Βελλήιος Πατέρκουλος

Ο Μάρκος Βελλήιος Πατέρκουλος, λατιν.: Marcus Velleius Paterculus, (π. 19 π.Χ. – π. 31 μ.Χ.) ήταν Ρωμαίος ιστορικός, στρατιωτικός και συγκλητικός. Η ρωμαϊκή ιστορία του, γραμμένη με έντονο ρητορικό ύφος, καλύπτει την περίοδο από το τέλος τού Τρωικού Πολέμου έως το 30 μ.Χ., αλλά είναι πιο χρήσιμη για την περίοδο από το τέλος τού Καίσαρα το 44 π.Χ. έως το τέλος τού Αυγούστου το 14 μ.Χ.

Βιογραφία 
Λίγες λεπτομέρειες της ζωής τού Βελλήιου είναι γνωστές με βεβαιότητα: ακόμα και το praenomen του είναι αβέβαιο. Ο Πρισκιανός, ο μόνος αρχαίος συγγραφέας που τον αναφέρει, τον αποκαλεί "Mάρκο", αλλά η σελίδα τίτλου της editio princeps, που τυπώθηκε το 1520, τον αποκαλεί "Πόπλιο", πιθανότατα λόγω σύγχυσης με έναν Πόπλιο Βελλήιο που αναφέρεται στον Κ. Τάκιτο. Αλλού, ο ίδιος τόμος τον αποκαλεί Γάιο.  Μερικοί σύγχρονοι συγγραφείς χρησιμοποιούν το τελευταίο όνομα, με βάση μία επιγραφή που βρέθηκε σε ένα ορόσημο στο Eλ Χαρούς στην Αλγερία, κάποτε μέρος της Ρωμαϊκής Nουμιδίας,  αλλά η επιγραφή προσδιορίζει αυτόν τον Γάιο Βελλήιο Πατέρκουλο ως απεσταλμένο τού Αυγούστου (legatus Augusti), ένα αξίωμα που δεν είναι γνωστό ότι είχε ο ιστορικός, και πιστεύεται ότι χρονολογείται από τη βασιλεία του Κλαυδίου ή του Νέρωνα, οπότε πιστεύεται ότι είχε ήδη αποβιώσει.  Ο Γάιος Βελλήιος Πατέρκουλος που αναφέρεται, μπορεί να είναι ο ίδιος άνθρωπος, που ήταν ύπατος το 60 μ.Χ., και ένας Λεύκιος Βελλήιος Πατέρκουλος ήταν ύπατος το επόμενο έτος, αλλά δεν είναι προφανές πώς σχετίζεται καθένας από τους δύο με τον ιστορικό. 

Οι υπόλοιπες πληροφορίες μας προέρχονται από τη σύντομη περιγραφή της ζωής του από τον ίδιο τον Βελλήιο, που περιλαμβάνεται στην ιστορία του. Γεννήθηκε σε μία οικογένεια ευγενών της Καμπανίας περί το 19 π.Χ., αν και ο τόπος γέννησής του είναι άγνωστος. Ήταν δισεγγονός του Mινάτου Μάγιου από το Aικουλάνον της περιοχής Σάμνιον, ο οποίος έλαβε το δικαίωμα του ρωμαίου πολίτη για τις ενέργειές του κατά τη διάρκεια του Κοινωνικού Πολέμου. Αρκετοί από τους προγόνους του στις επόμενες γενιές κατείχαν σημαντικές διοικητικές υπηρεσίες ή στρατιωτικές θέσεις, συμπεριλαμβανομένου του θείου του, Καπίτo, ο οποίος ήταν μέλος της Ρωμαϊκής Συγκλήτου. 

Ως νεαρός άνδρας, ο Βελλήιος υπηρέτησε ως τριβούνος του στρατού στις ανατολικές επαρχίες της Ρώμης. Το 2 μ.Χ. ήταν με τον στρατό του Γάιου Καίσαρα και είδε προσωπικά τη συνάντηση τού νεαρού στρατηγού με τον Φραάτη Ε΄ της Παρθίας στις όχθες του Ευφράτη. Δύο χρόνια αργότερα, ο Βελλήιος ήταν έπαρχος τού ιππικού, που υπηρετούσε στη διοίκηση του Τιβέριου στη Γερμανία, έχοντας ήδη το αξίωμα του επάρχου του στρατοπέδου (praefectus castrorum). Συνέχισε ως ανώτερο μέλος τού επιτελείου τού Τιβέριου μέχρι την επιστροφή του μελλοντικού Αυτοκράτορα στη Ρώμη το 12 μ.Χ. Ενώ υπηρετούσε υπό τον Τιβέριο, ο Βελλήιος εξελέγη επίσης ταμίας (quaestor), ένα σημαντικό βήμα στη σειρά αξιωμάτων (cursus honorum), καλύπτοντας αυτό το αξίωμα το 7 μ.Χ.  

