Ανηδονία

Η ανηδονία είναι σειρά από ελλείμματα στην ηδονική λειτουργία, συμπεριλαμβανομένου του μειωμένου κινήτρου ή της ικανότητας να βιώνεις ευχαρίστηση. Ενώ οι προηγούμενοι ορισμοί έδιναν έμφαση στην αδυναμία βίωσης ευχαρίστησης, η ανηδονία χρησιμοποιείται επί του παρόντος από τους ερευνητές για να αναφερθεί σε μειωμένα κίνητρα, μειωμένη ευχαρίστηση (θέλω), μειωμένη τελική ευχαρίστηση (συμπάθεια) και ελλείμματα στην ενισχυτική μάθηση. Στο DSM-5, η ανηδονία είναι σύμπτωμα των καταθλιπτικών διαταραχών, των διαταραχών που σχετίζονται με ουσίες, των ψυχωσικών διαταραχών και των διαταραχών προσωπικότητας και ορίζεται είτε από μειωμένη ικανότητα βίωσης ευχαρίστησης είτε από μειωμένο ενδιαφέρον για ενασχόληση με ευχάριστες δραστηριότητες. Ενώ το ICD-10 δεν αναφέρει ρητά την ανηδονία, το καταθλιπτικό σύμπτωμα ανάλογο με την ανηδονία όπως περιγράφεται στο DSM-5 είναι η απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης.

Ορισμός 
Ενώ η ανηδονία ορίστηκε αρχικά το 1896 από τον Τεοντούλ-Αρμάν Ριμπό ως η μειωμένη ικανότητα να βιώνεις ευχαρίστηση, έχει χρησιμοποιηθεί για να αναφερθεί σε ελλείμματα σε πολλαπλές πτυχές ανταμοιβής. Οι επανεννοιολογήσεις της ανηδονίας αναδεικνύουν την ανεξαρτησία του «θέλω» και του «αρέσουν». Το «θέλω» είναι ένα συστατικό του αναμενόμενου θετικού συναισθήματος, το οποίο μεσολαβεί τόσο στο κίνητρο (δηλαδή το κίνητρο ανάδειξης) για ενασχόληση με την ανταμοιβή, όσο και στα θετικά συναισθήματα που σχετίζονται με την αναμονή μιας ανταμοιβής. Η «συμπάθεια», από την άλλη, συνδέεται με την ευχαρίστηση που προκύπτει από την κατανάλωση μιας ανταμοιβής. Η συνείδηση των διαδικασιών που σχετίζονται με την ανταμοιβή έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για την κατηγοριοποίηση της ανταμοιβής στο πλαίσιο της ανηδονίας, καθώς μελέτες που συγκρίνουν την άρρητη συμπεριφορά με τις ρητές αυτοαναφορές καταδεικνύουν μια διάσταση των δύο. Η μάθηση έχει επίσης προταθεί ως μια ανεξάρτητη πτυχή της ανταμοιβής που μπορεί να επηρεαστεί σε καταστάσεις που σχετίζονται με την ανηδονία, αλλά λείπουν εμπειρικά στοιχεία που διαχωρίζουν τη μάθηση είτε από το «αρέσκεια» ή το «θέλω».

Η ανηδονία έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει «συναισθηματική αμβλύνση», «περιορισμένο εύρος συναισθημάτων», «συναισθηματικό μούδιασμα» και «επίπεδη αλληλεπίδραση», ιδιαίτερα στο πλαίσιο των διαταραχών μετατραυματικού στρες. Σε ασθενείς με PTSD, οι κλίμακες που μετρούν αυτά τα συμπτώματα συσχετίζονται ισχυρά με κλίμακες που μετρούν πιο παραδοσιακές πτυχές της ανηδονίας, υποστηρίζοντας αυτή τη συσχέτιση.

Αίτια 
Μελέτες σε κλινικούς πληθυσμούς, υγιείς πληθυσμούς και ζωικά μοντέλα έχουν ενοχοποιήσει έναν αριθμό νευροβιολογικών υποστρωμάτων για την ανηδονία. Οι περιοχές που εμπλέκονται στην ανηδονία περιλαμβάνουν τον προμετωπιαίο φλοιό στο σύνολό του, ιδιαίτερα τον κογχομετωπιαίο φλοιό (OFC), το ραβδωτό σώμα, την αμυγδαλή, τον πρόσθιο φλοιό του προσαγώγιου (ACC), τον υποθάλαμο και την κοιλιακή καλυπτρική περιοχή (VTA). Μελέτες νευροαπεικόνισης σε ανθρώπους ανέφεραν ότι τα ελλείμματα στις τελικές πτυχές της ανταμοιβής σχετίζονται με ανωμαλίες στο κοιλιακό ραβδωτό σώμα και στον έσω προμετωπιαίο φλοιό, ενώ τα ελλείμματα στις προκαταρκτικές πτυχές της ανταμοιβής σχετίζονται με ανωμαλίες στον ιππόκαμπο, το ραχιαίο ACC και την προμετωπιαία περιοχή. Αυτές οι ανωμαλίες είναι γενικά συνεπείς με ζωικά μοντέλα, εκτός από ασυνεπή ευρήματα σχετικά με το OFC. Αυτή η ασυνέπεια μπορεί να σχετίζεται με τη δυσκολία στην απεικόνιση του OFC λόγω της ανατομικής του θέσης ή με τον μικρό αριθμό μελετών που πραγματοποιήθηκαν για την ανηδονία. Ένας αριθμός μελετών ανέφερε μειωμένη δραστηριότητα στο OFC στη σχιζοφρένεια και τη μείζονα κατάθλιψη, καθώς και μια άμεση σχέση μεταξύ μειωμένης δραστηριότητας και ανηδονίας. Οι ερευνητές θεωρούν ότι η ανηδονία μπορεί να προκύψει από τη διάσπαση του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου, που περιλαμβάνει τον νευροδιαβιβαστή ντοπαμίνη. Η ανηδονία μπορεί να χαρακτηριστεί ως «μειωμένη ικανότητα επιδίωξης, εμπειρίας και/ή μάθησης για την ευχαρίστηση, η οποία είναι συχνά, αλλά όχι πάντα προσβάσιμη στη συνειδητή επίγνωση».

Εμφάνιση

Μείζονα καταθλιπτική διαταραχή 
Η ανηδονία εμφανίζεται στο 70% περίπου των ατόμων με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή. Η ανηδονία είναι βασικό σύμπτωμα της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής. Ως εκ τούτου, τα άτομα που εμφανίζουν αυτό το σύμπτωμα μπορεί να διαγνωστούν με κατάθλιψη, ακόμη και απουσία καταθλιπτικής διάθεσης. Το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM) περιγράφει την «έλλειψη ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης», αλλά αυτά μπορεί να είναι δύσκολο να διακριθούν δεδομένου ότι οι άνθρωποι τείνουν να ενδιαφέρονται λιγότερο για πράγματα που δεν τους προσφέρουν ευχαρίστηση. Το κριτήριο DSM σχετικά με την απώλειας βάρους πιθανόν να σχετίζεται καθώς πολλά άτομα με αυτό το σύμπτωμα περιγράφουν την έλλειψη απόλαυσης του φαγητού. Μπορούν να εμφανίσουν οποιοδήποτε από τα μη ψυχωτικά συμπτώματα και σημεία της κατάθλιψης.

Σχιζοφρένεια 
Η ανηδονία είναι ένα από τα αρνητικά συμπτώματα της σχιζοφρένειας. Αν και πέντε τομείς χρησιμοποιούνται συνήθως για την ταξινόμηση των αρνητικών συμπτωμάτων, η παραγοντική ανάλυση των ερωτηματολογίων αποδίδει δύο παράγοντες, με έναν να περιλαμβάνει ελλείμματα ευχαρίστησης και κινήτρων. Τα άτομα με σχιζοφρένεια αναφέρουν αναδρομικά ότι βιώνουν λιγότερα θετικά συναισθήματα από τα υγιή άτομα. Ωστόσο, η «αρεσκεία» ή η τελική ευχαρίστηση είναι άθικτη στους σχιζοφρενείς, καθώς αναφέρουν ότι βιώνουν τον ίδιο βαθμό θετικού συναισθήματος όταν παρουσιάζονται με ανταποδοτικά ερεθίσματα. Οι μελέτες νευροαπεικόνισης υποστηρίζουν αυτή τη συμπεριφορική παρατήρηση, καθώς οι περισσότερες μελέτες αναφέρουν άθικτες αποκρίσεις στο σύστημα ανταμοιβής (δηλ. κοιλιακό ραβδωτό σώμα, VTA) σε απλές ανταμοιβές. Ωστόσο, μελέτες σχετικά με τις χρηματικές ανταμοιβές αναφέρουν μερικές φορές μειωμένη ανταπόκριση. Παρατηρούνται πιο σταθερές μειώσεις όσον αφορά τη συναισθηματική απόκριση κατά την προσμονή της ανταμοιβής, η οποία αντανακλάται σε μειωμένη ανταπόκριση τόσο των φλοιωδών όσο και των υποφλοιωδών στοιχείων του συστήματος ανταμοιβής. Η σχιζοφρένεια σχετίζεται με μειωμένα θετικά σφάλματα πρόβλεψης (ένα φυσιολογικό μοτίβο απόκρισης σε μια απροσδόκητη ανταμοιβή), τα οποία μερικές μελέτες έχουν δείξει ότι συσχετίζονται με αρνητικά συμπτώματα. Οι σχιζοφρενείς επιδεικνύουν έκπτωση στα καθήκοντα ενισχυτικής μάθησης μόνο όταν η εργασία απαιτεί ρητή μάθηση ή είναι αρκετά περίπλοκη. Η άρρητη ενισχυτική μάθηση, από την άλλη πλευρά, είναι σχετικά άθικτη. Αυτά τα ελλείμματα μπορεί να σχετίζονται με δυσλειτουργία στο ACC, OFC και dlPFC που οδηγεί σε μη φυσιολογική αναπαράσταση ανταμοιβής και στόχων.

Διαταραχές που σχετίζονται με ουσίες 
Η ανηδονία είναι συχνή σε άτομα που είναι εξαρτημένα από μια ή περισσότερες από μια μεγάλη ποικιλία ουσιών, συμπεριλαμβανομένου του αλκοόλ, των οπιοειδών και της νικοτίνης. Αν και η ανηδονία γίνεται λιγότερο σοβαρή με την πάροδο του χρόνου, είναι σημαντικός προγνωστικός παράγοντας υποτροπής.

Διαταραχή μετατραυματικού στρες 
Ενώ το PTSD σχετίζεται με μειωμένα κίνητρα, μέρος της προσμονής, σχετίζεται επίσης με αυξημένη αναζήτηση αίσθησης και χωρίς ελλείμματα στη φυσιολογική διέγερση ή την ευχαρίστηση που αναφέρεται από τον εαυτό σε θετικά ερεθίσματα. Το PTSD σχετίζεται επίσης με αμβλύ συναίσθημα, το οποίο μπορεί να οφείλεται στην υψηλή συννοσηρότητα με την κατάθλιψη.

Νόσος Πάρκινσον 
Η ανηδονία εμφανίζεται συχνά στη νόσο του Πάρκινσον, με ποσοστά μεταξύ 7%-45% να αναφέρονται. Το εάν η ανηδονία σχετίζεται ή όχι με τα υψηλά ποσοστά κατάθλιψης στη νόσο του Πάρκινσον είναι άγνωστο.

Διπολική κατάθλιψη 
Η ανηδονία αναφέρεται επίσης ότι εμφανίζεται σε άτομα με διπολική κατάθλιψη.

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής υπερκινητικότητας 
Η ανηδονία μπορεί να σχετίζεται με τη ΔΕΠΥ. Οι βλάβες της ντοπαμινεργικής και της σεροτονινεργικής λειτουργίας στον εγκέφαλο των ατόμων με ΔΕΠΥ έχουν ως αποτέλεσμα δυσρύθμιση της διαδικασίας ανταμοιβής που μπορεί να οδηγήσει σε ανηδονία.

Σεξουαλική ανηδονία 
Η σεξουαλική ανηδονία στους άνδρες είναι επίσης γνωστή ως «εκσπερματωτική ανηδονία». Αυτή η κατάσταση σημαίνει ότι ο άνδρας θα εκσπερματώσει χωρίς συνοδευτική αίσθηση ευχαρίστησης.

Η πάθηση εντοπίζεται συχνότερα στους άνδρες, αλλά οι γυναίκες μπορεί να υποφέρουν από έλλειψη ευχαρίστησης όταν το σώμα περνάει επίσης από τη διαδικασία του οργασμού.

Η σεξουαλική ανηδονία μπορεί να προκληθεί από:

 Υπερπρολακτιναιμία
 Η διαταραχή της υποδραστικής σεξουαλικής επιθυμίας (HSDD), που ονομάζεται επίσης ανασταλμένη σεξουαλική επιθυμία
 Χαμηλά επίπεδα της ορμόνης τεστοστερόνης [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">απαιτείται παραπομπή</span> ]
 Τραυματισμό σπονδηλικής στήλης
 Σκλήρυνση κατά πλάκας
 Χρήση αντικαταθλιπτικών SSRI ή χρήση αντικαταθλιπτικών SSRI στο παρελθόν.
 Χρήση (ή προηγούμενη χρήση) αντιντοπαμινεργικών νευροληπτικών (αντι-ψυχωσικών)
 Κούραση
 Σωματική ασθένεια

Μπορεί να συνταγογραφηθεί στους ασθενείς βουπροπιόνη παρατεταμένης αποδέσμευσης για να βοηθήσει στη θεραπεία, η οποία έχει αποδειχθεί ότι ανακουφίζει τη σεξουαλική δυσλειτουργία ακόμη και σε ασθενείς χωρίς κατάθλιψη.

Κοινωνική ανηδονία 
Η κοινωνική ανηδονία ορίζεται ως αδιαφορία για κοινωνική επαφή και έλλειψη ευχαρίστησης σε κοινωνικές καταστάσεις και χαρακτηρίζεται από κοινωνική απόσυρση. Αυτό το χαρακτηριστικό συνήθως εκδηλώνεται ως αδιαφορία για τους άλλους ανθρώπους. Σε αντίθεση με την εσωστρέφεια, μια μη παθολογική διάσταση της ανθρώπινης προσωπικότητας, η κοινωνική ανηδονία αντιπροσωπεύει ένα έλλειμμα στην ικανότητα βίωσης ευχαρίστησης. Επιπλέον, η κοινωνική ανηδονία διαφέρει από το κοινωνικό άγχος στο ότι η κοινωνική ανηδονία χαρακτηρίζεται κυρίως από μειωμένο θετικό συναίσθημα, ενώ το κοινωνικό άγχος διακρίνεται τόσο από μειωμένο θετικό συναίσθημα όσο και από υπερβολικό αρνητικό συναίσθημα.

Αυτό το χαρακτηριστικό θεωρείται επί του παρόντος ως κεντρικό χαρακτηριστικό, καθώς και ως προγνωστικός παράγοντας, των διαταραχών του φάσματος της σχιζοφρένειας.

Σημεία και συμπτώματα 
 Μειωμένη ικανότητα βίωσης διαπροσωπικής ευχαρίστησης
 Κοινωνική απόσυρση/απομόνωση
 Μειωμένη ικανότητα για κοινωνική επαφή και αλληλεπίδραση
 Έλλειψη στενών φίλων και στενών σχέσεων και μειωμένη ποιότητα αυτών των σχέσεων
 Κακή κοινωνική προσαρμογή
 Μειωμένη θετική επίδραση
 Αμβλύ συναίσθημα
 Καταθλιπτική διάθεση
 Άγχος που σχετίζεται με την κατάσταση

Ειδική μουσική ανηδονία 
Πρόσφατες μελέτες έχουν βρει ανθρώπους που δεν έχουν κανένα πρόβλημα με την επεξεργασία των μουσικών τόνων ή τον ρυθμό, αλλά δεν απολαμβάνουν την ακρόαση μουσικής. Η συγκεκριμένη μουσική ανηδονία διαφέρει από τη μελοφοβία, τον φόβο της μουσικής.

Παραπομπές 

Συναισθηματικές διαταραχές