Αντιψυχωσικό

Τα αντιψυχωσικά, γνωστά και ως νευροληπτικά, είναι κατηγορία ψυχοτρόπων φαρμάκων που χρησιμοποιούνται κυρίως για τη διαχείριση της ψύχωσης (συμπεριλαμβανομένων των παραληρημάτων, των ψευδαισθήσεων, της παράνοιας ή της διαταραγμένης σκέψης ), κυρίως στη σχιζοφρένεια αλλά και σε μια σειρά από άλλες ψυχωσικές διαταραχές. Αποτελούν επίσης το στήριγμα μαζί με τους σταθεροποιητές της διάθεσης στη θεραπεία της διπολικής διαταραχής.

Η χρήση αντιψυχωσικών μπορεί να οδηγήσει σε πολλές ανεπιθύμητες παρενέργειες όπως ακούσιες κινητικές διαταραχές, γυναικομαστία, στυτική δυσλειτουργία, αύξηση βάρους και μεταβολικό σύνδρομο. Η μακροχρόνια χρήση μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες όπως όψιμη δυσκινησία, όψιμη δυστονία και όψιμη ακαθησία.

Τα αντιψυχωσικά πρώτης γενιάς (π.χ. χλωροπρομαζίνη), γνωστά ως τυπικά αντιψυχωσικά, πρωτοεμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1950 και άλλα αναπτύχθηκαν μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Τα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς, γνωστά ως άτυπα αντιψυχωσικά, εισήχθησαν αρχικά με την κλοζαπίνη στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και ακολούθησαν άλλα (π.χ. ρισπεριδόνη). Και οι δύο γενιές φαρμάκων μπλοκάρουν τους υποδοχείς ντοπαμίνης στον εγκέφαλο, αλλά τα άτυπα τείνουν να δρουν και στους υποδοχείς σεροτονίνης.

Ιατρικές χρήσεις 
Τα αντιψυχωσικά χρησιμοποιούνται συχνότερα για τις ακόλουθες καταστάσεις:

 Σχιζοφρένεια
 Σχιζοσυναισθηματική διαταραχή συνήθως σε συνδυασμό είτε με ένα αντικαταθλιπτικό (στην περίπτωση του καταθλιπτικού υποτύπου) είτε με έναν σταθεροποιητή διάθεσης (στην περίπτωση του διπολικού υποτύπου).
 Η διπολική διαταραχή (οξεία μανία και μικτά επεισόδια) μπορεί να αντιμετωπιστεί είτε με τυπικά είτε με άτυπα αντιψυχωσικά, αν και συνήθως προτιμώνται τα άτυπα αντιψυχωσικά επειδή τείνουν να έχουν πιο ευνοϊκά προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών και, σύμφωνα με μια πρόσφατη μετα-ανάλυση, τείνουν να έχει μικρότερη ευθύνη για την πρόκληση μετατροπής από μανία σε κατάθλιψη.
 Ψυχωτική κατάθλιψη: σε αυτή την ένδειξη είναι κοινή πρακτική για τον ψυχίατρο να συνταγογραφεί έναν συνδυασμό ενός άτυπου αντιψυχωσικού και ενός αντικαταθλιπτικού, καθώς αυτή η πρακτική υποστηρίζεται καλύτερα από τα στοιχεία.
 Ανθεκτική στη θεραπεία κατάθλιψη, ως συμπλήρωμα στην τυπική αντικαταθλιπτική θεραπεία.

Τα αντιψυχωσικά γενικά δεν συνιστώνται για τη θεραπεία προβλημάτων συμπεριφοράς που σχετίζονται με άνοια, δεδομένου ότι ο κίνδυνος χρήσης τείνει να είναι μεγαλύτερος από το πιθανό όφελος. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για την αϋπνία, στην οποία δεν συνιστώνται ως θεραπεία πρώτης γραμμής. Υπάρχουν τεκμηριωμένες ενδείξεις για τη χρήση αντιψυχωσικών σε παιδιά (π.χ. διαταραχή τικ, διπολική διαταραχή, ψύχωση), αλλά η χρήση αντιψυχωσικών εκτός αυτών των πλαισίων (π.χ. για τη θεραπεία προβλημάτων συμπεριφοράς) απαιτεί σημαντική προσοχή.

Τα αντιψυχωσικά χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία των τικ που σχετίζονται με το σύνδρομο Τουρέτ. Η αριπιπραζόλη, ένα άτυπο αντιψυχωσικό, χρησιμοποιείται ως συμπληρωματικό φάρμακο για τη βελτίωση της σεξουαλικής δυσλειτουργίας ως σύμπτωμα των αντικαταθλιπτικών εκλεκτικών αναστολέων επαναπρόσληψης σεροτονίνης στις γυναίκες. Η κουετιαπίνη χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της γενικευμένης αγχώδους διαταραχής.

Τυπικά vs άτυπα 
Δεν είναι σαφές εάν τα άτυπα (δεύτερης γενιάς) αντιψυχωσικά προσφέρουν πλεονεκτήματα έναντι των παλαιότερων αντιψυχωσικών πρώτης γενιάς. Η αμισουλπρίδη, η ολανζαπίνη, η ρισπεριδόνη και η κλοζαπίνη μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικές αλλά σχετίζονται με μεγαλύτερες παρενέργειες. Τα τυπικά αντιψυχωσικά έχουν ίσα ποσοστά εγκατάλειψης και υποτροπής συμπτωμάτων με τα άτυπα όταν χρησιμοποιούνται σε χαμηλές έως μέτριες δόσεις.

