Κατάρα των Φαραώ

Η κατάρα των Φαραώ ή κατάρα της μούμιας είναι μια κατάρα που φέρεται να ρίχνεται σε οποιονδήποτε ενοχλεί τη μούμια ενός αρχαίου Αιγυπτίου, ειδικά ενός Φαραώ. Αυτή η κατάρα, που δεν κάνει διάκριση μεταξύ τυμβωρύχων και αρχαιολόγων, υποστηρίζεται ότι προκαλεί κακή τύχη, ασθένεια ή θάνατο. Από τα μέσα του 20ου αιώνα, πολλοί συγγραφείς και ντοκιμαντέρ υποστήριξαν ότι η κατάρα είναι πραγματική με την έννοια ότι υπάρχουν επιστημονικά εξηγήσιμες αιτίες, όπως βακτήρια ή ακτινοβολία. Ωστόσο, η σύγχρονη προέλευση των αιγυπτιακών ιστοριών κατάρων, η ανάπτυξή τους κυρίως στους ευρωπαϊκούς πολιτισμούς, όπως η στροφή από τη μαγεία στην επιστήμη για να εξηγηθούν οι κατάρες και οι μεταβαλλόμενες χρήσεις τους - από την καταδίκη της ενόχλησης των νεκρών έως το διασκεδαστικό κοινό των ταινιών τρόμου - υποδηλώνουν ότι οι αιγυπτιακές κατάρες είναι πρωτίστως πολιτιστικό και όχι επιστημονικό φαινόμενο. 

Υπάρχουν περιστασιακές περιπτώσεις γνήσιων αρχαίων κατάρα που εμφανίζονται μέσα ή στην πρόσοψη ενός τάφου, όπως στην περίπτωση του μασταμπά του Khentika Ikhekhi της 6ης Δυναστείας στη Σακκάρα . Αυτά φαίνεται να απευθύνονται στους ιερείς ka για να προστατεύσουν προσεκτικά τον τάφο και να διατηρήσουν την τελετουργική του καθαρότητα και όχι ως προειδοποίηση για πιθανούς ληστές. Υπήρχαν ιστορίες για κατάρες που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα, αλλά πολλαπλασιάστηκαν μετά την ανακάλυψη του τάφου του Τουταγχαμών από τον Χάουαρντ Κάρτερ. Παρά τις δημοφιλείς παρανοήσεις, δεν βρέθηκε καμία κατάρα γραμμένη στον τάφο του Φαραώ.  Τα στοιχεία για τις κατάρες που σχετίζονται με τον Τουταγχαμών θεωρούνται τόσο πενιχρά που ο Ντόναλντ Μπ. Ρέντφορντ τα αποκάλεσε «ανόθευτη κλοπή».

Ταφικές κατάρες 
Οι κατάρες που σχετίζονται με τους τάφους είναι εξαιρετικά σπάνιες, πιθανώς επειδή η ιδέα μιας τέτοιας βεβήλωσης ήταν αδιανόητη και ακόμη και επικίνδυνη να καταγραφεί.  Εμφανίζονται συχνότερα σε ιδιωτικούς τάφους της εποχής του Παλαιού Βασιλείου.  Ο τάφος του Ankhtifi (9–10η δυναστεία) περιέχει την προειδοποίηση: Όποιος ηγεμόνας... κάνει κακό ή κακία σε αυτό το φέρετρο... μπορεί ο Hemen ([τοπική θεότητα]) να μην δεχτεί κανένα αγαθό που προσφέρει, και μπορεί ο κληρονόμος του να μην κληρονομήσει. Ο τάφος του Khentika Ikhekhi (6η δυναστεία)  περιέχει μια επιγραφή: Όσο για όλους τους ανθρώπους που θα μπουν σε αυτόν τον τάφο μου... ακάθαρτο... θα υπάρξει κρίση... θα γίνει ένα τέλος γι' αυτόν...Θα του πιάσω το λαιμό σαν πουλί... Θα ρίξω τον φόβο του εαυτού μου μέσα του 

Οι κατάρες μετά την εποχή του Παλαιού Βασιλείου είναι λιγότερο συνηθισμένες, αν και πιο σοβαρές, μερικές φορές επικαλούνται την οργή του Θωθ ή την καταστροφή του Σεκχμέτ. Ο  Ζάχι Χαουάς παραθέτει ένα παράδειγμα κατάρας: Καταραμένοι είναι αυτοί που ενοχλούν τους υπόλοιπους ενός Φαραώ. Αυτοί που θα σπάσουν τη σφραγίδα αυτού του τάφου θα βρουν το θάνατο από μια ασθένεια που κανένας γιατρός δεν θα μπορεί να διαγνώσει

Σύγχρονες έρευνες 
Τα ιερογλυφικά αποκρυπτογραφήθηκαν μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, επομένως οι αναφορές για κατάρες πριν από αυτό θεωρούνταν απλώς κακή τύχη που σχετίζεται με τον χειρισμό μούμιων και άλλων αντικειμένων από τάφους. Το 1699, ο Λουί Πενιτσέρ έγραψε μία αναφορά στην οποία κατέγραψε πώς ένας Πολωνός ταξιδιώτης αγόρασε δύο μούμιες στην Αλεξάνδρεια και ξεκίνησε ένα θαλάσσιο ταξίδι με τις μούμιες στο αμπάρι. Ο ταξιδιώτης ανησύχησε μετά από επαναλαμβανόμενα οράματα δύο φαντασμάτων και οι φουρτουνιασμένες θάλασσες δεν υποχώρησαν μέχρι που οι μούμιες πετάχτηκαν στη θάλασσα. 

Ο Ζάχι Χαουάς θυμήθηκε ότι ως νεαρός αρχαιολόγος που έκανε ανασκαφές στο Kom Abu Billo έπρεπε να μεταφέρει αρκετά αντικείμενα από την ελληνορωμαϊκή τοποθεσία. Ο ξάδερφός του πέθανε εκείνη την ημέρα, ο θείος του πέθανε την πρώτη επέτειο και την τρίτη επέτειο πέθανε η θεία του. Χρόνια αργότερα, όταν έσκαψε τους τάφους των κατασκευαστών των πυραμίδων στη Γκίζα, συνάντησε την κατάρα: Όλοι οι άνθρωποι που μπαίνουν σε αυτόν τον τάφο, που θα κάνουν κακό εναντίον αυτού του τάφου και θα τον καταστρέψουν, ο κροκόδειλος θα είναι εναντίον τους στο νερό και τα φίδια εναντίον τους στην ξηρά. Ας είναι εναντίον τους ο ιπποπόταμος στο νερό και ο σκορπιός στη στεριά  

Αν και δεν ήταν προληπτικός, ο Χαουάς αποφάσισε να μην ενοχλήσει τις μούμιες. Ωστόσο, αργότερα συμμετείχε στην απομάκρυνση δύο νεαρών μούμιων από την Bahariya Oasis σε ένα μουσείο και ανέφερε ότι ήταν στοιχειωμένος από τα παιδιά στα όνειρά του. Τα φαινόμενα δεν σταμάτησαν μέχρι να επανενωθεί η μούμια του πατέρα με τα παιδιά στο μουσείο. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι μούμιες δεν πρέπει να εκτίθενται, αν και ήταν μικρότερο κακό από το να επιτρέπεται στο ευρύ κοινό να μπει στους τάφους.  Ο Χαουάς κατέγραψε επίσης ένα περιστατικό ενός άρρωστου νεαρού αγοριού που αγαπούσε την Αρχαία Αίγυπτο και υποβλήθηκε σε μια θαυματουργή θεραπεία στο Αιγυπτιακό Μουσείο όταν κοίταξε στα μάτια τη μούμια του βασιλιά Άμωσις Α΄ 

