Γιόνα Φρίντμαν

Ο Γιόνα Φρίντμαν (, 5 Ιουνίου 1923, Βουδαπέστη, Ουγγαρία – 20 Φεβρουαρίου 2020, Λος-Άντζελες, ΗΠΑ) ήταν ένας ουγγρικής καταγωγής Γάλλος αρχιτέκτονας, αστικός οργανωτής και σχεδιαστής. Ασκούσε ιδιαίτερη επιρροή στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και ήταν κυρίως γνωστός για τη θεωρία του πάνω στη «κινητή αρχιτεκτονική».

Βιογραφία 
Γεννημένος στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας, το 1923 μέσα σε μια εθνική εβραϊκή οικογένεια, γεγονός που του προκάλεσε προβλήματα λόγω των αντισημιτικών περιορισμών των πανεπιστημίων, ο Φρίντμαν επέζησε τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο δραπετεύοντας τις ναζιστικές συγκεντρώσεις Εβραίων, και έζησε για περίπου μια δεκαετία στη πόλη Χάιφα στο Ισραήλ, προτού μετακομίσει στο Παρίσι μόνιμα το 1957. Έγινε Γάλλος πολίτης το 1966.

Το 1956, στο Xth International Congress of Modern Architecture στο Ντουμπρόβνικ, το "Manifeste de l'architecture mobile" του, συνέβαλε στο να αμφισβητηθεί σίγουρα η τολμηρή βούληση για τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και την πολεοδομία. Ήταν κατά τη διάρκεια αυτού του συνεδρίου, και χάρη ειδικά στους νέους της Ομάδας 10, που επινοήθηκε η «κινητή αρχιτεκτονική» με την έννοια της «κινητικότητας της ζωής». Με το παράδειγμα του «Ville Spatiale», ο Φρίντμαν έθεσε –για πρώτη φορά– τις αρχές μιας αρχιτεκτονικής ικανής να κατανοήσει τις συνεχείς αλλαγές που χαρακτηρίζουν την «κοινωνική κινητικότητα» και να βασίζεται σε «υποδομές» που παρέχουν στέγαση. Οι κανόνες σχεδιασμού θα μπορούσαν να δημιουργηθούν και να αναδημιουργηθούν, σύμφωνα με τις ανάγκες των κατοίκων και των κατοίκων. Η εστίασή του στους ίδιους τους ανθρώπους προκύπτει από την άμεση εμπειρία του με τους άστεγους πρόσφυγες, πρώτα σε ευρωπαϊκές πόλεις που αντιμετωπίζουν πόλεμο και καταστροφές και αργότερα στο Ισραήλ, όπου, στα πρώτα χρόνια του κράτους, χιλιάδες άνθρωποι προσγειώνονταν καθημερινά, με προβλήματα στέγασης.

Εξέλιξη 
Το 1958, ο Φρίντμαν ίδρυσε το Groupe d'études dearchitectural Mobile (GEAM) που διαλύθηκε το 1962. Το 1963 ανέπτυξε την ιδέα μιας γέφυρας πόλης και συμμετείχε ενεργά στο πολιτιστικό κλίμα και την ουτοπική αρχιτεκτονική της δεκαετίας του 1960, γνωστή ως «Εποχή των μεγαδομών». Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 δίδασκε στο MIT και στα πανεπιστήμια Princeton, Harvard και Columbia. Την επόμενη δεκαετία εργάστηκε για τα Ηνωμένα Έθνη και την UNESCO μέσω της διάδοσης εγχειριδίων αυτο-οικοδόμησης σε αφρικανικές χώρες, Νότια Αμερική και Ινδία. Παρά την πολυετή ουτοπική ετικέτα του, ο Φρίντμαν είπε: «Πάντα προσπαθούσα, στις αρχιτεκτονικές μελέτες, να αναπτύξω έργα που ήταν εφικτά». Το 1978, του ανατέθηκε να σχεδιάσει το Lycée Bergson στην Ανζέ της Γαλλίας, το οποίο ολοκληρώθηκε το 1981. Με την ευκαιρία αυτή δημοσίευσε μια διαδικασία κατά την οποία η διανομή και η διάταξη όλων των αρχιτεκτονικών στοιχείων σχεδιάστηκε και αποφασίστηκε από μελλοντικούς χρήστες. Επειδή ακόμη και οι μη επαγγελματίες μπορούν να κατανοήσουν και να εφαρμόσουν τη μέθοδό του, έγραψε επίσης πώς να κάνεος κόμικς. Το ενδιαφέρον για το θέμα της συμμετοχής έφερε το έργο του Φρίντμαν στην προσοχή αρχιτεκτόνων όπως ο Giancarlo De Carlo και ο Bernard Rudofsky.

Το 1987, στο Μάντρας της Ινδίας, ο Φρίντμαν ολοκλήρωσε το Μουσείο Απλής Τεχνολογίας στο οποίο εφαρμόστηκαν οι αρχές της αυτοκατασκευής από τοπικά υλικά όπως το μπαμπού. Έγραψε επίσης βιβλία που ασχολούνται με τεχνικά θέματα (Για μια επιστημονική αρχιτεκτονική, Εργαστήριο 1975), κοινωνιολογικά (L'architecture du survie, L'éclat 2003) και επιστημολογικά (L'univers erratique, PUF 1994). Το βιβλίο που αντιπροσωπεύει καλύτερα, ωστόσο, την ηθική και το πνεύμα του Φρίντμαν είναι ίσως το «Utopies Réalisables» (γαλλικά για εφικτές ουτοπίες), που δημοσιεύτηκε στη Γαλλία το 1975 και δημοσιεύτηκε επίσης στα ιταλικά (Quodlibet 2003) που περιγράφει ένα έργο για την αναδιάρθρωση της κοινωνίας μας με έναν γνήσιο δημοκρατικό τρόπο , επιδιώκοντας να ξεφύγει από κάθε ελιτισμό μέσω της θεωρίας της κριτικής ομάδας. Το βιβλίο είναι επίσης μια σφοδρή κριτική στον μύθο της παγκόσμιας επικοινωνίας Από το βιβλίο: «Η ανάλυση των κοινωνικών ουτοπιών που παρουσιάζονται σε αυτό το βιβλίο υπονοεί, σιωπηρά στην πράξη της κατηγορίας και κριτικής σε αυτές τις δύο «μάστιγες» της εποχής μας που είναι: η «κρατική μαφία» και η «μαφία των μέσων ενημέρωσης» (τύπος, τηλεόραση κ.λπ.). Η ύπαρξη μιας κρατικής μαφίας προκύπτει από την αδυναμία του κλασικού δημοκρατικού κράτους να διατηρήσει το σχήμα του όταν το μέγεθός του ξεπεράσει ορισμένα όρια, και η «μαφία των μέσων» είναι άμεσο αποτέλεσμα της ίδιας ανικανότητας στην παγκόσμια επικοινωνία. Το Διαδίκτυο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως παράδειγμα αυτής της ανικανότητας, η οποία δεν είναι αποτέλεσμα τεχνικών δυσκολιών, αλλά μάλλον πηγάζει από τη θεμελιώδη ανθρώπινη ανικανότητα να επικοινωνήσει καθολικά (από όλους σε όλους). Η αποτυχία αυτών των δύο γενναιόδωρων ουτοπιών, της δημοκρατίας και της «παγκόσμιας επικοινωνίας» μεταξύ ανθρώπων, οδηγεί λογικά στη δημιουργία συμμοριών που ενεργούν για λογαριασμό μας ενάντια στα συμφέροντά μας. Εκτός από ένα κατηγορητήριο, αυτό το βιβλίο είναι ταυτόχρονα μια πράξη ενθάρρυνσης: το άτομο θα πρέπει να ενθαρρύνεται να μην προσφέρει τη βοήθειά του ή τη σιωπηρή συγκατάθεσή του σε αυτές τις δύο συμμορίες. Δεν είναι κάλεσμα για επανάσταση, αλλά κάλεσμα στην αντίσταση.»

Κινητή Αρχιτεκτονική 
Το 1958, ο Γιόνα Φρίντμαν δημοσίευσε το πρώτο του μανιφέστο: "Κινητή αρχιτεκτονική". Αυτό περιγράφει ένα νέο είδος κινητικότητας όχι των κτιρίων, αλλά των κατοίκων, στους οποίους δίνεται μια νέα ελευθερία.

Η κινητή αρχιτεκτονική είναι η «κατοικία που αποφασίζεται από τον κάτοχο» μέσω «υποδομών που δεν είναι ούτε καθορισμένες ούτε καθοριστικές». Η κινητή αρχιτεκτονική αντιπροσωπεύει μια αρχιτεκτονική διαθέσιμη για μια «κινητή κοινωνία». Για να το αντιμετωπίσει, ο κλασικός αρχιτέκτονας επινόησε τον «Μέσο Άνθρωπο». Τα έργα των αρχιτεκτόνων στη δεκαετία του 1950 αναλήφθηκαν, σύμφωνα με τον Φρίντμαν, για να καλύψουν τις ανάγκες αυτής της φανταστικής οντότητας και όχι ως προσπάθεια κάλυψης των αναγκών των πραγματικών μελών αυτής της κινητής κοινωνίας.

Η διδασκαλία της αρχιτεκτονικής ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για την υποεκτίμηση του ρόλου του χρήστη από τον «κλασικό» αρχιτέκτονα. Επιπλέον, αυτή η διδασκαλία δεν ασπαζόταν καμία πραγματική θεωρία της αρχιτεκτονικής. Ο Φρίντμαν πρότεινε τότε διδακτικά εγχειρίδια για τις βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής για το ευρύ κοινό.

TΗ χωρική πόλη, που αποτελεί υλοποίηση αυτής της θεωρίας, δίνει τη δυνατότητα στον καθένα να αναπτύξει τη δική του υπόθεση. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στην κινητή πόλη, τα κτίρια θα πρέπει :

 να αγγίζουν το έδαφος σε μια ελάχιστη περιοχή
 να μπορούν να αποσυναρμολογηθούν και να μετακινηθούν
 και να μπορούν να τροποποιηθούν όπως απαιτείται από τον μεμονωμένο κάτοχο.

Η Χωρική Πόλη 
Η Χωρική Πόλη είναι η πιο σημαντική εφαρμογή της «κινητής αρχιτεκτονικής». Χτίζεται πάνω σε πασσάλους οι οποίοι ανάμεσά τους εμπεριέχουν κατοικημένους όγκους, που είναι τοποθετημένοι μέσα σε μερικά από τα «κενά», και εναλλάσσονται με άλλους όγκους που δεν χρησιμοποιούνται, κάνοντάς τη να φαίνεται αισθητικά ευχάριστη. Η βάση του σχεδιασμού του είναι αυτή των τριεδρικών στοιχείων που λειτουργούν ως «γειτονιές» όπου οι κατοικίες διανέμονται χωρίς τιμή.

Αυτή η δομή εισάγει ένα είδος συγχώνευσης μεταξύ της υπαίθρου και της πόλης (σε σύγκριση με την έννοια Arcology του Paolo Soleri) και μπορεί να εκτείνεται:

 σε ορισμένους μη διαθέσιμους ιστότοπους,
 σε περιοχές όπου η δόμηση δεν είναι δυνατή ή δεν επιτρέπεται (υδατικές εκτάσεις, ελώδεις περιοχές),
 σε περιοχές που έχουν ήδη χτιστεί (μια υπάρχουσα πόλη),
 πάνω από καλλιεργήσιμες εκτάσεις.

Αυτή η τεχνική που περιλαμβάνει δομές εμπορευματοκιβωτίων εισάγει μια νέα εξέλιξη στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Τα ανυψωμένα σχέδια αυξάνουν την αρχική περιοχή της πόλης και έτσι γίνονται τρισδιάστατα. Η κλιμάκωση της χωρικής πόλης σε πολλά ανεξάρτητα επίπεδα, το ένα πάνω στο άλλο, καθορίζει τη «χωρική πολεοδομία» τόσο από λειτουργική όσο και από αισθητική άποψη. Το κατώτερο επίπεδο μπορεί να προορίζεται για τη δημόσια ζωή και για χώρους σχεδιασμένους για κοινοτικές υπηρεσίες καθώς και χώρους για πεζούς. Οι πάσσαλοι περιέχουν τα κάθετα μέσα μεταφοράς (ανελκυστήρες, σκάλες). Η υπέρθεση των επιπέδων θα πρέπει να καθιστά δυνατή την οικοδόμηση μιας ολόκληρης βιομηχανικής πόλης, ή μιας οικιστικής ή εμπορικής πόλης, στον ίδιο χώρο. Με αυτόν τον τρόπο, η Χωρική Πόλη σχηματίζει αυτό που ο Φρίντμαν θα αποκαλούσε «τεχνητή τοπογραφία». Αυτό το πλέγμα που αιωρείται στο διάστημα σκιαγραφεί μια νέα χαρτογραφία του εδάφους με τη βοήθεια ενός συνεχούς και απροσδιόριστου ομοιογενούς δικτύου με ένα σημαντικό θετικό αποτέλεσμα: αυτό το αρθρωτό πλέγμα θα επέτρεπε την απεριόριστη ανάπτυξη της πόλης.

