Παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία γνώρισε αρκετούς κύκλους ανάπτυξης και παρακμής κατά τη διάρκεια σχεδόν χιλίων ετών, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων απωλειών κατά τις αραβικές κατακτήσεις του 7ου αι. Ωστόσο, οι σύγχρονοι ιστορικοί συμφωνούν γενικά, ότι η αρχή της τελικής παρακμής της Αυτοκρατορίας ξεκίνησε τον 11ο αι. 

Τον 11ο αιώνα η Αυτοκρατορία γνώρισε μια μεγάλη καταστροφή, κατά την οποία το μεγαλύτερο μέρος του εδάφους της στην καρδιά της Μ. Ασίας χάθηκε από τους Σελτζούκους Τούρκους μετά τη μάχη του Μαντζικέρτ και τον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε. Ταυτόχρονα, η Αυτοκρατορία έχασε την τελευταία της επικράτεια στην Ιταλία από το Νορμανδικό βασίλειο της Σικελίας και αντιμετώπισε επανειλημμένες επιθέσεις στο έδαφός της στα Βαλκάνια. Αυτά τα γεγονότα δημιούργησαν το πλαίσιο για να καλέσει ο Αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός στη δύση για βοήθεια, κάτι που οδήγησε στην Α΄ Σταυροφορία. Ωστόσο, οι οικονομικές παραχωρήσεις προς τις ιταλικές δημοκρατίες της Βενετίας και της Γένοβας αποδυνάμωσαν τον έλεγχο της Αυτοκρατορίας στα δικά της οικονομικά, ιδιαίτερα από τον 13ο αι. και μετά, ενώ οι εντάσεις με τη Δύση οδήγησαν στην άλωση της Κωνσταντινούπολης από τις δυνάμεις της Δ΄ Σταυροφορίας το 1204. και τη διαμοίραση του μεγαλύτερου μέρους της Αυτοκρατορίας.

Αν και η έδρα μεταφέρθηκε στη Νίκαια και ένα σύνολο από μικρά Βυζαντινά κράτη δημιουργήθηκαν και τελικά ο Αυτοκράτορας από τη Νίκαια ανέκτησε την Κωνσταντινούπολη το 1261, η Αυτοκρατορία είχε αποδυναμωθεί. Μακροπρόθεσμα, η άνοδος των οθωμανών στη Μ. Ασία οδήγησε τελικά στη δημιουργία της επικράτειάς τους, η οποία κατακτούσε αργά το Βυζάντιο κατά τη διάρκεια του 14ου και 15ου αι., με αποκορύφωμα την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον στρατό του σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ το 1453 και την ίδρυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Χρονοδιάγραμμα των γεγονότων 
Τα πιο σημαντικά γεγονότα που γενικά συμφωνούν οι ιστορικοί, ότι έπαιξαν ρόλο στην παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας συνοψίζονται παρακάτω:

 Η μάχη του Μαντζικέρτ το 1071, κατά την οποία ο αυτοκράτορας Ρωμανός Δ΄ Διογένης αιχμαλωτίστηκε από τον στρατό του Αλπ Αρσλάν σουλτάνου των Σελτζούκων. Η ήττα οδήγησε σε έναν Βυζαντινό εμφύλιο πόλεμο διάρκειας δέκα ετών, στον οποίο σημειώθηκαν οκτώ διαφορετικές εξεγέρσεις. Η ζημιά αυξήθηκε με τη χρήση Σελτζούκων μισθοφόρων από τις διάφορες παρατάξεις, που σε ορισμένες περιπτώσεις οδήγησε σε Σελτζουκική κατοχή ολόκληρων πόλεων και περιοχών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εξέγερση του Νικηφόρου Μελισσηνού το 1080, στην οποία οι πόλεις που είχε καταλάβει και φρουρήσει με Σελτζούκους στρατιώτες στην Ιωνία, τη Φρυγία, τη Γαλατία και τη Βιθυνία, παρέμειναν στα χέρια τους ακόμη και μετά το τέλος της εξέγερσης, συμπεριλαμβανομένης της Νίκαιας, η οποία για ένα διάστημα. έγινε πρωτεύουσα του Σελτζουκικού σουλτανάτου του Ρουμ.

