Ντένις Φονβίζιν

Ο Ντένις Ιβάνοβιτς Φονβίζιν (ρωσικά: Денис Иванович Фонвизин) (14 Απριλίου 1745 [3 Απριλίου Γ.Η.], Μόσχα - 12 Δεκεμβρίου 1792 [1 Δεκεμβρίου Γ.Η.], Αγία Πετρούπολη) ήταν Ρώσος θεατρικός συγγραφέας και μεταφραστής του Ρωσικού Διαφωτισμού, ένας από τους ιδρυτές της λογοτεχνικής κωμωδίας στη Ρωσία. Τα κύρια έργα του είναι δύο κωμωδίες που σατιρίζουν τη χυδαιότητα των Ρώσων ευγενών της εποχής του και παίζονται μέχρι σήμερα.

Θεωρείται ο μεγαλύτερος εθνικός δραματουργός της Ρωσίας του 18ου αιώνα.

Βιογραφικά στοιχεία 
Ο Ντένις Φονβίζιν γεννήθηκε στη Μόσχα σε μια οικογένεια Ρώσων Ορθόδοξων ευγενών, το πρώτο από οκτώ παιδιά.  Η μητέρα του ήταν συγγενής της τσαρίνας Αγάφια Γκρουσέβσκαγια, συζύγου του Φιοντόρ Γ΄ της Ρωσίας, και θεία του Αλεξάντερ Ντμίτριεφ-Μαμόνοφ, ο οποίος ήταν διάσημος εραστής της Μεγάλης Αικατερίνης. 

Ο πατέρας του Ιβάν Φονβίζιν (1705-1785) ήταν κρατικός αξιωματούχος. Ο πρόγονός του βαρόνος Μπερνντ φον Βέζεν ανήκε στο Λιβονικό Τάγμα των Τευτόνων Ιπποτών, αιχμαλωτίσθηκε κατά τη διάρκεια του Λιβονικού πολέμου (1558–1583) και σύντομα πολιτογραφήθηκε Ρώσος πολίτης. Οι απόγονοί του εκρωσίσθηκαν, το οικογενειακό τους όνομα άλλαξε με τα χρόνια και ο πατέρας του πρώτος άρχισε να το γράφει ως Φονβίζιν. 

Ο Ντένις Φονβίζιν έλαβε καλή εκπαίδευση στο Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας και πολύ νωρίς άρχισε να γράφει και να μεταφράζει. Εισήλθε στη δημόσια υπηρεσία και έγινε γραμματέας του επικεφαλής της ρωσικής διπλωματίας κόμη Νικήτα Πανίν, ενός από τους ισχυρούς ευγενείς της βασιλείας της Αικατερίνης της Μεγάλης. Λόγω της προστασίας του Πανίν, ο Φονβίζιν μπόρεσε να γράψει σατιρικά έργα χωρίς να φοβάται ότι θα συλληφθεί και, στα τέλη της δεκαετίας του 1760, έγραψε την πρώτη από τις δύο διάσημες κωμωδίες του, Ο Ταξίαρχος.

Δεν ήταν επαγγελματίας συγγραφέας, αν και ήταν γνωστός στους λογοτεχνικούς και πνευματικούς κύκλους. Ο Φονβίζιν επηρεάστηκε από τη σκέψη του Γαλλικού Διαφωτισμού και θαύμαζε τον Βολταίρο, τον Κλοντ Αντριέν Ελβέτιο,  ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ ήταν ο αγαπημένος του συγγραφέας. Το 1777-78 ταξίδεψε στο εξωτερικό με τη γυναίκα του, με κύριο στόχο του ταξιδιού του την ιατρική σχολή του Μονπελιέ. Περιέγραψε το ταξίδι του στα Γράμματα από τη Γαλλία - ένα από τα πιο κομψά δείγματα της πεζογραφίας της περιόδου και το πιο εντυπωσιακό ντοκουμέντο του αντιγαλλικού εθνικισμού σε αντίθεση με τη ρωσική αριστοκρατία της εποχής της Αικατερίνης που ακολουθούσε τις γαλλικές τάσεις. Τα γράμματα αυτά είχαν έντονο κοινωνικό χαρακτήρα. Η ευφυΐα, η παρατηρητικότητα, η ικανότητα του Φονβίζιν να κατανοεί τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα στη ζωή της γαλλικής κοινωνίας του επέτρεψαν να σχεδιάσει μια ιστορικά ακριβή εικόνα της απολυταρχικής Γαλλίας. Μελετώντας τη γαλλική πραγματικότητα, ήθελε να κατανοήσει καλύτερα τις διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα όχι μόνο στη Γαλλία, αλλά και στη Ρωσία, και να βρει τρόπους να βελτιώσει την κοινωνικοπολιτική κατάσταση στην πατρίδα του. Εκτίμησε αυτό που άξιζε ιδιαίτερης προσοχής στη Γαλλία - το εμπόριο και τη βιομηχανία.

