Οικονομία του Μεξικού

Η οικονομία του Μεξικού χαρακτηρίζεται ως αναπτυσσόμενη οικονομία μικτής αγοράς.  Είναι η 14η μεγαλύτερη στον κόσμο σε ονομαστικούς όρους ΑΕΠ και η 13η μεγαλύτερη με βάση την ισοτιμία αγοραστικής δύναμης, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.  Από την κρίση του 1994, οι διοικήσεις έχουν βελτιώσει τα μακροοικονομικά θεμελιώδη μεγέθη της χώρας. Το Μεξικό δεν επηρεάστηκε σημαντικά από την κρίση της Νότιας Αμερικής του 2002 και διατήρησε θετικούς, αν και χαμηλούς, ρυθμούς ανάπτυξης μετά από μια σύντομη περίοδο στασιμότητας το 2001. Ωστόσο, το Μεξικό ήταν ένα από τα έθνη της Λατινικής Αμερικής που επλήγησαν περισσότερο από την ύφεση του 2008, με το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν του να συρρικνώνεται περισσότερο από 6% εκείνο το έτος.

Η μεξικανική οικονομία είχε πρωτοφανή μακροοικονομική σταθερότητα, η οποία μείωσε τον πληθωρισμό και τα επιτόκια σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Παρόλα αυτά, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά μεταξύ του αστικού και του αγροτικού πληθυσμού, των βόρειων και νότιων πολιτειών και των πλουσίων και των φτωχών.  Μερικά από τα άλυτα ζητήματα περιλαμβάνουν την αναβάθμιση των υποδομών, τον εκσυγχρονισμό του φορολογικού συστήματος και της εργατικής νομοθεσίας και τη μείωση της εισοδηματικής ανισότητας . Τα φορολογικά έσοδα, συνολικά 19,6 % του ΑΕΠ το 2013, ήταν τα χαμηλότερα μεταξύ των τότε 34 χωρών του ΟΟΣΑ.  

Η οικονομία περιλαμβάνει ταχέως αναπτυσσόμενους σύγχρονους βιομηχανικούς τομείς και τομείς υπηρεσιών, με αυξανόμενη ιδιωτική ιδιοκτησία. Οι πρόσφατες κυβερνήσεις έχουν διευρύνει τον ανταγωνισμό στα λιμάνια, τους σιδηρόδρομους, τις τηλεπικοινωνίες, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τη διανομή φυσικού αερίου και τα αεροδρόμια, με στόχο την αναβάθμιση των υποδομών. Ως οικονομία προσανατολισμένη στις εξαγωγές, περισσότερο από το 90% του μεξικανικού εμπορίου τελεί υπό τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου (ΣΕΣ) με περισσότερες από 40 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ιαπωνίας, του Ισραήλ και μεγάλου μέρους της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής. Η ΣΕΣ με τη μεγαλύτερη επιρροή είναι η Συμφωνία Ηνωμένων Πολιτειών-Μεξικού-Καναδά (USMCA), η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2020 και υπογράφηκε το 2018 από τις κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά και του Μεξικού. Το 2006, το εμπόριο με τους δύο βόρειους εταίρους του Μεξικού αντιπροσώπευε σχεδόν το 90% των εξαγωγών του και το 55% των εισαγωγών του.  Πρόσφατα, το Κογκρέσο του Μεξικού ενέκρινε σημαντικές φορολογικές, συνταξιοδοτικές και δικαστικές μεταρρυθμίσεις. Η μεταρρύθμιση στη βιομηχανία πετρελαίου συζητείται επί του παρόντος. Το 2016, το Μεξικό είχε 16 εταιρείες στη λίστα Forbes Global 2000 με τις μεγαλύτερες εταιρείες στον κόσμο. 

Το εργατικό δυναμικό του Μεξικού αποτελούνταν από 52,8 εκατομμύρια άτομα το 2015.  Ο ΟΟΣΑ και ο ΠΟΕ κατατάσσουν τους Μεξικανούς εργαζόμενους ως τους πιο σκληρά εργαζόμενους στον κόσμο όσον αφορά τον αριθμό των ωρών εργασίας ετησίως. Ωστόσο η αμοιβή ανά ώρα εργασίας παραμένει χαμηλή.

