Ιθαγενείς γλώσσες της Αμερικής

Οι αυτόχθονες γλώσσες της αμερικανικής ηπείρου είναι οι γλώσσες που υπήρχαν στην αμερικανική ήπειρο πριν από την ευρωπαϊκή επαφή. Πάνω από χίλιες από αυτές τις γλώσσες ομιλούνται σήμερα, ενώ πολλές ακόμη από αυτές τις γλώσσες έχουν εκλείψει.

Οι γλώσσες αυτές δεν είναι όλες συγγενείς μεταξύ τους και ταξινομούνται σε εκατό περίπου γλωσσικές οικογένειες (συμπεριλαμβανομένου ενός μεγάλου αριθμού απομονωμένων γλωσσών), καθώς και σε έναν αριθμό εξαφανισμένων γλωσσών που δεν έχουν ταξινομηθεί λόγω έλλειψης δεδομένων. Έχουν γίνει πολλές προτάσεις για τη συσχέτιση ορισμένων ή όλων αυτών των γλωσσών μεταξύ τους, με διαφορετικό βαθμό επιτυχίας. Η πιο ευρέως αναφερόμενη είναι η υπόθεση των Αμερικανών του Joseph Greenberg, την οποία, ωστόσο, σχεδόν όλοι οι ειδικοί απορρίπτουν λόγω σοβαρών μεθοδολογικών ατελειών, ψευδών δεδομένων και αποτυχίας διάκρισης της γνώσης, της επαφής και της σύμπτωσης.

Σύμφωνα με την UNESCO, οι περισσότερες από τις αυτόχθονες γλώσσες της αμερικανικής ηπείρου απειλούνται με εξαφάνιση και πολλές από αυτές είναι αδρανείς (χωρίς φυσικούς ομιλητές αλλά με μια κοινότητα χρηστών της γλώσσας της κληρονομιάς) ή έχουν εξαφανιστεί εντελώς. Οι πιο διαδεδομένες αυτόχθονες γλώσσες είναι η νότια Quechua (ομιλείται κυρίως στο νότιο Περού και τη Βολιβία) και η Guarani (με επίκεντρο την Παραγουάη, όπου μοιράζεται το καθεστώς εθνικής γλώσσας με την ισπανική), με ίσως έξι ή επτά εκατομμύρια ομιλητές η καθεμία (συμπεριλαμβανομένων πολλών ευρωπαϊκής καταγωγής στην περίπτωση της Guarani). Μόνο μισή ντουζίνα άλλες έχουν περισσότερους από ένα εκατομμύριο ομιλητές- αυτές είναι η Aymara της Βολιβίας και η Nahuatl του Μεξικού, με σχεδόν δύο εκατομμύρια η καθεμία- οι γλώσσες των Μάγια Kekchi, Quiché και Yucatec της Γουατεμάλας και του Μεξικού, με περίπου 1 εκατομμύριο η καθεμία- και ίσως μία ή δύο επιπλέον γλώσσες Quechuan στο Περού και τον Ισημερινό. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, 372.000 άτομα ανέφεραν ότι μιλούσαν μια αυτόχθονη γλώσσα στο σπίτι τους κατά την απογραφή του 2010, και ομοίως στον Καναδά, 133.000 άτομα ανέφεραν ότι μιλούσαν μια αυτόχθονη γλώσσα στο σπίτι τους κατά την απογραφή του 2011. Στη Γροιλανδία, περίπου το 90% του πληθυσμού μιλάει τη γροιλανδική, την πιο διαδεδομένη γλώσσα των Εσκιμώων-Αλέουτ.

Πάνω από χίλιες γνωστές γλώσσες ομιλούνταν από διάφορους λαούς της Βόρειας και της Νότιας Αμερικής πριν από την πρώτη επαφή τους με τους Ευρωπαίους. Οι συναντήσεις αυτές πραγματοποιήθηκαν μεταξύ των αρχών του 11ου αιώνα (με τον σκανδιναβικό εποικισμό της Γροιλανδίας και τις αποτυχημένες προσπάθειες στη Νέα Γη και το Λαμπραντόρ) και του τέλους του 15ου αιώνα (τα ταξίδια του Χριστόφορου Κολόμβου). Αρκετοί αυτόχθονες πολιτισμοί της αμερικανικής ηπείρου είχαν επίσης αναπτύξει τα δικά τους συστήματα γραφής, με πιο γνωστό τη γραφή των Μάγια. Οι ιθαγενείς γλώσσες της αμερικανικής ηπείρου είχαν πολύ διαφορετικές δημογραφικές διαστάσεις, από τις γλώσσες Quechuan, Aymara, Guarani και Nahuatl, οι οποίες είχαν εκατομμύρια ενεργούς ομιλητές, μέχρι πολλές γλώσσες με μερικές εκατοντάδες μόνο ομιλητές. Μετά τους προκολομβιανούς χρόνους, αναπτύχθηκαν στην αμερικανική ήπειρο αρκετές αυτόχθονες κρεολικές γλώσσες, βασισμένες σε ευρωπαϊκές, αυτόχθονες και αφρικανικές γλώσσες.

Οι Ευρωπαίοι αποικιοκράτες και τα κράτη που τους διαδέχθηκαν είχαν πολύ διαφορετικές στάσεις απέναντι στις γλώσσες των ιθαγενών της Αμερικής. Στη Βραζιλία, οι μοναχοί έμαθαν και προώθησαν τη γλώσσα Τούπι. Σε πολλές ισπανικές αποικίες, οι Ισπανοί ιεραπόστολοι συχνά μάθαιναν τις τοπικές γλώσσες και τον πολιτισμό προκειμένου να κηρύξουν στους ιθαγενείς στη δική τους γλώσσα και να συνδέσουν το χριστιανικό μήνυμα με τις θρησκείες των ιθαγενών τους. Στις αποικίες της Βρετανικής Αμερικής, ο John Eliot από την αποικία του Κόλπου της Μασαχουσέτης μετέφρασε τη Βίβλο στη γλώσσα Massachusett, η οποία ονομαζόταν επίσης Wampanoag ή Natick (1661-1663)- εξέδωσε την πρώτη Βίβλο που τυπώθηκε στη Βόρεια Αμερική, τη Βίβλο των Ινδιάνων Eliot.

Οι Ευρωπαίοι κατέστειλαν επίσης τη χρήση των γλωσσών των ιθαγενών, καθιερώνοντας τις δικές τους γλώσσες για τις επίσημες επικοινωνίες, καταστρέφοντας κείμενα σε άλλες γλώσσες και επιμένοντας να μαθαίνουν οι ιθαγενείς ευρωπαϊκές γλώσσες στα σχολεία. Ως αποτέλεσμα, οι αυτόχθονες γλώσσες υπέστησαν πολιτιστική καταπίεση και απώλεια ομιλητών. Μέχρι τον 18ο και 19ο αιώνα, η ισπανική, η αγγλική, η πορτογαλική, η γαλλική και η ολλανδική γλώσσα, που έφεραν στην Αμερική οι Ευρωπαίοι άποικοι και διαχειριστές, είχαν γίνει οι επίσημες ή εθνικές γλώσσες των σύγχρονων εθνικών κρατών της αμερικανικής ηπείρου.

Πολλές αυτόχθονες γλώσσες έχουν απειληθεί με εξαφάνιση, αλλά άλλες είναι ζωντανές και αποτελούν μέρος της καθημερινής ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων. Αρκετές αυτόχθονες γλώσσες έχουν αποκτήσει επίσημο καθεστώς στις χώρες όπου απαντώνται, όπως το Γκουαρανί στην Παραγουάη. Σε άλλες περιπτώσεις το επίσημο καθεστώς περιορίζεται σε ορισμένες περιοχές όπου οι γλώσσες ομιλούνται περισσότερο. Αν και μερικές φορές κατοχυρώνονται στα συντάγματα ως επίσημες, οι γλώσσες μπορεί να χρησιμοποιούνται σπάνια σε επίσημη de facto χρήση. Παραδείγματα είναι η Quechua στο Περού και η Aymara στη Βολιβία, όπου στην πράξη η ισπανική γλώσσα είναι κυρίαρχη σε όλα τα επίσημα πλαίσια.

Στη βορειοαμερικανική περιοχή της Αρκτικής, η Γροιλανδία υιοθέτησε το 2009 την Kalaallisut ως τη μοναδική επίσημη γλώσσα της. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η γλώσσα Ναβάχο είναι η πιο ομιλούμενη γλώσσα των ιθαγενών Αμερικανών, με περισσότερους από 200.000 ομιλητές στις νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες. Το Σώμα Πεζοναυτών των ΗΠΑ στρατολόγησε άνδρες Ναβάχο, οι οποίοι καθιερώθηκαν ως ομιλητές κωδικών κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Προέλευση 
in American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America (1997), ο Lyle Campbell παραθέτει αρκετές υποθέσεις για την ιστορική προέλευση των αμερικανικών γλωσσών. 

Ο Roger Blench (2008) έχει υποστηρίξει τη θεωρία των πολλαπλών μεταναστεύσεων κατά μήκος της ακτής του Ειρηνικού από λαούς της βορειοανατολικής Ασίας, οι οποίοι ήδη μιλούσαν διάφορες γλώσσες. Αυτές πολλαπλασιάστηκαν στον Νέο Κόσμο.

Αριθμός ομιλητών και πολιτική αναγνώριση 
Χώρες όπως το Μεξικό, η Βολιβία, η Βενεζουέλα, η Γουατεμάλα και η Γουιάνα αναγνωρίζουν όλες ή τις περισσότερες γηγενεΤα σημεία με κουκκίδες αντιπροσωπεύουν το καθεστώς της μειονοτικής γλώσσας. Οι πολιτικές οντότητες με καθεστώς επίσημης γλώσσας επισημαίνονται με έντονη γραφή.Χώρες όπως το Μεξικό, η Βολιβία, η Βενεζουέλα, η Γουατεμάλα και η Γουιάνα αναγνωρίζουν όλες ή τις περισσότερες αυτόχθονες γλώσσες που είναι εγγενείς στις αντίστοιχες χώρες τους, με τη Βολιβία και τη Βενεζουέλα να αναγορεύουν όλες τις αυτόχθονες γλώσσες σε επίσημες γλώσσες σύμφωνα με τα συντάγματά τους. Η Κολομβία αναθέτει την αναγνώριση των τοπικών γλωσσών των αυτοχθόνων σε επίπεδο διαμερισμάτων σύμφωνα με το κολομβιανό σύνταγμα του 1991. Χώρες όπως ο Καναδάς, η Αργεντινή και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτρέπουν στις αντίστοιχες επαρχίες και πολιτείες τους να καθορίζουν τις δικές τους πολιτικές αναγνώρισης γλωσσών. Η αναγνώριση των γλωσσών των αυτοχθόνων στη Βραζιλία περιορίζεται στις περιοχές τους.ίς γλώσσες των αντίστοιχων χωρών τους, με τη Βολιβία και τη Βενεζουέλα να ανεβάζουν όλες τις αυτόχθονες γλώσσες σε επίσημη γλώσσα σύμφωνα με το σύνταγμά τους. Η Κολομβία εκχωρεί την τοπική αναγνώριση γλώσσας ιθαγενών σε επίπεδο τμήματος σύμφωνα με το Σύνταγμα της Κολομβίας του 1991 . Χώρες όπως ο Καναδάς, η Αργεντινή και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτρέπουν στις αντίστοιχες επαρχίες και πολιτείες τους να καθορίζουν τις δικές τους πολιτικές αναγνώρισης γλωσσών. Η αναγνώριση της γλώσσας των ιθαγενών στη Βραζιλία περιορίζεται στις τοποθεσίες τους.

 Οι κουκκίδες αντιπροσωπεύουν την κατάσταση της μειονοτικής γλώσσας. Οι πολιτικές οντότητες με καθεστώς επίσημης γλώσσας επισημαίνονται με έντονους χαρακτήρες.

Παραπομπές

Ιθαγενείς λαοί της Αμερικής
Ιθαγενείς γλώσσες της Αμερικής