Φερμουάρ

Το φερμουάρ (φωνητική μεταγραφή του γαλλικού fermoir), στα ελληνικά τορμοσυνάπτης, είναι συσκευή που χρησιμοποιείται συνήθως για τη σύνδεση δύο άκρων υφάσματος ή άλλου εύκαμπτου υλικού. Τα φερμουάρ χρησιμοποιούνται σε ρούχα (π.χ. μπουφάν και τζιν), αποσκευές και άλλες τσάντες, είδη κατασκήνωσης (π.χ. σκηνές και υπνόσακοι) και πολλά άλλα αντικείμενα. Τα φερμουάρ διατίθενται σε μεγάλη γκάμα μεγεθών, σχημάτων και χρωμάτων. Ο Γουίτκομπ Λ. Τζάντσον, ένας Αμερικανός εφευρέτης από το Σικάγο, το 1892 κατοχύρωσε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας το αρχικό σχέδιο από το οποίο εξελίχθηκε η σύγχρονη συσκευή.

Περιγραφή 
Ένα φερμουάρ αποτελείται από έναν ολισθητήρα τοποθετημένο σε δύο σειρές μεταλλικών ή πλαστικών δοντιών που έχουν σχεδιαστεί για να συμπλέκονται και έτσι να ενώνουν το υλικό στο οποίο συνδέονται οι σειρές. Το ρυθμιστικό, που συνήθως λειτουργεί με το χέρι, περιέχει ένα κανάλι σε σχήμα Υ που, μετακινώντας κατά μήκος των σειρών των δοντιών, τα μπλέκει ή τα χωρίζει, ανάλογα με την κατεύθυνση της κίνησης του ολισθητήρα. Τα δόντια μπορεί να είναι μεμονωμένα διακριτά ή διαμορφωμένα από ένα συνεχές πηνίο.

Σε πολλά μπουφάν και παρόμοια ενδύματα, το άνοιγμα κλείνει εντελώς όταν το ρυθμιστικό βρίσκεται στο επάνω άκρο. Ορισμένα μπουφάν έχουν διπλά διαχωριστικά φερμουάρ με δύο ολισθητήρες στην ταινία. Όταν τα ρυθμιστικά βρίσκονται στα αντίθετα άκρα της ταινίας, το σακάκι είναι κλειστό. Εάν το κάτω ρυθμιστικό είναι ανυψωμένο, τότε το κάτω μέρος του σακακιού μπορεί να ανοίξει για να επιτρέψει πιο άνετο κάθισμα ή ποδηλασία. Όταν και τα δύο ρυθμιστικά είναι χαμηλωμένα, τότε το φερμουάρ μπορεί να διαχωριστεί τελείως.

Οι τσάντες, οι βαλίτσες και άλλες αποσκευές έχουν επίσης συχνά δύο ρυθμιστικά στην ταινία: το τμήμα του φερμουάρ ανάμεσά τους είναι ξεκούμπωτο. Όταν τα δύο ρυθμιστικά βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο, το οποίο μπορεί να βρίσκεται σε οποιοδήποτε σημείο κατά μήκος της ταινίας, το φερμουάρ είναι πλήρως κλειστό.

Το φερμουάρ μπορεί:

 να αυξήσουν ή να μειώσουν το μέγεθος ενός ανοίγματος για να επιτραπεί ή να περιοριστεί η διέλευση αντικειμένων, όπως στο παντελόνι ή σε μια τσέπη.
 να ενώσει ή να διαχωρίσει δύο άκρες ή πλευρές ενός μόνο ενδύματος, όπως στο μπροστινό μέρος ενός σακακιού, ή στο μπροστινό, πίσω ή στο πλάι ενός φορέματος ή φούστας για να διευκολύνει το ντύσιμο.
 να προσαρμόσει ή να αποσπάσει ένα χωριζόμενο μέρος του ενδύματος προς ή από ένα άλλο, όπως στη μετατροπή μεταξύ παντελονιού και σορτς ή στη σύνδεση ή αποσύνδεση μιας κουκούλας και ενός παλτού.
 να συνδέσει ή να αποσυνδέσει μια μικρή θήκη ή τσάντα σε ή από μια μεγαλύτερη. Ένα παράδειγμα αυτού είναι τα στρατιωτικά σακίδια πλάτης που έχουν μικρότερες θήκες ή τσάντες που συνδέονται στα πλάγια χρησιμοποιώντας ένα ή δύο φερμουάρ.
 να χρησιμοποιηθεί για τη διακόσμηση ενός αντικειμένου.

Αυτές οι παραλλαγές επιτυγχάνονται ράβοντας το ένα άκρο του φερμουάρ μαζί, ράβοντας και τα δύο άκρα μαζί ή αφήνοντας και τα δύο άκρα του φερμουάρ να χωριστούν εντελώς.

Ένα φερμουάρ κοστίζει σχετικά λίγο, αλλά αν αποτύχει, το ρούχο μπορεί να είναι άχρηστο μέχρι να επισκευαστεί ή να αντικατασταθεί το φερμουάρ — κάτι που μπορεί να είναι αρκετά δύσκολο και ακριβό. Τα προβλήματα συχνά έγκεινται στο ρυθμιστικό του φερμουάρ, το οποίο όταν φθαρεί δεν ευθυγραμμίζεται σωστά και δεν ενώνει τα εναλλασσόμενα δόντια. Με τα διαχωριστικά φερμουάρ, ο πείρος εισαγωγής μπορεί να ξεκολλήσει από την ταινία και η ταινία μπορεί ακόμη και να αποσυντεθεί από τη χρήση. Εάν ένα φερμουάρ χαλάσει, μπορεί είτε να μπλοκάρει (δηλαδή να κολλήσει) είτε να σπάσει μερικώς.

Ιστορία 
Το 1851, ο Ελάιας Χάου έλαβε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για μια «Βελτίωση στη στερέωση για ρούχα». Δεν προσπάθησε σοβαρά να το πλασάρει, χάνοντας έτσι την αναγνώριση που διαφορετικά θα είχε λάβει. Η συσκευή του Χάου έμοιαζε περισσότερο με ένα περίτεχνο κορδόνι περίσφιξης παρά με ένα γνήσιο κούμπωμα.

Σαράντα δύο χρόνια αργότερα, το 1893, ο Κλεμπ Κλέμπερσον, ο οποίος εφηύρε έναν πνευματικό σιδηρόδρομο δρόμου, κατοχύρωσε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ένα «δετήρα παπουτσιού». Η συσκευή χρησίμευε ως (πιο περίπλοκο) κούμπωμα παπουτσιών με γάντζο και οπή. Με την υποστήριξη του επιχειρηματία συνταγματάρχη Λιούις Γουόλκερ, ο Τζάντσον ξεκίνησε την εταιρεία Universal Fastener για την κατασκευή της νέας συσκευής. Το «κλείδωμα με κούμπωμα» του Τζάντσον έκανε το δημόσιο ντεμπούτο του στη Διεθνή Έκθεση του Σικάγου το 1893 και γνώρισε μικρή εμπορική επιτυχία. Μερικές φορές αναγνωρίζεται ο Τζάντσον ως ο εφευρέτης του φερμουάρ, αλλά η συσκευή του δεν χρησιμοποιήθηκε σε ρούχα.

Η Universal Fastener Company μετακόμισε στο Χόμποκεν του Νιου Τζέρσεϊ το 1901 και αναδιοργανώθηκε ως Fastener Manufacturing and Machine Company. ο Γκίντεον Σούντμπαικ, ένας Σουηδοαμερικανός ηλεκτρολόγος μηχανικός, προσλήφθηκε για να εργαστεί στην εταιρεία το 1906. Οι καλές τεχνικές δεξιότητες και ο γάμος με την κόρη του διευθυντή του εργοστασίου, Ελβίρα Άρονσον, οδήγησαν τον Σούντμπαικ στη θέση του επικεφαλής σχεδιαστή. Η εταιρεία μετακόμισε στο Μίντβιλ της Πενσυλβάνια, όπου λειτούργησε για το μεγαλύτερο μέρος του 20ου αιώνα με την επωνυμία Talon, Inc. Ο Σούντμπαικ εργάστηκε για τη βελτίωση του δεστήρα και το 1909 κατοχύρωσε ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας στη Γερμανία. Τα δικαιώματα των ΗΠΑ για αυτήν την εφεύρεση ήταν στο όνομα της εταιρείας Meadville (που λειτουργούσε ως Hookless Fastener Co.), αλλά ο Σούντμπαικ διατήρησε δικαιώματα εκτός ΗΠΑ και τα χρησιμοποίησε για να δημιουργήσει τα επόμενα χρόνια την Lightning Fastener Co. στο Σεντ Κάθρινς του Οντάριο. Η δουλειά του Σούντμπαικ με αυτήν την εταιρεία οδήγησε στην κοινή εσφαλμένη αντίληψη ότι ήταν Καναδός και ότι το φερμουάρ προέρχεται από αυτήν τη χώρα.