Ιστορικό 

Η περίοδος διακυβέρνησης του Πορφίριο Ντίας γνωστή ως "Πορφιριάτο" έφερε πρωτοφανή οικονομική ανάπτυξη κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.  Η ανάπτυξη αυτή συνοδεύτηκε από ξένες επενδύσεις και ευρωπαϊκή μετανάστευση, την ανάπτυξη των σιδηροδρομικών δικτύων και την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της χώρας. Η ετήσια οικονομική ανάπτυξη μεταξύ 1876 και 1910 ήταν κατά μέσο όρο 3,3%.  Η ιδιοκτησία μεγάλης κλίμακας σημείωσε σημαντική πρόοδο, ενώ ξένες εταιρείες γης συσσώρευσαν εκατομμύρια εκτάρια. Στο τέλος της δικτατορίας του Πορφίριο Ντίας, το 97% της καλλιεργήσιμης γης ανήκε στο 1% του πληθυσμού και το 95% των αγροτών ήταν ακτήμονες, οι οποίοι γίνονταν αγρότες σε τεράστιες χασιέντες ή σχηματίζοντας ένα εξαθλιωμένο αστικό προλεταριάτο του οποίου οι εξεγέρσεις καταπνίγονταν με την βία. 

Η πολιτική καταστολή και η απάτη, καθώς και οι τεράστιες εισοδηματικές ανισότητες που επιδεινώθηκαν από το σύστημα διανομής της γης που βασίζεται στα latifundios, στο οποίο οι μεγάλες χασιέντες ανήκαν σε λίγους όπου απασχολούνταν από εκατομμύριο εξαθλιωμένους αγρότες που ζούσαν σε επισφαλείς συνθήκες, οδήγησαν στη Μεξικανική Επανάσταση (1910– 1920), μια ένοπλη σύγκρουση που μεταμόρφωσε δραστικά την πολιτική, κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική δομή του Μεξικού κατά τον 20ο αιώνα. Ο ίδιος ο πόλεμος άφησε σκληρό τίμημα στην οικονομία και τον πληθυσμό, ο οποίος μειώθηκε κατά την 11ετή περίοδο μεταξύ 1910 και 1921.  Η ανοικοδόμηση της χώρας επρόκειτο να γίνει τις επόμενες δεκαετίες.

Η περίοδος από το 1940 έως το 1970 έχει ονομαστεί από τους οικονομικούς ιστορικούς ως το Μεξικάνικο Θαύμα, μια περίοδος οικονομικής ανάπτυξης που ακολούθησε το τέλος της Μεξικανικής Επανάστασης και την επανάληψη της συσσώρευσης κεφαλαίου σε καιρό ειρήνης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το Μεξικό υιοθέτησε ένα μοντέλο εκβιομηχάνισης με υποκατάσταση εισαγωγών, το οποίο προστάτευε και προώθησε την ανάπτυξη των εθνικών βιομηχανιών. Το Μεξικό γνώρισε μια οικονομική άνθηση μέσω της οποίας οι βιομηχανίες διεύρυναν γρήγορα την παραγωγή τους.  Σημαντικές αλλαγές στην οικονομική δομή περιελάμβαναν δωρεάν αναδιανομή της γης στους αγρότες με την έννοια του Εχίδο, την εθνικοποίηση των εταιρειών πετρελαίου και σιδηροδρόμων, την εισαγωγή των κοινωνικών δικαιωμάτων στο Σύνταγμα του 1917, τη γέννηση μεγάλων και ισχυρών εργατικών συνδικάτων και την αναβάθμιση των υποδομών. Ενώ ο πληθυσμός διπλασιάστηκε από το 1940 έως το 1970, το ΑΕΠ εξαπλασιάστηκε κατά την ίδια περίοδο. 

Η ανάπτυξη είχε φτάσει στο αποκορύφωμά της στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, οι προεδρικές διοικήσεις του Λουίς Ετσεβερία Άλβαρες (1970–76) και του Χοσέ Λόπεζ Πορτίγιο (1976–82) προσπάθησαν να συμπεριλάβουν την κοινωνική ανάπτυξη στις πολιτικές τους, μια προσπάθεια που συνεπαγόταν αυξημένες δημόσιες δαπάνες. Με την ανακάλυψη τεράστιων κοιτασμάτων πετρελαίου κατά τη διάρκεια μιας περιόδου αυξήσεων των τιμών του πετρελαίου και χαμηλών διεθνών επιτοκίων, η κυβέρνηση δανείστηκε από τις διεθνείς κεφαλαιαγορές για να επενδύσει στην κρατική εταιρεία πετρελαίου Pemex, η οποία με τη σειρά της φαινόταν να παρέχει μια μακροπρόθεσμη πηγή εισοδήματος για την προώθηση της κοινωνικής ευημερίας. Αυτό προκάλεσε μια αξιοσημείωτη αύξηση στις δημόσιες δαπάνες  και ο πρόεδρος Λόπεζ Πορτίγιο ανακοίνωσε ότι είχε έρθει η ώρα να «διαχειριστεί κανείς την ευημερία»  καθώς το Μεξικό πολλαπλασίασε την παραγωγή πετρελαίου του για να γίνει ο τέταρτος μεγαλύτερος εξαγωγέας στον κόσμο. 

