Γκέτο του Σιέντλτσε

Το Γκέτο του Σιέντλτσε () ήταν γκέτο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για Εβραίους, που δημιουργήθηκε από τη Ναζιστική Γερμανία στην πόλη Σιέντλτσε στην κατεχόμενη Πολωνία, 92 χλμ. ανατολικά της Βαρσοβίας. Το γκέτο αποκλείστηκε εξωτερικά στις αρχές Οκτωβρίου 1941. Περίπου 12.000 Πολωνοεβραίοι φυλακίστηκαν εκεί με σκοπό τη δίωξη και την εκμετάλλευση. Οι συνθήκες ήταν φρικτές, καθώς μαίνονταν επιδημίες τύφου και οστρακιάς. Αρχίζοντας στις 22 Αυγούστου 1942 κατά τη διάρκεια της πιο θανατηφόρας φάσης του Ολοκαυτώματος στην κατεχόμενη Πολωνία, περίπου 10.000 Εβραίοι - άνδρες, γυναίκες και παιδιά - συγκεντρώθηκαν στην Umschlagplatz και απελάθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα με τρένα του Ολοκαυτώματος. Χιλιάδες Εβραίοι μεταφέρθηκαν από τα γκέτο σε άλλες πόλεις και κωμοπόλεις. Συνολικά, τουλάχιστον 17.000 Εβραίοι εξοντώθηκαν στη διαδικασία εκκαθάρισης του γκέτο. Εκατοντάδες Εβραίοι πυροβολήθηκαν επί τόπου κατά τη διάρκεια των ερευνών από σπίτι σε σπίτι, μαζί με το προσωπικό και τους ασθενείς του εβραϊκού νοσοκομείου.

Πάνω από 1.500 άτομα γλίτωσαν προσωρινά από το θάνατο προκειμένου να συνεχίσουν να παρέχουν εργατικό δυναμικό για τα πέντε στρατόπεδα που είχαν δημιουργηθεί στην περιοχή. Απελάθηκαν στην Τρεμπλίνκα από το λεγόμενο «μικρό γκέτο» πριν από τα τέλη του 1942. Μόνο μερικές εκατοντάδες Εβραίοι επέζησαν κρυμμένοι μέχρι την αποχώρηση των Γερμανών από το Σιέντλτσε.

Ιστορία 
Πριν από την εισβολή στην Πολωνία, οι Εβραίοι αποτελούσαν περίπου το 50% του πληθυσμού της πόλης των 30.000 κατοίκων. Η εβραϊκή ζωή στο Σιέντλτσε γνώρισε μια αναβίωση στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Δημιουργήθηκαν πολλές εβραϊκές οργανώσεις, καθώς και τυπογραφεία, βιβλιοπωλεία και εμπορικά καταστήματα. Υπήρχαν πολλές δεκάδες εβραϊκά αρτοποιεία, μύλοι, καταστήματα μετάλλων και κοσμήματα. Σχεδόν όλο το εμπόριο βρισκόταν στα χέρια των Εβραίων, πυροδοτώντας περιστασιακές εργατικές διαμάχες.

Κατά τη διάρκεια της εισβολής στην Πολωνία, η γερμανική μεραρχία Panzer Kempf κύλησε στο Σιέντλτσε στις 12 Σεπτεμβρίου 1939 μετά από μια σκληρή μάχη κατά μήκος του ποταμού Μπουκ με τον πολωνικό Στρατό του Μόντλιν, ο οποίος παραδόθηκε αμέσως μετά. Το Σιέντλτσε καταστράφηκε και βομβαρδίστηκε πολλές φορές από τη Luftwaffe. Τον Οκτώβριο, οι διώξεις των Εβραίων από τη νέα γερμανική διοίκηση άρχισαν με τη σύλληψη των 50 πιο επιφανών ατόμων. Η δημιουργία του Εβραϊκού Συμβουλίου Γιούντενρατ διατάχθηκε στα τέλη Νοεμβρίου. Μεταξύ των 25 μελών του ήταν ο Ιτζάκ Νάχουμ Βάιντραουμπ (πρόεδρος, πρώην επικεφαλής του εβραϊκού νοσοκομείου), ο Χερς Άιζενμπεργκ (αντιπρόεδρος) και ο Χερς Τένενμπαουμ (γραμματέας, σύνδεσμος με την Γκεστάπο). Την Παραμονή των Χριστουγέννων οι Ναζί έβαλαν φωτιά στη συναγωγή και την έκαψαν ολοσχερώς, κυρίως με Εβραίους πρόσφυγες μέσα.

Πάνω από χίλιοι Εβραίοι που εκδιώχθηκαν από το Κάλις απελάθηκαν στο Σιέντλτσε το 1940, με τους συμπατριώτες τους από το Λοτζ και το Παμπιανίτσε να προσαρτώνται στο Ράιχσγκαου Βάρτελαντ. Προκειμένου να σπείρει τρόμο στις πολυσύχναστες γειτονιές, η γερμανική αστυνομία οργάνωσε μια τριήμερη δράση πυροβολισμών τον Μάρτιο του 1941. Η επίσημη δημιουργία ενός γκέτο στο Σιέντλτσε προκηρύχθηκε στις 2 Αυγούστου 1941. Ο μικρότερος αριθμός μη Εβραίων Πολωνών που ζούσαν σε καθορισμένες περιοχές έλαβε εντολή να απομακρυνθούν πριν από τις 8:00 μ.μ. στις 6 Αυγούστου. Στις εβραϊκές οικογένειες (πάνω από το ήμισυ του πληθυσμού της πόλης) δόθηκε προθεσμία δύο εβδομάδων για να εγκατασταθούν εκεί, μαζί με τους Ρομά. Η ζώνη του γκέτο αποτελούνταν από πολλά μικρά τετράγωνα της πόλης και πάνω από δώδεκα βατούς δρόμους στο κέντρο της πόλης βόρεια της Παλιάς Πλατείας. Το γκέτο αποκλείστηκε με έναν φράχτη από συρματόπλεγμα και αποκόπηκε από τον έξω κόσμο την 1η Οκτωβρίου 1941, με μόνο τρεις πύλες να οδηγούν έξω, τις οποίες φρουρούσαν ναζιστικές περιπολίες.

Η ζωή στο γκέτο 

Οι συνθήκες στο γκέτο ήταν φρικτές, με υπερβολικά ανεπαρκείς ποσότητες φαγητού. Κάποια στιγμή, 15 άτομα ζούσαν σε μονόκλινα δωμάτια χωρίς εγκαταστάσεις υγιεινής. Δεν επιτρεπόταν στους Εβραίους να κατέχουν προϊόντα γούνας. Άνθρωποι που προσπαθούσαν να περάσουν παράνομα τον φράχτη πυροβολήθηκαν στην πλάτη κατά δεκάδες. Μια επιδημία τύφου ξέσπασε τον χειμώνα του 1941  42. Υπήρχαν πέντε στρατόπεδα εργασίας που έστησαν οι Γερμανοί κοντά στο γκέτο.

Στις αρχές του 1942 η Τελική Λύση στο Εβραϊκό Ζήτημα τέθηκε σε κίνηση από τη Ναζιστική Γερμανία κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης της Βάνζεε και η μοίρα των γκετοποιημένων Εβραίων σε όλη την κατεχόμενη Πολωνία επισφραγίστηκε. Το στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα – που χτίστηκε βόρεια του Σιέντλτσε αποκλειστικά για την υλοποίηση της Επιχείρησης Ράινχαρντ άρχισε να εξολοθρεύει με αέρια Εβραίους τον Ιούλιο του 1942. Τον επόμενο μήνα, στις 22 Αυγούστου 1942, η δράση εκκαθάρισης του Γκέτο του Σιέντλτσε ξεκίνησε σοβαρά, υπό τον SS-Obersturmführer Σουλτς. Η Γιούντερατ είχε ενημερωθεί για τη μαζική «μεταφορά προς τα ανατολικά» προσωπικά από τον Gruppenführer Λούντβιχ Φίσερ, τον κυβερνήτη του Γενικού Κυβερνείου. Άτομα που δεν μπορούσαν να κινηθούν και προσπαθούσαν να κρυφτούν πυροβολήθηκαν στα σπίτια τους από τις ομάδες περιπλανώμενων αντρών Τραβνίκι με τη βοήθεια της Ordnungspolizei που έφτασε στο Σιέντλτσε από το Γουοσίτσε για αυτόν τον συγκεκριμένο σκοπό.

Εκκαθάριση του γκέτο 
Περίπου 10.000 Εβραίοι συνωστίστηκαν στην πλατεία στις 22 Αυγούστου, συμπεριλαμβανομένων όλων των αιχμαλώτων που έφερε η Ordnungspolizei με τα πόδια από τα γκέτο διέλευσης σε τρεις κοντινούς οικισμούς. 500 άνδρες επιλέχθηκαν για να επιστρέψουν στα στρατόπεδα εργασίας τους. Τους υπόλοιπους έβαλαν να καθίσουν στο έδαφος όλη τη νύχτα, όπου βασανίστηκαν και πυροβολήθηκαν. Την επόμενη μέρα συγκεντρώθηκαν σε σειρές και βάδισαν στο σιδηροδρομικό σταθμό με απόλυτο τρόμο, καθώς οι συνδετικοί δρόμοι ήταν γεμάτοι πτώματα. Οι Εβραίοι στριμώχνονταν σε φορτηγά βαγόνια που περίμεναν (στη φωτογραφία) και στάλθηκαν στην Τρεμπλίνκα, 62 χλμ. απόσταση.

Ενώ οι Εβραίοι έξω από την πόλη ήταν συγκεντρωμένοι στην πλατεία την πρώτη ημέρα της συγκέντρωσης, οι ντόπιοι Εβραίοι αναγκάστηκαν να εισέλθουν στο νεκροταφείο στην οδό Σκόλνα. Η ομάδα των Ουκρανών Τραβνίκι έχει σταλεί από την Γκεστάπο γύρω στο μεσημέρι για να πραγματοποιήσει πυροβολισμούς εκεί ώστε να προκαλέσει τρόμο. Το βράδυ της 24ης Αυγούστου 1942 – μια μέρα μετά την πρώτη μεταφορά του Ολοκαυτώματος – περίπου 5.000 με 6.000 άνθρωποι από το νεκροταφείο στάλθηκαν στο θάνατο. Εν τω μεταξύ, ο συνολικός αριθμός των Εβραίων που πυροβολήθηκαν στο νεκροταφείο και ρίχτηκαν σε ομαδικούς τάφους ήταν 3.000, όπως υπολογίζεται από τους Πολωνούς ιστορικούς. Την ημέρα του επιχείρησης εκκαθαρίστηκε το εβραϊκό νοσοκομείο, με όλους να σκοτώνονται επιτόπου είτε στα κρεβάτια τους είτε έξω στον προαύλιο χώρο.

Στις 27 Αυγούστου 1942, το γκέτο δεν υπήρχε πια. Οι εναπομείναντες Εβραίοι σκλάβοι εργάτες της πόλης επέστρεψαν στο «μικρό γκέτο» και στις 25 Νοεμβρίου 1942 βάδισαν στην αποικία Γκέσι Μπόρεκ (Gęsi Borek) με το πρόσχημα της επανεμφάνισης του κινδύνου επιδημίας τύφου. Αρκετές χιλιάδες από αυτούς σφαγιάστηκαν τρεις μέρες αργότερα, στις 28 Νοεμβρίου. Τα πτώματά τους δυστυχώς δεν θάφτηκαν, αλλά στάλθηκαν στην Τρεμπλίνκα με ένα φορτηγό τρένο που αποτελούνταν από 40 βαγόνια πτωμάτων, γεγονός που εξόργισε τη Σούτσσταφφελ. Το περιστατικό περιγράφηκε από τον κρατούμενο της Ζοντερκομάντο Σάμουελ Βίλενμπεργκ, ο οποίος δραπέτευσε επιτυχώς κατά τη διάρκεια της επικίνδυνης εξέγερσης της Τρεμπλίνκα και ο οποίος συμμετείχε στην εκφόρτωση των φορτηγών βαγονιών. Το περιέγραψε με τον εξής τρόπο στο βιβλίο του Εξέγερση στην Τρεμπλίνκα: «Ακόμα και όταν αδειάζαμε είκοσι βαγόνια βοοειδών, άλλα είκοσι ανέβηκαν στην πλατφόρμα. Και αυτά ήταν γεμάτα κορμιά. Και πάλι υπήρξαν οι άγριοι ξυλοδαρμοί των Ουκρανών και των ανδρών των SS, και η κόλαση άρχισε εκ νέου. Ήμασταν μελανιασμένοι από την κορυφή ως τα νύχια. Και πάλι αδειάσαμε τα βαγόνια από πτώματα, μόνο πτώματα. Σε αρκετές ώρες, μεταφέραμε 6.000–7.000 από αυτά στο Λαζάρετ. Μάθαμε ότι η μεταφορά είχε έρθει από το Σιέντλτσε, μια πόλη περίπου 60 χιλιόμετρα από την Τρεμπλίνκα». Τα δύο τελευταία βαγόνια ήταν γεμάτα με ρούχα των θυμάτων που δεν περιείχαν τίποτα αξίας.

Η εβραϊκή κοινότητα του Σιέντλτσε δεν αποκαταστάθηκε μετά την ήττα των Ναζί και η μετέπειτα ιστορία της πόλης δεν είχε το μέχρι τότε εμφανές εβραϊκό στοιχείο. Οι επιζώντες του πληθυσμού της πόλης ίδρυσαν μια ένωση στο Ισραήλ, η οποία το 1956 δημοσίευσε ένα περιεκτικό αναμνηστικό βιβλίο για την ιστορία της κοινότητας. Ένας από τους επιζώντες, ο Γίσραελ Κράβιτς, δημοσίευσε τα απομνημονεύματά του το 1971 ως τα Πέντε χρόνια ζωντανής Κόλασης υπό την κυριαρχία των Ναζί στην πόλη Σιέντλτσε.

Προσπάθειες απόδρασης και διάσωσης 
Καθ΄ όλη τη διάρκεια της ύπαρξης του γκέτο, υπήρξαν πολυάριθμες προσπάθειες διαφυγής και διάσωσης, παρόλο που ο ακριβής αριθμός των Εβραίων επιζώντων είναι ασαφής. Κάποιοι κατάφεραν να ξεφύγουν από τους Ναζί στην υπό σοβιετική κατοχή ανατολική Πολωνία στην αρχή του πολέμου. Άλλοι κατάφεραν να αποκτήσουν Άρια έγγραφα από το Πολωνικό Υπόγειο Κράτος. Πολλοί Εβραίοι δραπέτευσαν από το Σιέντλτσε το 1941. Δεκαέξι επιζώντες βρήκαν καταφύγιο στο σπίτι της οικογένειας Οσίνσκι εκεί κοντά, στους οποίους απονεμήθηκαν μετάλλια των Δικαίων των Εθνών το 1990, περίπου πενήντα χρόνια μετά το γεγονός. Οικονομική βοήθεια για την αγορά τροφίμων παρείχε το μυστικό Συμβούλιο Ζεγκότα για να βοηθήσει τους Εβραίους, του οποίου ο πρόεδρος Γιούλιαν Γκρομπέλνι έζησε 40 χλμ. ανατολικά του Σιέντλτσε.

Η νεαρή Τσιπόρα Ζόνσταϊν (το γένος Γιάμπουον) με τη μικρή της κόρη, Ραχέλα, κατάφεραν να δραπετεύσουν από το γκέτο τον Αύγουστο του 1942. Τους έσωσε η οικογένεια Ζαβάντσκι από το Σιέντλτσε. Η Τσιπόρα δεν μπορούσε να ζήσει χωρίς τον σύζυγό της και τους γονείς της. Άφησε το παιδί με τους διασώστες και επέστρεψε στο γκέτο μόνη της, εγκαίρως για μαζικές απελάσεις. Πήρε ένα δηλητηριώδες χάπι όταν ο σύζυγός της, Γιάκουμπ, μεταφέρθηκε σε ένα τρένο θανάτου για την Τρεμπλίνκα, σύμφωνα με μάρτυρες. Η μικρή Ραχέλα μεταφέρθηκε στο Ζακσούβεκ το καλοκαίρι του 1943 και επέζησε υπό τη φροντίδα της Ζόφια Ολσακόφσκα-Γκλάζερ και μιας από τις αδερφές του  Ζαβάντσκι. Όλοι αναγνωρίστηκαν ως Δίκαιοι των Εθνών το 1988. Η Ζόφια φρόντιζε επίσης μια άλλη Εβραία, την Ντορότα Μάτσικ (Μόντσικ), η οποία επέζησε του Ολοκαυτώματος μαζί τους.

Στις 17 Δεκεμβρίου 1943, 10 άτομα πυροβολήθηκαν. Ένας από τους λόγους ήταν η παροχή καταφυγίου σε Εβραίους.

Σημειώσεις

Παραπομπές 

Σιεντλτσε
Σιέντλτσε