Σεΐχης Μπεντρεντίν

Ο Σεΐχης Μπεντρεντίν (1359–1420 ), πλήρες όνομα Σεΐχης Μπεντρεντίν Mahmud bin Israel bin Abdulaziz ήταν μυστικιστής, λόγιος, θεολόγος και επαναστάτης με επιρροή. Είναι περισσότερο γνωστός για τον ρόλο του σε μια εξέγερση του 1416 κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στην οποία ο ίδιος και οι μαθητές του έθεσαν μια σοβαρή πρόκληση για την εξουσία του σουλτάνου Μεχμέτ Α' και του οθωμανικού κράτους.

Πρώιμη ζωή 
Πολλές λεπτομέρειες της πρώιμης ζωής του Μπεντρεντίν αμφισβητούνται, καθώς πολλά από αυτά αποτελούν αντικείμενο θρύλου και λαογραφίας. Γεννήθηκε το 1359 στην πόλη Σίμαβνα (Κύπρινος), κοντά στην Αδριανούπολη. Ο πατέρας του ήταν ο γάζης της πόλης και η μητέρα του ήταν κόρη ενός διοικητή βυζαντινού οχυρού. Γεννήθηκε σε μια οικογένεια με πολιτική και πνευματική προβολή. Ο παππούς του ήταν υψηλόβαθμος Σελτζούκος αξιωματικός. Συγκεκριμένα, ο Μπεντρεντίν ήταν μικτής μουσουλμανικής και χριστιανικής καταγωγής, με χριστιανή μητέρα και πατέρα μουσουλμάνο. αυτό συνετέλεσε στις συγκριτικές θρησκευτικές του πεποιθήσεις αργότερα στη ζωή του. Ο Τούρκος μελετητής Τζεμάλ Καφαντάρ υποστηρίζει ότι οι ρίζες γαζή του Μπεντρεντίν μπορεί επίσης να συνέβαλαν στη δέσμευσή του στη θρησκευτική συνύπαρξη. Στα νιάτα του ήταν καδής με τους Οθωμανούς πολεμιστές στις πορείες, κάτι που του έδωσε άφθονη εμπειρία στη νομολογία, ένα πεδίο σπουδών στον οποίο θα γινόταν καλά γνώστης. Ο Μπεντρεντίν εκτέθηκε σε μια ποικιλία διαφορετικών πολιτισμών κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής του, ταξιδεύοντας μακριά από τη γενέτειρά του στη Θράκη. Σπούδασε θεολογία στο Ικόνιο και στη συνέχεια στο Κάιρο, που ήταν η πρωτεύουσα του σουλτανάτου των Μαμελούκων. Μετά από αυτό, ταξίδεψε στο Αρδαμπίλ, στο σημερινό Ιρανικό Αζερμπαϊτζάν. Το Αρνταμπίλ ήταν υπό τον έλεγχο των Τιμουρίδων και ήταν το σπίτι του μυστικιστικού τάγματος των Σαφαβιδών. Περιτριγυρισμένος από μυστικιστές και μακριά από τα θρησκευτικά πρότυπα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Μπεντρεντίν βρισκόταν σε εξαιρετικό μέρος για να καλλιεργήσει την αντισυμβατική θρησκευτική του ιδεολογία. Εκεί βρήκε ένα περιβάλλον που συμπαθούσε τις πανθεϊστικές θρησκευτικές του πεποιθήσεις, και ιδιαίτερα το δόγμα της «ενότητας της ύπαρξης». Αυτό το δόγμα καταδίκαζε αντιθέσεις όπως αυτές της θρησκείας και της κοινωνικής τάξης ως παρέμβαση στην ενότητα του Θεού και του ατόμου, και τέτοιο δόγμα ήταν αντίθετο με τις αυξανόμενες οθωμανικές προσπάθειες να καθιερωθεί το σουνιτικό Ισλάμ ως κρατική θρησκεία. Υιοθετώντας το, ο Μπεντρεντίν καθιερώθηκε περαιτέρω ως ανατρεπτικός.

Κατά τη διάρκεια του Οθωμανικού Μεσοβασιλείου μετά την ήττα του σουλτάνου Βαγιαζήτ Α' από τον Ταμερλάνο το 1402, ο Μπεντρεντίν υπηρέτησε ως ο καζασκέρης ή επικεφαλής στρατιωτικός δικαστής του Οθωμανού πρίγκιπα Μούσα καθώς ο Μούσα πάλευε με τους αδελφούς του για τον έλεγχο του οθωμανικού σουλτανάτου. Μαζί με τον συνοριακό μπέη Μιχάλογλου, ήταν ο κύριος υποστηρικτής του επαναστατικού καθεστώτος του Μούσα. Ενώ ο καζασκέρης, ο Μπεντρεντίν κέρδισε την εύνοια πολλών μεθοριακών γαζήδων μοιράζοντας τιμάρια ανάμεσά τους. Μέσω αυτού βοήθησε αυτούς τους απλήρωτους γαζήδες στον αγώνα τους ενάντια στον συγκεντρωτισμό, μια σαφής ένδειξη της ανατρεπτικής πλευράς του.

Εξέγερση του 1416 
Μετά την ήττα του Μούσα από τον Οθωμανό σουλτάνο Μεχμέτ Α' το 1413, ο Μπεντρεντίν εξορίστηκε στο Ιζνίκ και οι οπαδοί του τους αφαιρέθηκαν τα τιμάρια τους. Ωστόσο, σύντομα αποφάσισε να εκμεταλλευτεί το κλίμα αντίθεσης με τον Μωάμεθ Α΄ μετά την αταξία του προσφάτου μεσοβασιλείου. Αφήνοντας την εξορία του στο Ιζνίκ το 1415, ο Μπεντρεντίν πήγε στη Σινώπη και από εκεί πέρα από τη Μαύρη Θάλασσα στη Βλαχία. Το 1416 ύψωσε το λάβαρο της εξέγερσης κατά του οθωμανικού κράτους.

Οι περισσότερες εξεγέρσεις που ακολούθησαν έλαβαν χώρα σε περιοχές της Σμύρνης, της Δοβρουτσά και του Σαρουχάν. Η πλειοψηφία των οπαδών του ήταν Τουρκομάνοι. Οι υπόλοιποι περιλάμβαναν μεθοριακούς γκάζι, αποστερημένους σιπάχι, φοιτητές μεντρεσέ και χριστιανούς αγρότες. Η πρώτη από αυτές τις εξεγέρσεις πυροδοτήθηκε στο Karaburun, κοντά στη Σμύρνη. Εκεί, ο Borkluje Mustafa, ένας από τους κορυφαίους μαθητές του Μπεντρεντίν, υποκίνησε μια ιδεαλιστική λαϊκή εξέγερση κηρύσσοντας την κοινοτική ιδιοκτησία της ιδιοκτησίας και την ισότητα Μουσουλμάνων και Χριστιανών. Οι περισσότεροι που επαναστάτησαν ήταν Τούρκοι νομάδες, αλλά οι οπαδοί του Μπορκλούτζε περιλάμβαναν και πολλούς Χριστιανούς. Συνολικά, περίπου 6.000 άνθρωποι εξεγέρθηκαν κατά του οθωμανικού κράτους στο Karaburun. Ο Torlak Kemal, ένας άλλος από τους οπαδούς του Μπεντρεντίν, οδήγησε μια άλλη εξέγερση στη Μανίσα, και ο ίδιος ο Μπεντρεντίν ήταν ο ηγέτης μιας εξέγερσης στη Δοβρουτσά, στη σύγχρονη βορειοανατολική Βουλγαρία. Η καρδιά της εξέγερσης της Δοβρουτσάς ήταν στην περιοχή Deliorman νότια του Δέλτα του Δούναβη. Ο Μπεντρεντίν βρήκε μαθητές ανάμεσα σε πολλούς που ήταν δυσαρεστημένοι με τον σουλτάνο Μεχμέτ. Έγινε ένα πρόσωπο για εκείνους που ένιωθαν ότι είχαν στερηθεί το δικαίωμα του σουλτάνου, συμπεριλαμβανομένων των δυσαρεστημένων μεθοριακών αρχόντων και πολλών από εκείνους στους οποίους είχαν δοθεί τιμάρια από τον Μπεντρεντίν ως καζασκέρη του Μούσα, το οποίο είχε ανακληθεί από τον Μεχμέτ.