 Η Μάχη του Μυριοκεφάλου το 1176, στην οποία ένας στρατός με επικεφαλής τον Αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνό προσπάθησε να καταλάβει την πρωτεύουσα των Σελτζούκων στο Ικόνιο, αλλά δέχτηκε ενέδρα σε ένα στενό ορεινό πέρασμα και νικήθηκε από τον στρατό του σουλτάνου Κιλίτζ Αρσλάν Β΄. Η μάχη θεωρείται γενικά σημαντική, τόσο επειδή έβαλε τέλος στα Βυζαντινά σχέδια για την ανάκτηση της κεντρικής Μ. Ασίας, όσο και λόγω της ψυχολογικής επίδρασης που είχε τόσο στον ίδιο τον Αυτοκράτορα, όσο και στη διεθνή φήμη της Αυτοκρατορίας. Στα χρόνια μετά το τέλος του Μανουήλ το 1180, οι Σελτζούκοι ενθαρρυμένοι από τη νίκη τους επέκτειναν τον έλεγχό τους σε βάρος των Βυζαντινών, ενώ ο έφηβος διάδοχος του Μανουήλ Α΄, Αλέξιος Β ' ανατράπηκε με πραξικόπημα.

 Η άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 είδε την Αυτοκρατορία να μοιράζεται μεταξύ της Δημοκρατίας της Βενετίας και ενός Σταυροφορικού στρατού με επικεφαλής τον Βονιφάτιο Α΄ μαρκήσιο του Μομφερράτου. Ιδρύθηκε μια νέα Λατινική Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, με επικεφαλής τον Βαλδουίνο Α΄ Λατίνο αυτοκράτορα. Παρόλο που η έδρα μεταφέρθηκε στη Νίκαια, και εμφανίστηκαν Βυζαντινά κράτη στην Τραπεζούντα και την Ήπειρο, και άρχισε η προσπάθεια ανάκτησης της πρωτεύουσας ως το 1261, πολλοί ιστορικοί αναφέρουν την απώλεια της πρωτεύουσας ως πλήγμα για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

 Οι Βυζαντινοί εμφύλιοι πόλεμοι του 14ου αι., συμπεριλαμβανομένου του Α΄ Παλαιολόγειου εμφυλίου πολέμου του 1321-1328 και του Β΄ Παλαιολόγιου εμφυλίου πολέμου του 1341-1347, οι οποίοι κατέστρεψαν εντελώς τη δύναμη που είχε απομείνει στην Αυτοκρατορία.

 Η άλωση της Καλλίπολης το 1354 είδε τους Οθωμανούς να περνούν στην Ευρώπη, ενώ η Αυτοκρατορία ήταν αδύναμη να τους σταματήσει. Αυτό το γεγονός έχει θεωρηθεί από σύγχρονους ιστορικούς όπως ο Ντόναλντ Μ. Νίκολ ως το σημείο χωρίς επιστροφή για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μετά την οποία η πτώση της ήταν ουσιαστικά αναπόφευκτη.

Αιτίες της πτώσης

Εμφύλιοι πόλεμοι 
Πιθανώς η πιο σημαντική μοναδική αιτία της παρακμής του Βυζαντίου ήταν οι επαναλαμβανόμενοι εξουθενωτικοί εμφύλιοι πόλεμοί του. Τρεις από τις χειρότερες περιόδους εμφυλίου πολέμου και εσωτερικών συγκρούσεων σημειώθηκαν κατά την παρακμή του Βυζαντίου. Κάθε φορά, αυτοί οι εμφύλιοι πόλεμοι συνέπιπταν με μια μείωση της Βυζαντινής δύναμης και επιρροής, η οποία δεν αναστρεφόταν πλήρως πριν από την επόμενη μείωση.

Την περίοδο από το 1071 έως το 1081 σημειώθηκαν οκτώ εξεγέρσεις:
 1072: Εξέγερση του Γκεόργκι Βόιτεχ
 1073–1074: Εξέγερση του Ρουσέλ ντε Μπαγιέλ, που ανακηρύσσει τον καίσαρα Ιωάννη Δούκα ως "αυτοκράτορα".
 1077–1078: Εξέγερση και επιτυχής σφετερισμός από τον Νικηφόρο Γ΄ Βοτανειάτη.
 1077–1078: Εξεγέρσεις του Νικηφόρου Βρυεννίου του Πρεσβύτερου κατά των Μιχαήλ Ζ΄ και Νικηφόρου Γ΄. Ηττήθηκε στη Μάχη της Καλαβρύης.
 1078: Εξέγερση του Φιλαρέτου Βραχαμίου κατά του Μιχαήλ Ζ΄.
 1078: Εξέγερση του Νικηφόρου Βασιλάκη κατά του Νικηφόρου Γ΄.
 1080–1081: Εξέγερση του Νικηφόρου Μελισσηνού κατά του Νικηφόρου Γ΄.
 1081: Εξέγερση και επιτυχής σφετερισμός από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό.

