Πρωτίστως έμμονη ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Η πρωτίστως έμμονη ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, γνωστή και ως καθαρή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, είναι μια λιγότερο γνωστή εκδήλωση της ΙΨΔ. Για τα άτομα με καθαρή ΙΨΔ υπάρχουν λιγότεροι παρατηρήσιμοι καταναγκασμοί σε σύγκριση με αυτούς που παρατηρούνται συνήθως στην τυπική μορφή ΙΨΔ (έλεγχος, μέτρηση, πλύσιμο χεριών κ.λπ.). Αντ' αυτού, η διαταραχή εκδηλώνεται κυρίως μέσα από επαναλαμβανόμενες νοητικές πράξεις, αποφυγή συγκεκριμένων σκέψεων και υπερβολικό μηρυκασμό. Η καθαρή ΙΨΔ παίρνει τη μορφή παρεμβατικών σκέψεων, που συνήθως σχετίζονται με ανησυχητικές, σεξουαλικές ή βίαιες θεματικές, όπως ο φόβος να κάνουμε κάτι ακατάλληλο ή παρορμητικό.

Σύμφωνα με το DSM-5, «Οι ιδεοψυχαναγκαστικές και οι συναφείς διαταραχές διαφέρουν από τις κανονιστικές ενασχολήσεις και τελετουργίες, επειδή είναι υπερβολικές ή επιμένουν πέρα από κατάλληλες περιόδους. Η διάκριση μεταξύ της παρουσίας υποκλινικών συμπτωμάτων και μιας κλινικής διαταραχής απαιτεί αξιολόγηση ενός αριθμού παραγόντων, συμπεριλαμβανομένου του επιπέδου δυσφορίας του ατόμου και της έκπτωσης στη λειτουργικότητα του»

Παρουσίαση 
Η έμμονη ΙΨΔ έχει ονομαστεί «μία από τις πιο οδυνηρές και προκλητικές μορφές ΙΨΔ». Τα άτομα με αυτή τη μορφή ΙΨΔ έχουν αγχώδεις και ανεπιθύμητες σκέψεις συχνά και οι σκέψεις συνήθως επικεντρώνονται στον φόβο ότι μπορεί να κάνουν κάτι εντελώς ασυνήθιστο για τον εαυτό τους, κάτι δυνητικά καταστρεπτικό στον εαυτό τους ή τους άλλους.

Η φύση και ο τύπος της καθαρής ΙΨΔ ποικίλλει πολύ, αλλά το κεντρικό θέμα για όλους τους πάσχοντες είναι η εμφάνιση μιας ενοχλητικής, παρεμβατικής σκέψης ή ερώτησης, μιας ανεπιθύμητης ή ακατάλληλης νοητικής εικόνας ή μιας τρομακτικής παρόρμησης που προκαλεί στο άτομο ακραίο άγχος, επειδή είναι αντίθετα προς θρησκευτικές πεποιθήσεις, ήθη ή κοινωνικούς κανόνες. Οι φόβοι που σχετίζονται με την καθαρή ΙΨΔ τείνουν να είναι πολύ πιο προσωπικοί και τρομακτικοί για το πάσχον άτομο από τους φόβους κάποιου με παραδοσιακή ΙΨΔ. Οι φόβοι της καθαρής ΙΨΔ συνήθως επικεντρώνονται σε σενάρια αυτοκαταστροφής που πιστεύουν ότι θα κατέστρεφαν τη ζωή τους ή τις ζωές των γύρω τους. Ένα παράδειγμα αυτής της διαφοράς θα μπορούσε να είναι ότι κάποιος με παραδοσιακή ΙΨΔ ανησυχεί υπερβολικά ή ανησυχεί για την ασφάλεια ή την καθαριότητα, ενώ κάποιος με καθαρή ΙΨΔ μπορεί να φοβάται ότι έχει υποστεί μια ριζική αλλαγή στη σεξουαλικότητά του (π.χ. μπορεί να έχει γίνει παιδόφιλος), ότι μπορεί να είναι δολοφόνος, ή ότι μπορεί να προκαλέσουν οποιαδήποτε μορφή βλάβης σε ένα αγαπημένο πρόσωπο ή σε ένα αθώο άτομο ή στον εαυτό τους, ή ότι θα τρελαθούν.

Θα καταλάβουν ότι αυτοί οι φόβοι είναι απίθανοι ή ακόμα και αδύνατοι, αλλά το άγχος που θα αισθανθεί θα κάνει την εμμονή να φαίνεται αληθινή και ουσιαστική. Ενώ εκείνοι που δεν έχουν καθαρή ΙΨΔ μπορεί ενστικτωδώς να ανταποκρίνονται σε περίεργες, παρεμβατικές σκέψεις ή παρορμήσεις ως ασήμαντες και μέρος μιας φυσιολογικής διακύμανσης στο ανθρώπινο μυαλό, κάποιος με καθαρή ΙΨΔ θα ανταποκριθεί με βαθύ συναγερμό που ακολουθείται από μια έντονη προσπάθεια να εξουδετερώσει τη σκέψη ή να αποφύγει να έχει πάλι τη σκέψη. Αναρωτιούνται συνεχώς: «Είμαι πραγματικά ικανός για κάτι τέτοιο;» ή «Θα μπορούσε πραγματικά να συμβεί αυτό;» ή «Αυτό είμαι πραγματικά εγώ;» (παρόλο που συνήθως συνειδητοποιούν ότι ο φόβος τους είναι παράλογος, γεγονός που τους προκαλεί περαιτέρω αγωνία) και καταβάλλει τεράστια προσπάθεια για να ξεφύγει ή να επιλύσει την ανεπιθύμητη σκέψη. Στη συνέχεια καταλήγουν σε έναν φαύλο κύκλο διανοητικής αναζήτησης επιβεβαίωσης και προσπαθώντας να πάρουν μια οριστική απάντηση. 

Οι εμμονές συχνά αναφορούν αυτά τα θέματα:

 Υπευθυνότητα: με μια υπερβολική ανησυχία για την ευημερία κάποιου που χαρακτηρίζεται συγκεκριμένα από ενοχή, επειδή πιστεύει ότι έχει βλάψει ή μπορεί να βλάψει κάποιον, είτε εκούσια είτε ακούσια.
 Σεξουαλικότητα: επαναλαμβανομένες αμφιβολίες για τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Τα άτομα με αυτό το θέμα συνήθως εμφανίζουν διαφορετικά συμπτώματα από εκείνα των ατόμων που βιώνουν μια πραγματική κρίση στη σεξουαλικότητα. Μια σημαντική διαφορά είναι ότι τα άτομα με αυτό αυτού του είδους εμμονές αναφέρουν ότι πριν την έναρξη των ιδεοληψιών έλκονταν σεξουαλικά προς το αντίθετο φύλο (αν είναι ετεροφυλόφιλοι) ή του ίδιου φίλου (αν είναι ομοφυλόφιλοι) ή ακαι από τα δύο (αν είναι αμφιφυλόφιλοι). Η ερώτηση «Είμαι γκέι;» τίθεται με παθολογικό τρόπο. Πολλοί άνθρωποι με αυτό το είδος εμμονής έχουν υγιείς και ικανοποιητικές ρομαντικές σχέσεις, είτε με μέλη του αντίθετου φύλου, είτε με το ίδιο φύλο (σε αυτή την περίπτωση ο φόβος τους θα ήταν "Είμαι στρέιτ;" ).      
 Παιδοφιλία: τα σεξουαλικά θέματα στην ΙΨΔ μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν τον φόβο ότι κάποιος είναι παιδόφιλος. Αυτό συνήθως συνοδεύεται από σημαντική αγωνία και φόβο ότι κάποιος μπορεί πραγματικά να ενεργήσει με παιδοφιλικές παρορμήσεις.
 Βία: περιλαμβάνει έναν συνεχή φόβο να βλάψει κανείς τον εαυτό του ή τα αγαπημένα του πρόσωπα. 
 Θρησκευτικότητα: εκδηλώνεται ως παρεμβατικές σκέψεις ή παρορμήσεις που περιστρέφονται γύρω από βλάσφημα και ιερόσυλα θέματα. 
 Υγεία: περιλαμβάνει συνεχείς φόβους για εμφάνιση ή προσβολή μιας ασθένειας (διαφορετική από την υποχονδρίαση) μέσω φαινομενικά αδύνατων μέσων (για παράδειγμα, άγγιγμα ενός αντικειμένου που μόλις αγγίχθηκε από κάποιον με ασθένεια) ή δυσπιστίας για μια διαγνωστική εξέταση. 
 Ψυχαναγκαστική αγάπη (ROCD): κάποιος σε μια ρομαντική σχέση προσπαθεί ατελείωτα να εξακριβώσει τη δικαιολογία για την παραμονή στη σχέση. Περιλαμβάνει έμμονες σκέψεις όπως «Πώς μπορώ να ξέρω ότι αυτή είναι πραγματική αγάπη;», «Πώς μπορώ να ξέρω ότι είναι ο/η μοναδικός -ή;», "Με ελκύει αρκετά αυτό το άτομο;", "Είμαι ερωτευμένος με αυτό το άτομο, ή είναι απλώς πόθος;", «Με αγαπάει πραγματικά;» και/ή έμμονη ενασχόληση με τα αντιληπτά ελαττώματα του στενού συντρόφου.  Η αγωνία της προσπάθειας να φτάσουν στη βεβαιότητα οδηγεί σε έναν έντονο και ατελείωτο κύκλο άγχους, γιατί είναι αδύνατο να φτάσουν σε μια σαφή απάντηση. Ο σύντροφος θα έχει σοβαρές ανησυχητικές σκέψεις για το τι θα μπορούσε να κάνει ο άλλος, ειδικά στην πιθανή και συνηθισμένη μορφή απάτης. Αν και αυτές οι σκέψεις δεν πυροδοτούνται από το άτομο που επηρεάζεται και είναι πράγματι αυθόρμητες, ο σύντροφος θα δυσφημήσει τον εαυτό του επειδή σκέφτεται με τέτοιο τρόπο που κάνει τον άλλον να φαίνεται κακός. Υπάρχει ανεξέλεγκτη συνεχής ενοχή, φόβος και ανησυχητικές σκέψεις για το τι θα συμβεί.
 Υπαρξιακό: περιλαμβάνει επίμονη και έμμονη αμφισβήτηση της φύσης του εαυτού του, της πραγματικότητας, του σύμπαντος ή/και άλλων φιλοσοφικών θεμάτων.

Διάγνωση 
Δεν υπάρχει τέτοια διάγνωση στο DSM-5, μόνο η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Σύμφωνα με το DSM-5, οι καταναγκασμοί μπορεί να είναι νοητικοί, αλλά είναι πάντα επαναλαμβανόμενες ενέργειες όπως «η προσευχή, η μέτρηση, η επανάληψη λέξεων σιωπηλά». Το DSM-5 δεν έχει καμία πληροφορία ότι η αναζήτηση απάντησης για κάποια ερώτηση μπορεί να συσχετιστεί με ΙΨΔ .

Εναλλακτικές 
Όσοι έχουν καθαρή ΙΨΔ μπορεί να φαίνονται φυσιολογικοί και με υψηλή λειτουργικότητα, ωστόσο περνούν πολύ χρόνο στο μηρυκασμό προσπαθώντας να λύσουν οποιαδήποτε ερώτηση που τους προκαλεί δυσφορία. Συνήθως τα άτομα με αυτού του είδους τη διαταραχή αντιμετωπίζουν σημαντικές ενοχές και άγχος. Οι μηρυκασμοί μπορεί να περιλαμβάνουν την προσπάθεια να σκεφτούν κάτι «με τον σωστό τρόπο» προκειμένου να ανακουφιστούν από αυτή τη στενοχώρια. 

Για παράδειγμα, μια παρεμβατική σκέψη όπως «Θα μπορούσα απλώς να σκοτώσω τον Μπιλ με αυτό το μαχαίρι» ακολουθείται από μια καταστροφική παρερμηνεία της σκέψης, δηλ. «Πώς θα μπορούσα να κάνω μια τέτοια σκέψη; Κατά βάθος πρέπει να είμαι ψυχοπαθής .» Αυτό μπορεί να οδηγήσει ένα άτομο να σερφάρει συνεχώς στο Διαδίκτυο, διαβάζοντας πολλά άρθρα σχετικά επί ψυχοπάθειας. Αυτό το τελετουργικό αναζήτησης διαβεβαίωσης συνήθως θα οδηγήσει να επιδεινώσει την ένταση της αναζήτησης της απάντησης. Υπάρχουν πολλές αντίστοιχες γνωστικές προκαταλήψεις, συμπεριλαμβανομένης της συγχώνευσης σκέψης-δράσης, της υπερβολικής σημασίας των σκέψεων και της ανάγκης για έλεγχο των σκέψεων.

Θεραπεία 
Η πιο αποτελεσματική θεραπεία για την καθαρή ΙΨΔ φαίνεται να είναι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (πιο συγκεκριμένα η πρόληψη έκθεσης και απόκρισης (αγγλικά: Exposure and Response Prevention, ERP) καθώς και η γνωστική θεραπεία (ΓΘ)  που μπορεί να συνδυαστεί με τη χρήση φαρμάκων όπως οι ΕΑΕΣ.   Τα άτομα με ΙΨΔ χωρίς εμφανείς καταναγκασμούς θεωρούνται από ορισμένους ερευνητές ότι ανταποκρίνονται λιγότερο στη ERP σε σύγκριση με άλλους με ΙΨΔ και επομένως η ERP μπορεί να αποδειχθεί λιγότερο επιτυχημένο από τη ΓΘ. 

Η πρόληψη έκθεσης και απόκρισης βασίζεται θεωρητικά στις αρχές της κλασικής εξαρτημένης μάθησης και εξαφάνισης. Η παρεμβατική σκέψη συχνά παρουσιάζεται ως μια πρωταρχική ερώτηση ή ως καταστροφικό σενάριο που ακολουθείται από μια καταναγκαστική απάντηση φόβου, ανησυχίας, αμφισβήτησης και μηρυκασμού. (π.χ. Τι θα γίνει αν πραγματικά θέλω να βλάψω κάποιον; Τι θα γίνει αν διέπραξα αμαρτία;).

Αφετέρου, μια θεραπευτική απόκριση (αυτή που θα βοηθήσει να διακοπεί ο κύκλος της εμμονής) είναι αυτή που απαντά στην αιχμή (παρεμβατική σκέψη) με τρόπο που αφήνει ασάφεια. Με μια θεραπευτική απόκριση, το υποκείμενο αποδέχεται την πιθανότητα και είναι πρόθυμο να αναλάβει τον κίνδυνο του φοβούμενου αποτελέσματος αντί να επιχειρήσει (προσωρινά και επανειλημμένα) να καθησυχάσει τον εαυτό του ότι το φοβούμενο περιστατικό δεν θα συμβεί.

Για παράδειγμα, η παρεμβατική σκέψη θα μπορούσε να είναι: «Ίσως είπα κάτι προσβλητικό στο αφεντικό μου χθες». Μια συνιστάμενη απάντηση θα ήταν: «Ίσως το έκανα. Θα ζήσω με την πιθανότητα και θα πάρω το ρίσκο να με απολύσει αύριο». Αν και η αντίσταση στην ανάγκη να καθησυχάσει τον εαυτό του και να εκτελέσει καταναγκασμούς θα προκαλέσει αρχικά αύξηση του άγχους, η άρνηση άσκησης καταναγκασμών για μεγάλο χρονικό διάστημα θα προκαλέσει τελικά μείωση του άγχους γύρω από τις ενοχλητικές σκέψεις τους, καθιστώντας τις λιγότερο διαδεδομένες (π.χ. θα αρχίσουν να εμφανίζονται λιγότερο συχνά) και λιγότερο οδυνηρές όταν συμβαίνουν. Χρησιμοποιώντας αυτή τη διαδικασία, είναι επιτακτική ανάγκη να γίνεται διάκριση μεταξύ της θεραπευτικής απόκρισης και της μη θεραπευτικής απόκρισης (αναστοχασμός). Η θεραπευτική απάντηση δεν επιδιώκει να απαντήσει στο ερώτημα αλλά να αποδεχθεί την αβεβαιότητα του άλυτου διλήμματος.

Η θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (αγγλικά: Acceptance and Commitment Therapy, ACT) είναι μια νεότερη προσέγγιση που χρησιμοποιείται επίσης για τη θεραπεία της καθαρή ΙΨΔ, καθώς και άλλων ψυχικών διαταραχών όπως το άγχος και η κλινική κατάθλιψη. Η μείωση του άγχους που βασίζεται στο Mindfulness (αγγλικά: Mindfulness-Based Stress Reduction, MBSR) μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη για την έξοδο από τον μηρυκασμό και τη διακοπή του κύκλου της εμμονής.

Παραπομπές 

Διαταραχές άγχους
Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή
Άγχος