Φασόλι Λίμα

Το φασόλι λίμα (επιστημονική λατινική ονομασία: Phaseolus lunatus), επίσης κοινώς γνωστό ως φασόλι βουτύρου,διπλό φασόλι ή φασόλι Μαδαγασκάρης, είναι όσπριο που καλλιεργείται για τους βρώσιμους σπόρους, φασόλια του.

Προέλευση και χρήσεις 
Το Phaseolus lunatus βρίσκεται στη Μέση και τη Νότια Αμερική. Δύο γονιδιακές δεξαμενές καλλιεργημένων κόκκων λίμα δείχνουν ανεξάρτητα γεγονότα εξημέρωσης. Το μεσοαμερικανικό φασόλι λίμα συναντάται σε νεοτροπικές πεδινές περιοχές, ενώ το άλλο βρίσκεται στις δυτικές Άνδεις. Ανακαλύφθηκαν στο Περού και ίσως ήταν το πρώτο φυτό που  από τους γηγενείς αγρότες.

Η εξημέρωση των φασολιών των Άνδεων έγινε γύρω στο 2000 π.Χ. και παρήγαγε μια ποικιλία με μεγάλους σπόρους (τύπος λίμα), ενώ η δεύτερη, που έλαβε χώρα στη Μεσοαμερική γύρω στο 800 μ.Χ., παρήγαγε μια ποικιλία με μικρό σπόρο (τύπος Σιέβα). Περίπου το 1300, η καλλιέργεια είχε εξαπλωθεί βόρεια του Ρίο Γκράντε και, στη δεκαετία του 1500, το φυτό άρχισε να καλλιεργείται στον Παλαιό Κόσμο.

Ο μικρός σπόρος (Σιέβα) τύπος βρίσκεται κατανεμημένος από το Μεξικό έως την Αργεντινή, γενικά κάτω από 1.600 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, ενώ η άγρια μορφή με μεγάλους σπόρους (τύπος λίμα) βρίσκεται κατανεμημένη στο βόρειο τμήμα του Περού, από 320 έως 2.030 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Η κουλτούρα Μότσε (1–800 ΚΧ) καλλιέργησε σε μεγάλο βαθμό τα φασόλια λίμα και συχνά τα απεικόνιζε στην τέχνη τους. Κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Αντιβασιλείας του Περού, τα φασόλια λίμα εξάγονταν στην υπόλοιπη Αμερική και την Ευρώπη, και δεδομένου ότι τα κιβώτια τέτοιων προϊόντων είχαν τον τόπο προέλευσής τους με την ένδειξη «Λίμα, Περού», τα φασόλια ονομάστηκαν έτσι.

Ο όρος «φασόλι βουτύρου» χρησιμοποιείται ευρέως στη Βόρεια και Νότια Καρολίνα για μια μεγάλη, επίπεδη και κίτρινη/λευκή ποικιλία φασολιών λίμα (P. lunatus var. macrocarpus, ή P. limensis). Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα φασόλια τύπου Σιέβα ονομάζονται παραδοσιακά φασόλια βουτύρου, γνωστά και ως τύπου Ντίξι ή Χέντερσον. Σε αυτήν την περιοχή, τα φασόλια λίμα και τα φασόλια βουτύρου θεωρούνται δύο διαφορετικοί τύποι φασολιών, αν και είναι το ίδιο είδος. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο όρος «βουτυροφασόλια» αναφέρεται είτε σε αποξηραμένα φασόλια που μπορούν να αγοραστούν για επανυδάτωση είτε σε κονσερβοποιημένη ποικιλία που είναι έτοιμη για χρήση. Στη μαγειρική χρήση εκεί, τα φασόλια λίμα και τα φασόλια βουτύρου διακρίνονται, με τα πρώτα να είναι μικρά και πράσινα και τα δεύτερα μεγάλα και κίτρινα. Σε περιοχές όπου και τα δύο θεωρούνται φασόλια λίμα, η πράσινη ποικιλία μπορεί να χαρακτηριστεί ως «baby» λίμα.

Στην Ισπανία ονομάζεται garrofón και αποτελεί ένα από τα κύρια συστατικά της περίφημης παέγια της Βαλένθια.

Στην Ινδία, ονομάζονται διπλά φασόλια. Τα αποξηραμένα φασόλια μουλιάζονται όλη τη νύχτα και μαγειρεύονται υπό πίεση ως συστατικά σε κάρυ.

Εξημέρωση 
Το φασόλι λίμα είναι ένα εξημερωμένο είδος οικονομικής και πολιτιστικής σημασίας παγκοσμίως, ειδικά στο Μεξικό. Το είδος έχει δύο ποικιλίες. Η άγρια ποικιλία είναι η silvester και η εξημερωμένη είναι η lunatus.

Καλλιέργεια 
Στις ΗΠΑ, είναι μια καλλιέργεια θερμής εποχής, που καλλιεργείται κυρίως στο Ντέλαγουερ και στην περιοχή του μέσου Ατλαντικού για μεταποίηση και στα Μεσοδυτικά και την Καλιφόρνια για τα ξερά φασόλια. Τα φασόλια baby λίμα φυτεύονται στις αρχές Ιουνίου και συλλέγονται περίπου 10-12 εβδομάδες αργότερα. Στη Πολιτεία Δυτικής Νέας Υόρκης, η παραγωγή φασολιών baby λίμα αυξήθηκε σημαντικά από το 2011 έως το 2015.

Καλλιέργεια και ποικιλίες

Καλλιέργεια 
Στην Οαχάκα του Μεξικού, η κύρια περίοδος των βροχών διαρκεί από τον Ιούνιο έως τον Αύγουστο και τα περισσότερα από τα υπέργεια τμήματα στεγνώνουν κατά τη διάρκεια της ξηρής περιόδου. Η βλάστηση ή η εκβλάστηση γίνεται τον Ιούνιο ή τον Ιούλιο. Η πρώτη ταξιανθία είναι τον Οκτώβριο ή τον Νοέμβριο. Η παραγωγή λουλουδιών και καρπών συνήθως τελειώνει μεταξύ Φεβρουαρίου και Απριλίου.

Ποικιλίες 
Υπάρχουν ποικιλίες θάμνων και πόλων (αναρριχώμενο), με τα τελευταία να κυμαίνονται από 1 έως 5 μέτρα σε ύψος. Οι ποικιλίες θάμνων ωριμάζουν νωρίτερα από τις ποικιλίες πόλων. Οι λοβοί φτάνουν μέχρι τα 15 εκατοστά σε μήκος. Οι ώριμοι σπόροι έχουν μήκος από 1 έως 3 εκατοστά και είναι ωοειδές έως νεφρόμορφοι. Στις περισσότερες ποικιλίες, οι σπόροι είναι αρκετά επίπεδοι, αλλά στις ποικιλίες «πατάτας» το σχήμα προσεγγίζει το σφαιρικό. Οι λευκοί σπόροι είναι κοινοί, αλλά είναι επίσης γνωστοί οι μαύροι, κόκκινοι, πορτοκαλί και διάφοροι σπόροι. Οι ανώριμοι σπόροι είναι ομοιόμορφα πράσινοι. Τα φασόλια λίμα συνήθως αποδίδουν 2.900 έως 5.000 κιλά σπόρων και 3.000 έως 8.000 κιλά βιομάζας ανά εκτάριο.

Παθογόνα/ασθένειες 
Το Phytophthora phaseoli είναι ένα παράδειγμα παθογόνου του φασολιού λίμα. Είναι ένα παθογόνο φυτών ωομυκήτων που προκαλεί περονόσπορο του φασολιού λίμα σε δροσερές και υγρές καιρικές συνθήκες. Για την καταπολέμηση αυτού του παθογόνου, η ανάπτυξη ποικιλιών φασολιών λίμα με ανθεκτικότητα είναι μια σχετικά οικονομικά αποδοτική μέθοδος που είναι επίσης περιβαλλοντικά ασφαλής σε σύγκριση με τη χρήση φυτοφαρμάκων.

Η Didymellaceae είναι μια ασθένεια των φυλλωμάτων που εντοπίστηκε στα φασόλια baby λίμα που αναφέρθηκε για πρώτη φορά στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν μικρές νεκρωτικές μαύρες κηλίδες με κόκκινα έως κοκκινοκαφέ ακανόνιστα περιθώρια που ενώνονται για να καλύψουν τελικά ολόκληρο το φύλλο. Οι βλάβες εμφανίζονται μετά από περίπου 3-4 εβδομάδες φύτευσης και αυξάνονται μέχρι να υπάρξει σημαντική φυλλόπτωση. Οι βλάβες συνήθως παρατηρούνται στα στελέχη. Δύο μύκητες του πηνίου βρέθηκαν στα φύλλα που περιλάμβαναν το Didymella sp. και το Boeremia exigua var. exigua που είναι παθογόνο στο φασόλια baby λίμα και παίζει ρόλο στο σύμπλεγμα της νόσου των φυλλωμάτων. Άλλες μυκητιασικές ασθένειες στα φασόλια λίμα με παρόμοια συμπτώματα είναι το B. exigua var. exigua, λοβός που προκαλείται από Diaporthephasalolorum και κηλίδες στα φύλλα που προκαλούνται από Phyllosticta sp. και Phoma subcircinata.

Αρπακτικά/ξενιστές 
Τα ακάρεα αράχνης με δύο κηλίδες ή τετράνυχοι γεννούν αυγά σε φύλλα φασολιού λίμα. Προτιμά τα φυτά φασολιών λίμα ως πηγή τροφής ξενιστή έναντι άλλων φυτών όπως η τομάτα ή το λάχανο.

Τα ακάρεα της αράχνης αποτελούν τη μεγαλύτερη απειλή για τα φυτά φασολιών λίμα σε σύγκριση με άλλα είδη όπως το Κοινό σκώληκα (Spodoptera litura), που είναι επίσης γνωστό ότι τρέφονται με φυτά φασολιών λίμα. Είναι φυτά ξενιστές για τις προνύμφες τους.

Ένα φυτοφάγο του φασολιού λίμα είναι το Spodoptera littoralis, ο αφρικανικός σκώληκας βαμβακιού. Μια επίθεση από αυτό το φυτοφάγο προκαλεί υπεροξείδιο του υδρογόνου στα φύλλα. Αυτό μπορεί επίσης να είναι επωφελές για την άμυνα έναντι παθογόνων όπως βακτήρια, μύκητες ή ιούς, καθώς μπορούν εύκολα να εισβάλουν στα μολυσμένα από φυτοφάγα φύλλα.

Άλλα αρπακτικά έντομα περιλαμβάνουν τα μυρμήγκια, τις σφήκες, τις μύγες και τα σκαθάρια.

Άμυνες 
Τα φασόλια λίμα χρησιμοποιούν έκκριση εξωανθρακικού νέκταρ (EFN) όταν εκτίθενται σε πτητικά από άλλα φυτά που έχουν προσβληθεί από φυτοφάγα είδη. Η παραγωγή EFN μπορεί να είναι μια έμμεση άμυνα, καθώς προμηθεύει τους εχθρούς των φυτοφάγων με μια εναλλακτική πηγή τροφής. Το αρπακτικό του φασολιού λίμα, τα ακάρεα της αράχνης, έχουν επίσης τα δικά τους αρπακτικά, το σαρκοφάγο άκαρι Phytoseiulus persimilis. Αυτά τα αρπακτικά ακάρεα χρησιμοποιούν το EFN ως εναλλακτική πηγή τροφής και έτσι η παραγωγή αυτού από το φασόλι λίμα μπορεί να προσελκύσει το P. persimilis και έτσι να αποτρέψει τους φυτοφάγους ξενιστές τους.

Η κύρια επαγόμενη άμυνα του φασολιού λίμα είναι η οδός του Jasmonic acid. Το ιασμονικό οξύ διεγείρει την παραγωγή ροής νέκταρ εκτός άνθους ή την προκαλεί όταν εμφανίζεται φυτοφάρμακο, όπως όταν προσβάλλεται από ακάρεα αράχνης.

Μια άμεση χημική άμυνα περιλαμβάνει την κυανογένεση που είναι η απελευθέρωση υδροκυανίου όταν το κύτταρο αισθάνεται βλάβη. Το κυάνιο δρα ως απωθητικό στα φύλλα του φασολιού λίμα.

Συμπεριφορά φυτών 
Το Phaseolus lunatus έχει προσαρμοστεί για να ζει σε πολλά διαφορετικά κλίματα σε όλο τον κόσμο. Μία από αυτές τις προσαρμογές περιλαμβάνει μια ιδιαίτερα αποτελεσματική επαγόμενη φυτοφαγική άμυνα. Το φασόλι λίμα μπορεί να δώσει σήμα στον σαρκοφάγο φυσικό εχθρό των φυτοφάγων, το σαρκοφάγο άκαρι, με τη μεσολάβηση των HIPV (Herbivore Induced Plant Volatiles) σε μια προσπάθεια να σωθεί από περαιτέρω θήρευση.

Το φυτό φασολιών λίμα το κάνει αυτό ως επαγόμενη άμυνα όταν καταναλώνεται από φυτοφάγα αρπακτικά. Είναι οι μηχανικοί τραυματισμοί και οι χημικοί παράγοντες που προκαλούν τις στοματικές εκκρίσεις εντόμων που ξεκινούν πρώτα την οδό σηματοδότησης για να προκαλέσουν την παραγωγή του HIPV. Μόλις προκληθεί αυτή η οδός, το φυτό παράγει HIPVs που απελευθερώνονται στον αέρα και μπορούν να ληφθούν από οποιονδήποτε οργανισμό που έχει υποδοχείς ικανούς να δεχτεί HIPV, που περιλαμβάνει: σαρκοφάγα, συγγενικά και ετεροειδικά φυτοφάγα, καθώς και γειτονικά φυτά. Είναι αυτή η σηματοδότηση του σαρκοφάγου φυσικού εχθρού των φυτοφάγων που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς έλκονται από το φυτό και στη συνέχεια θα έρθουν και θα κυνηγήσουν τον φυτοφάγο εχθρό του φυτού, μειώνοντας έτσι τα φυτοφάγα αρπακτικά του φυτού.

Ένα συγκεκριμένο πείραμα στο οποίο αυτό έγινε εμφανές ήταν η κατανόηση του τριτροφικού συστήματος μεταξύ του φυτού φασολιού λίμα, του ακάρεου αράχνης με δύο κηλίδες και του σαρκοφάγου ακάρεου. Εδώ οι πειραματιστές παρατήρησαν μια αύξηση των HIPV όταν το φυτό φασολιών λίμα θηρεύτηκε από το ακάρεα αράχνης με δύο κηλίδες. Στη συνέχεια, όταν εισήχθη το σαρκοφάγο άκαρι, είχε αυξημένη αποτελεσματικότητα αναζήτησης θηραμάτων και συνολική έλξη προς το φυτό φασολιών λίμα, ακόμη και όταν αφαιρέθηκε το ακάρεο με δύο κηλίδες, αλλά τα HIPV παρέμειναν υψηλά.

Υγεία, μαγειρική και διατροφή 

Τα φασόλια λίμα, όπως και πολλά άλλα όσπρια, είναι μια καλή πηγή διαιτητικών ινών και μια ουσιαστικά χωρίς λιπαρά πηγή πρωτεΐνης υψηλής ποιότητας.

Τα φασόλια λίμα περιέχουν τόσο διαλυτές φυτικές ίνες, οι οποίες βοηθούν στη ρύθμιση των επιπέδων σακχάρου στο αίμα και μειώνουν τη χοληστερόλη, όσο και αδιάλυτες φυτικές ίνες, οι οποίες βοηθούν στην πρόληψη της δυσκοιλιότητας, των πεπτικών διαταραχών, του συνδρόμου ευερέθιστου εντέρου και της εκκολπωματίτιδας.

Το πιο άφθονο μεταλλικό στοιχείο στο ακατέργαστο φασόλι λίμα είναι το κάλιο, ακολουθούμενο από το ασβέστιο, τον φώσφορο, το μαγνήσιο, το νάτριο και τον σίδηρο. Όταν τα φασόλια λίμα βλασταίνουν, υπάρχει αυξημένη βιοδιαθεσιμότητα ασβεστίου και φωσφόρου. Επιπλέον, είναι μια καλή πηγή βιταμίνης Β-6.

Κίνδυνοι υγείας 
Όπως πολλά φασόλια, τα ωμά φασόλια λίμα είναι τοξικά (περιέχουν π.χ. φυτοαιμοσυγκολλητίνη) εάν δεν βραστούν για τουλάχιστον 10 λεπτά. Ωστόσο, τα φασόλια σε κονσέρβα μπορούν να καταναλωθούν χωρίς να χρειαστεί να βράσουν πρώτα, καθώς είναι προμαγειρεμένα.

Το φασόλι λίμα μπορεί να περιέχει αντιθρεπτικά συστατικά όπως φυτικά οξέα, σαπωνίνη, οξαλικό, τανίνη και αναστολέα θρυψίνης. Αυτά αναστέλλουν την απορρόφηση των θρεπτικών ουσιών στα ζώα και μπορούν να προκαλέσουν βλάβη σε ορισμένα όργανα. Εκτός από το βράσιμο, οι μέθοδοι ψησίματος, μαγειρέματος υπό πίεση, εμποτισμού και βλάστησης μπορούν επίσης να μειώσουν σημαντικά τα αντιθρεπτικά συστατικά.

Σάκχαρο αίματος 
Η υψηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες στα φασόλια λίμα εμποδίζει τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα να αυξηθούν πολύ γρήγορα μετά την κατανάλωση τους λόγω της παρουσίας αυτών των μεγάλων ποσοτήτων ενώσεων που επιβραδύνουν την απορρόφηση στα φασόλια και της υψηλής περιεκτικότητας σε διαλυτές ίνες. Οι διαλυτές φυτικές ίνες απορροφούν νερό στο στομάχι, σχηματίζοντας ένα τζελ που επιβραδύνει την απορρόφηση των υδατανθράκων του φασολιού. Ως εκ τούτου, μπορούν να βοηθήσουν στην εξισορρόπηση των επιπέδων σακχάρου στο αίμα, ενώ παρέχουν σταθερή, βραδείας καύσης ενέργεια, γεγονός που τα καθιστά καλή επιλογή για άτομα με διαβήτη που υποφέρουν από αντίσταση στην ινσουλίνη.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Plants For A Future: Αποτελέσματα αναζήτησης βάσης δεδομένων
 Εικονογραφημένη βάση δεδομένων γενετικών πόρων οσπρίων
 Ταξινόμηση ονομάτων Phaseolus
 Ηχογράφηση ενός τραγουδιού που ονομάζεται "Butter Beans" από τη συλλογή Florida Folklife (διατίθεται για δημόσια χρήση από τα κρατικά αρχεία της Φλόριντα)
 Ψηφιακή έκθεση της Εθνικής Γεωργικής Βιβλιοθήκης του USDA Lima Bean 

Φασίολος
Όσπρια