Προμηθεϊσμός

Ο Προμηθεϊσμός (πολωνικά: Prometeizm) ήταν πολιτικό σχέδιο που ξεκίνησε από τον Γιούζεφ Πιουσούτσκι, κύριο πολιτικό της Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας από το 1918 έως το 1935. Στόχος του ήταν να αποδυναμώσει τη Ρωσική Αυτοκρατορία και τα κράτη που τη διαδέχθηκαν, συμπεριλαμβανομένης της Σοβιετικής Ένωσης, υποστηρίζοντας εθνικιστικά κινήματα ανεξαρτησίας μεταξύ των μεγάλων μη ρωσικών λαών που ζούσαν εντός των συνόρων της Ρωσίας και της Σοβιετικής Ένωσης.

Μεταξύ των Παγκοσμίων Πολέμων, ο Προμηθεϊσμός και η άλλη έννοια του Πιουσούτσκι, αυτή της «Ομοσπονδίας Intermarium», αποτελούσαν δύο συμπληρωματικές γεωπολιτικές στρατηγικές για τον ίδιο και για ορισμένους από τους πολιτικούς κληρονόμους του.

Πηγές του Προμηθεϊσμού 

Η επεξεργασία του Προμηθεϊσμού από τον Πιουσούτσκι είχε υποβοηθηθεί από μια οικεία γνώση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας που αποκτήθηκε ενώ εξορίστηκε από την κυβέρνησή της στην ανατολική Σιβηρία. Ο όρος «Προμηθεϊσμός» προτάθηκε από τον ελληνικό μύθο του Προμηθέα, του οποίου το δώρο της φωτιάς στην ανθρωπότητα, σε πείσμα του Δία, έφτασε να συμβολίζει τη φώτιση και την αντίσταση στη δεσποτική εξουσία.

Μια σύντομη ιστορία της προμηθεϊκής προσπάθειας της Πολωνίας καταγράφηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1940, από τον Έντμουντ Χαρασκιέβιτς, έναν Πολωνό αξιωματικό στρατιωτικών πληροφοριών, του οποίου οι ευθύνες από το 1927 έως το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη το Σεπτέμβριο του 1939 περιλάμβαναν τον συντονισμό του προγράμματος Προμηθέας της Πολωνίας. Ο Χαρασκιέβιτς έγραψε το σχέδιό του στο Παρίσι μετά τη δραπέτευσή του από την Πολωνία που είχε κατακλυστεί από τη Ναζιστική Γερμανία και τη Σοβιετική Ένωση.

Ένα βασικό απόσπασμα από το υπόμνημα του Πιουσούτσκι το 1904 δήλωνε:Το κίνημα του Προμηθεϊσμού, σύμφωνα με τον Χαρασκιέβιτς, πήρε τη γένεσή του από μια εθνική αναγέννηση που ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα μεταξύ πολλών λαών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Αυτή η αναγέννηση προήλθε από μια κοινωνική διαδικασία που οδήγησε τη Ρωσία στην επανάσταση. Σχεδόν όλα τα σοσιαλιστικά κόμματα που δημιουργήθηκαν στις εθνοτικά μη ρωσικές κοινότητες απέκτησαν εθνικό χαρακτήρα και έθεσαν την ανεξαρτησία στην κορυφή της ατζέντας τους: αυτό συνέβη στην Πολωνία, στην Ουκρανία, στη Φινλανδία, στη Λετονία, στη Λιθουανία, στη Γεωργία και στο Αζερμπαϊτζάν. Αυτά τα σοσιαλιστικά κόμματα θα πρωτοστατούσαν στα κινήματα ανεξαρτησίας των αντίστοιχων λαών τους. Ενώ όλες αυτές οι χώρες διέθεταν οργανώσεις καθαρά εθνικού χαρακτήρα που υποστήριζαν ομοίως την ανεξαρτησία, τα σοσιαλιστικά κόμματα, ακριβώς επειδή συνέδεσαν την εκπλήρωση των προσπαθειών τους για ανεξαρτησία με το κοινωνικό κίνημα στη Ρωσία, έδειξαν μεγαλύτερο δυναμισμό. Τελικά, οι λαοί της λεκάνης της Βαλτικής - Πολωνία, Φινλανδία, Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία - νίκησαν και, μέχρι το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όλοι διατήρησαν την ανεξαρτησία τους. Οι λαοί των λεκανών της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας - Ουκρανία, Κοζάκοι του Ντον, Κουμπάν, Κριμαία, Γεωργία, Αζερμπαϊτζάν, Αρμενία, Βόρειος Καύκασος - χειραφετήθηκαν πολιτικά το 1919-1921 αλλά στη συνέχεια έχασαν την ανεξαρτησία τους από τη Σοβιετική Ρωσία κατά τη διάρκεια του Ρωσικού Εμφυλίου Πολέμου.

