Χοσέ ντε Ακόστα

Ο Χοσέ ντε Ακόστα (, 1539 ή 1540 στη Μεντίνα ντελ Κάμπο της Ισπανίας – 15 Φεβρουαρίου 1600 στη Σαλαμάνκα της Ισπανίας) ήταν Ισπανός Ιησουίτης ιεραπόστολος και φυσιοδίφης στη Λατινική Αμερική τον 16ο αιώνα. Τα συμπεράσματά του σχετικά με τις αρνητικές συνέπειες της διάσχισης των Άνδεων το 1570 αφορούσαν την πολύ αραιή ατμόσφαιρα για τις ανθρώπινες ανάγκες- μια παραλλαγή της ασθένειας του υψομέτρου αναφέρεται σήμερα ως νόσος του Ακόστα.

Βίος 
Ο Χοσέ ντε Ακόστα γεννήθηκε στη Μεντίνα ντελ Κάμπο της Ισπανίας, όπου οι γονείς του ζούσαν σε αυτή την πεδινή πόλη, κοντά στο Βαγιαδολίδ, στην Παλαιά Καστίλη, στην αριστερή όχθη του ελώδους ποταμού Ζαπαρντιέλ, και με θέα το παλιό κάστρο Λα Μότα. Οι γονείς του είχαν πέντε γιους, τον Χερόνιμο, τον Κριστόβαλ, τον Χοσέ, τον Ντιέγκο και τον Μπερνάρντο. Οι αδελφοί Ακόστα ήταν συντοπίτες του γέρου στρατιώτη Μπερνάλ Ντίαζ, ο οποίος διηγήθηκε την ιστορία της κατάκτησης του Μεξικού, αλλά ήταν πολλά χρόνια νεότεροι από αυτόν. Το 1553, σε ηλικία δεκατριών ετών, ο Ακόστα έγινε δόκιμος στην Κοινωνία του Ιησού στη Μεδίνα ντελ Κάμπο. Τέσσερις αδελφοί Ακόστα εντάχθηκαν σε αυτό το τάγμα. Πριν εγκαταλείψει την Ισπανία, ο Χοσέ ήταν λέκτορας θεολογίας στην Οκάνα και τον Απρίλιο του 1569 επρόκειτο να σταλεί στη Λίμα του Περού, όπου οι Ιησουίτες είχαν εγκατασταθεί το προηγούμενο έτος. Σύμφωνα με έναν μελετητή, ο Ακόστα ήταν «βαρύς άνθρωπος με αβέβαιη, μελαγχολική ιδιοσυγκρασία».

Παναμάς 
Σε ηλικία 32 ετών, ο Ακόστα έφυγε από την Ισπανία με αρκετούς άλλους Ιησουίτες το 1570, αποβιβάστηκε στην Καρταγκένα ντε Ιντίας και τελικά στο Νόμπρε ντε Ντιός και στη συνέχεια ταξίδεψε για περίπου 100 χιλιόμετρα μέσα σε τροπικό δάσος. Εντυπωσιάστηκε από το τοπίο και τα πρωτόγνωρα αξιοθέατα. Από τον Παναμά ταξίδεψε για το Περού για να συνεχίσει το ιεραποστολικό του έργο. Περίμενε ότι θα βίωνε αφόρητα έντονη ζέστη διασχίζοντας τον ισημερινό, αλλά διαπίστωσε ότι τον Μάρτιο ήταν τόσο δροσερά, ώστε γέλασε με τον Αριστοτέλη και τη φιλοσοφία του.

Περού και νόσος του Ακόστα 
Κατά την άφιξή του στη Λίμα, διατάχθηκε να διασχίσει τις Άνδεις, προφανώς για να συναντήσει τον Αντιβασιλέα του Περού στο εσωτερικό. Πήγε, μαζί με δεκατέσσερις ή δεκαπέντε συντρόφους του, μέσω της ορεινής επαρχίας Χουαροτσίρι και από το ψηλό πέρασμα της Παριακάκα (πάνω από 4.300 μέτρα), όπου όλη η ομάδα υπέφερε σοβαρά από τις επιπτώσεις της αραιής ατμόσφαιρας. Ο Ακόστα περιγράφει αυτά τα βάσανα, τα οποία επρόκειτο να επαναληφθούν σε άλλες τρεις περιπτώσεις διάσχισης της Κορδιλιέρας. Ο Ακόστα ήταν ένας από τους πρώτους ανθρώπους που έδωσαν λεπτομερή περιγραφή της ασθένειας του υψομέτρου και τη συνέδεσαν με «τον αέρα... τόσο λεπτό που δεν είναι ανάλογος με την ανθρώπινη αναπνοή», και μια παραλλαγή της ασθένειας του υψομέτρου αναφέρεται ως νόσος του Ακόστα. Αναφέρει επίσης μια κρίση τύφλωσης από το χιόνι και τον τρόπο με τον οποίο τον θεράπευσε μια Ινδιάνα.

Ο Ακόστα είχε φτάσει στο Περού δύο χρόνια αφότου ο Ντον Φρανσίσκο ντε Τολέδο έγινε αντιβασιλέας το 1568. Μετά τον αποκεφαλισμό του Ίνκα Τούπακ Αμαρού από τον Τολέδο, ο Αντιβασιλέας αφιέρωσε πέντε χρόνια σε μια περιοδεία σε κάθε μέρος της Αντιβασιλείας του Περού και στον εποικισμό της χώρας, στον οποίο τον βοήθησαν ο Ακόστα, ο αριστοκράτης Πόλο ντε Οντεγκάρντο και ο δικαστής Χουάν Ορτίθ ντε Ματιένθο. Ο Ακόστα συνόδευσε επίσης τον Αντιβασιλέα στο Τσάρκας και ήταν μαζί του κατά τη διάρκεια της ανεπιτυχούς εκστρατείας του κατά των άγριων Ινδιάνων Τσιριχουάνα.

Η κύρια έδρα των Ιησουιτών βρισκόταν εκείνη την εποχή στη μικρή πόλη Χούλι, κοντά στις δυτικές ακτές της λίμνης Τιτικάκα. Στην περιοχή αυτή δημιουργήθηκε ένα κολέγιο, μελετήθηκαν οι γλώσσες των ιθαγενών και, τελικά, δημιουργήθηκε ένα τυπογραφείο. Ο Ακόστα πιθανώς διέμενε στο Χούλι κατά το μεγαλύτερο μέρος της παραμονής του στο Περού. Κατά πάσα πιθανότητα, εκεί παρατήρησε τον περίφημο κομήτη του 1577, από την 1η Νοεμβρίου έως τις 8 Δεκεμβρίου, ο οποίος εκτεινόταν σαν φλογερό σύννεφο από τον ορίζοντα σχεδόν μέχρι το ζενίθ. Εκεί, επίσης, αφιέρωσε μεγάλο μέρος του χρόνου του για την προετοιμασία αρκετών επιστημονικών έργων, τα οποία αργότερα πήρε πίσω στην Ισπανία σε χειρόγραφα, συμπεριλαμβανομένων των δύο πρώτων βιβλίων της Φυσικής Ιστορίας των Ινδιών. Στο Χούλι, ο πατέρας Ακόστα έλαβε πληροφορίες σχετικά με τον ποταμό Αμαζόνιο από έναν αδελφό του, ο οποίος είχε συμμετάσχει παλαιότερα στην περίφημη πειρατική κρουαζιέρα του Λόπε ντε Αγκίρε.

Προς το τέλος της αντιβασιλείας του Τολέδο, ο πατέρας Ακόστα φαίνεται ότι μετακόμισε από το εσωτερικό του Περού στη Λίμα. Εδώ αναφέρει ότι επέβλεπε τη χύτευση μιας μεγάλης καμπάνας, για την οποία υπήρχε δυσκολία στην εξεύρεση καυσίμων για τον κλίβανο, γεγονός που καθιστούσε αναγκαία την κοπή μεγάλων δέντρων στην κοιλάδα του ποταμού Ρίμακ. Ο Αντιβασιλέας Τολέδο ήταν ουσιαστικά ο ιδρυτής του Πανεπιστημίου του Αγίου Μάρκου στη Λίμα, όπου ο Ακόστα κατέλαβε την έδρα της θεολογίας. Εκεί μπόρεσε και πάλι να επιδείξει τις ικανότητές του ως φημισμένος ρήτορας.

Το 1571 ο Χοσέ πήγε στο Κούσκο ως επισκέπτης του νεοϊδρυθέντος κολλεγίου των Ιησουιτών. Επέστρεψε στη Λίμα τρία χρόνια αργότερα για να καταλάβει και πάλι την έδρα της θεολογίας και εξελέγη διοικητής της επαρχίας το 1576.