Το 1782 εμφανίστηκε η δεύτερη και καλύτερη κωμωδία του, Ο κατώτερος, η οποία τον κατέταξε ως έναν από τους κορυφαίους Ρώσους θεατρικούς συγγραφείς. Το 1783, σε ένα πολιτικό κείμενο επέκρινε δριμύτατα την πολιτική διοίκηση, έχασε την εύνοια της Μεγάλης Αικατερίνης και τα έργα του απαγορεύτηκαν. Τα τελευταία του χρόνια πέρασαν με ταξίδια στο εξωτερικό για την υγεία του. Πέθανε στην Αγία Πετρούπολη το 1792.

Έργα και επιρροή 
Η φήμη του Ντένις Φονβίζιν στηρίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στις δύο κωμωδίες του Ο Ταξίαρχος (1769) και Ο κατώτερος (1782) οι οποίες ήταν τα πιο δημοφιλή ρωσικά έργα πριν από το Συμφορά από το πολύ μυαλό (1823) του Αλεξάντρ Γκριμπογέντοφ. Και οι δύο κωμωδίες είναι σε πεζό και τηρούν τους κανόνες της κλασικής κωμωδίας. Το κύριο πρότυπο του Φονβίζιν δεν ήταν ο Μολιέρος, αλλά ο μεγάλος Δανο-Νορβηγός θεατρικός συγγραφέας Λούντβιχ Χόλμπεργκ, τον οποίο διάβασε στα γερμανικά και μερικά από τα έργα του είχε μεταφράσει στα ρωσικά. Και οι δύο κωμωδίες είναι έργα κοινωνικής σάτιρας με συγκεκριμένους άξονες.

Ο Ταξίαρχος 
Ο Ταξίαρχος είναι μια σάτιρα κατά των αντιλήψεων της ρωσικής αριστοκρατίας της εποχής του και κυρίως της τάσης των συγχρόνων του αριστοκρατών και αστών να μιμούνται, συνήθως με λανθασμένο τρόπο, τους γαλλικούς τρόπους συμπεριφοράς και να μιλάνε γαλλικά: «Χωρίς γαλλικούς κανόνες συμπεριφοράς, δεν θα ξέραμε πώς να χορέψουμε, πώς να μπούμε σε ένα δωμάτιο, πώς να υποκλιθούμε, πώς να αρωματιστούμε, πώς να φορέσουμε το καπέλο μας και, όταν είμαστε ενθουσιασμένοι, πώς να εκφράσουμε τα πάθη μας και την κατάσταση της καρδιάς μας». Το έργο είναι εξαιρετικά διασκεδαστικό, και αν και λιγότερο σοβαρό από το επόμενο, είναι καλύτερα δομημένο.

Ο κατώτερος 
Το σημείο της σάτιρας στην κωμωδία Ο κατώτερος (1782) στρέφεται κατά της κτηνώδους ωμότητας και βαρβαρότητας των αμόρφωτων ευγενών της επαρχίας. Ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Μιτροφάν, είναι η επιτομή του χυδαίου, αμόρφωτου και βάναυσου επαρχιώτη άρχοντα της κατώτερης αριστοκρατίας που ζει από την εκμετάλλευση και κακομεταχείριση των δουλοπάροικων - μουζίκων. Η κωμωδία κέρδισε τεράστια δημοτικότητα μεταξύ του κοινού και των αναγνωστών όχι μόνο λόγω των κοινωνικοπολιτικών ζητημάτων που έθιγε, αλλά και λόγω των εξαιρετικά ζωντανών εικόνων των αρνητικών χαρακτήρων (οι θετικοί ήταν οι πιο λογικοί, μεταφέροντας την άποψη του συγγραφέα), τη ζωντάνια των διαλόγων, το χιούμορ και αρκετές εκφράσεις έγιναν γρήγορα παροιμίες. Ήταν τόσο δημοφιλές που πολλοί συγγραφείς (μεταξύ των οποίων και ο Αλεξάντρ Πούσκιν και ο Νικολάι Γκόγκολ) ανέφεραν συχνά το έργο, ή τουλάχιστον το υπαινίσσονταν αναφέροντας τα ονόματα των χαρακτήρων. Το όνομα του ήρωα Μιτροφάν (ή Μιτροφάνουσκα στο υποκοριστικό) - έγινε στη Ρωσία συνώνυμο με τον ανόητο.  

Ο κατώτερος, αν και ατελές στη δραματική κατασκευή, είναι το πιο αξιόλογο έργο και θεωρείται το αριστούργημα του Φονβίζιν.

Έργα 
 Le Brigadier (1769) κωμωδία - Ο Ταξίαρχος, σάτιρα της γαλλομανίας στη Ρωσία.
 Lettres de France (1777–1778) - Γράμματα από τη Γαλλία
 Le Mineur, (1782), κωμωδία - Ο κατώτερος,
 Essai de dictionnaire russe des synonymes (1783) Ρωσικό λεξικό συνωνύμων

Παραπομπές 

Ρώσοι λογοτέχνες
Ρώσοι θεατρικοί συγγραφείς
Ρώσοι μεταφραστές