Ισλαμική αρχιτεκτονική

Η Ισλαμική αρχιτεκτονική περιλαμβάνει τους αρχιτεκτονικούς ρυθμούς των κτιρίων, που συνδέονται με το Ισλάμ. Περιλαμβάνει τόσο το κοσμικό όσο και το θρησκευτικό ύφος από την πρώιμη ιστορία του Ισλάμ μέχρι σήμερα. Ο ισλαμικός κόσμος περιλαμβάνει ιστορικά μια ευρεία γεωγραφική περιοχή, που εκτείνεται από την δυτική Αφρική και την Ευρώπη έως την ανατολική Ασία. Η ισλαμική αρχιτεκτονική σε όλες αυτές τις περιοχές μοιράζονται ορισμένα κοινά στοιχεία, ωστόσο με την πάροδο του χρόνου οι διάφορες περιοχές ανέπτυξαν τους δικούς τους ρυθμούς σύμφωνα με τα τοπικά υλικά και τις τεχνικές, τις τοπικές δυναστείες και τους προστάτες, τα διαφορετικά περιφερειακά κέντρα καλλιτεχνικής παραγωγής και μερικές φορές τις διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις.

Η πρώιμη ισλαμική αρχιτεκτονική επηρεάστηκε από την ρωμαϊκή, την βυζαντινή, την ιρανική και την μεσοποταμιακή αρχιτεκτονική και όλες τις υπόλοιπες χώρες, που κατέκτησαν οι πρώιμοι μουσουλμανικοί λαοί κατά τον έβδομο και όγδοο αιώνα. Στα ανατολικά, επηρεάστηκε επίσης από την κινεζική και την ινδική αρχιτεκτονική καθώς το Ισλάμ εξαπλώθηκε στην νότια και νοτιοανατολική Ασία. Αργότερα ανέπτυξε διακριτά χαρακτηριστικά ως προς την μορφή των κτηρίων και την διακόσμηση των επιφανειών με ισλαμική καλλιγραφία, αραβουργήματα και γεωμετρικά μοτίβα. Νέα αρχιτεκτονικά στοιχεία επινοήθηκαν όπως οι μιναρέδες, οι μουκάρνες και οι πολύπλευρες καμάρες. Οι συνήθεις ή σημαντικοί τύποι κτηρίων στην ισλαμική αρχιτεκτονική περιλαμβάνουν τζαμιά, τάφους, παλάτια, χαμάμ (δημόσια λουτρά), ξενώνες των σούφι (πχ χάνκα ή ζαουίγια), συντριβάνια, εμπορικά κέντρα (πχ παζάρια και καραβανσεράι) και στρατιωτικές οχυρώσεις.

Συνδέσεις και βαθύτερα νοήματα

Δυσκολία στον σχηματισμό συνδέσεων 
Η ισλαμική αρχιτεκτονική είναι ένα παραμελημένο θέμα στις ιστορικές μελέτες της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής βιβλιογραφίας. Πολλοί μελετητές, που ασχολούνται με την μελέτη της ιστορικής αρχιτεκτονικής συχνά αποσιωπούν ή αγνοούν εντελώς τις ισλαμικές κατασκευές. Αυτό οφείλεται σε πολλαπλές αιτίες, μια από τις οποίες είναι ότι υπάρχουν ελάχιστα ιστορικά λογοτεχνικά έργα, που εκφράζουν τα κίνητρα ενός ισλαμικού αρχιτέκτονα με τις κατασκευές του. Λόγω του μεγάλου γεωγραφικού εύρους της ισλαμικής θρησκείας, υπάρχει μεγάλη ποικιλία μεταξύ χιλιάδων υφιστάμενων τζαμιών με μικρή συνοχή μεταξύ τους. Τέλος δεδομένου ότι η ειδωλοποίηση γήινων όντων είναι ενάντια στην ισλαμική πίστη, όλες οι απεικονίσεις των γήινων όντων στερούνται θρησκευτικής σύνδεσης. Αν τα χαρακτηριστικά συνδυαστούν, καθιστούν δύσκολο για τους ιστορικούς το έργο σχηματισμού συμβολικών συνδέσεων ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και τους ισλαμικούς τόπους λατρείας. Ορισμένοι συγγραφείς έχουν προσπαθήσει να αποδώσουν μυστικιστικούς ή μαθηματικούς συμβολισμούς σε διάφορες πτυχές της ισλαμικής αρχιτεκτονικής. Ωστόσο ενώ οι συμβολικές σημασίες μπορεί να είναι εύλογες για ορισμένα κτήρια, δεν εφαρμόζονται απαραίτητα στην υπόλοιπη ισλαμική αρχιτεκτονική.

Θρησκευτικές και κοινωνικές συνδέσεις 
Σε αντίθεση με τον χριστιανισμό, το Ισλάμ δεν επιχειρεί να εντυπωσιάσει τους ανθρώπους, επειδή αυτό θεωρείται ότι εναντιώνεται και συγκρούεται με το Κοράνι. Από την ισλαμική πλευρά, οτιδήποτε δημιουργήθηκε από τον Θεό τελεί υπό την εντολή του και συνεπώς δεν πρέπει να ειδωλοποιείται. Αυτό αφήνει εκτός τα τυπικά θρησκευτικά δυτικά σύμβολα και τα αντικαθιστά με πολύπλοκα γεωμετρικά σύμβολα και μοτίβα.

Υπάρχουν αρκετές πτυχές της ισλαμικής αρχιτεκτονικής, που κατά την σύγχρονη βιβλιογραφία δεν έχουν συμβολική θιρησκευτική σημασία αλλά υπάρχουν συσχετισμοί οι οποίοι υφίστανται. Ένα σημαντικό και επαναλαμβανόμενο μοτίβο στα τζαμιά είναι η καλλιγραφία, που παίζει τεράστιο ρόλο στην παροχή θρησκευτικών συνδέσεων μέσω του καλλιτεχνικού σχεδιασμού. Η καλλιγραφία σε ένα τζαμί χρησιμοποιείται, για να παραπέμπει σε αποσπάσματα από το Κοράνι και τις διδασκαλίες του Μωάμεθ. Αυτές οι αναφορές είναι μια από τις λίγες θρησκευτικές συνδέσεις, που περιλαμβάνουν οι αρχιτέκτονες στο έργο τους.

Κοινωνική θέση και ιεραρχία 
Η ισλαμική αρχιτεκτονική ποικίλει σε μεγάλο βαθμό σε ολόκληρο τον κόσμο. Συγκεκριμένα, ορισμένα τζαμιά έχουν διαφορετικούς στόχους και σκοπούς από άλλα. Αυτοί οι σκοποί συχνά αναδεικνύουν θρησκευτικές και κοινωνικές ιεραρχίες εντός του τζαμιού. Τα τζαμιά σχεδιάζονται ώστε τα λιγότερο σημαντικά τμήματα της διάταξης να βρίσκονται πιο κοντά στην είσοδο ενώ καθώς οι πιστοί προχωρούν βαθύτερα στο κτήριο αποκαλύπτονται οι σημαντικότερες θρησκευτικές πεποιθήσεις. Η ιεραρχία είναι, επίσης, παρούσα επειδή ορισμένοι ισλαμιστές αρχιτέκτονες έχουν αναλάβει να σχεδιάσουν για βασιλικά πρόσωπα, παρόλο που κατά την ισλαμική πίστη όλοι οι μουσουλμάνοι είναι ίσοι στο τζαμί. Οι θέσεις έχουν καθοριστεί προσεκτικά στο τζαμί προκειμένου να τονίσουν την κοινωνική θέση ενός ατόμου. Αυτό θα μπορούσε να γίνει με το να βρίσκεται το συγκεκριμένο άτομο σε οπτική επαφή με όλους τους παρευρισκόμενους ή με το να τοποθετείται στο επίκεντρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Η διατήρηση μιας κοινωνιολογικής ιεραρχίας μέσα στο τζαμί αντιπροσωπεύει συνήθως μια αναγνώριση σε ένα ανώτερο ον, που έχει επίγνωση της ανάθεσης της εξουσίας. Αυτή η ιεραρχία υπάρχει, αλλά όχι με την μορφή θρησκευτικού μηνύματος, όπως επισημαίνει ο Hillenbrand : «σε καμιά από τις δυο περιπτώσεις αυτή η ιεραρχία δεν χρησιμοποιείται για ιδιαίτερα δυσοίωνους σκοπούς». Η ιεραρχία υπάρχει στην εκκλησία με διάφορες μορφές αλλά προορίζεται για καθαρά λειτουργικούς σκοπούς.

Δομικοί σκοποί 
Τα βαθύτερα νοήματα στην ισλαμική αρχιτεκτονική παίρνουν συχνά μορφή λειτουργικών σκοπών. Για παράδειγμα, τα τζαμιά χτίζονται γύρω από την ιδέα ότι δεν πρέπει να είναι απλά ένας τόπος αισθητικής αλλά ένας τόπος όπου η ρευστότητα της αισθητικής καθοδηγεί το άτομο προς την σωστή λατρεία.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό του τζαμιού είναι το μιχράμπ, ένα καθολικό μέρος σε όλους τους ισλαμικούς χώρους λατρείας. Το μιχράμπ είναι εύκολα αναγνωρίσιμο μέσω ενός τοίχου, που υποχωρεί και ενός αετώματος που συχνά περιλαμβάνει περίπλοκα μοτίβα. Στην είσοδο η κίμπλα εξυπηρετεί την κυριότερη θρησκευτική λειτουργία. Είναι απαραίτητη για την σωστή ισλαμική λατρεία ενώ αποκαλύπτεται με αρχιτεκτονικά μέσα.

Απειλές και προστασία 
Ορισμένα εξέχοντα παραδείγματα ισλαμικής αρχιτεκτονικής, όπως η ακρόπολη και το μεγάλο τζαμί του Χαλεπίου, έχουν υποστεί σημαντικές ζημιές κατά τον συνεχιζόμενο συριακό εμφύλιο πόλεμο και κατά την διάρκεια άλλων πολέμων στην Μέση Ανατολή.

Σύγχρονοι Μουσουλμάνοι αρχιτέκτονες 

 Fazlur Khan
 Abdel-Wahed El-Wakil
 Vedat Dalokay
 Kamran Afshar Naderi
 T.Abdul Hussain Thariani
 Fahraddin Miralay
 Muzharul Islam
 Mubashra Ilyas
 Nabih Youssef
 Bashirul Haq
 Zaha Hadid
 Nayyar Ali Dada
 Habib Fida Ali
 Hassan Fathy
 Mimar Sinan

Πηγές

Περαιτέρω μελέτη

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 ARCHITECTURE OF ISLAM by Takeo Kamiya (Half in English and half in Japanese)
 ARCHNET Open access, online resource on architecture and art of Muslim societies, globally and throughout history to our times
 Fatimid-era Ayyubid Wall of Cairo Digital Media Archive (creative commons-licensed photos, laser scans, panoramas), data from an Aga Khan Foundation/CyArk research partnership
 Islamic Arts and Architecture website
 Tehranimages. Contemporary photos taken in some of the oldest districts of Tehran.
 10,000+ Architectural collections worldwide   Islamic Art And Architecture designs worldwide.

Παραπομπές 

Αρχιτεκτονική
Ισλαμισμός