Καταναγκαστική εργασία υπό τη γερμανική κυριαρχία κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Η χρήση σκλαβιάς και καταναγκαστικής εργασίας στη Ναζιστική Γερμανία () και σε όλη τη γερμανοκρατούμενη Ευρώπη κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έλαβε χώρα σε πρωτοφανή κλίμακα. Ήταν ένα ζωτικό μέρος της γερμανικής οικονομικής εκμετάλλευσης των κατακτημένων εδαφών. Συνέβαλε επίσης στη μαζική εξόντωση πληθυσμών στην κατεχόμενη Ευρώπη. Οι Γερμανοί απήγαγαν περίπου 12 εκατομμύρια άτομα από σχεδόν 20 ευρωπαϊκές χώρες - περίπου τα δύο τρίτα προέρχονταν από την Κεντρική Ευρώπη και την Ανατολική Ευρώπη. Πολλοί εργαζόμενοι πέθαναν ως αποτέλεσμα των συνθηκών διαβίωσής τους, με την ακραία κακομεταχείριση, το σοβαρό υποσιτισμό και τα βασανιστήρια να ήταν οι κύριες αιτίες θανάτου. Πολλοί περισσότεροι έγιναν άμαχοι θύματα από τους εχθρικούς (Συμμαχικούς) βομβαρδισμούς και τους βομβαρδισμούς των χώρων εργασίας τους καθ΄ όλη τη διάρκεια του πολέμου. Στο απόγειό τους, οι καταναγκαστικοί εργάτες αποτελούσαν το 20% του γερμανικού εργατικού δυναμικού. Μετρώντας τους θανάτους και τον κύκλο εργασιών, περίπου 15 εκατομμύρια άνδρες και γυναίκες ήταν έκαναν καταναγκαστική εργασία σε ένα σημείο κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Εκτός από τους Εβραίους, οι πιο σκληρές πολιτικές απέλασης και καταναγκαστικής εργασίας εφαρμόστηκαν στους πληθυσμούς της Λευκορωσίας, της Ουκρανίας και της Ρωσίας. Μέχρι το τέλος του πολέμου, ο μισός πληθυσμός της Λευκορωσίας είχε σκοτωθεί ή εκτοπιστεί.

Η ήττα της ναζιστικής Γερμανίας το 1945 απελευθέρωσε περίπου 11 εκατομμύρια ξένους (που κατηγοριοποιήθηκαν ως «εκτοπισμένοι»), οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν καταναγκαστικοί εργάτες και αιχμάλωτοι. Σε καιρό πολέμου, οι γερμανικές δυνάμεις είχαν φέρει στο Ράιχ 6,5 εκατομμύρια πολίτες, συν τους Σοβιετικούς αιχμαλώτους, για αναγκαστική εργασία σε εργοστάσια. Η επιστροφή τους στο σπίτι ήταν υψηλή προτεραιότητα για τους Συμμάχους. Ωστόσο, στην περίπτωση των πολιτών της ΕΣΣΔ, η επιστροφή συχνά σήμαινε υποψία συνεργασίας ή Γκουλάγκ. Ο Οργανισμός Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως των Ηνωμένων Εθνών (ΟΠΑΗΕ), ο Ερυθρός Σταυρός και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις παρείχαν τροφή, ρουχισμό, στέγη και βοήθεια για την επιστροφή στο σπίτι. Συνολικά, 5.2 εκατομμύρια ξένοι εργάτες και αιχμάλωτοι επαναπατρίστηκαν στη Σοβιετική Ένωση, 1.6 εκατ. στην Πολωνία, 1,5 εκατ. στη Γαλλία και 900.000 στην Ιταλία, μαζί με 300.000 έως 400.000 στη Γιουγκοσλαβία, την Τσεχοσλοβακία, την Ολλανδία, την Ουγγαρία και το Βέλγιο.

Εργάτες καταναγκαστικής εργασίας 

Η πολιτική του Χίτλερ για το Lebensraum (Ζωτικός χώρος) τόνιζε έντονα την κατάκτηση νέων εδαφών στην Ανατολή, γνωστών ως Generalplan Ost και την εκμετάλλευση αυτών των εδαφών για την παροχή φθηνών αγαθών και εργασίας στη Γερμανία. Ακόμη και πριν από τον πόλεμο, η ναζιστική Γερμανία διατηρούσε μια προσφορά εργασίας σκλάβων. Αυτή η πρακτική ξεκίνησε από τις πρώτες μέρες των στρατοπέδων εργασίας «αναξιόπιστων στοιχείων» (), όπως οι άστεγοι, οι ομοφυλόφιλοι, οι εγκληματίες, οι πολιτικοί αντιφρονούντες, οι κομμουνιστές, οι Εβραίοι και όποιος ήθελε το καθεστώς να απομακρυνθεί. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι Ναζί λειτούργησαν διάφορες κατηγορίες στρατοπέδων εργασίας για διαφορετικές κατηγορίες κρατουμένων. Οι κρατούμενοι στα ναζιστικά στρατόπεδα εργασίας δούλευαν μέχρι θανάτου με πολύ μικρές μερίδες και σε κακές συνθήκες, ή σκοτώνονταν αν δεν μπορούσαν να εργαστούν. Πολλοί πέθαναν ως άμεσο αποτέλεσμα της καταναγκαστικής εργασίας υπό τους Ναζί.

Μετά την εισβολή στην Πολωνία, οι Πολωνοεβραίοι άνω των 12 ετών και οι Πολωνοί άνω των 12 ετών που ζούσαν στο Γενικό Κυβερνείο υπόκεινταν σε καταναγκαστική εργασία. Ο ιστορικός Γιαν Γκρος εκτιμά ότι «όχι περισσότερο από το 15%» των Πολωνών εργατών προσφέρθηκαν εθελοντικά να πάνε να εργαστούν στη Γερμανία. Το 1942, όλοι οι μη Γερμανοί που ζούσαν στο Γενικό Κυβερνείο υπόκεινταν σε καταναγκαστική εργασία.

Ο μεγαλύτερος αριθμός στρατοπέδων εργασίας κρατούσε αμάχους που απήχθησαν βίαια στις κατεχόμενες χώρες (βλ. Μπλόκο (ιστορία)) για να προσφέρουν εργατικό δυναμικό στη γερμανική πολεμική βιομηχανία, να επισκευάσουν βομβαρδισμένους σιδηροδρόμους και γέφυρες ή να εργαστούν σε αγροκτήματα. Η χειρωνακτική εργασία ήταν σε μεγάλη ζήτηση, καθώς μεγάλο μέρος της δουλειάς που θα γινόταν σήμερα με μηχανές ήταν ακόμα χειρωνακτική υπόθεση τις δεκαετίες του 1930 και του 1940φτυάρι, χειρισμός υλικών, μηχανική κατεργασία και πολλά άλλα. Καθώς ο πόλεμος προχωρούσε, η χρήση της εργασίας των σκλάβων αυξήθηκε μαζικά. Αιχμάλωτοι πολέμου και άμαχοι «ανεπιθύμητοι» προσήχθησαν από τα κατεχόμενα. Εκατομμύρια Εβραίοι, Σλάβοι και άλλοι κατακτημένοι λαοί χρησιμοποιήθηκαν ως σκλάβοι εργάτες από γερμανικές εταιρείες, όπως η Thyssen, η Krupp, η IG Farben, η Bosch, η Daimler-Benz, η Demag, η Henschel, η Junkers, η Messerschmitt, η Siemens, ακόμη και η Volkswagen, για να μην αναφερθούν οι γερμανικές θυγατρικές ξένων εταιρειών, όπως η Fordwerke (θυγατρική της Ford Motor Company) και η Adam Opel AG (θυγατρική της General Motors), μεταξύ άλλων. Μόλις άρχισε ο πόλεμος, οι ξένες θυγατρικές κατασχέθηκαν και εθνικοποιήθηκαν από το γερμανικό κράτος που ελεγχόταν από τους Ναζί, και οι συνθήκες εργασίας εκεί επιδεινώθηκαν, όπως και σε ολόκληρη τη γερμανική βιομηχανία. Περίπου 12 εκατομμύρια καταναγκαστικοί εργάτες, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν Ανατολικοευρωπαίοι, απασχολήθηκαν στη γερμανική πολεμική οικονομία στη Ναζιστική Γερμανία καθ΄ όλη τη διάρκεια του πολέμου. Η γερμανική ανάγκη για εργασία σκλάβων αυξήθηκε σε σημείο που ακόμη και παιδιά απήχθησαν για να εργαστούν σε μια επιχείρηση που ονομάζεται Heuaktion. Περισσότερες από 2.000 γερμανικές εταιρείες επωφελήθηκαν από την εργασία των σκλάβων κατά τη ναζιστική εποχή, συμπεριλαμβανομένων των Deutsche Bank και Siemens.

Αριθμοί 
Στα τέλη του καλοκαιριού του 1944, τα γερμανικά αρχεία καταγράφουν 7,6 εκατομμύρια ξένους πολίτες εργάτες και αιχμάλωτους πολέμου στη γερμανική επικράτεια, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν μεταφερθεί εκεί με εξαναγκασμό. Μέχρι το 1944, η εργασία των σκλάβων αποτελούσε το ένα τέταρτο του συνολικού εργατικού δυναμικού της Γερμανίας και η πλειονότητα των γερμανικών εργοστασίων είχε μια ομάδα κρατουμένων. Οι Ναζί είχαν επίσης σχέδια για τον ενταφιασμό και τη μεταφορά στην Ευρώπη «του ικανού ανδρικού πληθυσμού μεταξύ 17 και 45 ετών» σε περίπτωση επιτυχούς εισβολής.

Οργάνωση Τοτ 

Η Οργάνωση Τοτ ήταν μια ομάδα πολιτικών και στρατιωτικών μηχανικών της ναζιστικής περιόδου στη Ναζιστική Γερμανία, που ονομάστηκε ομώνυμα από τον ιδρυτή της, Φριτς Τοτ, μηχανικό και ανώτερη προσωπικότητα των Ναζί. Ο οργανισμός ήταν υπεύθυνος για μια τεράστια γκάμα έργων μηχανικής τόσο στη Γερμανία πριν από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο όσο και σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη από τη Γαλλία έως τη Ρωσία. Ο Τοτ έγινε διαβόητος για τη χρήση καταναγκαστικής εργασίας. Οι περισσότεροι από τους λεγόμενους «εθελοντές» Σοβιετικούς αιχμαλώτους εργάτες τοποθετήθηκαν στην Οργάνωση Τοτ. Η ιστορία του οργανισμού χωρίζεται σε τρεις κύριες φάσεις.

 Μια προπολεμική περίοδος μεταξύ 1933 και 1938, κατά την οποία ο προκάτοχος της Οργάνωσης Τοτ, το γραφείο του Γενικού Επιθεωρητή των Γερμανικών Δρόμων (Generalinspektor für das deutsche Straßenwesen), ήταν κυρίως υπεύθυνος για την κατασκευή του γερμανικού δικτύου Autobahn. Η οργάνωση μπόρεσε να αντλήσει «στρατευμένη» (δηλαδή υποχρεωτική) εργασία από τη Γερμανία μέσω της Υπηρεσίας Εργασίας του Ράιχ (Reichsarbeitsdienst, RAD).
 Η περίοδος από το 1938 έως το 1942 μετά την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, όταν ιδρύθηκε και χρησιμοποιήθηκε στο Ανατολικό Μέτωπο η Οργάνωση Τοτ. Η τεράστια αύξηση της ζήτησης για εργατικό δυναμικό που δημιουργήθηκε από τα διάφορα στρατιωτικά και παραστρατιωτικά σχέδια αντιμετωπίστηκε από μια σειρά επεκτάσεων των νόμων για την υποχρεωτική θητεία, που υποχρέωνε τελικά όλους τους Γερμανούς να καθορίσουν αυθαίρετα (δηλαδή ουσιαστικά απεριόριστη) υποχρεωτική εργασία για το κράτος: Zwangsarbeit. Από το 1938 έως το 1940, πάνω από 1,75 εκατομμύρια Γερμανοί επιστρατεύτηκαν στην εργατική υπηρεσία. Από το 1940–42, η Οργάνωση Τοτ άρχισε να βασίζεται στους Gastarbeitnehmer (φιλοξενούμενοι εργάτες), Militärinternierte (στρατιωτικοί κρατούμενοι), Zivilarbeiter (πολιτικοί εργαζόμενοι), Ostarbeiter (Ανατολικοί εργάτες) και Hilfswillige («εθελοντές») εργάτες αιχμαλώτους πολέμου.
 Η περίοδος από το 1942 μέχρι το τέλος του πολέμου, με περίπου 1,4 εκατομμύριο εργάτες στην υπηρεσία της Οργάνωσης Τοτ. Συνολικά, το 1% ήταν Γερμανοί που απορρίφθηκαν από τη στρατιωτική θητεία και το 1,5% ήταν κρατούμενοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. οι υπόλοιποι ήταν αιχμάλωτοι πολέμου και υποχρεωτικοί εργάτες από τις κατεχόμενες χώρες. Όλοι αντιμετωπίζονταν ουσιαστικά ως σκλάβοι και υπήρχαν στην πλήρη και αυθαίρετη υπηρεσία ενός αδίστακτου ολοκληρωτικού κράτους. Πολλοί δεν επέζησαν από το έργο ή τον πόλεμο.

Εξόντωση μέσω της εργασίας 

Εκατομμύρια Εβραίοι ήταν καταναγκαστικοί εργάτες σε γκέτο, πριν μεταφερθούν στα στρατόπεδα εξόντωσης. Οι Ναζί λειτουργούσαν επίσης στρατόπεδα συγκέντρωσης, μερικά από τα οποία παρείχαν δωρεάν καταναγκαστική εργασία για βιομηχανικές και άλλες δουλειές, ενώ άλλα υπήρχαν καθαρά για την εξόντωση των κρατουμένων τους. Για να παραπλανηθούν τα θύματα, στις εισόδους ορισμένων στρατοπέδων τοποθετήθηκε το ψέμα «η δουλειά φέρνει ελευθερία» («arbeit macht frei»), για να ενθαρρύνει την εσφαλμένη εντύπωση ότι η συνεργασία θα απελευθέρωσε. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα στρατοπέδου συγκέντρωσης εργασίας είναι το συγκρότημα στρατοπέδων εργασίας Μίτελμπαου-Ντόρα, που εξυπηρετούσε την παραγωγή του πυραύλου V-2. Η εξόντωση μέσω της εργασίας ήταν μια αρχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου της Ναζιστικής Γερμανίας που ρύθμιζε τους σκοπούς των περισσότερων στρατοπέδων εργασίας και συγκέντρωσης. Ο κανόνας απαιτούσε οι τρόφιμοι των γερμανικών στρατοπέδων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου να αναγκάζονται να εργάζονται για τη γερμανική πολεμική βιομηχανία μόνο με βασικά εργαλεία και ελάχιστες μερίδες τροφίμων, μέχρι να εξαντληθούν πλήρως.

Διαμάχη για τις αποζημιώσεις 
Για τη διευκόλυνση της οικονομίας μετά τον πόλεμο, ορισμένες κατηγορίες θυμάτων του ναζισμού αποκλείστηκαν από την αποζημίωση από τη γερμανική κυβέρνηση. Αυτές ήταν οι ομάδες με τη λιγότερη πολιτική πίεση που θα μπορούσε να τους είχε ασκηθεί και πολλοί καταναγκαστικοί εργάτες από την Ανατολική Ευρώπη εμπίπτουν σε αυτήν την κατηγορία. Υπήρξε μικρή πρωτοβουλία από την πλευρά της γερμανικής κυβέρνησης ή επιχείρησης για την αποζημίωση των καταναγκαστικών εργατών από την περίοδο του πολέμου.

Μέχρι σήμερα, υπάρχουν επιχειρήματα ότι μια τέτοια διευθέτηση δεν έχει πραγματοποιηθεί ποτέ πλήρως και ότι η μεταπολεμική ανάπτυξη της Γερμανίας έχει βοηθηθεί σε μεγάλο βαθμό, ενώ η ανάπτυξη των χωρών των θυμάτων έχει σταματήσει.

Ένα εξέχον παράδειγμα μιας ομάδας που δεν έλαβε σχεδόν καμία αποζημίωση για το χρόνο της καταναγκαστικής εργασίας στη Ναζιστική Γερμανία είναι οι Πολωνοί καταναγκαστικοί εργάτες. Σύμφωνα με τη Συμφωνία του Πότσνταμ του 1945, οι Πολωνοί επρόκειτο να λάβουν αποζημιώσεις όχι από την ίδια τη Γερμανία, αλλά από το μερίδιο της Σοβιετικής Ένωσης από αυτές τις αποζημιώσεις. Λόγω της σοβιετικής πίεσης στην πολωνική κομμουνιστική κυβέρνηση, οι Πολωνοί συμφώνησαν σε ένα σύστημα αποπληρωμής που de facto σήμαινε ότι λίγα πολωνικά θύματα λάμβαναν οποιουδήποτε είδους επαρκή αποζημίωση (συγκρίσιμη με τα θύματα στη Δυτική Ευρώπη ή την ίδια τη Σοβιετική Ένωση). Το μεγαλύτερο μέρος του πολωνικού μεριδίου των αποζημιώσεων «δόθηκε» στην Πολωνία από τη Σοβιετική Ένωση στο πλαίσιο του Κομεκόν, το οποίο όχι μόνο ήταν εξαιρετικά αναποτελεσματικό, αλλά ωφέλησε τη Σοβιετική Ένωση πολύ περισσότερο από την Πολωνία. Κάτω από περαιτέρω σοβιετική πίεση (που σχετίζεται με τη Συμφωνία του Λονδίνου για τα γερμανικά εξωτερικά χρέη), το 1953 η Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας παραιτήθηκε από το δικαίωμά της σε περαιτέρω αξιώσεις αποζημιώσεων από τα κράτη διάδοχα της ναζιστικής Γερμανίας. Μόνο μετά την πτώση του κομμουνισμού στην Πολωνία το 1989/1990, η πολωνική κυβέρνηση προσπάθησε να επαναδιαπραγματευτεί το ζήτημα των αποζημιώσεων, αλλά βρήκε λίγη υποστήριξη σε αυτό από τη γερμανική πλευρά και καμία από τη σοβιετική (αργότερα, ρωσική) πλευρά.

Ο συνολικός αριθμός των καταναγκαστικών εργατών υπό τη ναζιστική κυριαρχία που ήταν ακόμη εν ζωή τον Αύγουστο του 1999 ήταν 2,3 εκατομμύρια. Το Γερμανικό Πρόγραμμα Αποζημίωσης Καταναγκαστικής Εργασίας ιδρύθηκε το 2000. Είναι ένα ταμείο καταναγκαστικής εργασίας που πλήρωσε περισσότερα από 4,37 δισ. ευρώ σε περίπου 1,7 εκατομμύριο θύματα που ζούσαν τότε σε όλο τον κόσμο (εφάπαξ πληρωμές μεταξύ 2.500 και 7.500 ευρώ). Η Γερμανίδα Καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ δήλωσε το 2007 ότι «πολλοί πρώην καταναγκαστικοί εργάτες έλαβαν επιτέλους την υποσχεθείσα ανθρωπιστική βοήθεια». Παραδέχτηκε επίσης ότι πριν από τη σύσταση του ταμείου τίποτα δεν είχε πάει απευθείας στους καταναγκαστικούς εργάτες. Ο Γερμανός πρόεδρος Χορστ Κέλερ δήλωσε:

 Ήταν μια πρωτοβουλία που χρειαζόταν επειγόντως στο ταξίδι προς την ειρήνη και τη συμφιλίωση... Τουλάχιστον, με αυτές τις συμβολικές πληρωμές, η ταλαιπωρία των θυμάτων έχει αναγνωριστεί δημόσια μετά από δεκαετίες λήθης.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Αποζημίωση για Καταναγκαστική Εργασία στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: Ο γερμανικός νόμος περί αποζημίωσης της 2ας Αυγούστου 2000
 Γερμανικός νόμος περί αποζημιώσεων
 Έκθεση για την αποζημίωση των θυμάτων, Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης
 Έγγραφο καταναγκαστικής εργασίας από το Γιαντ Βασσέμ 
 "Forced and Slave Labor in Nazi-dominated Europe, 1933 to 1945", United States Holocaust Memorial Symposium (2002)
 Διεθνής Ερυθρός Σταυρός
 Κέντρο Τεκμηρίωσης Ναζιστικής Καταναγκαστικής Εργασίας στο Βερολίνο-Schoeneweide
 Καταναγκαστική Εργασία στη Salamander AG
 Διεκδικήσεις κατά της Γερμανίας 
 International Tracing Service – Γλωσσάρι

 
Οικονομία της Ναζιστικής Γερμανίας
Ιστορία της Γερμανίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Εγκλήματα πολέμου των Ναζί