Αχίλλειος τένοντας

Ο αχίλλειος τένοντας, γνωστός και ως τένοντας της πτέρνας, είναι ένας τένοντας στο πίσω μέρος του ποδιού και είναι ο παχύτερος στο ανθρώπινο σώμα. Χρησιμεύει για τη σύνδεση του πελματιαίου, του γαστροκνήμιου και του πελματικού μυ στο οστό της πτέρνας. Αυτοί οι μύες, ενεργώντας μέσω του τένοντα, προκαλούν πελματιαία κάμψη του ποδιού στην άρθρωση του αστραγάλου και (εκτός από το πέλμα) κάμψη στο γόνατο.

Οι ανωμαλίες του αχίλλειου τένοντα περιλαμβάνουν φλεγμονή (τενοντίτιδα αχίλλειου), εκφύλιση, ρήξη και εναποθέσεις χοληστερόλης (ξανθώματα).

Ο αχίλλειος τένοντας ονομάστηκε το 1693 από τον Έλληνα ήρωα Αχιλλέα.

Δομή 
Ο Αχίλλειος τένοντας συνδέει μυ με οστό, όπως και άλλοι τένοντες, και βρίσκεται στο πίσω μέρος του κάτω τμήματος του ποδιού. Ο αχίλλειος τένοντας συνδέει τους γαστροκνήμιους και πελματιαίους μύες με το όγκωμα της πτέρνας. Ο τένοντας ξεκινά κοντά στο μέσο της γάμπας και δέχεται μυϊκές ίνες στην εσωτερική του επιφάνεια, ιδιαίτερα από τον πελματιαίο, σχεδόν μέχρι το κάτω άκρο του. Λεπταίνοντας σταδιακά κάτω, καταφύεται στο μεσαίο τμήμα του πίσω μέρους του οστού της πτέρνας. Ο τένοντας απλώνεται κάπως στο κάτω άκρο του, έτσι ώστε το στενότερο τμήμα του να είναι περίπου 4 εκατοστά πάνω από την κατάφυσή του.

Ο τένοντας καλύπτεται από την περιτονία και το δέρμα και ξεχωρίζει ευδιάκριτα πίσω από το οστό: το κενό γεμίζει με χαλαρό συνδετικό και λιπώδη ιστό. Ένας θύλακας βρίσκεται μεταξύ του τένοντα και του άνω τμήματος της πτέρνας. Έχει μήκος 15 εκατοστά. Κατά μήκος της πλευράς του μυός, και επιφανειακά σε αυτόν, βρίσκεται η ελάσσονα σαφηνής φλέβα. Το γαστροκνημιαίο νεύρο συνοδεύει την ελάσσονα σαφηνή φλέβα καθώς κατεβαίνει στο οπίσθιο πόδι, ταξιδεύοντας πλάγια προς αυτήν καθώς διασχίζει το πλάγιο όριο του αχίλλειου τένοντα. Ο τένοντας είναι ο πιο παχύς τένοντας στο ανθρώπινο σώμα. Μπορεί να δεχτεί καταπόνηση 3,9 φορές το σωματικό βάρος κατά το περπάτημα και 7,7 φορές το σωματικό βάρος στο τρέξιμο.

Η παροχή αίματος στον αχίλλειο τένοντα είναι ανεπαρκής, και κυρίως μέσω ενός παλίνδρομου κλάδου της οπίσθιας κνημιαίας αρτηρίας, και ορισμένων διατιτραίνοντων αρτηριακών κλάδων που περνούν μέσα από τους περιβάλλοντες μύες.

Λειτουργία 
Ενεργώντας μέσω του αχίλλειου τένοντα, οι γαστροκνήμιοι και πελματιαίοι μύες προκαλούν πελματιαία κάμψη του ποδιού στον αστράγαλο. Αυτή η ενέργεια φέρνει το πέλμα του ποδιού πιο κοντά στο πίσω μέρος του ποδιού. Ο γαστροκνήμιος λυγίζει επίσης το πόδι στο γόνατο. Και οι δύο μύες νευρώνονται από το κνημιαίο νεύρο. Επειδή οι ίνες του τένοντα κινούνται σπειροειδώς περίπου 90 μοίρες, οι ίνες του γαστροκνήμιου τείνουν να προσκολλώνται στο εξωτερικό μέρος του οστού, ενώ οι ίνες του πελματιαίου τείνουν να προσκολλώνται πιο κοντά στη μέση γραμμή.

Η δόνηση του τένοντα χωρίς οπτικά ερεθίσματα έχει σημαντικό αντίκτυπο στην στάση του σώματος. Η δόνηση του τένοντα προκαλεί κίνηση προς τα πίσω και την ψευδαίσθηση της κλίσης του σώματος προς τα εμπρός σε όρθιους. Αυτό συμβαίνει επειδή οι δονήσεις διεγείρουν τις μυϊκές ατράκτους στους μύες της γάμπας. Οι μυϊκές άτρακτοι ειδοποιούν τον εγκέφαλο ότι το σώμα κινείται προς τα εμπρός, έτσι το κεντρικό νευρικό σύστημα αντισταθμίζει μετακινώντας το σώμα προς τα πίσω.

Κλινική σημασία

Φλεγμονή 
Η φλεγμονή του αχίλλειου τένοντα ονομάζεται αχίλλειος τενοντίτιδα. Η αχίλλειος τενόντωση είναι ο πόνος ή η δυσκαμψία του τένοντα, που επιδεινώνεται ιδιαίτερα κατά την άσκηση και γενικά λόγω υπερβολικής χρήσης. Τα πιο κοινά συμπτώματα είναι ο πόνος και το πρήξιμο γύρω από τον προσβεβλημένο τένοντα. Ο πόνος είναι συνήθως χειρότερος στην αρχή της άσκησης και μειώνεται στη συνέχεια. Μπορεί επίσης να υπάρχει δυσκαμψία του αστραγάλου. Η έναρξη είναι γενικά σταδιακή.

Συνήθως εμφανίζεται ως αποτέλεσμα υπερβολικής χρήσης, όπως στο τρέξιμο. Άλλοι παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν τραύμα, τρόπο ζωής που περιλαμβάνει λίγη άσκηση, παπούτσια με ψηλά τακούνια, ρευματοειδή αρθρίτιδα και φάρμακα της κατηγορίας φθοριοκινολόνων ή στεροειδών. Η διάγνωση βασίζεται γενικά στα συμπτώματα και την εξέταση.

Ενώ οι διατάσεις και οι ασκήσεις για την ενίσχυση της πλάτης συνιστώνται συχνά για πρόληψη, τα στοιχεία που υποστηρίζουν αυτά τα μέτρα είναι ανεπαρκή. Η θεραπεία συνήθως περιλαμβάνει ξεκούραση, πάγο, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ) και φυσικοθεραπεία. Η ανύψωση φτέρνας ή ορθωτικά μπορεί επίσης να είναι χρήσιμα. Σε όσους τα συμπτώματα διαρκούν περισσότερο από έξι μήνες παρά τις άλλες θεραπείες, μπορεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο χειρουργικής επέμβασης. Η αχίλλειος τενοντίτιδα είναι σχετικά συχνή.

Εκφύλιση 
Η εκφύλιση του Αχίλλειου τένοντα συνήθως διερευνάται είτε με μαγνητική τομογραφία είτε με υπερηχογράφημα. Και στις δύο περιπτώσεις, ο τένοντας είναι παχυσμένος, μπορεί να υπάρχει φλεγμονή στο περιβάλλον λόγω της παρουσίας παρατενονίτιδας ή  οπισθοπτερνικής ή οπισθοαχίλλειας θυλακίτιδας. Εντός του τένοντα, μπορεί να εντοπιστούν αυξημένη ροή αίματος, αποδιοργάνωση των ινιδίων του τένοντα και ρήξεις μερικού πάχους. Η αχίλλειος τενόντωση ή τενοντοπάθεια συχνά επηρεάζει το μεσαίο τμήμα του τένοντα, αλλά μπορεί να επηρεάζει και την ένθεση, η οποία στη συνέχεια είναι γνωστή ως ενθεσοπάθεια. Αν και η ενθεσοπάθεια μπορεί να παρατηρηθεί στο πλαίσιο της προχωρημένης ηλικίας, σχετίζεται επίσης με αρθρίτιδες όπως η ουρική αρθρίτιδα και οι οροαρνητικές σπονδυλοαρθιτίδες. Η αχίλλειος τενοντοπάθεια είναι ένας γνωστός παράγοντας κινδύνου για ρήξεις μυών της γάμπας.

Ρήξη 
Η ρήξη του αχίλλειου τένοντα είναι όταν σπάει ο αχίλλειος τένοντας. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν την ξαφνική έναρξη αιχμηρού πόνου στη φτέρνα. Μπορεί να ακουστεί ήχος θραύσης καθώς ο τένοντας σπάει και το περπάτημα γίνεται δύσκολο.

Η ρήξη εμφανίζεται συνήθως ως αποτέλεσμα ξαφνικής κάμψης του ποδιού όταν εμπλέκεται ο μυς της γάμπας, άμεσου τραύματος ή μακροχρόνιας τενοντίτιδας. Άλλοι παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν τη χρήση φθοριοκινολονών, σημαντική αλλαγή στην άσκηση, ρευματοειδή αρθρίτιδα, ουρική αρθρίτιδα ή τη χρήση κορτικοστεροειδών. Η διάγνωση βασίζεται συνήθως στα συμπτώματα και την εξέταση και μπορεί να επιβεβαιωθεί με ιατρική απεικόνιση. Η ρήξη του Αχίλλειου τένοντα εμφανίζεται σε περίπου 1 ανά 10.000 άτομα ετησίως. Τα αρσενικά προσβάλλονται συχνότερα από τα θηλυκά. Οι άνθρωποι μεταξύ 30 και 50 ετών προσβάλλονται συχνότερα.

Η πρόληψη μπορεί να περιλαμβάνει διατάσεις πριν από τη δραστηριότητα. Η θεραπεία μπορεί να γίνει με χειρουργική επέμβαση ή τοποθέτηση γύψου στα δάχτυλα των ποδιών με κατεύθυνση προς τα κάτω. Η σχετικά γρήγορη επιστροφή στην άσκηση με βάρη (εντός 4 εβδομάδων) φαίνεται εντάξει. Ο κίνδυνος εκ νέου ρήξης είναι περίπου 25% με το γύψο. Εάν δεν λάβει χώρα κατάλληλη θεραπεία εντός 4 εβδομάδων από τον τραυματισμό, τα αποτελέσματα δεν είναι τόσο καλά.

Ξανθώματα 
Τα τενοντικά ξανθώματα είναι εναποθέσεις χοληστερόλης που αναπτύσσονται συνήθως στον αχίλλειο τένοντα ατόμων με διαταραχές του μεταβολισμού των λιπιδίων, όπως η οικογενής υπερχοληστερολαιμία.

Νευρολογική εξέταση 
Ο αχίλλειος τένοντας ελέγχεται συχνά ως μέρος μιας νευρολογικής εξέτασης. Σε αυτή την εξέταση, ο τένοντας χτυπιέται με σφυρί τένοντα. Αυτό δοκιμάζει τα νωτιαία νεύρα S1 και S2: η φυσιολογική απόκριση είναι η πελματιαία κάμψη (κάμψη προς τα κάτω) του ποδιού.

Άλλα ζώα 
Εκτός από τον άνθρωπο, ο αχίλλειος τένοντας είναι κοντός ή απουσιάζει στους μεγάλους πιθήκους, αλλά μακρύς στους δενδρόβιους γίββωνες και στους ανθρώπους. Παρέχει ελαστική αποθήκευση ενέργειας στο άλμα, περπάτημα και τρέξιμο. Τα υπολογιστικά μοντέλα προτείνουν ότι αυτή η αποθήκευση ενέργειας στον αχίλλειο τένοντα αυξάνει την τελική ταχύτητα τρεξίματος κατά >80% και μειώνει το κόστος τρεξίματος κατά περισσότερο από τα τρία τέταρτα. Έχει προταθεί ότι «η απουσία ενός καλά ανεπτυγμένου αχίλλειου τένοντα στους μη ανθρώπινους αφρικανικούς πιθήκους θα τους απέτρεπε από να τρέχουν αποτελεσματικά, τόσο σε υψηλές ταχύτητες όσο και σε μεγάλες αποστάσεις».

Ιστορία 
Η παλαιότερη γνωστή γραπτή καταγραφή του τένοντα που πήρε το όνομά του από τον Αχιλλέα είναι το 1693 από τον Φλαμανδό/Ολλανδό ανατόμο Φίλιπ Φερχέγιεν. Στο ευρέως χρησιμοποιούμενο κείμενό του  περιέγραψε τη θέση του τένοντα και είπε ότι κοινώς αποκαλούνταν «το κορδόνι του Αχιλλέα». Ο τένοντας έχει περιγραφεί ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη, ο οποίος τον περιέγραψε ως το «μεγάλο τένοντα» και από μεταγενέστερους ανατόμους πριν από τον Φερχέγιεν ως «» (στα λατινικά σημαίνει «χορδή του Ιπποκράτη»).

Ο Φερχέγιεν αναφέρθηκε στη μυθολογική αφήγηση ότι ο Αχιλλέας κρατήθηκε από τη φτέρνα από τη μητέρα του Θέτιδα όταν τον βούτηξε στα ύδατα της Στυγός ως μωρό για να καταστήσει το σώμα του άτρωτο. Καθώς η φτέρνα με την οποία τον κράτησε δεν την άγγιξε το νερό, ήταν το μοναδικό ευάλωτο σημείο του (εξ ου και η έκφραση «Αχίλλειος πτέρνα») και τελικά σκοτώθηκε από ένα δηλητηριώδες βέλος στη φτέρνα. Το όνομα λοιπόν αναφέρεται επίσης στην ιδιαίτερα αναπηρική και επώδυνη επίδραση ενός τραυματισμού σε αυτόν τον τένοντα. Η πρώτη κλειστή ρήξη περιγράφηκε από τον Αμβρόσιο Παρέ τον δέκατο έκτο αιώνα.

Παραπομπές 

Ανθρώπινη ανατομία