Δεκανός

Ο δεκανός (πρβλ. δεκανέας), λατιν. decanus, σημαίνει «αρχηγός των δέκα» στα ύστερα λατινικά. Ο όρος προήλθε από τον Ρωμαϊκό στρατό και στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε για υποδεέστερους αξιωματούχους στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, καθώς και για διάφορες θέσεις στην Εκκλησία, από όπου προέρχεται ο αγγλικός τίτλος "dean".

Ιστορία και λειτουργίες 
Ο δεκανός ήταν αρχικά ο αρχηγός μιας ομάδας 10 ανδρών (contubernuium, δεκάδα), η οποία αποτελείτο από οκτώ λεγεωνάριους που ζούσαν στην ίδια σκηνή, συν δύο άτομα υποστήριξης/υπηρέτες της ομάδας.  Ο τίτλος δεν πρέπει να συγχέεται με το decurio, που ήταν ένας τίτλος που διδόταν σε πολιτικούς αξιωματούχους και σε αρχηγούς ομάδας 30 ανδρών (τούρμας, turma) ιππικού. Ο δεκανός ισοδυναμεί με τον βαθμό του δεκάρχου («διοικητή των δέκα») στα ελληνικά κείμενα.

Από τον 4ο αι. μ.Χ. ο όρος δεκανός άρχισε να χρησιμοποιείται για τους αγγελιοφόρους των ανακτόρων, ιδιαίτερα εκείνους που υπηρετούσαν τις Ρωμαίες αυτοκράτειρες. Οι decani επίσης προφανώς χρησίμευαν ως φρουροί στις πύλες και τον 6ο αι. ο Ιωάννης ο Λυδός τους εξισώνει με τους αρχαίους ραβδούχους (lictores).  Στο Κλητορολόγιον του Φιλοθέου του 899, ο δεκανός (μεταγραφή στα ελληνικά του decanus) ήταν λειτουργός μεσαίου επιπέδου, που υπηρετούσε υπό τον πρωτασηκρήτη. Σύμφωνα το έργο των μέσων του 10ου αι. Περί βασιλείου τάξεως του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (βασ. 913–959 ), ένας δεκανός ήταν «υπεύθυνος των αυτοκρατορικών εγγράφων», όταν ο Βυζαντινός αυτοκράτορας ήταν σε εκστρατεία.  Οι σιγιλογραφικές μαρτυρίες για τους βυζαντινούς δεκανούς είναι σχετικά σπάνιες. Μερικοί απεικονίζονται σε εικονογραφημένα χειρόγραφα, όπου η ενδυμασία τους ποικίλλει σημαντικά, ανάλογα με τις ποικίλες και μεταβαλλόμενες λειτουργίες τους. 

Στη Χριστιανική Εκκλησία, ο όρος άρχισε να χρησιμοποιείται στα μοναστήρια για αρχηγούς ομάδας δέκα μοναχών, για χαμηλόβαθμους υποδεέστερους αξιωματούχους του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και για το εκκλησιαστικό fossores («αυτοί που σκάπτουν τάφους»).

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές 
 Bury, J. B. (1911). The Imperial Administrative System of the Ninth Century – With a Revised Text of the Kletorologion of Philotheos. London: Oxford University Press. OCLC 1046639111 – via Archive.org.
 

Βυζαντινά αυλικά αξιώματα
Βαθμοφόροι ρωμαϊκού στρατού
Εκκλησιαστικοί τίτλοι