Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης

Η Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης ήταν μια ανεξάρτητη επικράτεια στη Νότια Ευρώπη μεταξύ της βόρειας Ιταλίας και της Γιουγκοσλαβίας, βλέποντας στο βόρειο τμήμα της Αδριατικής Θάλασσας, υπό την άμεση προστασία του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών στον απόηχο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Για μια περίοδο επτά ετών ουσιαστικά λειτουργούσε ως ανεξάρτητη πόλη.

Η επικράτεια δημιουργήθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1947 με πρωτόκολλο της Συνθήκης Ειρήνης του Παρισιού προκειμένου να φιλοξενήσει έναν εθνοτικά και πολιτισμικά μικτό πληθυσμό σε μια ουδέτερη ανεξάρτητη χώρα. Η πρόθεση της συνθήκης ήταν επίσης να μετριαστούν οι εδαφικές διεκδικήσεις μεταξύ της Ιταλίας και της Γιουγκοσλαβίας, λόγω της στρατηγικής σημασίας της στο εμπόριο με την Κεντρική Ευρώπη. Δημιουργήθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 1947. Η διοίκησή του ήταν χωρισμένη σε δύο περιοχές: Η μία ήταν στο λιμάνι της Τεργέστης με μια στενή παράκτια λωρίδα στα ΒΔ (Ζώνη Α). Η άλλη (Ζώνη Β) σχηματίστηκε σε ένα μικρό τμήμα του βορειοδυτικού τμήματος της Ιστρίας Χερσονήσου.

Η ανεξάρτητη επικράτεια αυτή διαλύθηκε de facto και μοιράστηκε στην Ιταλία και τη Γιουγκοσλαβία το 1954. Αυτό επισημοποιήθηκε πολύ αργότερα από τη διμερή Συνθήκη του Όζιμο του 1975, η οποία επικυρώθηκε το 1977

Γεωγραφία 
Η Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης περιλάμβανε μια έκταση 738 τετρ. χλμ. (285 τετρ. μίλια) γύρω από τον κόλπο της Τεργέστης από το Ντουίνο στα βόρεια έως το Νόβιγκραντ στα νότια και είχε περίπου 330.000 κατοίκους. Συνόρευε με τη νέα Ιταλική Δημοκρατία στα βόρεια και με τη Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας στα νότια και στα ανατολικά. Οι ποταμοί της επικράτειας περιλάμβαναν τον Ριζάνο, τον Δραγώνα, τον Τιμάβο, τον Βαλ Ροσάντρα και τον Μίρνα. Το υψηλότερο σημείο της Επικράτειας ήταν στο Μόντε Κοκούσσο (668 μέτρα (2,192 πόδια)). Τα πιο ακραία σημεία του ήταν κοντά στη Μεντεάζα στους 45° 48' στα βόρεια, στο Πόρτο Κουιέτο στις 45° 18' στα νότια, στη Σαβουντρίγα στις 13° 29' στα δυτικά και στη Γκροζάνα στις 13° 55' στα ανατολικά.

Ιστορία 

Από το 1382, η Τεργέστη ήταν μέρος της μοναρχίας των Αψβούργων, ενώ η Χερσόνησος της Ίστριας ήταν χωρισμένη για αιώνες μεταξύ της μοναρχίας των Αψβούργων (το κεντρικό, βόρειο και ανατολικό τμήμα) και η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας (το δυτικό και το νότιο τμήμα). Ο πληθυσμός της επικράτειας ήταν ποικίλος και μεικτός, με διαφορετικές και συχνά μεταβαλλόμενες εθνοτικές πλειοψηφίες στα διάφορα μέρη. Ο ιταλόφωνος πληθυσμός κυριαρχούσε στους περισσότερους αστικούς οικισμούς και στις ακτές, με ισχυρές τις μειονότητες των Σλοβένων, των Σέρβων και των Κροατών, ειδικά στην περιοχή της Τεργέστης, όπου οι Σλοβένοι αντιπροσώπευαν το 1/3 του πληθυσμού της περιοχής ως το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (Τα περισσότερα από αυτά ήταν πρόσφατες αφίξεις, μετά το 1880, από εσωτερικές σλοβενικές περιοχές).   Η εξοχή της επικρατείας κατοικούνταν κυρίως από Σλοβένους ή Κροάτες στο νοτιότερο τμήμα της περιοχής. Υπήρχε επίσης μικρότερος αριθμός Ρουμάνων της Ίστριας, Ελλήνων, Αλβανών και μια ισχυρή εβραϊκή κοινότητα της Τεργέστης .

