Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας

Το Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας (ΤΣΔΜ) ήταν στρατιά του Ελληνικού Στρατού που δραστηριοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου (1940–41).

Ιστορία 
Η διοίκηση ιδρύθηκε στη δυτική Μακεδονία πριν από την ιταλική επίθεση στις 28 Οκτωβρίου 1940. Με έδρα την Κοζάνη, διοικούνταν από τον Αντιστράτηγο Ιωάννη Πιτσίκα και αποτελούνταν από το Β' Σώμα Στρατού (Αντιστράτηγος Δημήτριος Παπαδόπουλος) και το Γ' Σώμα Στρατού (Αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου), το καθένα από δύο πεζοπόρα τμήματα και έναν ταξιάρχη. Οι συνολικές δυνάμεις που διέθετε το ΤΣΔΜ κατά το ξέσπασμα του πολέμου αποτελούνταν από 22 πεζικά και 22 πυροβολικά.

Μετά την ιταλική επίθεση, το ΤΣΔΜ έπαιξε κρίσιμο ρόλο στην αναστροφή της αρχικής ιταλικής διείσδυσης στη Μάχη της Πίνδου, όπου το αδύναμο απόσπασμα της Πίνδου υποχωρούσε ενάντια στην ιταλική ταξιαρχία Αλπινιστών Τζούλια. Το ΤΣΔΜ ανέθεσε τον τομέα της Πίνδου στην 1η Μεραρχία Πεζικού και προοδευτικά διέθεσε περισσότερες δυνάμεις καθώς έφτασαν - η Μεραρχία Ιππικού, 5η Ταξιαρχία και η νεοσυσταθείσα Ταξιαρχία Ιππικού - καταφέρνοντας να σταθεροποιήσει την κατάσταση έως τις 30 Οκτωβρίου και στις 3 Νοεμβρίου ξεκίνησε αντεπίθεση -επίθεση που ανάγκασε την ταξιαρχία Αλπινιστών Τζούλια να αποσυρθεί πίσω στην Αλβανία για να μην περικυκλωθεί. Στο μεταξύ, το Γ' Σώμα είχε αναλάβει περιορισμένες προελεύσεις στο αλβανικό έδαφος και ήδη στις 6 Νοεμβρίου υπέβαλε σχέδια για γενική επίθεση. Ο Έλληνας αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος κρίθηκε υπερβολικά φιλόδοξος προς το παρόν αναλαμβάνοντας την επίθεση για τις 14 Νοεμβρίου.

Μέχρι τις 14 Νοεμβρίου, με την ελληνική επιστράτευση σχεδόν να έχει ολοκληρωθεί, το Γ' Σώμα του ΤΣΔΜ, που αναπτύχθηκε στον τομέα της Πίνδου, αποτελούσε την 1η Μεραρχία Πεζικού, την 5η Ταξιαρχία Πεζικού, την Ταξιαρχία Ιππικού και το Γ' Σώμα στη δυτική Μακεδονία, όπως ακριβώς αποτελούσε η 9η, 10η, 15η Μεραρχία Πεζικού., με την 11η Μεραρχία να συγκεντρώνεται στα μετόπισθεν της. Κύριος στόχος του Γ' Σώματος ήταν η κατάληψη του οροπεδίου της Κορυτσάς, το οποίο έλεγχε την πρόσβαση στο εσωτερικό της Αλβανίας κατά μήκος της κοιλάδας του ποταμού Δεβόλη. Το οροπέδιο βρισκόταν πίσω από τα βουνά Μοράβα και Ιβάν στα ελληνοαλβανικά σύνορα, τα οποία κατείχαν οι μεραρχίες 29ου Piemonte, 19th Venezia και 49th Parma. Οι Ιταλοί ενισχύθηκαν αργότερα από τη 2η Αλπική Μεραρχία Τριδεντίνα, την 53η Μεραρχία Αρέτσο και 30–50 άρματα μάχης της Μεραρχίας Κένταυρο. Αφήνοντας πέντε τάγματα για να ασφαλίσουν το πίσω μέρος του, το Γ' Σώμα επιτέθηκε με 20 τάγματα και 37 πυροβολικά. Λόγω της έλλειψης αρμάτων μάχης ή αντιαρματικών όπλων για την αντιμετώπιση των ιταλικών τεθωρακισμένων, οι Έλληνες αποφάσισαν να περιορίσουν την κίνησή τους κατά μήκος των κορυφογραμμών των βουνών, χωρίς να κατεβαίνουν ποτέ στις κοιλάδες. Η επίθεση ξεκίνησε το πρωί της 14ης Νοεμβρίου, με τις τρεις μεραρχίες του σώματος να κινούνται σε συγκλίνουσες γραμμές επίθεσης προς την Κορυτσά. Για να επιτευχθεί ο αιφνιδιασμός, δεν προηγήθηκε φράγμα πυροβολικού κατά την επίθεση.

