Γενθιανή

Η γενθιανή ή γεντιανή (λατινική και επιστημονική ονομασία Gentiana) είναι γένος δικοτυλήδονων φυτών, που ανήκουν στην ομώνυμη οικογένεια (γενθιανοειδή) της επίσης ομώνυμης τάξεως φυτών (γενθιανώδη). Το γένος είναι μεγάλο, περιλαμβάνοντας περί τα 400 είδη. Οι γεντιανές ξεχωρίζουν από τα συνήθως μεγάλα άνθη τους σε σχήμα τρομπέτας, που έχουν συχνά ζωηρό μπλε χρώμα.

Το γένος ονομάσθηκε προς τιμή του βασιλειά της αρχαίας Ιλλυρίας Γένθιου, ο οποίος είχε πιθανώς ανακαλύψει τονωτικές ιδιότητες σε ουσίες από είδη γενθιανής.

Ενδιαίτημα

Η γενθιανή είναι γένος με παγκόσμια κατανομή, σε αλπικά ενδιαιτήματα στις εύκρατες περιοχές της Ασίας, της Ευρώπης και της Αμερικής, με λίγα είδη να συναντώνται στη βορειοδυτική Αφρική, στην ανατολική Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία. Είναι μονοετή, διετή ή και πολυετή φυτά, με αειθαλή όσο και φυλλοβόλα είδη.

Πολλές γεντιανές είναι δύσκολο να αναπτυχθούν έξω από το ενδιαίτημά τους στην άγρια φύση, αλλά εξαιτίας του μεγάλου αριθμού ειδών πολλά από αυτά καλλιεργούνται με επιτυχία. Αναπτύσσονται σε καλά αποστραγγιζόμενα εδάφη, από ουδέτερα έως όξινα και πλούσια σε χούμο. Είναι δημοφιλή για βραχόκηπους.

Χρήσεις 
Αρκετά ποτά παρασκευάζονται με ρίζα γεντιανής. Από το είδος Gentiana lutea παράγεται το ομώνυμο οινοπνευματώδες ποτό (λικέρ) στις Άλπεις και την Ωβέρνη, ενώ και από άλλα είδη παρασκευάζονται απεριτίφ, λικέρ και τόνικ.

Η ρίζα της γεντιανής αποτελεί γενικότερα συνηθισμένο παράγοντα αρωματισμού των ποτών μπίτερ, όπως και το παλαιό μη οινοπνευματώδες αμερικανικό ποτό Moxie Το γαλλικό απεριτίφ Suze είναι ένα ακόμα παράδειγμα, όπως και το ιταλικό λικέρ Aperol. Επίσης η ρίζα γεντιανής είναι η κυριότερη αρωματική ουσία στο γερμανικό χωνευτικό Underberg και στην ανγκοστούρα.

Η κυριότερη πικρή ουσία που περιέχεται στη ρίζα της γεντιανής είναι η γεντιοπικρίνη ή γεντιοπικροσίδιο, που είναι ένα γλυκοσίδιο. Επιπλέον, μια ιαπωνική εργασία του 2007 ταυτοποίησε 23 χημικές ενώσεις στη φρέσκια ρίζα γεντιανής. Μεταξύ αυτών δεν συγκαταλεγόταν η γεντιοπικρίνη, οπότε μάλλον δημιουργείται κατά την αποξήρανση και την αποθήκευση της ρίζας.

Η γεντιανή έχει περιορισμένη χρήση στην αρωματοποιία.

Φαρμακευτικές χρήσεις 
Το είδος μεγάλη κίτρινη γενθιανή (Gentiana lutea) χρησιμοποιείται στη βοτανική ιατρική για τη θεραπεία πεπτικών προβλημάτων, πυρετών, της υπερτάσεως, των μυϊκών σπασμών, παρασιτιάσεων από σκώληκες, τραυμάτων, της ελονοσίας Εκεί πάντως όπου έχει μελετηθεί και αποδειχθεί η αποτελεσματικότητά του εκχυλίσματός της είναι η αντιμετώπιση της δυσπεψίας.

Τα φύλλα και οι ρίζες του είδους Gentiana punctata αποτελούν παραδοσιακά φάρμακα στα χωριά της Αυστρίας, τόσο με εξωτερική όσο και με εσωτερική χρήση, ως απόσταγμα ή ως αφέψημα για παθήσεις του γαστρεντερικού συστήματος, του δέρματος, του ήπατος και της χοληδόχου κύστεως, αλλά και για παιδιατρικές παθήσεις.

Τα είδη Gentiana purpurea, Gentiana punctata και Gentiana pannonica χρησιμεύουν στην παρασκευή χωνευτικών αποσταγμάτων. Στην αγιουρβεδική ιατρική το σπάνιο πλέον είδος Gentiana kurroo της Ινδίας συγκαταλέγεται στα ιατρικά βοτάνια, αλλά με την έλλειψή του έχει υποκατασταθεί με το φυτό των Ιμαλαΐων Picrorhiza kurroa ή με φυτά από την παραδοσιακή κινέζικη ιατρική.

Ως σύμβολο 

Το άνθος της γενθιανής ήταν το έμβλημα του Οίκου Μιναμότο, ενός από τους 4 μεγάλους Οίκους ευγενών που κυριαρχούσαν στην Ιαπωνία κατά την Περίοδο Χεϊάν. Ο Οίκος των Μιναμότο ίδρυσε το πρώτο σογκουνάτο μετά τον Πόλεμο Γκένπεϊ. Το άνθος της γενθιανής είναι επίσης το «επίσημο άνθος» (γνωστό στη γερμανική γλώσσα ως Enzian) της γερμανόφωνης κοινότητας του Βελγίου.

Είδη

Γενικά
Οι γενθιανές έχουν φύλλα αντίθετα και άνθη σε σχήμα τρομπέτας με χρώμα συνήθως βαθύ μπλε ή αζουρένιο, αλλά και λευκό, κρεμ, κίτρινο ή κόκκινο. Πολλά είδη είναι πολυμορφικά ως προς το χρώμα των λουλουδιών τους. Τα είδη με μπλε άνθη κυριαρχούν στο Βόρειο Ημισφαίριο, ενώ τα είδη με κόκκινα άνθη κυριαρχούν στις Άνδεις, όπου η επικονίαση από πτηνά ευνοείται πιθανώς συχνότερα από τη φυσική επιλογή. Τα είδη με λευκά άνθη βρίσκονται διάσπαρτα σε όλη τη γεωγραφική κατανομή του γένους, αλλά κυριαρχούν στη Νέα Ζηλανδία. Τα περισσότερα άνθη είναι πενταμερή, με 5 πέταλα και 5 σέπαλα. Λίγα μόνο είδη έχουν 4 ή 6-7 ανθικά μέρη. Τα πέταλα φέρουν πτυχώσεις, ενώ ο στύλος είναι βραχύς ή απουσιάζει. Οι ωοθήκες φέρουν αδένες που παράγουν νέκταρ.

Κατάλογος 

 Gentiana acaulis – γενθιανή η άβλαστος
 Gentiana affinis
 Gentiana alata
 Gentiana alba – γενθιανή η λευκή
 Gentiana albicalyx
 Gentiana albomarginata
 Gentiana algida – γενθιανή η υπόλευκη
 Gentiana alii
 Gentiana alpina – γενθιανή η αλπική
 Gentiana alsinoides
 Gentiana altigena
 Gentiana altorum
 Gentiana amplicrater
 Gentiana andrewsii
 Gentiana angustifolia
 Gentiana anisostemon
 Gentiana aperta
 Gentiana apiata
 Gentiana aquatica
 Gentiana arenicola
 Gentiana arethusae
 Gentiana argentea
 Gentiana arisanensis
 Gentiana aristata
 Gentiana asclepiadea – γενθιανή η ασκληπιάδεια
 Gentiana asterocalyx
 Gentiana atlantica – γενθιανή η ατλαντική
 Gentiana atuntsiensis
 Gentiana austromontana –  – γενθιανή των Απαλαχίων
 Gentiana autumnalis – γενθιανή η φθινοπωρινή
 Gentiana axilliflora
 Gentiana baeuerlenii (είδος της Αυστραλίας)
 Gentiana bambuseti
 Gentiana bavarica – γενθιανή η βαυαρική
 Gentiana beamanii
 Gentiana bella
 Gentiana bicuspidata
 Gentiana boissieri
 Gentiana bokorensis
 Gentiana borneensis
 Gentiana boryi
 Gentiana brachyphylla – γενθιανή η βραχύφυλλος
 Gentiana bredboensis (είδος της Αυστραλίας)
 Gentiana bryoides
 Gentiana burseri
 Gentiana cachemirica
 Gentiana caelestis – γενθιανή η ουρανία
 Gentiana caeruleogrisea
 Gentiana caliculata
 Gentiana calycosa – γενθιανή του Rainier
 Gentiana capitata
 Gentiana carinata – γενθιανή η τροπιδοφόρος
 Gentiana carinicostata
 Gentiana caryophyllea – γενθιανή η καρυόφυλλος
 Gentiana catesbaei – γενθιανή του Elliott
 Gentiana cephalantha – γενθιανή η κεφάλανθος
 Gentiana cephalodes – γενθιανή η κεφαλώδης
 Gentiana chateri
 Gentiana chinensis – γενθιανή η σινική
 Gentiana choanantha – γενθιανή η χοανανθής
 Gentiana chosenica
 Gentiana chungtienensis
 Gentiana clarkei
 Gentiana clausa
 Gentiana clusii
 Gentiana confertifolia
 Gentiana coronata – γενθιανή η εστεμμένη
 Gentiana crassa
 Gentiana crassicaulis
 Gentiana crassula
 Gentiana crassuloides
 Gentiana cristata
 Gentiana cruciata – γενθιανή η σταυροειδής
 Gentiana cruttwellii
 Gentiana cuneibarba
 Gentiana dahurica
 Gentiana damyonensis
 Gentiana davidii
 Gentiana decemfida
 Gentiana decora
 Gentiana decorata
 Gentiana decumbens
 Gentiana delavayi
 Gentiana deltoidea – γενθιανή η δελτοειδής
 Gentiana dendrologii
 Gentiana densiflora – γενθιανή η πυκνανθής
 Gentiana depressa
 Gentiana dinarica
 Gentiana divaricata
 Gentiana diversifolia – γενθιανή η ποικιλανθής
 Gentiana douglasiana – γενθιανή των βάλτων
 Gentiana doxiongshangensis
 Gentiana dschungarica
 Gentiana duclouxii
 Gentiana durangensis
 Gentiana ecaudata
 Gentiana elmeriana
 Gentiana elwesii
 Gentiana emodi
 Gentiana ettingshausenii
 Gentiana exigua
 Gentiana expansa
 Gentiana faucipilosa
 Gentiana fieldiana
 Gentiana filistyla
 Gentiana flavomaculata
 Gentiana flexicaulis
 Gentiana formosa – γενθιανή η όμορφη
 Gentiana forrestii
 Gentiana franchetiana
 Gentiana fremontii – γενθιανή των βρύων
 Gentiana frigida – γενθιανή η ψυχρά
 Gentiana froelichii – γενθιανή των Καραβάνκεν
 Gentiana futtereri
 Gentiana gelida
 Gentiana gentilis
 Gentiana georgei
 Gentiana gilvostriata
 Gentiana glauca – γενθιανή η γλαυκή
 Gentiana grandiflora – γενθιανή η μεγανθής
 Gentiana grata
 Gentiana grumii
 Gentiana gyirongensis
 Gentiana handeliana
 Gentiana haraldi-smithii
 Gentiana harrowiana
 Gentiana haynaldii
 Gentiana heleonastes
 Gentiana helophila
 Gentiana hesseliana
 Gentiana hexaphylla – γενθιανή η εξάφυλλος
 Gentiana himalayensis – γενθιανή των Ιμαλαΐων
 Gentiana hirsuta
 Gentiana hohoxiliensis
 Gentiana hooperi
 Gentiana hugelii
 Gentiana huxleyi
 Gentiana infelix – γενθιανή η δυστυχής
 Gentiana intricata
 Gentiana Inverleith
 Gentiana jamesii
 Gentiana jarmilae
 Gentiana jingdongensis
 Gentiana jouyana
 Gentiana kaohsiungensis
 Gentiana kauffmanniana
 Gentiana khammouanensis
 Gentiana kurroo
 Gentiana kwangsiensis
 Gentiana lacerulata
 Gentiana laevigata
 Gentiana langbianensis
 Gentiana lateriflora
 Gentiana lawrencii
 Gentiana laxiflora
 Gentiana leptoclada – γενθιανή η λεπτόκλαδη
 Gentiana leroyana
 Gentiana leucomelaena – γενθιανή η λευκομέλαινα
 Gentiana lhassica – γενθιανή της Λάσα
 Gentiana liangshanensis
 Gentiana licentii
 Gentiana ligustica
 Gentiana linearis – γενθιανή η στενόφυλλος
 Gentiana lineolata
 Gentiana linoides
 Gentiana loerzingii
 Gentiana longicollis
 Gentiana loureiroi
 Gentiana lowryi
 Gentiana lutea – μεγάλη κίτρινη γενθιανή
 Gentiana lycopodioides
 Gentiana macrophylla – γενθιανή η μακρόφυλλος
 Gentiana makinoi
 Gentiana microdonta
 Gentiana newberryi – γενθιανή του Newberry
 Gentiana nipponica
 Gentiana nivalis – γενθιανή του χιονιού
 Gentiana nubigena
 Gentiana ochroleuca – γενθιανή η ωχρόλευκη
 Gentiana olgae
 Gentiana olivieri
 Gentiana orbicularis – γενθιανή η κυκλόφυλλος
 Gentiana ornata
 Gentiana pannonica – γενθιανή η παννονική
 Gentiana paradoxa
 Gentiana parryi – γενθιανή του Parry
 Gentiana pedicellata
 Gentiana pennelliana
 Gentiana phyllocalyx
 Gentiana platypetala – γενθιανή η πλατυπέταλος
 Gentiana plurisetosa
 Gentiana pneumonanthe – γενθιανή η πνευμονανθής
 Gentiana prolata – γενθιανή η επιμήκης
 Gentiana prostrata – γενθιανή η πυγμαία
 Gentiana przewalskii
 Gentiana pterocalyx
 Gentiana puberulenta
 Gentiana pumila
 Gentiana punctata – γενθιανή η στικτή
 Gentiana purpurea – γενθιανή η πορφυρά
 Gentiana pyrenaica – γενθιανή των Πυρηναίων
 Gentiana quadrifolia – γενθιανή η τετράφυλλος
 Gentiana rigescens
 Gentiana rostanii
 Gentiana rubricaulis
 Gentiana saponaria
 Gentiana saxosa
 Gentiana scabra – γενθιανή η τραχεία
 Gentiana scarlatina 
 Gentiana sceptrum – γενθιανή η σκηπτροφόρος
 Gentiana sedifolia
 Gentiana septemfida – γενθιανή η επτασχιδής
 Gentiana setigera – γενθιανή του Μεντοσίνο
 Gentiana setulifolia
 Gentiana sikkimensis
 Gentiana sikokiana
 Gentiana sino-ornata
 Gentiana siphonantha – γενθιανή η σιφωνανθής
 Gentiana speciosa
 Gentiana squarrosa
 Gentiana stictantha – γενθιανή η στικτανθής
 Gentiana stragulata
 Gentiana straminea
 Gentiana tenuifolia – γενθιανή η αραιόφυλλος
 Gentiana terglouensis
 Gentiana ternifolia
 Gentiana tianshanica – γενθιανή του Τιενσάν
 Gentiana trichotoma
 Gentiana triflora – γενθιανή η τριανθής
 Gentiana trinervis
 Gentiana tubiflora
 Gentiana uchiyamai
 Gentiana ulmeri
 Gentiana uniflora
 Gentiana urnula
 Gentiana utriculosa
 Gentiana vandellioides
 Gentiana vandewateri
 Gentiana veitchiorum
 Gentiana venosa – γενθιανή η φλεβώδης
 Gentiana venusta
 Gentiana verna – γενθιανή η εαρινή
 Gentiana vernayi
 Gentiana viatrix
 Gentiana villifera
 Gentiana villosa
 Gentiana waltonii
 Gentiana walujewii
 Gentiana wangchukii
 Gentiana wasenensis
 Gentiana wilsonii
 Gentiana winchuanensis
 Gentiana wingecarribiensis (N.S.W.)
 Gentiana wissmannii (N.S.W)
 Gentiana wootchuliana – γενθιανή η κορεατική
 Gentiana xanthonannos
 Gentiana yakushimensis
 Gentiana yokusai
 Gentiana yunnanensis
 Gentiana zekuensis
 Gentiana zollingeri

Καλλιέργεια

Αρκετά είδη γενθιανής καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά για τη ζωηρότητα του χρώματος των μπλε λουλουδιών τους. Τα συνοδεύει πάντως μια φήμη ότι η καλλιέργειά τους είναι δύσκολη. Το σύνολο των ειδών απαιτούν παρόμοιες συνθήκες: πλούσιο, υγρό αλλά αποστραγγιζόμενο έδαφος με όξινο έως ουδέτερο pH. Μερικά καλλιεργούμενα είδη είναι τα εξής:

 G. acaulis
 G. asclepiadea
 G. paradoxa
 G. septemfida
 G. sino-ornata

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
 Struwe L. και Albert V.A. (επιμ.): Gentianaceae, Cambridge University Press, 2002, ISBN 978-0-521-80999-3
 

Γενθιανη