Η διάλεκτος της Τεργέστης αντικατοπτρίζει αυτό το εθνικό μείγμα. Η βάση του προέρχεται από την βενετσιάνικη γλώσσα, επηρεασμένο από ένα αρχαίο υπόστρωμα της Ραετορομαντικής γλώσσας, κυρίως λόγω της ύπαρξης της Τεργενίστικης διαλέκτου που δεν λειτουργεί πλέον. Μερικές από τις λέξεις της Τεργνίστικης διαλέκτου είναι γερμανικής και σλοβενικής προέλευσης και προέρχονται επίσης από άλλες γλώσσες, όπως η ελληνική.

Οι παραλλαγές της ομιλούμενης Σλοβενικής και Σερβο-Κροατικής γλώσσας στην επικράτεια ήταν επίσης σε μεγάλο βαθμό διαλεκτικές, μοιραζόμενες λέξεις με τις διαλέκτους της Τεργέστης και της Ίστριας. Στο νοτιότερο τμήμα της επικράτειας, οι διάλεκτοι με βάση την κροατική γλώσσα είναι Τσακαβιανού τύπου, ενώ συνήθως χρησιμοποιείται και η Βενετσιάνικη διάλεκτος της Ίστριας.

Στο τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η Ιταλία προσάρτησε την Τεργέστη, την Ίστρια και μέρος της σύγχρονης δυτικής Σλοβενίας από την Αυστροουγγαρία, δημιουργώντας τη συνοριακή περιοχή γνωστή ως Ιουλιανή Βενετία. Το 1924, η Ιταλία προσάρτησε το Ελεύθερο Κράτος της Φιούμε, την σημερινή πόλη Ριέκα στην Κροατία .

Κατά την διάρκεια της δεκαετίας του '20 και του '30, ο Σλαβικός πληθυσμός υποβλήθηκε σε αναγκαστική ιταλοποίηση και στις διακρίσεις από το Ιταλικό Φασιστικό καθεστώς. Εκτέθηκαν επίσης σε κρατική βία από τους φασιστικούς κομματικούς όχλους, με πράξεις συμπεριλαμβανομένης της πυρπόλησης του Σλοβενικού Πολιτισμικού Κέντρου στις 13 Ιουλίου 1920, καθώς και σε άλλες πόλεις και χωριά. Κατά συνέπεια, λίγοι Σλοβένοι και Κροάτες μετανάστευσαν στη Γιουγκοσλαβία, ενώ κάποιοι εντάχθηκαν στην αντιφασιστική οργάνωση TIGR, οι μέθοδοι της οποίας περιλάμβαναν παραπάνω από 100 τρομοκρατικές ενέργειες, κυρίως εναντίον των εκπροσώπων των ιταλικών αρχών στην περιοχή (ιδιαίτερα στις επαρχίες της Τεργέστης και της Γκορίτσια).

Β' Παγκόσμιος Πόλεμος 

Η Ιταλία πολέμησε με τη Ναζιστική Γερμανία ως δύναμη του Άξονα στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο από το 1940. Όταν το Φασιστικό καθεστώς κατέρρευσε το 1943 και η Ιταλία συνθηκολόγησε, το έδαφος καταλήφθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις της Βέρμαχτ που δημιούργησαν την Επιχειρησιακή Ζώνη της Αδριατικής Παράκτιας Γραμμής, πρωτεύουσα της οποίας ήταν η Τεργέστη. Η Γιουγκοσλαβική 4η Στρατιά και το Σλοβενικό 9ο Σώμα εισήλθαν στην Τεργέστη την 1η Μαΐου 1945, μετά από μάχη στην πόλη Οπιτσίνα. Η 2η Μεραρχία της Νέας Ζηλανδίας έφτασε την επόμενη μέρα και ανάγκασε τα 2.000 γερμανικά στρατεύματα που κρατούσαν την Τεργέστη, να προχωρήσουν σε παράδοση, τα οποία, όμως αρνήθηκαν επιφυλακτικά να συνθηκολογήσουν με τα γιουγκοσλαβικά στρατεύματα, με τον φόβο της εκτέλεσης. Αναπτύχθηκε μια δυσάρεστη ανακωχή μεταξύ των στρατευμάτων της Νέας Ζηλανδίας και της Γιουγκοσλαβίας που κατείχαν την περιοχή ως ότου ο Βρετανός στρατηγός Σερ Γουίλιαμ Μόργκαν πρότεινε τη διχοτόμηση του εδάφους και την αποχώρηση των γιουγκοσλαβικών στρατευμάτων από την περιοχή που ήταν υπό Συμμαχική κατοχή. Ο ηγέτης της Γιουγκοσλαβίας Γιόσιπ Μπροζ Τίτο συμφώνησε κατ' αρχήν στις 23 Μαΐου, καθώς το Βρετανικό 13ο Σώμα Στρατού προχωρούσε προς την προτεινόμενη γραμμή οριοθέτησης. Μια συμφωνία υπογράφηκε στο Ντουίνο την 10η Ιουνίου, δημιουργώντας τη γραμμή Μόργκαν. Τα γιουγκοσλαβικά στρατεύματα ολοκλήρωσαν την αποχώρησή τους στις 12 Ιουνίου 1945.

Ίδρυση της επικράτειας και της προσωρινής κυβέρνησης 

Τον Ιανουάριο του 1947, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε το ψήφισμα υπ' αριθμόν 16 σύμφωνα με το άρθρο 24 του καταστατικού του, το οποίο ζητούσε τη δημιουργία ενός ελεύθερου κράτους στην Τεργέστη και στην περιοχή γύρω από αυτήν. Ένα μόνιμο καταστατικό που κωδικοποιεί τις διατάξεις του επρόκειτο να αναγνωριστεί βάσει του διεθνούς δικαίου με τον διορισμό ενός διεθνούς κυβερνήτη που έχει εγκριθεί από τις Τέσσερις Δυνάμεις. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1947, επικυρώθηκε η συνθήκη ειρήνης μεταξύ των Ηνωμένων Εθνών και της Ιταλίας, με την οποία ιδρύθηκε η Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης. Επίσημες γλώσσες της επικρατείας ήταν η Ιταλική και η Σλοβενική, πιθανώς με τη χρήση της Σερβο-Κροατικής γλώσσας στο τμήμα της Ζώνης Β νότια του ποταμού Δραγώνα. Ωστόσο, η περιοχή δεν έλαβε ποτέ την προγραμματισμένη αυτοδιοίκησή της και διατηρήθηκε η στρατιωτική κατοχή χωρίζοντας τη διοικητική διαίρεση σε δύο ζώνες όπως αποφασίστηκε από τη γραμμή Μόργκαν: Η Ζώνη Α, η οποία είχε μήκος 222,5 τετρ. χλμ. (85.9 τετρ. μίλια) και είχε 262.406 κατοίκους, συμπεριλαμβανομένης της Τεργέστης, διοικούνταν από βρετανικές και αμερικανικές δυνάμεις, και η Ζώνη Β, η οποία είχε μήκος 515.5 τετρ. χλμ. (199.0 τετρ. μίλια) με πληθυσμό 71.000 κατοίκων, συμπεριλαμβανομένης της βορειοδυτικής Ίστριας, η οποία ήταν υπό την διοίκηση του Γιουγκοσλαβικού Λαϊκού Στρατού.

Μεταξύ Οκτωβρίου του 1947 και Μαρτίου του 1948, η ΕΣΣΔ απέρριψε την υποψηφιότητα 12 υποψηφιοτήτων για κυβερνήτη, οπότε οι Τρεις Δυνάμεις ( Ηνωμένες Πολιτείες, Ηνωμένο Βασίλειο και Γαλλία ) εξέδωσαν ένα σημείωμα προς τη Σοβιετική και τη Γιουγκοσλαβική Κυβέρνηση στις 20 Μαρτίου 1948 συνιστώντας ότι το έδαφος να επιστραφεί στην ιταλική κυριαρχία. Κανένας κυβερνήτης δεν διορίστηκε ποτέ σύμφωνα με τους όρους του ψηφίσματος υπ' αριθμόν 16. Επομένως, η Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης δεν λειτούργησε ποτέ ως πραγματικά ανεξάρτητο κράτος, αν και το επίσημο καθεστώς της ήταν γενικά σεβαστό και συμμετείχε στο Σχέδιο Μάρσαλ και στον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης.  Η Γιουγκοσλαβο-Σοβιετική διαίρεση μετξύ Τίτο και Στάλιν στα μέσα του 1948 είχε αποτέλεσμα την πρόταση για επιστροφή του εδάφους στην Ιταλία να ανασταλεί μέχρι το 1954.

Η Συμμαχική Στρατιωτική Κυβέρνηση διοικούσε τη Ζώνη Α, η οποία χωριζόταν σε τομείς διατήρησης της ειρήνης και επιβολής του νόμου που προστατεύονταν από μια διοίκηση 5.000 Αμερικανών (τα στρατεύματα των Ηνωμένων Πολιτειών της Τεργέστης) και 5.000 Βρετανών στη Βρετανική Δύναμη της Τεργέστης, που περιλαμβάνει μια δύναμη πεζικού μεγέθους ταξιαρχίας και πλήρεις μονάδες υποστήριξης (σήματα, μηχανικοί, στρατιωτική αστυνομία κ.λπ. )

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που δημοσίευσε η Συμμαχική Στρατιωτική Κυβέρνηση, από το 1949 στη Ζώνη Α υπήρχαν σχεδόν 310.000 κάτοικοι , μεταξύ των οποίων 239.200 Ιταλοί και 63.000 Σλοβένοι. Σύμφωνα με τις σύγχρονες ιταλικές πηγές, στη Ζώνη Β υπήρχαν από 36.000 έως 55.000 Ιταλοί και από 12.000 έως 17.000 Σλοβένοι και Κροάτες. Σύμφωνα με τη γιουγκοσλαβική απογραφή του 1945, η οποία θεωρήθηκε παραποιημένη από την Τετραμερή Επιτροπή Ελέγχου Εξαγωγών Όπλων που συστάθηκε από τον ΟΗΕ,  στο τμήμα της Ίστριας που επρόκειτο να γίνει η Ζώνη Β, υπήρχαν 67.461 κάτοικοι, συμπεριλαμβανομένων 30.789 Σλοβένων, Σέρβων και Κροατών, 29.672 Ιταλών και 7.000 ακόμα άτομα αγνώστων εθνοτήτων. Εκλογές  στην Επικράτεια έγιναν δύο φορές, μία το 1949 και μία το 1952, αλλά μόνο δημοτικού τύπου, και ποτέ για τη Λαϊκή Συνέλευση της Ελεύθερης Επικρατείας της Τεργέστης, η οποία ήταν το νομοθετικό σώμα της Ελεύθερης Επικρατείας της Τεργέστης.

Διάλυση 
Στις 5 Οκτωβρίου 1954, το Υπόμνημα του Λονδίνου υπογράφηκε στη βρετανική πρωτεύουσα από υπουργούς των Ηνωμένων Πολιτειών, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ιταλίας και της Γιουγκοσλαβίας. Έδωσε την πρώην Ζώνη Α με την Τεργέστη στην Ιταλία για τη συνήθη πολιτική διοίκηση και τη Ζώνη Β, που είχε ήδη κομμουνιστική κυβέρνηση από το 1947, στη Γιουγκοσλαβία. Επιπλέον, δόθηκε στη Γιουγκοσλαβία η περιοχή που περιείχε την πόλη Κόπερ στη Ζώνη Α, καθώς και πολλά χωριά του δήμου Μουγκία που ήταν μέρος της Ζώνης Α: Πλάβζε, Σπόντια Σκοφίγιε, Ελερζί, Χρβατίνι, Κολομπάν, Σερέζ, Πρεμαντσάν και Μπαριζόνι. Το κάστρο και το χωριό Σότσερμπ πάνω από το Σαν Ντορλίγκο ντε λα Βάλε παραχωρήθηκαν επίσης στη γιουγκοσλαβική διοίκηση, σύμφωνα με τη γραμμή οριοθέτησης που ορίζεται στο παράρτημα I του μνημονίου του Λονδίνου.

