Δυσφαγία

Η δυσφαγία ή δυσκαταποσία είναι δυσκολία στην κατάποση. Αν και ταξινομείται στα «συμπτώματα και σημεία» στο ICD-10, σε ορισμένα πλαίσια ταξινομείται ως πάθηση από μόνη της.

Μπορεί να είναι μια αίσθηση που υποδηλώνει δυσκολία στη διέλευση στερεών ή υγρών από το στόμα στο στομάχι, έλλειψη φαρυγγικής αίσθησης ή διάφορες άλλες ανεπάρκειες του μηχανισμού κατάποσης. Η δυσφαγία διακρίνεται από άλλα συμπτώματα συμπεριλαμβανομένης της οδυνοφαγίας, η οποία ορίζεται ως επώδυνη κατάποση, και του φαρυγγικού κομβίου, που είναι η αίσθηση ενός όγκου στο λαιμό. Ένα άτομο μπορεί να έχει δυσφαγία χωρίς οδυνοφαγία (δυσλειτουργία χωρίς πόνο), οδυνοφαγία χωρίς δυσφαγία (πόνος χωρίς δυσλειτουργία) ή και τα δύο μαζί. Μια ψυχογενής δυσφαγία είναι γνωστή ως φαγοφοβία.

Σημεία και συμπτώματα 
Μερικοί ασθενείς έχουν περιορισμένη επίγνωση της δυσφαγίας τους, επομένως η έλλειψη συμπτωματολογίας δεν αποκλείει μια υποκείμενη νόσο. Όταν η δυσφαγία μένει αδιάγνωστη ή δεν αντιμετωπίζεται, οι ασθενείς διατρέχουν υψηλό κίνδυνο πνευμονικής εισρόφησης και επακόλουθης πνευμονίας από εισρόφηση δευτερογενώς λόγω τροφής ή υγρών που καταλήγουν λανθασμένα στους πνεύμονες. Μερικοί άνθρωποι παρουσιάζουν «σιωπηλή εισρόφηση» και δεν βήχουν ούτε εμφανίζουν εξωτερικά σημάδια εισρόφησης. Η μη διαγνωσμένη δυσφαγία μπορεί επίσης να οδηγήσει σε αφυδάτωση, υποσιτισμό και νεφρική ανεπάρκεια. 

Ορισμένα σημεία και συμπτώματα της στοματοφαρυγγικής δυσφαγίας περιλαμβάνουν δυσκολία στον έλεγχο της τροφής στο στόμα, αδυναμία ελέγχου της τροφής ή του σάλιου στο στόμα, δυσκολία έναρξης κατάποσης, βήχα, πνιγμό, συχνή πνευμονία, ανεξήγητη απώλεια βάρους, γουργουρητό ή υγρή φωνή μετά την κατάποση, ρινική παλινδρόμηση και το παράπονο του ασθενούς για δυσκολία στην κατάποση. Όταν ρωτούνται πού κολλάει το φαγητό, οι ασθενείς συχνά δείχνουν την περιοχή του λαιμού ως το σημείο της απόφραξης. 

Το πιο κοινό σύμπτωμα της οισοφαγικής δυσφαγίας είναι η ανικανότητα να καταπιεί στερεά τροφή, την οποία ο ασθενής θα περιγράψει ως «κόλλημα» ή «συγκράτηση» προτού είτε περάσει στο στομάχι είτε παλινδρομήσει. Ο πόνος κατά την κατάποση ή η οδυνοφαγία είναι ένα χαρακτηριστικό σύμπτωμα που μπορεί να είναι ιδιαίτερα ενδεικτικό καρκινώματος, αν και έχει επίσης πολλές άλλες αιτίες που δεν σχετίζονται με τον καρκίνο. Η αχαλασία είναι μια σημαντική εξαίρεση από το συνηθισμένο πρότυπο δυσφαγίας, καθώς η κατάποση υγρού τείνει να προκαλεί μεγαλύτερη δυσκολία από την κατάποση στερεών. Στην αχαλασία, υπάρχει ιδιοπαθής καταστροφή των παρασυμπαθητικών γαγγλίων του πλέγματος του Άουερμπαχ ολόκληρου του οισοφάγου, που έχει ως αποτέλεσμα λειτουργική στένωση του κατώτερου οισοφάγου και περισταλτική ανεπάρκεια σε όλο το μήκος του.

Ταξινόμηση και αιτία 
Η δυσφαγία ταξινομείται στους ακόλουθους κύριους τύπους:

 Στοματοφαρυγγική δυσφαγία
 Οισοφαγική και αποφρακτική δυσφαγία
 Συμπλέγματα νευρομυϊκών συμπτωμάτων
 Η λειτουργική δυσφαγία ορίζεται σε ορισμένους ασθενείς ως μη ύπαρξη οργανικής αιτίας δυσφαγίας που μπορεί να βρεθεί.

Ο παρακάτω πίνακας απαριθμεί πιθανές αιτίες δυσφαγίας:

Δυσκολία ή αδυναμία κατάποσης μπορεί να προκληθεί ή να επιδεινωθεί από τη χρήση οπιούχων και/ή οπιοειδών φαρμάκων.

Διάγνωση 

 Η οισοφαγοσκόπηση και η λαρυγγοσκόπηση μπορούν να δώσουν άμεση εικόνα των αυλών.
 Η μελέτη της κινητικότητας του οισοφάγου είναι χρήσιμη σε περιπτώσεις αχαλασίας του οισοφάγου και διάχυτων οισοφαγικών σπασμών.
 Η αποφολιδωτική κυτταρολογία μπορεί να πραγματοποιηθεί σε πλύση οισοφάγου που λαμβάνεται με οισοφαγοσκόπηση. Μπορεί να ανιχνεύσει κακοήθη κύτταρα σε πρώιμο στάδιο.
 Το υπερηχογράφημα και η αξονική τομογραφία δεν είναι πολύ χρήσιμα για την εύρεση αιτιών δυσφαγίας, αλλά μπορούν να ανιχνεύσουν μάζες σε ανευρύσματα μεσοθωρακίου και αορτής.
 FEES (Ινοπτική ενδοσκοπική αξιολόγηση της κατάποσης), μερικές φορές με αισθητηριακή αξιολόγηση. Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει τον ασθενή να τρώει τρόφιμα διαφορετικής σύστασης.
 Οι ήχοι και οι δονήσεις κατάποσης θα μπορούσαν ενδεχομένως να χρησιμοποιηθούν για τον έλεγχο δυσφαγίας, αλλά αυτές οι προσεγγίσεις βρίσκονται σε πρώιμα ερευνητικά στάδια. 

Η οισοφαγική δυσφαγία προκαλείται σχεδόν πάντα από ασθένεια μέσα ή δίπλα στον οισοφάγο, αλλά περιστασιακά η βλάβη βρίσκεται στον φάρυγγα ή στο στομάχι. Σε πολλές από τις παθολογικές καταστάσεις που προκαλούν δυσφαγία, ο αυλός σταδιακά στενεύει. Αρχικά, μόνο τα ινώδη στερεά προκαλούν δυσκολία αλλά αργότερα το πρόβλημα μπορεί να επεκταθεί σε όλα τα στερεά και αργότερα ακόμη και στα υγρά. Οι ασθενείς με δυσκολία στην κατάποση μπορεί να ωφεληθούν από τα παχύρρευστα υγρά εάν το άτομο αισθάνεται πιο άνετα με αυτά τα υγρά, αν και, μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει επιστημονική μελέτη που να αποδεικνύει ότι αυτά τα παχύρρευστα υγρά είναι ευεργετικά.

Η δυσφαγία μπορεί να εκδηλωθεί ως αποτέλεσμα παθολογιών του αυτόνομου νευρικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένου του εγκεφαλικού επεισοδίου και του ALS, ή λόγω ταχείας ιατρογενούς διόρθωσης μιας ανισορροπίας ηλεκτρολυτών.

Σε ηλικιωμένους, η πρεσβυφαγία - οι φυσιολογικές υγιείς αλλαγές στην κατάποση που σχετίζονται με την ηλικία - θα πρέπει να θεωρείται ως εναλλακτική εξήγηση για τα συμπτώματα.

Θεραπείες 
Υπάρχουν πολλοί τρόποι αντιμετώπισης της δυσφαγίας, όπως θεραπεία κατάποσης, διατροφικές αλλαγές, σωληνάρια σίτισης, ορισμένα φάρμακα και χειρουργική επέμβαση. Την αντιμετώπιση της δυσφαγίας διαχειρίζεται μια ομάδα ειδικών που είναι γνωστή ως διεπιστημονική ομάδα. Μέλη της διεπιστημονικής ομάδας περιλαμβάνουν τις εξής ειδικότητας: λογοπαθολόγος με ειδίκευση στις διαταραχές κατάποσης (θεραπευτής κατάποσης), πρωτοβάθμιος γιατρός, γαστρεντερολόγος, νοσηλευτικό προσωπικό, αναπνευστικός θεραπευτής, διαιτολόγος, εργοθεραπευτής, φυσιοθεραπευτής, φαρμακοποιός και ακτινολόγος. Ο ρόλος των μελών της διεπιστημονικής ομάδας διαφέρει ανάλογα με τον τύπο της διαταραχής κατάποσης. Για παράδειγμα, ο θεραπευτής κατάποσης θα εμπλακεί άμεσα στη θεραπεία ενός ασθενούς με στοματοφαρυγγική δυσφαγία, ενώ ένας γαστρεντερολόγος θα συμμετέχει άμεσα στη θεραπεία μιας οισοφαγικής διαταραχής.