Η κλοζαπίνη είναι μια αποτελεσματική θεραπεία για όσους ανταποκρίνονται ελάχιστα σε άλλα φάρμακα («ανθεκτική στη θεραπεία» ή «ανθεκτική» σχιζοφρένεια), αλλά έχει τη δυνητικά σοβαρή παρενέργεια της ακοκκιοκυτταραιμίας (μειωμένος αριθμός λευκών αιμοσφαιρίων ) σε λιγότερους από 4 % των ανθρώπων.

Το 2005, ένας κυβερνητικός οργανισμός των ΗΠΑ, το Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας δημοσίευσε τα αποτελέσματα μιας μεγάλης ανεξάρτητης μελέτης (τη CATIE). Καμία άλλη άτυπη ουσία που μελετήθηκε (ρισπεριδόνη, κουετιαπίνη και ζιπρασιδόνη) δεν είχε καλύτερη απόδοση από το τυπικό αντιψυχωσικό περφαιναζίνη στις παραμέτρους που μελετήθηκαν, ούτε προκάλεσε λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες από την περφαιναζίνη, αν και περισσότεροι ασθενείς διέκοψαν τη περφαιναζίνη λόγω εξωπυραμιδικών επιδράσεων σε σύγκριση με τα άτυπα (8% έναντι 2% έως 4%).

Τα άτυπα αντιψυχωσικά δεν φαίνεται να οδηγούν σε βελτιωμένα ποσοστά τήρησης της φαρμακευτικής αγωγής σε σύγκριση με τα τυπικά αντιψυχωσικά.

Πολλοί ερευνητές αμφισβητούν τη συνταγογράφηση ως αγωγή πρώτης γραμμής άτυπων έναντι των τυπικών αντιψυχωσικών, και ορισμένοι αμφισβητούν ακόμη και τη διάκριση μεταξύ των δύο τάξεων. Αντίθετα, άλλοι ερευνητές επισημαίνουν τον σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο όψιμης δυσκινησίας και άλλων εξωπυραμιδικών συμπτωμάτων με τα τυπικά και για αυτόν τον λόγο μόνο συνιστούν θεραπεία πρώτης γραμμής με τα άτυπα, παρά τη μεγαλύτερη τάση για μεταβολικές ανεπιθύμητες ενέργειες στα τελευταία. Ο κυβερνητικός οργανισμός του Ηνωμένου Βασιλείου NICE αναθεώρησε πρόσφατα τη σύστασή του ευνοώντας τα άτυπα, για να συμβουλεύσει ότι η επιλογή πρέπει να είναι ατομική με βάση τα ιδιαίτερα προφίλ του κάθε φαρμάκου και τις προτιμήσεις του ασθενούς.

Παρενέργειες 
Γενικά, περισσότερα από ένα αντιψυχωσικά φάρμακα δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα λόγω αυξημένων ανεπιθύμητων ενεργειών.

Πολύ σπάνια τα αντιψυχωσικά μπορεί να προκαλέσουν όψιμη ψύχωση.

Ανά συχνότητα 
Συχνές (≥ 1% και έως 50% επίπτωση για τα περισσότερα αντιψυχωσικά φάρμακα) ανεπιθύμητες ενέργειες των αντιψυχωσικών περιλαμβάνουν:

 Καταστολή (ιδιαίτερα συχνή με ασεναπίνη, κλοζαπίνη, ολανζαπίνη, κουετιαπίνη, χλωροπρομαζίνη και ζοτεπίνη )
 Πονοκέφαλοι
 Ζάλη
 Διάρροια
 Ανησυχία
 Εξωπυραμιδικές παρενέργειες (ιδιαίτερα συχνές με αντιψυχωσικά πρώτης γενιάς), οι οποίες περιλαμβάνουν:

 - Ακαθησία, μια συχνά ενοχλητική αίσθηση εσωτερικής ανησυχίας.
 - Δυστονία, μια ανώμαλη μυϊκή σύσπαση
 - Ψευδοπαρκινσονισμός, συμπτώματα παρόμοια με αυτά που εμφανίζουν τα άτομα με νόσο του Πάρκινσον, συμπεριλαμβανομένου τρόμου και σιελόρροιας

 Υπερπρολακτιναιμία (σπάνια για όσους λαμβάνουν θεραπεία με κλοζαπίνη, κουετιαπίνη και αριπιπραζόλη ), η οποία μπορεί να προκαλέσει:

 - Γαλακτόρροια, η ασυνήθιστη έκκριση γάλακτος.
 - Γυναικομαστία, μη φυσιολογική ανάπτυξη του ιστού του μαστού
 - Σεξουαλική δυσλειτουργία (και στα δύο φύλα)
 - Οστεοπόρωση

 Ορθοστατική υπόταση
 Αύξηση βάρους (ιδιαίτερα εμφανής με την κλοζαπίνη, την ολανζαπίνη, την κουετιαπίνη και τη ζοτεπίνη )
 Αντιχολινεργικές παρενέργειες (κοινές για την ολανζαπίνη, την κλοζαπίνη, λιγότερο πιθανές για τη ρισπεριδόνη ) όπως:

 - Θολή όραση
 - Δυσκοιλιότητα
 - Ξηροστομία (αν και μπορεί επίσης να εμφανιστεί υπερσιελόρροια)
 - Μειωμένη εφίδρωση

 Η όψιμη δυσκινησία φαίνεται να είναι πιο συχνή με υψηλής ισχύος αντιψυχωσικά πρώτης γενιάς, όπως η αλοπεριδόλη, και τείνει να εμφανίζεται μετά από χρόνια και όχι οξεία θεραπεία. Χαρακτηρίζεται από αργές (εξ ου και όψιμες ) επαναλαμβανόμενες, ακούσιες και άσκοπες κινήσεις, τις περισσότερες φορές του προσώπου, των χειλιών, των ποδιών ή του κορμού, οι οποίες τείνουν να αντιστέκονται στη θεραπεία και είναι συχνά μη αναστρέψιμες. Το ποσοστό εμφάνισης όψιμης δυσκινησίας είναι περίπου 5% ανά έτος χρήσης αντιψυχωσικού φαρμάκου (όποιο και αν είναι το φάρμακο που χρησιμοποιείται).

Σπάνιες/Όχι συχνές (<1% επίπτωση για τα περισσότερα αντιψυχωσικά φάρμακα) οι ανεπιθύμητες ενέργειες των αντιψυχωσικών περιλαμβάνουν:

 Αιμορραγίες (π.χ. ακοκκιοκυτταραιμία, λευκοπενία και ουδετεροπενία), οι οποίες είναι πιο συχνές σε ασθενείς που λαμβάνουν κλοζαπίνη.
 Μεταβολικό σύνδρομο και άλλα μεταβολικά προβλήματα όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου II — ιδιαίτερα συχνά με την κλοζαπίνη, την ολανζαπίνη και τη ζοτεπίνη. Σε αμερικανικές μελέτες οι Αφροαμερικανοί φάνηκαν να διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν σακχαρώδη διαβήτη τύπου ΙΙ. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι γυναίκες είναι πιο ευαίσθητες στις μεταβολικές παρενέργειες των αντιψυχωσικών φαρμάκων πρώτης γενιάς από τους άνδρες. Οι μεταβολικές ανεπιθύμητες ενέργειες φαίνεται να προκαλούνται από τους ακόλουθους μηχανισμούς:

 - Προκαλώντας αύξηση βάρους με τον ανταγωνισμό των υποδοχέων ισταμίνης H <sub id="mwAfY">1</sub> και σεροτονίνης 5-HT <sub id="mwAfg">2C</sub> και ίσως αλληλεπιδρώντας με άλλες νευροχημικές οδούς στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

 Κακόηθες νευροληπτικό σύνδρομο, μια δυνητικά θανατηφόρα κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

 - Αυτόνομη αστάθεια, που μπορεί να εκδηλωθεί με ταχυκαρδία, ναυτία, έμετο, εφίδρωση κ.λπ.
 - Υπερθερμία — αυξημένη θερμοκρασία σώματος.
 - Αλλαγή νοητικής κατάστασης (σύγχυση, παραισθήσεις, κώμα κ.λπ. )
 - Μυϊκή ακαμψία
 - Εργαστηριακές ανωμαλίες (π.χ. αυξημένη κινάση κρεατίνης, μειωμένα επίπεδα σιδήρου στο πλάσμα, ανωμαλίες ηλεκτρολυτών κ.λπ. )

 Παγκρεατίτιδα
 Παράταση του διαστήματος QT — πιο εμφανής σε όσους έλαβαν θεραπεία με αμισουλπρίδη, πιμοζίδη, σερτινδόλη, θειοριδαζίνη και ζιπρασιδόνη.
 Πολύμορφη κοιλιακή ταχυκαρδίας (torsades de pointes)
 Επιληπτικές κρίσεις, ιδιαίτερα σε άτομα που λαμβάνουν θεραπεία με χλωροπρομαζίνη και κλοζαπίνη.
 Θρομβοεμβολική νόσος
 Εμφραγμα μυοκαρδίου
 Εγκεφαλικό

Μακροπρόθεσμες παρενέργειες 
Ορισμένες μελέτες έχουν βρει μειωμένο προσδόκιμο ζωής που σχετίζεται με τη χρήση αντιψυχωσικών και υποστήριξαν ότι χρειάζονται περισσότερες μελέτες. Τα αντιψυχωσικά μπορεί επίσης να αυξήσουν τον κίνδυνο πρόωρου θανάτου σε άτομα με άνοια. Τα αντιψυχωσικά συνήθως επιδεινώνουν τα συμπτώματα σε άτομα που πάσχουν από διαταραχή αποπροσωποποίησης. Η πολυφαρμακία αντιψυχωσικών (συνταγογράφηση δύο ή περισσότερων αντιψυχωσικών ταυτόχρονα για ένα άτομο) είναι συνήθης πρακτική αλλά δεν βασίζεται σε στοιχεία ή συνιστάται, και υπάρχουν πρωτοβουλίες για τον περιορισμό της. Ομοίως, η χρήση υπερβολικά υψηλών δόσεων (συχνά αποτέλεσμα πολυφαρμακίας) συνεχίζεται παρά τις κλινικές οδηγίες και τα στοιχεία που δείχνουν ότι συνήθως δεν είναι πιο αποτελεσματική αλλά συνήθως είναι πιο επιβλαβής.

Απώλεια φαιάς ουσίας και άλλες δομικές αλλαγές του εγκεφάλου με την πάροδο του χρόνου παρατηρούνται μεταξύ των ατόμων που έχουν διαγνωστεί με σχιζοφρένεια. Οι μετα-αναλύσεις των επιδράσεων της αντιψυχωτικής θεραπείας στον όγκο της φαιάς ουσίας και στη δομή του εγκεφάλου έχουν καταλήξει σε αντικρουόμενα συμπεράσματα. Μια μετα-ανάλυση του 2012 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η απώλεια φαιάς ουσίας είναι μεγαλύτερη σε ασθενείς που έλαβαν θεραπεία με αντιψυχωσικά πρώτης γενιάς σε σχέση με αυτούς που έλαβαν θεραπεία με άτυπα και υπέθεσε ότι η προστατευτική επίδραση των άτυπων είναι μια πιθανή εξήγηση. Μια δεύτερη μετα-ανάλυση έδειξε ότι η θεραπεία με αντιψυχωσικά συσχετίστηκε με αυξημένη απώλεια φαιάς ουσίας. Μελέτες σε ζώα διαπίστωσαν ότι οι πίθηκοι που εκτέθηκαν τόσο σε αντιψυχωσικά πρώτης όσο και δεύτερης γενιάς εμφανίζουν σημαντική μείωση στον όγκο του εγκεφάλου, με αποτέλεσμα τη μείωση του όγκου του εγκεφάλου κατά 8-11% σε μια περίοδο 17-27 μηνών.

Οι ήπιες, μακροχρόνιες μορφές ακαθισίας συχνά παραβλέπονται ή συγχέονται με τη μεταψυχωτική κατάθλιψη, ιδιαίτερα όταν δεν έχουν την εξωπυραμιδική συμμετοχή που έχουν διδαχθεί οι ψυχίατροι να περιμένουν όταν αναζητούν σημάδια ακαθησίας.

Η αρνητική επίδραση στη γνωστική λειτουργία και ο αυξημένος κίνδυνος θανάτου σε άτομα με άνοια μαζί με επιδείνωση των συμπτωμάτων έχουν περιγραφεί στη βιβλιογραφία.

Διακοπή 
Το Βρετανικό Εθνικό Συνταγολόγιο συνιστά τη σταδιακή διακοπή των αντιψυχωσικών για την αποφυγή του οξέος στερητικού συνδρόμου ή της ταχείας υποτροπής. Τα συμπτώματα στέρησης περιλαμβάνουν συνήθως ναυτία, έμετο και απώλεια όρεξης. Άλλα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν ανησυχία, αυξημένη εφίδρωση και προβλήματα ύπνου. Λιγότερο συχνά μπορεί να υπάρχει μια αίσθηση ότι ο κόσμος περιστρέφεται, μούδιασμα ή μυϊκοί πόνοι. Τα συμπτώματα γενικά υποχωρούν μετά από σύντομο χρονικό διάστημα.

Υπάρχουν ισχνές ενδείξεις ότι η διακοπή των αντιψυχωσικών μπορεί να οδηγήσει σε ψύχωση. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε υποτροπή της κατάστασης που αντιμετωπίζεται. Σπάνια μπορεί να εμφανιστεί όψιμη δυσκινησία όταν διακόπτεται η φαρμακευτική αγωγή.

Απροσδόκητα ψυχωτικά επεισόδια έχουν παρατηρηθεί σε ασθενείς που διέκοψαν την κλοζαπίνη. Αυτό αναφέρεται ως ψύχωση υπερευαισθησίας, που δεν πρέπει να ταυτίζεται με όψιμη δυσκινησία.

Η όψιμη δυσκινησία μπορεί να υποχωρήσει κατά την διακοπή χορήγησης του αντιψυχωτικού παράγοντα ή μπορεί να επιμείνει.

Φαινόμενα στέρησης μπορεί επίσης να εμφανιστούν κατά τη μετάβαση ενός ατόμου από ένα αντιψυχωσικό σε άλλο (υποτίθεται ότι οφείλεται σε διακυμάνσεις της ισχύος και της δραστηριότητας του υποδοχέα). Τέτοια φαινόμενα στέρησης μπορεί να περιλαμβάνουν χολινεργική ανάκαμψη, σύνδρομο ενεργοποίησης και κινητικά σύνδρομα συμπεριλαμβανομένων δυσκινησιών. Αυτές οι παρενέργειες είναι πιο πιθανές κατά τις ταχείες εναλλαγές μεταξύ των αντιψυχωσικών παραγόντων, επομένως η σταδιακή αλλαγή αντιψυχωσικών ελαχιστοποιεί αυτά τα φαινόμενα απόσυρσης. Το British National Formulary συνιστά σταδιακή απόσυρση κατά τη διακοπή της αντιψυχωτικής θεραπείας για την αποφυγή του οξέος στερητικού συνδρόμου ή της ταχείας υποτροπής. Η διαδικασία διασταυρούμενης τιτλοδότησης περιλαμβάνει σταδιακή αύξηση της δόσης του νέου φαρμάκου ενώ σταδιακή μείωση της δόσης του παλιού φαρμάκου.

Κατάλογος ουσιών 

Τα κλινικά χρησιμοποιούμενα αντιψυχωσικά φάρμακα παρατίθενται παρακάτω ανά ομάδα φαρμάκων. Οι εμπορικές ονομασίες εμφανίζονται σε παρένθεση. Μια ανασκόπηση του 2013 δήλωσε ότι η διαίρεση των αντιψυχωσικών σε πρώτη και δεύτερη γενιά ίσως δεν είναι ακριβής.

Σημειώσεις:

† υποδηλώνει φάρμακα που δεν κυκλοφορούν πλέον (ή δεν κυκλοφορούσαν ποτέ) στις αγγλόφωνες χώρες.

‡ δηλώνει φάρμακα που δεν κυκλοφορούν πλέον (ή δεν κυκλοφορούσαν ποτέ) στην αγορά στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ορισμένα αντιψυχωσικά δεν τοποθετούνται σε κατηγορίες πρώτης ή δεύτερης γενιάς.

Το # υποδηλώνει φάρμακα που έχουν αποσυρθεί παγκοσμίως.

