Ζόφια Πόσμις

Η Ζόφια Πόσμις-Πιασέτσκα (πολωνικά: Zofia Posmysz-Piasecka) (23 Αυγούστου 1923 – 8 Αυγούστου 2022) ήταν Πολωνή δημοσιογράφος, μυθιστοριογράφος και συγγραφέας. Ήταν αντιστασιακή στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και επέζησε της φυλάκισης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Άουσβιτς και Ράβενσμπρικ. Η αυτοβιογραφική της αφήγηση για το Ολοκαύτωμα στην κατεχόμενη Πολωνία, Επιβάτης από το βαγόνι 45, έγινε η βάση για το μυθιστόρημά της Επιβάτης του 1962, που μεταφράστηκε στη συνέχεια σε 15 γλώσσες. Το αρχικό ραδιοφωνικό δράμα διασκευάστηκε για μια βραβευμένη ταινία μεγάλου μήκους, ενώ το μυθιστόρημα διασκευάστηκε σε μια ομώνυμη όπερα με μουσική του Μιετσίσουαφ Βάινμπεργκ.

Πρώιμη ζωή 
Η Πόσμις γεννήθηκε στην Κρακοβία και έζησε εκεί μέχρι την εισβολή στην Πολωνία το 1939. Κατά τη διάρκεια της κατοχής παρακολούθησε μυστικά μαθήματα και εργάστηκε σε ένα εργοστάσιο καλωδίων. Συνελήφθη από την Γκεστάπο το 1942, σε ηλικία 19 ετών, κατηγορούμενη για τη διανομή αντιναζιστικών φυλλαδίων. Κρατήθηκε για έξι εβδομάδες στη Φυλακή Μοντελούπιχ στην Κρακοβία. Μετά από παρατεταμένη ανάκριση μεταφέρθηκε υπό τη συνοδεία στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς. Υποβιβάστηκε σε κοπιαστική δουλειά σε μια σωφρονιστική εταιρεία στο υποστρατόπεδο Μπούντι, όπου σώθηκε δύο φορές από τον ιατρό του στρατοπέδου, Γιάνους Μακόφσκι. Στις 18 Ιανουαρίου 1945, η Πόσμις (αριθμός κρατουμένου 7566) στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ράβενσμπρικ και από εκεί στο δορυφορικό στρατόπεδο Νόιστατ-Γκλέβε, όπου απελευθερώθηκε στις 2 Μαΐου 1945 από τον Αμερικανικό Στρατό.

Μεταπολεμική ζωή 
Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας και εργάστηκε για τον ραδιοτηλεοπτικό σταθμό Polskie Radio, στο τμήμα πολιτισμού. Το 1959, έγραψε ένα ραδιοφωνικό δράμα, το Pasażerka z kabiny 45 (Επιβάτης από το βαγόνι 45), βασισμένη στις αναμνήσεις της από τον χρόνο που πέρασε στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το έργο παρήχθη την ίδια χρονιά από το Πολωνικό Ραδιόφωνο, με τους Αλεξάντρα Σλόνσκα και Γιαν Σφιντέρσκι. Διασκευάστηκε για την τηλεόραση από την Πόσμις το 1960. Την ταινία σκηνοθέτησε ο Άντζεϊ Μουνκ και συμμετείχαν οι Ρισάρντα Χάνιν, Ζόφια Μροζόφσκα και Έντβαρντ Ντζιεβόνσκι στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Ο επιβάτης από την καμπίνα 45 ήταν καινοτόμος και ασυνήθιστος στο είδος της λογοτεχνίας για το Ολοκαύτωμα, επειδή απεικόνιζε μια πιστή SS Aufseherin, την Άνελιζ Φρανς, υπεύθυνη για τη λεπτομέρεια του έργου του Πόσμις στο Άουσβιτς, που ωστόσο παρουσίαζε βασική ανθρώπινη συμπεριφορά προς τους κρατούμενους.

Το σενάριο της ταινίας γράφτηκε από την Πόσμις και τον Μουνκ το 1961. Ο Μουνκ πέθανε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα αμέσως μετά. Η Πόσμις δεν συμμετείχε στη δημιουργία της ταινίας, η οποία κυκλοφόρησε το 1963. Αντίθετα, επικεντρώθηκε στη συγγραφή ενός μυθιστορήματος που προέρχεται από την αυτοβιογραφική της μνήμη. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1962 ως Pasażerka. Τα γεγονότα του βιβλίου διαδραματίζονται σε ένα υπερωκεάνιο, 16 χρόνια μετά το τέλος του πολέμου. Η πρώην SS Aufseherin, Λίζα Κρέτσμερ, ταξιδεύει με τον σύζυγό της αναζητώντας μια νέα ζωή. Ανάμεσα στους πολλούς επιβάτες, εντοπίζει τη Μάρτα, την πρώην τρόφιμό της, την οποία συνήθιζε να ταΐζει και να την προστατεύει από επικίνδυνη εργασία. Ενώ βρισκόταν στο Άουσβιτς, η Λίζα διορίστηκε σε μια νέα θέση υπηρεσίας και πρόσφερε στη Μάρτα να τη μεταφέρει από το στρατόπεδο στην κράτηση σε ένα λιγότερο επικίνδυνο μέρος, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Στο τέλος του μυθιστορήματος, μαθαίνει ότι η Μάρτα την αναγνώρισε επίσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο αρχικό ραδιοφωνικό δράμα, ο τίτλος «Βαγόνι 45» ήταν ο αριθμός του βαγονιού της Πόσμις σε ένα τρένο για το Άουσβιτς. Ένα ταξίδι στον ωκεανό χρησίμευε ως λογοτεχνικό εργαλείο της ιστορίας μέσα σε μια ιστορία.

Όταν ο Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄ επισκέφθηκε το μνημείο του Άουσβιτς το 2006, ήταν μεταξύ των επιζώντων κρατουμένων που τον χαιρέτησαν. Το 2015, η Πόσμις ήταν μεταξύ των 19 επιζώντων του Άουσβιτς που έκαναν αναφορά για ένα ντοκιμαντέρ του Der Spiegel με τίτλο Οι Τελευταίοι Μάρτυρες (Die letzten Zeugen).

Η Πόσμις πέθανε στο Οσφιέντσιμ στις 8 Αυγούστου 2022, σε ηλικία 98 ετών.

Έργο και κληρονομιά 
Η Πόσμις συνέχισε να γράφει συνεχώς για πάνω από 30 χρόνια και έγραψε το τελευταίο της βιβλίο σε ηλικία 73 ετών. Είναι περισσότερο γνωστή για την αυτοβιογραφία της «Επιβάτης στο βαγόνι 45» του 1959 (Pasażerka z kabiny 45), η οποία οδήγησε σε ένα τηλεοπτικό θεατρικό έργο και ταινία The Passenger του Άντζεϊ Μουνκ, ο οποίος ήταν ένας από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες της μετασταλινικής Πολωνίας. Ο σκηνοθέτης πέθανε κατά τη διάρκεια της προβολής το 1961, αλλά η ταινία ολοκληρώθηκε από τους βοηθούς του, τους σκηνοθέτες Άντζεϊ Μπζοζόφσκι και Βίτολντ Λεσιέβιτς και κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1963. Το μυθιστόρημα της Πόσμις έγινε η βάση του λιμπρέτου του Αλεξάντερ Μεντβέντεφ για την όπερα του 1968 του Μιετσίσουαφ Βάινμπεργκ The Passenger, Op. 97. Καταπιεσμένη για περισσότερα από 40 χρόνια, ανέβηκε για πρώτη φορά στο Φεστιβάλ του Μπρέγκεντς στις 21 Ιουλίου 2010 και ακολούθησε η ίδια παραγωγή στο Μεγάλο Θέατρο της Βαρσοβίας. Η όπερα του Βάινμπεργκ έκανε πρεμιέρα στη Λυρική Όπερα του Σικάγο στις 24 Φεβρουαρίου 2015, με τη σοπράνο Αμάντα Μαγέσκι στο ρόλο της Μάρτα. Το Die Passagierin ανέβηκε από την Όπερα της Φραγκφούρτης το Μάρτιο του 2015, υπό τη διεύθυνση του Λέο Χουσεΐν.

Το μυθιστόρημα Pasażerka μεταφράστηκε σε 15 γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης της γερμανικής ως Die Passagierin από τον Πέτερ Μπαλ, που δημοσιεύτηκε το 1969 από την Verlag Neues Leben.

Έργα 
Μια επιλογή έργων της Πόσμις, που δημοσιεύτηκαν στα πολωνικά, περιλαμβάνει:

 Ξέρω τους δήμιους από το Μπέλσεν. . . (Znam katów z Belsen…, 1945)
 Επιβάτης από το βαγόνι 45 (Pasażerka z kabiny 45, 1959)
 Επιβάτης (Pasażerka, μυθιστόρημα, 1962)
 Μια στάση στο δάσος (Przystanek w lesie, 1965)
 Ο άρρωστος κράταιγος (Cierpkie głogi, 1966)
 Μικρό (Mały, 1970)
 Διακοπές στην Αδριατική (Wakacje nad Adriatykiem, 1970)
 Μικροκλίμα (Mikroklimat, 1975)
 Ένα δέντρο παρόμοιο με ένα άλλο δέντρο (Drzewo do drzewa podobne, 1977)
 Τιμή (Cena, 1978)
 Ο ίδιος Δόκτωρ Μ (Ten sam doktor M, 1981)
 Χήρες και εραστές (Wdowa i kochankowie, 1988)
 Στην ελευθερία, στο θάνατο, στη ζωή (Do wolności, do śmierci, do życia, 1996)

Βραβεία 

 1964: Ιππότης του Τάγματος της Αναγέννησης της Πολωνίας
 1970: Αξιωματικός του Τάγματος της Αναγέννησης της Πολωνίας
 1976: Βραβείο της Πολωνικής Επιτροπής Ραδιοφωνίας και Τηλεόρασης για εξαιρετικά επιτεύγματα στον τομέα του ραδιοφωνικού δράματος
 2007: Βραβείο Βίτολντ Χουλέβιτς
 2008: Βραβείο του Υπουργού Πολιτισμού της Πολωνίας για εξαιρετικά επιτεύγματα στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς
 2012: Τάγμα της Αξίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας
 2015: Βραβείο DIALOG της Ομοσπονδιακής Ένωσης Γερμανο-Πολωνικής Κοινωνίας
 2020: Τάγμα του Λευκού Αετού (Πολωνία)

Παραπομπές 

Πολωνοί αντιστασιακοί στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Επιζώντες του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Άουσβιτς
Πολωνές μυθιστοριογράφοι
Πολωνές συγγραφείς
Πολωνές δημοσιογράφοι
Απόφοιτοι του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας
Ιππότες του Τάγματος της Αναγέννησης της Πολωνίας
Αξιωματικοί του Τάγματος της Αναγέννησης της Πολωνίας
Αποδέκτες του Σταυρού του Τάγματος της Αξίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας
Αποδέκτες του Χρυσού Μεταλλίου για Αξία στον Πολιτισμό - Gloria Artis
Αποδέκτες του Αργυρού Σταυρού της Αξίας (Πολωνία)
Αποδέκτες του Τάγματος του Λευκού Αετού (Πολωνία)