Γιαβόζνο

Το Γιαβόζνο  είναι μια πόλη στη νότια Πολωνία, κοντά στο Κατοβίτσε. Βρίσκεται στα υψίπεδα της Σιλεσίας, στον ποταμό Πρζέμζα (παραπόταμος του Βιστούλα). 

Το Γιαβόζνο ανήκει στην ιστορική επαρχία της Μικράς Πολωνίας. Η πόλη βρίσκεται στο βοεβοδάτο της Σιλεσίας από την ίδρυσή της το 1999, ενώ στο παρελθόν (1975–1999) ανήκε στο βοεβοδάτο του Κατοβίτσε. 

Είναι μία από τις πόλεις της αστικής περιοχής του Κατοβίτσε με πληθυσμό 2,7 εκατομμυρίων και σε μια ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή της Σιλεσίας που κατοικείται από περίπου 5.294.000 κατοίκους.  Ο πληθυσμός της πόλης είναι 89.350 κάτοικοι (2021).

Ονομασία 
Η ονομασία της πόλης προέρχεται από τις συκομουριές (jawor στα πολωνικά), που στο παρελθόν ήταν άφθονες στην περιοχή.

Γεωγραφία

Τοποθεσία 
Ο δήμος βρίσκεται σε μικρή απόσταση βορειοανατολικά της Διασταύρωσης 41 στον αυτοκινητόδρομο Α4. Βρίσκεται στα υψίπεδα της Σιλεσίας, στην ιστορική περιοχή της Μικράς Πολωνίας, και από την ίδρυσή της έως το 1975, ήταν διοικητικά συνδεδεμένη με την πρωτεύουσα της Μικράς Πολωνίας, την Κρακοβία. Μέχρι το 1795, ανήκε στο Βοεβοδάτο της Κρακοβίας. Στη συνέχεια, μαζί με την Κρακοβία, καταλήφθηκαν από την Αυτοκρατορία των Αψβούργων στον Διαμελισμό της Πολωνίας. Το 1815-1846 ανήκε στην Ελεύθερη Πόλη της Κρακοβίας, η οποία προσαρτήθηκε από την Αυστρία και συγχωνεύθηκε με το Βασίλειο της Γαλικίας και τη Λοδομερία. Το 1918, το Γιαβόζνο επέστρεψε στην Πολωνία.

Διοικητική θέση 
Το Γιαβόζνο εντάχθηκε στο Βοεβοδάτο της Σιλεσίας (επαρχία) με ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1999 βάσει του νόμου για την αναδιοργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Προηγουμένως, ήταν προσαρτημένο στο Βοεβοδάτο του Κατοβίτσε (1975–1998) και πριν από αυτό στο Βοεβοδάτο της Κρακοβίας. Το Γιαβόζνο βρίσκεται στα ανατολικά της μεγαλύτερης μητρόπολης της Πολωνίας και μιας από τις μεγαλύτερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αριθμώντας περίπου 3,5 εκατομμύρια. Αυτή η αστική επέκταση άνθισε τον 19ο αιώνα χάρη στην ταχεία ανάπτυξη των μεταλλευτικών και μεταλλουργικών βιομηχανιών. Το 2006 το Γιαβόζνο και 14 γειτονικές πόλεις σχημάτισαν μια πολυδημοτική δομή, την Μητροπολιτική Ένωση Άνω Σιλεσίας. Ο πληθυσμός του είναι 2 εκατομμύρια και η έκτασή του είναι 1.304 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Κλίμα 
Το κλίμα της περιοχής είναι ηπειρωτικό υγρό. Η μέση ετήσια θερμοκρασία είναι 8 βαθμοί Κελσίου (μέσος όρος Ιανουαρίου -1,7 βαθμοί Κελσίου και μέσος όρος Ιουλίου 17,7 βαθμοί Κελσίου). Η μέση ετήσια βροχόπτωση είναι 750 χιλιοστά και ο πιο βροχερός μήνας είναι ο Ιούλιος. Οι χαρακτηριστικοί ασθενείς άνεμοι της περιοχής πνέουν περίπου 2 μ/δ από τα δυτικά (Μοραβική Πύλη).

Μεταφορές 

Το Γιαβόζνο βρίσκεται στη διασταύρωση ορισμένων οδικών διαδρομών, όπως ο αυτοκινητόδρομος Α4 (μέρος της Ευρωπαϊκής Οδού E40), ο αυτοκινητόδρομος ταχείας κυκλοφορίας S1 που συνδέεται με τον αυτοκινητόδρομο Α1 (αμφότεροι αποτελούν μέρος της ευρωπαϊκής Οδού E75 ), την εθνική οδό 79 (Βαρσοβία-Μπίτομ) και την Οδό του Βοεβοδάτου 903.

Η δημόσια συγκοινωνία παρέχεται από την PKM Jaworzno, που δεν ανήκει στην KZK GOP. Η PKM Jaworzno ήταν μια από τις πρώτες εταιρείες δημόσιων μεταφορών στην Πολωνία, που εισήγαγε τη μαγνητική κάρτα που ονομάζεται Αστική Κάρτα Γιαβόζνο αντί για χάρτινα εισιτήρια. Επί του παρόντος, η PKM Jaworzno είναι μια από τις πιο σύγχρονες εταιρείες δημόσιων μεταφορών στην Πολωνία. Ο στόλος της PKM Jaworzno βασίζεται κατά 40% σε ηλεκτρικά οχήματα.

Ιστορία 
Κατά τον Μεσαίωνα, στο λόφο Γκρότζισκο ιδρύθηκε φρούριο, ίχνη του οποίου μπορούν να βρεθούν ακόμη. Η πρώτη γνωστή αναφορά του Γιαβόζνο προέρχεται από το έτος 1229 και το 1335 υπήρχε μια ενοριακή εκκλησία του Αγίου Βόιτσιτς. Το Γιαβόζνο παρέμεινε ένα μικρό χωριό στη δυτική Μικρά Πολωνία, κοντά στην πολύ μεγαλύτερη και πιο σημαντική πόλη Χσάνουφ. Από το 1179, ο κοντινός ποταμός Πρζέμζα σηματοδότησε τα σύνορα μεταξύ της Μικράς Πολωνίας και της Σιλεσίας. Έγινε επίσης κρατικό σύνορο της Πολωνίας μέχρι το 1922. Η περιοχή του Γιαβόζνο ήταν αρχικά υπό την κυριαρχία των επισκόπων της Κρακοβίας. Αφού η Αυστρία κατέλαβε τη Σιλεσία στα τέλη του 17ου αιώνα, αναπτύχθηκαν πολλά ανθρακωρυχεία κοντά στο Γιαβόζνο. Τον 18ο αιώνα βρέθηκαν εδώ κοιτάσματα αργύρου, μολύβδου, σιδήρου και ψευδαργύρου. Το 1767, το πρώτο ανθρακωρυχείο στην Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία άνοιξε στη Σάκοβα.

Μετά τους διαμελισμούς της Πολωνίας, το Γιαβόζνο ανήκε στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων. Το 1809 – 1815 ήταν τμήμα του Δουκάτου της Βαρσοβίας και το 1815–1846 ανήκε στην Ελεύθερη Πόλη της Κρακοβίας, η οποία το 1846 προσαρτήθηκε από την Αυστριακή Αυτοκρατορία. Το Γιαβόζνο παρέμεινε στην αυστριακή Γαλικία μέχρι τον Νοέμβριο του 1918. Τον 19ο αιώνα, το χωριό έγινε διάσημο για τη λεγόμενη Γωνιά των Τριών Αυτοκρατόρων, όπου συναντήθηκαν τα σύνορα τριών δυνάμεων (Γερμανική Αυτοκρατορία, Ρωσική Αυτοκρατορία και Αυστροουγγαρία). Το 1847, μια νέα σιδηροδρομική γραμμή συνδέει την περιοχή Σάκοβα του Γιαβόζνο με την Κρακοβία και την Πρωσική Άνω Σιλεσία. Το χωριό έγινε κέντρο εκβιομηχάνισης. Ένα εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας άνοιξε το 1898 και τα ανθρακωρυχεία του Γιαβόζνο εξόρυσσαν το 84% του άνθρακα της Γαλικίας. Πολλά νέα εργοστάσια ιδρύθηκαν εδώ στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Ως αποτέλεσμα, στις 21 Σεπτεμβρίου 1901, ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ Α' της Αυστρίας χορήγησε καταστατικό πόλης στο Γιαβόζνο.

Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1918, η Πολωνία ανέκτησε την ανεξαρτησία και τον έλεγχο της πόλης. Στη Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία, το Γιαβόζνο ανήκε στο Βοεβοδάτο της Κρακοβίας, στο οποίο παρέμεινε και μετά τον πόλεμο, μέχρι το 1975.

Μετά την κοινή γερμανοσοβιετική εισβολή στην Πολωνία, η οποία ξεκίνησε τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τον Σεπτέμβριο του 1939, η πόλη καταλήφθηκε από τη Γερμανία. Οι Γερμανοί λειτούργησαν πολλά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στην πόλη, συμπεριλαμβανομένης μιας ναζιστικής φυλακής/στρατοπέδου καταναγκαστικής εργασίας, ενός υποστρατοπέδου του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Άουσβιτς και του υποστρατοπέδου E596 του στρατοπέδου αιχμαλώτων πολέμου Στάλαγκ Η'-B/344 για Αιχμαλώτους Δυτικών Συμμάχων στο ανθρακωρυχείο Γιαν Κάντι (υπό κατοχή με το όνομα Νταχσγκρούμπε),  και τα υποστρατόπεδα E561, E563 και E732 του Στάλαγκ Η'-B/344, που βρίσκονται σε μια τοπική σιδηροδρομική αποθήκη, στο ανθρακωρυχείο Σομπιέσκι (τότε μετονομάστηκε σε Ρομπερτσγκρούμπε) και στη σημερινή συνοικία Σάκοβα, αντίστοιχα.

Μετά τον πόλεμο, η πόλη επανήλθε στην Πολωνία, αν και με κομμουνιστικό καθεστώς που είχε εγκατασταθεί από τη Σοβιετική Ένωση, το οποίο παρέμεινε στην εξουσία μέχρι την πτώση του κομμουνισμού τη δεκαετία του '80. Οι κομμουνιστές μετέτρεψαν το πρώην ναζιστικό γερμανικό υποστρατόπεδο του Άουσβιτς στο Κεντρικό Στρατόπεδο Εργασίας Γιαβόζνο. 

Στη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας το Γιαβόζνο αναπτύχθηκε ως σημαντικό βιομηχανικό κέντρο. Ο πληθυσμός αυξήθηκε γρήγορα, όταν χιλιάδες μετανάστες ήρθαν εδώ για να αναζητήσουν δουλειά σε ανθρακωρυχεία, εργοστάσια ηλεκτροπαραγωγής και άλλα εργοστάσια. Επιπλέον, αρκετά χωριά ενσωματώθηκαν στο Γιαβόζνο. Ως αποτέλεσμα, η περιοχή του Γιαβόζνο φτάνει τα 152 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Το 1975, η πόλη έγινε μέρος του βοεβοδάτου του Κατοβίτσε. Παρά το γεγονός ότι οι περισσότερες πόλεις της κομητείας Χσάνουφ πριν από το 1975 επέστρεψαν στη Μικρά Πολωνία, το Γιαβόζνο προσαρτήθηκε στο Σιλεσιανό βοεβοδάτο το 1999.

Περιβάλλον 

Το πράσινο, τα δάση και η υπανάπτυκτη γη αποτελούν το 60% της έκτασης της πόλης. Το Γιαβόζνο έχει περιβαλλοντικά πολύτιμες περιοχές, που ως ομάδα παρουσιάζουν ποικιλία τοπίων και βλάστησης καθώς και πλούτο χλωρίδας και πανίδας. Αυτά περιλαμβάνουν το φυσικό καταφύγιο Ντόλινα Ζάμπνικα, την περιοχή προστατευόμενου τοπίου Ντόμπρα Γουιλκόσιν, το μνημείο φυσικής επιφάνειας Σασάνκα, τον λόφο Γκρότσισκο και τη λίμνη Σοσίνα. Εντός των ορίων του Γιαβόζνο υπάρχουν 41 είδη φυτών υπό αυστηρή προστασία και 11 υπό μερική προστασία.

Αθλητισμός και πολιτισμός 

Η πόλη του Γιαβόζνο διαθέτει πολλές αθλητικές εγκαταστάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο και προσφέρει μια πλούσια ποικιλία εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Η μεγάλη αρένα της πόλης, το Hala Widowiskowo-Sportowa, μπορεί να φιλοξενήσει 2.500 θεατές. Το κέντρο θαλάσσιων σπορ Sosina είναι ο χώρος διεξαγωγής του ετήσιου πολωνικού πρωταθλήματος θαλάσσιου σκι .

Αδελφοποιημένες πόλεις 
Το Γιαβόζνο είναι αδελφοποιημένο με: 

  Χέρεφορντ, Αγγλία, Ηνωμένο Βασίλειο
  Κάρβινα, Τσεχία
  Σιγκέταλομ, Ουγγαρία
  Γιγού, Κίνα

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Επίσημος ιστότοπος του Γιαβόζνο 
 Δημοφιλής ιστότοπος για το Γιαβόζνο 
 Κοινοτική πύλη της πόλης 
 Εβραϊκή Κοινότητα στο Γιαβόζνο 
 Δημόσια Βιβλιοθήκη της πόλης
 Μουσείο Πόλης

Βοεβοδάτο Κρακοβίας (1919-1939)
Βασίλειο της Γαλικίας και Λοδομερίας
Βοεβοδάτο Κρακοβίας (14ος αιώνας-1795)
Πόλεις του Βοεβοδάτου Σιλεσίας
Πόλεις πόβιατ της Πολωνίας