Πριν από το τέλος του το 14 μ.Χ., ο Αυτοκράτορας Αύγουστος όρισε τον Βελλήιο και τον αδελφό του, Μάγιο Κέλερ, ως πραίτωρες. Ο Αυτοκράτορας απεβίωσε πριν γίνει η συνέλευση (comitia), και έτσι τα δύο αδέλφια εκλέχθηκαν επίσημα υπό τον Τιβέριο, εκτελώντας το έτος της θητείας τους το 15 μ.Χ. Λίγα άλλα στοιχεία της ζωής του Βελλήιου είναι γνωστά. Αφιέρωσε την ιστορία του στον Μάρκο Βινίκιο και από την περιγραφή των γεγονότων κατά τη διάρκεια της υπατείας τού τελευταίου το 30 μ.Χ., ο Βελλήιος πρέπει να ήταν ακόμη ζωντανός εκείνο το έτος. Αλλά ο Βελλήιος ήταν μεταξύ των φίλων του Σηιανού, τον οποίο επαινεί στα γραπτά του, και καθώς δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο ιστορικός επέζησε από την πτώση του φίλου του για μεγάλο χρονικό διάστημα, φαίνεται πιθανό ότι μοιράστηκε τη μοίρα του.

Ιστορία 
Ο αρχικός τίτλος της ιστορίας του Βελλήιου είναι αβέβαιος. Η πρώτη έκδοση (editio princeps) στη σελίδα τίτλου διατυπώνει: P. Vellei Paterculi Historiae Romanae duo volumina ad M. Vinicium cos.  («Οι δύο τόμοι της Ρωμαϊκής Ιστορίας του Πόπλιου Βελλήιου Πατερκούλου στον ύπατο Μάρκου Βινίκιο»), αλλά πιθανότατα αυτό προστέθηκε στο έργο από έναν αντιγραφέα ή από ένα γραμματικό.   Το έργο αναφέρεται συχνά ως "επιτομή της ρωμαϊκής ιστορίας", το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί επίσης ως τίτλος, όπως και οι πιο συντομευμένος Historiae Romanae (Ρωμαϊκή Ιστορία), ή απλά Historiae (Ιστορία).   

Το έργο αποτελείται από δύο βιβλία και προφανώς θεωρείται ως μία παγκόσμια ιστορία.  Το 1ο καλύπτει την περίοδο από τον απόηχο τού Τρωικού Πολέμου έως την καταστροφή της Καρχηδόνας στο τέλος του Γ΄ Καρχηδονιακού Πολέμου, το 146 π.Χ. Από τον τόμο λείπουν πολλά μέρη, συμπεριλαμβανομένης της αρχής, και ένα τμήμα που ακολουθεί το 8ο κεφάλαιο, το οποίο ασχολείται με την ίδρυση της Ρώμης.   Το 2ο βιβλίο, που συνεχίζει την ιστορία από την εποχή των Γράκχων έως την υπατεία του Μάρκου Βινικίου, το 30 μ.Χ., είναι ακέραιο.   Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο ως η μόνη αφήγηση συνδεδεμένων γεγονότων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Τα τμήματα της ιστορίας του Τ. Λίβιου που ασχολούνται με την ύστερη Δημοκρατία έχουν χαθεί, και είναι γνωστά μόνο από μία σύντομη επιτομή, ενώ άλλοι ιστορικοί καλύπτουν μόνο τμήματα της περιόδου.  Ιδιαίτερα λεπτομερής είναι η περίοδος από το τέλος τού Καίσαρα έως αυτό τού Αυγούστου. 

