Ιβάν ο Τρομερός (ταινία, 1944)

Ο Ιβάν ο Τρομερός (, ) είναι σοβιετική επική ιστορική δραματική ταινία αποτελούμενη από δύο μέρη σε σενάριο και σκηνοθεσία του Σεργκέι Αϊζενστάιν.  η οποία αναφέρεται στον Ιβάν Δ' της Ρωσίας. Ήταν η τελευταία ταινία του Αϊζενστάιν, που παραγγέλθηκε από τον Σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν, ο οποίος θαύμαζε και ταυτίστηκε με τον Ιβάν. 

Το 1ο μέρος κυκλοφόρησε το 1944, ενώ το 2ο, αν και ολοκληρώθηκε η παραγωγή του το 1946, κυκλοφόρησε μόλις το 1958, καθώς απαγορεύτηκε με εντολή του Στάλιν, ο οποίος εξοργίστηκε με την απεικόνιση του Ιβάν σε αυτό. Ο Αϊζενστάιν είχε αναπτύξει το σενάριο και απαίτησε να υπάρχει και 3ο μέρος για να τελειώσει η ιστορία, αλλά, με την απαγόρευση του 2ου, τα γυρίσματα του 3ου μέρους σταμάτησαν μετά το θάνατο του Αϊζενστάιν το 1948 και ό,τι είχε ολοκληρωθεί στο τρίτο μέρος καταστράφηκε ως επί το πλείστον.

Η ταινία είναι κυρίως ασπρόμαυρη, αλλά περιέχει μερικές έγχρωμες σκηνές προς το τέλος του 2ου Μέρους.

Πλοκή

1ο Μέρος 
Στον πρόλογο η μητέρα του Ιβάν και ο εραστής της δολοφονούνται από τους γιους της. Αργότερα ο Ιβάν ενθρονίζεται ως Μέγας Πρίγκιπας της Μόσχας. 

Το πρώτο μέρος ξεκινά με τη στέψη του Ιβάν ως Τσάρου όλων των Ρώσων, εν μέσω γκρίνιας από τους βογιάρους και σιωπηρής ζήλιας από τον ξάδερφό του, Βλαδίμηρο της Στάριτσας και ιδιαίτερα από τη μητέρα του Βλαντιμίρ και τη θεία του Ιβάν, την κακιά Ευφροσύνη Σταρίτσα. Ο Ιβάν κάνει μια ομιλία διακηρύσσοντας την πρόθεσή του να ενώσει και να προστατεύσει τη Ρωσία ενάντια στους ξένους στρατούς έξω από τα σύνορά της και τους εχθρούς μέσα - μια αναφορά στους βογιάρους, που ήδη θεωρούνταν δυσαρεστημένοι με τη στέψη του. Λίγο μετά, ο Ιβάν παντρεύεται την Αναστασία Ρομάνοβνα και γίνεται μια γαμήλια γιορτή. Αυτό τον κάνει να χάσει τη φιλία των δύο καλύτερων φίλων του, του πρίγκιπα Αντρέι Κούρμπσκι και του Φιοντόρ Κολίτσεφ. Ο τελευταίος λαμβάνει την άδεια του Ιβάν να αποσυρθεί σε ένα μοναστήρι, ενώ ο Κούρμπσκι προσπαθεί να ξαναρχίσει το ειδύλλιό του με την Τσαρίνα, η οποία αποκρούει τις μεθόδους του.

Η γαμήλια γιορτή διακόπτεται από την είδηση για το κάψιμο πολλών παλατιών των βογιάρων, η οποία μεταφέρθηκε στο παλάτι του Τσάρου από έναν όχλο απλών ανθρώπων που επίσης παραπονιούνται ότι ο Τσάρος παρασύρεται από την οικογένεια της Τσαρίνα (Ρομανόφ), Γκλίνσκι και Ζαχάριν. Ο Ιβάν ηρεμεί το πλήθος, αλλά τον διακόπτουν απεσταλμένοι από το χανάτο του Καζάν, οι οποίοι του στέλνουν ένα τελετουργικό μαχαίρι με την πρόταση να κάνει τη χάρη στον εαυτό του χρησιμοποιώντας το για να αυτοκτονήσει. Ο Ιβάν διακηρύσσει αμέσως ότι το βασίλειό του βρίσκεται σε πόλεμο με το Καζάν.

Η επόμενη σκηνή δείχνει την πολιορκία του Καζάν το 1552, στην οποία ο στρατός του Ιβάν σκάβει χαρακώματα κάτω από την πόλη και τα γεμίζει με μπαρούτι. Ο Κούρμπσκι, επιπλήττεται από τον Ιβάν για παράλογη βαρβαρότητα (καθώς δένει τους Τάταρους αιχμαλώτους σε πασσάλους κοντά στα τείχη του Καζάν και τους λέει να απευθυνθούν προς την πόλη για να παραδοθούν, αλλά οι αμυνόμενοι τοξότες χτυπούν αμέσως τους κρατούμενους). Η πόλη του Καζάν πέφτει στον ρωσικό στρατό.

Κατά την επιστροφή του από το Καζάν, ο Ιβάν αρρωσταίνει βαριά και πιστεύεται ότι βρίσκεται στο νεκροκρέββάτο του. Ορθόδοξοι ιερείς έρχονται να του κάνουν τις τελευταίες προσευχές πριν πεθάνει. Ο Ιβάν στέλνει να βρουν τους συγγενείς του και τους διατάζει να ορκιστούν πίστη στον γιο του, το βρέφος Ντμίτρι, υπενθυμίζοντάς τους την ανάγκη για έναν μόνο ηγεμόνα για να κρατήσει τη Ρωσία ενωμένη. Αποδοκιμάζουν, με τη θεία του Ιβάν, Ευφροσίνια Σταρίτσκαγια, να προτρέπει ανοιχτά τους άλλους να ορκιστούν πίστη στον γιο της, τον Βλαντιμίρ. Συναισθηματικά καταπονημένος, ο Ιβάν καταρρέει και θεωρείται νεκρός. Οι συγγενείς, που πανηγυρίζουν, αρχίζουν όλοι να ορκίζονται πίστη στον Βλαντιμίρ, τον «βογιάρο τσάρο» στον οποίο ήλπιζαν. Εν τω μεταξύ, ο Κούρμπσκι είναι αβέβαιος για τη δική του πίστη, προσπαθώντας να αποφασίσει μεταξύ των δύο πλευρών. Ωστόσο, όταν η Τσαρίνα λέει, "Μην θάψετε έναν άνθρωπο πριν πεθάνει", ο Κούρμπσκι συνειδητοποιεί ότι ο Ιβάν είναι ακόμα ζωντανός και ορκίζεται βιαστικά την πίστη του στον βρέφος γιο του Ιβάν, τον Ντμίτρι. Αποστέλλεται, ως ανταμοιβή, στα δυτικά σύνορα του βασιλείου για να αμυνθεί ενάντια στους Λιβονιανούς και τους Πολωνούς. Την ίδια στιγμή, ο Ιβάν στέλνει τον Αλεξέι Μπασμάνοφ, έναν έμπιστο του, στο νότο για να φροντίσει τα σύνορα της Κριμαίας. Το γεγονός ότι ο Ιβάν προωθεί έναν απλό άνθρωπο πάνω τους δημιουργεί μεγαλύτερη δυσαρέσκεια μεταξύ των διαδόχων.

Η Τσαρίνα τώρα αρρωσταίνει, και ενώ ο Ιβάν λαμβάνει άσχημα νέα από όλα τα μέτωπα, οι διαδόχοι σχεδιάζουν να τη σκοτώσουν. Η Ευφροσύνη μπαίνει στο παλάτι με ένα φλιτζάνι κρασί κρυμμένο στις ρόμπες της, στο οποίο έχει βάλει δηλητήριο. Ακριβώς τη στιγμή που το βασιλικό ζεύγος έλαβε την είδηση ότι ο Κούρμπσκι αυτομόλησε στους Λιβονιανούς, η Ευφροσύνη άφηνει το φλιτζάνι του κρασιού στο δωμάτιο και κρυφακούει πίσω από έναν τοίχο. Η είδηση ότι ο Κούρμπσκι είναι προδότης προκαλεί σοκ στην Τσαρίνα και ο Ιβάν, ψάχνοντας γύρω για ένα ποτό για να την ηρεμήσει, παίρνει το δηλητηριασμένο κρασί και της το δίνει.

Η σκηνή αλλάζει για να δείξει τη νεκρή Τσαρίνα ξαπλωμένη σε κατάσταση στον καθεδρικό ναό, με τον Ιβάν να θρηνεί δίπλα στον τάφο της. Ενώ ένας μοναχός διαβάζει βιβλικούς στίχους πάνω από το σώμα, ο Ιβάν αμφισβητεί τη δική του δικαιολογία και την ικανότητά του να κυβερνά, αναρωτιέται αν ο θάνατος της συζύγου του είναι η τιμωρία του Θεού για αυτόν. Ωστόσο, τραβάει τον εαυτό του από αυτό και στέλνει να βρουν τον παλιό του φίλο, τον Κολίτσεφ, τον μοναχό. Σε αυτό το σημείο φτάνει ο Αλεξέι Μπασμάνοφ, προτείνοντας στον Ιβάν να περικυκλωθεί με άντρες που μπορεί πραγματικά να εμπιστευτεί –κοινούς ανθρώπους, τους Oprichniki– και να προσφέρει τον δικό του στο γιο του, Φιόντορ, για υπηρεσία. Ο Ιβάν δέχεται και ξεκινά να ανακτήσει τις απώλειές του. Παραιτείται και φεύγει από τη Μόσχα, περιμένοντας μέχρι ο λαός να τον παρακαλέσει να επιστρέψει, λέγοντας ότι πλέον κυβερνά με απόλυτη εξουσία με τη θέληση του λαού.

2ο Μέρος 
Το δεύτερο μέρος ανοίγει στην αυλή του βασιλιά Σιγισμούνδου της Πολωνίας, στον οποίο ο Κούρμπσκι ορκίζεται πίστη. Ο Σιγισμούνδος υπόσχεται να κάνει τον Κούρμπσκι κυρίαρχο των εδαφών του Ιβάν, μόλις εκμεταλλευτεί την απουσία του τσάρου κατακτώντας τα. Το σχέδιο ματαιώνεται όταν ένας απεσταλμένος ανακοινώνει ότι ο Ιβάν επέστρεψε στη Μόσχα.

Μια αναδρομή δείχνει τον Ιβάν ως παιδί, να βλέπει τη μητέρα του να δηλητηριάζεται και να απομακρύνεται, και μετά ως νεαρός έφηβος να αντιστέκεται στην συγκατάβαση των διαδόχων που θέλουν να κυριαρχήσουν πάνω στο νεαρό Ιβάν. Ξεκινά με τη μεταρρύθμιση της κατανομής της γης - παίρνει τα εδάφη των διαδόχων, στη συνέχεια τους επανεγκαθιστά ως διαχειριστές, αυξάνοντας τη δική του εξουσία σε βάρος τους. Ο φίλος του, ο Κολίτσεφ, φτάνει, τώρα ως μοναχός Φίλιππος. Μετά από μια έντονη συζήτηση, ο Φίλιππος συμφωνεί να γίνει μητροπολίτης Μόσχας, αρκεί ο Ιβάν να του δώσει το δικαίωμα να μεσολαβήσει για τους καταδικασμένους. Αυτό συμφωνείται αμοιβαία, αλλά μόλις διευθετηθεί, ο Ιβάν, οδηγούμενος από τον υπολοχαγό του Σκουράτοφ, βρίσκει έναν τρόπο να το αντιμετωπίσει: εκτελεί γρήγορα καταδικασμένους, πριν ο Φίλιππος προλάβει να χρησιμοποιήσει το δικαίωμά του. Με αυτόν τον τρόπο εκτελούνται τρεις από τους συγγενείς του Φιλίππου.

Ο Φιόντορ Μπασμάνοφ, ο πρώτος των Oprichniki, βοηθά τον Ιβάν να καταλάβει ότι η Τσαρίνα ήταν δηλητηριασμένη, και οι δύο υποπτεύονται ότι η Ευφροσύνη έριξε το δηλητήριο  το φλιτζάνι. Ο Ιβάν διατάζει τον Φιοντόρ να μην πει τίποτα γι' αυτό μέχρι να βεβαιωθούν χωρίς αμφιβολία για την ενοχή της.

Οι διάδοχοι, σχεδόν απελπισμένα, υποστηρίζουν την υπόθεσή τους στον Φίλιππο και τελικά τον κερδίζουν. Ορκίζεται να εμποδίσει την κατάχρηση εξουσίας του Ιβάν και τον αντιμετωπίζει στον καθεδρικό ναό ενώ παρουσιάζεται ένα θεατρικό θαύμα. Καθώς η λογομαχία θερμαίνεται, ένα μικρό παιδί, κουβαλημένο στους ώμους των αγοριών δίπλα στην Ευφροσύνη, φωνάζει, ρωτώντας αν αυτός είναι ο «τρομερός ειδωλολάτρης βασιλιάς». Ο Ιβάν, θυμωμένος, διακηρύσσει ότι θα είναι ακριβώς αυτό που τον λένε. Είναι πλέον σίγουρος ότι η Ευφροσύνη δηλητηρίασε τη γυναίκα του, την τσαρίνα, και έχει αρπάξει τον Φίλιππο. Οι διάδοχοι αποφασίζουν τώρα ότι η μόνη τους επιλογή είναι να δολοφονήσουν τον Ιβάν και ο αρχάριος Πιότρ επιλέγεται να κρατήσει το μαχαίρι. Ο Μαλιούτα Σκουράτοφ φτάνει για να καλέσει τον Βλαντιμίρ σε ένα συμπόσιο με τον Τσάρο Ιβάν και τους Oprichniki.

(Από εδώ και μετά, η ταινία είναι έγχρωμη) Στο συμπόσιο, ο Ιβάν μεθά τον Βλαντιμίρ ενώ οι Oprichniki τραγουδούν και χορεύουν γύρω τους. Ένας άχαρος Βλαντιμίρ αναφέρει ότι υπάρχει μια συνωμοσία για να σκοτώσουν τον Ιβάν και ότι αυτός, ο Βλαντιμίρ, πρόκειται να τον αντικαταστήσει ως Τσάρο. Ο Φιοντόρ Μπασμάνοφ παρατηρεί τον Πιοτρ, τον δολοφόνο, να φεύγει και δίνει σήμα στον Ιβάν, ο οποίος, προσποιούμενος την έκπληξη για την αποκάλυψη του Βλαντιμίρ, προτείνει στον Βλαντιμίρ να προσπαθήσει να γίνει Τσάρος για λίγο. Διατάσσει τους Oprichniki να του φέρουν θρόνο, σκήπτρο, στέμμα και βασιλικές ρόμπες, και όλοι υποκλίνονται στον «Τσάρο Βλαντιμίρ». Τότε ο Ιβάν λέει στον Βλαντιμίρ να τους οδηγήσει στον καθεδρικό ναό προσευχόμενος, όπως θα έπρεπε να οδηγεί ένας Τσάρος. Διστακτικά, ο Βλαντιμίρ το κάνει.

Στον καθεδρικό ναό, ο δολοφόνος τρέχει, μαχαιρώνει τον ψεύτικο Τσάρο και καταλαμβάνεται αμέσως από τον Φιοντόρ και τον Σκουράτοφ. Η Ευφροσύνη καταφθάνει, χαρούμενη με τον προφανή θάνατο του Ιβάν, μέχρι που βλέπει τον Ιβάν ζωντανό. Κυλώντας το πτώμα, συνειδητοποιεί ότι είναι ο γιος της. Ο Ιβάν διατάζει τον Φιόντορ και τον Μαλιούτα να απελευθερώσουν τον Πιότρ, τον δολοφόνο, και τον ευχαριστεί που σκότωσε όχι μόνο «έναν ανόητο», αλλά «τον χειρότερο εχθρό του τσάρου». Καταδικάζει την Ευφροσύνη, που κρατά το στέμμα που φορούσε ο γιος της και τραγουδάει πάνω από το νεκρό του σώμα σαν σαστισμένος.  Στο τέλος, ο Ιβάν φαίνεται να διακηρύσσει ότι όλοι οι εχθροί του μέσα στη Μόσχα έχουν νικηθεί και τώρα μπορεί να στρέψει την προσοχή του σε αυτούς που βρίσκονται έξω.

Διανομή ρόλων 
Ιβάν Βασίλιεβιτς (Νικολάι Τσερκάσοφ) – Οι ταινίες δείχνουν τον Ιβάν περισσότερο ως μονάρχη παρά ως άνθρωπο, περιγράφοντας λεπτομερώς τους αγώνες του να ενώσει τη Ρωσία και τις δυσκολίες του να ξεπεράσει την παραδοσιακή κυβέρνηση που διοικείται από τους βογιάρους. Αν και δεν είναι ακριβώς συμπαθητικός, ο Ιβάν φαίνεται ότι πρέπει να πολεμήσει τη φωτιά με τη φωτιά—πρέπει να είναι αδίστακτος και βάναυσος για το καλό της χώρας. Κατά κάποιο τρόπο, είναι θύμα των διάδοχων, ειδικά κατά τη διάρκεια αναδρομών στην παιδική του ηλικία και στην πρώιμη εφηβεία του. Οι ταινίες περιγράφουν επίσης λεπτομερώς τη σταδιακή ολίσθηση του Ιβάν στην υποψία και την παράνοια. Αυτή ήταν η πτυχή που δυσαρέστησε τον Στάλιν. 

Ευφροσύνη της Στάριτσας (Σεραφίμα Μπίρμαν) – Η θεία του Ιβάν, Ευφροσύνη, συνήθως ντυμένη στα μαύρα, είναι η κύρια κακιά της ταινίας, πρόθυμη να κάνει τα πάντα για να βάλει τον γιο της Βλαντιμίρ στο θρόνο. Είναι ανένδοτα παραδοσιακή και μισεί την Τσαρίνα, πιέζοντας ανελέητα τους άλλους βογιάρους να αντιταχθούν στον Ιβάν με όποιον τρόπο μπορούν, και παίζει καθοριστικό ρόλο στο σχέδιο δολοφονίας εναντίον του. Υποκινεί επίσης διχόνοια μεταξύ του Ιβάν και του Κούρμπσκι, λέγοντας ότι ο Ιβάν σχεδιάζει να σκοτώσει τον Κούρμπσκι μελλοντικά.

Βλαντίμιρ της Στάριτσα (Πάβελ Καντοτσνίκοβ) – Ο Βλαντιμίρ, ενήλικος γιος της Ευφροσύνης με μυαλό παιδιού, είναι ο κύριος αμφισβητίας του Ιβάν ως τσάρου. Είναι ο ξάδερφος του Ιβάν, αλλά δεν έχει καθόλου την εξυπνάδα, τη δύναμη ή την ορμή του, και είναι ικανοποιημένος να πίνει και να ακούει τη μητέρα του να τραγουδά.

Μαλιούτα Σκουράτοφ (Μιχάηλ Ζάροβ) – Ο Μαλιούτα, βοηθός του Ιβάν, παρουσιάζεται ως ένας από τους μυστικούς αστυνομικούς του. Είναι αυτός που προτείνει την εκτέλεση καταδικασμένων ανδρών γρήγορα για να παρακάμψουν τις απόπειρες μεσολάβησης του Φίλιππου, και παρουσιάζεται ως ύπουλος, αδίστακτος και κάτι σαν συκοφάντης. 

Αλεξέι Μπασμάνοφ (Αμβρόσι Μπούτσμα) – Ο Αλεξέι Μπασμάνοφ είναι ένας απλός άνθρωπος, ένας αυτοαποκαλούμενος μισητής των διαδόχων και ένας μεγάλος καιροσκόπος. Ανέρχεται στην εξουσία, διοικεί στρατούς στην Κριμαία και γίνεται ένας από τους έμπιστους υπολοχαγούς του Ιβάν.

Φιοντόρ Μπασμάνοφ (Μιχαήλ Κουζνέτσοφ) – Ο μοναχογιός του Αλεξέι Μπασμάνοφ, Φιοντόρ αισθάνεται, στην αρχή, δέος για τον Τσάρο. Ωστόσο η προσωπικότητά του αλλάζει δραματικά καθ' οδόν προς το 2ο Μέρος. Αφού έγινε ένας από τους Oprichnina, ο Φιοντόρ παρουσιάζεται ως αδίστακτος, αιμοδιψής και φανατικός.

Τσαρίνα Αναστασία (Λουντμίλα Τσελικοβσκάγια) – Αν και εμφανίζεται μόνο στο 1ο Μέρος, η Τσαρίνα είναι μία από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του συζύγου της και είναι απόλυτα πιστή σε αυτόν, απορρίπτοντας τις προόδους του πρίγκιπα Κούρμπσκι. Προτρέπει τον Ιβάν να είναι σταθερός στην αντιμετώπιση των διαδόχων, κάτι που δημιουργεί εχθρότητα μαζί της. Η δολοφονία της από τους πρίγκιπες με την ελπίδα να σπάσει τον Ιβάν θα οδηγήσει στη σταδιακή διολίσθηση του Ιβάν στην τρέλα.

Άλλοι χαρακτήρες της ταινίας περιλαμβάνουν: 
Μιχαήλ Ναζβάνοφ ως Πρίγκιπας Άντριου Κούρμπσκι
Άντριου Αμπρικόσοφ ως Βογιάρος Κολίτσεφ/Φίλιππος, Μητροπολίτης Μόσχας 
Αλεξάντερ Μγκέβροφ ως Πίμεν, Μητροπολίτης Μόσχας/ Αρχιεπίσκοπος του Νόβγκοροντ.

Ανάπτυξη 
Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, με τις δυνάμεις του Άξονα να πλησιάζουν τη Μόσχα, ο Αϊζενστάιν ήταν ένας από τους πολλούς σκηνοθέτες με έδρα τη Μόσχα που εστάλησαν στην Άλμα Άτα, στην Καζακστάν ΣΣΔ . Εκεί, ο Αϊζενστάιν σκέφτηκε για πρώτη φορά την ιδέα να γυρίσει μια ταινία για τον Τσάρο Ιβάν Δ', γνωστό και ως Ιβάν τον Τρομερό, τον οποίο ο Ιωσήφ Στάλιν θαύμαζε ως τον ίδιο λαμπρό, αποφασιστικό, επιτυχημένο ηγέτη που ο Στάλιν θεωρούσε ότι ήταν.  Έχοντας επίγνωση του ενδιαφέροντος του Αϊζενστάιν για ένα έργο για τον Ιβάν, ο Στάλιν διέταξε τη δημιουργία της ταινίας με τον Αϊζενστάιν ως σεναριογράφο-σκηνοθέτη.

Το σενάριο για τον Ιβάν τον Τρομερό είχε γίνει αποδεκτό από τη Mosfilm με τη μορφή δύο ταινιών μεγάλου μήκους. Ο Αϊζενστάιν σκέφτηκε να χωρίσει το σενάριο σε τρία μέρη και το συζήτησε με τον Γκριγκόρι Αλεξάντροφ, ο οποίος ήταν αντίθετος, αλλά τελικά αγνόησε τη συμβουλή του Αλεξάντροφ και άλλαξε την ταινία από δύο μέρη σε τρία. 

Ο Στάλιν και ο Αϊζενστάιν συναντήθηκαν στα τέλη Φεβρουαρίου 1947 σχετικά με το δεύτερο μέρος του Ιβάν του Τρομερού και δεν ολοκλήρωσαν ποτέ το τρίτο μέρος.

Παραγωγή 
Η πρώτη ταινία, Ιβάν ο Τρομερός, Μέρος I, γυρίστηκε μεταξύ 1942 και 1944 και κυκλοφόρησε στα τέλη του ίδιου έτους. Η ταινία παρουσίασε τον Ιβάν ως εθνικό ήρωα και κέρδισε την έγκριση του Στάλιν (ακόμα και ένα Βραβείο Στάλιν ).

Η δεύτερη ταινία, Ιβάν ο Τρομερός, Μέρος II: Η συνομωσία των βογιάρων, τελείωσε τα γυρίσματα το 1946. Η ταινία που δεν προβλήθηκε δέχτηκε έντονη κριτική από την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος, χαρακτηρίζοντας την ως «αντιστορική».  Η ταινία κυκλοφόρησε τελικά το 1958, 10 χρόνια μετά τον θάνατο του Αϊζενστάιν.

Η κινηματογράφηση μοιράστηκε μεταξύ του Έντουαρντ Τίσε, που γύρισε τα εξωτερικά, και του Αντρέι Μόσκβιν, ο οποίος γύρισε όλες τις εσωτερικές σκηνές. Οι χρωματικές σεκάνς του 2ου Μέρους γυρίστηκαν επίσης από τον Μόσκβιν. 

Την μουσική για τις ταινίες συνέθεσε ο Σεργκέι Προκόφιεφ. Ο Αϊζενστάιν παρατήρησε ότι ο Προκόφιεφ μπόρεσε να καταλάβει αμέσως τη συναισθηματική διάθεση, τον ρυθμό και τη δομή μιας σκηνής και ετοίμασε την παρτιτούρα την επόμενη μέρα. 

Ολόκληρη η παραγωγή γυρίστηκε στο Καζακστάν στις σημαντικές εγκαταστάσεις παραγωγής της Mosfilm στην Άλμα Άτα.  Αν και το μεγαλύτερο μέρος της ταινίας γυρίστηκε σε άσπρομαύρο χρώμα, υπάρχουν έγχρωμες σεκάνς στο δεύτερο μέρος, καθιστώντας την μια από τις πρώτες έγχρωμες ταινίες που έγιναν στη Σοβιετική Ένωση.

3ο Μέρος 
Μια τρίτη ταινία, που ξεκίνησε η παραγωγή το 1946, σταμάτησε όταν πάρθηκε η απόφαση να μην κυκλοφορήσει η δεύτερη ταινία. Μετά τον θάνατο του Αϊζενστάιν το 1948, όλα τα πλάνα από την ταινία κατασχέθηκαν και φημολογήθηκε ότι είχε καταστραφεί (αν και μερικές φωτογραφίες και μερικά σύντομα πλάνα εξακολουθούν να υπάρχουν σήμερα). 

Το σενάριο ολοκληρώθηκε και τα δημοσιευμένα αντίτυπα μπορούν να αγοραστούν διαδικτυακά. Η πλοκή ήταν να συμπεριλάβει την αυξανόμενη παράνοια του Ιβάν για τους οπαδούς του (συμπεριλαμβανομένης της προδοσίας του προς τον Φιόντορ Μπασμάνοφ) και μια μάχη εναντίον των λιβονικών στρατευμάτων την οποία ο Ιβάν κερδίζει, και έτσι αποκτά πρόσβαση στη θάλασσα για τον λαό του.

Στυλ 
Ο Αϊζενστάιν έγραψε για τον τόνο του 'Ιβάν του Τρομερού, λέγοντας ότι ήθελε κυρίως να μεταδώσει μια αίσθηση μεγαλειότητας. Οι ηθοποιοί μιλούσαν με μετρημένους τόνους, συνοδευόμενοι συχνά από την υπέροχη, επίσημη μουσική του Προκόφιεφ, Ιβάν ο Τρομερός, op. 116 . 

Το στυλ ερμηνείας του Νικολάι Τσερκάσοφ ήταν ρεαλιστικό, αλλά πολύ στυλιζαρισμένο και έντονο. Λέγεται ότι ήταν σε κατάσταση νευρικής εξάντλησης όταν ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα του δεύτερου μέρους.

Συμβολισμός 
Ορισμένα σύμβολα επαναλαμβάνονται συνεχώς μέσα στην ταινία. Αξιοσημείωτα παραδείγματα περιλαμβάνουν το μοναδικό μάτι που αναφέρεται στην αλήθεια. Άλλα σύμβολα περιλαμβάνουν εικόνες, οι οποίες συμβολίζουν τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, και στη συνέχεια σύγχρονες απόψεις της Εκκλησίας και της θεολογίας. Στο τέλος του 2ου Μέρους κατά τη διάρκεια της χορευτικής σκηνής, ο Φιόντορ φοράει μια μάσκα και ντύνεται ως γυναίκα, αντιπροσωπεύοντας τη σύγχυση των φύλων και την αυξανόμενη αποχαύνωση.

Οι σκιές χρησιμοποιούνται επίσης, για να εξηγήσουν οπτικά τη δύναμη και τον έλεγχο ενός χαρακτήρα σε άλλους χαρακτήρες. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στη σκηνή της αίθουσας του θρόνου στο 1ο Μέρος, όταν η σκιά του Ιβάν κυριαρχεί στον κόσμο, με όλους τους γύρω του να αναφέρονται στην πολιτική του ισχύ. 

Τα χρώματα χρησιμοποιούνται με ακρίβεια για να προσθέσουν στη συνολική ατμόσφαιρα. Σχεδόν όλη η ταινία είναι ασπρόμαυρη, αλλά στο τέλος του 2ου Μέρους, χρησιμοποιείται μόνο για 10 λεπτά έγχρωμο φιλμ για να τονίσει τη μετάβαση από το καλό στο κακό καθώς και τη γενική σημασία αυτών των σκηνών. Στο τέλος του έγχρωμου μέρους, ο Ιβάν αποφασίζει να βάλει τον ξάδερφό του κάτω από το μαχαίρι του δολοφόνου ληστεύοντάς τον με την αμφίεση του τσάρου. Η χρήση του ασπρόμαυρου χρώματος είναι και εδώ μια οπτική ένδειξη για να βοηθήσει στη δυαδική ανάλυση των χαρακτήρων και των προσωπικοτήτων τους. Ορισμένοι χαρακτήρες φορούν χρώματα για να αναφέρονται στην προσωπικότητά τους, όπως η Ευφροσύνη που φοράει μαύρα για να υπαινίσσεται οπτικά την κακιά της φύση. Πέρα από αυτό, οι κύκνοι εμφανίζονται σε δύο γιορτές μέσα στην ταινία - η πρώτη είναι λευκοί, που αντιπροσωπεύει την αθωότητα και την καλοσύνη, ενώ την δεύτερη είναι μαύροι, αντιπροσωπεύοντας το κακό που συνέβη.

Οι περισσότεροι από τους κύριους χαρακτήρες απεικονίζονται ως ζώα μέσω των χειρονομιών του προσώπου και του σώματος, καθώς και μέσω της ομιλίας τους:

Ο Ιβάν απεικονίζεται ως πουλί, με τις ρόμπες του να λειτουργούν ως φτερά, με τη συνεχή ώθηση και κλίση του κεφαλιού του και τη φτερωτή φύση των μαλλιών και της γενειάδας του. Ο συμβολισμός του πουλιού θα μετατοπιστεί από θήραμα σε αρπακτικό σε όλη τη διάρκεια της ταινίας.
Η Ευφροσύνη απεικονίζεται σαν φίδι, για να ενισχύσει την κακιά της φύση. Οι λήψεις της κάμερας την έχουν πάντα να έρχεται από το πάτωμα προς τα πάνω, σαν ένα φίδι που κουλουριάζεται για να επιτεθεί. Τα ρούχα της είναι μαύρα, ένα παραδοσιακά κακό χρώμα, και φοράει κάλυμμα στο κεφάλι δίνοντάς της την εμφάνιση φαλακρού κεφαλιού φιδιού.
Ο Μαλούτια απεικονίζεται ως σκύλος για να τονίσει την πίστη του. Τα μαλλιά του είναι σχεδιασμένα για να μιμούνται τα μακριά αυτιά ενός σκύλου. Οι γενικοί του τρόποι είναι επίσης άγριοι.

Υποδοχή

Κριτικές 
Το πρώτο και δεύτερο μέρος έχουν αναγνωριστεί μεταξύ των θεατών, συμπεριλαμβανομένων και των δύο καταλόγων  «Πενήντα χειρότερες ταινίες όλων των εποχών» (και πώς έγιναν έτσι) των Χάρι Μέντβεντ και Ράντι Λόουελ και 1001 ταινίες που πρέπει να δεις πριν πεθάνεις, του Στίβεν Σνάιντερ. 

Ωστόσο, οι ταινίες έτυχαν έκτοτε μεγάλης εκτίμησης, οι οποίες βραβεύτηκαν με 4 στα 4 αστέρια από τον κριτικό Ρότζερ Ίμπερτ και συμπεριλήφθηκαν στη λίστα του με τις "Great Movies". Στην κριτική του το 2012, ο Ίμπερτ έγραψε ότι τα δύο μέρη του «Ιβάν του Τρομερού» του Αϊζενστάιν είναι επικά σε εμβέλεια, φοβερά οπτικά και ανούσια στην ιστορία. Είναι από εκείνα τα έργα που έχουν προχωρήσει κατευθείαν στο status της Μεγάλης Ταινίας χωρίς να περάσει από το ενδιάμεσο στάδιο του το να είναι καλή ταινία. Ελπίζω οι ειλικρινείς σπουδαστές του κινηματογράφου να με συγχωρήσουν όταν λέω ότι κάθε σοβαρός κινηματογραφόφιλος πρέπει να το δει μια φορά. 

Ο Ιάπωνας σκηνοθέτης Ακίρα Κουροσάβα ανέφερε αυτή την ταινία ως μία από τις 100 αγαπημένες του ταινίες.

Σενάριο 
 Eisenstein, Sergei M. (1963) Ivan the Terrible: a scenscript ; μετάφραση Ivor Montagu και Herbert Marshall. επιμέλεια Ivor Montagu . London: Secker / Warburg (εκδ. στις ΗΠΑ από τους Simon & Schuster, 1962).

Ακαδημαϊκά έργα 
 Eisenstein, Sergeii Mikhailovich, et al. Η Κινηματογραφική Αίσθηση : Harcourt Brace Jovanovich, 1975.
 Αϊζενστάιν, Σεργκέι και Τζέι Λέιντα. Φόρμα ταινίας .: Harcourt Brace Jovanovich, 1949.ISBN 0-15-630920-3
 Ejzenstejn, Sergej, et al. Ο αναγνώστης του Αϊζενστάιν . Λονδίνο: Βρετανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου, 1998.ISBN 0-85170-675-4
 Neuberger, Joan. Ο Ιβάν ο Τρομερός . Λονδίνο: IB Tauris, 2003.
 Nesbet, Anne. Savage Junctures: Sergei Eisenstein and the Shape of Thinking . Πόλη: IB Tauris, 2003.ISBN 978-1-85043-330-9
 Μίντουρν, Νιλ. Η μουσική του Σεργκέι Προκόφιεφ . New Haven: Yale University Press, 1997.ISBN 0-300-06366-0
 Thompson, Kristin. «Ιβάν ο Τρομερός» του Αϊζενστάιν: Μια Νεοφορμαλιστική Ανάλυση . Princeton: Princeton University Press, 1981.ISBN 0-69110-120-5
 Τσίβιαν, Γιούρι. Ο Ιβάν ο Τρομερός . Λονδίνο: BFI Publishing, 2002.ISBN 0-85170-834-Χ

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 
 
 
 
 
 Ivan the Terrible part I and II at official Mosfilm site with English subtitles
 Ivan the Terrible, Parts I and II an essay by J. Hoberman at the Criterion Collection
 Senses of Cinema article on Ivan the Terrible I and II

Ταινίες του 1944
Ταινίες παραγωγής Mosfilm
Ταινίες τοποθετημένες στη Ρωσία
Ρωσόφωνες ταινίες