησιαστικό δίκτυο στην Πολωνία αποτελούνταν από περίπου χίλιες ενορίες ομαδοποιημένες σε οκτώ επισκοπές.

Τα νέα έθιμα εξαπλώθηκαν καθώς η Εκκλησία λειτουργούσε και ως εκπαιδευτικό σύστημα του κράτους. Η Εκκλησία διεύθυνε σχολεία με λατινικό trivium (γραμματική, ρητορική, διαλεκτική) και quadrivium (μαθηματικά, γεωμετρία, αστρονομία και μουσική) και βοηθούνταν από διάφορα θρησκευτικά τάγματα που ίδρυσαν μοναστήρια σε όλη την ύπαιθρο. Μέχρι το τέλος του 13ου αιώνα, πάνω από 300 μοναστήρια υπήρχαν στην Πολωνία, που διέδιδαν τον Καθολικισμό και τις δυτικές παραδόσεις: για παράδειγμα, τα πρώτα μοναστήρια των Βενεδικτίνων που χτίστηκαν τον 11ο αιώνα στο Τίνιετς και στο Λούμπιν, διέδωσαν νέες δυτικές γεωργικές και βιομηχανικές τεχνικές.

Ένα άλλο ισχυρό εργαλείο που χρησιμοποιούσε η Εκκλησία ήταν η ικανότητα της γραφής. Η Εκκλησία είχε τη γνώση και την ικανότητα να κατασκευάζει περγαμηνές και οι γραμματείς δημιουργούσαν και αντέγραφαν χειρόγραφα και ίδρυσαν βιβλιοθήκες. Έτσι τα πρώτα συγγράμματα της πολωνικής λογοτεχνίας γράφτηκαν στα λατινικά. Μεταξύ αυτών ήταν τα Ευαγγέλια από το Γκνιέζνο και το Πουότσκ, Codex aureus Gnesnensis και Codex Aureus Pultoviensis, που χρονολογούνται γύρω στα τέλη του 11ου αιώνα. Άλλα αξιοσημείωτα παραδείγματα πρώιμων πολωνικών βιβλίων περιλαμβάνουν το Ευχολόγιο του Τσιόουεκ. Διάσημα είναι επίσης τα χρονικά του Γάλλου Ανώνυμου και του Βιντσέτι Καντουούμπεκ.

Ενώ η παραδοσιακή μουσική δεν εξαφανίστηκε κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, σχετικά λίγα από την πρώιμη πολωνική μουσική είναι γνωστή. Χρησιμοποιούνταν μουσικά όργανα, συνήθως οικιακά (π.χ. βιολιά, λύρες, λαούτα, τσίτερ και κόρνα). Τα Γρηγοριανά χορικά και η μονωδική μουσική εμφανίστηκαν στις πολωνικές εκκλησίες και μοναστήρια στα τέλη του 11ου αιώνα. 

Η αρχιτεκτονική της Πολωνίας επίσης μεταμορφώθηκε. Έχουν διασωθεί πάνω από εκατό κτίρια που αποτελούν απόδειξη της δημοτικότητας του νέου, μνημειώδους στυλ της ρωμανικής αρχιτεκτονικής. Το στυλ επηρεάστηκε από την Κολωνία, ιδιαίτερα νωρίς. Μεταξύ αυτών είναι η Κρύπτη του Αγίου Λεονάρδου στο λόφο Βάβελ στην Κρακοβία και ο Καθεδρικός Ναός του Πουότσκ, που χτίστηκε το 1144. Πολλές παρόμοιες εκκλησίες εκείνης της εποχής, συνήθως στρογγυλές ή τετράγωνες με ημικυκλικές αψίδες, βρίσκονται σε όλη την Πολωνία, σε πόλεις όπως το Όστρουφ Λεντνίτσκι και το Γκιετς. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η τούβλινη Δομινικανή Εκκλησία του Αγίου Ιακώβου στο Σαντόμιες, που ιδρύθηκε το 1226 από τον Ίβο Οντρόβονς και χτίστηκε από τον ανιψιό του, Υάκινθο της Πολωνίας (το καμπαναριό του ωστόσο χτίστηκε σε πρώιμο γοτθικό στυλ τον 14ο αιώνα). Στον Καθεδρικό Ναό του Γκνιέζνο βρίσκεται ένα σημαντικό δείγμα ρωμανικής τέχνης, οι χάλκινες Θύρες του Γκνιέζνο (περίπου 1175), που αναγνωρίζεται ως το πρώτο σημαντικό έργο της πολωνικής τέχνης με εθνικό θέμα. Το ανάγλυφο τους απεικονίζει δεκαοκτώ σκηνές της ζωής και του θανάτου του Αγίου Αδαλβέρτου.

Ύστεροι αιώνες (13ος–15ος) 
Από τον 13ο αιώνα και μετά, ο πολιτισμός της Πολωνίας επηρεαζόταν όλο και περισσότερο από δυνάμεις εκτός της Εκκλησίας, καθώς οι μη εκκλησιαστικοί θεσμοί άρχισαν να αποκτούν σημασία. Ο 14ος αιώνας είδε επίσης τη σημαντική μετάβαση από τη δυναστεία των Πιαστ στη δυναστεία των Γιαγκελλόνων. Τα σχολεία προετοίμαζαν τους μαθητές τους για σταδιοδρομία όχι μόνο στην ιεροσύνη αλλά και στη νομική, τη διπλωματία και τη διοίκηση. Η Ακαδημία της Κρακοβίας (αιώνες αργότερα μετονομάστηκε σε Γιαγκιελόνιο Πανεπιστήμιο), ένα από τα παλαιότερα πανεπιστήμια στον κόσμο, ιδρύθηκε το 1364. Η πολωνική νομοθεσία άρχισε να αναπτύσσεται καθώς νομικά κείμενα κατέγραψαν νόμους σε κοσμικές καγκελαρίες. Αναπτύχθηκε και η πολωνική επιστήμη, καθώς έργα Πολωνών λογίων έγιναν γνωστά στο εξωτερικό. Αξιοσημείωτα παραδείγματα πολωνικών επιστημονικών κειμένων που συζητήθηκαν στη Δυτική Ευρώπη περιλαμβάνουν ένα χρονικό των παπών και των αυτοκρατόρων από τον Μάρτιν της Οπάβα και την πραγματεία για την οπτική του Βιτέλο. Μέχρι το τέλος του 14ου αιώνα, περισσότεροι από 18.000 σπουδαστές είχαν εκπαιδευτεί στην Ακαδημία της Κρακοβίας. Οι σχολές αστρονομίας, νομικής και θεολογίας στελεχώθηκαν με εξέχοντες μελετητές, για παράδειγμα, τους Στανίσουαφ του Σκάλμπμιες, Πάβεου Βουοντκόβιτς, Γιαν του Γκουόγκουφ και Βόιτσεχ του Μπρούντζεφ. Ο Νικόλαος Κοπέρνικος (Μικόουαϊ Κοπέρνικ) ανέπτυξε νέες αστρονομικές θεωρίες, επιφέροντας μια επαναστατική αλλαγή στη σύγχρονη αντίληψη για το σύμπαν.

Οι δεσμοί μεταξύ της Πολωνίας και άλλων χωρών αυξήθηκαν επίσης, καθώς οι υποψήφιοι φοιτητές πήγαν στο εξωτερικό, στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και σε άλλες διάσημες ευρωπαϊκές ακαδημίες. Αυτό ενισχύθηκε από άλλες παρόμοιες τάσεις, καθώς οι Πολωνοί ταξίδεψαν στο εξωτερικό και οι ξένοι επισκέφθηκαν την Πολωνία. Η βασιλική και η δουκική αυλή, μέσω διπλωματικών αποστολών και συμμαχιών, απορρόφησε ξένες πολιτιστικές επιρροές. Οι επαφές μεταξύ της πολωνικής βασιλικής αυλής και εκείνων των γειτονικών χωρών – Ουγγαρίας, Βοημίας, ιταλικών κρατών, Γαλλίας και γερμανικών κρατών αυξάνονταν με τον καιρό. Η Πολωνία επηρεάστηκε επίσης από τη διαδικασία του γερμανικού αποικισμού (Όστζιντλουνγκ). Καθώς οι Γερμανοί άποικοι μετανάστευσαν στην Ανατολή, έφεραν διάφορες γνώσεις και έθιμα (για παράδειγμα τα Δικαιώματα του Μαγδεβούργου). Οι Γερμανοί εγκαταστάθηκαν συχνά σε πόλεις, και έτσι η πολωνική αστική κουλτούρα έγινε παρόμοια με αυτή της Δυτικής Ευρώπης. Ο πολωνικός πολιτισμός, επηρεασμένος από τη Δύση, με τη σειρά του ακτινοβολούσε ανατολικά, με μία από τις κύριες συνέπειες την Πολωνική-Λιθουανική Ένωση.

Όπως και στη Δύση, η γοτθική αρχιτεκτονική κέρδισε δημοτικότητα στην Πολωνία, κυρίως λόγω της αυξανόμενης επιρροής και του πλούτου της Εκκλησίας και των πόλεων που έγιναν κύριοι χορηγοί αυτού του νέου στυλ. Σε συνδυασμό με τη σημαντική οικονομική ανάπτυξη που σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Καζίμιρ Γ΄ του Μέγα, αυτό οδήγησε σε μια σημαντική μεταμόρφωση του πολωνικού τοπίου, καθώς εκατοντάδες γοτθικά κτίρια υψώθηκαν σε όλη τη χώρα. Οι καθεδρικοί ναοί της Κρακοβίας, του Βρότσουαφ, του Γκνιέζνο και του Πόζναν σε γοτθικό στυλ χτίστηκαν ή ξαναχτίστηκαν με το νέο στυλ, όπως και εκατοντάδες βασιλικές και εκκλησίες, όπως η Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Κρακοβία και η Κολεγιακή Εκκλησία στο Σαντόμιες. Τα γοτθικά κοσμικά κτίρια όπως τα δημαρχεία έγιναν επίσης πολλά, για παράδειγμα στις νέες πόλεις Καζίμιες και Βισλίτσα. Ο Καζίμιρ επένδυσε επίσης σε βελτιωμένες άμυνες. Υψώθηκαν αμυντικά τείχη της πόλης, άλλες οχυρώσεις της πόλης και αυτόνομα κάστρα. Ο Καζίμιρ διέταξε την κατασκευή τουλάχιστον 40 νέων κάστρων, φυλάσσοντας στρατηγικά ζωτικής σημασίας περιοχές και γραμμές επικοινωνίας (ήταν τόσο πολυάριθμα που υπάρχει ένα Μονοπάτι των Αετοφωλιών στη σύγχρονη Πολωνία). Η Ακαδημία της Κρακοβίας έλαβε την έδρα της, το Collegium Maius.

