Θαΐς

Η Θαΐς (άκμασε τον 4ο αι. π.Χ.) ήταν μία διάσημη Ελληνίδα εταίρα, που συνόδευε τον Μεγάλο Αλέξανδρο στις εκστρατείες του. Πιθανότατα από την Αθήνα, είναι πιο διάσημη για την υποκίνηση της πυρπόλησης της Περσέπολης. Εκείνη την εποχή, η Θαΐδα ήταν η ερωμένη του Πτολεμαίου Α΄ Σωτήρα, ενός από τους στενούς συντρόφους και στρατηγούς του Αλέξανδρου. Έχει προταθεί ότι μπορεί να ήταν και ερωμένη του Αλεξάνδρου, με βάση τη δήλωση τού Αθήναιου, ότι στον Αλέξανδρο άρεσε να «κρατά την Θαΐδα μαζί του», αλλά αυτό μπορεί απλώς να σημαίνει ότι απολάμβανε τη συντροφιά της, καθώς λέγεται ότι η Θαΐδα ήταν πολύ πνευματώδης και διασκεδαστική. Ο Αθήναιος λέει επίσης ότι μετά το τέλος του Αλεξάνδρου, ο Πτολεμαίος νυμφεύτηκε τη Θαΐδα, που γέννησε τρία από τα παιδιά του, και μπορεί επίσης να έγινε βασίλισσα της Αιγύπτου.

Το κάψιμο της Περσέπολης 
Η Θαΐδα υποτίθεται ότι καταγόταν από την Αθήνα και συνόδευε τον Αλέξανδρο σε όλες τις εκστρατείες του στην Ασία. Έγινε το επίκεντρο της ιστορίας, όταν το 330 π.Χ. κάηκε το ανάκτορο της Περσέπολης, η κύρια κατοικία της ηττημένης δυναστείας των Αχαιμενιδών, κατά τη διάρκεια ενός εορτασμού. Η Θαΐδα ήταν παρούσα στη διασκέδαση και έδωσε μία ομιλία, που έπεισε τον Αλέξανδρο να κάψει το ανάκτορο. Ο Κλείταρχος ισχυρίζεται, ότι η καταστροφή ήταν μία στιγμιαία παρόρμηση. Ο Πλούταρχος και ο Διόδωρος Σικελιώτης ισχυρίζονται, ότι η πράξη προοριζόταν ως αντίποινα για το κάψιμο από τον Ξέρξη του παλαιού Ναού της Αθηνάς στην Ακρόπολη της Αθήνας το 480 π.Χ. κατά τους Περσικούς Πολέμους.

Έχει υποστηριχθεί ότι η Θαΐδα ήταν εκείνη την εποχή η ερωμένη του Αλέξανδρου. Ο T.Ντ. Όγκντεν προτείνει, ότι ο Πτολεμαίος την έλαβε εκείνος κάποια στιγμή αργότερα, αν και άλλοι συγγραφείς πιστεύουν, ότι ήταν πάντα η σύντροφος τού Πτολεμαίου.

Μετέπειτα ζωή 
Η μετέπειτα σταδιοδρομία της Θαΐδας είναι αβέβαιη. Σύμφωνα με τον Αθήναιο, παντρεύτηκε τον εραστή της Πτολεμαίο Α΄, που έγινε βασιλιάς της Αιγύπτου, μετά το τέλος του Αλεξάνδρου.  Ακόμα και αν δεν ήταν στην πραγματικότητα παντρεμένοι, η σχέση τους φαίνεται να έχει αποκτήσει «οιονεί νομική υπόσταση».  Έδωσε στον Πτολεμαίο τρία παιδιά, δύο αγόρια και ένα κορίτσι:
 Λάγος, ο οποίος είναι γνωστός από αναφορά στη νίκη του σε αρματοδρομία στα Λύκαια, μία Αρκαδική εορτή, το 308/307.
 Αλέξανδρος Λεοντίσκος, ο οποίος φαίνεται να βρισκόταν στην Κύπρο με την αδελφή του, καθώς καταγράφτηκε εκεί ως αιχμάλωτος, όταν τον είχε συλλάβει ο Δημήτριος ο Πολιορκητής το 307 ή το 306, μετά την εισβολή του στο νησί. Αργότερα στάλθηκε σπίτι του, στον Πτολεμαίο Α΄
 Ειρήνη, η οποία παντρεύτηκε τον Εύνοστο, βασιλιά των Σόλων της Κύπρου.  

Όποιο και αν είναι το νομικό καθεστώς της σχέσης τους, ο ρόλος της Θαΐδας στην Αίγυπτο είναι ασαφής. Ο Πτολεμαίος Α΄ είχε (και) άλλες συζύγους, πρώτα την Ευρυδίκη και αργότερα τη Βερενίκη Α΄, η οποία έγινε η κύρια σύζυγός του και μητέρα τού διαδόχου του.

Η ημερομηνία του τέλους της Θαΐδας είναι άγνωστη.

Εμφανίσεις στη λογοτεχνία 

Η μεγάλη της προσωπικότητα είχε ως αποτέλεσμα ηρωίδες με το όνομα Θαΐδα να εμφανίζονται σε πολλά λογοτεχνικά έργα, τα πιο διάσημα από τα οποία παρατίθενται παρακάτω. Στη μετακλασική περίοδο απεικονίζεται συνήθως στη λογοτεχνία και την τέχνη ως ερωμένη του Μ. Αλέξανδρου και όχι του Πτολεμαίου Α΄.

Σε κλασικά έργα 
Στο έργο του Tερέντιου Eυνούχος, υπάρχει μία γυναίκα πρωταγωνίστρια, μία εταίρα, που ονομάζεται Θαΐδα, όνομα παρμένο από την ιστορική προσωπικότητα. Τα λόγια της Θαΐδας από το έργο παρατίθενται στο δοκίμιο του Μ. Τ. Κικέρωνα Περί Φιλίας (De Amicitia).

Στη Θεραπεία του Έρωτα (Remedia Amoris) του Οβίδιου (383), η Θαΐδα αντιπαραβάλλεται με την Ανδρομάχη, η οποία είναι η επιτομή της πιστής συζύγου, ενώ η Θαΐδα θεωρείται η επιτομή του έρωτα. Η Θαΐδα, λέει ο Oβίδιος, είναι το θέμα τής τέχνης του.

Το βιβλίο τού Αθήναιου Οι Δειπνοσοφιστές καταγράφει μία σειρά από παρατηρήσεις, που αποδίδονται στην Θαΐδα. «Μία φορά σε έναν καυχησιάρη εραστή της, που είχε δανειστεί μερικά κύπελλα από πάρα πολλούς ανθρώπους, και ανέφερε ότι ήθελε να τα λιώσει και να κάνει άλλα, είπε "Θα καταστρέψεις ό,τι ανήκει σε κάθε ιδιώτη"». Μία άλλη φορά, όταν ρωτήθηκε ποιον επισκεπτόταν, είπε "Πάω να κατοικήσω με τον Αιγέα, τον γιο του μεγάλου Πανδίωνα": ένας πνευματώδης τρόπος να περιγράψει έναν άγνωστο προστάτη της (ο Αιγέας πήρε το όνομά του από την αίγα, και τράγος λεγόταν ο προστάτης).

Μετα-κλασική 

Στη Θεία Κωμωδία, μία ηρωίδα που ονομάζεται Θαΐς είναι μία από τις λίγες γυναίκες, που βλέπει ο Ντάντε Αλιγκέρι στο ταξίδι του στην Κόλαση (Inferno, XVIII, 133-136). Βρίσκεται στον κύκλο των κολάκων, βυθισμένη σε ένα βόθρο περιττωμάτων, αφού την είχαν στείλει εκεί, μας λέει ο Βιργίλιος, επειδή είπε στον εραστή της ότι τον αγαπούσε «θαυμάσια». Η Θαΐδα του Δάντη μπορεί να εκπροσωπεί -ή όχι- την ιστορική εταίρα: οι λέξεις που της αποδίδονται, προέρχονται από τα αποσπάσματα του Κικέρωνα τα παρμένα από τον Τερέντιο.

Η Θαΐς και ο Μέγας Αλέξανδρος έρχονται στον νου τού Φάουστο στο έργο του Κρίστοφερ Μάρλοου Δόκτορ Φάουστους, που γράφτηκε για τη διασκέδαση τού βασιλιά Καρόλου Ε΄ της Γερμανίας.

Η Θαΐδα εμφανίζεται ως η ερωμένη του Aλεξάνδρου στο ποίημα του Τζον Ντράυντεν Το συμπόσιο του Αλεξάνδρου, ή η Δύναμη της Μουσικής (1697), το οποίο ξεκινά με μία περιγραφή τού Αλέξανδρου, ενθρονισμένου με «την υπέροχη Θαΐδα στο πλευρό του», η οποία καθόταν «σαν μία ανθοστόλιστη νύφη της ανατολής». Η αφήγηση του ποιήματος για την εορτή τελειώνει, συγκρίνοντας τη Θαΐδα με την Ελένη της Τροίας: «Η Θαΐδα τον οδήγησε στην κατεύθυνση, / τού άναψε τη φωτιά για να κάψει / και σαν άλλη Ελένη, πυρπόλησε μία άλλη Τροία». Το ποίημα μελοποιήθηκε αργότερα ως ορατόριο, που ονομάζεται επίσης Το συμπόσιο του Αλεξάνδρου, από τον Γκ.Φρ. Χαίντελ. Ο Ρόμπερτ Χέρικ (1591-1674) στο ποίημα «Τι είδους ερωμένη θα είχε» καταλήγει, «Ας είναι Λουκρητία την ημέρα και Θαΐδα τη νύχτα για εμένα: ας είναι τέτοια που ούτε θα με κάνει να πεινώ, ούτε να παραχορταίνω».

Η Θαΐδα είναι μία δευτερεύουσα ηρωΐδα σε δύο μυθιστορήματα της Mαρί Ρενώ για τον Μεγάλο Αλέξανδρο: Φωτιά από τον Παράδεισο και Το παιδί από την Περσία, καθώς και στη βιογραφία της Μ. Ρενώ για τον Αλέξανδρο, "Η φύση του Αλεξάνδρου". Είναι επίσης δευτερεύουσα ηρωΐδα στο Κλέβοντας Φωτιά, ένα μυθιστόρημα του Τζο Γκράχαμ, ένα έργο για τα μετά από το τέλος τού Αλεξάνδρου συμβάντα.

Η Θαΐδα είναι η ηρωίδα ενός μυθιστορήματος τού 1972 τού Ρώσου συγγραφέα Ιβάν Εφρέμοφ, η Θαΐδα η Αθηναία. Εξιστορεί τη ζωή της από τη συνάντησή της με τον Μεγάλο Αλέξανδρο μέχρι την εποχή της ως βασίλισσας της Μέμφιδας στην Αίγυπτο.

Άλλα πρόσωπα με το όνομα Θαΐδα είναι στο έργο Θαΐς από την Αλεξάνδρεια, μία χριστιανή αγία μεταγενέστερης περιόδου, για την οποία γράφτηκε ένα γαλλικό μυθιστόρημα και μία όπερα.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Μεταγραφή της αφήγησης του Κλείταρχου για το κάψιμο της Περσέπολης 
 Σχόλιο για την πυρπόληση του παλατιού στην Περσέπολη με αποσπάσματα από τον Διόδωρο και τον Πλούταρχο
 βιογραφία του Christopher Bennett
 Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Thaïs" . Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.

Αυλικοί του Μεγάλου Αλεξάνδρου
Αρχαίες εταίρες