Το 1579 ο σερ Φράνσις Ντρέικ βρισκόταν στις ακτές και ο αντιβασιλέας έστειλε στόλο υπό τον Πέντρο Σαρμιέντο ντε Γκαμπόα, εν μέρει για να κυνηγήσει τον Άγγλο πειρατή και εν μέρει για να εξερευνήσει και να ερευνήσει τον Πορθμό του Μαγγελάνου. Ο Ακόστα συνομίλησε με τον κυβερνήτη του στόλου του Σαρμιέντο και του επετράπη να επιθεωρήσει τον χάρτη του, αποκτώντας έτσι πολλές υδρογραφικές πληροφορίες και λεπτομέρειες σχετικά με τις παλίρροιες στα στενά. Συνομίλησε επίσης με τον νέο Αντιβασιλέα Ντον Μαρτίν Χενρίκεθ για το ίδιο θέμα.

Ο Ακόστα ίδρυσε ορισμένα κολέγια, μεταξύ των οποίων αυτά της Αρεκίπα, του Ποτόσι, της Τσουκισάκα, του Παναμά και της Λα Πας, αλλά συνάντησε σημαντικές αντιδράσεις από τον Αντιβασιλέα Τολέδο. Τα επίσημα καθήκοντά του τον υποχρέωσαν να ερευνήσει προσωπικά μια πολύ εκτεταμένη περιοχή, έτσι ώστε να αποκτήσει πρακτική γνώση της τεράστιας επαρχίας και των ιθαγενών κατοίκων της. Στη σύνοδο της Τρίτης Συνόδου της Λίμα το 1582, ο πατέρας Ακόστα διαδραμάτισε πολύ σημαντικό ρόλο και ήταν ο ιστορικός της. Κατά την τελευταία συνεδρίασή της στις 18 Οκτωβρίου 1583 εκφώνησε έναν εύγλωττο και καταρτισμένο λόγο.

Μεξικό 
Λίγο μετά την Τρίτη Σύνοδο της Λίμα, επιβιβάστηκε με όλα τα χειρόγραφά του, τους λογοτεχνικούς κόπους δεκαπέντε ετών, και ξεκίνησε το ταξίδι του στο Μεξικό. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, ήταν ένας οξυδερκής παρατηρητής της φύσης και αναζητητής της γνώσης. Έμαθε από έναν εμπειρογνώμονα Πορτογάλο πιλότο ότι υπήρχαν τέσσερα συχνά επισκέψιμα λιμάνια χωρίς διακύμανση της μαγνητικής πυξίδας στη γη και ότι ένα από αυτά ήταν το νησί Κόρβο στις Αζόρες. Ο Ακόστα αποβιβάστηκε στο λιμάνι του Ουατούλκο, στο δυτικό άκρο του κόλπου Τεχουαντεπέκ, στην επαρχία Οαχάκα, και στη συνέχεια ταξίδεψε από ξηράς στην Πόλη του Μεξικού, όπου διέμεινε το 1586. Είχε ευκαιρίες τις οποίες εκμεταλλεύτηκε επιμελώς για τη συλλογή πληροφοριών σχετικά με τον πολιτισμό και τη θρησκεία των Αζτέκων και τα φυσικά προϊόντα της χώρας αυτής. Ο κύριος πληροφοριοδότης του όσον αφορά τις τελετές και τις γιορτές των Μεξικανών ήταν ο αδελφός και πρεσβύτερος Χουάν ντε Τομπάρ. Για πληροφορίες σχετικά με το Μεξικό, ο Ακόστα ακολούθησε το Relación del origen de los indios que habitan esta Nueva España según sus historias, μια πιθανή περίληψη του Historia de las Indias de Nueva España e islas de Tierrame του Φράι Ντιέγκο Ντουράν μέρος από μια ανώνυμη ιστορία των Ναχουάτλ του Μεξικού-Τενοχτιτλάν, γνωστή ως Crónica X.