Οι ιταλικές δυνάμεις αιφνιδιάστηκαν, επιτρέποντας στους Έλληνες να αναγκάσουν του Ιταλούς να οπισθοχωρήσουν στις θέσεις τους στις 14–16 Νοεμβρίου. Στις 17 Νοεμβρίου, το Γ' Σώμα ενισχύθηκε με τη 13η Μεραρχία Πεζικού και την επόμενη μέρα με την 11η Μεραρχία, η οποία μαζί με τη 10η Μεραρχία σχημάτισαν νέα διοίκηση, την Ομάδα Μεραρχιών «Κ» ή OMK (Αντιστράτηγος Γεώργιος Κοσμάς). Η πιο κρίσιμη στιγμή για τους Έλληνες ήρθε στις 18 Νοεμβρίου, όταν μέρη της 13ης Μεραρχίας πανικοβλήθηκαν κατά τη διάρκεια μιας κακοσυντονισμένης επίθεσης και η μεραρχία σχεδόν υποχώρησε. Ο διοικητής του απολύθηκε επί τόπου και ο νέος διοικητής, ο Υποστράτηγος Σωτήριος Μουτούσης, απαγόρευσε κάθε περαιτέρω υποχώρηση, αποκαθιστώντας το μέτωπο.  Στις 19–21 Νοεμβρίου, οι Έλληνες κατέλαβαν την κορυφή του Μοράβα. Φοβούμενοι ότι θα περικυκλωθούν και θα αποκοπούν, οι Ιταλοί υποχώρησαν προς την κοιλάδα του Δεβόλη κατά τη διάρκεια της νύχτας και στις 22 Νοεμβρίου η πόλη της Κορυτσάς καταλήφθηκε από την 9η Μεραρχία. Μέχρι τις 27 Νοεμβρίου, η ΤΣΔΜ είχε καταλάβει ολόκληρο το οροπέδιο της Κορυτσάς, με 624 νεκρούς και 2.348 τραυματίες. Πιο νότια και δυτικά, το Α' Σώμα και το Β' Σώμα είχαν κινηθεί για να εκδιώξουν τους Ιταλούς από την ελληνική επικράτεια, κάτι που πέτυχαν στις 23 Νοεμβρίου. Το Β' Σώμα κινήθηκε περαιτέρω πέρα από τη γραμμή των συνόρων, καταλαμβάνοντας την Ερσέκα στις 21 Νοεμβρίου και το Λεσκοβίκι την επόμενη μέρα.

