Κάτιν (ταινία)

Το Κάτιν (Katyń) είναι πολωνική ιστορική δραματική ταινία του 2007 για τη Σφαγή του Κάτιν το 1940, σε σκηνοθεσία του βραβευμένου με Τιμητικό Όσκαρ, Άντζεϊ Βάιντα. Βασίζεται στο βιβλίο Post Mortem: The Story of Katyn του Άντζεϊ Μουλάρτσικ. Ήταν υποψήφια για Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας στα 80α Βραβεία Όσκαρ.

Ιστορικό 

Η Σφαγή του Κάτιν, γνωστή και ως zbrodnia katyńska («έγκλημα στο Κάτιν»), ήταν μια μαζική εκτέλεση Πολωνών αξιωματικών αιχμαλώτων πολέμου και πολιτών, που διέταξαν οι σοβιετικές αρχές το 1940. Η πιο ευρέως αποδεκτή εκτίμηση για τον αριθμό των νεκρών είναι περίπου 22.000. Τα θύματα δολοφονήθηκαν στο δάσος του Κάτιν, στις φυλακές Καλίνιν (Τβερ) και Χάρκοβο, και αλλού. Περίπου 8.000 ήταν αξιωματικοί αιχμάλωτοι πολέμου κατά τη διάρκεια της σοβιετικής εισβολής του 1939 στην Πολωνία, ενώ οι υπόλοιποι ήταν Πολωνοί που φέρονται ότι ήταν «πράκτορες πληροφοριών, χωροφύλακες, κατάσκοποι, σαμποτέρ, γαιοκτήμονες, ιδιοκτήτες εργοστασίων, δικηγόροι, ιερείς και αξιωματούχοι».

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής της Πολωνίας, οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν τη σφαγή για προπαγανδιστικούς σκοπούς κατά των Σοβιετικών. Ωστόσο, μετά τον πόλεμο, όταν η Πολωνία έπεσε υπό σοβιετική επιρροή, η αλήθεια για το γεγονός αποσιωπήθηκε από τις σοβιετικές αρχές, οι οποίες διατήρησαν επίσημη γραμμή σε όλο το Ανατολικό Μπλοκ ότι η σφαγή έγινε από τους Γερμανούς. Με την πτώση του κομμουνισμού στην Πολωνία το 1989, η πρώτη μη κομμουνιστική πολωνική κυβέρνηση αναγνώρισε αμέσως ότι το έγκλημα διαπράχθηκε από τους Σοβιετικούς. Το 1990, ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ αναγνώρισε για πρώτη φορά τη σοβιετική ευθύνη για τη Σφαγή του Κάτιν. Το 1991, ο Μπορίς Γέλτσιν δημοσιοποίησε τα έγγραφα που εξουσιοδοτούσαν τη σφαγή.

Υπάρχουν τώρα μερικά νεκροταφεία Πολωνών αξιωματικών κοντά στα σημεία των σφαγών, αλλά πολλά γεγονότα του συμβάντος παραμένουν άγνωστα μέχρι σήμερα και πολλοί τάφοι των Πολωνών αιχμαλώτων πολέμου ανατολικά του ποταμού Μπουκ είναι είτε ακόμη χωρίς σημάδια είτε σε ερειπωμένη κατάσταση.

Πλοκή 

Τα γεγονότα του Κάτιν μεταδίδονται μέσα από τα μάτια των γυναικών, των μητέρων, των συζύγων και των κορών των θυμάτων που εκτελέστηκαν με εντολή του Στάλιν από το Λαϊκό Κομισαριάτο Εσωτερικών Υποθέσεων (ΛΚΕΥ) το 1940.

Ο Άντζεϊ (Άρτουρ Ζμιγέφσκι) είναι ένας νεαρός Πολωνός στρατηγός στο 8ο Σύνταγμα Ιππικού του Πρίγκιπα Γιούζεφ Πονιατόφσκι, ο οποίος κρατά ένα λεπτομερές ημερολόγιο. Τον Σεπτέμβριο του 1939, μετά τη σοβιετική εισβολή στην Ανατολική Πολωνία, πιάνεται αιχμάλωτος από τον Κόκκινο Στρατό, ο οποίος χωρίζει τους αξιωματικούς από τους στρατιώτες, στους οποίους επιτρέπεται να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, ενώ οι αξιωματικοί κρατούνται. Η σύζυγός του, Άννα (Μάγια Οστασέφσκα) και η κόρη του, Βερονίκα, με το ψευδώνυμο "Nika" (Βικτόρια Γκοσιέφσκα), τον βρίσκουν λίγο πριν απελαθεί στην ΕΣΣΔ. Έχοντας την ευκαιρία να δραπετεύσει, αρνείται με βάση τον όρκο πίστης του στον Πολωνικό Στρατό.