Ακολούθησε μια περίοδος ασφαλούς δυναστικής κυριαρχίας από τη δυναστεία των Κομνηνών, υπό τον Αλέξιο Α΄ (1081-1118), τον Ιωάννη Β΄ (1118-43) και τον Μανουήλ Α΄ (1143-1180). Σωρευτικά, αυτοί οι τρεις Αυτοκράτορες μπόρεσαν να αποκαταστήσουν εν μέρει τις τύχες της Αυτοκρατορίας, αλλά ποτέ δεν μπόρεσαν να αναιρέσουν πλήρως τη ζημιά που προκλήθηκε από την αστάθεια στα τέλη του 11ου αι., ούτε να επιστρέψουν τα σύνορα της Αυτοκρατορίας στα σύνορα του 1071.

Η δεύτερη περίοδος εμφυλίου πολέμου και κατάρρευσης σημειώθηκε μετά το τέλος του Μανουήλ Α΄ το 1180. Ο γιος του Μανουήλ Α΄, Αλέξιος Β΄ Κομνηνός, ανατράπηκε το 1183 από τον Ανδρόνικο Α΄ Κομνηνό, του οποίου η βασιλεία τρόμου αποσταθεροποίησε την Αυτοκρατορία εσωτερικά και οδήγησε στην ανατροπή και το τέλος του στην Κωνσταντινούπολη το 1185. Η δυναστεία των Αγγέλων που κυβέρνησε τη Ρωμανία από το 1185 έως το 1204 θεωρείται μια από τις πιο αποτυχημένες και αναποτελεσματικές διοικήσεις στην ιστορία της Αυτοκρατορίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Βουλγαρία και η Σερβία αποσχίστηκαν από την Αυτοκρατορία, περαιτέρω γη χάθηκε στους Σελτζούκους. Το 1203, ο φυλακισμένος πρώην Αυτοκράτορας Αλέξιος Δ΄  Άγγελος δραπέτευσε από τη φυλακή και κατέφυγε στη Δύση, όπου υποσχέθηκε στους ηγέτες της Δ΄ Σταυροφορίας γενναιόδωρη πληρωμή, εάν τον βοηθούσαν να ανακτήσει τον θρόνο. Αυτές οι υποσχέσεις αργότερα αποδείχθηκαν, ότι ήταν αδύνατο να τηρηθούν. Στην περίπτωση αυτή η δυναστική διαμάχη μεταξύ των αδύναμων και αναποτελεσματικών μελών της δυναστείας των Αγγέλων οδήγησε στην λεηλασία της Κωνσταντινούπολης. Η Κωνσταντινούπολη κάηκε, λαφυραγωγήθηκε και καταστράφηκε, χιλιάδες πολίτες της σκοτώθηκαν, πολλοί από τους επιζώντες κατοίκους τράπηκαν σε φυγή και μεγάλο μέρος της Πόλης έγινε ερειπωμένο ερείπιο. Η ζημιά στη Ρωμανία ήταν ανυπολόγιστη. Πολλοί ιστορικοί επισημαίνουν αυτή τη στιγμή ως θανατηφόρο πλήγμα στην ιστορία της Αυτοκρατορίας. Αν και η πρωτεύουσα ανακτήθηκε το 1261 με την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τις δυνάμεις της Αυτοκρατορίας στη Νίκαια, η ζημιά δεν αντιστράφηκε ποτέ και η Αυτοκρατορία δεν επέστρεψε ποτέ κοντά στην προηγούμενη εδαφική της έκταση, τον πλούτο και τη στρατιωτική της ισχή.