Την περίοδο 1981–1982 το διεθνές πανόραμα άλλαξε απότομα: οι τιμές του πετρελαίου έπεσαν και τα επιτόκια αυξήθηκαν. Το 1982, ο Λόπεζ Πορτίγιο, λίγο πριν τελειώσει τη θητεία του, ανέστειλε τις πληρωμές του εξωτερικού χρέους, υποτίμησε το πέσο και εθνικοποίησε το τραπεζικό σύστημα, μαζί με πολλές άλλες βιομηχανίες που επλήγησαν σοβαρά από την κρίση, μεταξύ των οποίων η βιομηχανία χάλυβα. Ενώ η υποκατάσταση των εισαγωγών είχε συμβάλει στην εκβιομηχάνιση του Μεξικού, τη δεκαετία του 1980 η παρατεταμένη προστασία των μεξικανικών εταιρειών είχε οδηγήσει σε έναν μη ανταγωνιστικό βιομηχανικό τομέα με χαμηλά κέρδη παραγωγικότητας. 
 
Ο Πρόεδρος Μιγκέλ ντε λα Μαδρίντ (1982–88) ήταν ο πρώτος από μια σειρά προέδρων που εφάρμοσαν νεοφιλελεύθερες πολιτικές. Μετά την κρίση του 1982, οι δανειστές ήταν απρόθυμοι να επιστρέψουν στο Μεξικό και, για να διατηρήσει το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών σε ισορροπία, η κυβέρνηση κατέφυγε σε υποτιμήσεις του πέσο, που πυροδότησε έναν πρωτοφανή πληθωρισμό,  φτάνοντας σε ετήσιο ρεκόρ 139,7% το 1987. 

Ένα από τα πρώτα βήματα προς την απελευθέρωση του εμπορίου ήταν η υπογραφή από το Μεξικό της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου (GATT) το 1986 υπό τον Πρόεδρο ντε λα Μαδρίντ. Κατά τη διάρκεια της διοίκησης του Κάρλος Σαλίνας ντε Γκορτάρι (1988–94) ιδιωτικοποιήθηκαν πολλές κρατικές εταιρείες. Η τηλεφωνική εταιρεία Telmex, ένα κυβερνητικό μονοπώλιο, έγινε ιδιωτικό μονοπώλιο και πουλήθηκε στον επιχειρηματία Κάρλος Σλιμ.  Ωστόσο, δεν ανοίχτηκε σε ιδιώτες επενδυτές η κρατική εταιρεία πετρελαίου Pemex ή ο ενεργειακός τομέας. Επιπλέον, το τραπεζικό σύστημα που είχε κρατικοποιηθεί κατά την εξάντληση της διοίκησης του Πορτίγιο το 1982 ιδιωτικοποιήθηκε, αλλά με τον αποκλεισμό των ξένων τραπεζών.  Ο Σαλίνας πίεσε για τη συμπερίληψη του Μεξικού στη Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής, επεκτείνοντάς την από μια συμφωνία ΗΠΑ-Καναδά. Η διευρυμένη NAFTA υπογράφηκε το 1992, μετά την υπογραφή δύο πρόσθετων συμπληρωμάτων για το περιβάλλον και τα πρότυπα εργασίας, τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1994. 