Πρώτης γενιάς (τυπικά)

Βουτυροφαινόνες 

 Μπενπεριδόλη ‡
 Βρωμπεριδόλη †
 Δροπεριδόλη ‡
 Αλοπεριδόλη
 Μοπερόνη (αποσύρθηκε) †
 Πιπαμπερόνη (αποσύρθηκε) †
 Τιμιπερόνη †

Διφαινυλοβουτυλοπιπεριδίνες 

 Φλουσπιριλίνη ‡
 Πενφλουριδόλη ‡
 Πιμοζίδη

Φαινοθειαζίνες 

 Ακεπρομαζίνη † — αν και χρησιμοποιείται κυρίως στην κτηνιατρική.
 Χλωροπρομαζίνη
 Κυαμεμαζίνη †
 Διξυραζίνη †
 Φλουφαιναζίνη
 Λεβομεπρομαζίνη ‡
 Μεσοριδαζίνη (αποσύρθηκε) †
 Περαζίνη
 Περικυαζίνη ‡
 Περφαιναζίνη
 Πιποτιαζίνη ‡
 Προχλωροπεραζίνη
 Προμαζίνη (αποσύρθηκε)
 Προμεθαζίνη
 Προθειπεντύλη †
 Θειοπροπεραζίνη ‡ (μόνο η αγγλόφωνη χώρα στην οποία είναι διαθέσιμη είναι ο Καναδάς)
 Θειοριδαζίνη (αποσύρθηκε)
 Τριφλουοπεραζίνη
 Τριφλουπρομαζίνη (αποσύρθηκε) †

Θειοξανθήνες 

 Χλωροπροθιξένη †
 Κλοπενθιξόλη
 Φλουπεντιξόλη ‡
 Θειοθιξένιο
 Ζουκλοπενθιξόλη ‡

Αμφισβητούμενη κατηγοριοποίηση 
Αυτή η κατηγορία αφορά φάρμακα που έχουν ονομαστεί και πρώτης και δεύτερης γενιάς, ανάλογα με τη βιβλιογραφία που χρησιμοποιείται.

Βενζαμίδες 

 Σουλπιρίδη ‡
 Σουλτοπρίδη †
 Βεραλιπρίδη †

Τρικυκλικά 

 Καρπιπραμίνη †
 Κλοκαπραμίνη †
 Κλοροτεπίνη †
 Κλοτιαπίνη ‡
 Λοξαπίνη
 Μοσαπραμίνη †

Άλλες 

 Μολινδόνη #

Δεύτερης γενιάς (άτυπα)

Βενζαμίδες 

 Αμισουλπρίδη ‡ – Εκλεκτικός ανταγωνιστής ντοπαμίνης. Υψηλότερες δόσεις (πάνω από 400 mg) δρουν στους μετασυναπτικούς υποδοχείς ντοπαμίνης με αποτέλεσμα τη μείωση των θετικών συμπτωμάτων της σχιζοφρένειας, όπως η ψύχωση. Οι χαμηλότερες δόσεις, ωστόσο, δρουν στους αυτοϋποδοχείς ντοπαμίνης, με αποτέλεσμα την αυξημένη μετάδοση της ντοπαμίνης, βελτιώνοντας τα αρνητικά συμπτώματα της σχιζοφρένειας. Χαμηλότερες δόσεις αμισουλπρίδης έχει επίσης αποδειχθεί ότι έχουν αντικαταθλιπτικά και αγχολυτικά αποτελέσματα σε μη σχιζοφρενείς ασθενείς, οδηγώντας στη χρήση της στη δυσθυμία και τις κοινωνικές φοβίες.
 Νεμοναπρίδη † – Χρησιμοποιείται στην Ιαπωνία.
 Ρεμοξιπρίδη # – Υπάρχει κίνδυνος να προκαλέσει απλαστική αναιμία και, ως εκ τούτου, έχει αποσυρθεί από την παγκόσμια αγορά. Έχει επίσης βρεθεί ότι διαθέτει σχετικά χαμηλή (σχεδόν απουσία) δυνατότητα πρόκλησης υπερπρολακτιναιμίας και εξωπυραμιδικών συμπτωμάτων, που πιθανόν να αποδοθεί στη συγκριτικά ασθενή δέσμευσή του ( και, ως εκ τούτου, στην ταχεία διάσταση) από τον υποδοχέα D2.
 Σουλτοπρίδη – Ένα άτυπο αντιψυχωσικό της χημικής κατηγορίας των βενζαμιδίων που χρησιμοποιείται στην Ευρώπη, την Ιαπωνία και το Χονγκ Κονγκ για τη θεραπεία της σχιζοφρένειας. Κυκλοφόρησε από τη Sanofi-Aventis το 1976. Η σουλτοπρίδη δρα ως εκλεκτικός ανταγωνιστής των υποδοχέων D2 και D3.

Βενζισοξαζόλες/βενζισοθειαζόλες 

 Ιλοπεριδόνη – Εγκρίθηκε από τον FDA των ΗΠΑ το 2009, είναι αρκετά καλά ανεκτή, αν και η υπόταση, η ζάλη και η υπνηλία ήταν πολύ συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες. Ωστόσο, δεν έχει λάβει ρυθμιστική έγκριση σε άλλες χώρες.
 Λουρασιδόνη – Εγκρίθηκε από τον FDA των ΗΠΑ για τη σχιζοφρένεια και τη διπολική κατάθλιψη και για χρήση ως θεραπεία σχιζοφρένειας στον Καναδά.
 Παλιπεριδόνη – Πρωτεύων, ενεργός μεταβολίτης της ρισπεριδόνης που εγκρίθηκε το 2006.
 Περοσπιρόνη † – Έχει υψηλότερη συχνότητα εξωπυραμιδικών παρενεργειών από άλλα άτυπα αντιψυχωσικά.
 Ρισπεριδόνη – Συνιστάται διαιρεμένη δόση μέχρι να ολοκληρωθεί η αρχική τιτλοποίηση, οπότε το φάρμακο μπορεί να χορηγηθεί μία φορά την ημέρα. Χρησιμοποιείται εκτός ετικέτας για τη θεραπεία του συνδρόμου Τουρέτ και της αγχώδους διαταραχής.
 Ζιπρασιδόνη – Εγκρίθηκε το 2004 για τη θεραπεία της διπολικής διαταραχής. Οι παρενέργειες περιλαμβάνουν ένα παρατεταμένο διάστημα QT στην καρδιά, το οποίο μπορεί να είναι επικίνδυνο για ασθενείς με καρδιακή νόσο ή όσους λαμβάνουν άλλα φάρμακα που παρατείνουν το διάστημα QT.

