Πρωτίστως εμμονική ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Η πρωτίστως εμμονική ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, γνωστή και ως καθαρή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, είναι μια λιγότερο γνωστή εκδήλωση της ΙΨΔ. Για τα άτομα με καθαρή ΙΨΔ υπάρχουν λιγότεροι παρατηρήσιμοι καταναγκασμοί σε σύγκριση με αυτούς που παρατηρούνται συνήθως στην τυπική μορφή ΙΨΔ (έλεγχος, μέτρηση, πλύσιμο χεριών κ.λπ.). Αντ' αυτού, η διαταραχή εκδηλώνεται κυρίως μέσα από επαναλαμβανόμενες νοητικές πράξεις, αποφυγή συγκεκριμένων σκέψεων και υπερβολικό μηρυκασμό. Η καθαρή ΙΨΔ παίρνει τη μορφή παρεμβατικών σκέψεων, που συνήθως σχετίζονται με ανησυχητικές, σεξουαλικές ή βίαιες θεματικές, όπως ο φόβος να κάνουμε κάτι ακατάλληλο ή παρορμητικό.

Σύμφωνα με το DSM-5, «Οι ιδεοψυχαναγκαστικές και οι συναφείς διαταραχές διαφέρουν από τις κανονιστικές ενασχολήσεις και τελετουργίες, επειδή είναι υπερβολικές ή επιμένουν πέραν του κατάλληλου χρονικού διαστήματος για την ανάπτυξή τους. Η διάκριση μεταξύ της παρουσίας υποκλινικών συμπτωμάτων και μιας κλινικής διαταραχής απαιτεί αξιολόγηση πολλών παραγόντων, συμπεριλαμβανομένου του επιπέδου δυσφορίας του ατόμου και της επίδρασής τους στη λειτουργικότητά του»

Παρουσίαση 
Η καθαρή ΙΨΔ έχει ονομαστεί «μία από τις πιο οδυνηρές και προκλητικές μορφές ΙΨΔ». Τα άτομα με αυτή τη μορφή ΙΨΔ έχουν αγχώδεις και ανεπιθύμητες σκέψεις συχνά και οι σκέψεις συνήθως επικεντρώνονται στον φόβο ότι μπορεί να κάνουν κάτι εντελώς ασυνήθιστο για τον εαυτό τους, κάτι δυνητικά καταστρεπτικό στον εαυτό τους ή τους άλλους.

Η φύση και ο τύπος της καθαρής ΙΨΔ ποικίλλει πολύ, αλλά ο κοινός παρονομαστής για όσους την αντιμετωπίζουν είναι η εμφάνιση ενοχλητικών, παρεμβατικών σκέψεων ή ερωτήσεων, ανεπιθύμητων ή ακατάλληλων νοητικών εικόνων ή τρομακτικών παρορμήσεων που προκαλούν έντονο άγχος, επειδή αντίκεινται σε θρησκευτικές πεποιθήσεις, ηθικά ή κοινωνικά πρότυπα. Οι φόβοι που σχετίζονται με την καθαρή ΙΨΔ τείνουν να είναι κατά πολύ προσωπικοί και τρομακτικοί για τον ασθενή σε σύγκριση με τους φόβους ενός ατόμου με την παραδοσιακή ΙΨΔ. Οι φόβοι της καθαρής ΙΨΔ συνήθως εστιάζονται σε σενάρια αυτοκαταστροφής που ο ασθενής πιστεύει ότι θα καταστρέψουν τη ζωή του ή των ανθρώπων γύρω του. Ένα παράδειγμα αυτής της διαφοράς είναι ότι ένα άτομο με παραδοσιακή ΙΨΔ μπορεί να ανησυχεί υπερβολικά είτε για την ασφάλεια είτε για την καθαριότητα, ενώ κάποιος με καθαρή ΙΨΔ μπορεί να φοβάται ότι έχει υποστεί μια ριζική αλλαγή στη σεξουαλικότητά του (π.χ. μπορεί να έχει γίνει παιδόφιλος), ότι μπορεί να είναι δολοφόνος, ή ότι μπορεί να προκαλέσει οποιαδήποτε μορφή βλάβης σε ένα αγαπημένο πρόσωπο ή σε ένα αθώο άτομο ή στον εαυτό του, ή ότι θα τρελαθεί.

Θα αντιληφθεί ότι αυτοί οι φόβοι είναι απίθανοι ή ακόμα και αδύνατοι, αλλά το άγχος που θα αισθανθεί θα κάνει την εμμονή να φαίνεται αληθινή και ουσιαστική. Ενώ εκείνοι που δεν έχουν καθαρή ΙΨΔ μπορεί απλά να αντιμετωπίζουν παράξενες, παρεμβατικές σκέψεις ή παρορμήσεις ως ασήμαντες και ως μέρος μιας φυσιολογικής διακύμανσης στον ανθρώπινο νου. Ένα άτομο με καθαρή ΙΨΔ θα ανταποκριθεί με έντονη ανησυχία που ακολουθείται από έντονη προσπάθεια να εξουδετερώσει τη σκέψη ή να αποφύγει να έχει ξανά αυτήν τη σκέψη.

Οι άνθρωποι με καθαρή ΙΨΔ συνεχώς αμφιβάλλουν: «Είμαι πραγματικά ικανός για κάτι τέτοιο;» ή «Μπορεί πραγματικά να συμβεί αυτό;» ή «Είναι αυτό πραγματικά μέρος της προσωπικότητάς μου;» (παρόλο που συνήθως συνειδητοποιούν ότι ο φόβος τους είναι παράλογος, γεγονός που τους προκαλεί περαιτέρω αγωνία) και καταβάλλoυν τεράστια προσπάθεια να απαλλαγούν την ανεπιθύμητη σκέψη ή να την επιλύσουν. Στη συνέχεια, πέφτουν σε έναν φαύλο κύκλο διανοητικής αναζήτησης για επιβεβαίωση, προσπαθώντας να βρουν μια οριστική απάντηση. 

Οι εμμονές συχνά αναφορούν τα εξής θέματα:

 Υπευθυνότητα: συχνά εκδηλώνεται με μια υπερβολική ανησυχία για την ευημερία κάποιου άλλου και συγκεκριμένα με αίσθημα ενοχής. Το άτομο πιστεύει ότι έχει προκαλέσει ή μπορεί να προκαλέσει βλάβη σε κάποιον, είτε εκούσια είτε ακούσια.
 Σεξουαλικότητα: σχετίζεται με επαναλαμβανομένες αμφιβολίες για τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Τα άτομα που αντιμετωπίζουν αυτό το θέμα συνήθως εμφανίζουν διαφορετικά συμπτώματα από εκείνα των ατόμων που βιώνουν μια πραγματική κρίση στη σεξουαλικότητα. Μια σημαντική διαφορά είναι ότι τα άτομα με αυτό αυτού του είδους εμμονές αναφέρουν ότι πριν την έναρξη των ιδεοληψιών τους έλκονταν σεξουαλικά προς το αντίθετο φύλο (σε περίπτωση ετεροφυλοφίλων) ή το ίδιο φίλο (σε περίπτωση ομοφυλοφίλων) ή και τα δύο (σε περίπτωση αμφιφυλοφίλων). Η ερωτήσεις όπως «Είμαι γκέι;» ή «Είμαι στρέιτ;» τίθενται με παθολογικό τρόπο. Πολλοί άνθρωποι με τη μορφή εμμονής έχουν υγιείς και ικανοποιητικές ρομαντικές σχέσεις, είτε με μέλη του αντίθετου φύλου, είτε με το ίδιο φύλο.      
 Παιδοφιλία: μέσα στα σεξουαλικά θέματα είναι επίσης ο φόβος να είναι κανείς παιδόφιλος. Αυτό συνήθως συνοδεύεται από σημαντική αγωνία και φόβο ότι κάποιος μπορεί πραγματικά να ενεργήσει με παιδοφιλικές παρορμήσεις.
 Βία: περιλαμβάνει έναν συνεχή φόβο να βλάψει κανείς τον εαυτό του ή τα αγαπημένα του πρόσωπα. 
 Θρησκευτικότητα: εκδηλώνεται ως παρεμβατικές σκέψεις ή παρορμήσεις που αφορούν βλάσφημα και ιερόσυλα θέματα. 
 Υγεία: περιλαμβάνει συνεχείς φόβους για εμφάνιση ή προσβολή μιας ασθένειας (διαφορετική από την υποχονδρίαση) μέσω μη ρεαλιστικών μέσων (για παράδειγμα, μέσω του αγγίγματος ενός αντικειμένου που μόλις αγγίχθηκε από κάποιον με ασθένεια) ή δυσπιστίας με διαγνωστικές εξετάσεις, με το άτομο να αμφιβάλλει για την ακρίβεια ή την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων. 
 Ψυχαναγκαστική αγάπη (ROCD): μπορεί να εκδηλώνεται σε μια ρομαντική σχέση μέσω εμμονικών σκέψεων που αφορούν την εξακρίβωση της δικαιολογίας για την παραμονή στη σχέση. Το άτομο μπορεί να αναρωτιέται επανειλημμένα αν αυτή είναι πραγματική αγάπη, αν ο/η σύντροφος είναι ο/η μοναδικός/-ή, αν η έλξη προς τον σύντροφο είναι πραγματική αγάπη ή απλώς πόθος, και αν ο σύντροφος τους αγαπά πραγματικά. Επίσης, μπορεί να υπάρχει εμμονική επικέντρωση στα αντιληπτά ελαττώματα του συντρόφου. Όλες αυτές οι σκέψεις μπορεί να δημιουργήσουν αμφιβολίες, αγωνία και ανησυχία στο άτομο που βιώνει την ΙΨΔ.  Η αγωνία της προσπάθειας να φτάσουν στη βεβαιότητα προκαλεί έναν έντονο και ατελείωτο κύκλο άγχους, γιατί είναι αδύνατο να φτάσουν σε μια σαφή απάντηση. Το πάσχον άτομο παλεύει με σοβαρές ανησυχίες σχετικά με το τι θα μπορούσε να κάνει ο άλλος στη σχέση, με έμφαση στην πιθανότητα απάτης. Αν και αυτές οι σκέψεις δεν πυροδοτούνται από τον εαυτό τους και είναι αυθόρμητες, μπορούν να αποδίδουν την ευθύνη στον εαυτό τους για τον τρόπο σκέψης που δημιουργεί την εικόνα ενός κακού συντρόφου. Υπάρχει ανεξέλεγκτη συνεχής ενοχή, φόβος και ανησυχητικές σκέψεις για το τι θα συμβεί.
 Υπαρξιακή: περιλαμβάνει επίμονη και εμμονική αμφισβήτηση της φύσης του εαυτού του, της πραγματικότητας, του σύμπαντος ή/και άλλων φιλοσοφικών θεμάτων.