Η αρχιτεκτονική δεν ήταν ο μόνος τομέας των τεχνών που γνώρισε άνθηση εκείνη την εποχή. Η προστασία από πλούσια και ισχυρά πρόσωπα, από βασιλιάδες μέχρι τους ευγενείς, καθώς και κληρικούς και πατρικίους της πόλης, επέτρεψε σε διάφορους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν αριστουργήματα  Για παράδειγμα, ο Γρηγόριος του Σάνοκ, Αρχιεπίσκοπος του Λβουφ, ποιητής ο ίδιος, υποστήριξε πολλούς μελετητές και συγγραφείς, όπως ο Φιλίπο Μπουονακόρσι από την Τοσκάνη, ο οποίος έγινε δάσκαλος των υιών του Βασιλιά Καζίμιρ και καθηγητής στο Γιαγκελόνιο Πανεπιστήμιο. Τα κτίρια ήταν στολισμένα με χρυσά και ασημένια αντικείμενα, πίνακες ζωγραφικής, υαλογραφίες, γλυπτά από πέτρα και ξύλο και υφάσματα. Αξιοσημείωτα μνημεία περιλαμβάνουν τη σαρκοφάγο του Καζίμιρ του Μέγα στον Καθεδρικό Ναό της Κρακοβίας, τον βωμό της εκκλησίας της Αγίας Αικατερίνης στην Κρακοβία, τις υαλογραφίες της Εκκλησίας του Αγίου Νικολάου στο Τόρουν, τη λειψανοθήκη για το κεφάλι του Αγίου Στανίσουαφ και το φαιλόνιο από την ευεργεσία του Πιοτρ Κμίτα. Η βυζαντινή τέχνη είχε επίσης επιρροή, η οποία αναπαριστάται στις νωπογραφίες του Παρεκκλησιού της Αγίας Τριάδας στο Λούμπλιν και της ιταλικής τέχνης στο Μοναστήρι των Φραγκισκανών στην Κρακοβία. Ένα από τα μεγαλύτερα δείγματα γοτθικής τέχνης στην Πολωνία είναι τα έργα του Φάιτ Στος (Βιτ Στφος), ο οποίος ήρθε από τη Νυρεμβέργη στην Κρακοβία το 1477, μένοντας εκεί μέχρι το θάνατό του, είκοσι χρόνια αργότερα. Το ξύλινο ρετάμπλ του, με εκατοντάδες μικρά ειδώλια, έχει περιγραφεί ως «ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα της μεσαιωνικής γλυπτικής».

Οι απαρχές της πολωνικής μουσικής εντοπίζονται ήδη από τον 13ο αιώνα. Χειρόγραφα αυτής της περιόδου έχουν βρεθεί στο Στάρι Σοντς, που περιέχουν πολυφωνικές συνθέσεις που σχετίζονται με την Παρισινή Σχολή Παναγίας των Παρισίων. Δημιουργήθηκαν λειτουργικά και κανονικά τραγούδια, ύμνοι και κάλαντα. Άλλες πρώιμες συνθέσεις, όπως η μελωδία του Μπογκουροντζίτσα, μπορεί επίσης να χρονολογούνται σε αυτήν την περίοδο. Ένας από τους πιο αξιόλογους Πολωνούς συνθέτες εκείνης της εποχής ήταν ο Μικοουάι Ραντόμσκι, συγγραφέας πολυφωνικής μουσικής. Έζησε τον 15ο αιώνα και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην αυλή του Βασιλιά Βλαδίσλαου Β΄ Γιαγκέλο.

Δείτε επίσης 
 Ιστορία της Πολωνίας κατά τη διάρκεια του Οίκου των Πιαστ
 Ιστορία της Πολωνίας κατά τη διάρκεια του Οίκου των Γιαγκελλόνων

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Μάικλ Μίκος, Polish Literature from the Middle Ages to the End of the Eighteenth Century. A Bilingual Anthology, Βαρσοβία: Constans, 1999. Τα πρώτα κεφάλαια διαδικτυακά

Μεσαιωνικη Πολωνια
Μεσαιωνική Πολωνία