Επιστροφή στην Ισπανία 
Ο Ακόστα είχε κληθεί στην Ισπανία από τον βασιλιά το 1585, πριν από την κράτησή του στο Μεξικό, προκειμένου να συζητήσει εναντίον των σχεδίων του Αλόνθο Σάντσεθ να ξεκινήσει εισβολή στην Κίνα. Απέπλευσε στην πατρίδα του στην Ισπανία με τον στόλο του 1587, ο οποίος περιείχε ένα πολύτιμο φορτίο, μεταξύ των οποίων δώδεκα σεντούκια με χρυσό βάρους 100 λιβρών (45 kg) το καθένα, 11.000.000 ασημένια νομίσματα και δύο σεντούκια με σμαράγδια βάρους 100 λιβρών το καθένα, εκτός από φορτία με τζίντζερ, σαρσαπαρίγια, ξύλο Βραζιλίας και δέρματα ζώων. Στην Ισπανία κατέλαβε την έδρα της θεολογίας στο ρωμαϊκό κολλέγιο το 1594, επικεφαλής του κολλεγίου των Ιησουιτών στο Βαγιαδολίδ, καθώς και άλλες σημαντικές θέσεις. Όταν πέθανε στο 60ό έτος της ηλικίας του, ήταν πρύτανης του κολεγίου της Σαλαμάνκα.

Έργα 

Εκτός από τη δημοσίευση των πρακτικών των επαρχιακών συνόδων του 1567 και του 1583, καθώς και αρκετών έργων αποκλειστικά θεολογικής σημασίας, ο Ακόστα είναι περισσότερο γνωστός ως ο συγγραφέας των De Natura Novi Orbis, De promulgatione Evangelii apud Barbaros, sive De Procuranda Indorum salute και κυρίως της Historia natural y moral de las Indias. Τα δύο πρώτα δημοσιεύτηκαν στη Σαλαμάνκα το 1588, το τελευταίο στη Σεβίλλη το 1590, και σύντομα μετά τη δημοσίευσή του μεταφράστηκε σε διάφορες γλώσσες. Κυρίως η Historia natural y moral είναι αυτή που έχει εδραιώσει τη φήμη του Ακόστα, καθώς πρόκειται για μια από τις πρώτες λεπτομερείς και ρεαλιστικές περιγραφές του Νέου Κόσμου. Σε μια μορφή πιο συνοπτική από εκείνη που χρησιμοποιούσαν οι προκάτοχοί του, ο Φρανσίσκο Λόπεθ ντε Γκόμαρα και ο Οβιέντο, πραγματεύτηκε τη φυσική και φιλοσοφική ιστορία του Νέου Κόσμου από μια ευρύτερη οπτική γωνία. Σε αυτό, περισσότερο από έναν αιώνα προτού άλλοι Ευρωπαίοι μάθουν για τον Βερίγγειο Πορθμό, ο Ακόστα υπέθεσε ότι οι αυτόχθονες λαοί της Λατινικής Αμερικής είχαν μεταναστεύσει από την Ασία. Τους χώρισε επίσης σε τρεις κατηγορίες βαρβάρων. Το Historia περιέγραψε επίσης τα έθιμα και την ιστορία των Ίνκας και των Αζτέκων, καθώς και άλλες πληροφορίες όπως ανέμους και παλίρροιες, λίμνες, ποτάμια, φυτά, ζώα και ορυκτές πηγές στον Νέο Κόσμο.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
 Acosta, José de (2002). The Natural and Moral History of the Indies. Επιμέλεια: Jane Mangan. μετάφραση Frances Lopez-Morillas . Durham, NC: Duke University Press. 
 BEROSE - International Encyclopaedia of the Histories of Anthropology . "Acosta, José de (1540-1600)", Παρίσι, 2019. (ISSN 2648-2770)
 Burgaleta, Claudio M. (1999). José de Acosta (1540–1600): His Life and Thought. Σικάγο: Loyola University Press. 
 MacCormack, Sabine (1991). Religion in the Andes: Vision and Imagination in Early Colonial Peru. Princeton, NJ: Princeton University Press. 
 Pagden, Anthony (1982). The Fall of Natural Man: The American Indian and the Origins of Comparative Ethnology . Νέα Υόρκη: Cambridge University Press. 
 Pagden, Anthony (1993). European Encounters with the New World: From Renaissance to Romanticism. New Haven, CT: Yale University Press. 
 Pino Díaz, Fermín del (2019). “Contribución del Padre José de Acosta a la constitución de la etnología: su evolucionismo”, στο BEROSE - International Encyclopaedia of the Histories of Anthropology, Παρίσι.
 Pino Díaz, Fermín del (2019). «Vida y obra de José de Acosta, misionero jesuita y cronista indiano», στο BEROSE - International Encyclopaedia of the Histories of Anthropology, Παρίσι.

Ιησουίτες
Ισπανοί επιστήμονες