Η τρίτη περίοδος του εμφυλίου πολέμου έγινε τον 14ο αι. Δύο ξεχωριστές περίοδοι εμφυλίου πολέμου, με εκτεταμένη χρήση οθωμανικών, σερβικών και καταλανικών στρατευμάτων -τα οποία συχνά λειτουργούσαν ανεξάρτητα υπό τους δικούς τους διοικητές, και συχνά επέδραμαν και κατέστρεφαν τα Βυζαντινά εδάφη- καταρράκωσαν την εγχώρια οικονομία και άφησαν το κράτος ουσιαστικά ανίσχυρο και κατακλύζεται από τους εχθρούς του. Οι συγκρούσεις μεταξύ του Ανδρόνικου Β΄ και του Ανδρόνικου Γ΄ και στη συνέχεια του Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνού και του Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου, σημάδεψαν την οριστική καταστροφή του Βυζαντίου. Ο Α΄ εμφύλιος πόλεμος του 1321–1328 επέτρεψε στους Οθωμανούς να σημειώσουν αξιοσημείωτα κέρδη στη Μ. Ασία και να δημιουργήσουν την πρωτεύουσά τους στην Προύσα, 100 χιλιόμετρα από την Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της Ρωμανίας. Ο Β΄ εμφύλιος πόλεμος του 1341-1347 είδε την εκμετάλλευση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τους Σέρβους, ο ηγεμόνας των οποίων εκμεταλλεύτηκε το χάος, για να ανακηρύξει τον εαυτό του "αυτοκράτορα των Σέρβων και των Ελλήνων"". Ο Σέρβος βασιλιάς Στέφανος Δ΄ Ούρος Ντουσάν σημείωσε σημαντικά εδαφικά κέρδη στη Βυζαντινή Μακεδονία το 1345 και κατέκτησε μεγάλες εκτάσεις της Θεσσαλίας και της Ηπείρου το 1348.  Για να εξασφαλίσει την εξουσία του κατά τον εμφύλιο πόλεμο, ο Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός προσέλαβε Οθωμανούς μισθοφόρους. Αν και οι μισθοφόροι αυτοί είχαν κάποια χρησιμότητα, το 1352 κατέλαβαν την Καλλίπολη από τους Βυζαντινούς.  Μέχρι το 1354, το έδαφος της Αυτοκρατορίας αποτελούνταν από την Κωνσταντινούπολη και τη Θράκη, την πόλη της Θεσσαλονίκης και ορισμένα εδάφη στον Μωρέα.

Πτώση του συστήματος θεμάτων 
Η αποσύνθεση του παραδοσιακού στρατιωτικού συστήματος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, του συστήματος των «θεμάτων», έπαιξε ρόλο στην παρακμή της. Σύμφωνα με αυτή τη ρύθμιση, η οποία βρισκόταν στην ακμή της από το 650 έως το 1025 περίπου, η Αυτοκρατορία χωρίστηκε σε διάφορες περιοχές, που συνεισέφεραν τοπικά στρατεύματα στους Αυτοκρατορικούς στρατούς. Το σύστημα παρείχε ένα αποτελεσματικό μέσο για τη φθηνή κινητοποίηση μεγάλου αριθμού ανδρών, και το αποτέλεσμα ήταν μια σχετικά μεγάλη και ισχυρή δύναμη: ο στρατός του θέματος των Θρακησίων μόνο είχε παράσχει περίπου 9.600 άνδρες την περίοδο 902-936, για παράδειγμα. Αλλά από τον 11ο αι. και μετά, το σύστημα θεμάτων αφέθηκε να αποσυντεθεί. Αυτό έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απώλεια της Μ. Ασίας από τους Σαλτζούκους στα τέλη εκείνου του αιώνα.

Τον 12ο αι. η δυναστεία των Κομνηνών επανίδρυσε μια αποτελεσματική στρατιωτική δύναμη. Ο Μανουήλ Α' Κομνηνός, για παράδειγμα, μπόρεσε να συγκεντρώσει στρατό άνω των 40.000 ανδρών. Ωστόσο, το θεματικό σύστημα δεν αντικαταστάθηκε ποτέ από μια βιώσιμη μακροπρόθεσμη εναλλακτική λύση και το αποτέλεσμα ήταν μια Αυτοκρατορία που εξαρτιόταν περισσότερο από ποτέ από τις δυνάμεις κάθε μεμονωμένου Αυτοκράτορα ή δυναστείας. Η κατάρρευση της Αυτοκρατορικής ισχύος και εξουσίας μετά το 1185 αποκάλυψε την ανεπάρκεια αυτής της προσέγγισης. Μετά την εκτόπιση του Ανδρόνικου Α΄ Κομνηνού το 1185, η δυναστεία των Αγγέλων είδε μια περίοδο στρατιωτικής παρακμής. Από το 1185 και μετά, οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες δυσκολεύονταν ολοένα και περισσότερο να συγκεντρώσουν και να πληρώσουν για επαρκείς στρατιωτικές δυνάμεις, ενώ η αποτυχία των προσπαθειών τους να διατηρήσουν την Αυτοκρατορία τους έδειξε τους περιορισμούς ολόκληρου του Βυζαντινού στρατιωτικού συστήματος, που εξαρτιόταν από την ικανή προσωπική καθοδήγηση του αυτοκράτορα. .

Παρά την αναστήλωση υπό τους Παλαιολόγους, η Ρωμανία δεν ήταν ποτέ ξανά μεγάλη δύναμη στην κλίμακα του παρελθόντος. Μέχρι τον 13ο αι. ο Αυτοκρατορικός στρατός αριθμούσε μόλις 6.000 άνδρες. Ως ένα από τα κύρια θεσμικά πλεονεκτήματα του Βυζαντινού κράτους, η κατάρρευση του θεματικού συστήματος άφησε την Αυτοκρατορία να στερείται υποκείμενων δομικών δυνάμεων.

