Πραξικόπημα στη Γκαμπόν το 2023

Πραξικόπημα σημειώθηκε στη Γκαμπόν στις 30 Αυγούστου 2023. Μετά από αμφισβητούμενα αποτελέσματα και πολιτική ένταση για τις γενικές εκλογές που διεξήχθησαν στις 26 Αυγούστου, ο στρατός ανέτρεψε τον επανεκλεγμένο πρόεδρο, Αλί Μπόνγκο Οντίμπα, του οποίου η νίκη ανακοινώθηκε στις 30 Αυγούστου.

Το πραξικόπημα έδωσε τέλος στην 56χρονη κυριαρχία της οικογένειας Μπονγκό στη Γκαμπόν. Ήταν επίσης το όγδοο επιτυχημένο πραξικόπημα που σημειώθηκε στη Δυτική και Κεντρική Αφρική από το 2020, μετά από παρόμοια πραξικοπήματα στο Μάλι (δύο φορές), στο Τσαντ, στη Γουινέα, στη Μπουρκίνα Φάσο (δύο φορές) και  στον Νίγηρα.

Ιστορικό 
Μετά την ανεξαρτησία της από τη Γαλλία το 1960, η Γκαμπόν διοικείται κυρίως από την οικογένεια Μπόνγκο ξεκινώντας από τον Πρόεδρο Ομάρ Μπονγκό το 1967  και μετά τον θάνατό του το 2009, από τον γιο του Αλί Μπόνγκο Οντίμπα. Ο Αλί Μπονγκό Οντίμπα επανεξελέγη σε αμφιλεγόμενες εκλογές το 2016 που προκάλεσε μια αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος το 2019  . Υπό τη διακυβέρνησή τους, η χώρα είχε δεχθεί κατηγορίες για διαφθορά και νεποτισμό,         αρκετές εκλογές είχαν αναφορές για νοθεία ή παρατυπίες,     και το Σύνταγμα και οι εκλογικοί νόμοι είχαν αλλάξει πολλές φορές προκειμένου να αρθούν τα όρια θητείας, να αλλάξει το εκλογικό σύστημα για να εκμεταλλευτεί τη διαλυμένη αντιπολίτευση και να αλλάξει ο χρόνος των εκλογών για να διασφαλιστεί η η αντιπολίτευση δεν μπορούσε να συνεργαστεί μετά από νίκη του κυβερνώντος κόμματος. 

Παρά το γεγονός ότι είναι μέλος του ΟΠΕΚ , ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου της Αφρικής  (που αντιπροσωπεύει το 60% των εθνικών εσόδων) και έχει ένα από τα υψηλότερα κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην ήπειρο, η Γκαμπόν αντιμετωπίζει σοβαρές κοινωνικοοικονομικές κρίσεις : το ένα τρίτο του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας με ημερομίσθιο 5,50 δολαρίων ΗΠΑ,  και το ποσοστό ανεργίας μεταξύ των Γκαμπονέζων ηλικίας 15 έως 24 ετών υπολογίστηκε σε 40% το 2020. 

Σε μια ομιλία που εκφωνήθηκε την Ημέρα της Ανεξαρτησίας της χώρας στις 17 Αυγούστου, ο Μπονγκό, στενός σύμμαχος της Γαλλίας, επέμεινε ότι δεν θα επιτρέψει στην Γκαμπόν να υποβληθεί σε «αποσταθεροποίηση», αναφερόμενος σε άλλα πρόσφατα πραξικοπήματα στην περιοχή.

Προεδρικές εκλογές 2023 
Μετά τις προεδρικές εκλογές που διεξήχθησαν στις 26 Αυγούστου 2023, ο νυν πρόεδρος, Αλί Μπονγκό, ο οποίος επεδίωκε να επανεκλεγεί για τρίτη θητεία, ανακηρύχθηκε νικητής σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση στις 30 Αυγούστου.  Ωστόσο, καταγγελίες για εκλογική νοθεία και παρατυπίες προέκυψαν αμέσως από κόμματα της αντιπολίτευσης και ανεξάρτητους παρατηρητές, θέτοντας αμφιβολίες για τη νομιμότητα των εκλογικών αποτελεσμάτων. Συγκεκριμένα, ο Άλμπερτ Όντο Όσα ο οποίος ήρθε δεύτερος στις εκλογές, ισχυρίστηκε εκλογικές παρατυπίες. 