Το 1917-1921, σύμφωνα με τον Χαρασκιέβιτς, καθώς τα έθνη της λεκάνης της Βαλτικής, της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας απελευθερώνονταν από την κηδεμονία της Ρωσίας, η Πολωνία ήταν η μόνη χώρα που εργάστηκε ενεργά μαζί με αυτούς τους λαούς. Σε αυτές τις προσπάθειες, η Πολωνία συνάντησε την αντίθεση του δυτικού συνασπισμού, καθώς οι τελευταίοι υποστήριξαν τους (αντικομμουνιστές) «Λευκούς» Ρώσους στην προσπάθειά τους να ανοικοδομήσουν την παλιά Ρωσική Αυτοκρατορία. Ταυτόχρονα, σύμφωνα με τον Χαρασκιέβιτς, η Γερμανία με τις δυνάμεις κατοχής της ενίσχυσε τις επιρροές της στη Λιθουανία και τη Λετονία, χειραγωγούσε τον υποστράτηγο της Ουκρανίας, Πάβλο Σκοροπάντσκι, προς την ουκρανική ομοσπονδία με μια πιθανή μελλοντική μη-μπολσεβικική Ρωσία και επιχείρησε μια γερμανική ηγεμονία στον Καύκασο ενάντια στα πολιτικά συμφέροντα της συμμάχου της Γερμανίας, της Τουρκίας. Οι πραγματικές προθέσεις της Γερμανίας φάνηκαν επιτέλους στη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ, που συνήφθη με τους Μπολσεβίκους το 1918.

Αμέσως μετά την απώλεια της ανεξαρτησίας από τους λαούς της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας και την προσάρτηση αυτών των εδαφών το 1921 από τη Σοβιετική Ρωσία, η Πολωνία ήταν η μόνη χώρα στην Ευρώπη που έδωσε υλική και ηθική υποστήριξη στους μετανάστες με πολιτικές φιλοδοξίες του Προμηθεϊσμού στους (υπέρ -ανεξαρτησία). Μόνο μετά την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία (30 Ιανουαρίου 1933), δηλώνει ο Χαρασκιέβιτς, η Γερμανία θα αρχίσει να δείχνει έντονο ενδιαφέρον για το ζήτημα του Προμηθεϊσμού. Παρομοίως, η Ιαπωνία και η Ιταλία εκδήλωσαν κάποιο ενδιαφέρον. Παρά ταύτα, παρά τη γερμανική προπαγάνδα και τον ανταγωνισμό με την Πολωνία, η προσέγγιση της Γερμανίας απομακρύνθηκε από τις βασικές ιδεολογικές αρχές του Προμηθεϊσμού. Η γερμανική προσέγγιση ουσιαστικά αποτελούσε, σύμφωνα με τα λόγια του Χαρασκιέβιτς, «μια ελαστική, ευκαιριακή πλατφόρμα εκτροπής, επιδέκτη εκμετάλλευσης για τρέχοντες γερμανικούς πολιτικούς σκοπούς προς οποιαδήποτε κατεύθυνση». Τονίζει ότι σε αυτόν τον τομέα δεν υπήρξαν ποτέ οργανωτικοί ή ιδεολογικοί δεσμοί μεταξύ Πολωνίας και Γερμανίας. Οι νόμιμοι εθνικοί εκπρόσωποι των μεταναστών του Προμηθεϊσμού που συμμάχησαν με την Πολωνία έδειξαν έντονη πολιτική πίστη στην Πολωνία.

Αρχές 
Κατά τη διάρκεια των ετών 1918-1939, σύμφωνα με τον Χαρασκιέβιτς, η πολωνική ηγεσία του Προμηθεϊσμού τήρησε με συνέπεια αρκετές αρχές. Σκοπός του προμηθεϊσμικού εγχειρήματος ήταν η απελευθέρωση από την ιμπεριαλιστική Ρωσία, από οποιαδήποτε πολιτική λωρίδα, των λαών της Βαλτικής, της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας και η δημιουργία μιας σειράς ανεξάρτητων κρατών ως κοινό αμυντικό μέτωπο κατά της ρωσικής επιθετικότητας. Κάθε προμηθεϊστικό κόμμα σεβόταν την πολιτική κυριαρχία των άλλων. Οποιεσδήποτε διαφωνίες μεταξύ των προμηθεϊστικών κομμάτων τέθηκαν σε εκκρεμότητα εν αναμονή της απελευθέρωσης των διαφόρων μερών από τη Ρωσία. Με αμοιβαία συναίνεση των Πολωνών και των Ουκρανών Προμηθεϊστών (αν και περιστασιακά λιγότερο από ολόψυχα από την πλευρά των υποστηρικτών του Σιμόν Πετλιούρα), περιοχές της νοτιοανατολικής Πολωνίας που κατοικούνταν σε μεγάλο βαθμό από Ουκρανούς αντιμετωπίζονταν ως εσωτερική πολωνική σφαίρα συμφερόντων και ήταν εκτός ουκρανικής οργάνωσης των Προμηθεϊστών.

Η πολωνική προμηθεϊστική ηγεσία, γράφει ο Χαρασκιέβιτς, θεωρούσε τις άλλες προμηθεϊστικές εθνικότητες ως ισότιμους εταίρους στον κοινό αγώνα ενάντια στον ρωσικό ιμπεριαλισμό. Σε αντίθεση με ότι πιστεύεται μερικές φορές, σύμφωνα με τον Χαρασκιέβιτς το Πολωνικό Γενικό Επιτελείο δεν αντιμετώπισε τις διάφορες κοινότητες μεταναστών του Προμηθεϊσμού απλώς ως πολιτικά εργαλεία προς εκμετάλλευση για ad hoc σκοπούς εκτροπής.

Ο Προμηθεϊσμός δεν είχε οργανωτική ή πολιτική υποστήριξη σε κανένα πολωνικό πολιτικό κόμμα της αριστεράς, της δεξιάς ή του κέντρου. Μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο των Πιουσουτσκίτων, ο Προμηθεϊσμός βρήκε πολλούς αντιπάλους. Παραδόξως, μεταξύ των νέων στο Εθνικοδημοκρατικό Κόμμα της Πολωνίας — αρχιαντίπαλοι των Πιουσουτσκίτων [Piłsudczycy] — και κάποιων άλλων οργανώσεων νεολαίας της αντιπολίτευσης, το προμηθεϊστικό ζήτημα συζητήθηκε αυθόρμητα και απέκτησε υποστηρικτές.

Η ιστορία της μεσοπολεμικής συνεργασίας της Πολωνίας με τους «προμηθεϊστικούς λαούς» χωρίζεται σε πέντε περιόδους:

 Πρώτη περίοδος - 1918-1921
 Δεύτερη περίοδος - 1921-1923
 Τρίτη περίοδος - 1923-1926
 Τέταρτη περίοδος - 1926-1932
 Πέμπτη περίοδο - 1933-1939

Πρώτη περίοδος (1918-1921) 

Την πρώτη περίοδο (1918–21), η Πολωνία καθιέρωσε τα νέα της ανατολικά σύνορα σε πολέμους με τη Σοβιετική Ρωσία και την Ουκρανία, τα σύνορά της με τη Γερμανία, στις εξεγέρσεις του Πόζναν και της Σιλεσίας και σε δημοψηφίσματα στη Βαρμία και στη Μαζουρία και τα νότια σύνορά της σε δημοψηφίσματα και ένα σύντομο πόλεμο με την Τσεχοσλοβακία για τις αμφισβητούμενες περιοχές της Σιλεσίας του Τσιέσιν, του Σπις και της Οράβα.

Στη λεκάνη της Βαλτικής, η Φινλανδία, η Εσθονία, η Λιθουανία και η Λετονία αναδείχθηκαν ως ανεξάρτητα κράτη. Η Πολωνία ήταν μεταξύ των πρώτων χωρών που τους επέκτεινε την αναγνώρισή τους, αν και οι Πολωνο-Λιθουανικές σχέσεις ήταν τεταμένες μετά τον Πολωνο-Λιθουανικό Πόλεμο.

Στις λεκάνες της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας, αυτή η περίοδος είδε τη χειραφέτηση της Ουκρανίας, της Κριμαίας, της Γεωργίας, του Αζερμπαϊτζάν, του Ντον, του Κουμπάν και του Βόρειου Καυκάσου. Σημάδια εθνικής αναγέννησης εμφανίστηκαν επίσης στο Ιντέλ-Ουράλ και στο Τουρκεστάν, όπου εκεί όμως περιορίστηκε στο κάλεσμα των «Εθνοσυνελεύσεων».

Ο ρόλος της Πολωνίας στη διαδικασία του Προμηθεϊσμού χαρακτηρίστηκε από τη σύναψη μιας πολωνο-ουκρανικής πολιτικής και στρατιωτικής συμμαχίας (η Συνθήκη της Βαρσοβίας, Απρίλιος 1920) με την Λαϊκή Δημοκρατία της Ουκρανίας του Σιμόν Πετλιούρα, την αποστολή του Πιουσούτσκι στο Κίεβο (άρχισε στις 25 Απριλίου 1920), τον ορισμό (Φεβρουάριος 1919) του Μπόχνταν Κουτιλόφσκι ως Πολωνού υπουργού της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ουκρανίας, τη διαπίστευση Πολωνού υπουργού στον Καύκασο, την ονομασία στρατιωτικής αποστολής στον Καύκασο και την πρόταση της Δημοκρατίας της Κριμαίας στην Κοινωνία των Εθνών (17 Μαΐου, 1920) να γίνει η Κριμαία προτεκτοράτο της Πολωνίας.

Δεύτερη περίοδος (1921-1923) 

Κατά τη δεύτερη προμηθεϊκή περίοδο της Πολωνίας (1921–1923), μετά τη Συνθήκη της Ρίγας που τερμάτισε τον Πολωνο-Σοβιετικό Πόλεμο, η Πολωνία συνέχισε την ανεξάρτητη ζωή της εντός καθιερωμένων ανατολικών συνόρων παράλληλα με τα κράτη της Βαλτικής. Τα κράτη της λεκάνης της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας, ωστόσο, έχασαν την ανεξαρτησία τους και απορροφήθηκαν από τους Σοβιετικούς. Αυτό που αποκαλεί ο Χαρασκιέβιτς «νόμιμες» κυβερνήσεις και πολιτικοί εκπρόσωποι αυτών των προμηθεϊκών χωρών μετανάστευσαν:

 η κυβέρνηση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ουκρανίας, στην Πολωνία, τη Γαλλία και την Τσεχοσλοβακία.
 η κυβέρνηση της Γεωργίας, στη Γαλλία.
 η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν, προς την Τουρκία και τη Γαλλία.
 οι κυβερνήσεις του Κουμπάν και του Ντον, στην Τσεχοσλοβακία.
 το Εθνικό Κέντρο του Βορείου Καυκάσου, προς την Τουρκία.
 το Αρμενικό Εθνικό Κέντρο, στη Γαλλία.
 τα Εθνικά Κέντρα Τατάρων (Κριμαία, Ιντέλ-Ουράλ, Τουρκεστάν), στην Τουρκία, τη Γαλλία και την Πολωνία.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Στρατάρχης Πιουσούτσκι παρέμεινε στην εξουσία, πρώτα ως Αρχηγός Κράτους (Naczelnik Państwa), αργότερα μεταβατικά ως αρχηγός του Γενικού Επιτελείου (Sztab Główny). Στις προμηθεϊκές υποθέσεις ενεπλάκησαν πλέον και οι διαδοχικοί αρχηγοί του Γενικού Επιτελείου Στρατηγείου, Στρατηγός Βουαντίσουαφ Σικόρσκι και Στρατηγός Στανίσουαφ Χάλερ, καθώς και ο αρχηγός του 2ου Τμήματος του Γενικού Επιτελείου (Oddział II), Συνταγματάρχης. Ιγκνάτσι Ματουσέφσκι.