Βοηθούμενη από έναν συμπαθή Σοβιετικό αξιωματικό, η Άννα καταφέρνει να επιστρέψει στο σπίτι της οικογένειας στην Κρακοβία με την κόρη της. Εκεί, οι Γερμανοί πραγματοποιούν την Επιχείρηση Κράκαου (Sonderaktion Krakau), κλείνοντας το Γιαγκιελόνιο Πανεπιστήμιο και εκτοπίζοντας καθηγητές σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο πατέρας του Άντζεϊ είναι ένας από τους καθηγητές που απελάθηκαν. Αργότερα, η γυναίκα του λαμβάνει ένα μήνυμα ότι πέθανε σε ένα στρατόπεδο το 1941.

Σε ένα στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου, ο Άντζεϊ κρατείται για λίγο και συνεχίζει να κρατά ημερολόγιο. Καταγράφει προσεκτικά τα ονόματα όλων των συναδέλφων του αξιωματικών που απομακρύνθηκαν από το στρατόπεδο και τις ημερομηνίες κατά τις οποίες ελήφθησαν. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, ο Άντζεϊ υποφέρει σαφώς από τη χαμηλή θερμοκρασία και ο συνάδελφός του, Γέζι (Άντζεϊ Χίρα) του δανείζει ένα επιπλέον πουλόβερ. Καθώς συμβαίνει, το πουλόβερ έχει γραμμένο το όνομα του Γέζι. Τέλος, ο Άντζεϊ απομακρύνεται από το στρατόπεδο, ενώ ο Γέζι μένει πίσω.

Το 1943, ο πληθυσμός της Κρακοβίας ενημερώνεται από τις γερμανικές αρχές κατοχής για τη σφαγή στο Κάτιν. Αξιοποιώντας το σοβιετικό έγκλημα, η ναζιστική προπαγάνδα δημοσιεύει καταλόγους με τα ονόματα των θυμάτων που εκτάφηκαν από ομαδικούς τάφους πίσω από τα προελαύνοντα γερμανικά στρατεύματα. Το όνομα του Άντζεϊ δεν βρίσκεται στον κατάλογο, δίνοντας ελπίδες στη γυναίκα και την κόρη του.

Μετά τον πόλεμο, ο Γέζι, ο οποίος επέζησε, κατατάχθηκε στον Πολωνικό Λαϊκό Στρατό (ΠΛΣ), ο οποίος βρίσκεται υπό τον πλήρη έλεγχο του φιλοσοβιετικού Πολωνικού Κόμματος Ενωμένων Εργατών. Αισθάνεται προσωπική πίστη στους φίλους του, αγαπά τη χώρα του και έχει συμπάθεια για όσους έχουν υποφέρει. Επισκέπτεται την Άννα και την κόρη της για να τους πει ότι ο Άντζεϊ είναι νεκρός. Προφανώς, όταν καταρτίστηκε ο κατάλογος με τα ονόματα των θυμάτων, ο Άντζεϊ αναγνωρίστηκε εσφαλμένα ως Γέζι με βάση το όνομα στο πουλόβερ που είχε δανείσει ο Γέζι στον Άντζεϊ. Ήταν ο Άντζεϊ που σκοτώθηκε, όχι ο Γέζι. Απογοητευμένος που τώρα αναγκάζεται να αναγνωρίσει ένα ψέμα και να υπηρετήσει όσους σκότωσαν τους συντρόφους του στο Κάτιν, ο Γέζι αυτοκτονεί.

Τα στοιχεία της σοβιετικής ευθύνης για τη σφαγή στο Κάτιν αποκρύπτονται προσεκτικά από τις αρχές. Ωστόσο, λίγοι τολμηροί άνθρωποι που εργάζονται με τα αποτελέσματα των θυμάτων τελικά παραδίδουν το ημερολόγιο του Άντζεϊ στη χήρα του, Άννα. Το ημερολόγιο δείχνει ξεκάθαρα την ημερομηνία το 1940 όταν πρέπει να σκοτώθηκε, από την απουσία καταχωρήσεων τις επόμενες ημέρες. Η ημερομηνία της σφαγής είναι κρίσιμη για την ανάθεση της ευθύνης: αν συνέβαινε το 1940, η ΕΣΣΔ έλεγχε την επικράτεια, ενώ στα μέσα του 1941 οι Γερμανοί την ανέλαβαν.

Η ταινία τελειώνει με μια αναπαράσταση τμημάτων της σφαγής, καθώς αρκετοί από τους κύριους χαρακτήρες εκτελούνται μαζί με άλλους στρατιώτες.

Η ταινία περιλαμβάνει αποσπάσματα από γερμανικές ειδησεογραφικές ταινίες που παρουσιάζουν τη σφαγή του Κάτιν ως σοβιετικό έγκλημα και αποσπάσματα από σοβιετικές εφημερίδες που παρουσιάζουν τη σφαγή ως γερμανικό έγκλημα.

Παραγωγή 
Τα γυρίσματα ξεκίνησαν στις 3 Οκτωβρίου 2006 και ολοκληρώθηκαν στις 9 Ιανουαρίου 2007. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στις 17 Σεπτεμβρίου 2007, την επέτειο της σοβιετικής εισβολής στην Πολωνία το 1939.

Υποδοχή

Κριτική 
Το Κάτιν έχει βαθμολογία έγκρισης 91% στον ιστότοπο συγκέντρωσης κριτικών Rotten Tomatoes, με βάση 68 κριτικές και μέση βαθμολογία 7,28/10. Η κριτική συναίνεση του ιστότοπου δηλώνει: «Διασκευασμένο αριστοτεχνικά από ένα έμπειρο σκηνοθετικό χέρι, το Κάτιν είναι μια ισχυρή, προσωπική απεικόνιση της τραγωδίας του πολέμου». Έχει επίσης βαθμολογία 81 στα 100 στο Metacritic, με βάση 17 κριτικούς, υποδεικνύοντας «καθολική αναγνώριση».

Διαμάχη 
Υπήρξε διαμάχη σχετικά με την πολιτική γύρω από την ταινία. Σύμφωνα με τις σημειώσεις παραγωγής του Βάιντα, η ταινία έγινε υπό την τιμητική αιγίδα του Προέδρου Λεχ Κατσίνσκι, ενός συντηρητικού πολιτικού. Υπήρξε κάποια διαμάχη στην Πολωνία για το πώς οι τότε πολωνικές αρχές προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν την ταινία κατά την προεκλογική εκστρατεία.

Στις 18 Σεπτεμβρίου 2007, η Rossiyskaya Gazeta, η επίσημη εφημερίδα της Κυβέρνησης της Ρωσίας, δημοσίευσε ένα σύντομο σχόλιο του Αλεξάντερ Σάμποφ που ισχυριζόταν ότι η ευρέως αποδεκτή εκδοχή της τραγωδίας βασίζεται σε ένα μόνο αμφίβολο αντίγραφο ενός εγγράφου που σχετίζεται με τη σφαγή, και ως εκ τούτου τα στοιχεία για τη σοβιετική ευθύνη θα ήταν αναξιόπιστα. Αυτό προκάλεσε άμεση ανταπόκριση από τα πολωνικά μέσα ενημέρωσης. Ως ανταπόκριση, την επόμενη μέρα, η Gazeta Wyborcza τόνισε την επίσημη παραδοχή από τη Σοβιετική Ένωση της ευθύνης του ΛΚΕΥ και αναδημοσίευσε τα σχετικά έγγραφα.

Τον Απρίλιο του 2009, οι αρχές της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας απαγόρευσαν τη διανομή της ταινίας στη χώρα λόγω της αντικομμουνιστικής ιδεολογίας της. Ωστόσο, τα εισαγόμενα αντίγραφα είναι ευρέως διαθέσιμα. Παρόμοιες προσπάθειες έγιναν σε άλλες κομμουνιστικές χώρες όπως το Βιετνάμ και το Λάος, αλλά δεν υπάρχει περιορισμός για την παρακολούθηση της ταινίας σε HD σε υπολογιστή.

Δείτε επίσης 
 Σχέσεις Πολωνίας-Ρωσίας
 Σοβιετική καταπίεση Πολωνών πολιτών (1939-1946)
 Γερμανοσοβιετική παρέλαση στο Μπρεστ-Λιτόβσκ

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 
 Κάτιν στο Filmweb
   
   
   
  της ταινίας  
 Συνέντευξη με τον Βάιντα για το Κάτιν 
 Cine y Memoria Histórica. Katyn de Andrzej Wajda y nuestra guerra civil του Pablo Iglesias Turrión

Ταινίες του 2007
Πολωνικές ταινίες
Πολωνόφωνες ταινίες
Ταινίες βασισμένες σε πραγματικά γεγονότα (Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος)
Ταινίες Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Ταινίες σε σκηνοθεσία Άντζεϊ Βάιντα
Ταινίες τοποθετημένες στη Σοβιετική Ένωση
Ταινίες τοποθετημένες στην Κρακοβία
Ταινίες γυρισμένες στην Πολωνία
Ταινίες γυρισμένες στην Κρακοβία
Σφαγή του Κάτιν
Ταινίες σχετικά με σφαγές
Πολωνικές ιστορικές δραματικές ταινίες
Πολωνικές ιστορικές ταινίες
Πολωνικές πολύγλωσσες ταινίες