Μετά την κατάληψη της Κορυτσάς και την εκδίωξη των ιταλικών δυνάμεων από το ελληνικό έδαφος, η ελληνική διοίκηση αντιμετώπισε δύο επιλογές: να συνεχίσει την επίθεση στον τομέα της Κορυτσάς προς την κατεύθυνση του Ελμπασάν ή να αλλάξει εστίαση στην αριστερή πλευρά και να οδηγηθεί προς το λιμάνι του Αυλώνα. Στην περίπτωση αυτή, επιλέχθηκε η τελευταία επιλογή. Το ΤΣΔΜ, αποτελούμενο από το Γ' Σώμα και τη νεοσύστατη Ομάδα Μεραρχιών «Κ» (ΟΜΚ), θα υπερασπιζόταν τις θέσεις τους στην ελληνική δεξιά πτέρυγα και θα ασκούσε πίεση στους Ιταλούς μπροστά τους, ενώ το ενισχυμένο Α' Σώμα θα κινούνταν βόρεια κατά μήκος του άξονα Αργυροκάστρου – Τεπελενίου – Αυλώνα. Το Β' Σώμα θα αποτελούσε τον άξονα του κινήματος, διασφαλίζοντας τη σύνδεση μεταξύ του Α' Σώματος και του ΤΣΔΜ, καθώς και προχωρώντας στο βήμα με τον δυτικό γείτονά του προς την κατεύθυνση του Βερατίου. Παρά το γεγονός ότι ο ρόλος της περιοριζόταν στο να καθηλώσει το ιταλικό μέτωπο στον τομέα της, η 10η Μεραρχία του ΤΣΔΜ κατέλαβε  τη Μοσχόπολη στις 24 Νοεμβρίου και το Πόγραδετς, που εκκενώθηκε από τους Ιταλούς, καταλήφθηκε από τη 13η Μεραρχία στις 30 Νοεμβρίου. Η OMK υπό τον Αντιστράτηγο Κοσμά (τώρα μειώνεται ουσιαστικά στη 10η Μεραρχία) κατέλαβε το όρος Οστραβίτσα στις 12 Δεκεμβρίου, ενώ το Γ' Σώμα —από την 1η Δεκεμβρίου ενισχύθηκε με τη 17η Μεραρχία, η οποία αντικατέστησε τη 13η Μεραρχία—ολοκλήρωσε την κατάληψη του ορεινού όγκου Kamia και εξασφάλισε την κατοχή του Πόγραδετς. Στις 2 Δεκεμβρίου, ο Παπάγος, συνοδευόμενος από τον πρίγκιπα Παύλο, επισκέφτηκε το μέτωπο. Οι στρατηγοί Πίτσικας και Τσολάκογλου τον προέτρεψαν να διατάξει άμεση επίθεση στο στρατηγικό πέρασμα της Κλεισούρας, χωρίς να περιμένουν το Α' και Β' Σώμα να αναβαθμιστεί με το ΤΣΔΜ. Ο Παπάγος με θυμό απέρριψε την πρόταση και έδωσε διαταγές να συνεχιστεί το προβλεπόμενο σχέδιο, με το Γ' Σώμα να υποβιβάζεται σε παθητικό ρόλο. Αυτή η απόφαση αργότερα επικρίθηκε έντονα. Σε συνδυασμό με την έναρξη του χειμώνα, ουσιαστικά πάγωσε την ελληνική δεξιά πτέρυγα στη θέση της. Παρά τον σκληρό καιρό και τη σφοδρή χιονόπτωση, η ελληνική επίθεση συνεχίστηκε στα αριστερά (Α' και Β' Σώμα) όλο τον Δεκέμβριο. Το OMK, που μετονομάστηκε τώρα σε Ε' Σώμα, αλλά εξακολουθεί να περιλαμβάνει μόνο τη 10η Μεραρχία, κατάφερε να προχωρήσει μέχρι το όρος Τομόρ και να εξασφαλίσει τη σύνδεση μεταξύ του Β' και Γ' Σώματος, το οποίο παρέμεινε στις θέσεις του.

Μετά την Κατάληψη της Κλεισούρας στα μέσα Ιανουαρίου, η ελληνική προέλαση σταμάτησε. Παρά τις μέχρι τώρα ελληνικές επιτυχίες στην Αλβανία, τον Φεβρουάριο του 1941 προέκυψε διχόνοια στην ελληνική ηγεσία σχετικά με τη στρατηγική απέναντι στην αναμενόμενη γερμανική επίθεση και την ανάγκη για απόσυρση στην Αλβανία. Οι διοικητές του μετώπου στην Αλβανία εκπροσώπησαν τις απόψεις τους στη διοίκηση στην Αθήνα και στις αρχές Μαρτίου, ο Παπάγος μετακινήθηκε για να αντικαταστήσει σχεδόν ολόκληρη την ηγεσία στο αλβανικό μέτωπο. Ως αποτέλεσμα, ο Πιτσίκας μετακινήθηκε από το ΤΣΔΜ για να διοικήσει το Τμήμα Στρατιάς Ηπείρου (αποτελούμενο από το Α' και Β' Σώμα), αφήνοντας το ΤΣΔΜ στον Διοικητή του Β' Σώματος Τσολάκογλου.

Μετά την έναρξη της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου, ο Παπάγος διέταξε το ΤΣΔΜ να εξαπολύσει επίθεση προς το Ελμπασάν, σε συνασπισμό με τις δυνάμεις της Γιουγκοσλαβίας. Η επίθεση ξεκίνησε στις 7 Απριλίου και η 13η Μεραρχία σημείωσε κάποια πρόοδο αλλά ο γιουγκοσλαβικός στρατός, που επίσης δέχτηκε επίθεση από τους Γερμανούς, κατέρρευσε γρήγορα και η επιχείρηση ακυρώθηκε. Στις 12 Απριλίου, η διοίκηση στην Αθήνα διέταξε τις ελληνικές δυνάμεις στο αλβανικό μέτωπο να υποχωρήσουν αλλά η απόφαση ήταν πολύ αργά. Οι Έλληνες διοικητές γνώριζαν ότι η ιταλική πίεση, η έλλειψη μηχανοκίνητων μεταφορών και ζώων, η σωματική εξάντληση του ελληνικού στρατού και το φτωχό δίκτυο συγκοινωνιών της Ηπείρου, οποιαδήποτε υποχώρηση ήταν πιθανό να καταλήξει σε διάλυση. Η συμβουλή για υποχώρηση πριν την έναρξη της γερμανικής επίθεσης είχε απορριφθεί και ζήτησαν από τον Πιτσίκα να παραδοθεί. Ο Πιτσίκας απαγόρευσε τέτοιες κουβέντες αλλά ειδοποίησε τον Παπάγο και προέτρεψε μια λύση που θα εξασφάλιζε «τη σωτηρία και την τιμή του νικηφόρου Στρατού μας». Η διαταγή για υποχώρηση, τα απογοητευτικά νέα της κατάρρευσης της Γιουγκοσλαβίας και η ταχεία γερμανική εισβολή στη Μακεδονία, οδήγησαν σε κατάρρευση του ηθικού των ελληνικών στρατευμάτων, πολλά από τα οποία πολεμούσαν χωρίς ανάπαυση για πέντε μήνες και έτσι αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το δύσκολο έδαφος. Στις 15 Απριλίου, τα τμήματα του Β' Σώματος Στρατού άρχισαν να αποσυντίθενται, με άνδρες και ακόμη και ολόκληρες μονάδες να εγκαταλείπουν τις θέσεις τους. 

Στις 16 Απριλίου, ο Πιτσίκας ανέφερε στον Παπάγο ότι σημάδια διάλυσης είχαν αρχίσει να εμφανίζονται και μεταξύ των μεραρχιών του Α' Σώματος και τον παρακάλεσε να «σώσει τον στρατό από τους Ιταλούς». Την επόμενη μέρα το ΤΣΔΜ μετονομάστηκε σε Γ' Σώμα Στρατού και τέθηκε υπό τη διοίκηση του Πιτσίκα. Σε αυτή τη συγκυρία οι τρεις διοικητές των σωμάτων μαζί με τον μητροπολίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνα πίεσαν τον Πιτσίκα να διαπραγματευτεί μονομερώς με τους Γερμανούς.  Όταν εκείνος αρνήθηκε, οι άλλοι αποφάσισαν να τον παρακάμψουν και επέλεξαν τον Τσολάκογλου, ως ανώτερο από τους τρεις στρατηγούς, για να φέρει εις πέρας το έργο. Στις 20 Απριλίου, ο Τσολάκογλου επικοινώνησε με τον Ζεπ Ντίτριχ, τον διοικητή της πλησιέστερης γερμανικής μονάδας, της μεραρχίας Πάντσερ SS «Σωματοφυλακή Αδόλφος Χίτλερ» (LSSAH), για να συζητήσει την παράδοση. Το πρωτόκολλο παράδοσης υπογράφηκε στις 18:00 της ίδιας ημέρας μεταξύ Τσολάκογλου και Ντίτριχ. Παρουσιασμένος με το τετελεσμένο γεγονός, ο Πιτσίκας ενημερώθηκε μια ώρα αργότερα και παραιτήθηκε από την εντολή του.

Παραπομπές  
Στρατιωτικοί σχηματισμοί της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Ελληνοϊταλικός πόλεμος 1940
Μάχες Ελληνοϊταλικού πολέμου 1940-1941
Γερμανική εισβολή στην Ελλάδα