Το 1916, οι εφημερίδες στην Αυστραλία ανέφεραν εμφανίσεις του «νέου δεστήρα χωρίς άγκιστρο», μιας συσκευής από την Αμερική που «ο κόσμος περίμενε» από ένα ζωντανό μοντέλο στη βιτρίνα του Raynor's, στη Μελβούρνη.

Ο Γκίντεον Σούντμπαικ αύξησε τον αριθμό των στοιχείων στερέωσης από τέσσερα ανά ίντσα (περίπου ένα κάθε 6,4 mm) έως δέκα ή έντεκα (περίπου κάθε 2,5 mm), εισήγαγε δύο αντικριστές σειρές δοντιών που τραβούσαν σε ένα μόνο κομμάτι από τον ολισθητήρα και αύξησαν το άνοιγμα για τα δόντια που καθοδηγούνται από τον ολισθητήρα. Το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το «Separable Fastener» εκδόθηκε το 1917. Ο Γκίντεον Σούντμπαικ δημιούργησε επίσης τη μηχανή κατασκευής για τη νέα συσκευή. Το μηχάνημα «SL» ή «στράπλες» πήρε ένα ειδικό σύρμα σε σχήμα Υ και έκοψε σέσουλες από αυτό, στη συνέχεια τρύπησε το λακκάκι και τη μύτη της σέσουλας και έσφιξε κάθε σέσουλα σε μια υφασμάτινη ταινία για να δημιουργήσει μια συνεχή αλυσίδα με φερμουάρ. Μέσα στον πρώτο χρόνο λειτουργίας, τα μηχανήματα του Σούντμπαικ παρήγαγαν μερικές εκατοντάδες πόδια (περίπου 100 μέτρα) φερμουάρ την ημέρα. Το Μάρτιο του ίδιου έτους, ο Ματιού Μπουρί, ένας Ελβετός εφευρέτης, βελτίωσε το σχέδιο προσθέτοντας ένα σύστημα κλειδώματος συνδεδεμένο στα τελευταία δόντια, αλλά η έκδοσή του δεν μπήκε ποτέ στην παραγωγή λόγω αντικρουόμενων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

Το 1923, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του στην Ευρώπη, ο Σούντμπαικ πούλησε τα ευρωπαϊκά του δικαιώματα στον Μάρτιν Ότμαρ Βίντερχαλτερ, ο οποίος βελτίωσε το σχέδιο χρησιμοποιώντας ενώσεις και αυλακώσεις αντί για τις αρθρώσεις και τα δόντια του Σούντμπαικ  και άρχισε να παράγει με την εταιρεία του, Riri, σε μεγάλη κλίμακα, πρώτα στη Γερμανία και μετά στην Ελβετία.

Ο δημοφιλής όρος zipper της Βόρειας Αμερικής προήλθε από την BF Goodrich Company το 1923. Η εταιρεία επέλεξε να χρησιμοποιήσει το κούμπωμα του Γκίντεον Σούντμπαικ σε έναν νέο τύπο μποτών από καουτσούκ (ή γαλότσες) και το ανέφερε ως zipper και το όνομα έμεινε. Οι δύο κύριες χρήσεις του φερμουάρ στα πρώτα χρόνια του ήταν για το κλείσιμο μποτών και για θήκες καπνού. Τα φερμουάρ άρχισαν να χρησιμοποιούνται για ρούχα το 1925 από τη Schott NYC σε δερμάτινα μπουφάν.

Στη δεκαετία του 1930 ξεκίνησε μια εκστρατεία πωλήσεων για παιδικά ρούχα με φερμουάρ. Η εκστρατεία επαίνεσε τα φερμουάρ για την προώθηση της αυτοδυναμίας στα μικρά παιδιά, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να ντύνονται μόνα τους. Το φερμουάρ κόντραρε το κουμπί το 1937 στη «Μάχη του Κουμπώματος»", αφού οι Γάλλοι σχεδιαστές μόδας ξετρελάθηκαν με φερμουάρ στα ανδρικά παντελόνια. Το Esquire ανακήρυξε το φερμουάρ ως τη «Νεότερη Ιδέα Προσαρμογής για Άντρες» και μεταξύ των πολλών αρετών του κουμπώματος με φερμουάρ ήταν ότι θα απέκλειε την «Πιθανότητα ακούσιας και ενοχλητικής αταξίας».

Η πιο πρόσφατη καινοτομία στο σχέδιο του φερμουάρ ήταν η εισαγωγή μοντέλων που μπορούσαν να ανοίξουν και στις δύο άκρες, όπως στα μπουφάν. Σήμερα το φερμουάρ είναι μακράν το πιο διαδεδομένο κούμπωμα και χρησιμοποιείται σε ρούχα, αποσκευές, δερμάτινα είδη και διάφορα άλλα αντικείμενα.

Τύποι

Αντιολισθητικές κλειδαριές με φερμουάρ 
Ορισμένα φερμουάρ περιλαμβάνουν μια σχεδιασμένη ικανότητα για το ρυθμιστικό να συγκρατείται σε σταθερά ανοιχτή ή κλειστή θέση, αντιστέκοντας στις δυνάμεις που θα προσπαθούσαν να μετακινήσουν το ολισθητήρα και να ανοίξουν το φερμουάρ απροσδόκητα. Υπάρχουν δύο συνήθεις τρόποι για να επιτευχθεί αυτό:

Η λαβή του φερμουάρ μπορεί να έχει μια κοντή προεξέχουσα καρφίτσα σφραγισμένη μέσα της, η οποία εισάγεται ανάμεσα στα δόντια του φερμουάρ μέσα από μια οπή στο ολισθητήρα, όταν η λαβή διπλώνεται ίσια στα δόντια του φερμουάρ. Αυτό εμφανίζεται σε ορισμένες μάρκες παντελονιών. Η λαβή του φερμουάρ κουμπώματος διπλώνεται επίπεδα στα δόντια όταν δεν χρησιμοποιείται και η λαβή συγκρατείται τόσο από την τάση του μεντεσέ που ολισθαίνει όσο και από το υφασμάτινο πτερύγιο πάνω από το κούμπωμα.

Ο ολισθητήρας μπορεί επίσης να έχει ένα μεντεσέ δύο τεμαχίων που στερεώνει τη λαβή στο ολισθητήρα, με τη βάση του μεντεσέ υπό τάση ελατηρίου και με προεξέχοντες πείρους στο κάτω μέρος που εισάγονται μεταξύ των δοντιών του φερμουάρ. Για να μετακινήσετε το φερμουάρ, η λαβή τραβιέται προς τα έξω ενάντια στην τάση του ελατηρίου, ανασηκώνοντας τους πείρους από ανάμεσα στα δόντια καθώς κινείται ο ολισθητήρας. Όταν απελευθερωθεί η λαβή, οι ακίδες εμπλέκονται αυτόματα ξανά ανάμεσα στα δόντια του φερμουάρ. Ονομάζονται «ρυθμιστικά αυτόματου κλειδώματος».

Μια έκδοση τριών τεμαχίων του παραπάνω χρησιμοποιεί έναν μικροσκοπικό περιστρεφόμενο βραχίονα που κρατιέται υπό τάση μέσα στον μεντεσέ. Τραβώντας τη λαβή από οποιαδήποτε κατεύθυνση ανασηκώνετε τους πείρους του περιστρεφόμενου βραχίονα έξω από τα δόντια του φερμουάρ έτσι ώστε ο ολισθητήρας να μπορεί να κινηθεί.

Βιομηχανοποίηση 
Το Forbes ανέφερε το 2003 ότι παρόλο που η αγορά των φερμουάρ στη δεκαετία του 1960 κυριαρχούνταν από τις Talon Zipper (ΗΠΑ) και Optilon (Γερμανία), ο ιαπωνικός κατασκευαστής YKK μεγάλωσε και έγινε ο κολοσσός της βιομηχανίας μέχρι τη δεκαετία του 1980. Η YKK κατείχε το 45% του μεριδίου της παγκόσμιας αγοράς, ακολουθούμενη από την Optilon (8%) και την Talon Zipper (7%).

Η ινδική Tex Corp έχει επίσης αναδειχθεί ως σημαντικός προμηθευτής στη βιομηχανία ένδυσης.

Στην Ευρώπη, η εταιρεία Cremalleras Rubi που ιδρύθηκε το 1926 στην Ισπανία, συνεχίζει να ανταγωνίζεται τις μεγάλες πολυεθνικές πουλώντας πάνω από 30 εκατομμύρια φερμουάρ το 2012.

Το 2005, η The Guardian ανέφερε ότι η Κίνα είχε το 80 % της διεθνούς αγοράς. Το μεγαλύτερο μέρος του προϊόντος της κατασκευάζεται στη Σιάοτοου.

Στη λαϊκή κουλτούρα 
Τα φερμουάρ έχουν μπει στους αστικούς μύθους. Ο Αμερικανός λαογράφος Γιαν Χάρολντ Μπρούνβαντ σημείωσε ότι «Το φερμουάρ έχει γίνει αντικείμενο αστείων και θρύλων από... τη δεκαετία του 1920». Αυτές οι ιστορίες αντικατοπτρίζουν «σύγχρονες αγωνίες και επιθυμίες», δίνοντας έμφαση σε αμηχανίες και ατυχήματα, που αφορούν κυρίως τα κουμπώματα των ανδρικών παντελονιών σε ιστορίες όπως το «Ανοιχτά τα μαγαζιά».

Ανθεκτικότητα και επισκευές 
Το φερμουάρ είναι συχνά το λιγότερο ανθεκτικό εξάρτημα σε οποιοδήποτε ρούχο ή τύπο εξοπλισμού. Τις περισσότερες φορές το φερμουάρ αποτυγχάνει να κλείσει λόγω φθαρμένου ή λυγισμένου ολισθητήρα που δεν μπορεί να ασκήσει την απαραίτητη δύναμη στα πλαϊνά των δοντιών για να προκαλέσει το μπλοκάρισμα τους. Αυτό το πρόβλημα μπορεί μερικές φορές να επιλυθεί χρησιμοποιώντας μικρές πένσες για να σφίξετε προσεκτικά το πίσω μέρος του ολισθητήρα μαζί κατά ένα κλάσμα του χιλιοστού. Αυτό μπορεί να αντισταθμίσει τη φθορά του ολισθητήρα. Ο ολισθητήρας κατασκευάζεται συνήθως ως χύτευση μαγνησίου που σπάει εύκολα. Είναι απαραίτητο να μειώσετε τη δύναμη στην πένσα προτού νιώσετε ότι ο ολισθητήρας υποχωρεί. Εάν δεν είναι ακόμη δυνατό να κλείσετε με επιτυχία το φερμουάρ, η πίεση που εφαρμόζεται στο ολισθητήρα θα πρέπει να αυξάνεται σταδιακά. Ένας άλλος τρόπος για να μειώσετε το διάκενο του ανοιχτού άκρου του ολισθητήρα είναι προετοιμάζοντας ένα μικρό κομμάτι ξύλου πριονίζοντας μια σχισμή στο ένα άκρο έτσι ώστε να εφαρμόζει πάνω από τον άνω βραχίονα του ολισθητήρα. Στη συνέχεια, ένα σφυρί μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ασκήσει δύναμη στον ολισθητήρα χτυπώντας προσεκτικά το ξύλο.

Όταν η προστατευτική επίστρωση του ολισθητήρα χύτευσης έχει φθαρεί από παρατεταμένη χρήση, το υλικό μπορεί να διαβρωθεί. Τα προϊόντα διάβρωσης είναι συνήθως μεταλλικά άλατα που μπορούν να συσσωρευτούν και να εμποδίσουν τη μετακίνηση του ολισθητήρα. Όταν συμβεί αυτό, το αλάτι μπορεί συχνά να διαλυθεί βυθίζοντας τον ολισθητήρα σε ξύδι ή άλλο ήπιο οξύ. Διαφορετικά, το ρυθμιστικό πρέπει να αφαιρεθεί και να αντικατασταθεί.

Παραπομπές

Περαιτέρω ανάγνωση 
 Petroski, Henry (1992). Η Εξέλιξη των Χρήσιμων Πραγμάτων. Νέα Υόρκη: Alfred A. Knopf.  ISBN 0-679-74039-2.
 Friedel, Robert (1996). Zipper: An Exploration in Novelty. Νέα Υόρκη: WW Norton and Company.  ISBN 0-393-31365-4.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 
 How Zippers Work από S. M. Blinder, the Wolfram Demonstrations Project
 Ιστορία του φερμουάρ (αγγλικά)
 Τύποι φερμουάρ (αγγλικά)
 Putting in a Zipper, ca. 1962, Αρχείο του Ontario YouTube Channel

Υφάσματα