Αυτές οι εξεγέρσεις αποτέλεσαν σοβαρή πρόκληση για την εξουσία του Μωάμεθ Α', καθώς προσπαθούσε να επανενώσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να κυβερνήσει τις βαλκανικές επαρχίες του. Αν και τελικά καταπνίγηκαν όλες, η σειρά από συντονισμένες εξεγέρσεις που υποκινήθηκαν από τον Μπεντρεντίν και τους μαθητές του καταπνίγηκε μετά από μεγάλη δυσκολία. Η εξέγερση του Torlak Kemal στη Μανίσα καταπνίγηκε και εκτελέστηκε, μαζί με χιλιάδες οπαδούς του. Η εξέγερση του Borkluje έδωσε μεγαλύτερη μάχη από τους άλλους, νικώντας πρώτα τον στρατό του κυβερνήτη του Saruhan και μετά αυτόν του Οθωμανού κυβερνήτη Ali Bey, προτού συντριβεί τελικά από τον Βεζίρη Βαγιαζήτ Πασά. Σύμφωνα με τον Έλληνα ιστορικό Δούκα, ο Βαγιαζήτ έσφαξε άνευ όρων για να εξασφαλίσει την ήττα της εξέγερσης και ο Μπορκλούτζε εκτελέστηκε μαζί με δύο χιλιάδες οπαδούς του. Η εξέγερση της Δοβρουτσάς του ίδιου του Σεΐχη Μπεντρεντίν ήταν βραχύβια και έληξε όταν ο Μπεντρεντίν συνελήφθη από τις δυνάμεις του Μεχμέτ και μεταφέρθηκε στις Σέρρες. Κατηγορούμενος για διατάραξη της δημόσιας τάξης με το κήρυγμα του θρησκευτικού συγκρητισμού και της κοινοκτημοσύνης της περιουσίας, εκτελέστηκε στην αγορά.

Σκέψη και γραφές 
Ο Σεΐχης Μπεντρεντίν ήταν πολυγραφότατος συγγραφέας και θρησκευτικός λόγιος και διακεκριμένο μέλος της ισλαμικής θρησκευτικής ιεραρχίας. Συχνά θεωρείται ως μια ταλαντούχα φωνή στις θρησκευτικές επιστήμες, ιδιαίτερα για τις σκέψεις του σχετικά με τον ισλαμικό νόμο. Για τα έργα του στη νομολογία κατατάσσεται μεταξύ των μεγάλων μελετητών της ισλαμικής σκέψης. Από την άλλη, πολλοί τον καταδικάζουν ως αιρετικό για τις ριζοσπαστικές του ιδέες περί θρησκευτικού συγκρητισμού. Ο Μπεντρεντίν υποστήριξε την παράβλεψη των θρησκευτικών διαφορών, επιχειρηματολογώντας ενάντια στον ζηλωτό προσηλυτισμό υπέρ μιας ουτοπικής σύνθεσης των θρησκειών. Αυτή η γεωγραφική ερμηνεία της θρησκείας ήταν ένα σημαντικό μέρος αυτού που επέτρεψε σε αυτόν και στους μαθητές του να υποκινήσουν μια ευρεία λαϊκή εξέγερση το 1416, ενοποιώντας μια πολύ ετερογενή βάση υποστήριξης.

Η θρησκευτική καταγωγή του Μπεντρεντίν ήταν ως μυστικιστής. Η μορφή του μυστικισμού του επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από το έργο του Ibn al-'Arabi, και είναι γνωστό ότι έγραψε ένα σχόλιο στο βιβλίο του al-' Arabi Fusus al-hikam (Η πεμπτουσία της σοφίας). Μέσα από τα γραπτά του ανέπτυξε τη δική του μορφή μυστικισμού. Το πιο σημαντικό βιβλίο του, Varidat, ή Θεϊκές Εμπνεύσεις, ήταν μια συλλογή των λόγων του που αντανακλούσε τις ιδέες του για τον μυστικισμό και τη θρησκεία. Ο Μπεντρεντίν ήταν μονιστής, πιστεύοντας ότι η πραγματικότητα είναι μια εκδήλωση της ουσίας του Θεού και ότι ο πνευματικός και ο φυσικός κόσμος ήταν αχώριστοι και απαραίτητοι ο ένας για τον άλλον. Όπως γράφει στο Varidat, πίστευε ότι «Αυτός ο κόσμος και ο άλλος, στο σύνολό τους, είναι φανταστικές φαντασιώσεις· ο παράδεισος και η κόλαση δεν είναι παρά οι πνευματικές εκδηλώσεις, γλυκές και πικρές, των καλών και κακών πράξεων».