Η εφαρμογή μιας στρατηγικής θεραπείας θα πρέπει να βασίζεται σε ενδελεχή αξιολόγηση από τη διεπιστημονική ομάδα. Οι στρατηγικές θεραπείας θα διαφέρουν από ασθενή σε ασθενή και θα πρέπει να είναι δομημένες ώστε να ανταποκρίνονται στις ειδικές ανάγκες κάθε μεμονωμένου ασθενούς. Οι στρατηγικές θεραπείας επιλέγονται με βάση έναν αριθμό διαφορετικών παραγόντων, όπως η διάγνωση, η πρόγνωση, η αντίδραση σε αντισταθμιστικές στρατηγικές, η σοβαρότητα της δυσφαγίας, η γνωστική κατάσταση, η αναπνευστική λειτουργία, η υποστήριξη του φροντιστή και το κίνητρο και το ενδιαφέρον του ασθενούς.

Η επαρκής διατροφή και η ενυδάτωση πρέπει να διατηρούνται ανά πάσα στιγμή κατά τη διάρκεια της θεραπείας της δυσφαγίας. Ο γενικός στόχος της θεραπείας δυσφαγίας είναι η διατήρηση ή η επαναφορά του ασθενούς στην από του στόματος σίτιση. Ωστόσο, αυτό πρέπει να γίνεται ενώ διασφαλίζεται επαρκής διατροφή και ενυδάτωση και ασφαλής κατάποση (χωρίς εισρόφηση τροφής στους πνεύμονες). Εάν η από του στόματος σίτιση οδηγεί σε αυξημένες ώρες γευμάτων και αυξημένη προσπάθεια κατά τη διάρκεια της κατάποσης, με αποτέλεσμα να μην καταναλώνεται αρκετή τροφή για τη διατήρηση του βάρους, μπορεί να χρειαστεί μια συμπληρωματική μη από του στόματος μέθοδος διατροφής. Επιπλέον, εάν ο ασθενής εισροφά τροφή ή υγρό στους πνεύμονες παρά τη χρήση αντισταθμιστικών στρατηγικών και επομένως δεν είναι ασφαλής για στοματική σίτιση, μπορεί να χρειαστεί μη από του στόματος σίτιση. Η μη φυσιολογική σίτιση περιλαμβάνει τη λήψη διατροφής μέσω μιας μεθόδου που παρακάμπτει τον μηχανισμό της στοματοφαρυγγικής κατάποσης, συμπεριλαμβανομένου ενός ρινογαστρικού σωλήνα, της γαστροστομίας ή της νηστιδοστομίας.

Μια ανασκόπηση του Cochrane του 2018 δεν βρήκε συγκεκριμένα στοιχεία σχετικά με τις άμεσες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της τροποποίησης του πάχους των υγρών για τις δυσκολίες κατάποσης σε άτομα με άνοια.

Αντισταθμιστικές θεραπείες 
Οι διαδικασίες αντισταθμιστικής θεραπείας έχουν σχεδιαστεί για να αλλάζουν τη ροή της τροφής/υγρών και να εξαλείφουν τα συμπτώματα, αλλά δεν αλλάζουν άμεσα τη φυσιολογία της κατάποσης.

 Τεχνικές στάσης
 Αλλαγές διατροφικής σύστασης (διατροφής).
 Τροποποίηση όγκου και ταχύτητας παρουσίασης φαγητού
 Τεχνική για τη βελτίωση της στοματικής αισθητηριακής επίγνωσης
 Ενδοστοματική προσθετική

Θεραπευτικές Διαδικασίες Θεραπείας - σχεδιασμένες να αλλάζουν ή/και να βελτιώνουν τη φυσιολογία της κατάποσης.

 Ασκήσεις στοματικού και φαρυγγικού εύρους κίνησης
 Ασκήσεις αντίστασης
 Ασκήσεις ελέγχου βλωμού
 Ελιγμοί κατάποσης
 Υπεργλωττιδική κατάποση
 Υπερ-υπεργλωττιδική κατάποση
 Κατάποση προσπαθείας
 Ελιγμός Μέντελσον

Επιδημιολογία 
Οι διαταραχές κατάποσης μπορεί να εμφανιστούν σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, ως αποτέλεσμα συγγενών ανωμαλιών, δομικών βλαβών ή/και ιατρικών καταστάσεων. Τα προβλήματα κατάποσης είναι ένα κοινό παράπονο μεταξύ των ηλικιωμένων ατόμων και η συχνότητα της δυσφαγίας είναι υψηλότερη στους ηλικιωμένους και σε ασθενείς που έχουν υποστεί εγκεφαλικά. Η δυσφαγία επηρεάζει περίπου το 3% του πληθυσμού.

Παραπομπές 

Παθήσεις του γαστρεντερικού
Συμπτώματα και σημάδια: Πεπτικό σύστημα και κοιλιά