Μόλις δύο ώρες πριν κλείσουν οι κάλπες, ο Όντο Όσα κατήγγειλε «απάτη που ενορχηστρώθηκε από το στρατόπεδο Μπονγκό». Είχε ήδη διεκδικήσει τη νίκη και προέτρεψε τον Μπονγκό να διευκολύνει μια ειρηνική μεταφορά της εξουσίας με βάση τη δική του καταμέτρηση ψήφων. Τα επίσημα αποτελέσματα των εκλογών ανακοινώθηκαν τα μεσάνυχτα από την κρατική τηλεόραση χωρίς προηγούμενη ειδοποίηση. Η χώρα τέθηκε σε απαγόρευση κυκλοφορίας και η πρόσβαση στο Διαδίκτυο διακόπηκε σε όλη τη χώρα, μέτρα που εφαρμόστηκαν από την κυβέρνηση για την πρόληψη της διάδοσης «ψευδών ειδήσεων» και πιθανής βίας.

Πραξικόπημα 
Εν μέσω αυξανόμενου ελέγχου και εκτεταμένων διαμαρτυριών για τη διεξαγωγή των εκλογών, οι Ένοπλες Δυνάμεις της Γκαμπόν προχώρησαν σε πραξικόπημα πριν από την αυγή στις 30 Αυγούστου. Στρατιώτες με επικεφαλής υψηλόβαθμους αξιωματικούς κατέλαβαν τον έλεγχο βασικών κυβερνητικών κτιρίων, διαύλων επικοινωνίας και στρατηγικών σημείων εντός της πρωτεύουσας Λιμπρεβίλ .    

Το πραξικόπημα σημειώθηκε λίγα λεπτά μετά την ανακήρυξη της επανεκλογής του Μπονγκό στις 3:30 π.μ. WAT από την εκλογική επιτροπή της Γκαμπόν με 64,27% των ψήφων. Κατά τη διάρκεια μιας πρωινής τηλεοπτικής ομιλίας από το Προεδρικό Μέγαρο στη Λιμπρεβίλ  στο κρατικό κανάλι Γκαμπόν 24, περίπου δώδεκα στρατιωτικοί ανακοίνωσαν το τέλος του υπάρχοντος καθεστώτος, με έναν στρατιωτικό εκπρόσωπο να ισχυρίζεται ότι μιλούσε εξ ονόματος της «Επιτροπής για την Μετάβαση και Αποκατάστασεις Θεσμών»,    αναφέροντας «ανεύθυνη, απρόβλεπτη διακυβέρνηση» που είχε οδηγήσει σε «συνεχή υποβάθμιση της κοινωνικής συνοχής, με κίνδυνο να ωθήσει τη χώρα στο χάος».  Ανακοίνωσαν την ακύρωση των πρόσφατων εκλογών, τη διάλυση των κρατικών θεσμών  και το κλείσιμο των συνόρων της χώρας. Η πρόσβαση στο Διαδίκτυο, η οποία είχε διακοπεί μετά τις εκλογές, αναφέρθηκε ότι αποκαταστάθηκε.  Μεταξύ των αξιωματικών που φάνηκαν κατά τη διάρκεια της ανακοίνωσης ήταν συνταγματάρχες του στρατού και μέλη της Δημοκρατικής Φρουράς . 

Η στρατιωτική χούντα ανακοίνωσε αργότερα τη σύλληψη και την κατ' οίκον κράτηση του Μπονγκό και του μεγαλύτερου γιου και συμβούλου του Νουρεντίν Μπονγκό Βαλεντίν, προσθέτοντας ότι οι δυο τους ήταν με την οικογένεια και τους γιατρούς.  Επίσης συνελήφθησαν από τη χούντα ο αρχηγός του προεδρικού επιτελείου Ian Ghislain Ngoulou, ο αναπληρωτής του Mohamed Ali Saliou, η προεδρική εκπρόσωπος Jessye Ella Ekogha, ένας άλλος σύμβουλος του προέδρου και τα δύο κορυφαία στελέχη του Δημοκρατικού Κόμματος της Γκαμπόν (PDG). Η στρατιωτική χούντα ανέφερε ότι συνελήφθησαν με κατηγορίες που περιλαμβάνουν προδοσία, υπεξαίρεση, διαφθορά, πλαστογράφηση της υπογραφής του προέδρου και διακίνηση ναρκωτικών.  Παρά την κράτηση του, ο Μπονγκό δημοσίευσε ένα βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στο οποίο εμφανιζόταν στενοχωρημένος ενώ εκλιπαρούσε για βοήθεια στα αγγλικά, καλώντας τους φίλους και υποστηρικτές του τόσο στη Γκαμπόν όσο και σε όλο τον κόσμο να «υψώσουν τη φωνή τους» και να «αντιδράσουν» ως απάντηση στο πραξικόπημα.  