Το θέμα του Βελληίου αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από ιστορικά στιγμιότυπα και πορτρέτα χαρακτήρων, παραλείποντας πιο λεπτές -αν και εξίσου σημαντικές- λεπτομέρειες. Βασίζεται στα ιστορικά γραπτά του Κάτωνα του Πρεσβύτερου, του Κόιντου Ορτένσιου, του Γναίου Πομπηίου Τρόγου, του Κορνήλιου Νέπωτα και του Τ. Λίβιου, τα περισσότερα από τα οποία έχουν χαθεί.  Αφιερώνει επίσης κάποια προσοχή στην ελληνική και ρωμαϊκή λογοτεχνία και καταγράφει μοναδικές λεπτομέρειες για τον Λεύκιο Αφράνιο και τον Λεύκιο Πομπόνιο, αλλά παραλείπει περιέργως οποιαδήποτε αναφορά σε σημαντικές λογοτεχνικές προσωπικότητες όπως ο Πλαύτος, ο Οράτιος και ο Προπέρτιος.   Σύμφωνα με τον Βελλήιο, η κορυφή της τελειότητας σε κάθε λογοτεχνικό τομέα φτάνει γρήγορα από τις πρώτες αφίξεις. Ωστόσο αυτό δεν ήταν μία πρωτότυπη αντίληψη, αλλά μία τυπική άποψη της εποχής του.

Ύφος 
Το ύφος του Βελλήιου χαρακτηρίζεται από την επιδεικτική ρητορική, την υπερβολή και τα υπερβολικά σχήματα λόγου, που ήταν τυπικά των Λατινικών της Αργυρής Εποχής. Οι σύγχρονες εκτιμήσεις της προσέγγισής του και των αποτελεσμάτων της ποικίλλουν σημαντικά. Στο Λεξικό της Ελληνικής και Ρωμαϊκής Βιογραφίας και Μυθολογίας, ο Γουίλιαμ Σμιθ γράφει,Κατά την εκτέλεση του έργου του, ο Βελλήιος έδειξε μεγάλη δεξιοτεχνία και κρίση και υιοθέτησε το μοναδικό σχέδιο, με το οποίο μία ιστορική περικοπή μπορεί να αποδειχθεί ενδιαφέρουσα ή διδακτική. Δεν επιχειρεί να δώσει μία διαδοχική περιγραφή όλων των γεγονότων της ιστορίας. Παραλείπει εξ ολοκλήρου έναν τεράστιο αριθμό γεγονότων, και αξιοποιεί μόνο μερικά από τα πιο εξέχοντα περιστατικά, τα οποία περιγράφει αρκετά εκτενώς, για να τα αφήσει εντυπωσιασμένα στη μνήμη των ακροατών του. Επιδεικνύει επίσης μεγάλη διακριτικότητα στον τρόπο, με τον οποίο περνά από το ένα θέμα στο άλλο. Οι ανακλάσεις του είναι εντυπωσιακές και εύστοχες, και το ύφος του, που είναι μία στενή μίμηση του Σαλούστιου, χαρακτηρίζεται από σαφήνεια, περιεκτικότητα και ενέργεια, αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζει μερικά από τα ελαττώματα των συγγραφέων της ηλικίας του, όπως μία αγάπη για παράξενα και ασυνήθιστες εκφράσεις. Ως ιστορικός ο Βελλήιος δεν δικαιούται καμία μέση βαθμίδα: στην αφήγησή του επιδεικνύει αμεροληψία και αγάπη για την αλήθεια, και στην εκτίμηση του για τους χαρακτήρες των κορυφαίων ηθοποιών της ρωμαϊκής ιστορίας γενικά επιδεικνύει τόσο διάκριση, όσο και κρίση. Μία πιο κριτική άποψη εμφανίζεται στην έκδοση του 1911 της Βρεταννικής Εγκυκλοπαίδειας:Ο συγγραφέας είναι ένας ματαιόδοξος και ρηχός αυλικός, στερημένος από πραγματική ιστορική διορατικότητα, αν και γενικά είναι αξιόπιστος στις δηλώσεις του για μεμονωμένα γεγονότα. Μπορεί να θεωρηθεί ως αυλικός αναλυτής, παρά ως ιστορικός. Οι γνώσεις του είναι επιφανειακές, οι γκάφες του πολλές, η χρονολογία του ασυνεπής. Ασχολείται με τη ζωγραφική πορτρέτων, αλλά τα πορτρέτα του είναι διακοσμητικά. . . Οι επαναλήψεις, οι πλεονασμοί και η προχειρότητα της έκφρασης που παραμορφώνουν το έργο, μπορεί εν μέρει να οφείλονται στη βιασύνη, με την οποία (όπως μας θυμίζει συχνά ο συγγραφέας) γράφτηκε. Ορισμένα ελαττώματα του ύφους, ιδιαίτερα η αδέξια και εμπλεκόμενη δομή των προτάσεών του, μπορεί ίσως να αποδοθούν σε ανεπαρκή λογοτεχνική κατάρτιση. Η φουσκωμένη ρητορική, η ένταση μετά το αποτέλεσμα μέσω της υπερβολής, της αντίθεσης και του επιγράμματος, σηματοδοτούν την εκφυλισμένη γεύση της Αργυρής Εποχής, της οποίας ο Πατέρκουλος είναι το πρώτο παράδειγμα. Στην εισαγωγή του στον Βελλήιο Πατέρκουλο, ο Frederick W. Shipley παίρνει μία μέση λύση:Μία επιτομή της ρωμαϊκής ιστορίας, που συντάχθηκε βιαστικά από έναν αξιωματικό του στρατού... δύσκολα θα περίμενε κανείς να ανέλθει στο επίπεδο είτε της σπουδαίας ιστορίας, είτε της σπουδαίας λογοτεχνίας. Και όμως, λαμβανόμενος ως αυτό που είναι, ένα γρήγορο σκίτσο περίπου δέκα αιώνων ιστορίας, είναι, παρά τα πολλά του ελαττώματα... η πιο επιτυχημένη και πιο ευανάγνωστη από όλες τις συντομεύσεις της ρωμαϊκής ιστορίας, που μας έχουν φτάσει. Οι συντομεύσεις είναι συνήθως κάτι παραπάνω από λείψανα, αλλά ο Βελλήιος κατάφερε, παρά τη σύντομη πυξίδα του έργου του, να ντύσει τα γυμνά οστά με αληθινή σάρκα και να προικίσει τη σύνοψή του με κάτι περισσότερο από μία απλή σκιά ζωτικότητας, χάρη στο δικό του ενθουσιώδες ενδιαφέρον για την ανθρώπινη πλευρά των μεγάλων χαρακτήρων της ιστορίας. . . Έχει ορισμένες δικές του αριστεύσεις στην αντιμετώπιση ειδικών θεμάτων, ειδικά στα κεφάλαια για την ιστορία της λογοτεχνίας, στα οποία ο συγγραφέας έχει γνήσιο -αν όχι πολύ- κριτικό ενδιαφέρον. Επίσης στα κεφάλαια για τις ρωμαϊκές αποικίες και αυτά για την ιστορία της οργάνωσης των ρωμαϊκών επαρχιών και σε ορισμένα πορτρέτα χαρακτήρων των μεγάλων μορφών της ρωμαϊκής ιστορίας.

Υστεροφημία 
Η πραγματεία του Βελλήιου δεν προοριζόταν ως μία προσεκτική και περιεκτική μελέτη της ιστορίας. Ο συγγραφέας το αναγνώριζε και δήλωσε την επιθυμία του να γράψει ένα πιο λεπτομερές έργο, στο οποίο ανέφερε ότι θα έδινε πληρέστερη περιγραφή του Εμφυλίου Πολέμου και των εκστρατειών τού προστάτη του, Τιβέριου, αλλά δεν υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι το έκανε ποτέ.  Η ιστορία του δεν φαίνεται να ήταν ευρέως γνωστή στην αρχαιότητα. Σύμφωνα με τον σχολιαστή, τον διάβασε ο Λουκανός. Τα Χρονικά του Σουλπίκιου Σεβήρου φαίνεται να έχουν διαμορφωθεί σύμφωνα με την ιστορία του Βελλήιου, και αναφέρεται από τον Πρισκιανό. Αυτό φαίνεται να είναι το μέγεθος της επιρροής του πριν από την ανακάλυψη ενός χειρογράφου, που είχε υποστεί σοβαρές ζημιές στο αβαείο Mούρμπαχ στην Αλσατία το 1515. Αν και φθαρμένο και έκτοτε χαμένο, το χειρόγραφο αποτέλεσε τη βάση για την editio princeps, που δημοσίευσε ο Bεάτος Ρηνανός το 1520, και ένα μεταγενέστερο αντίγραφο που απέκτησε ο Ι. Κ. Oρέλλι.

Πρώιμες εκδόσεις 

 Editio princeps, Beatus Rhenanus, 1520
 πρώιμες εκδόσεις από
 Justus Lipsius, 1591
 Jan Gruter, 1607
 Gerardus Vossius, 1639
 Johan Henrik Boeclerus, 1642
 Αντώνιος Θύσιος ο νεότερος, 1653
 Νικόλαος Χάινσιος ο Πρεσβύτερος, 1678
 John Hudson, 1693
 Pieter Burman ο Πρεσβύτερος, 1719
 Ruhnken, 1789, ανατύπωση από τον Karl Heinrich Frotscher, 1830–1839
 μεταγενέστερες εκδόσεις
 Johann Caspar von Orelli, 1835
 Justus Friedrich Kritz, 1848
 Friedrich Gottlob Haase, 1858
 Karl Felix Halm, 1876
 Robinson Ellis, 1898, κριτική από τον William Warde Fowler στο Classical Review, Μάιος 1899

Για τις πηγές βλ.:
 F. Burmeister, «De Fontibus Vellei Paterculi», στο Berliner Studien für classische Philologie (1894), xv. Αγγλική μετάφραση από τον JS Watson στην Κλασική Βιβλιοθήκη του Bohn.

Νεότερη έκδοση 
 Velleius Paterculus, Historiarum Libri Duo, εκδ. WS Watt (2η έκδ. 1998. Saur, Στουτγάρδη. ) = Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana

Σχόλια 
 AJ Woodman, Velleius Paterculus: The Caesarian and Augustan Narrative (2.41-93) (1983 Cambridge UP; repr. 2004 paperback) = Cambridge Classical texts and comments 25.ISBN 0-521-60702-7
 Velleius Paterculus: The Tiberian Narrative (1977 Cambridge UP; repr. 2004 paperback) = Cambridge Classical texts and comments 19.ISBN 0-521-60935-6 )

Μετάφραση με λατινικό κείμενο 
 Velleius Paterculus, Compendium of Roman History, μτφρ. FW Shipley; Loeb Classical Library 152 (Harvard University Press, 1924; )

Βιβλιογραφικές αναφορές

Περαιτέρω ανάγνωση 
 Balmaceda, C. (2014). Οι αρετές του Τιβέριου στις «Ιστορίες» του Βελλέιου. Historia 63.3: 340–363.
 Connal, RT (2013). Velleius Paterculus: Ο στρατιώτης και ο γερουσιαστής. Classical World 107(1), 49–62.
 Cowan, E. ed., (2011). Velleius Paterculus: Δημιουργώντας Ιστορία. Swansea: Classical Press of Wales.
 Gowing, AM (2010). Caesar Grabs my Pen: Writing on Civil War υπό τον Τιβέριο. Στο Citizens of Discord: Rome and Its Civil Wars. Οξφόρδη: Oxford University Press.
 Gowing, AM (2005). Αυτοκρατορία και Μνήμη. Η αναπαράσταση της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας στον Αυτοκρατορικό Πολιτισμό. Cambridge: Cambridge University Press.
 Kramer, EA (2005). Βιβλίο Πρώτο της ιστορίας του Velleius: Scope, Levels of Treatment and Non-Roman Elements. Historia 54.2: 144–161.
 Schultze, C. (2010). Universal and Particular in Velleius Paterculus. In Historiae Mundi: Studies in Universal Historiography. Επιμέλεια P. Liddel and A. Fear, 116–130. Λονδίνο: Ντάκγουορθ.
 Starr, RJ (1980). Οι λογοτεχνικές τεχνικές του Βελλέιου και η οργάνωση της ιστορίας του. Transactions and Proceedings of the American Philological Association 110: 287–301.
 Sumner, GV (1970). Η αλήθεια για τον Velleius Paterculus: Prolegomena. Harvard Studies in Classical Philology 74: 257–297.
 Syme, R. (1978). Mendacity στο Velleius. American Journal of Philology. 99: 45–63.
 
 Woodman, AJ (1975). Velleius Paterculus. Στο Empire and Aftermath. Ασημί Λατινικό II. Επιμέλεια TA Dorey, 1–25. Λονδίνο: Routledge.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Velleius Paterculus: History of Rome (λατινικό πρωτότυπο, αγγλική μετάφραση)
 Livius.org: Marcus Velleius Paterculus

Ρωμαίοι ιστορικοί