Η Πολωνία συνεργάστηκε με προμηθεϊστικούς πολιτικούς μετανάστες που ήταν σε επίσημη επαφή με το Υπουργείο Εξωτερικών της Πολωνίας, με πολωνικά διπλωματικά γραφεία στην Κωνσταντινούπολη, το Βουκουρέστι, την Πράγα, την Τεχεράνη και το Παρίσι, καθώς και με το Πολωνικό Γενικό Επιτελείο. Ήδη από το 1922, η πρώτη ομάδα Γεωργιανών αξιωματικών, που συνέστησε η γεωργιανή κυβέρνηση, έγινε δεκτή στον Πολωνικό Στρατό.

Τρίτη περίοδος (1923-1926) 

Στην τρίτη περίοδο (1923–1926), μετά την απομάκρυνση του Πιουσούτσκι από την εξουσία, οι διαδοχικές πολωνικές κυβερνήσεις εξάλειψαν το ζήτημα του Προμηθεϊσμού από την ατζέντα τους. Οι Σοβιετικοί υλοποίησαν το πρόγραμμα εθνικοτήτων του Ιωσήφ Στάλιν στις μη ρωσικές περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης εγκαινιάζοντας τις Αυτόνομες Δημοκρατίες, ενώ κατέστειλαν τις τελευταίες παρορμήσεις προς την ανεξαρτησία από την πλευρά των πληθυσμών αυτών των Δημοκρατιών.

Οι πολωνικές επαφές με τους μετανάστες του Προμηθεϊσμού συνεχίστηκαν, χωρίς τη γνώση ή τη συγκατάθεση της πολωνικής κυβέρνησης: σε στρατιωτικά θέματα, ο Συνταγματάρχης Σέτσελ, ο Ταγματάρχης Τσαρνέτσκι και ο Στρατηγός Χένρικ Σουχάνεκ-Σουχέτσκι, επικεφαλής του τμήματος εθνικοτήτων (Wydział) στο Υπουργείο Εσωτερικών και στο Υπουργείο Εξωτερικών, από τον επικεφαλής του Ανατολικού Τμήματος, Γιούλιους Γουκασιέβιτς. Μια εξαίρεση στην επίσημη στάση της πολωνικής κυβέρνησης αφορούσε τον Γεωργιανό Προμηθεϊσμό, ο οποίος είχε υποστήριξη τόσο από τον υπουργό Εξωτερικών, Αλεξάντερ Σκσίνσκι, όσο και από τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, Στρατηγό Στανίσουαφ Χάλερ.

Τέταρτη περίοδος (1926-1932) 
Η τέταρτη περίοδος (1926–1932), από την επιστροφή του Πιουσούτσκι στην εξουσία στο Πραξικόπημα του Μαϊου του 1926 έως τη σύναψη του Πολωνο-Σοβιετικού Συμφώνου Μη Επίθεσης του 1932, ήταν η περίοδος της πιο αποφασιστικής, οργανωμένης και ενεργής συνεργασίας με τις προμηθεϊκές οργανώσεις.

Το 1927, στο πρόβλημα του Προμηθεϊσμού δόθηκε επίσημη οργανωτική μορφή στο Υπουργείο Εξωτερικών και το Γενικό Επιτελείο της Πολωνίας. Τις προηγούμενες περιόδους, ο Προμηθεϊσμός είχε αντιμετωπιστεί σε διάφορα υψηλά κλιμάκια, αλλά δεν είχε κανένα επίσημο σπίτι. Τώρα δημιουργήθηκε ένας στενός συντονισμός μεταξύ του Υπουργείου Εξωτερικών και του Γενικού Επιτελείου της Πολωνίας, ως πολιτικά αντιπροσώπευσης του Προμηθεϊκού ζητήματος, και με τα υπουργεία Στρατιωτικών και Εσωτερικών Υποθέσεων, που εμπλέκονται έμμεσα με αυτό (το Στρατιωτικό Υπουργείο, με ξένους συμβασιούχους αξιωματικούς και το Υπουργείο Εσωτερικών, με τις εσωτερικές Πολωνο-Ουκρανικές υποθέσεις).

Πέμπτη περίοδος (1933-1939)

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και έκτοτε 
Η ατζέντα του Προμηθεϊσμού συνέχισε, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, να ενδιαφέρει άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας (ιδιαίτερα όσον αφορά την Ουκρανία ), της Φινλανδίας (που μαχόταν με τη Σοβιετική Ένωση), της Γαλλίας και της γειτόνισσας της Σοβιετικής Ένωσης, Τουρκίας.

Ο Χαρασκιέβιτς ολοκλήρωσε την εργασία του στο Παρίσι στις 12 Φεβρουαρίου 1940, με την παρατήρηση ότι «η απομάκρυνση της Πολωνίας από αυτές τις [προμηθεϊκές] διαδικασίες δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να τις σταματήσει, ενώ μας αφήνει στο περιθώριο και μας εκθέτει σε τεράστιες απώλειες που πηγάζουν από πανάρχαια αρχή ότι «όσοι απουσιάζουν χάνουν». Η κεντρική θέση της [Πολωνίας] στην αλυσίδα του Προμηθεϊσμού μας υπαγορεύει την ετοιμότητα και την παρουσία σε οποιεσδήποτε διαδικασίες αποσύνθεσης στη Ρωσία και την ηγετική συμμετοχή της Πολωνίας στην επίτευξή τους».

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η κυβέρνηση της Πολωνίας ήταν ουσιαστικά ένα κράτος-μαριονέτα της Σοβιετικής Ένωσης και δεν ήταν σε θέση να συνεχίσει ένα αναγνωρισμένο πρόγραμμα Προμηθεϊσμού. Παρόλα αυτά, ο πολωνικός λαός, μέσω της Αλληλεγγύης, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 δικαίωσε σε μεγάλο βαθμό τις προβλέψεις εκείνων των Πολωνών και άλλων που είχαν προβλέψει το γεγονός και, σε ορισμένες περιπτώσεις, είχαν εργαστεί για αυτό.

Στις 22 Νοεμβρίου 2007, στην Τιφλίδα της Γεωργίας, αφιερώθηκε ένα άγαλμα του Προμηθέα από τον Πρόεδρο της Γεωργίας Μιχαήλ Σαακασβίλι και τον Πολωνό Πρόεδρο Λεχ Κατσίνσκι. Στεγασμένο στη χώρα όπου, σύμφωνα με τον ελληνικό μύθο, ο Τιτάνας είχε φυλακιστεί και βασανιστεί από τον Δία αφού έκλεψε φωτιά από τον Όλυμπο και την έδωσε στον άνθρωπο, το άγαλμα εορτάζει τις προσπάθειες των Πολωνών και των Γεωργιανών να επιτύχουν την ανεξαρτησία της Γεωργίας και άλλων λαών. από τη Ρωσική Αυτοκρατορία και το διάδοχό της κράτος, τη Σοβιετική Ένωση.

Παραπομπές

Πηγές 
 Έντμουντ Χαρασκιέβιτς, Zbiór dokumentów ppłk. Edmunda Charaszkiewicza, opracowanie, wstęp i przypisy (A Collection of Documents by Lt. Έντμουντ Χαρασκιέβιτς, επιμέλεια, με εισαγωγή και σημειώσεις από) Andrzej Grzywacz, Marcin Kwiecień, Grzegorz Mazur (Biblioteka Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, tom [vol.] ] 9, Akómicadeka,02, Krakónia  .
 Έντμουντ Χαρασκιέβιτς, "Przebudowa wschodu Europy" ("The Restructuring of Eastern Europe"), Niepodległość (Independence), Λονδίνο, 1955, σελ. 125–67.
 Etienne Copeaux, Le mouvement prométhéen. Cahiers d'études sur la Méditerranée orientale et le monde turco-iranien, n° 16, juillet–décembre 1993, σελ. 9–45.
 MK Dziewanowski, Joseph Pilsudski: a European Federalist, 1918–1922, Στάνφορντ, Hoover Institution, 1979.
 Jonathan Levy, The Intermarium: Madison, Wilson and East Central European Federalism, 2007,  .
 Sergiusz Mikulicz, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej (Προμηθεϊσμός στις πολιτικές της δεύτερης [Πολωνικής] Δημοκρατίας), Βαρσοβία, Książka i Wiedza, 1971.
 Włodzimierz Bączkowski, O wschodnich problemach Polski. Wybór pism (Poland's Eastern Problems: Selected Writings). Opracował (Επιμέλεια) Paweł Kowal, Κρακοβία, Ośrodek Myśli Politycznej, 2000,  .
 Włodzimierz Bączkowski, Czy prometeizm jest fikcją i fantazją (Είναι ο Προμηθεϊσμός μια μυθοπλασία και φαντασία;) < http://www.omp.org.pl/index.php?module=subjects&func=printpage&pageid=7&scope=all >
 Zaur Gasimov, «Zwischen Freiheitstopoi und Antikommunismus: Ordnungsentwürfe für Europa im Spiegel der polnischen Zeitung Przymierze», Jahrbuch für Europäische Geschichte, αρ. 12, 2011, σελ. 207–22.
 Zaur Gasimov, " Der Antikommunismus in Polen im Spiegel der Vierteljahresschrift Wschód 1930–1939 ", Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, 2011, σελ. 15–30.
 Zaur Gasimov, José María Faraldo Jarillo: Las alianzas desde arriba: los nacionalismos antirrusos y antisoviéticos (1914–1939) De la Liga de los Pueblos Alófonos de Rusia a la Liga Prometeo, στο: Patrias diversas? el mundo de entreguerras (1912–1939) / Enric Ucelay Da Cal (ed. lit. ), Xosé M. Núñez Seixas (ed. lit. ), Arnau Gonzàlez i Vilalta (ed. lit.), 2020, , σελ. 173–195.
 IP Maj, Działalność Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926–1939 (The Work of Warsaw's Eastern Institute, 1926–1939), Βαρσοβία, 2007.
 Timothy Snyder, Μυστικές Πολωνικές Αποστολές πέρα από τα Σοβιετικά Ουκρανικά Σύνορα, 1928–1933 ( σ.55, σ.56, σ.57, σ.58, σ.59, στο Confini, Silvia Salvatici (a cura di), Rubbettino, 2005 ). Το πλήρες κείμενο σε PDF
 Timothy Snyder, Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine, Yale University Press, 2005, ( σ.41, σελ.42, σελ.43 ) Περιγράφει τη σταδιοδρομία του Χένρικ Γιόζεφσκι .
 Richard Woytak, "The Promethean Movement in Interwar Poland", East European Quarterly, vol. XVIII, αρ. 3 (Σεπτέμβριος 1984), σελ. 273–78. Ο Βόιτακ αναφέρει εκτενώς από τον Έντμουντ Χαρασκιέβιτς, «μια βασική προσωπικότητα και ειδικός στο κίνημα του Προμηθέα στους κύκλους των πολωνικών μυστικών υπηρεσιών».
 David X. Noack: Die polnische Bewegung des Prometheismus im globalgeschichtlichen Kontext 1918–1939, στο: Österreichische Militärische Zeitschrift, Bd. 52, Η. 2 (2014), σελ. 187–192.

Πολιτική της Πολωνίας
Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία
Γιούζεφ Πιουσούτσκι
Προμηθέας
Αντικομμουνισμός στην Πολωνία
Επώνυμες πολιτικές ιδεολογίες