Ντόμινο

Τα ντόμινο (φωνητική μεταγραφή του ιταλικού domino) είναι οικογένεια παιχνιδιών που βασίζονται σε πλακίδια και παίζονται με ορθογώνια κομμάτια παιχνιδιού. Κάθε ντόμινο είναι ένα ορθογώνιο πλακίδιο, συνήθως με μια γραμμή που χωρίζει το πρόσωπό του σε δύο τετράγωνα άκρα. Κάθε άκρο σημειώνεται με έναν αριθμό κηλίδων η κουκκίδων ή είναι κενό. Οι πλάτες των πλακιδίων σε ένα σετ δεν διακρίνονται, είτε είναι κενές είτε έχουν κάποιο κοινό σχέδιο. Τα κομμάτια του παιχνιδιού συνθέτουν ένα σετ ντόμινο, που μερικές φορές ονομάζεται πακέτο. Το παραδοσιακό ευρωπαϊκό σετ ντόμινο αποτελείται από 28 πλακάκια, γνωστά και ως κομμάτια, κόκαλα ή απλώς ντόμινο, με όλους τους συνδυασμούς σημείων μέτρησης μεταξύ μηδέν (0) και έξι (6). Το σετ ντόμινο είναι μια γενική συσκευή παιχνιδιού, παρόμοια με τραπουλόχαρτα ή ζάρια, καθώς μια ποικιλία παιχνιδιών μπορεί να παιχτεί με ένα σετ. Μια άλλη μορφή ψυχαγωγίας χρησιμοποιώντας κομμάτια ντόμινο είναι η πρακτική της ανατροπής των ντόμινο.

Η παλαιότερη αναφορά για ντόμινο είναι από τη δυναστεία Σονγκ της Κίνας, που βρέθηκε στο κείμενο Πρώην Γεγονότα στο Γουλίν του Ζου Μι (1232–1298). Τα σύγχρονα ντόμινο εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στην Ιταλία κατά τον 18ο αιώνα, αλλά διαφέρουν από τα κινεζικά ντόμινο από πολλές απόψεις και δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη σχέση μεταξύ των δύο. Τα ευρωπαϊκά ντόμινο μπορεί να έχουν αναπτυχθεί ανεξάρτητα ή Ιταλοί ιεραπόστολοι στην Κίνα μπορεί να έχουν φέρει το παιχνίδι στην Ευρώπη.

Το όνομα «domino» πιθανότατα προέρχεται από την ομοιότητα με ένα είδος αποκριάτικου κουστουμιού που φοριέται κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού της Βενετίας, που συχνά αποτελείται από μια μαύρη ρόμπα και μια λευκή μάσκα. Παρά το νεολογισμό της λέξης «πολυόμινο» ως γενίκευση, δεν υπάρχει σύνδεση μεταξύ της λέξης «ντόμινο» και του αριθμού 2 σε καμία γλώσσα. Τα πιο συνηθισμένα παιχνίδια ντόμινο είναι τα Ουίστ, Ματαντόρ και Muggins (Όλα τα Πεντάρια). Άλλες δημοφιλείς μορφές περιλαμβάνουν το Texas 42, το Πόδι Κότας, το Συγκέντρωση, το Διπλά Πεντάρια και το Μεξικάνικο Τρένο. Στη Βρετανία, το πιο δημοφιλές παιχνίδι πρωταθλήματος και σε παμπ είναι το Πεντάρια και Τριάρια.

Τα ντόμινο έχουν χρησιμοποιηθεί μερικές φορές για μαντεία, όπως το πέταγμα οστών στην κινεζική κουλτούρα και στην αφρικανική διασπορά.

Κατασκευή και σύνθεση σετ ντόμινο 
Τα ντόμινο ευρωπαϊκού στιλ κατασκευάζονται παραδοσιακά από κόκκαλο, ασημένιο κέλυφος στρειδιού μαργαριταριού ωκεανού, ελεφαντόδοντο ή σκούρο σκληρό ξύλο όπως ο έβενος, με μαύρες ή λευκές κουκκίδες (ένθετες ή βαμμένες). Ορισμένα σετ διαθέτουν το πάνω μισό πάχος σε ελεφαντόδοντο ή κόκκαλο, με το κάτω μισό σε έβενο. Εναλλακτικά, τα σετ ντόμινο έχουν κατασκευαστεί από πολλά διαφορετικά φυσικά υλικά: λίθους (π.χ. μάρμαρο, γρανίτης ή στεατίτη), άλλα ξύλα (π.χ. φράξινος, βελανιδιά, σεκόγια και κέδρο), μέταλλα (π.χ. ορείχαλκος ή κασσίτερος), κεραμικός πηλός ή ακόμα και παγωμένο γυαλί ή κρύσταλλο. Αυτά τα σετ έχουν μια πιο πρωτότυπη εμφάνιση και το συχνά βαρύτερο βάρος τα κάνει να νιώθουν πιο συμπαγή. Επίσης, τέτοια υλικά και τα προκύπτοντα προϊόντα είναι συνήθως πολύ πιο ακριβά από τα πολυμερή υλικά.

Τα σύγχρονα εμπορικά σετ ντόμινο κατασκευάζονται συνήθως από συνθετικά υλικά, όπως πλαστικό συμπολυμερές ακρυλονιτριλίου-βουταδιενίου-στυρενίου (ABS) ή πολυστυρένιο ή βακελίτη και άλλες φαινολικές ρητίνες. Πολλά σετ προσεγγίζουν την εμφάνιση και την αίσθηση του ελεφαντόδοντου, ενώ άλλα χρησιμοποιούν χρωματιστά ή ακόμα και ημιδιαφανή πλαστικά για να επιτύχουν μια πιο σύγχρονη εμφάνιση. Τα μοντέρνα σύνολα συνήθως χρησιμοποιούν επίσης διαφορετικό χρώμα για τις κουκκίδες κάθε διαφορετικής τελικής τιμής (τα σημεία μιας κηλίδας μπορεί να έχουν μαύρα στίγματα ενώ τα δύο σημεία μπορεί να είναι πράσινα, τρία κόκκινα κ.λπ.) για να διευκολύνουν την εύρεση ταιριασμένων άκρων. Περιστασιακά, μπορεί κανείς να βρει ένα σετ ντόμινο από χαρτί σαν αυτό για τραπουλόχαρτα. Τέτοια σετ είναι ελαφριά, συμπαγή και φθηνά, και παρόμοια φύλλα είναι πιο ευαίσθητα σε μικρές ενοχλήσεις, όπως ένα ξαφνικό αεράκι. Μερικές φορές, τα πλακίδια έχουν στη μέση μια μεταλλική καρφίτσα.

Το παραδοσιακό σετ ντόμινο περιέχει ένα μοναδικό κομμάτι για κάθε πιθανό συνδυασμό δύο άκρων με μηδέν έως έξι σημεία και είναι γνωστό ως σετ διπλών εξαριών, επειδή το κομμάτι με την υψηλότερη αξία έχει έξι κουκκίδες σε κάθε άκρο (το «διπλό εξάρι»). Οι κηλίδες από το ένα έως το έξι είναι γενικά διατεταγμένες όπως είναι σε ζάρια έξι όψεων, αλλά επειδή χρησιμοποιούνται κενές άκρες που δεν έχουν κηλίδες, είναι δυνατές επτά όψεις, επιτρέποντας 28 μοναδικά κομμάτια σε ένα σετ διπλών εξαριών.

Ωστόσο, αυτός είναι ένας σχετικά μικρός αριθμός ειδικά όταν παίζετε με περισσότερα από τέσσερα άτομα και έτσι πολλά σετ ντόμινο «επεκτείνονται» εισάγοντας άκρα με μεγαλύτερο αριθμό σημείων, γεγονός που αυξάνει τον αριθμό των μοναδικών συνδυασμών άκρων και επομένως κομματιών. Κάθε σταδιακά μεγαλύτερο σετ αυξάνει τον μέγιστο αριθμό συνδέσεων σε ένα άκρο κατά τρία. Έτσι, τα κοινά εκτεταμένα σετ είναι διπλά εννέα (55 πλακίδια), διπλά-12 (91 πλακίδια), διπλά-15 (136 πλακίδια) και διπλά-18 (190 πλακίδια), που είναι το μέγιστο στην πράξη. Μεγαλύτερα σετ όπως το διπλό-21 (253 πλακίδια) θα μπορούσαν θεωρητικά να υπάρχουν, αλλά φαίνεται να είναι εξαιρετικά σπάνια αν όχι ανύπαρκτα, καθώς θα ήταν πολύ περισσότερο από ότι είναι συνήθως απαραίτητο για τα περισσότερα παιχνίδια ντόμινο, ακόμη και με 8 παίκτες. Καθώς το σετ γίνεται μεγαλύτερο, ο προσδιορισμός του αριθμού των κουκκίδων σε κάθε ντόμινο γίνεται πιο δύσκολος, επομένως ορισμένα μεγάλα σετ ντόμινο χρησιμοποιούν πιο ευανάγνωστους αραβικούς αριθμούς αντί για κουκκίδες.

Ιστορία 

Στην Κίνα, τα πρώιμα πλακίδια «ντόμινο» ήταν λειτουργικά πανομοιότυπα με τα τραπουλόχαρτα. Μια αναγνωρίσιμη εκδοχή του κινεζικού ντόμινο αναπτύχθηκε τον 12ο ή 13ο αιώνα. Η παλαιότερη γραπτή αναφορά για πλακάκια ντόμινο στην Κίνα προέρχεται από τα Πρώην Γεγονότα στο Γουίν (δηλαδή, την πρωτεύουσα Χανγκτσόου), που γράφτηκε από τον συγγραφέα Ζου Μι (1271–1368) της δυναστείας Γιουάν (1232–1298), ο οποίος απαριθμούσε pupai (πλακίδια τυχερών παιχνιδιών), καθώς και ζάρια ως αντικείμενα που πωλούσαν μικροπωλητές κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αυτοκράτορα Ζιασόνγκ του Σονγκ (βασ,. 1162–1189). Δεν είναι απολύτως σαφές ότι το pupai εδώ σημαίνει πλακίδιο ντόμινο, αλλά ο Άντριου Λο (2000) υποστηρίζει ότι το κάνει εύλογα, καθώς ο ίδιος όρος χρησιμοποιείται δύο αιώνες αργότερα από τον συγγραφέα Μινγκ Λου Ρονγκ (1436–1494) σε ένα πλαίσιο που σαφώς περιγράφει πλακίδια ντόμινο (σε σχέση με μια ιστορία ενός μνηστήρα που κέρδισε το χέρι της κόρης βγάζοντας τέσσερα νικητήρια pupai από ένα σετ). Το παλαιότερο γνωστό εγχειρίδιο που γράφτηκε για το ντόμινο είναι το Εγχειρίδιο της Περιόδου Ξουανέ () που γράφτηκε από τον Κιου Γιου (1341–1427), αλλά ορισμένοι Κινέζοι μελετητές πιστεύουν ότι αυτό το εγχειρίδιο είναι πλαστό από μεταγενέστερη εποχή.

Στην Encyclopedia of a Myriad of Treasures, ο Ζανγκ Που (1602–1641) περιέγραψε το παιχνίδι της τοποθέτησης ντόμινο ως pupai, αν και ο χαρακτήρας του pu είχε αλλάξει, ωστόσο διατήρησε παρόμοια προφορά. Τα παραδοσιακά κινέζικα παιχνίδια ντόμινο περιλαμβάνουν τα Τιεν Γκάου, Πάι Γκάου, Τσε Ντενγκ και άλλα. Το κινεζικό σετ ντόμινο 32 τεμαχίων, κατασκευασμένο για να αντιπροσωπεύει κάθε πιθανή όψη δύο ριφθέντων ζαριών και επομένως δεν έχει κενά πρόσωπα, διαφέρει από το σετ ντόμινο 28 τεμαχίων που βρέθηκε στη Δύση στα μέσα του 18ου αιώνα. Τα κινέζικα ντόμινο με λευκά πρόσωπα ήταν γνωστά κατά τον 17ο αιώνα. Κάθε ντόμινο αντιπροσώπευε αρχικά ένα από τα 21 αποτελέσματα της ρίψης δύο ζαριών έξι όψεων (2d6). Το ένα μισό κάθε ντόμινο έχει τις κουκκίδες από το ένα ζάρι και το άλλο μισό περιέχει τις κουκκίδες από το δεύτερο ζάρι. Τα κινέζικα σετ εισάγουν επίσης αντίγραφα ορισμένων ρίψεων και χωρίζουν τα πλακίδια σε δύο μέρη: στρατιωτικά και πολιτικά. Τα κινέζικα ντόμινο είναι επίσης μακρύτερα από τα τυπικά ευρωπαϊκά.

Στις αρχές του 18ου αιώνα το παιχνίδι του ντόμινο εμφανίστηκε στην Ιταλία, πριν εξαπλωθεί γρήγορα στην Αυστρία, τη νότια Γερμανία και τη Γαλλία. Το παιχνίδι έγινε μόδα στη Γαλλία στα μέσα του 18ου αιώνα. Το όνομα ντόμινο δεν εμφανίζεται πριν από εκείνη την εποχή, καθώς καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1771, στο Dictionnaire de Trévoux. Υπάρχουν δύο προηγούμενες καταγεγραμμένες έννοιες για τη γαλλική λέξη domino, η μία αναφέρεται στις μεταμφιέσεις της περιόδου, που προέρχεται από τον όρο για το ένδυμα με κουκούλα ιερέα, η άλλη αναφερόταν σε ακατέργαστες και ζωηρόχρωμες ξυλογραφίες σε χαρτί, παλαιότερα δημοφιλείς στους Γάλλους αγρότες. Ο τρόπος με τον οποίο αυτή η λέξη έγινε το όνομα του παιχνιδιού ντόμινο παραμένει ασαφής. Από τη Γαλλία, το παιχνίδι εισήχθη στην Αγγλία στα τέλη του 1700, που υποτίθεται ότι εισήχθη από Γάλλους αιχμαλώτους πολέμου. Εμφανίζεται στην αμερικανική λογοτεχνία από τη δεκαετία του 1860 και σύντομα εμφανίζονται παραλλαγές. Το 1889, περιγράφηκε ότι είχε εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο, «αλλά πουθενά δεν είναι πιο δημοφιλές από ότι στα καφέ της Γαλλίας και του Βελγίου». Από την αρχή, το ευρωπαϊκό παιχνίδι ήταν διαφορετικό από το κινέζικο. Τα ευρωπαϊκά σετ ντόμινο δεν περιέχουν ούτε τις στρατιωτικές-πολιτικές διακρίσεις των κινεζικών ντόμινο ούτε τα αντίγραφα που τα συνοδεύουν. Επιπλέον, σύμφωνα με τον Μάικλ Ντάμετ, στα κινεζικά παιχνίδια σημασία έχει μόνο η ταυτότητα του πλακιδίου και δεν υπάρχει έννοια αντιστοίχισης. Αντίθετα, το βασικό σετ των 28 μοναδικών πλακιδίων περιέχει επτά επιπλέον κομμάτια, τα έξι από αυτά αντιπροσωπεύουν τις τιμές που προκύπτουν από τη ρίψη μιας «μάνας» με το άλλο μισό του πλακιδίου να είναι κενό και το έβδομο ντόμινο αντιπροσωπεύει το κενό (0–0) συνδυασμό. Στη συνέχεια εμφανίστηκαν σετ 45 τεμαχίων (διπλά οκτάρια) στην Αυστρία και, πρόσφατα, έχουν παραχθεί σετ 55 τεμαχίων (διπλά εννιάρια) και 91 τεμαχίων (διπλά δωδεκάρια).

Οι πρώτοι κανόνες παιχνιδιού στην Ευρώπη περιγράφουν ένα απλό παιχνίδι μπλοκ για δύο ή τέσσερις παίκτες. Οι μεταγενέστεροι γαλλικοί κανόνες προσθέτουν την παραλλαγή του Domino à la Pêche («Ντόμινο ψαρέματος»), ένα παιχνίδι πρόωρης ισοπαλίας, καθώς και ένα παιχνίδι με τρία χέρια με πάγκο. Το πρώτο παιχνίδι βαθμολόγησης που καταγράφηκε ήταν Fives, All Fives, ή Cribbage Dominoes που εμφανίστηκε το 1863 και δανείστηκε τα χαρακτηριστικά της βαθμολογίας για συνδυασμούς καθώς και το cribbage board από το παιχνίδι με κάρτες του κρίμπατζ. Το 1864, το The American Hoyle περιγράφει τρεις νέες παραλλαγές: Muggins, απλά Πεντάρια με την προσθήκη ενός άλλου χαρακτηριστικού του κρίμπατζ, του «κανόνα των muggins», Μπέργκεν και Rounce, παράλληλα με το Παιχνίδι Αποκλεισμού και το Παιχνίδι Ισοπαλίας. Όλα εξακολουθούν να παίζονται σήμερα μαζί με παιχνίδια που έχουν εμφανιστεί τα τελευταία 60 χρόνια, όπως το Five Up, το Μεξικάνικο Τρένο και το Πόδι Κότας, τα δύο τελευταία εκμεταλλευόμενα τα μεγαλύτερα διαθέσιμα σετ ντόμινο.

Το παιχνίδι εξακολουθεί να παίζεται διεθνώς, αναγνωρίζεται ως μια «ριζωμένη πολιτιστική δραστηριότητα στην Καραϊβική», αλλά επίσης δημοφιλές στη γενιά των Βρετανών Αφροκαραϊβικών (που έχει κληρονομιά από την Καραϊβική) στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Πλακίδια 

Τα ντόμινο έχουν συνήθως διπλάσιο μήκος από το φάρδος τους, γεγονός που διευκολύνει την επαναστοίβαξη κομματιών μετά τη χρήση. Ένα ντόμινο συνήθως διαθέτει μια γραμμή στη μέση για να το χωρίσει οπτικά σε δύο τετράγωνα, που ονομάζονται άκρα. Η αξία κάθε πλευράς είναι ο αριθμός των σημείων ή των κουκκίδων. Στην πιο κοινή παραλλαγή (διπλά εξάρια), οι τιμές κυμαίνονται από έξι έως κανένα ή κενό. Ένα πλακίδιο μπορεί να περιγραφεί ως «βαρύτερο» από ένα «ελαφρύτερο» που έχει λιγότερες (ή καθόλου) κουκκίδες.

Τα πλακίδια ονομάζονται γενικά από τις δύο τιμές τους. Για παράδειγμα, οι παρακάτω είναι περιγραφές του πλακιδίου 🁄 που φέρουν τις τιμές δύο και πέντε:

 Δυοπέντε
 Πεντεδύο
 2-5
 5-2

Ένα πλακίδιο που έχει την ίδια τιμή σε κάθε άκρο ονομάζεται διπλό και συνήθως αναφέρεται ως διπλό-μηδέν 🀱, διπλό-ένα 🀹 και ούτω καθεξής. Αντίθετα, ένα πλακίδιο που φέρει διαφορετικές τιμές ονομάζεται μονό.

Τα πιο συνηθισμένα σετ ντόμινο που διατίθενται στο εμπόριο είναι τα διπλά εξάρια (με 28 πλακίδια) και τα διπλά εννιάρια (με 55 πλακίδια). Υπάρχουν μεγαλύτερα σετ και είναι δημοφιλή για παιχνίδια που περιλαμβάνουν πολλούς παίκτες ή για παίκτες που αναζητούν μεγάλα παιχνίδια ντόμινο.

Ο αριθμός των πλακιδίων σε ένα διπλό n σετ υπακούει στον ακόλουθο τύπο:

 

Αυτή η φόρμουλα μπορεί να απλοποιηθεί λίγο όταν  γίνεται ίσος με τον συνολικό αριθμό των διπλών στο σετ ντόμινο:

Ο συνολικός αριθμός των πλευρών σε ένα σετ διπλού n βρίσκεται από:

 δηλαδή ο αριθμός των πλακιδίων πολλαπλασιασμένος με το μέγιστο αριθμό πλευρών (n)

π.χ. ένα σετ 6-6 έχει (7 x 8) / 2 = 56/2 = 28 πλακίδια, ο μέσος αριθμός κουκκίδων ανά πλακίδιο είναι 6 (το εύρος είναι από 0 έως 12), δίνοντας συνολικό αριθμό κουκκίδων 6 x 28 = 168

Κανόνες

Αγωνιστικό παιχνίδι 

Το ντόμινο παίζεται σε επαγγελματικό επίπεδο, παρόμοιο με το πόκερ. Πολυάριθμες οργανώσεις και σύλλογοι ερασιτεχνών παικτών ντόμινο υπάρχουν σε όλο τον κόσμο. Ορισμένοι οργανισμοί διοργανώνουν διεθνείς διαγωνισμούς. Παραδείγματα περιλαμβάνουν το Anglo Caribbean Dominoes League (ACDL) στο Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο περιλαμβάνει πάνω από 40 συλλόγους, συμπεριλαμβανομένων των Brixton Immortals.

Ντόμινο στο Unicode 
Από τον Απρίλιο του 2008, το πρότυπο Unicode κωδικοποίησης χαρακτήρων περιλαμβάνει χαρακτήρες που αντιπροσωπεύουν τα διπλά εξάρια πλακίδια ντόμινο. Ενώ ένα πλήρες σετ ντόμινο έχει μόνο 28 πλακίδια, το σετ Unicode έχει «αντιστρέψει» εκδόσεις των 21 πλακιδίων με διαφορετικούς αριθμούς σε κάθε άκρο, μια «πίσω» εικόνα και οτιδήποτε αντιγράφεται ως οριζόντιος και κάθετος προσανατολισμός, για συνολικά 100 χαρακτήρες. Λίγες γραμματοσειρές είναι γνωστό ότι υποστηρίζουν αυτούς τους χαρακτήρες.

Σημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 

Παιχνίδια με ντόμινο
Τυχερά παιχνίδια