Ο Σαλίνας εισήγαγε επίσης αυστηρούς ελέγχους τιμών και διαπραγματεύτηκε μικρότερες αυξήσεις κατώτατου μισθού με το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα υπό τον ηλικιωμένο Φιντέλ Βελάσκεθ με στόχο τον περιορισμό του πληθωρισμού.   Ενώ η στρατηγική του ήταν επιτυχής στη μείωση του πληθωρισμού, η ανάπτυξη ήταν κατά μέσο όρο μόνο 2,8 % ετησίως.  Καθορίζοντας τη συναλλαγματική ισοτιμία, το πέσο υπερτιμήθηκε γρήγορα ενώ οι καταναλωτικές δαπάνες αυξήθηκαν, με αποτέλεσμα το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών να φτάσει το 7% του ΑΕΠ το 1994. Το έλλειμμα χρηματοδοτήθηκε μέσω του tesobonos, ενός είδους δημόσιου χρέους που μετέτρεπε την πληρωμή σε δολάρια.  

Η εξέγερση της Τσιάπας τον Ιανουάριο του 1994 και οι δολοφονίες του υποψηφίου για την προεδρία του κυβερνώντος κόμματος τον Μάρτιο του 1994, Λουίς Ντόναλντο Κολόσιο και του Γενικού Γραμματέα του κόμματος και αδελφού του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα Χοσέ Φρανσίσκο Ρουίζ Μασιέ το 1994, μείωσαν την εμπιστοσύνη των επενδυτών. Οι κάτοχοι του δημόσιου χρέους πούλησαν γρήγορα τα tesobonos τους, εξαντλώντας τα αποθεματικά της Κεντρικής Τράπεζας,  ενώ οι επενδύσεις χαρτοφυλακίου, που αποτελούσαν το 90% των συνολικών επενδυτικών ροών, έφυγαν από τη χώρα τόσο γρήγορα όσο είχαν εισέλθει 
 
Αυτή η μη βιώσιμη κατάσταση ανάγκασε τελικά την εισερχόμενη διοίκηση Σεντίγιο να υιοθετήσει μια κυμαινόμενη συναλλαγματική ισοτιμία. Το πέσο υποτιμήθηκε απότομα και η χώρα μπήκε σε οικονομική κρίση τον Δεκέμβριο του 1994.  Η έκρηξη των εξαγωγών, καθώς και ένα διεθνές πακέτο διάσωσης που δημιουργήθηκε από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον (1993-2001), βοήθησαν να μετριαστεί η κρίση. Σε λιγότερο από 18 μήνες, η οικονομία αναπτυσσόταν ξανά και ο ετήσιος ρυθμός αύξησης ήταν κατά μέσο όρο 5,1 % μεταξύ 1995 και 2000.  Πιο πρόσφατες ερμηνείες υποστηρίζουν ότι η κρίση και η επακόλουθη δημόσια διάσωση «διατήρησαν, ανανέωσαν και ενίσχυσαν τις δομικά άνισες κοινωνικές σχέσεις εξουσίας και ταξικών χαρακτηριστικών του χρηματοοικονομικού νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού» σε μορφές θεσμικά συγκεκριμένες για τη μεξικανική κοινωνία, με την αύξηση του ΑΕΠ να υποκινείται από ιδιωτικοποιήσεις. Η κατά κεφαλήν οικονομική ανάπτυξη τη δεκαετία του 2000 ήταν χαμηλή. 

Ο Πρόεδρος Ερνέστο Σεντίγιο (1994–2000) και ο Πρόεδρος Βισέντε Φοξ (2000–06), του Κόμματος Εθνικής Δράσης (National Action Party), του κόμματος της αντιπολίτευσης που κέρδισε προεδρικές εκλογές από την ίδρυση του προδρόμου του Θεσμικού Επαναστατικού Κόμματος στο 1929, συνεχίστηκε με την απελευθέρωση του εμπορίου. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Φοξ, υπογράφηκαν αρκετές συμφωνίες με χώρες της Λατινικής Αμερικής και της Ευρώπης, την Ιαπωνία και το Ισραήλ, και  προσπάθησαν να διατηρήσουν τη μακροοικονομική σταθερότητα. Έτσι, το Μεξικό έγινε μια από τις πιο ανοιχτές χώρες στον κόσμο στο εμπόριο και η οικονομική βάση μετατοπίστηκε ανάλογα. Το συνολικό εμπόριο με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά τριπλασιάστηκε και οι συνολικές εξαγωγές και εισαγωγές σχεδόν τετραπλασιάστηκαν μεταξύ 1991 και 2003  Η φύση των ξένων επενδύσεων άλλαξε επίσης με μεγαλύτερο μερίδιο των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) έναντι των επενδύσεων χαρτοφυλακίου.

Παραπομπές 

Οικονομία του Μεξικού