Αυξανόμενη εξάρτηση από μισθοφόρους 
Ήδη από την εισβολή στην Αφρική από τον Βελισάριο, ξένοι στρατιώτες χρησιμοποιήθηκαν στον πόλεμο.  Ενώ η ξένη στρατιωτική επέμβαση δεν ήταν ένα εντελώς νέο φαινόμενο,  η εξάρτηση από αυτήν και η ικανότητά της να βλάψει τους πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς θεσμούς αυξήθηκαν δραματικά τον 11ο, 13ο, 14ο και 15ο αιώνα. Ο 11ος αιώνας είδε αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ των Αυλικών και των Στρατιωτικών φατριών.   Μέχρι τα μέσα του 11ου αιώνα η αυτοκρατορία βρισκόταν για πολύ καιρό υπό τον έλεγχο των Στρατιωτικών Φατριών με ηγέτες όπως ο Βασίλειος Β ' και ο Ιωάννης Α΄ Τζιμισκής  ωστόσο η κρίση της διαδοχής του Βασιλείου Β' οδήγησε σε αυξανόμενη αβεβαιότητα για το μέλλον της πολιτικής.  Ο στρατός ζήτησε από τις κόρες του Κωνσταντίνου Η' να ανέβουν στο θρόνο λόγω της σχέσης τους με τον Βασίλειο Β', που οδήγησε σε αρκετούς γάμους και αυξανόμενη δύναμη για την αυλική φατρία.  Αυτό κορυφώθηκε μετά την αποτυχημένη μάχη του Μαντζικέρτ. Καθώς ξέσπασαν εμφύλιοι πόλεμοι και οι εντάσεις μεταξύ αυλικών και στρατιωτικών φατριών έφτασαν στο ζενίθ, η ζήτηση για στρατιώτες οδήγησε στην πρόσληψη Τούρκων μισθοφόρων.  Αυτοί οι μισθοφόροι βοήθησαν στη βυζαντινή απώλεια της Ανατολίας, τραβώντας περισσότερους Τούρκους στρατιώτες στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας και δίνοντας στους Τούρκους μια αυξανόμενη παρουσία στη βυζαντινή πολιτική. Αυτές οι παρεμβάσεις οδήγησαν επίσης σε περαιτέρω αποσταθεροποίηση του πολιτικού συστήματος.  

Η εξάρτηση από ξένες στρατιωτικές επεμβάσεις και η χορηγία για πολιτικά κίνητρα συνεχίστηκε ακόμη και κατά την Αποκατάσταση των Κομνηνών, ο Αλέξιος Α΄ χρησιμοποίησε Σελτζούκους μισθοφόρους στους εμφυλίους πολέμους, στους οποίους συμμετείχε με τον Νικηφόρο Γ΄ Βοτανειάτη.  Το 1204 ο Αλέξιος Δ΄ Άγγελος βασίστηκε σε Λατίνους στρατιώτες για να διεκδικήσει τον θρόνο του Βυζαντίου, οδηγώντας στην άλωση της Κωνσταντινούπολης και την κατάτμηση σε διάδοχα κράτη.

Απώλεια ελέγχου επί των εσόδων 
Οι οικονομικές παραχωρήσεις προς τις Ιταλικές Δημοκρατίες της Βενετίας και της Γένοβας αποδυνάμωσαν τον έλεγχο της Αυτοκρατορίας στα δικά της οικονομικά, ιδιαίτερα από την ανάκτηση του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου τον 13ο αι. και μετά. Εκείνη την εποχή ήταν σύνηθες για τους Αυτοκράτορες να ζητούν χορηγία από τη Βενετία, τη Γένουα και τους Οθωμανούς. Αυτό οδήγησε σε μια σειρά καταστροφικών εμπορικών συμφωνιών με τα ιταλικά κράτη, που επέφερε αποξήρανση μιας από τις τελικές πηγές εσόδων της Αυτοκρατορίας.  Αυτό οδήγησε περαιτέρω σε ανταγωνισμό μεταξύ της Βενετίας και της Γένουας για να υποστηρίξουν Αυτοκράτορες στον θρόνο που θα προωθούσαν τα αντίστοιχα εμπορικά τους συμφέροντα εις βάρος του άλλου, προσθέτοντας άλλο ένα επίπεδο αστάθειας στη Βυζαντινή πολιτική διαδικασία. 