Οι πανθεϊστικές πεποιθήσεις του Μπεντρεντίν επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό πολλές από τις πολιτικές και κοινωνικές του ιδέες, ιδιαίτερα το δόγμα της «ενότητας της ύπαρξης». Αυτό το δόγμα καταδικάζει τις αντιθέσεις που οι υποστηρικτές του πιστεύουν ότι εμποδίζουν την ενότητα του ατόμου με τον Θεό, συμπεριλαμβανομένων των αντιθέσεων μεταξύ θρησκειών και μεταξύ των προνομιούχων και των ανίσχυρων. Αυτό το σύστημα πεποιθήσεων αντανακλάται στις πεποιθήσεις του Μπεντρεντίν και των μαθητών του, οι οποίοι, μεταξύ άλλων, κήρυτταν ότι όλες οι θρησκείες είναι ουσιαστικά ίδιες, καθώς και ότι η κατοχή της ιδιοκτησίας πρέπει να είναι κοινή. Τέτοιες ιδέες έλκονταν πολύ σε όσους ένιωθαν περιθωριοποιημένοι στην οθωμανική κοινωνία και αυτή η ισότιμη ιδεολογία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην έμπνευση της λαϊκής εξέγερσης το 1416.

Ο Σεΐχης Μπεντρεντίν είχε σαφώς φιλόδοξες πολιτικές φιλοδοξίες όταν ξεκίνησε την εξέγερσή του. Σύμφωνα με τον Σουνίτη ιστορικό του 15ου αιώνα, Idris of Bitlis, ο Μπεντρεντίν θεωρούσε τον εαυτό του τον Μαχντί, ο οποίος θα επέφερε την ενότητα του Θεού στον κόσμο μοιράζοντας τα εδάφη του στους οπαδούς του. Αν και ο λογαριασμός του Idris είναι μερικός, οι φιλοδοξίες του Μπεντρεντίν ως πολιτικό και θρησκευτικό ηγέτη είναι εμφανείς. Έφτασε μάλιστα στο σημείο να ισχυριστεί ότι καταγόταν από τον βασιλικό οίκο των Σελτζούκων, αναμφίβολα για να ενισχύσει τη νομιμότητά του ως δυνητικού ηγεμόνα. Είναι εύλογο ότι φιλοδοξούσε να κερδίσει το σουλτανάτο.

Επίπτωση 
Η εξέγερση του 1416 σηματοδότησε σημείο καμπής στην ανοχή των μη μουσουλμάνων από το οθωμανικό κράτος. Συνθλίβοντας επιθετικά την εξέγερση και στιγματίζοντας όσους επαναστάτησαν, το κράτος καταδίκασε τη λαϊκή δυσαρέσκεια ως παράνομη και όρισε περαιτέρω τη θέση του αντίστασης στους θρησκευτικούς αντικομφορμιστές. Μετά την εξέγερση, η τουρκομουσουλμανική παρουσία στα Βαλκάνια έγινε ισοδύναμη με οθωμανική παρουσία. Η εξέγερση του Μπεντρεντίν κατέστησε σαφές στους Οθωμανούς πολιτικούς ότι η θρησκευτική διαφωνία θα μπορούσε να αποτελέσει σοβαρή απειλή για τη διοικητική τους δομή, και στα χρόνια που ακολούθησαν, ο Μουράτ Β΄, διάδοχος του Μεχμέτ, έλαβε μέτρα για να διασφαλίσει ότι το Ισλάμ θα καθιερωθεί περαιτέρω ως θρησκεία του κράτους. Για παράδειγμα, ο Μουράτ επέκτεινε τους Γενίτσαρους στον απόηχο της εξέγερσης του Μπεντρεντίν για να αυξήσει την οθωμανική στρατιωτική ισχύ, αλλά και για να δημιουργήσει μια σταθερή ροή χριστιανών που ασπάζονται το Ισλάμ. Αυτό καταδεικνύει μια σαφή αλλαγή στην οθωμανική πολιτική μακριά από την ανοχή των μη μουσουλμάνων και πιο κοντά σε μια τάση αφομοίωσης, μια τάση που θα συνεχιστεί στους επόμενους αιώνες.

Οι αιρέσεις των οπαδών του Μπεντρεντίν συνέχισαν να επιβιώνουν πολύ μετά τον θάνατό του. Οι διδασκαλίες του συνέχισαν να εχουνε επιρροές και οι σεχταριστές του θεωρούνταν απειλή μέχρι τα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα. Γνωστός ως Simavnis ή Bedreddinlus, μια αίρεση των οπαδών του στη Δοβρουτσά και στο Deliorman συνέχισε να επιβιώνει για εκατοντάδες χρόνια μετά την εκτέλεσή του. Όπως ήταν αναμενόμενο, η οθωμανική κυβέρνηση έβλεπε αυτήν την ομάδα με μεγάλη καχυποψία. Τον δέκατο έκτο αιώνα, θεωρούνταν πανομοιότυποι με τους Κιζιλμπάς και διώκονταν μαζί τους. Μερικά από τα δόγματα του Μπεντρεντίν έγιναν κοινά μεταξύ ορισμένων άλλων μυστικιστικών αιρέσεων. Μια τέτοια αίρεση ήταν οι Μπεκτασήδες, ένα τάγμα των δερβίσηδων που συνήθως συνδέονται με τους Γενίτσαρους.

Ο Σεΐχης Μπεντρεντίν συνεχίζει να είναι γνωστός στην Τουρκία, ιδιαίτερα μεταξύ των σοσιαλιστών, των κομμουνιστών και άλλων πολιτικών αριστερών. Τον εικοστό αιώνα, επανήλθε στο προσκήνιο από τον κομμουνιστή Τούρκο συγγραφέα Ναζίμ Χικμέτ, ο οποίος έγραψε το Έπος του Σεΐχη Μπεντρεντίν για να εκφράσει την αντίθεσή του στην άνοδο του φασισμού τη δεκαετία του 1930. Το έργο του Χικμέτ έκανε δημοφιλή τον Μπεντρεντίν ως ιστορικό πρωταθλητή του σοσιαλισμού και αντίπαλο της φασιστικής τυραννίας, και το όνομά του παρέμεινε πολύ γνωστό σε όσους βρίσκονται στα αριστερά του πολιτικού φάσματος. Τα οστά του εκτάφηκαν το 1924, αλλά οι θιασώτες του ήταν τόσο φοβισμένοι για την αντίδραση της τουρκικής κυβέρνησης ενάντια στη νέα πολιτική σημασία του Μπεντρεντίν που δεν θάφτηκε παρά το 1961. Τελικά αναπαύθηκε κοντά στο μαυσωλείο του Μαχμούτ Β ' στην Κωνσταντινούπολη.

Βιβλία για τον Σεΐχη Μπεντρεντίν στα τουρκικά 
 Şaban Er, "Edirne-Simâvne Kâdîsı ve Emîri İsrâ’îl Oğlu Şeyh Bedreddîn Hakkında Son Söz", Kutupyıldızı Yayınları, İstanbul, Hazîran 2016 ( Cildli 657 Sayfa,   ) (The Last Word about Sheikh Bedreddin)
 Cemil Yener : Varidat, İstanbul : Elif Yayınları, 1970.
 Erol Toy : Azap ortakları, 1973.
 Vecihi Timuroğlu : Şeyh Bedrettin Varidat Ankara : Türkiye Yazıları Yayınları, 1979
 İsmet Zeki Eyüboğlu : Şeyh Bedreddin Varidat, Derin Yayınları, 1980
 Cengiz Ketene: Varidat: Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Simavi, 823/1420 ; trc. Cengiz Ketene, Ankara : Kültür Bakanlığı, 1990.
 Seyyid Muhammed Nur : Varidat şerhi .  Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Simavi, 823/1420 ; Haz. Mahmut Sadettin Bilginer, H. Mustafa Varlı, İstanbul : Esma Yayınları, 1994
 Radi Fiş: Ben De Halimce Bedreddinem    Evrensel Basım Yayın.
 Nazım Hikmet: Şeyh Bedrettin Destanı YKY.
 Mine G. Kirikkanat, Gulun Oteki Adi (The Other Name Of The Rose)

Οι εργασίες που αναφέρονται 
 Finkel, Caroline. Osman’s Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923. New York: Basic Books, 2005
 Hikmet, Nazim, Randy Blasing, and Mutlu Konuk. Poems of Nazim Hikmet. New York: Persea Books, 1994.
 Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300-1650. Houndmills: Palgrave Macmillan, 2009.
 Inalcik, Halil. The Ottoman Empire: The Classical Empire 1300-1600. New York: Praeger Publishers, 1973.
 Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. Berkeley: University of California Press, 1995
 Lowry, Heath. The Nature of the Early Ottoman State. Albany: State University of New York Press, 2003.

Παραπομπές