Ο Μπρις Ολίγκουι, διοικητής της Δημοκρατικής Φρουράς, τοποθετήθηκε αργότερα ως προσωρινός πρόεδρος από τη στρατιωτική χούντα,  και εθεάθη στο στρατιωτικό προσωπικό να αποκαλείται «πρόεδρος».  Σε συνέντευξή του στη Le Monde αργότερα μέσα στην ημέρα, αναφέρθηκε στον Μπονγκό ως «συνταξιούχο», αλλά είπε ότι δεν αναλαμβάνει ακόμη την προεδρία εν αναμονή των διαβουλεύσεων με άλλους αξιωματικούς αργότερα το απόγευμα. Δήλωσε επίσης ότι ο στρατός πραγματοποίησε το πραξικόπημα λόγω της δυσαρέσκειας που είχε αυξηθεί στη χώρα μετά το εγκεφαλικό επεισόδιο του Μπονγκό το 2018, της απόφασής του να θέσει υποψηφιότητα για τρίτη θητεία, της αγνόησης του συντάγματος της χώρας και της διεξαγωγής των εκλογών. 

Η στρατιωτική χούντα έχει άρει εν μέρει την απαγόρευση κυκλοφορίας που είχε τεθεί σε ισχύ από τις εκλογές από τις 6 το απόγευμα έως τις 6 το πρωί, ξεκινώντας στις 31 Αυγούστου.

Αντιδράσεις

Εσωτερικές 
Μετά την ανακοίνωση του πραξικοπήματος, ξέσπασαν πανηγυρισμοί στους δρόμους της Λιμπρεβίλ και σε άλλες πόλεις σε όλη τη χώρα.  Το λιμάνι της Λιμπρεβίλ ανέστειλε τη λειτουργία του.

Διεθνείς 
Ο Μούσα Φακί, επικεφαλής της Επιτροπής της Αφρικανικής Ένωσης, καταδίκασε το πραξικόπημα και κάλεσε τις δυνάμεις ασφαλείας της Γκαμπόν «να τηρήσουν αυστηρά το δημοκρατικό τους αξίωμα» και να εγγυηθούν την ασφάλεια του Μπονγκό, της οικογένειάς του και των μελών της κυβέρνησής του.  Ο επικεφαλής εξωτερικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ζοζέπ Μπορέλ δήλωσε ότι το πραξικόπημα θα αυξήσει την αστάθεια στην Αφρική, αποκαλώντας το "μεγάλο ζήτημα για την Ευρώπη".  Η Πατρίσια Σκότλαντ, γενική γραμματέας της Κοινοπολιτείας των Εθνών, στην οποία εντάχθηκε η Γκαμπόν το 2022, επανέλαβε ότι ο καταστατικός χάρτης του οργανισμού δηλώνει ξεκάθαρα ότι «τα κράτη μέλη πρέπει να τηρούν το κράτος δικαίου και τις αρχές της δημοκρατίας ανά πάσα στιγμή». 

Ένας εκπρόσωπος της γαλλικής κυβέρνησης καταδίκασε το πραξικόπημα και ζήτησε να γίνουν σεβαστά τα αποτελέσματα των ακυρωμένων εκλογών.  Ο εκπρόσωπος του κινεζικού υπουργείου Εξωτερικών Γουάνγκ Γουένμπιν κάλεσε «τις σχετικές πλευρές στη Γκαμπόν να επιλύσουν τις διαφορές ειρηνικά μέσω διαλόγου» και να διασφαλίσουν ότι η ασφάλεια του Προέδρου Μπονγκό είναι εγγυημένη.   Η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών Μαρία Ζαχάροβα είπε στους δημοσιογράφους ότι ανησυχεί για την κατάσταση στην Γκαμπόν,  ενώ το Υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας εξέδωσε δήλωση λέγοντας ότι επιθυμεί "να αποκατασταθεί η ειρήνη και η σταθερότητα στη χώρα".  Το Γραφείο Εξωτερικών, Κοινοπολιτείας και Ανάπτυξης εξέδωσε ταξιδιωτικές οδηγίες για Βρετανούς υπηκόους στη βρίσκονται στη χώρα. 

Η γαλλική εταιρεία εξόρυξης Eramet, η οποία εκμεταλλεύεται τα μεγαλύτερα ορυχεία μαγγανίου στον κόσμο στη Μοάντα και έχει 8.000 υπαλλήλους στη Γκαμπόν, δήλωσε ότι σταματά όλες τις εργασίες στη χώρα για λόγους ασφαλείας.  Οι μετοχές της Eramet υποχώρησαν 18% το πρωί του πραξικοπήματος.

Δείτε επίσης 
 Πραξικόπημα στον Νίγηρα (2023)
 Françafrique

Παραπομπές 

Πραξικοπήματα