Σατανικοί Στίχοι

Οι Σατανικοί Στίχοι ()  είναι το τέταρτο μυθιστόρημα του Βρετανο-Ινδού συγγραφέα Σαλμάν Ρούσντι. Το βιβλίο που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Σεπτέμβριο του 1988 και είναι εμπνευσμένο από τη ζωή του προφήτη Μωάμεθ. Όπως και με τα προηγούμενα βιβλία του, ο Ρούσντι χρησιμοποίησε τον μαγικό ρεαλισμό και βασίστηκε σε σύγχρονα γεγονότα και ανθρώπους για να δημιουργήσει τους χαρακτήρες του. Ο τίτλος του βιβλίου αναφέρεται στους Σατανικούς στίχους, μιας ομάδας στίχων από το κοράνι που αναφέρονται σε τρεις παγανιστικές θεές της Μέκκας: Αλλάτ, αλ-Ουζά και Μανάτ. Το μέρος της ιστορίας που ασχολείται με τους «σατανικούς στίχους» βασίστηκε σε αφηγήσεις των ιστορικών αλ-Ουακιντί και αλ-Ταμπάρι. 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι Σατανικοί Στίχοι έλαβαν θετικές κριτικές και απέσπασαν το Βραβείο Μπούκερ το 1988 και κέρδισαν το βραβείο Ουίτμπρεντ το 1988 για το μυθιστόρημα της χρονιάς.  Ωστόσο, ακολούθησε μεγάλη διαμάχη καθώς οι Μουσουλμάνοι το κατηγόρησαν για βλασφημία και χλευασμό της πίστης τους. Η οργή μεταξύ των μουσουλμάνων είχε ως αποτέλεσμα ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, τότε Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, να ζητήσει τον τον θάνατο του Ρούσντι στις 14 Φεβρουαρίου 1989. Το αποτέλεσμα ήταν αρκετές αποτυχημένες απόπειρες δολοφονίας του Ρούσντι, ο οποίος τέθηκε υπό αστυνομική προστασία από την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, και επιθέσεις σε πολλά συνδεδεμένα άτομα, συμπεριλαμβανομένης της δολοφονίας του μεταφραστή Χιτόσι Ιγκαράσι. 

Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός, σε μετάφραση του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη (τον Ιούνιο του 2013). 

Ο Ρούσντι μαχαιρώθηκε τον Αύγουστο του 2022 κατά τη διάρκεια μιας δημόσιας ομιλίας, ενώ το βιβλίο απαγορεύτηκε στην Ινδία ως ρητορική μίσους που απευθύνεται στους μουσουλμάνους.

Υπόθεση 
Οι Σατανικοί Στίχοι αποτελούνται από μια αφήγηση πλαισίου, χρησιμοποιώντας στοιχεία μαγικού ρεαλισμού, συνυφασμένα με μια σειρά υποπλοκών που αφηγούνται ως ονειρικά οράματα που βιώνει ένας από τους πρωταγωνιστές. Η αφήγηση πλαισίου, όπως και πολλές άλλες ιστορίες του Ρούσντι, περιλαμβάνει Ινδούς ομογενείς στη σύγχρονη Αγγλία. Οι δύο πρωταγωνιστές, ο Ζιμπρίλ Φαρίστα και ο Σαλαντίν Τσαμτσά, είναι και οι δύο ηθοποιοί ινδικής μουσουλμανικής καταγωγής. Ο Φαρίστα είναι ένας σούπερ σταρ του Μπόλυγουντ που ειδικεύεται στο να παίζει Ινδουιστικές θεότητες. (Ο χαρακτήρας βασίζεται εν μέρει στους αστέρες του ινδικού κινηματογράφου Αμιτάμπ Μπατσάν και Ν.Τ. Ράμα Ράο.)  Ο Τσάμτσα είναι ένας μετανάστης που έχει παρατήσει την ινδική του ταυτότητα και εργάζεται ως καλλιτέχνης φωνής την Αγγλία.

Στην αρχή του μυθιστορήματος, και οι δύο είναι παγιδευμένοι σε μια αεροπειρατεία  ενός αεροπλάνου με κατεύθυνση από την Ινδία στη Βρετανία. . Το αεροπλάνο εκρήγνυται πάνω από τη Μάγχη, αλλά οι δύο σώζονται ως δια μαγείας. Σε μια θαυματουργή μεταμόρφωση, ο Φαρίστα παίρνει την προσωπικότητα του αρχαγγέλου Γαβριήλ και ο Τσάμτσα την προσωπικότητα του διαβόλου. Ο Τσάμτσα συλλαμβάνεται και περνάει από μια δοκιμασία αστυνομικής κακοποίησης ως ύποπτος παράνομος μετανάστης. Η μεταμόρφωση του Φαρίστα μπορεί εν μέρει να διαβαστεί σε ρεαλιστικό επίπεδο ως το σύμπτωμα της αναπτυσσόμενης σχιζοφρένειας του πρωταγωνιστή.

Και οι δύο χαρακτήρες παλεύουν να συνδυάσουν τη ζωή τους ξανά. Ο Φαρίστα αναζητά και βρίσκει τη χαμένη του αγάπη, την Άγγλίδα ορειβάτη Άλι Κόουν, αλλά η σχέση τους επισκιάζεται από την ψυχική του ασθένεια. Ο Τσάμτσα, έχοντας ανακτήσει από θαύμα την ανθρώπινη μορφή του, θέλει να εκδικηθεί τον Φαρίστα που τον εγκατέλειψε μετά την αεροπειρατεία. Το κάνει καλλιεργώντας την παθολογική ζήλια του Φαρίστα και έτσι καταστρέφοντας τη σχέση του με την Άλι. Σε μια άλλη στιγμή κρίσης, ο Φαρίστα συνειδητοποιεί τι έχει κάνει ο Τσάμτσα, αλλά τον συγχωρεί και μάλιστα του σώζει τη ζωή.

Και οι δύο επιστρέφουν στην Ινδία. Ο Φαρίστα πετάει την Άλι από ψηλά σε ένα άλλο ξέσπασμα ζήλιας και στη συνέχεια αυτοκτονεί. Ο Τσάμτσα, ο οποίος έχει βρει όχι μόνο συγχώρεση από τον Φαρίστα, αλλά και συμφιλίωση με τον εν διαστάσει πατέρα του και τη δική του ινδική ταυτότητα, αποφασίζει να παραμείνει στην Ινδία.

Ονειρικές ενότητες 
Σε αυτή την ιστορία είναι ενσωματωμένη μια σειρά από αφηγήσεις ημιμαγικού οράματος ονείρου, που αποδίδονται στο μυαλό του Farishta.

Μία από τις ενότητες είναι μια μυθιστορηματική αφήγηση της ζωής του Μωάμεθ (που ονομάζεται «Μαχούντ» ή «ο αγγελιοφόρος» στο μυθιστόρημα) στη Τζαχίλια. Στο επίκεντρό του είναι το επεισόδιο των λεγόμενων σατανικών στίχων, στα οποία ο προφήτης διακηρύσσει πρώτα μια αποκάλυψη υιοθετώντας τρεις από τις παλιές πολυθεϊστικές θεότητες, αλλά αργότερα το αποκηρύσσει ως σφάλμα που προκλήθηκε από τον Διάβολο. Υπάρχουν επίσης δύο αντίπαλοι του «Αγγελιοφόρου»: ένας ειδωλολάτρης ιερέας, ο Χιντ, και ένας σκεπτικιστής και σατιρικός ποιητής, ο Μπάαλ. Όταν ο προφήτης επιστρέφει στη Μέκκα θριαμβευτικά, ο Μπάαλ κρύβεται στο υπόγειο ενός οίκος ανοχής, όπου οι πόρνες παίρνουν την ταυτότητα των συζύγων του προφήτη. Επίσης, ένας από τους συντρόφους του προφήτη ισχυρίζεται ότι αυτός, αμφιβάλλοντας για την αυθεντικότητα του «Αγγελιοφόρου», έχει αλλάξει διακριτικά τμήματα του Κορανίου όπως του υπαγορεύτηκαν.

Η δεύτερη ενότητα αφηγείται την ιστορία της Αϊσάς, μιας Ινδής αγρότισσας που ισχυρίζεται ότι λαμβάνει αποκαλύψεις από τον Αρχάγγελο Ζιμπρίλ. Δελεάζει όλη την κοινότητα του χωριού της να ξεκινήσουν ένα πεζό προσκύνημα στη Μέκκα, υποστηρίζοντας ότι θα μπορέσουν να διασχίσουν την Αραβική Θάλασσα με τα πόδια. Το προσκύνημα τελειώνει σε μια καταστροφική κορύφωση καθώς όλοι οι πιστοί μπαίνουν στο νερό και εξαφανίζονται, εν μέσω ανησυχητικά αντικρουόμενων μαρτυριών παρατηρητών για το αν μόλις πνίγηκαν ή κατάφεραν να περάσουν από θαύμα τη θάλασσα.

Μια τρίτη ονειρική ενότητα παρουσιάζει τη φιγούρα ενός φανατικού ομογενούς θρησκευτικού ηγέτη, του «Ιμάμη», σε ένα σκηνικό του τέλους του 20ού αιώνα.

Λογοτεχνική κριτική και ανάλυση 
Συνολικά, το βιβλίο έλαβε θετικές κριτικές από κριτικούς λογοτεχνίας. Σε έναν τόμο κριτικής της καριέρας του Ρούσντι το 2003, ο επιδραστικός κριτικός Χάρολντ Μπλουμ ονόμασε τους Σατανικούς Στίχους «το μεγαλύτερο αισθητικό επίτευγμα του Ρούσντι».

Ο Τίμοθι Μπρέναν χαρακτήρισε το έργο «το πιο φιλόδοξο μυθιστόρημα που έχει εκδοθεί για να ασχοληθεί με την εμπειρία των μεταναστών στη Βρετανία» που αποτυπώνει τον ονειρικό αποπροσανατολισμό των μεταναστών. Το βιβλίο θεωρείται ως «βασικά μια μελέτη για την αποξένωση».

Ο Muhammd Mashuq ibn Ally έγραψε ότι «Οι Σατανικοί Στίχοι έχουν να κάνουν με την ταυτότητα, την αποξένωση, την ριζοσπαστικότητα, τη βαρβαρότητα, τον συμβιβασμό και τη συμμόρφωση. Αυτές οι έννοιες αντιμετωπίζουν όλους τους μετανάστες, απογοητευμένους και από τους δύο πολιτισμούς: αυτόν στον οποίο βρίσκονται και αυτόν στον οποίο εντάσσονται. Ωστόσο, γνωρίζοντας τους δεν μπορούν να ζήσουν μια ζωή ανωνυμίας, μεσολαβούν μεταξύ τους. Οι Σατανικοί Στίχοι είναι μια αντανάκλαση των διλημμάτων του συγγραφέα». Το έργο είναι μια «αν και σουρεαλιστική, καταγραφή της συνεχιζόμενης κρίσης ταυτότητας του ίδιου του συγγραφέα».  Ο Άλι είπε ότι το βιβλίο αποκαλύπτει τον συγγραφέα τελικά ως «θύμα της βρετανικής αποικιοκρατίας του δέκατου ένατου αιώνα». Ο ίδιος ο Ρούσντι μίλησε επιβεβαιώνοντας αυτή την ερμηνεία του βιβλίου του, λέγοντας ότι δεν αφορούσε το Ισλάμ, «αλλά τη μετανάστευση, τη μεταμόρφωση, τους διχασμένους εαυτούς, την αγάπη, τον θάνατο, το Λονδίνο και τη Βομβάη».  Έχει επίσης πει "Είναι ένα μυθιστόρημα που έτυχε να περιέχει μια αποδοκιμασία του δυτικού υλισμού. Ο τόνος είναι κωμικός." 

Μετά την ανάπτυξη της διαμάχης για τους Σατανικούς Στίχους, ορισμένοι μελετητές που γνωρίζουν το βιβλίο και το σύνολο του έργου του Ρούσντι, όπως ο Μ.Ντ Φλέτσερ, θεώρησαν την αντίδραση ως ειρωνική. Ο Φλέτσερ έγραψε: «Είναι ίσως μια σχετική ειρωνεία ότι μερικές από τις κύριες εκφράσεις εχθρότητας προς τον Ρούσντι προήλθαν από εκείνους για τους οποίους και (κατά κάποιο τρόπο) έγραψε».

Ο Φλέτσερ ανέφερε για τις διαδηλώσεις στη Βρετανία:

 
Οι Σατανικοί Στίχοι συνέχισαν να επιδεικνύουν την τάση του Ρούσντι να οργανώνει το έργο του με όρους παράλληλων ιστοριών. Μέσα στο βιβλίο «υπάρχουν σημαντικές παράλληλες ιστορίες, εναλλασσόμενες σεκάνς ονείρου και πραγματικότητας, που συνδέονται με τα επαναλαμβανόμενα ονόματα των χαρακτήρων του καθενός· αυτό παρέχει διακείμενα μέσα σε κάθε μυθιστόρημα που σχολιάζουν τις άλλες ιστορίες». Οι Σατανικοί Στίχοι παρουσιάζουν επίσης την κοινή πρακτική του Ρούσντι να χρησιμοποιεί υπαινιγμούς για να επικαλεστεί υπονοητικούς συνδέσμους. Μέσα στο βιβλίο αναφέρθηκε στα πάντα, από τη μυθολογία έως τις «μονογραμμές που επικαλούνται τον πρόσφατο λαϊκό πολιτισμό».

Αμφισβήτηση 
Το μυθιστόρημα προκάλεσε μεγάλη διαμάχη στη μουσουλμανική κοινότητα καθώς ορισμένοι μουσουλμάνοι πίστευαν ότι περιείχε βλάσφημες αναφορές και κατηγόρησαν τον Ρούσντι για κατάχρηση της ελευθερίας του λόγου. Το Πακιστάν απαγόρευσε το βιβλίο τον Νοέμβριο του 1988. Στις 12 Φεβρουαρίου 1989, μια διαμαρτυρία 10.000 ατόμων εναντίον του Ρούσντι και του βιβλίου έλαβε χώρα στο Ισλαμαμπάντ του Πακιστάν. Έξι διαδηλωτές σκοτώθηκαν σε επίθεση στο Αμερικανικό Πολιτιστικό Κέντρο και ένα γραφείο της American Express λεηλατήθηκε. Καθώς η διαμάχη εξαπλώθηκε, η εισαγωγή του βιβλίου απαγορεύτηκε στην Ινδία και το βιβλίο κάηκε σε διαδηλώσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Εν τω μεταξύ, η Επιτροπή για τη Φυλετική Ισότητα και το Ινστιτούτο Πολιτικών Μελετών, πραγματοποίησαν σεμινάρια για την υπόθεση Ρούσντι. Δεν προσκάλεσαν τον συγγραφέα Φέι Γουέλντον, ο οποίος μίλησε κατά της καύσης βιβλίων, αλλά κάλεσαν τον Σαμπίρ Αχταρ, έναν απόφοιτο της φιλοσοφίας του Κέιμπριτζ που ζήτησε «έναν συμβιβασμό κατόπιν διαπραγματεύσεων» που «θα προστατεύει τις ευαισθησίες των μουσουλμάνων από άσκοπη πρόκληση». Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Αντι ΜακΣμιθ έγραψε εκείνη την εποχή: «Βρισκόμαστε μάρτυρες, φοβάμαι, της γέννησης μιας νέας και επικίνδυνα ανελεύθερης «φιλελεύθερης» ορθοδοξίας που σχεδιάστηκε για να φιλοξενήσει τον Δρ Αχτάρ και τους φονταμενταλιστές φίλους του».

Φετφά 
Στα μέσα Φεβρουαρίου 1989, μετά από μια βίαιη εξέγερση κατά του βιβλίου στο Πακιστάν, ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, τότε Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, εξέδωσε φετφά ζητώντας τον θάνατο του Ρούσντι και των εκδοτών του  και κάλεσε τους Μουσουλμάνους να υποδείξουν σε αυτούς που μπορούν να τον σκοτώσουν αν δεν μπορούν να το κάνουν οι ίδιοι. Αν και η βρετανική συντηρητική κυβέρνηση υπό τη Μάργκαρετ Θάτσερ παρείχε στον Ρούσντι 24ωρη αστυνομική προστασία, πολλοί πολιτικοί και στις δύο πλευρές ήταν εχθρικοί προς τον συγγραφέα. Ο Βρετανός Εργατικός βουλευτής Κιθ Βαζ ηγήθηκε μιας πορείας στο Λέστερ λίγο μετά την εκλογή του το 1989 ζητώντας την απαγόρευση του βιβλίου, ενώ ο συντηρητικός πολιτικός Νόρμαν Τέμπιτ, πρώην πρόεδρος του κόμματος, αποκάλεσε τον Ρούσντι έναν «εξαιρετικό κακό» του οποίου «η δημόσια ζωή ήταν καταγραφή απεχθών πράξεων προδοσίας της ανατροφής του».

Ο δημοσιογράφος Κρίστοφερ Χίτσενς υπερασπίστηκε σθεναρά τον Ρούσντι και προέτρεψε τους κριτικούς να καταδικάσουν τη βία της φετφά αντί να κατηγορούν το μυθιστόρημα ή τον συγγραφέα. Ο Χίτσενς θεώρησε ότι η φετφά ήταν ο πρώτος στόχος σε έναν πολιτιστικό πόλεμο κατά της ελευθερίας.

Παρά τη συμφιλιωτική δήλωση του Ιράν το 1998 και τη δήλωση του Ρούσντι ότι θα πάψει να κρύβεται, το ιρανικό κρατικό πρακτορείο ειδήσεων ανέφερε το 2006 ότι η φετφά θα παρέμενε μόνιμα σε ισχύ, καθώς η φετφά μπορεί να ακυρωθεί μόνο από το άτομο που την εξέδωσε για πρώτη φορά και ο Χομεϊνί είχε πεθάνει.

Παραπομπές 

Βρετανικά μυθιστορήματα