Το 1975, η διμερής Συνθήκη του Όζιμο υπογράφηκε και επικυρώθηκε δύο χρόνια αργότερα, σταματώντας οριστικά τις αντίστοιχες διεκδικήσεις επί της πρώην Ελεύθερης Επικράτειας της Τεργέστης από την Ιταλία και τη Γιουγκοσλαβία, καθώς το Υπόμνημα του Λονδίνου διέλυσε μόνο το έδαφος δια πράξης, όχι δια νόμου.

Κυβερνήτες της επικράτειας

Ζώνη Α

Στρατιωτικοί διοικητές

Ζώνη Β

Στρατιωτικοί διοικητές 

* Κυβερνήτες της Ιουλιανής Βενετίας πριν από την ίδρυση της Επικράτειας.

Οικονομικά 
Η οικονομία της επικράτειας βασιζόταν στα λιμάνια της, δηλαδή στο Ελεύθερο Λιμάνι της Τεργέστης και στο Λιμάνι του Κόπερ. Η πρώτη είχε ένα ιδιόμορφο ελεύθερο λιμάνι (σήμερα και υπεράκτια) που προήλθε το 1719  και επιβεβαιώθηκε από τη Συνθήκη του Παρισιού το 1947, η οποία επιτρέπει τη μεταφορά εμπορευμάτων εντός της περιοχής. Αυτό το καθεστώς αναγνωρίζεται από τη διεθνή κοινότητα και την Ευρωπαϊκή Ένωση.  

Απόσπασμα από την απάντηση που έδωσε ο Αλγκίρντας Σεμέτα στις 7 Αυγούστου 2012, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφερόμενος στο Ελεύθερο Λιμάνι της Τεργέστης: Στο παράρτημα 7 της Συνθήκης Ειρήνης με την Ιταλία της 10ης Φεβρουαρίου 1947 ορίζεται στο άρθρο 1 ότι ο λιμένας της Τεργέστης είναι λιμάνι χωρίς τελωνεία. Στο άρθρο 5 παράγραφος 2 του παραρτήματος 7 ορίζεται ότι σε σχέση με την εισαγωγή ή την εξαγωγή από ή τη εξαγωγή μέσω του Ελεύθερου Λιμανιού, οι αρχές της Ελεύθερης Επικράτειας δεν επιβάλλουν σε αυτά τα εμπορεύματα τελωνειακούς δασμούς ή άλλες επιβαρύνσεις εκτός από εκείνες που επιβάλλονται για τις παρεχόμενες υπηρεσίες.

Δημογραφικά στοιχεία 
Στα τέλη της δεκαετίας του '40 και στα χρόνια που ακολούθησαν τη διαίρεση της επικράτειας, έως και 40.000 άτομα  (κυρίως Ιταλοί) επέλεξαν να εγκαταλείψουν τη Γιουγκοσλαβική Ζώνη Β και να μετακομίσουν στην Ιταλική Ζώνη Α για διάφορους λόγους: ορισμένοι εκφοβίστηκαν να φύγουν και άλλοι απλώς προτιμούσαν να μην ζήσουν στη Γιουγκοσλαβία. Στο εσωτερικό της Γιουγκοσλαβίας, οι άνθρωποι που έφυγαν αναφέρονταν ως ''εκλεκτοί'', ενώ αυτοαποκαλούνταν ''εξόριστοι''. Περίπου 14.000 Ιταλοί επέλεξαν να παραμείνουν στη γιουγκοσλαβική ζώνη. Ο πληθυσμός της Ελεύθερης Επικράτειας της Τεργέστης έφτανε περίπου 370.000 άτομα το 1949.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Vintage Life Magazine Φωτογραφίες της Τεργέστης στο Google Images.
 UN Security Council

Εδάφη υπό στρατιωτική κατοχή
Επακόλουθα Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Τεργέστη
Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα ιταλικά
Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα κροάτικα
Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα σλοβένικα