Οι χώροι σε αυτό το πλέγμα είναι ορθογώνια και κατοικήσιμα αρθρωτά «κενά», με μέση επιφάνεια 25–35 τετραγωνικά μέτρα. Αντίθετα, η μορφή των τόμων που περιλαμβάνονται στο πλέγμα εξαρτάται αποκλειστικά από τον κάτοχο και η διαμόρφωσή τους με ένα "Flatwriter" στο πλέγμα είναι εντελώς δωρεάν. Μόνο το ήμισυ της χωρικής πόλης θα καταλαμβανόταν. Τα «γεμίσματα» που αντιστοιχούν στις κατοικίες καταλαμβάνουν στην πραγματικότητα μόνο το 50% του τρισδιάστατου πλέγματος, επιτρέποντας στο φως να διαχέεται ελεύθερα στη χωρική πόλη. Αυτή η εισαγωγή στοιχείων σε ένα τρισδιάστατο πλέγμα με πολλά επίπεδα στηριγμένα από πασσάλους επιτρέπει μια μεταβλητή κατάληψη του χώρου μέσω της μετατρεψιμότητας των μορφών και της προσαρμογής τους σε πολλαπλές χρήσεις.

Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Φρίντμαν, «η πόλη, ως μηχανισμός, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας λαβύρινθος : μια διαμόρφωση σημείων εκκίνησης και τερματικών σημείων, που χωρίζονται από εμπόδια».

Σημαντικότερα Γραπτά 

 1958: Mobile architecture
 1975: Towards a scientific architecture 
 1980: A better life in towns: [campaign for the renaissance of cities]
 1999: Yona Friedman. Structures serving the unpredictable  / 
 2006: Yona Friedman: Pro Domo 
 2010: Yona Friedman Drawings and models 
 2015: Yona Friedman. The Dilution of Architecture

Εκθέσεις 

 2017: "Yona Friedman. People's Architecture". Centre des arts de l'École Internationale de Genève – EIG
 Sketches in Permanent Collections: MOMA, New York; Centre Pompidou, Paris.
 2015: Mobile Architecture: Yona Friedman, Power Station of Art, Shanghai
 2014: 1001 nuits + 1 jour, mfc-michèle didier
 2014: Dictionnaire, Promenadologues #3, Cneai, Chatou
 2014: Yona Friedman, École nationale supérieure d'architecture de Paris-La Villette, Paris
 2013: Möbianne, Cneai, Chatou
 2013: Iconostase version 3, Cneai, Chatou
 2013: Diapositives 1958–2002, Cneai, Chatou
 2012: "Yona Friedman. Genesis of a Vision". Centre Archizoom – EPFL
 2012: Le Musée de rue et le Musée iconostase, Cneai, Chatou
 2012: Handbuch, Berlin – Paris 2012, Galerie Chert , Berlin
 2011: "Architecture Without Buildings", Ludwig Museum, Budapest
 2009: Venice Biennale, Inventing Worlds.
 2007: Dare to make your own exhibition, Cneai, Chatou
 2007: Shanghai Biennale
 2005: Venice Biennale
 2003: Venice Biennale
 2002: Yokohama Triennale

Δείτε Επίσης 

 Archigram
 Constantin Xenakis
 Manfredi Nicoletti
 Megastructures (architecture)
 Metabolist Movement

Παραπομπές

Επιπλέον πληροφορίες 

 www.yonafriedman.com, an online extended monograph with more than a 1000 pictures with project descriptions, available for research and actualities, by Helene Fentener van Vlissingen. This website permits announcements, reviews, a forum and contact facilities.
 Annie Ratti, Yona Friedman, Luca Cerizza, Massimo Bartolini, Anna Daneri, Marco De Michelis, Manuel Orazi "Yona Friedman" Charta/Fondazione Antonio Ratti (March 1, 2009) 
 Sabine Lebesque, Helene Fentener van Vlissingen, "Yona Friedman. Structures serving the unpredictable", NAi Publishers, May 1999,  /  (a monograph of the work of Yona Friedman up to 1999).
 Yona Friedman, Manuel Orazi, "The Dilution of Architecture". Nader Seraj Ed., Park Books, Zurich 2015,

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Yona Friedman
 Yona Friedman - Utopies Réalisables
 
 e-flux Archived at September 29, 2011
 note Yona Friedman - Collection Frac Centre
 Short biography on Megastructure Reloaded 
 Blue Print Magazine June 12, 2009
 Yona Friedman papers Getty Research Institute, Los Angeles. Accession No. 2008.M.51. The archive contain manuscripts, sketches and drawings, and photographs and slides documenting the broad intellectual activity of this visionary architect and planner.

Ούγγροι εβραϊκής καταγωγής
Γάλλοι εβραϊκής καταγωγής
Ούγγροι αρχιτέκτονες
Γάλλοι αρχιτέκτονες
Γάλλοι κοινωνιολόγοι