Την εποχή του Βυζαντινο-Γενουατικού πολέμου (1348–49), μόνο το 13 % των τελωνειακών τελών που περνούσαν από το στενό του Βοσπόρου πήγαιναν στην Αυτοκρατορία. Το υπόλοιπο 87 % συγκεντρωνόταν από τους Γενουάτες στην αποικία τους, τον Γαλατά.  Η Γένουα συγκέντρωσε 200.000 υπέρπυρα από τα ετήσια τελωνειακά έσοδα από τον Γαλατά, ενώ η Κωνσταντινούπολη εισέπραξε μόλις 30.000.  Η απώλεια του ελέγχου στις πηγές των ιδίων εσόδων της, αποδυνάμωσε δραστικά τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, επιταχύνοντας την παρακμή της. Ταυτόχρονα, το σύστημα της Πρόνοιας (χορηγίες γης σε αντάλλαγμα για στρατιωτική θητεία), έγινε ολοένα και πιο διεφθαρμένο και δυσλειτουργικό από τη μεταγενέστερη Αυτοκρατορία, και μέχρι τον 14ο αι. πολλοί από τους ευγενείς της Αυτοκρατορίας δεν πλήρωναν φόρο, ούτε υπηρετούσαν στον στρατό της Αυτοκρατορίας. Αυτό υπονόμευσε περαιτέρω την οικονομική βάση του κράτους, το οποίο στηρίχτηκε περαιτέρω σε αναξιόπιστους μισθοφόρους, κάτι που μόνο επιτάχυνε την παρακμή της Αυτοκρατορίας.

Η αποτυχημένη Ένωση των Εκκλησιών 

Ο Αυτοκράτορας Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος υπέγραψε ένωση με την Καθολική Εκκλησία τον 13ο αιώνα, με την ελπίδα να αποτρέψει τη δυτική επίθεση, αλλά η πολιτική ήταν ανεπιτυχής. Οι δυτικοί εχθροί της Αυτοκρατορίας σύντομα ξανάρχισαν να επιτίθενται στην Αυτοκρατορία, ενώ οι κοινωνικές διαιρέσεις, η βαθιά αντιλαϊκή ένωση που δημιουργήθηκε στο εσωτερικό της Αυτοκρατορίας, ήταν επιζήμια για τη Βυζαντινή κοινωνία. Η διαμάχη για την ένωση της Εκκλησίας απέτυχε να παράσχει στην Αυτοκρατορία κάποιο διαρκές όφελος, ενώ οι φυλακές σύντομα γέμισαν από διαφωνούντες και Ορθόδοξους κληρικούς. Αυτό υπονόμευσε τη νομιμότητα της δυναστείας των Παλαιολόγων και διευκόλυνε περαιτέρω τις κοινωνικές διαιρέσεις, που τελικά επρόκειτο να παίξουν ρόλο στην απώλεια της Μ. Ασίας στους Οθωμανούς.

Οι Βυζαντινοί απεσταλμένοι παρουσιάστηκαν στη Β΄ Σύνοδο της Λυών στις 24 Ιουνίου 1274. Στην τέταρτη σύνοδο του Συμβουλίου πραγματοποιήθηκε η επίσημη πράξη της ένωσης,  ωστόσο με το τέλος του πάπα Γρηγορίου Ι΄ (Ιανουάριος 1276), οι ελπίδες για κέρδη δεν υλοποιήθηκαν. 

Ενώ η ένωση ήταν ανεπιθύμητη από όλα τα επίπεδα της κοινωνίας, ήταν ιδιαίτερα ανεπιθύμητη από τον ευρύτερο πληθυσμό, με επικεφαλής τους μοναχούς και τους οπαδούς του έκπτωτου Πατριάρχη Αρσενίου, γνωστών ως Αρσενιτών. Ένας από τους κύριους ανθενωτικούς ηγέτες ήταν η ίδια η αδελφή του Μιχαήλ Η΄, η Ειρήνη (Ευλογία ως μοναχή), η οποία κατέφυγε στην Αυλή της κόρης της Μαρίας Καντακουζηνής, τσαρίνας των Βουλγάρων, απ' όπου μηχανορραφούσε ανεπιτυχώς εναντίον του Μιχαήλ Η΄. Σοβαρότερη ήταν η αντίθεση των γιων του Μιχαήλ Β΄ της Ηπείρου Νικηφόρου Α΄ Κομνηνού Δούκα και του ετεροθαλούς (νόθου) αδελφού του Ιωάννη Α΄: εμφανίστηκαν ως υπερασπιστές της Ορθοδοξίας και υποστήριξαν τους ανθενωτικούς, που έφευγαν από την Κωνσταντινούπολη. Ο Mιχαήλ αρχικά απάντησε με συγκριτική επιείκεια, ελπίζοντας να κερδίσει τους ανθενωτικούς μέσω της πειθούς, αλλά τελικά η σκληρότητα των διαδηλώσεών τους τον οδήγησε να καταφύγει στη βία. Πολλοί ανθενωτικοί τυφλώθηκαν ή εξορίστηκαν. Δύο επιφανείς μοναχοί, ο Μελέτιος και ο Ιγνάτιος, τιμωρήθηκαν: στον πρώτο έκοψαν τη γλώσσα του, τον δεύτερο τον τύφλωσαν. Ακόμη και οι Αυτοκρατορικοί αξιωματούχοι είχαν σκληρή μεταχείριση και η θανατική ποινή επιβλήθηκε ακόμη και για απλή ανάγνωση ή κατοχή φυλλαδίων εναντίον του Αυτοκράτορα.  «Από την ένταση αυτών των διαταραχών, που ισοδυναμούν σχεδόν με εμφύλιο πόλεμο», καταλήγει ο Γιαννακόπουλος, «καταδυκνύεται, ότι είχε πληρωθεί πολύ μεγάλο τίμημα για χάρη της ένωσης». 

Η θρησκευτική κατάσταση μόνο χειροτέρεψε για τον Μιχαήλ Η΄. Η μερίδα των Αρσενιτών βρήκε ευρεία υποστήριξη μεταξύ των δυσαρεστημένων στις επαρχίες της Μ. Ασίας και ο Μιχαήλ Η΄ απάντησε εκεί με παρόμοια σκληρότητα: σύμφωνα με τον Βρυώνη, «Αυτοί οι δυσαρεστημένοι που απομακρύνθηκαν από τον στρατό, προσχώρησαν στους Οθωμανούς».  Μια άλλη προσπάθεια να εκκαθαριστούν οι καταπατητές Οθωμανοί από την κοιλάδα του Μαιάνδρου το 1278 βρήκε περιορισμένη επιτυχία, και η Αντιόχεια επί του Μαιάνδρου χάθηκε ανεπανόρθωτα, όπως και οι Τράλλεις και η Νύσα τέσσερα χρόνια αργότερα. 

Την 1η Μαΐου 1277, ο Ιωάννης Α΄ ο νόθος συγκάλεσε σύνοδο στις Νέες Πάτρες (Υπάτη), που αναθεμάτισε τον Αυτοκράτορα, τον Πατριάρχη και τον πάπα ως αιρετικούς.  Σε απάντηση, συγκλήθηκε σύνοδος στην Αγία Σοφία στις 16 Ιουλίου όπου και ο Νικηφόρος Α΄ και ο Ιωάννης Α΄ αναθεματίστηκαν ως απάντηση. Ο Ιωάννης Α΄ συγκάλεσε μια τελική σύνοδο στις Νέες Πάτρες τον Δεκέμβριο του 1277, όπου ένα ανθενωτικό συμβούλιο από οκτώ επισκόπους, λίγους ηγούμενους και εκατό μοναχούς, αναθεμάτισε ξανά τον Αυτοκράτορα, τον Πατριάρχη και τον πάπα.

Σύγκρουση με Σταυροφόρους και Τούρκους

Σταυροφόροι 
Αν και οι Σταυροφορίες βοήθησαν τη Ρωμανία να διώξει μερικούς από τους Σελτζούκους, ξεπέρασαν κατά πολύ τη στρατιωτική βοήθεια που προέβλεπε ο Αλέξιος Α΄. Αντί να ακολουθήσουν τις στρατηγικές ανάγκες του πολέμου κατά των Σελτζούκωνν, οι Σταυροφόροι επικεντρώθηκαν στην προσπάθεια της εκ νέου κατάκτησης της Ιερουσαλήμ και αντί να επιστρέψουν τα εδάφη στη Ρωμανία, οι Σταυροφόροι ίδρυσαν τα δικά τους πριγκιπάτα, αποτελώντας από μόνοι τους εδαφικό αντίπαλο στα συμφέροντα της Ρωμανίας.

Αυτό ίσχυε ήδη κατά τη διάρκεια της Γ΄ Σταυροφορίας, η οποία ώθησε τον Αυτοκράτορα Ισαάκιο Β΄ Άγγελο να συνάψει μυστική συμμαχία με τον Σαλαντίν, για να εμποδίσει την πρόοδο του Φρειδερίκου Α΄ της Γερμανίας, αλλά η ανοιχτή σύγκρουση μεταξύ Σταυροφόρων και Ρωμανίας ξεκίνησε στην Δ΄ Σταυροφορία, με αποτέλεσμα την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204. Η Κωνσταντινούπολη ήταν πλέον η ίδια ένα κράτος των Σταυροφόρων, γνωστό ως Λατινική Αυτοκρατορία της Κανσταντινούπολης στην ιστοριογραφία, αλλά από την ελληνική προοπτική ως Φραγκοκρατία ή «κατάληψη από τους Φράγκους». Η Αυτοκρατορική εξουσία μεταφέρθηκε στη Νίκαια και επίσης ιδρύθηκαν ανεξάρτητες επικράτειες στην Τραπεζούντα και την Ήπειρο. Μεγάλο μέρος των προσπαθειών των Αυτοκρατόρων στη Νίκαια κατευθύνθηκε τώρα στην καταπολέμηση των Λατίνων. Ακόμη και μετά την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης στην ελληνική κυριαρχία υπό τους Παλαιολόγους το 1261, η Αυτοκρατορία κατέβαλε πολλές από τις προσπάθειές της για να νικήσει τους Λατίνους γείτονές της, συμβάλλοντας στην τελική αποτυχία των Σταυροφοριών έως το 1291.

Άνοδος Σελτζούκων και Οθωμανών 
Κανένας Αυτοκράτορας μετά την περίοδο των Κομνηνών δεν ήταν σε θέση να εκδιώξει τους Σελτζούκους από τη Μ. Ασία, ενώ η ενασχόληση των Αυτοκρατόρων της Νίκαιας με την προσπάθεια ανάκτησης της Κωνσταντινούπολης σήμαινε, ότι οι πόροι απομακρύνοντο από τη Μ. Ασία και μετακινούντο προς τα δυτικά. Το αποτέλεσμα ήταν η αποδυνάμωση της Βυζαντινής άμυνας στην περιοχή, η οποία, όταν συνδυάστηκε με ανεπαρκείς πόρους και ανίκανη ηγεσία, οδήγησε στην πλήρη απώλεια όλου του ασιατικού εδάφους της Αυτοκρατορίας στους Σελτζούκους μέχρι το 1338.

Η αποσύνθεση των Σελτζούκων οδήγησε στην άνοδο των Οθωμανών. Ο πρώτος σημαντικός ηγέτης τους ήταν ο Οσμάν Α' Μπέης, ο οποίος προσέλκυσε τους πολεμιστές Γαζί και δημιούργησε μια κυριαρχία στη βορειοδυτική Μ. Ασία.  Οι προσπάθειες των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων να διώξουν τους Οθωμανούς ήταν ανεπιτυχείς και σταμάτησαν το 1329 με τη μάχη του Πελεκάνου. Μετά από μια σειρά από εμφύλιες διαμάχες στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι Οθωμανοί υπέταξαν τους Βυζαντινούς ως υποτελείς στα τέλη του 14ου αι. και οι προσπάθειες να ανακουφίσουν αυτό το καθεστώς υποτέλειας κορυφώθηκαν με την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.

Δείτε επίσης 
 Βυζαντινοί Σκοτεινοί Αιώνες 7ος–8ος αι.
 Βυζαντινο-Λομβαρδικοί Πόλεμοι
 Βυζαντινο-Σελτζουκικοί Πόλεμοι
 Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπό τη Δυναστεία των Δουκάδων
 Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπό τη Δυναστεία των Αγγέλων
 Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπό τη Δυναστεία των Παλαιολόγων
 Κατάλογος βυζαντινών εξεγέρσεων και εμφυλίων πολέμων

Σημειώσεις

Βιβλιογραφία 
 Angold, Michael (1997). The Byzantine Empire, 1025–1204. Longman. ISBN 0-582-29468-1.
 Haldon, John (2002). Byzantium – A History. Tempus. ISBN 0-7524-2343-6.
 Harris, Jonathan (2003). Byzantium and the Crusades. Hambledon and London. ISBN 1-85285-298-4.
 Alan Harvey, «Οικονομική επέκταση στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, 900–1200»
 Τζον Χάλντον, «Οι Βυζαντινοί Πόλεμοι»
 JW Birkenmeier, The Development of the Komnenian Army 1081–1180
 Magdalino, Paul, The Empire of Manuel I Komnenos 1143–1180
 Norwich, John Julius (1998). A Short History of Byzantium. Penguin. ISBN 0-14-025960-0.
 Βρυώνης, Σπέρος. Η παρακμή του μεσαιωνικού ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η διαδικασία του εξισλαμισμού από τον 11ο έως τον δέκατο πέμπτο αιώνα . Berkeley: University of California Press, 1971.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

Διαλύσεις αυτοκρατοριών
15ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
14ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
13ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
12ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
11ος αιώνας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Δυναστεία των Κομνηνών
Σταυροφορίες
Στρατιωτική ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις