Τοπογραφική ανατομική ορολογία

Οι τυπικοί τοπογραφικοί ανατομικοί όροι χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν ξεκάθαρα την ανατομία των ζώων, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Οι όροι, που συνήθως προέρχονται από λατινικές ή ελληνικές ρίζες, περιγράφουν συγκεκριμένα τμήματα του σώματος ή κάποια ανατομική δομή σε σχέση με την ανατομική θέση αναφοράς. Αυτή η θέση παρέχει έναν ορισμό του τι είναι μπροστά ("πρόσθιο"), πίσω ("οπίσθιο") και ούτω καθεξής. Ως μέρος του ορισμού και της περιγραφής των όρων, το σώμα περιγράφεται με τη χρήση ανατομικών επιπέδων και ανατομικών αξόνων.

Η έννοια των όρων που χρησιμοποιούνται μπορεί να αλλάξει ανάλογα με το αν ένας οργανισμός είναι δίποδος ή τετράποδος. Επιπλέον, για ορισμένα ζώα όπως τα ασπόνδυλα, ορισμένοι όροι μπορεί να μην έχουν καμία απολύτως σημασία. Για παράδειγμα, ένα ζώο που είναι ακτινικά συμμετρικό δεν θα έχει πρόσθια επιφάνεια, αλλά μπορεί να έχει μια περιγραφή ότι ένα μέρος είναι κοντά στο μέσο ("εγγύς") ή πιο μακριά από το μέσο ("άπω").

Οι διεθνείς οργανισμοί έχουν καθορίσει λεξιλόγια που χρησιμοποιούνται συχνά ως τυπικά λεξιλόγια για υποκλάδους της ανατομίας, για παράδειγμα, Terminologia Anatomica για ανθρώπους και Nomina Anatomica Veterinaria για ζώα. Αυτά επιτρέπουν στους επαγγελματίες που χρησιμοποιούν ανατομικούς όρους, όπως ανατόμοι, κτηνίατροι και ιατροί, να έχουν ένα τυπικό σύνολο όρων για να επικοινωνούν με σαφήνεια τη θέση μιας δομής.

Εισαγωγή 
Για τους ανθρώπους, έναν τύπο σπονδυλωτών και άλλα ζώα που στέκονται σε δύο πόδια (δίποδα), οι τυπικοί ανατομικοί όροι που χρησιμοποιούνται είναι διαφορετικοί από εκείνους που στέκονται στα τέσσερα πόδια (τετράποδα). Ένας από τους λόγους είναι ότι οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς νευράξονες, όπως επίσης σε αντίθεση με τα ζώα που στηρίζονται σε τέσσερα πόδια, οι άνθρωποι θεωρούνται ότι βρίσκονται στην τυπική ανατομική θέση, η οποία είναι όρθια με τα χέρια τεντωμένα. Έτσι, αυτό που βρίσκεται στην "κορυφή" ενός ανθρώπου είναι το κεφάλι, ενώ η "κορυφή" ενός σκύλου μπορεί να είναι η πλάτη του και η "κορυφή" ενός ψαριού μπορεί να είναι είτε η αριστερή είτε η δεξιά πλευρά του. Μοναδικοί όροι χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν ζώα χωρίς ραχοκοκαλιά (ασπόνδυλα), λόγω της μεγάλης ποικιλίας σχημάτων και συμμετρίας τους.

Τυπική ανατομική θέση 

Επειδή τα ζώα μπορούν να αλλάξουν προσανατολισμό σε σχέση με το περιβάλλον τους και επειδή οι αποφύσεις τους, όπως τα άκρα και τα πλοκάμια μπορούν να αλλάξουν θέση σε σχέση με το κύριο σώμα, οι όροι για να περιγράψουν τη θέση πρέπει να αναφέρονται σε ένα ζώο όταν βρίσκεται στην τυπική ανατομική του θέση. Αυτό βοηθά στην αποφυγή σύγχυσης στην ορολογία όταν αναφέρεται στον ίδιο οργανισμό σε διαφορετικές στάσεις. Στους ανθρώπους, αυτό αναφέρεται στο σώμα σε όρθια θέση με τα χέρια στο πλάι και τις παλάμες στραμμένες προς τα εμπρός, με τους αντίχειρες προς τα έξω και στα πλάγια.

Συνδυασμένοι όροι 

Πολλοί ανατομικοί όροι μπορούν να συνδυαστούν, είτε για να υποδείξουν μια θέση σε δύο άξονες ταυτόχρονα είτε για να υποδείξουν την κατεύθυνση μιας κίνησης σε σχέση με το σώμα. Για παράδειγμα, το "προσθιοπλάγιο" υποδηλώνει μια θέση που είναι τόσο πρόσθια όσο και πλάγια προς τον άξονα του σώματος (όπως το μεγαλύτερο μέρος του μείζονος θωρακικού μυός).

Στην ακτινολογία, μια ακτινογραφία μπορεί να ειπωθεί ότι είναι "προσθιοπίσθια", υποδεικνύοντας ότι η δέσμη των ακτίνων Χ περνά από την πηγή τους στο πρόσθιο τοίχωμα του σώματος του ασθενούς μέσω του σώματος για να εξέλθει από το οπίσθιο τοίχωμα του σώματος. Οι συνδυασμένοι όροι ήταν κάποτε γενικά με παύλες, αλλά η σύγχρονη τάση είναι να παραλείπεται η παύλα.

Ανατομικά επίπεδα 
Οι ανατομικοί όροι περιγράφουν δομές σε σχέση με τρία κύρια ανατομικά επίπεδα:

 Το οβελιαίο επίπεδο, που χωρίζει το σώμα σε αριστερό και δεξιό.
 Το μετωπαίο ή στεφανιαίο επίπεδο, το οποίο χωρίζει το σώμα σε πρόσθιο και οπίσθιο.
 Το εγκάρσιο ή οριζόντιο επίπεδο, το οποίο είναι κάθετο στα άλλα δύο επίπεδα. Σε έναν άνθρωπο, αυτό το επίπεδο είναι παράλληλο με το έδαφος, σε ένα τετράποδο, αυτό το επίπεδο χωρίζει το ζώο σε πρόσθια και οπίσθια τμήματα.

Ανατομικοί άξονες 
Οι άξονες του σώματος είναι γραμμές που σχεδιάζονται γύρω από τις οποίες ένας οργανισμός είναι κατά προσέγγιση συμμετρικός. Για να γίνει αυτό, επιλέγονται διακριτά άκρα ενός οργανισμού και ο άξονας ονομάζεται σύμφωνα με αυτές τις κατευθύνσεις. Ένας οργανισμός που είναι συμμετρικός και στις δύο πλευρές έχει τρεις κύριους άξονες που τέμνονται σε ορθή γωνία. Ένας οργανισμός που είναι στρογγυλός ή μη συμμετρικός μπορεί να έχει διαφορετικούς άξονες. Οι άξονες του ανθρώπου είναι οι εξής:

 Ο οβελιαίος ή προσθιοπίσθιος άξονας
 Ο επιμήκης ή κεφαλουραίος άξονας
 Ο εγκάρσιος, οριζόντιος ή ραχαιοκοιλιακός άξονας

Κύριοι όροι εντόπισης και κατεύθυνσης

Άνω και κάτω 

Ο όρος άνω (αγγλικά superior από το λατινικό super «πάνω») περιγράφει αυτό που βρίσκεται προς την κεφαλή και κάτω (αγγλικά inferior από το λατινικό inferus «κάτω») περιγράφει αυτό που βρίσκεται προς τα πόδια. Για παράδειγμα, στην ανατομική θέση, το άνω μέρος του ανθρώπινου σώματος είναι το κεφάλι και το κάτω είναι τα πόδια. Ως δεύτερο παράδειγμα, στους ανθρώπους, ο λαιμός είναι πάνω από το στήθος αλλά κάτω από το κεφάλι.

Πρόσθιος και οπίσθιος 
Ο όρος πρόσθιος (αγγλικά anterior από το λατινικό ante «πριν») περιγράφει αυτό που βρίσκεται μπροστά από το σώμα, και οπίσθιος (αγγλικά posterior από το λατινικό post «μετά») περιγράφει αυτό που βρίσκεται πίσω από το σώμα. Για παράδειγμα, για έναν σκύλο η μύτη είναι το πρόσθιο μέρος, πριν από τα μάτια, και η ουρά θεωρείται το οπίσθιο μέρος. Για πολλά ψάρια τα ανοίγματα των βραγχίων είναι οπίσθια σε σχέση με τα μάτια αλλά πρόσθια σε σχέση με την ουρά.

Έσω και έξω 
Αυτοί οι όροι περιγράφουν πόσο κοντά είναι κάτι προς τη μέση γραμμή του σώματος ή προς το μέσο επίπεδο. Ο όρος έξω (αγγλικά lateral από το λατινικό lateralis «πλευρικός») περιγράφει δομές πλευρικά του σώματος, όπως «έξω αριστερά» και «έξω δεξιά». Ο όρος έσω (αγγλικά medial από το λατινικό medius «μέσος») περιγράφει δομές κοντά στο μέσο επίπεδο ή κοντά στο μέσο επίπεδο σε σχέση με μια άλλη δομή. Για παράδειγμα, σε έναν άνθρωπο, τα χέρια είναι έξω από τον κορμό. Τα γεννητικά όργανα είναι έσω των ποδιών.

Οι όροι που προέρχονται από το έξω περιλαμβάνουν:

 Ετερόπλευρο (αγγλικά contralateral από το λατινικό contra «αντίθετος»): στην πλευρά που βρίσκεται απέναντι από άλλη δομή. Για παράδειγμα, το δεξί χέρι και πόδι ελέγχονται από την αριστερή, ετερόπλευρη, πλευρά του εγκεφάλου.
 Ομόπλευρο (αγγλικά ipsilateral από το λατινικό ipse «ίδιος»): στην ίδια πλευρά με μια άλλη κατασκευή. Για παράδειγμα, το αριστερό χέρι είναι ομόπλευρο με το αριστερό πόδι.
 Αμφίπλευρος (αγγλικά bilateral από το λατινικό bis «δις»): και στις δύο πλευρές του σώματος. Για παράδειγμα, αμφίπλευρη ορχεκτομή σημαίνει αφαίρεση των όρχεων και στις δύο πλευρές του σώματος.
 Μονόπλευρο (αγγλικά unilateral από το λατινικό unus «ένας»): στη μία πλευρά του σώματος. Για παράδειγμα, ένα εγκεφαλικό μπορεί να οδηγήσει σε μονόπλευρη αδυναμία (πάρεση), που σημαίνει αδυναμία στη μία πλευρά του σώματος.

Εγγύς και άπω 
Οι όροι εγγύς (αγγλικά proximal από το λατινικό proximus «πλησιέστερος») και άπω (αγγλικά distal από το λατινικό distare «μακρύτερος») χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μέρη ενός χαρακτηριστικού που βρίσκονται κοντά ή μακριά από τον κορμό ή το αρχικό σημείο αναφοράς, αντίστοιχα. Έτσι ο άνω βραχίονας στους ανθρώπους είναι εγγύς και το χέρι είναι άπω ως προς τον κορμό.

Το "εγγύς και άπω" χρησιμοποιείται συχνά όταν περιγράφονται αποφύσεις, όπως πτερύγια, πλοκάμια και άκρα. Αν και η κατεύθυνση που υποδεικνύεται από το "εγγύς" και το "άπω" είναι πάντα αντίστοιχα προς ή μακριά από το σημείο προσάρτησης, μια δεδομένη δομή μπορεί να είναι είτε εγγύς είτε άπω σε σχέση με ένα άλλο σημείο αναφοράς. Έτσι, ο αγκώνας βρίσκεται άπω σε μια πληγή στον άνω βραχίονα, αλλά εγγύς σε μια πληγή στον κάτω βραχίονα.

Αυτή η ορολογία χρησιμοποιείται επίσης στη μοριακή βιολογία και στη χημεία, όπου χρησιμοποιείται στους ατομικούς τόπους των μορίων από το συνολικό τμήμα μιας δεδομένης ένωσης.

Κεντρικός και περιφερικός 
Οι όροι κεντρικός (αγγλικά central από το λατινικό centralis «κεντρικός») και περιφερικός (αγγλικά peripheral από το λατινικό peripheria «περιφέρεια», αρχικά από τα αρχαία ελληνικά) αναφέρονται στην απόσταση προς και από το κέντρο κάποιου σημείου αναφοράς. Αυτό μπορεί να είναι ένα όργανο, μια περιοχή στο σώμα ή μια ανατομική δομή. Για παράδειγμα, κεντρικό νευρικό σύστημα και το περιφερικό νευρικό σύστημα.

Επιφανειακός και εν τω βάθει 
Αυτοί οι όροι αναφέρονται στην απόσταση μιας δομής από την επιφάνεια του δέρματος. Ο όρος επιφανειακός (αγγλικά superfical από τα λατινικά superficie «επιφάνεια») περιγράφει μια δομή που βρίσκεται κοντά στην επιφάνεια του δέρματος. Για παράδειγμα, στο δέρμα, η επιδερμίδα είναι επιφανειακή στον υποδόριο ιστό. Ο όρος εν τω βάθει (αγγλικά deep από τα παλιά αγγλικά) περιγράφει μια δομή που βρίσκεται μακριά από την επιφάνεια του δέρματος. Για παράδειγμα, ο έξω λοξός κοιλιακός μυς βρίσκεται εν τω βάθει μέσα στο δέρμα. Το «deep» είναι ένας από τους λίγους ανατομικούς όρους που προέρχονται από τα παλιά αγγλικά και όχι από τα λατινικά – σε αντίθετη περίπτωση θα ήταν profound (από το λατινικό profundus «βαθύς»).

Ραχιαίος και κοιλιακός 
Αυτοί οι δύο όροι, που χρησιμοποιούνται στην ανατομία και στην εμβρυολογία, περιγράφουν μία δομή στο πίσω μέρος (ραχιαία) ή στο μπροστινό μέρος/κοιλιά (κοιλιακή) ενός οργανισμού.

Κρανιακός και ουραίος 
Οι όροι κρανιακός και ουραίος χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μία δομή που αναφέρεται ή εντοπίζεται προς το κεφάλι ή την ουρά ενός οργανισμού, αντίστοιχα. Για την περιγραφή του πόσο κοντά στο κεφάλι ενός οργανισμού βρίσκεται κάτι, χρησιμοποιούνται τρεις διακριτοί όροι:

 Ραμφοειδής (αγγλικά rostral από το λατινικό rostrum «ράμφος, μύτη») περιγράφει κάτι που βρίσκεται προς την στοματική ή ρινική περιοχή, ή στην περίπτωση του εγκεφάλου, προς την άκρη του μετωπιαίου λοβού. 
 Κρανιακός (από το ελληνικό «κρανίο») ή κεφαλικός (από το ελληνικό «κεφάλι») περιγράφει πόσο κοντά είναι κάτι προς το κεφάλι ενός οργανισμού.
 Ουραίος (αγγλικά caudal από το λατινικό cauda «ουρά») περιγράφει πόσο κοντά είναι κάτι προς την ουρά ενός οργανισμού.

Παραπομπές 

Ανατομία
Ιατρική ορολογία