Πενταρχία

Η Πενταρχία (Pentarchía, από το "πέντε ἄρχειν") είναι ένα μοντέλο οργάνωσης της Εκκλησίας που διατυπώθηκε στους νόμους του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α' (527–565) της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Σε αυτό το μοντέλο, η Χριστιανική Εκκλησία διοικείται από τους αρχηγούς (πατριάρχες) των πέντε μεγάλων επισκοπικών καθεδρών της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων. 

Η ιδέα προέκυψε λόγω της πολιτικής και εκκλησιαστικής εξέχουσας θέσης αυτών των πέντε εδρών, αλλά η έννοια της καθολικής και αποκλειστικής εξουσίας τους συνδέθηκε με προηγούμενες ελληνοχριστιανικές ιδέες διοίκησης.  Η πενταρχία εκφράστηκε για πρώτη φορά νομικά στη νομοθεσία του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α', ιδιαίτερα στη Novella 131. Η Πενθέκτη Σύνοδος του 692 του έδωσε επίσημη αναγνώριση και κατέταξε τις έδρες κατά σειρά υπεροχής, αλλά η οργάνωσή της παρέμεινε εξαρτημένη από τον Αυτοκράτορα, όπως όταν ο Λέων Γ΄ Ίσαυρος άλλαξε τα όρια της πατριαρχικής δικαιοδοσίας μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης.   Ιδιαίτερα μετά την Πενθέκτη, η πενταρχία ήταν τουλάχιστον φιλοσοφικά αποδεκτή στην Ανατολική Ορθοδοξία, αλλά γενικά όχι στη Δύση, η οποία απέρριψε τη Σύνοδο και την έννοια της πενταρχίας. 

Η μεγαλύτερη εξουσία αυτών των εδρών σε σχέση με άλλες ήταν συνδεδεμένη με την πολιτική και εκκλησιαστική εξέχουσα θέση τους. Όλες βρίσκονταν σε σημαντικές πόλεις και περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ήταν σημαντικά κέντρα της Χριστιανικής Εκκλησίας. Η Ρώμη, η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια ήταν εξέχουσες από την εποχή του πρώιμου χριστιανισμού, ενώ η Κωνσταντινούπολη ήρθε στο προσκήνιο όταν έγινε η αυτοκρατορική κατοικία τον 4ο αι. Στη συνέχεια κατατάχθηκε σταθερά αμέσως μετά τη Ρώμη. Η Ιερουσαλήμ έλαβε τελετουργικό μέρος λόγω της σημασίας της πόλης στις πρώτες ημέρες του Χριστιανισμού. Ο Ιουστινιανός και η Πενθέκτη Σύνοδος απέκλεισαν από την πενταρχική τους διάταξη εκκλησίες εκτός της Αυτοκρατορίας, όπως την τότε ακμάζουσα Εκκλησία της Ανατολής στην Περσία των Σασανιδών, την οποία θεωρούσαν αιρετική. Εντός της Αυτοκρατορίας αναγνώριζαν μόνο τους Χαλκηδόνιους (ή Μελχίτες) κατέχοντες, θεωρώντας ως παράνομους τους μη Χαλκηδόνιους διεκδικητές της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας.

Εσωτερικές διαμάχες μεταξύ των εδρών, και ιδιαίτερα ο ανταγωνισμός μεταξύ της Ρώμης (η οποία θεωρούσε τον εαυτό της κυρίαρχο σε όλη την Εκκλησία) και της Κωνσταντινούπολης (η οποία άρχισε να κυριαρχεί στις άλλες ανατολικές έδρες και που έβλεπε τον εαυτό της ως ίση με τη Ρώμη, με τη Ρώμη «πρώτη μεταξύ ίσων»), εμπόδισε την πενταρχία να γίνει λειτουργική διοικητική πραγματικότητα. Οι ισλαμικές κατακτήσεις της Αλεξάνδρειας, της Ιερουσαλήμ και της Αντιόχειας τον 7ο αι. άφησαν την Κωνσταντινούπολη τη μόνη πρακτικά αρχή στην Ανατολή, και στη συνέχεια η έννοια της «πενταρχίας» διατήρησε πιο πολύ συμβολική σημασία.

Οι εντάσεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης, που κορυφώθηκαν με το Σχίσμα Ανατολής-Δύσης, και η άνοδος ισχυρών, σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητων μητροπολιτικών εδρών και πατριαρχείων έξω από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία στη Βουλγαρία, και αργότερα στη Σερβία, επίσης στη Ρωσία, διέβρωσαν τη σημασία των παλαιών αυτοκρατορικών καθεδρών. Σήμερα, μόνο οι έδρες της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης εξακολουθούν να έχουν εξουσία σε μία ολόκληρη μεγάλη Χριστιανική Εκκλησία, η πρώτη είναι ο επικεφαλής της Καθολικής Εκκλησίας και η δεύτερη έχει συμβολική ηγεμονία στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Από τις τρεις επισκοπές που η Α' Σύνοδος της Νίκαιας έπρεπε να αναγνωρίσει ότι είχαν τέτοια υπερ-επαρχιακή εξουσία, η Ρώμη είναι αυτή για την οποία διακρίνονται τα περισσότερα στοιχεία. Η εκκλησία στη Ρώμη παρενέβη σε άλλες κοινότητες για να βοηθήσει στην επίλυση των συγκρούσεων.  Ο πάπας Κλήμης Α' το έκανε στην Κόρινθο στα τέλη του 1ου αι.  Στις αρχές του 2ου αι. ο Ιγνάτιος επίσκοπος Αντιοχείας, κάνει λόγο για την Εκκλησία της Ρώμης ως «προεδρεύουσα στην περιοχή των Ρωμαίων» (ἥτις προκάθηται ἐν τόπῳ χωρίου Ῥωμαίων).  Στα τέλη εκείνου του αιώνα, ο πάπας Βίκτωρ Α' απείλησε να αφορίσει τους ανατολικούς επισκόπους, που συνέχισαν να εορτάζουν το Πάσχα στις 14 Νισάν και όχι την επόμενη Κυριακή. 

Οι πρώτες μαρτυρίες για την άσκηση εξουσίας από την Αντιόχεια έξω από τη δική της επαρχία της Συρίας, χρονολογούνται στα τέλη του 2ου αι., όταν ο Σεραπίων Αντιοχείας επενέβη στη Ρωσό, μία πόλη της Κιλικίας, και επίσης χειροτόνησε τον τρίτο επίσκοπο της Έδεσσας, έξω από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Οι επίσκοποι που συμμετείχαν στις συνόδους, που έγιναν στην Αντιόχεια στα μέσα του 3ου αι., προέρχονταν όχι μόνο από τη Συρία, αλλά και από την Παλαιστίνη, την Αραβία και την ανατολική Μικρά Ασία. Ο Διονύσιος Αλεξανδρείας μίλησε γι' αυτούς τους επισκόπους ότι αποτελούν την «επισκοπή της Ανατολής», αναφέροντας κατ' αρχήν τον Δημητριανό, επίσκοπο Αντιοχείας. 

Στην Αίγυπτο και στα κοντινά αφρικανικά εδάφη ο επίσκοπος Αλεξανδρείας ήταν αρχικά ο μόνος μητροπολίτης. Όταν εγκαταστάθηκαν εκεί άλλες μητροπολιτικές έδρες, ο επίσκοπος Αλεξανδρείας έγινε γνωστός ως αρχιμητροπολίτης. Στα μέσα του 3ου αι. ο Ηρακλάς Αλεξανδρείας άσκησε την εξουσία του ως αρχιμητροπολίτης, καθαιρώντας και αντικαθιστώντας τον επίσκοπο Θμούιδος.

Η Οικουμενική Σύνοδος Νίκαιας 

Η Α' Οικουμενική Σύνοδος στη Νίκαια το 325, στον 6ο  κανόνα της οποίας εμφανίζεται για πρώτη φορά ο τίτλος «μητροπολίτης», ενέκρινε την υπάρχουσα ομαδοποίηση εδρών ανά επαρχίες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας , αλλά αναγνώρισε επίσης ότι τρεις έδρες, η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και η Ρώμη, είχαν ήδη εξουσία σε ευρύτερες περιοχές. Μιλώντας για την Αντιόχεια, μίλησε γενικά και για «άλλες επαρχίες».

Αν και το Συμβούλιο δεν διευκρίνισε την έκταση της εξουσίας της Ρώμης ή της Αντιόχειας, υπέδειξε σαφώς την περιοχή, ακόμη και έξω από την επαρχία της Αιγύπτου, στην οποία είχε εξουσία η Αλεξάνδρεια, αναφερόμενος στα αρχαία έθιμα της Αιγύπτου, της Λιβύης και της Πεντάπολης, σύμφωνα με τα οποία ο επίσκοπος Αλεξανδρείας έχει εξουσία σε όλους αυτούς τους τόπους». 

Αμέσως μετά την αναφορά των ιδιαίτερων παραδόσεων της ευρύτερης εξουσίας της Ρώμης, της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας, ο ίδιος κανόνας κάνει λόγο για οργάνωση υπό των μητροπολιτών, η οποία ήταν επίσης αντικείμενο δύο προηγούμενων κανόνων. Σε αυτό το σύστημα, ο επίσκοπος της πρωτεύουσας κάθε ρωμαϊκής επαρχίας (ο μητροπολίτης) είχε ορισμένα δικαιώματα, σε σχέση με τους επισκόπους άλλων πόλεων της επαρχίας (βοηθοί, suffragans). 

Στην ερμηνεία του Τζον Χ. Έρικσον, το Συμβούλιο είδε τις ειδικές εξουσίες της Ρώμης και της Αλεξάνδρειας, των οποίων οι επίσκοποι ήταν στην πραγματικότητα μητροπολίτες πολλών επαρχιών, ως εξαιρέσεις από τον γενικό κανόνα οργάνωσης ανά επαρχία, όπου η καθεμία είχε τον δικό της μητροπολίτη.  Μετά την αναφορά των ειδικών παραδόσεων της Ρώμης, της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και άλλων επαρχιών, ο κανόνας 6 συνεχίζει αμέσως να μιλά για τη μητροπολιτική μορφή οργάνωσης, η οποία ήταν επίσης το θέμα των δύο προηγούμενων κανόνων.

Η αναγνώριση από το Συμβούλιο των ειδικών εξουσιών της Ρώμης, της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας χρησίμευσε ως βάση της θεωρίας των τριών Έδρων του Πέτρου (η Ρώμη και η Αντιόχεια λέγεται ότι ιδρύθηκαν από τον Άγιο Πέτρο και η Αλεξάνδρεια από τον μαθητή του Μάρκο τον Ευαγγελιστή), που αργότερα επικυρώθηκε, ιδίως στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια, σε αντίθεση με τη θεωρία των πέντε εδρών της Πενταρχίας. 

Στον 7ο κανόνα της, η Σύνοδος απέδωσε ιδιαίτερη τιμή, αλλά όχι μητροπολιτική εξουσία, στον επίσκοπο Ιεροσολύμων, που τότε ονομαζόταν Αιλία  και βρισκόταν στην επαρχία (Συρο-Παλαιστίνης) της οποίας η πρωτεύουσα ήταν η Καισάρεια.

Αργότερα συμβούλια 
Η Β' Οικουμενική Σύνοδος (Α΄ στην Κωνσταντινούπολη) το 381 διέταξε σε κανόνα αμφισβητούμενης ισχύος: «Ο επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως όμως θα έχει το προνόμιο της τιμής μετά τον επίσκοπο Ρώμης· επειδή η Κωνσταντινούπολη είναι Νέα Ρώμη».  Αυτό το «προνόμιο τιμής» δεν συνεπαγόταν δικαιοδοσία εκτός της δικής του «επισκοπής». Ο Αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α΄, που κάλεσε τη Σύνοδο, χώρισε την ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε πέντε «επισκοπές»: την Αίγυπτο (υπό την Αλεξάνδρεια), την Ανατολή (υπό την Αντιόχεια), την Ασία (υπό την Έφεσο), τον Πόντο (υπό την Καισάρεια Καππαδοκίας) και τη Θράκη (αρχικά υπό την Ηράκλεια, αργότερα υπό την Κωνσταντινούπολη). 

Η Σύνοδος αποφάσισε επίσης: «Οι επίσκοποι δεν πρέπει να πάνε πέρα από τις επισκοπές τους σε εκκλησίες, που βρίσκονται εκτός των ορίων τους, ούτε να προκαλούν σύγχυση στις εκκλησίες· αλλά να αφήσουν τον επίσκοπο Αλεξανδρείας, σύμφωνα με τους κανόνες, να διαχειρίζεται μόνος τις υποθέσεις της Αιγύπτου. ας διαχειρίζονται μόνοι οι επίσκοποι της Ανατολής την Ανατολή, τα προνόμια της Εκκλησίας στην Αντιόχεια -που αναφέρονται στους κανόνες της Νίκαιας- ας διατηρούνται, και οι επίσκοποι της Ασιατικής επισκοπής ας διαχειρίζονται μόνο τα ασιατικά θέματα, και οι Πόντιοι επίσκοποι μόνο Ποντιακά θέματα· και οι Θράκες επίσκοποι μόνο Θρακικές υποθέσεις». 

Η μεταφορά της πρωτεύουσας της Αυτοκρατορίας το 330 από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη (μετέπειτα Κωνσταντινούπολη) επέτρεψε στην τελευταία να απελευθερωθεί από την εκκλησιαστική της εξάρτηση από την Ηράκλεια και σε λίγο περισσότερο από μισό αιώνα να λάβει αυτή την αναγνώριση της κατάταξης της επόμενης μετά τη Ρώμη από την πρώτη Σύνοδο, που έγινε μέσα στα τείχη της. Οι αντιρρήσεις της Αλεξάνδρειας για την προώθηση της Κωνσταντινούπολης, που οδήγησε σε συνεχή διαμάχη μεταξύ των δύο εδρών στο πρώτο μισό του 5ου αι.,  υποστηρίχθηκαν, τουλάχιστον μέχρι την Η΄ Οικουμενική Σύνοδο (Δ΄ στην Κωνσταντινούπολη) του 869–870, από τη Ρώμη, η οποία πρότεινε τη θεωρία ότι οι πιο σημαντικές θέσεις ήταν οι τρεις έδρες του Πέτρου, με τη Ρώμη στην πρώτη θέση. 

Οι Δυτικοί επίσκοποι γενικά δεν συμμετείχαν στην Α' Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης, με εξαίρεση τον Ασχόλιο της Θεσσαλονίκης, ο οποίος εκείνη την εποχή βρισκόταν υπό τη ρωμαϊκή δικαιοδοσία.  Πιστεύεται ευρέως ότι μόνο μέχρι τα μέσα του 6ου αι. η Λατινική Εκκλησία την αναγνώρισε ως οικουμενική , αλλά η παλαιότερη λατινική συλλογή κανόνων (η έκδοση "Prisca" ) καθώς και αναφορές του δόγματός της από τον πάπα Λέοντα Α΄ στον Τόμο του και στους κανόνες του από τους αντιπροσώπους (legati) του κατά τη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο (στη Χαλκηδόνα) δείχνουν, ότι είχε γίνει αποδεκτή πολύ πριν από αυτό το σημείο. 

Η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Α΄ στην Έφεσο) (431) υπερασπίστηκε την ανεξαρτησία της Εκκλησίας στην Κύπρο έναντι της υπερμητροπολιτικής παρέμβασης της Αντιόχειας , αλλά την ίδια περίοδο η Ιερουσαλήμ επέτυχε να αποκτήσει υπερμητροπολιτική εξουσία στις τρεις επαρχίες της Παλαιστίνης. 

Μετά τη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Χαλκηδόνα (451), η θέση του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας της Πενταρχίας αποδυναμώθηκε από μία διαίρεση, κατά την οποία η μεγάλη πλειοψηφία του χριστιανικού πληθυσμού της ακολούθησε τη μορφή του χριστιανισμού, που οι αντίπαλοί της ονόμασαν Μονοφυσιτισμό. 

Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος στη Χαλκηδόνα (451), που σηματοδότησε μία σοβαρή ήττα της Αλεξάνδρειας, αναγνώρισε, στον 28ο κανόνα της, την επέκταση της εξουσίας της Κωνσταντινούπολης στον Πόντο και την Ασία εκτός από τη Θράκη.  Το Συμβούλιο αιτιολόγησε αυτή την απόφαση με το σκεπτικό ότι «οι Πατέρες δικαίως παραχώρησαν προνόμια στον θρόνο της παλαιάς Ρώμης, επειδή ήταν η βασιλική πόλη», και ότι η Β' Οικουμενική Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη «με την ίδια σκέψη, έδωσε ίσα προνόμια στον ιερότερο θρόνο της Νέας Ρώμης, δίκαια κρίνοντας ότι η πόλη που τιμάται με την κυριαρχία και τη Σύγκλητο, και απολαμβάνει ίσα προνόμια με την παλαιά αυτοκρατορική Ρώμη, θα πρέπει και σε εκκλησιαστικά θέματα να μεγεθύνεται ως έχει και να κατατάσσεται αμέσως μετά αυτήν". 

Ο Πάπας Λέων Α΄, του οποίου οι εκπρόσωποι απουσίαζαν όταν εγκρίθηκε αυτό το ψήφισμα και διαμαρτυρήθηκαν εναντίον του, αναγνώρισε τη Σύνοδο ως Οικουμενική και επιβεβαίωσε τα δογματικά της διατάγματα, αλλά απέρριψε τον κανόνα 28 με το αιτιολογικό ότι παραβίαζε τον 6ο κανόνα της Νίκαιας και παραβίαζε τα δικαιώματά του Αλεξάνδρεια και Αντιόχεια.   Την εποχή εκείνη η Κωνσταντινούπολη, ως μόνιμη κατοικία του Αυτοκράτορα, είχε τεράστια επιρροή. 

Ο Κανόνας 9 της Συνόδου έλεγε: «Εάν ένας επίσκοπος ή κληρικός έχει διαφορά με τον μητροπολίτη της επαρχίας, ας προσφύγει στον έξαρχο της μητρόπολης ή στον θρόνο της Αυτοκρατορικής Πόλης της Κωνσταντινούπολης και εκεί ας δικαστεί». Αυτό έχει ερμηνευτεί ως απονομή στην έδρα της Κωνσταντινούπολης μεγαλύτερου προνόμιου από αυτό που έδωσε ποτέ στη Ρώμη οποιαδήποτε σύνοδο (Johnson) ή ως πολύ μικρότερη σημασία από αυτό (Hefele). 

Έτσι, σε λίγο περισσότερο από εκατό χρόνια, η δομική διάταξη ανά επαρχίες που προέβλεπε η Α' Οικουμενική Σύνοδος στη Νίκαια μετατράπηκε, σύμφωνα με τον Τζον Χ. Έρικσον, σε ένα σύστημα πέντε μεγάλων τμημάτων με επικεφαλής τους επισκόπους Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, Αλεξάνδρειας, Αντιοχείας, και Ιερουσαλήμ. Δεν χρησιμοποιεί γι' αυτές τις διαιρέσεις τον όρο πατριαρχείο, επειδή ο όρος πατριάρχης ως ομοιόμορφος όρος για τους αρχηγούς των τμημάτων άρχισε να χρησιμοποιείται μόνο την εποχή του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α' τον επόμενο αιώνα, και επειδή υπάρχει ελάχιστη άποψη ότι τα τμήματα εθεωρούντο ως οιονεί κυρίαρχες οντότητες, όπως είναι τα πατριαρχεία στην ανατολική Ορθόδοξη εκκλησιολογία.  Λόγω της απόφασης του Συμβουλίου της Εφέσου, η Κύπρος διατήρησε την ανεξαρτησία της από τη διαίρεση της Αντιόχειας και η ρύθμιση δεν ίσχυε εκτός της Αυτοκρατορίας, όπου αναπτύχθηκαν χωριστά «καθολικάτα» στη Μεσοποταμία και την Αρμενία.

Διατύπωση της πενταρχικής θεωρίας 
Οι βασικές αρχές της θεωρίας της πενταρχίας, η οποία σύμφωνα με τον βυζαντινολόγο ιστορικό Μίλτον Β. Ανάστο  «έφθασε στην υψηλότερη ανάπτυξή της στην περίοδο από τον 11ο έως τα μέσα του 15ου αιώνα», χρονολογούνται από τον 6ο αι. Ο Ιουστινιανός Α', ο οποίος συχνά τόνιζε τη σημασία και των πέντε πατριαρχείων που αναφέρθηκαν, ιδιαίτερα στη διατύπωση του δόγματος. 

Ο Ιουστινιανός Α΄ ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε (το 531) τον τίτλο του «πατριάρχη», για να ορίσει αποκλειστικά τους επισκόπους Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, Αλεξάνδρειας, Αντιοχείας και Ιερουσαλήμ, θέτοντας τους επισκόπους αυτών των πέντε εδρών σε επίπεδο ανώτερο από αυτό των μητροπολιτών.  

Το σχέδιο του Ιουστινιανού Α΄ για μια renovatio Ιmperii (ανανέωση της Αυτοκρατορίας) περιλάμβανε, καθώς και σε εκκλησιαστικά ζητήματα, μία επανεγγραφή του ρωμαϊκού δικαίου στο Corpus Juris Civilis και μία μόνο μερική επιτυχή ανάκτηση της Δύσης, συμπεριλαμβανομένης της πόλης της Ρώμης.  

Όταν το 680 ο Κωνσταντίνος Δ' συγκάλεσε την ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδο (Γ΄ στην Κωνσταντινούπολη), κάλεσε τους μητροπολίτες και άλλους επισκόπους της δικαιοδοσίας της Κωνσταντινούπολης. αλλά επειδή υπήρχαν εκπρόσωποι και των πέντε επισκόπων, στους οποίους ο Ιουστινιανός Α΄ είχε δώσει τον τίτλο του Πατριάρχη, η Σύνοδος αυτοανακηρύχτηκε Οικουμενική.  Αυτό έχει ερμηνευτεί ότι σημαίνει ότι μία σύνοδος είναι οικουμενική, εάν παρευρίσκονται εκπρόσωποι και των πέντε πατριαρχών. 

Η πρώτη Σύνοδος που χαρακτηρίστηκε (στην Ανατολή, αλλά όχι στη Δύση, που δεν συμμετείχε σε αυτήν) ως οικουμενική, που ανέφερε μαζί και τις πέντε έδρες της πενταρχίας -με τη σειρά που υποδεικνύεται από τον Ιουστινιανό Α'- είναι η Πενθέκτη Σύνοδος (εν Τρούλω) του 692, την οποία συγκάλεσε ο Ιουστινιανός Β΄: «Ανανεώνοντας τα νομοθετήματα των 150 Πατέρων, που συγκεντρώθηκαν στην προστατευόμενη από τον Θεό και αυτοκρατορική πόλη, και εκείνων των 630 που συνήλθαν στη Χαλκηδόνα· διατάσσουμε ότι η έδρα της Κωνσταντινούπολης θα έχει ίσα προνόμια με την έδρα της Παλαιάς Ρώμης, και θα τυγχάνει μεγάλης εκτίμησης σε εκκλησιαστικά ζητήματα ως έχει, και θα είναι δεύτερη μετά από αυτή. Μετά την Κωνσταντινούπολη θα καταταγεί η έδρα της Αλεξάνδρειας, μετά η Αντιόχεια και μετά η έδρα της Ιερουσαλήμ» .

Ο 7ος και 8ος αι. είδε μία αυξανόμενη απόδοση σημασίας στην πενταρχία, καθώς οι πέντε πυλώνες της Εκκλησίας υποστήριζαν το αλάθητο της: θεωρήθηκε ότι ήταν αδύνατο και οι πέντε να είναι ταυτόχρονα σε λάθος.  Συγκρίθηκαν με τις πέντε αισθήσεις του ανθρώπινου σώματος, όλες ίσες και εντελώς ανεξάρτητες η μία από την άλλη, και καμία με υπεροχή έναντι των άλλων. 

Η βυζαντινή άποψη για την πεντααρχία είχε έντονο αντιρωμαϊκό προσανατολισμό, προβάλλοντας ενάντια στη ρωμαϊκή αξίωση για τον τελευταίο λόγο για όλα τα εκκλησιαστικά ζητήματα και για το δικαίωμα να κρίνει ακόμη και τους Πατριάρχες.  Αυτό δεν ήταν νέος ισχυρισμός: περίπου το 446 ο πάπας Λέων Α΄ είχα διεκδικήσει ρητά την εξουσία σε ολόκληρη την Εκκλησία: «Η φροντίδα της καθολικής Εκκλησίας πρέπει να συγκλίνει προς τη μία έδρα του Πέτρου και τίποτε πουθενά δεν πρέπει να διαχωρίζεται από την Κεφαλή της».   Σε σύνοδο που έγινε στη Ρώμη το 864, ο πάπας Νικόλαος Α' δήλωσε ότι καμία οικουμενική σύνοδος δεν μπορούσε να συγκληθεί χωρίς άδεια από τη Ρώμη. Και, μέχρι τον πάπα Αδριανό Β' (867–872), κανένας από τους πάπες δεν αναγνώρισε τη νομιμότητα και των τεσσάρων ανατολικών Πατριαρχών, αλλά μόνο αυτών της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας. 

Ο κύριος σύμβουλος των δύο επώνυμων παπών, ο Αναστάσιος ο Βιβλιοθηκάριος, αποδέχτηκε τη βυζαντινή σύγκριση της πενταρχίας με τις πέντε αισθήσεις του ανθρώπινου σώματος, αλλά πρόσθεσε τον χαρακτηρισμό ότι κυβερνούσε το πατριαρχείο της Ρώμης, το οποίο παρομοίασε με την αίσθηση της όρασης, που κυβερνούσε τα άλλα τέσσερα. 

Ενώ η θεωρία της πενταρχίας εξακολουθεί να υποστηρίζεται από τον διάδοχο της Βυζαντινής Εκκλησίας της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, αμφισβητείται από άλλους Ορθοδόξους της Ανατολής, οι οποίοι τη θεωρούν ως «μία εξαιρετικά τεχνητή θεωρία, που δεν εφαρμόστηκε ποτέ, μέχρις ότου οι μεγάλες συζητήσεις του 5ου αι. για τη Χριστολογία απέσπασαν την η Αλεξανδρινή (Κοπτική) Εκκλησία από επικοινωνία, και μοιραία διέλυσε την εξασθενημένη Εκκλησία της Αντιόχειας. Επιπλέον, η επιμονή της θεωρίας στην κυριαρχία αυτών των πέντε Πατριαρχών ήταν τουλάχιστον συζητήσιμη» 

Τα πέντε αρχαία Πατριαρχεία, (η Πενταρχία), απαριθμούνται κατά σειρά υπεροχής, που κατατάσσονται από την Πενθέκτη Σύνοδο το 692:

Μετά το Σχίσμα Ανατολής-Δύσης 
Μέχρι το 661, το Μουσουλμανικό Χαλιφάτο Ρασιντούν είχε καταλάβει τα εδάφη, που είχαν ανατεθεί στα πατριαρχεία της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και της Ιερουσαλήμ, τα οποία στη συνέχεια δεν ανακτήθηκαν ποτέ περισσότερο από εν μέρει και προσωρινά. Το 732 ο Λέων Γ' ο Ίσαυρος, σε εκδίκηση για την αντίθεση του πάπα Γρηγορίου Γ' στις εικονομαχικές πολιτικές του Αυτοκράτορα, μετέφερε τη Σικελία, την Καλαβρία και την Ιλλυρία από το πατριαρχείο της Ρώμης (η δικαιοδοσία του οποίου εκτεινόταν μέχρι τότε ανατολικά ως τη Θεσσαλονίκη) σε αυτό της Κωνσταντινούπολης. . 

Σχεδόν όλοι οι βυζαντινοί συγγραφείς που ασχολήθηκαν με το θέμα της πενταρχίας υπέθεσαν ότι η Κωνσταντινούπολη, ως έδρα του ηγεμόνα της Αυτοκρατορίας και συνεπώς του κόσμου, ήταν η υψηλότερη μεταξύ των Πατριαρχείων και, όπως ο Αυτοκράτορας, είχε το δικαίωμα να τα κυβερνά.  Αυτή η αίσθηση εντάθηκε περαιτέρω μετά το Σχίσμα Ανατολής-Δύσης το 1054,  που μείωσε την πενταρχία σε τετραρχία, αλλά υπήρχε πολύ πριν από αυτό. Η ιδέα ότι με τη μεταφορά της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη μεταφέρθηκε και η πρωτοκαθεδρία στην Εκκλησία, βρίσκεται σε ανεπτυγμένη μορφή ήδη από τον Ιωάννη Φιλόπονο (π. 490 – π. 570). εκφωνήθηκε στην πιο εξελιγμένη μορφή του από τον Φώτιο Α΄ της Κωνσταντινούπολης (π. 810 – π. 893), και αγκαλιάστηκε από τους διαδόχους του, συμπεριλαμβανομένων των Κάλλιστου Α΄ (1350–1353, 1355–1363), Φιλόθεου (1353–1354, 1364). –1376) και Nείλου (1379–1388). 

Έτσι, για τους Βυζαντινούς του πρώτου μισού της 2ης χιλιετίας, η διακυβέρνηση της Χριστιανικής Εκκλησίας ήταν πρωτοκαθεδρία, που ανήκε στο πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο όμως επέλεγε να μην επιμείνει σε αυτό όσον αφορά τη δύση. Αυτό αποδεικνύεται από τον Νείλο Δοξαπατρή, ο οποίος το 1142–43 επέμεινε σθεναρά στην πρωτοκαθεδρία της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης, την οποία θεωρούσε ως κληρονομιά από τη Ρώμη λόγω της μεταφοράς της πρωτεύουσας και επειδή η Ρώμη είχε περιπέσει στα χέρια των βαρβάρων, αλλά που περιόρισε ρητά τη βυζαντινή εξουσία στα άλλα τρία ανατολικά πατριαρχεία. Ο Πατριάρχης Κάλλιστος, που προαναφέρθηκε, έκανε το ίδιο περίπου 200 χρόνια αργότερα. «Με άλλα λόγια, η Ρώμη αποκλείστηκε οπωσδήποτε από τη σφαίρα επιρροής της Κωνσταντινούπολης και τέθηκε στο ίδιο επίπεδο με την Κωνσταντινούπολη, όπως συνάγεται από τη δήλωση του Νείλου ότι οι επίσκοποι Κωνσταντινουπόλεως και Ρώμης, και μόνο αυτοί οι δύο, ονομάζονταν Οικουμενικοί πατριάρχες».

Άνοδος άλλων πατριαρχείων 

Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αναγνώρισε το πατριαρχικό καθεστώς της Βουλγαρικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Μητροπολιτική Πρεσλάβα) το 927,  που έγινε έτσι το πρώτο αυτοκέφαλο Πατριαρχείο εκτός της Αυτοκρατορίας, που αναγνωρίστηκε από την Ορθόδοξη Εκκλησία. (Δεν είχε δοθεί αναγνώριση στα πατριαρχεία της Εκκλησίας της Ανατολής και της Ανατολικής Ορθοδοξίας). Η Γεωργιανή Ορθόδοξη και Αποστολική Εκκλησία έγινε αυτοκέφαλη το 486 και ανυψώθηκε σε Πατριαρχείο το 1010. Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία έγινε αυτοκέφαλη το 1219 και ανυψώθηκε σε Πατριαρχείο το 1346 (αν και στην αρχή θεωρήθηκε σχισματική).  Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία (Μητρόπολη Μόσχας) αναγνωρίστηκε ως ανυψωμένη σε Πατριαρχείο το 1589. 

Σήμερα η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία περιλαμβάνει εννέα Πατριαρχεία: Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, Πατριαρχείο Αντιοχείας, Πατριαρχείο Βουλγαρίας, Πατριαρχείο Γεωργίας, Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, Πατριαρχείο Ρωσίας, Πατριαρχείο Ρουμανίας, Πατριαρχείο Σερβίας.

Εντός της Καθολικής Εκκλησίας, εκτός από την ίδια τη Ρώμη και την Ιερουσαλήμ, οι πόλεις της Βενετίας, της Λισαβόνας και της Γκόα έχουν επίσης καθεστώς πατριαρχείων, που ιδρύθηκαν το 1451, το 1716 και το 1886 αντίστοιχα. Υπήρξαν επίσης Λατινικά πατριαρχεία για τα υπόλοιπα της αρχικής πενταρχίας, δηλαδή την Κωνσταντινούπολη, την Αλεξάνδρεια και την Αντιόχεια, αλλά όλα αυτά καταργήθηκαν το 1964  Υπάρχουν, ωστόσο, διάφοροι Ανατολικοί Καθολικοί πατριάρχες, που διεκδικούν αυτές τις έδρες. 

Τέλος, υπάρχει και το Πατριαρχείο των Δυτικών Ινδιών, το οποίο είναι κενό από το 1963. 

Τα δυτικά καθολικά πατριαρχεία δεν είναι αυτοκέφαλα, όπως τα ανατολικά καθολικά ομόλογά τους. είναι σε μεγάλο βαθμό τιμητικοί τίτλοι, και οι άλλοι πατριάρχες υπόκεινται όλοι στον πατριάρχη της Ρώμης, δηλαδή στον πάπα.

Άλλες απόψεις 
Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έχει αναγνωρίσει εν μέρει την Πενταρχία, ως ισότιμη Πενταρχία  με σειρά προτεραιότητας ξεκινώντας από τη Ρώμη (ακολουθεί αμέσως η Κωνσταντινούπολη). Η Ανατολική Ορθοδοξία εξακολουθεί να στηρίζεται στη θεωρία των τριών εδρών του Πέτρου.  Η Ασσυριακή Εκκλησία της Ανατολής δεν αναγνωρίζει την πενταρχία.

Οι σημερινοί πατριάρχες των πέντε εδρών 
Ακολουθούν οι σημερινοί αρχιεπίσκοποι των εδρών της Πενταρχίας, μαζί με τις εκκλησίες που τους αναγνωρίζουν.

Δείτε επίσης 

 Καθολικός
 Προκαθήμενος (επίσκοπος)
 Όρια των Πέντε Πατριαρχείων

Βιβλιογραφικές αναφορές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Milton V. Anastos, Aspects of the Mind of Byzantium (Πολιτική Θεωρία, Θεολογία και Εκκλησιαστικές Σχέσεις με την Έδρα της Ρώμης), Εκδόσεις Ashgate, Variorum Collected Studies Series, 2001 .ISBN 0-86078-840-7
 L'idea di pentarchia nella cristianità
 Encyclopædia Britannica: Pentarchy
 Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions: An A–Z Guide to the World's Religions, από Wendy Doniger, M. Webster (Merriam–Webster, 1999 , ): Πατριάρχης
 Καθολική Εγκυκλοπαίδεια: Πατριάρχης και Πατριαρχείο
Χριστιανική ορολογία
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις