Θαμπίτ Ιμπν Κούρρα

Ο Θαμπίτ ιμπν Κούρρα (πλήρες όνομα: Abū al-Ḥasan ibn Zahrūn al-Ḥarrānī al-Ṣābiʾ, αραβικά: أبو الحسن ثابت بن قرة زهرون الحراني الصابئ, λατινικά: Thebit/Thebith/Tebit); 826 ή 836 - 19 Φεβρουαρίου 901, ήταν μαθηματικός, γιατρός, αστρονόμος και μεταφραστής που έζησε στη Βαγδάτη στο δεύτερο μισό του 9ου αιώνα, κατά την εποχή του χαλιφάτου των Αββασιδών.

Ο Θαμπίτ ιμπν Κούρρα έκανε σημαντικές ανακαλύψεις στην άλγεβρα, τη γεωμετρία και την αστρονομία. Στην αστρονομία, ο Θαμπίτ θεωρείται ένας από τους πρώτους αναμορφωτές του Πτολεμαϊκού συστήματος, ενώ στη μηχανική, είναι ένας από τους θεμελιωτές της στατικής. Ο Θαμπίτ έγραψε επίσης εκτενώς για την ιατρική και παρήγαγε φιλοσοφικές πραγματείες.

Βιογραφία
Ο Θαμπίτ γεννήθηκε στο Χαρράν της Άνω Μεσοποταμίας, η οποία ανήκε τότε στην υποδιαίρεση Ντιγιάρ Μουντάρ της περιοχής αλ-Τζαζίρα του χαλιφάτου των Αββασιδών. Ο Θαμπίτ ανήκε στους Σαβείους του Χαρράν, μια εξελληνισμένη σημιτική πολυθεϊστική αστρική θρησκεία που εξακολουθούσε να υπάρχει στο Χαρράν τον 9ο αιώνα.

Στα νιάτα του, ο Θαμπίτ εργαζόταν ως χρηματιστής σε μια αγορά του Χαρράν μέχρι που γνώρισε τον Μουχαμάντ ιμπν Μούσα, τον πρεσβύτερο από τους τρεις μαθηματικούς και αστρονόμους που ήταν γνωστοί ως Μπανού Μούσα. Επέδειξε τόσο εξαιρετικές γλωσσικές ικανότητες ώστε ο ιμπν Μούσα τον επέλεξε να έρθει στη Βαγδάτη για να εκπαιδευτεί στα μαθηματικά, την αστρονομία και τη φιλοσοφία υπό την καθοδήγηση των Μπανού Μούσα. Εκεί, ο Θαμπίτ συστήθηκε όχι μόνο σε μια κοινότητα λογίων, αλλά και σε όσους είχαν σημαντική δύναμη και επιρροή στη Βαγδάτη.

Ο Θαμπίτ και οι μαθητές του ζούσαν στην καρδιά της πιο δυναμικής διανοητικά και ίσως της μεγαλύτερης πόλης της εποχής, της Βαγδάτης. Πήγε για πρώτη φορά στη Βαγδάτη για να εργαστεί για τους Μπανού Μούσα, να γίνει μέλος του κύκλου τους και να τους βοηθήσει να μεταφράσουν ελληνικά μαθηματικά κείμενα, αλλά δεν είναι γνωστό πώς οι Μπανού Μούσα και ο Θαμπίτ ασχολήθηκαν με τα μαθηματικά, την αστρονομία, την αστρολογία, τη μαγεία, τη μηχανική, την ιατρική και τη φιλοσοφία. Αργότερα στη ζωή του, ο χαλίφης των Αββασιδών al-Mu'tadid (βασίλευσε 892-902), του οποίου έγινε αστρονόμος στην αυλή, ήταν προστάτης του Θαμπίτ και έγινε προσωπικός φίλος και αυλικός του χαλίφη. Ο Θαμπίτ πέθανε στη Βαγδάτη το 901. Ο γιος του, Σινάν ιμπν Θαμπίτ, και ο εγγονός του, Ιμπραήμ ιμπν Σινάν, συνέβαλαν επίσης στην ιατρική και την επιστήμη. Μέχρι το τέλος της ζωής του, ο Θαμπίτ κατάφερε να γράψει 150 έργα για τα μαθηματικά, την αστρονομία και την ιατρική. Παρ' όλο το έργο που επιτέλεσε ο Θαμπίτ, τα περισσότερα από τα έργα του δεν άντεξαν στο χρόνο. Λιγότερα από δώδεκα έργα του έχουν διασωθεί.

Μεταφράσεις
Η μητρική γλώσσα του Θαμπίτ ήταν η Συριακή , μια ποικιλία της Μέσης Αραμαϊκής της Έδεσσας, και γνώριζε άπταιστα τα μεσαιωνικά ελληνικά και τα αραβικά. Ήταν συγγραφέας πολυάριθμων πραγματειών. Χάρη στην τριγλωσσία του, ο Θαμπίτ μπόρεσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο κίνημα της ελληνοαραβικής μετάφρασης. Ίδρυσε επίσης μια σχολή μετάφρασης στη Βαγδάτη.

Ο Θαμπίτ μετέφρασε έργα του Απολλώνιου από την Πέργη, του Αρχιμήδη, του Ευκλείδη και του Πτολεμαίου από τα ελληνικά στα αραβικά. Αναθεώρησε τη μετάφραση του Χουναΐν ιμπν Ισχάκ των Στοιχείων του Ευκλείδη. Επίσης, έγραψε εκ νέου τη μετάφραση του Χουναΐν της Αλμαγέστης του Πτολεμαίου και μετέφρασε τη Γεωγραφία του Πτολεμαίου.Η μετάφραση του Θαμπίτ ενός έργου του Αρχιμήδη που δίνει την κατασκευή ενός κανονικού επταγώνου ανακαλύφθηκε τον 20ό αιώνα, ενώ το πρωτότυπο είχε χαθει.

Αστρονομία
Ο Θαμπίτ λέγεται ότι ήταν αστρονόμος του χαλίφη αλ-Μουταντίντ. Μπόρεσε να χρησιμοποιήσει το μαθηματικό του έργο για να μελετήσει την αστρονομία των Πτολεμαίων . Η μεσαιωνική αστρονομική θεωρία του τρόμου των ισημεριών αποδίδεται συχνά στον Θαμπίτ, αλλά είχε ήδη περιγραφεί από τον Θέωνα της Αλεξάνδρειας στα σχόλιά του για τους Πρακτικούς Πίνακες του Πτολεμαίου . Σύμφωνα με τον Κοπέρνικο, ο Θαμπίτ προσδιόρισε τη διάρκεια του αστρικού έτους ως 365 ημέρες, 6 ώρες, 9 λεπτά και 12 δευτερόλεπτα (σφάλμα 2 δευτερολέπτων). Ο Κοπέρνικος βασίστηκε στο λατινικό κείμενο που αποδίδεται στον Θαμπίτ. Ο Θαμπίτ δημοσίευσε τις παρατηρήσεις του για τον Ήλιο. Όσον αφορά τις πλανητικές υποθέσεις του Πτολεμαίου, ο Θαμπίτ εξέτασε τα προβλήματα της κίνησης του ήλιου και της σελήνης, καθώς και τη θεωρία των ηλιακών ρολογιών. Κατά την εξέταση των υποθέσεων του Πτολεμαίου, ο Θαμπίτ ιμπν Κούρρα βρήκε το αστρικό έτος, που σημαίνει ότι κοιτάζοντας τη Γη και μετρώντας την σε φόντο σταθερών αστέρων, θα είχε σταθερή τιμή.

Ο Θαμπίτ ήταν επίσης συγγραφέας και έγραψε το έργο De Anno Solis. Σε αυτό το βιβλίο, ο Θαμπίτ αναφέρει ότι ο Πτολεμαίος και ο Ίππαρχος πίστευαν ότι η κίνηση των αστέρων ήταν σύμφωνη με την κίνηση που συνήθως συναντάται στους πλανήτες. Αυτό που πίστευε ο Θαμπίτ ήταν ότι αυτή η ιδέα θα μπορούσε να επεκταθεί και στον Ήλιο και τη Σελήνη. Έχοντας αυτό κατά νου, πίστευε επίσης ότι το ηλιακό έτος θα έπρεπε να υπολογίζεται εξετάζοντας την επιστροφή του Ήλιου σε ένα συγκεκριμένο αστέρι.

Μαθηματικά

Στα μαθηματικά, ο Θαμπίτ κατέληξε σε μια εξίσωση για τον προσδιορισμό των φιλικών αριθμών. Η απόδειξή του για τον κανόνα αυτό παρουσιάζεται στο έργο "Πραγματεία για την εξαγωγή των φιλικών αριθμών με εύκολο τρόπο", ενώ έγραφε για τη θεωρία των αριθμών, επεκτείνοντας τη χρήση τους για την περιγραφή σχέσεων μεταξύ γεωμετρικών μεγεθών, βήμα που δεν είχαν κάνει οι Έλληνες. Το έργο του Θαμπίτ για τους φιλικούς αριθμούς και τη θεωρία των αριθμών τον βοήθησε να ασχοληθεί περισσότερο με τις γεωμετρικές σχέσεις των αριθμών, θεμελιώνοντας το Θεώρημα της εγκάρσιας (Γεωμετρία).

Ο Θαμπίτ περιέγραψε μια γενικευμένη απόδειξη του Πυθαγόρειου θεωρήματος. Παρείχε μια ενισχυμένη επέκταση της απόδειξης του Πυθαγόρα που περιλάμβανε τη γνώση του πέμπτου αξιώματος του Ευκλείδη. Αυτό το αξίωμα δηλώνει ότι η τομή μεταξύ δύο ευθύγραμμων τμημάτων συνδυάζεται για να δημιουργήσει δύο εσωτερικές γωνίες μικρότερες από 180 μοίρες. Η μέθοδος της αναγωγής και της σύνθεσης που χρησιμοποίησε ο Θαμπίτ συνδύασε και επέκτεινε τη σύγχρονη και την αρχαία γνώση αυτής της περίφημης απόδειξης. Ο Θαμπίτ  πίστευε ότι η γεωμετρία αφορούσε την ισότητα και τη διαφορά των μεγεθών των ευθειών και των γωνιών και ότι οι ιδέες της κίνησης (και οι ιδέες της φυσικής ευρύτερα) έπρεπε να ενσωματωθούν στη γεωμετρία.

Περαιτέρω εργασία πάνω στις γεωμετρικές σχέσεις και τις εκθετικές σειρές που προέκυψαν επέτρεψε στον Θαμπίτ να υπολογίσει πολλαπλές λύσεις σε προβλήματα σκακιέρας. Το πρόβλημα αυτό είχε να κάνει λιγότερο με το ίδιο το παιχνίδι παρά με τον αριθμό των λύσεων ή τη φύση των πιθανών λύσεων. Στην περίπτωση του Θαμπίτ, χρησιμοποίησε τη συνδυαστική για να υπολογίσει τις μεταθέσεις που απαιτούνται για να κερδηθεί μια παρτίδα σκάκι
.

Εκτός από το έργο του Θαμπίτ στην ευκλείδεια γεωμετρία, υπάρχουν ενδείξεις ότι γνώριζε επίσης την Αρχιμήδεια γεωμετρία. Το έργο του για τις κωνικές τομές και ο υπολογισμός ενός παραβολοειδούς σχήματος (cupola) δείχνουν την ικανότητά του ως αρχιμήδειου γεωμέτρη. Η χρήση από τον Θαμπίτ της ιδιότητας του Αρχιμήδη για την παραγωγή μιας υποτυπώδους προσέγγισης του όγκου ενός παραβολοειδούς αποτελεί περαιτέρω απόδειξη αυτού[διευκρίνιση που απαιτείται]. Η χρήση των άνισων τομών, αν και σχετικά απλή, αποδεικνύει μια κριτική κατανόηση της Ευκλείδειας και της Αρχιμήδους γεωμετρίας Ο Θαμπίτ είναι επίσης υπεύθυνος για ένα σχόλιο στο Liber Assumpta του Αρχιμήδη.

Φυσική
Στη φυσική, ο Θαμπίτ απέρριψε τις περιπατητικές και αριστοτελικές αντιλήψεις περί "φυσικού τόπου" για κάθε στοιχείο. Αντ' αυτού, πρότεινε μια θεωρία της κίνησης στην οποία οι ανοδικές και καθοδικές κινήσεις προκαλούνται από το βάρος, και ότι η τάξη του σύμπαντος είναι το αποτέλεσμα δύο ανταγωνιστικών έλξεων (jadhb): η μία είναι "μεταξύ των υποσελήνιων και ουράνιων στοιχείων", και η άλλη είναι "μεταξύ όλων των μερών κάθε στοιχείου ξεχωριστά". Στη μηχανική, ήταν ένας από τους θεμελιωτές της στατικής. Επιπλέον, το έργο του Θαμπίτ Liber Karatonis περιείχε την απόδειξη του νόμου του μοχλού. Το έργο αυτό ήταν αποτέλεσμα του συνδυασμού αριστοτελικών και αρχιμήδειων αντιλήψεων για τη δυναμική και τη μηχανική.

Ένα από τα σημαντικότερα κείμενα του Κούρρα είναι το έργο του για το Kitab fi 'l-qarastun. Ένα άλλο σημαντικό κείμενο είναι το Kitab fi sifat alqazn, το οποίο ασχολείται με τις έννοιες της ίσης ισορροπίας. Ο Κούρρα λέγεται ότι ήταν ένας από τους πρώτους που έγραψε για την έννοια της ίσης ισορροπίας, ή τουλάχιστον συστηματοποίησε την αντιμετώπισή της.

Ο Κούρρα  προσπάθησε να δημιουργήσει μια σχέση μεταξύ των δυνάμεων της κίνησης και της απόστασης που διανύει το κινητό .

Ιατρική
Ο Θαμπίτ ήταν γνωστός ως γιατρός και παρήγαγε σημαντικό αριθμό ιατρικών πραγματειών και σχολίων. Στα έργα του περιλαμβάνονται βιβλία γενικής αναφοράς όπως το al-Dhakhira fī ilm al-tibb ("Θησαυρός της Ιατρικής"), το Kitāb al-Rawda fi l-tibb ("Βιβλίο του κήπου της Ιατρικής") και το al-Kunnash ("Συλλογή"). Συνέγραψε επίσης ειδικά έργα για θέματα όπως οι πέτρες στη χολή, η θεραπεία ασθενειών όπως η ευλογιά, η ιλαρά και οι παθήσεις των ματιών, και ασχολήθηκε με την κτηνιατρική και την ανατομία των πτηνών. Ο Θαμπίτ έγραψε σχόλια για τα έργα του Γαληνού και άλλων, συμπεριλαμβανομένων έργων όπως το Περί φυτών (που αποδίδεται στον Αριστοτέλη, αλλά πιθανότατα γράφτηκε από τον φιλόσοφο του πρώτου αιώνα π.Χ. τον Νικόλαο Δαμασκηνό).

Το Ta'rikh al-hukamā του Ίμπν αλ-Κίφτι καταγράφει τη δραστηριότητα του Θαμπίτ ως γιατρού: λέγεται ότι ο Θαμπίτ θεράπευσε έναν κρεοπώλη που θεωρούνταν νεκρός.

Δημοσιεύσεις
 
 Francis J. Carmody: The astronomical works of Thābit b. Qurra. 262 pp. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1960.
  Reviews: Seyyed Hossein Nasr (1998) in Isis 89 (1) pp. 112-113; Charles Burnett (1998) in Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 61 (2) p. 406.
 Churton, Tobias. The Golden Builders: Alchemists, Rosicrucians, and the First Freemasons.  Barnes and Noble Publishing, 2006.
 Hakim S Ayub Ali. Zakhira-i Thābit ibn Qurra (preface by Hakim Syed Zillur Rahman), Aligarh, India, 1987.

Παραπομπές

 
 
 
Μαθηματικοί αναλυτές 
Σύροι μαθηματικοί