Βουτυροφαινόνες 

 Μελπερόνη † – Χρησιμοποιείται μόνο σε λίγες ευρωπαϊκές χώρες. Καμία αγγλόφωνη χώρα δεν το έχει αδειοδοτήσει μέχρι σήμερα.
 Λουματεπερόνη

Φαινυλπιπεραζίνες/κινολινόνες 

 Αριπιπραζόλη – Μερικός αγωνιστής στον υποδοχέα D2 σε αντίθεση με όλα σχεδόν τα άλλα κλινικά χρησιμοποιούμενα αντιψυχωσικά.
 Μπερξπιπραζόλη – Μερικός αγωνιστής του υποδοχέα D2. Διάδοχος της αριπιπραζόλης.
 Καριπραζίνη - Μερικός αγωνιστής D2/D3 με προτίμηση στον D3.

Τρικυκλικά 

 Ασεναπίνη – Χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της σχιζοφρένειας και της οξείας μανίας που σχετίζεται με τη διπολική διαταραχή.
 Κλοζαπίνη – Απαιτεί εργαστηριακή παρακολούθηση ρουτίνας των ολικών μετρήσεων αίματος κάθε μία έως τέσσερις εβδομάδες λόγω του κινδύνου ακοκκιοκυττάρωσης. Έχει απαράμιλλη αποτελεσματικότητα στη θεραπεία της ανθεκτικής στη θεραπεία σχιζοφρένειας.
 Ολανζαπίνη – Χρησιμοποιείται για τη θεραπεία ψυχωσικών διαταραχών, συμπεριλαμβανομένης της σχιζοφρένειας, των οξέων μανιακών επεισοδίων και της διατήρησης της διπολικής διαταραχής. Χρησιμοποιείται ως συμπλήρωμα στην αντικαταθλιπτική θεραπεία, είτε μόνη της είτε σε συνδυασμό με φλουοξετίνη.
 Κουετιαπίνη – Χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία της διπολικής διαταραχής και της σχιζοφρένειας. Χρησιμοποιείται επίσης και έχει λάβει άδεια σε λίγες χώρες (συμπεριλαμβανομένης της Αυστραλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και των Ηνωμένων Πολιτειών) ως συμπλήρωμα στην αντικαταθλιπτική θεραπεία σε ασθενείς με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή. Είναι το μόνο αντιψυχωσικό που έχει αποδείξει αποτελεσματικότητα ως μονοθεραπεία για τη θεραπεία της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής. Λειτουργεί έμμεσα ως αναστολέας επαναπρόσληψης νορεπινεφρίνης μέσω του ενεργού μεταβολίτη του, της νορκουετιαπίνης.
 Ζοτεπίνη – Ένα άτυπο αντιψυχωσικό ενδείκνυται για οξεία και χρόνια σχιζοφρένεια. Χρησιμοποιείται ακόμα στην Ιαπωνία και κάποτε χρησιμοποιήθηκε στη Γερμανία αλλά αποσύρθηκε. †

Υπόλοιπα 

 Μπλονανσερίνη – Εγκρίθηκε από το PMDA το 2008. Χρησιμοποιείται στην Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα.
 Πιμαβανσερίνη – Ένας εκλεκτικός ανταγωνιστής των υποδοχέων 5-HT 2A που εγκρίθηκε για τη θεραπεία της ψύχωσης από τη νόσο του Πάρκινσον το 2016.
 Σερινδόλη ‡ – Αναπτύχθηκε από τη δανική φαρμακευτική εταιρεία H. Lundbeck. Όπως και τα άλλα άτυπα αντιψυχωσικά, πιστεύεται ότι έχει ανταγωνιστική δράση στους υποδοχείς ντοπαμίνης και σεροτονίνης στον εγκέφαλο.

Μηχανισμός δράσης 
Τα αντιψυχωσικά φάρμακα όπως η αλοπεριδόλη και η χλωροπρομαζίνη τείνουν να μπλοκάρουν τους υποδοχείς D2 ντοπαμίνης στις ντοπαμινεργικές οδούς του εγκεφάλου. Αυτό σημαίνει ότι η ντοπαμίνη που απελευθερώνεται σε αυτές τις οδούς έχει μικρότερη επίδραση. Η υπερβολική απελευθέρωση ντοπαμίνης στη μεσολιμβική οδό έχει συνδεθεί με ψυχωσικές εμπειρίες. Η μειωμένη απελευθέρωση ντοπαμίνης στον προμετωπιαίο φλοιό και η υπερβολική απελευθέρωση ντοπαμίνης σε άλλες οδούς, σχετίζονται με ψυχωσικά επεισόδια στη σχιζοφρένεια και τη διπολική διαταραχή.

Εκτός από τις ανταγωνιστικές επιδράσεις της ντοπαμίνης, τα αντιψυχωσικά (ιδίως τα άτυπα νευροληπτικά) ανταγωνίζονται επίσης τους υποδοχείς 5-HT <sub id="mwA6U">2A</sub>. Διαφορετικά αλληλόμορφα του υποδοχέα 5-HT 2A έχουν συσχετιστεί με σχιζοφρένεια και άλλες ψυχώσεις, συμπεριλαμβανομένης της κατάθλιψης. Ιστορικά έχουν καταγραφεί υψηλότερες συγκεντρώσεις υποδοχέων 5- HT2A σε φλοιώδεις και υποφλοιώδεις περιοχές, ιδιαίτερα στον δεξιό κερκοφόρο πυρήνα.

Τα άτυπα αντιψυχωσικά φάρμακα έχουν παρόμοια ανασταλτική δράση στους υποδοχείς D2. Ωστόσο, οι περισσότεροι δρουν επίσης στους υποδοχείς σεροτονίνης, ιδιαίτερα στους υποδοχείς 5-HT <sub id="mwA78">2A</sub> και 5-HT <sub id="mwA8E">2C</sub>. Τόσο η κλοζαπίνη όσο και η κουετιαπίνη φαίνεται να δεσμεύονται αρκετά για να προκαλέσουν αντιψυχωσικά αποτελέσματα αλλά όχι αρκετά για να προκαλέσουν εξωπυραμιδικές παρενέργειες και υπερέκκριση προλακτίνης. Ο ανταγωνισμός των 5-HT 2A αυξάνει τη ντοπαμινεργική δραστηριότητα στη μελανοραβδωτή οδό, οδηγώντας σε λιγότερες εξωπυραμιδικές παρενέργειες από τα άτυπα αντιψυχωσικά.

Ιστορία 

Τα αρχικά αντιψυχωσικά φάρμακα βρέθηκαν σε μεγάλο βαθμό τυχαία και στη συνέχεια δοκιμάστηκαν για την αποτελεσματικότητά τους. Το πρώτο, η χλωροπρομαζίνη, αναπτύχθηκε ως χειρουργικό αναισθητικό. Χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε ψυχιατρικούς ασθενείς λόγω της ισχυρής ηρεμιστικής του δράσης. την εποχή εκείνη θεωρήθηκε ως μη μόνιμη «φαρμακολογική λοβοτομή». Η λοβοτομή εκείνη την εποχή χρησιμοποιήθηκε για τη θεραπεία πολλών διαταραχών συμπεριφοράς, συμπεριλαμβανομένης της ψύχωσης, αν και η επίδρασή της ήταν να μειώσει σημαντικά τη συμπεριφορά και τη νοητική λειτουργία όλων των τύπων. Ωστόσο, η χλωροπρομαζίνη αποδείχθηκε ότι μειώνει τα αποτελέσματα της ψύχωσης με πιο αποτελεσματικό και συγκεκριμένο τρόπο από την λοβοτομή, παρόλο που ήταν γνωστό ότι μπορεί να προκαλέσει σοβαρή καταστολή. Η υποκείμενη νευροχημεία που εμπλέκεται έχει μελετηθεί από τότε λεπτομερώς και τα επόμενα αντιψυχωσικά φάρμακα έχουν αναπτυχθεί με ορθολογικό σχεδιασμό φαρμάκων.

Η ανακάλυψη των ψυχοδραστικών επιδράσεων της χλωροπρομαζίνης το 1952 οδήγησε σε περαιτέρω έρευνα που οδήγησε στην ανάπτυξη αντικαταθλιπτικών, αγχολυτικών και της πλειοψηφίας άλλων φαρμάκων που χρησιμοποιούνται τώρα στη διαχείριση ψυχιατρικών καταστάσεων. Το 1952, ο Ανρί Λαμπορί περιέγραψε τη χλωροπρομαζίνη μόνο ότι προκαλεί αδιαφορία για το τι συνέβαινε γύρω τους σε μη ψυχωσικούς, μη μανιακούς ασθενείς και οι Ζαν Ντελαί και Πιέρ Ντενικέ την περιέγραψαν ως έλεγχο της μανιακής ή ψυχωτικής διέγερσης. Ο πρώτος ισχυρίστηκε ότι είχε ανακαλύψει μια θεραπεία για την ταραχή σε οποιονδήποτε, και η δεύτερη ομάδα ισχυρίστηκε ότι είχε ανακαλύψει μια θεραπεία για ψυχωσική ασθένεια.

Μέχρι τη δεκαετία του 1970 υπήρχε σημαντική συζήτηση στην ψυχιατρική σχετικά με τον καταλληλότερο όρο για να περιγραφούν τα νέα φάρμακα. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο πιο ευρέως χρησιμοποιούμενος όρος ήταν «νευροληπτικός», ακολουθούμενος από το «μείζον ηρεμιστικό» και μετά το «αταραξικό». Η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση του όρου ηρεμιστικό χρονολογείται από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Το 1953 ο Φρέντερικ Γιόνκμαν, χημικός στην ελβετική εταιρεία Cibapharmaceutical, χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο ηρεμιστικό για να διαφοροποιήσει τη ρεζερπίνη από τα παλαιότερα ηρεμιστικά. Η λέξη νευροληπτικό επινοήθηκε το 1955 από τους Ντελαί και Ντενίκερ μετά την ανακάλυψή τους (1952) των αντιψυχωτικών επιδράσεων της χλωροπρομαζίνης. Προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις νευρώνας, που αρχικά σημαίνει «τένοντας» αλλά σήμερα αναφέρεται στα νεύρα και «λαμβάνω». Έτσι, η λέξη σημαίνει να πιάνει κανείς τα νεύρα του. Συχνά θεωρήθηκε ότι αναφέρεται επίσης σε κοινές παρενέργειες όπως η μειωμένη δραστηριότητα γενικά, καθώς και ο λήθαργος και ο μειωμένος έλεγχος του κινητήρα. Αν και αυτές οι επιδράσεις είναι δυσάρεστες και σε ορισμένες περιπτώσεις επιβλαβείς, κάποτε, μαζί με την ακαθησία, θεωρήθηκαν αξιόπιστο σημάδι ότι το φάρμακο δρούσε. Ο όρος «αταραξία» επινοήθηκε από τον νευρολόγο Χάουαρντ Φάμπινγκ και τον κλασικιστή Άλιστερ Κάμερον για να περιγράψει την παρατηρούμενη επίδραση της ψυχικής αδιαφορίας και αποκόλλησης σε ασθενείς που έλαβαν θεραπεία με χλωροπρομαζίνη. Ο όρος αυτός προέρχεται από το ελληνικό επίθετο « ἀτάρακτος », που σημαίνει «μη διαταραγμένος, μη ενθουσιασμένος, χωρίς σύγχυση, σταθερός, ήρεμος». Κατά τη χρήση των όρων «ηρεμιστικό» και «αταρακτικό», οι ιατροί διέκριναν τα «μείζονα ηρεμιστικά» ή «μείζονα αταρακτικά», τα οποία αναφέρονταν σε φάρμακα που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία ψυχώσεων και τα «ελάσσονα ηρεμιστικά» ή «ελάσσονα αταρακτικά», που αναφερόταν σε φάρμακα που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία νευρώσεων. Αν και ήταν δημοφιλείς κατά τη δεκαετία του 1950, αυτοί οι όροι χρησιμοποιούνται σπάνια σήμερα. Εγκαταλείπονται υπέρ του «αντιψυχωσικού», που αναφέρεται στα επιθυμητά αποτελέσματα του φαρμάκου. Σήμερα, το «έλασσον ηρεμιστικό» μπορεί να αναφέρεται σε αγχολυτικά ή/και υπνωτικά φάρμακα όπως οι βενζοδιαζεπίνες και οι μη βενζοδιαζεπίνες, που έχουν ορισμένες αντιψυχωτικές ιδιότητες και συνιστώνται για ταυτόχρονη χρήση με αντιψυχωσικά και είναι χρήσιμα για αϋπνία ή ψύχωση που προκαλείται από φάρμακα. Είναι δυνητικά εθιστικά ηρεμιστικά.

Κοινωνία και πολιτισμός 
Ορισμένα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς χρησιμοποιούνται λανθασμένα ή καταχρηστικά για τα ηρεμιστικά και (παράδοξα) «παραισθησιογόνα» αποτελέσματά τους. Το πιο συχνά εμπλεκόμενο αντιψυχωτικό δεύτερης γενιάς είναι η κουετιαπίνη. Σε αναφορές περιστατικών, η κουετιαπίνη χρησιμοποιείται σε δόσεις που λαμβάνονται από το στόμα (όπως είναι διαθέσιμο το φάρμακο από τον κατασκευαστή), αλλά και συνθλίβεται και εισπνέεται ή αναμειγνύεται με ενέσιμο νερό σε φλέβα. Η ολανζαπίνη, ένα άλλο ηρεμιστικό αντιψυχωσικό δεύτερης γενιάς, έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για παρόμοιους λόγους. Δεν υπάρχει τυπική θεραπεία για την κατάχρηση αντιψυχωσικών, αν και έχει χρησιμοποιηθεί η μετάβαση σε ένα αντιψυχωσικό δεύτερης γενιάς με μικρότερη πιθανότητα κατάχρησης (π.χ. αριπιπραζόλη ).

Η Τζοάνα Μόνκιρφ έχει υποστηρίξει ότι η θεραπεία με αντιψυχωσικά φάρμακα χορηγείται συχνά ως μέσο ελέγχου παρά για τη θεραπεία συγκεκριμένων συμπτωμάτων που βιώνει ο ασθενής.

Η χρήση αυτής της κατηγορίας φαρμάκων έχει ιστορικό επικρίσεων στην οικιακή περίθαλψη. Καθώς τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται μπορούν να κάνουν τους ασθενείς πιο ήρεμους και πιο συνεργάσιμους, οι επικριτές ισχυρίζονται ότι τα φάρμακα μπορούν να χρησιμοποιηθούν υπερβολικά. Οι εξωτερικοί γιατροί μπορεί να αισθάνονται υπό πίεση από το προσωπικό του οίκου φροντίδας.  Σε μια επίσημη ανασκόπηση που ανέθεσαν υπουργοί της βρετανικής κυβέρνησης αναφέρθηκε ότι η άσκοπη χρήση αντιψυχωσικών φαρμάκων στη φροντίδα της άνοιας ήταν ευρέως διαδεδομένη και συνδέθηκε με 1800 θανάτους ετησίως. Στις ΗΠΑ, η κυβέρνηση έχει κινήσει νομικές ενέργειες κατά της φαρμακευτικής εταιρείας Johnson & Johnson για φερόμενη καταβολή μίζες στην Omnicare για την προώθηση της αντιψυχωσικής ρισπεριδόνης (Risperdal) σε οίκους ευγηρίας.

Τα αντιψυχωσικά στον πληθυσμό του γηροκομείου συχνά συνταγογραφούνται υπερβολικά, συχνά για σκοπούς διευκόλυνσης του χειρισμού ασθενών με άνοια. Οι ομοσπονδιακές προσπάθειες για τη μείωση της χρήσης αντιψυχωσικών σε οίκους ευγηρίας των ΗΠΑ οδήγησαν σε μείωση της χρήσης τους σε εθνικό επίπεδο το 2012.

Παραπομπές 

Αντιψυχωσικά