Η ιδέα μιας μούμιας που αναβιώνει από τους νεκρούς, ουσιαστικό στοιχείο πολλών ιστοριών κατάρας της μούμιας, αναπτύχθηκε στο The Mummy!: Or a Tale of the Twenty-Second Century, ένα πρώιμο έργο που συνδυάζει την επιστημονική φαντασία και τον τρόμο, γραμμένο από την Τζέιν Σι. Λούντον και δημοσιεύτηκε ανώνυμα το 1827. Η Λουίζα Μέι Άλκοτ θεωρήθηκε από τον Ντομινίκ Μοντσερά ότι ήταν η πρώτη που χρησιμοποίησε μια πλήρως διαμορφωμένη πλοκή "κατάρα της μούμιας" στην ιστορία της του 1869 Lost in a Pyramid, ή The Mummy's Curse, ένα μέχρι τότε ξεχασμένο κομμάτι της μυθοπλασίας της μούμιας που ανακάλυψε ξανά στα τέλη του δεκαετία του 1990.  Ωστόσο, δύο ιστορίες που ανακαλύφθηκαν στη συνέχεια από τον SJ Wolfe, τον Robert Singerman και την Τζασμίν Ντέι - The Mummy's Soul (Anonymous, 1862) και After Three Thousand Years ( Jane G. Austin, 1868) - έχουν παρόμοιες πλοκές, στις οποίες μια γυναικεία μούμια παίρνει μαγική εκδίκηση πάνω στον άνδρα βεβηλωτή της. Η Τζασμίν Ντέι, επομένως, υποστηρίζει ότι η σύγχρονη ευρωπαϊκή αντίληψη των κατάρων βασίζεται σε μια αναλογία μεταξύ βεβήλωσης τάφων και βιασμού, ερμηνεύοντας την πρώιμη μυθοπλασία της κατάρας ως πρωτοφεμινιστικές αφηγήσεις που συντάχθηκαν από γυναίκες. Οι ιστορίες των Anonymous και του Ώστιν προηγούνται του κομματιού της Άλκοτ, αυξάνοντας την πιθανότητα ότι η πρωτότυπη μυθοπλασία της «χαμένης» κατάρας της μούμιας περιμένει εκ νέου την ανακάλυψη.

Άνοιγμα του τάφου του Τουταγχαμών 

Η πίστη σε μια κατάρα ήρθε στην προσοχή πολλών ανθρώπων λόγω του θανάτου λίγων μελών της ομάδας του Χάουαρντ Κάρτερ και άλλων επιφανών επισκεπτών στον τάφο λίγο αργότερα. Η ομάδα του Κάρτερ άνοιξε τον τάφο του Τουταγχαμών (KV62) το 1922, εγκαινιάζοντας τη σύγχρονη εποχή της Αιγυπτιολογίας.
Ο διάσημος αιγυπτιολόγος Τζέιμς Χένρι Μπρέστεντ συνεργάστηκε με τον Κάρτερ αμέσως μετά το πρώτο άνοιγμα του τάφου. Ανέφερε πώς ο Κάρτερ έστειλε έναν αγγελιοφόρο για μια αποστολή στο σπίτι του. Πλησιάζοντας στο σπίτι του, ο αγγελιοφόρος σκέφτηκε ότι άκουσε μια ασθενή, σχεδόν ανθρώπινη κραυγή. Φτάνοντας στην είσοδο είδε το κλουβί των πουλιών να καταλαμβάνεται από μια κόμπρα, το σύμβολο της αιγυπτιακής μοναρχίας. Το καναρίνι του Κάρτερ είχε πεθάνει στο στόμα του και αυτό τροφοδότησε τις τοπικές φήμες για την κατάρα.  Ο Άρθουρ Βάιγκαλ, ένας πρώην Γενικός Επιθεωρητής Αρχαιοτήτων στην Αιγυπτιακή Κυβέρνηση, ανέφερε ότι αυτό ερμηνεύτηκε ως το σπίτι του Κάρτερ που διαρρήχθηκε από τη Βασιλική Κόμπρα, το ίδιο με αυτό που φορούσε στο κεφάλι του Βασιλιά για να χτυπήσει τους εχθρούς (βλ. Ουραίος)., την ίδια μέρα που άνοιξαν τον τάφο του Βασιλιά.  Μια αναφορά του περιστατικού αναφέρθηκε από τους New York Times στις 22 Δεκεμβρίου 1922. 

Ο πρώτος από τους θανάτους ήταν αυτός του Λόρδου Κάρναρβον, ο οποίος χρηματοδότησε την ανασκαφή. Είχε τσιμπηθεί από ένα κουνούπι και αργότερα έκοψε το τσίμπημα κατά λάθος ενώ ξυριζόταν. Μολύνθηκε και αυτό οδήγησε σε δηλητηρίαση αίματος. Δύο εβδομάδες πριν πεθάνει ο Κάρναρβον, η Μαρί Κορέλι έγραψε μια ευφάνταστη επιστολή που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό New York World, στην οποία παρέθεσε ένα σκοτεινό βιβλίο που με βεβαιότητα ισχυριζόταν ότι θα ακολουθούσε τρομερή τιμωρία κάθε εισβολή σε σφραγισμένο τάφο. Ακολούθησε φρενίτιδα στα μέσα ενημέρωσης, με αναφορές ότι βρέθηκε κατάρα στον τάφο του Βασιλιά, αν και αυτό ήταν αναληθές.  Ο δεισιδαίμων Μπενίτο Μουσολίνι, ο οποίος κάποτε είχε δεχτεί ως δώρο μια αιγυπτιακή μούμια, διέταξε την άμεση απομάκρυνσή της από το Παλάτσο Κίτζι. 

Ο σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ, δημιουργός του Σέρλοκ Χολμς και πνευματιστής, πρότεινε ότι ο θάνατος του Λόρδου Κάρναρβον προκλήθηκε από στοιχεία που δημιουργήθηκαν από τους ιερείς του Τουταγχαμών για να φρουρούν τον βασιλικό τάφο, και αυτό τροφοδότησε περαιτέρω το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης.  Ο Άρθουρ Βάιγκαλ ανέφερε ότι έξι εβδομάδες πριν από το θάνατο του Κάρναρβον, είχε παρακολουθήσει τον κόμη να γελάει και να αστειεύεται καθώς έμπαινε στον τάφο του Βασιλιά και είπε σε έναν κοντινό ρεπόρτερ (HV Morton), Του δίνω έξι εβδομάδες ζωής.  Η πρώτη αυτοψία που πραγματοποιήθηκε στο σώμα του Τουταγχαμών από τον Δρ Ντέρι βρήκε μια επουλωμένη βλάβη στο αριστερό μάγουλο, αλλά καθώς ο Κάρναρβον είχε ταφεί έξι μήνες νωρίτερα, δεν ήταν δυνατό να προσδιοριστεί εάν η θέση του τραύματος στον Βασιλιά αντιστοιχούσε με το θανατηφόρο τσίμπημα κουνουπιού στον Κάρναρβον. 

Μια μελέτη εγγράφων και επιστημονικών πηγών οδήγησε το περιοδικό "The Lancet" στο συμπέρασμα ότι είναι απίθανο ο θάνατος του Κάρναρβον να είχε σχέση με τον τάφο του Τουταγχαμών, διαψεύδοντας μια άλλη θεωρία ότι η έκθεση σε τοξικούς μύκητες (μυκοτοξίνες) είχε συμβάλει στον θάνατό του. Η έκθεση επισημαίνει ότι ο κόμης ήταν μόνο ένας από τους πολλούς που μπήκαν στον τάφο και ότι κανένας από τους άλλους δεν επηρεάστηκε. Η αιτία του θανάτου του Κάρναρβον αναφέρθηκε ως "πνευμονία που επικρατεί σε ερυσίπελας [του προσώπου]", (μια στρεπτοκοκκική λοίμωξη του δέρματος και του υποκείμενου μαλακού ιστού). Η πνευμονία πιστεύεται ότι είναι μόνο μία από τις διάφορες επιπλοκές, που προέρχονται από την προοδευτικά διεισδυτική λοίμωξη, η οποία τελικά οδήγησε σε πολυοργανική ανεπάρκεια. Ο Κόμης ήταν επιρρεπής σε συχνές και σοβαρές πνευμονικές λοιμώξεις σύμφωνα με το The Lancet και υπήρχε μια γενική πεποίθηση ... ότι μια οξεία επίθεση βρογχίτιδας θα μπορούσε να τον είχε σκοτώσει. Σε μια τέτοια εξασθενημένη κατάσταση, το ανοσοποιητικό σύστημα του Κόμη κατακλύζονταν εύκολα από ερυσίπελας 

Το 1925, ο ανθρωπολόγος Χένρι Φιλντ, συνοδευόμενος από τον Μπρέστεντ, επισκέφτηκε τον τάφο και υπενθύμισε την καλοσύνη και τη φιλικότητα του Κάρτερ. Ανέφερε επίσης πώς ένα χαρτόβαρο που δόθηκε στον φίλο του Κάρτερ, σερ Μπρους Ίνγκραμ, αποτελείται από ένα μουμιοποιημένο χέρι με τον καρπό του στολισμένο με ένα βραχιόλι με σκαραβαίο με την ένδειξη: Ανάθεμα αυτός που κινεί το σώμα μου. Σε αυτόν θα έρθει φωτιά, νερό και λοιμός. Λίγο μετά την παραλαβή του δώρου, το σπίτι του Ίνγκραμ κάηκε και ακολούθησε πλημμύρα όταν ξαναχτίστηκε. 

Ο Χάουαρντ Κάρτερ ήταν εντελώς δύσπιστος για τέτοιες κατάρες,  απορρίπτοντάς τες ως «τομι-σήψη» και σχολιάζοντας ότι το συναίσθημα του Αιγυπτιολόγου... δεν είναι φόβος, αλλά σεβασμού και δέους...εντελώς αντίθετο με τις ανόητες δεισιδαιμονίες.  Τον Μάιο του 1926 ανέφερε στο ημερολόγιό του μια θέαση ενός τσακαλιού του ίδιου τύπου με τον Άνουβις, τον φύλακα των νεκρών, για πρώτη φορά σε περισσότερα από τριάντα πέντε χρόνια εργασίας στην έρημο, αν και δεν το απέδωσε αυτό σε υπερφυσικές αιτίες.  

Οι σκεπτικιστές έχουν επισημάνει ότι πολλοί άλλοι που επισκέφτηκαν τον τάφο ή βοήθησαν να τον ανακαλύψουν έζησαν μακρά και υγιή ζωή. Μια μελέτη έδειξε ότι από τα 58 άτομα που ήταν παρόντα όταν άνοιξαν ο τάφος και η σαρκοφάγος, μόνο οκτώ πέθαναν μέσα σε μια 12 χρόνια. Όλοι οι άλλοι ήταν ακόμα ζωντανοί, συμπεριλαμβανομένου του Χάουαρντ Κάρτερ, ο οποίος πέθανε από λέμφωμα το 1939 σε ηλικία 64 ετών   Οι τελευταίοι επιζώντες ήταν η λαίδη Έβελιν Χέρμπερτ, η κόρη του Λόρδου Κάρναρβον που ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που μπήκαν στον τάφο μετά την ανακάλυψή του τον Νοέμβριο του 1922, η οποία έζησε για άλλα 57 χρόνια και πέθανε το 1980,  και ο Αμερικανός αρχαιολόγος JO Kinnaman που πέθανε το 1961, 39 χρόνια μετά το γεγονός. 

 Θάνατοι που αποδίδονται ευρέως στην κατάρα του Τουταγχαμών 
Ο τάφος άνοιξε στις 29 Νοεμβρίου 1922.

 Ο Τζορτζ Χέρμπερτ, 5ος κόμης του Κάρναρβον, οικονομικός υποστηρικτής της ανασκαφής που ήταν παρών στα εγκαίνια του τάφου, πέθανε στις 5 Απριλίου 1923 αφού μολύνθηκε από τσίμπημα κουνουπιού. Πέθανε 4 μήνες και 7 ημέρες μετά το άνοιγμα του τάφου.  
 Ο Τζορτζ Τζέι Γκουλντ, ένας επισκέπτης του τάφου, πέθανε στη Γαλλική Ριβιέρα στις 16 Μαΐου 1923 αφού ανέπτυξε πυρετό μετά την επίσκεψή του.
 Ο AC Mace, μέλος της ανασκαφικής ομάδας του Κάρτερ, πέθανε τον Απρίλιο του 1928, έχοντας υποφέρει από πλευρίτιδα και πνευμονία στα τελευταία του χρόνια. 
 Ο Ρίτσαρντ Μπέθελ, γραμματέας του Κάρτερ, πέθανε στις 15 Νοεμβρίου 1929 στο κρεβάτι σε ένα κλαμπ του Mayfair, θύμα ενός ύποπτου πνιγμού. 
 Ο Χάουαρντ Κάρτερ άνοιξε τον τάφο στις 16 Φεβρουαρίου 1923 και πέθανε μετά από δεκαέξι χρόνια στις 2 Μαρτίου 1939. Ωστόσο, ορισμένοι εξακολουθούν να αποδίδουν τον θάνατό του στην κατάρα. 

 Δείτε επίσης 
Οι ταινίες τρόμου της Universal The Mummy (1932),  και The Mummy's Hand (1940) και οι συνέχειες της τελευταίας περιέχουν αναφορές σε μια κατάρα που προμηνύει θάνατο σε όσους μπαίνουν στους τάφους.

 Η κατάρα του Φαραώ (ταινία του 1957)
 The Curse of the Mummy's Tomb (ταινία 1964)
 The Curse of King Tut's Tomb (ταινία 1980)

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
 
 Hamilton-Paterson, James (1978). Mummies: Death and Life in Ancient Egypt'', Carol Andrews, p. 197, Collins for British Museum Publications, 
 

Αστικοί μύθοι
Αιγυπτιακή μυθολογία
Φαραώ
Κατάρες