Διάγνωση 
Δεν υπάρχει τέτοια διάγνωση στο DSM-5, μόνο η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Σύμφωνα με το DSM-5, οι καταναγκασμοί μπορεί να είναι νοητικοί, αλλά είναι πάντα επαναλαμβανόμενες ενέργειες όπως «η προσευχή, η μέτρηση, η επανάληψη λέξεων σιωπηλά». Το DSM-5 δεν έχει καμία πληροφορία ότι η αναζήτηση απάντησης για κάποια ερώτηση μπορεί να συσχετιστεί με ΙΨΔ .

Εναλλακτικές 
Όσοι έχουν καθαρή ΙΨΔ μπορεί να φαίνονται φυσιολογικοί και με υψηλή λειτουργικότητα, ωστόσο περνούν πολύ χρόνο στο μηρυκασμό προσπαθώντας να λύσουν οποιαδήποτε ερώτηση που τους προκαλεί δυσφορία. Συνήθως τα άτομα με αυτού του είδους τη διαταραχή αντιμετωπίζουν σημαντικές ενοχές και άγχος. Οι μηρυκασμοί μπορεί να περιλαμβάνουν την προσπάθεια να σκεφτούν κάτι «με τον σωστό τρόπο» προκειμένου να ανακουφιστούν από αυτή τη στενοχώρια. 

Για παράδειγμα, μια παρεμβατική σκέψη όπως «Θα μπορούσα απλώς να σκοτώσω τον Μπιλ με αυτό το μαχαίρι» ακολουθείται από μια καταστροφική παρερμηνεία της σκέψης, δηλ. «Πώς μπορώ να έχω μια τέτοια σκέψη; Κατά βάθος πρέπει να είμαι ψυχοπαθής.» Αυτό μπορεί να οδηγήσει το άτομο σε μια ατέρμονη αναζήτηση στο Διαδίκτυο, όπου θα διαβάζει πολλά άρθρα επί ψυχοπάθειας. Αυτή η τελετουργική αναζήτηση διαβεβαίωσης συνήθως επιδεινώνει την ένταση της αναζήτησης απαντήσεων. Υπάρχουν πολλές αντίστοιχες γνωστικές προκαταλήψεις, συμπεριλαμβανομένης της συγχώνευσης σκέψης-δράσης, της υπερβολικής σημασίας που δίνεται στις σκέψεις και της ανάγκης για έλεγχο των σκέψεων.

Θεραπεία 
Η πιο αποτελεσματική θεραπεία για την καθαρή ΙΨΔ φαίνεται να είναι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (ειδικότερα η πρόληψη έκθεσης και απόκρισης (αγγλικά: Exposure and Response Prevention, ERP) καθώς και η γνωστική θεραπεία (ΓΘ)  που μπορεί να συνδυαστεί με τη χρήση φαρμάκων όπως οι ΕΑΕΣ.   Τα άτομα με ΙΨΔ χωρίς εμφανείς καταναγκασμούς θεωρούνται από ορισμένους ερευνητές ότι ανταποκρίνονται λιγότερο στη ERP σε σύγκριση με άλλα άτομα με ΙΨΔ και επομένως η ERP μπορεί να αποδειχθεί λιγότερο επιτυχημένή από τη ΓΘ. 

Η ERP βασίζεται θεωρητικά στις αρχές της κλασικής εξαρτημένης μάθησης και εξαφάνισης. Συχνά, η παρεμβατική σκέψη παρουσιάζεται ως μια πρωταρχική ερώτηση ή ένα καταστροφικό σενάριο που ακολουθείται από μια καταναγκαστική απάντηση φόβου, ανησυχίας, αμφισβήτησης και μηρυκασμού. Για παράδειγμα, «Τι θα γίνει αν πραγματικά θέλω να βλάψω κάποιον;» ή «Τι θα γίνει αν διέπραξα αμαρτία;».

Αφετέρου, μια θεραπευτική απόκριση, η οποία θα βοηθήσει στη διακοπή του κύκλου της εμμονής, είναι αυτή που απαντά στην αιχμή (παρεμβατική σκέψη) με τρόπο που δημιουργεί αβεβαιότητα. Με μια θεραπευτική απόκριση, το υποκείμενο αποδέχεται την πιθανότητα και είναι πρόθυμο να αναλάβει τον κίνδυνο των φοβούμενων συνεπειών αντί να επιχειρήσει (προσωρινά και επανειλημμένα) να καθησυχάσει τον εαυτό του ότι το φοβούμενο περιστατικό δεν θα συμβεί.

Μια παρεμβατική σκέψη θα μπορούσε να είναι: «Ίσως είπα κάτι προσβλητικό στο αφεντικό μου χθες». Μια συνιστάμενη απάντηση θα ήταν: «Ίσως το έκανα. Θα ζήσω με την πιθανότητα και θα πάρω το ρίσκο να με απολύσει αύριο». Αν και αρχικά η αντίσταση στην ανάγκη να καθησυχάσει τον εαυτό του και να εκτελέσει καταναγκασμούς θα προκαλέσει αύξηση του άγχους, η απόρριψη της άσκησης καταναγκασμών για μεγάλο χρονικό διάστημα θα οδηγήσει τελικά σε μείωση του άγχους που συνδέεται με τις ενοχλητικές σκέψεις, καθιστώντας τις λιγότερο συχνές και λιγότερο οδυνηρές όταν συμβαίνουν. Χρησιμοποιώντας αυτή τη διαδικασία, είναι επιτακτική ανάγκη να γίνεται διάκριση μεταξύ της θεραπευτικής απόκρισης και της μη θεραπευτικής απόκρισης (αναστοχασμός). Η θεραπευτική απάντηση δεν επιδιώκει να απαντήσει στο ερώτημα αλλά να αποδεχθεί την αβεβαιότητα του άλυτου διλήμματος.

Η θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (αγγλικά: Acceptance and Commitment Therapy, ACT) είναι μια νεότερη προσέγγιση που χρησιμοποιείται επίσης για τη θεραπεία της καθαρή ΙΨΔ, καθώς και άλλων ψυχικών διαταραχών όπως το άγχος και η κλινική κατάθλιψη. Η μείωση του άγχους που βασίζεται στο Mindfulness (αγγλικά: Mindfulness-Based Stress Reduction, MBSR) μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη για την έξοδο από τον μηρυκασμό και τη διακοπή του κύκλου της εμμονής.

Παραπομπές 

Διαταραχές άγχους
Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή
Άγχος