Γιάιτσε

Το Γιάιτσε (Jajce) (κυριλλικά: Јајце) είναι πόλη και δήμος, που βρίσκεται στο Καντόνι της Κεντρικής Βοσνίας της Ομοσπονδίας Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, μιας οντότητας της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Σύμφωνα με την απογραφή του 2013, η πόλη έχει πληθυσμό 7.172 κατοίκους, και στον ευρύτερο δήμο κατοικούν 27.258 κάτοικοι. Βρίσκεται στην περιοχή Μποσάνσκα Κράινα, στο σταυροδρόμι μεταξύ Μπάνια Λούκα, Μρκόνιτς Γκραντ και Ντόνι Βάκουφ, στη συμβολή των ποταμών  Πλίβα και Βρμπας.

Ιστορία

Περίοδος της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας 
Το Γιάιτσε Μιθρέουμ είναι ένας ναός αφιερωμένος στον Θεό του Ήλιου, Μίθρα. Η λατρεία του θεού Μίθρα εξαπλώθηκε σε άλλα μέρη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου από σκλάβους και εμπόρους από την Ανατολή και από Ρωμαίους στρατιώτες, που ήρθαν σε επαφή με τους οπαδούς της λατρείας του στην Ανατολή. Ο ναός χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ. και επισκευάστηκε κάποια στιγμή κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. Ο συγκεκριμένος ναός είναι γνωστός ως ένα από τα καλύτερα διατηρημένα κτίσματα στην Ευρώπη. Ανακαλύφθηκε τυχαία κατά την κατασκευή ιδιωτικής κατοικίας. Ο ναός προστατεύεται από γυάλινους τοίχους, έτσι ώστε οι επισκέπτες να μπορούν να δουν το εσωτερικό ακόμη και χωρίς να μπουν στο κτήριο. Ωστόσο, για την είσοδο και για μια πιο προσεκτική ματιά, οι επισκέπτες πρέπει να ενημερώσουν εκ των προτέρων για την επίσκεψή τους επικοινωνώντας με το Εθνολογικό Μουσείο του Γιάιτσε.

Το Γιάιτσε Μιθρέουμ έχει ανακηρυχθεί Εθνικό Μνημείο της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης.

Βασίλειο της Βοσνίας 

Ο Χρέβογιε Βούκτσιτς Χρβάτινιτς την εποχή της μεγαλύτερης δύναμής του ίδρυσε την πόλη Γιάιτσε. 

Το Γιάιτσε χτίστηκε για πρώτη φορά τον 14ο αιώνα και χρησίμευσε ως πρωτεύουσα του ανεξάρτητου Βασιλείου της Βοσνίας κατά την εποχή του. Οι πρώτες αναφορές στο όνομα Γιάιτσε σε γραπτές πηγές είναι από το έτος 1396, αλλά το φρούριο είχε ήδη υπάρξει μέχρι τότε. Η πόλη έχει πύλες ως οχυρώσεις, καθώς και ένα κάστρο με τείχη, που οδηγούν στις διάφορες πύλες γύρω από την πόλη. Περίπου 10–20 χιλιόμετρα μακριά από το Γιάιτσε βρίσκεται το Κάστρο της Κομοτινής και η περιοχή της πόλης, που είναι παλαιότερη αλλά μικρότερη από τη Γιάιτσε. Πιστεύεται ότι η πόλη Γιάιτσε ιδρύθηκε αφού η Κομοτίνη χτυπήθηκε από τον Μαύρο Θάνατο.  Το Γιάιτσε ήταν η κατοικία του τελευταίου Βόσνιου βασιλιά Στεφάν Τομάσεβιτς, όπου και σκοτώθηκε.

Οι Οθωμανοί πολιόρκησαν την πόλη και εκτέλεσαν τον Τομάσεβιτς, αλλά την κράτησαν μόνο για έξι μήνες. Σε αυτό το σημείο ήταν οι Ούγγροι που προσπάθησαν να αδράξουν την ευκαιρία, για να εμποδίσουν την οθωμανική επέκταση στα Βαλκάνια. Με την ευκαιρία θανάτου του Βόσνιου Βασιλιά ο Ούγγρος βασιλιάς Ματθίας Κορβίνος βρήκε την ευκαιρία να προσπαθήσει να καταλάβει τη Βοσνία από τους Οθωμανούς, κάτι που κατά συνέπεια οδήγησε στην Πολιορκία του Γιάιτσε και την καταστολή της προέλασης των οθωμανικών δυνάμεων. Αυτό το γεγονός μετέβαλε τα οθωμανικά σχέδια για σχεδόν μισό αιώνα, οπότε οι Ούγγροι ίδρυσαν την Μπανόβινα του Γιάιτσε.  Πριν από το θάνατό της το 1478 η Βασίλισσα Αικατερίνη ανακαίνισε την εκκλησία της Αγίας Μαρίας στο Γιάιτσε, που είναι σήμερα η παλαιότερη εκκλησία της πόλης.

Οθωμανική περίοδος 
Ο Σκεντέρμπεης Μιχάιλοβιτς πολιόρκησε ξανά τη Γιάιτσε το 1501. Αν και η πολιορκία ήταν ανεπιτυχής, σηματοδότησε τον επερχόμενο θάνατο της πόλης και την ουγγρική κυριαρχία στη Βοσνία. Ο Μιχάιλοβιτς αποκρούστηκε από τον Ιωάννη Κορβίνο, τον οποίο βοηθούσαν οι Ζρίνσκι, Φράνκοπαν, Κάρλοβιτς και Κούμπορ.  Το 1520 ο Πέταρ Κέγκλεβιτς έγινε αρχηγός της Μπανοβίνας του Γιάιτσε.  Το 1527, το Γιάιτσε έπεσε υπό την οθωμανική κυριαρχία.  Υπό τους Οθωμανούς, η πόλη έχασε τη στρατηγική της σημασία, καθώς τα σύνορα μετακινούνταν βορειότερα.

Υπάρχουν πολλές εκκλησίες και τζαμιά, που χτίστηκαν σε διαφορετικούς χρόνους κατά τη διάρκεια διαφορετικών αρχόντων, καθιστώντας το Γιάιτσε μια αρκετά διαφορετική πόλη από αυτή την άποψη.

Περίοδος Αυστροουγγαρίας 
Το Γιάιτσε πέρασε με την υπόλοιπη Βοσνία-Ερζεγοβίνη υπό τη διοίκηση της Αυστροουγγαρίας το 1878. Το μοναστήρι των Φραγκισκανών του Αγίου Λουκά ολοκληρώθηκε το 1885.

Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος 

Από το 1929 έως το 1941, το Γιάιτσε ήταν μέρος της Βρμπας Μπανόβινας του Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το Γιάιτσε απέκτησε στρατηγική σημασία ως κέντρο μιας μεγάλης περιοχής ελεύθερης επικράτειας και στις 29 Νοεμβρίου 1943 φιλοξένησε το δεύτερο συνέδριο του Αντιφασιστικού Συμβουλίου για την Εθνική Απελευθέρωση της Γιουγκοσλαβίας (AVNOJ). Εκεί, εκπρόσωποι από όλη τη Γιουγκοσλαβία αποφάσισαν να ιδρύσουν μια ομοσπονδιακή Γιουγκοσλαβία με ισότητα μεταξύ των εθνών της και καθιέρωσαν ότι η Βοσνία και Ερζεγοβίνη θα ήταν μια από τις συνταγματικές Δημοκρατίες της. Η μεταπολεμική οικονομία του Γιάιτσε στη σοσιαλιστική εποχή βασιζόταν στη βιομηχανία και τον τουρισμό.  

Στην αρχή του πολέμου της Βοσνίας, το Γιάιτσε κατοικούνταν από ανθρώπους από όλες τις εθνοτικές ομάδες και βρισκόταν σε μια διασταύρωση μεταξύ περιοχών με σερβική πλειοψηφία στα βόρεια, περιοχών με πλειοψηφία Βόσνιων μουσουλμάνων στα νοτιοανατολικά και περιοχών με κροατική πλειοψηφία στα νότια και δυτικά.

Βοσνιακός πόλεμος 

Στα τέλη Απριλίου και στις αρχές Μαΐου 1992, σχεδόν όλοι οι Σέρβοι έφυγαν από την περιοχή και διέφυγαν ή εκδιώχθηκαν σε εδάφη υπό τον έλεγχο της Δημοκρατίας Σέρπσκα (Σερβική Δημοκρατία Βοσνίας και Ερζεγοβίνης). Το καλοκαίρι του 1992, ο Στρατός της Δημοκρατίας της Σέρπσκα (VRS) ξεκίνησε σφοδρό βομβαρδισμό της πόλης. Το Γιάιτσε το υπερασπίζονταν στρατιωτικές δυνάμεις της Κροατίας (HVO) και Βοσνιακές δυνάμεις (ARBiH) με δύο ξεχωριστές γραμμές διοίκησης. Το Γιάιτσε έπεσε στις σερβικές δυνάμεις στις 29 Οκτωβρίου. Οι στρατιωτικές δυνάμεις, που υποχωρούσαν ενώθηκαν με μια πομπή 30.000 έως 40.000 αμάχων προσφύγων, που εκτεινόταν σε μήκος 16 χιλιομέτρων προς το Τράβνικ, κάτω από ελεύθερους σκοπευτές και βομβαρδισμούς του στρατού της Δημοκρατίας της Σέρπσκα (VRS). Ο Σρέιντερ την αποκάλεσε ως «τη μεγαλύτερη και πιο άθλια μοναδική έξοδο» του Πολέμου της Βοσνίας. 

Οι Βόσνιοι πρόσφυγες επανεγκαταστάθηκαν στην Κεντρική Βοσνία, ενώ οι Κροάτες μετακινήθηκαν είτε στην Κροατία είτε πιο κοντά στα σύνορα της Κροατίας λόγω της αυξανόμενης έντασης. Μέχρι τον Νοέμβριο του 1992, ο προπολεμικός πληθυσμός του Γιάιτσε είχε συρρικνωθεί από 45.000 σε μερικές μόνο χιλιάδες. 

Τις επόμενες εβδομάδες, όλα τα τζαμιά και οι καθολικές εκκλησίες στο Γιάιτσε κατεδαφίστηκαν. Εικάζεται ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία κατεδαφίστηκε στις 10–11 Οκτωβρίου από μέλη της λεγόμενης «Ταξιαρχίας Κράινα» εντός του Στρατού της BiH. Ο Στρατός της Δημοκρατίας της Σέρπσκα (VRS) μετέτρεψε το μοναστήρι των Φραγκισκανών της πόλης σε φυλακή και τα αρχεία του, οι συλλογές μουσείων και τα έργα τέχνης του λεηλατήθηκαν. Η εκκλησία του μοναστηριού καταστράφηκε ολοσχερώς. Μέχρι το 1992, όλα τα θρησκευτικά κτήρια στο Γιάιτσε είχαν καταστραφεί, εκτός από δύο τζαμιά των οποίων η επικίνδυνη τοποθέτηση στην κορυφή ενός λόφου τα είχε καταστήσει ακατάλληλα για κατεδάφιση. 

Το Γιάιτσε απελευθερώθηκε μαζί με τον Μποσάνσκι Πέτροβατς στα μέσα Σεπτεμβρίου 1995 κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης Mistral 2 από το Κροατικό Συμβούλιο Άμυνας (HVO),  αφού οι δυνάμεις του στρατού της Δημοκρατίας της Σέρπσκα (VRS) είχαν εκκενώσει τον σερβικό πληθυσμό. Το Γιάιτσε έγινε μέρος της Ομοσπονδίας της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης σύμφωνα με τη Συμφωνία του Ντέιτον. Οι Βόσνιοι, που επέστρεφαν είχαν μπλοκαριστεί στην αρχή από έναν όχλο Κροατών στις αρχές Αυγούστου 1996, κάτι που σύμφωνα με τον Αμερικανό διπλωμάτη Ρόμπερτ Γκέλμπαρντ καθοδηγήθηκε προσωπικά από τον καταδικασθέντα Κροάτη Βόσνιο εγκληματία πολέμου Ντάριο Κόρντιτς. Οι Βόσνιοι πρόσφυγες μπόρεσαν να επιστρέψουν ειρηνικά μόνο λίγες εβδομάδες μετά, ακολουθούμενοι από πολλούς άλλους. Ο Ντάριο Κόρντιτς παραδόθηκε και μεταφέρθηκε στη Χάγη μετά από πολιτικές πιέσεις στο Ζάγκρεμπ, ιδιαίτερα από τις Ηνωμένες Πολιτείες. 

Ένας σημαντικός αριθμός Σέρβων προσφύγων εγκαταστάθηκε στο Μπρτσκο, ενώ οι υπόλοιποι εγκαταστάθηκαν στο Μρκόνιτς Γκραντ, το Σίποβο και τη Μπάνια Λούκα.

Οικονομία και τουρισμός 

Η οικονομία του δήμου Γιάιτσε είναι σήμερα αδύναμη. Η UNESCO, με μια σουηδική οργάνωση Kulturarv utan gränser ( Πολιτιστική Κληρονομιά χωρίς Σύνορα), ξεκίνησε το έργο ανάπλασης του ιστορικού πυρήνα της πόλης. Το κύριο έργο της εταιρείας ήταν η ανακαίνιση παλαιών παραδοσιακών σπιτιών, που συμβολίζουν την πανοραμική θέα της πόλης με τον καταρράκτη. Από το 2006, τα περισσότερα σπίτια ξαναχτίστηκαν.

Ο παλιός πυρήνας της πόλης με τα τείχη του Γιάιτσε, συμπεριλαμβανομένου του καταρράκτη, και άλλων μεμονωμένων τοποθεσιών εκτός της περιτειχισμένης πόλης, όπως το Γιάιτσε Μιθρέουμ, έχει χαρακτηριστεί ως το φυσικό και αρχιτεκτονικό σύνολο του Γιάιτσε και προτάθηκε για εγγραφή στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Οι περιοχές αυτές επί του παρόντος έχουν καταχωρηθεί στον προσωρινό κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Τουρισμός 
Το Γιάιτσε ήταν ένας δημοφιλής τουριστικός προορισμός στη Γιουγκοσλαβική εποχή, κυρίως λόγω της ιστορικής σημασίας της συνόδου του AVNOJ. Ο τουρισμός έχει επανεκκινήσει και οι αριθμοί του (20-55.000 τουρίστες το 2012–2013) είναι σχετικοί σε σχέση με τον πληθυσμό του δήμου (25.000). Οι τουρίστες από όλη την πρώην Γιουγκοσλαβία εξακολουθούν να αποτελούν τους περισσότερους επισκέπτες στο Γιάιτσε, αλλά οι τουρίστες της Μέσης Ανατολής έχουν επίσης αυξηθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Οι οργανωμένες σχολικές εκδρομές αποτελούν επίσης σημαντική μερίδα τουριστών. Η άνοιξη και το φθινόπωρο είναι οι κύριες τουριστικές εποχές.  

Η πόλη φημίζεται για τον όμορφο καταρράκτη της ύψους 22 μέτρων, και ο οποίος βρίσκεται εκεί όπου ο ποταμός Πλίβα συναντά τον ποταμό Βρμπας. Υπέστη ζημιές κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Βοσνίας από υψηλότερη στάθμη υδάτων και σοβαρές πλημμύρες, καθώς η περιοχή της συλλογής νερού του υδροηλεκτρικού σταθμού Γιάιτσε-1 ήταν στο μέτωπο της μάχης και εκτός λειτουργίας. Η ξαφνική άνοδος της στάθμης του νερού και η εκκένωση του ταμιευτήρα δημιούργησαν ένα παλιρροϊκό κύμα, που κατέστρεψε το στρώμα τραβερτίνης του καταρράκτη.

Το Γιάιτσε βρίσκεται σε ορεινή περιοχή. Στην περιοχή, που βρίσκεται κοντά στην πόλη, υπάρχουν ποτάμια όπως ο Βρμπας και ο Πλίβα και λίμνες όπως η λίμνη Πλίβα, η οποία είναι επίσης δημοφιλής προορισμός για τους ντόπιους και τους τουρίστες. Όχι πολύ μακριά από το Γιάιτσε υπάρχουν βουνά, που έχουν ύψος πάνω από 2.000 μέτρα, όπως το Βλάσιτς κοντά στην πόλη Τράβνικ. Το ταξίδι στους ορεινούς δρόμους προς την πόλη μπορεί να μην είναι ευχάριστο για κάποιους επισκέπτες, γιατί οι δρόμοι είναι σε κακή κατάσταση, αλλά το τοπίο είναι γραφικό.

Δημογραφικά στοιχεία 
Το 1931 ο σημερινός δήμος Γιάιτσε ήταν μέρος της πολύ μεγαλύτερης κομητείας Γιάιτσε (μαζί με τους σημερινούς δήμους Γιέζερο, Ντομπρέτιτσι και Σίποβο).

266 Σέρβοι από το Γιάιτσε έχει επιβεβαιωθεί ότι δολοφονήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Γιασένοβατς κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου.

Πληθυσμός

Εθνοτική σύνθεση

Κλίμα

Αξιόλογοι άνθρωποι 

 Μάτο Γιάγιαλο (γεν. 1988), ποδοσφαιριστής
 Μάριν Λέοβατς (γεν. 1988), ποδοσφαιριστής
 Ίρφαν Σκίλιαν (γεν. 1973), επιστήμονας υπολογιστών, συγγραφέας του προγράμματος IrfanView

Δίδυμες πόλεις – αδελφοποιημένες πόλεις 
Το Γιάιτσε είναι αδελφοποιημένο με τις παρακάτω πόλεις: 
 

 Αλάτσατα, Τουρκία
 Δήμος Χάλσμπεργκ, Σουηδία
 Κούτνα Χόρα, Τσεχία
 Όττενσχαϊμ, Αυστρία
 Πιατσέντσα, Ιταλία
 Σέκσαρντ, Ουγγαρία
 Τομισλάβγκραντ, Βοσνία και Ερζεγοβίνη
 Βιροβίτιτσα, Κροατία
 Ζένιτσα, Βοσνία και Ερζεγοβίνη

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Τα πάντα για το Γιάιτσε 
 Εικόνα της πόλης και του καταρράκτη
 Επίσημος ιστότοπος 
 Τουρισμός στο Γιάιτσε 
 Οργανισμός Πολιτιστικής, Ιστορικής και Φυσικής Κληρονομιάς και Ανάπτυξης Τουριστικού Δυναμικού της πόλης Γιάιτσε 
 Tragovima bosanskog kraljevstva  Archived   - Τουριστική διαδρομή για τη μεσαιωνική Βοσνία (Αγγλικά)
 Μονοπάτι του Βοσνιακού Βασιλείου - Πολιτιστικός Τουρισμός στο Γιάιτσε

Εθνικά μνημεία στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη
Πόλεις της Ομοσπονδίας της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης
Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις