Ρόλοι των φύλων στη μετακομμουνιστική Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη

Οι αλλαγές στους ρόλους των φύλων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη μετά την πτώση του κομμουνισμού αποτέλεσαν αντικείμενο ιστορικής και κοινωνιολογικής μελέτης.

Ιστορικό πλαίσιο 

Τα ανατολικοευρωπαϊκά κρατικά σοσιαλιστικά καθεστώτα κήρυξαν τη χειραφέτηση των γυναικών στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Ψηφίστηκε νομοθεσία που άλλαξε ριζικά τη θέση της γυναίκας στις κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης. Νέοι νόμοι εξασφάλιζαν την ισότητα των γυναικών στην κοινωνία και το γάμο και οι γυναίκες καθώς και οι άνδρες έπρεπε να γίνουν παραγωγικά μέλη της κοινωνίας, εργαζόμενοι με μισθούς που ολοένα αυξάνονταν,  συμμετέχοντας παράλληλα στο πολιτικό γίγνεσθαι . Η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό συνέχισε να αυξάνεται κατά τη διάρκεια της περιόδου, με ορισμένες χώρες να βλέπουν το 50% του εργατικού δυναμικού να αποτελείται από γυναίκες μέχρι το τέλος της κομμουνιστικής περιόδου. Στις περισσότερες χώρες το δικαίωμα στην άμβλωση κωδικοποιήθηκε σε νόμο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950.

Η παρουσία των γυναικών στο εργατικό δυναμικό κατάφερε να ενσταλάξει την κομμουνιστική ιδεολογία στις επόμενες γενιές. 

Αν και έγιναν τέτοιες εξελίξεις, οι κυβερνήσεις της Σοβιετικής Ένωσης και του Συμφώνου της Βαρσοβίας δεν έγιναν στο πλαίσιο του αστικού φεμινισμού αλλά στο πλαίσιο της κομμουνιστικής ισότητας των ανθρώπων.

Αλλαγές στα μετακομμουνιστικά κράτη

Κυβέρνηση 
Με τη μετάβαση από το σοσιαλισμό στις νεοφιλελεύθερες οικονομίες της αγοράς και δημοκρατίες, πολλά κράτη είδαν μια δραματική μείωση του αριθμού των γυναικών που εκπροσωπούνταν στα κρατικά κοινοβούλια. Ένα τέτοιο παράδειγμα μπορεί να δει κανείς στο Κοινοβούλιο της Αλβανίας, όπου ο αριθμός των γυναικών εκπροσώπων μειώθηκε από 73 σε 9 στις πρώτες εκλογές μετά την κατάρρευση. Η μετάβαση σημείωσε επίσης μείωση της συμμετοχής των γυναικών στα νέα πολιτικά συστήματα. Αυτοί οι παράγοντες δυσκόλεψαν τις γυναίκες να υποστηρίξουν τα δικαιώματα των γυναικών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη μετά τη μετάβαση.

Εργασία 

Η μετάβαση από το σοσιαλισμό στις νεοφιλελεύθερες οικονομίες της αγοράς είδε μια υπερεκπροσώπηση των γυναικών στην ανεργία που δεν υπήρχε πριν στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Αν και υπήρχε διαφοροποίηση σε αυτή την αλλαγή ανάλογα με τη χώρα. Στην πρώην Σοβιετική Ένωση αυτή η μετάβαση οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένης της αγοράς εργασίας. Ενώ υπήρχε χάσμα αμοιβών μεταξύ των δύο φύλων σε μέρη όπως η Σοβιετική Ένωση, λόγω προστατευτικής νομοθεσίας που περιόριζε την απασχόληση των γυναικών σε θέσεις εργασίας που θεωρούνταν επικίνδυνες ή σωματικά απαιτητικές, πράγμα που σήμαινε ότι λόγω του γεγονότος ότι στο κεντρικό μισθολογικό σύστημα, όπου οι δυνάμεις της αγοράς έκαναν δεν παρεμβαίνει, τα κέρδη εντός των τομέων καθορίζονταν από την αντίληψη για την παραγωγικότητα, την εργατικότητα και την κοινωνική χρησιμότητα ενός συγκεκριμένου τομέα, οι γυναίκες στη Ρωσία ήταν ιδιαίτερα συγκεντρωμένες σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η υγειονομική περίθαλψη, το εμπόριο, τα τρόφιμα και η ελαφριά βιομηχανία. Ο μισθός τους ήταν κατά μέσο όρο χαμηλότερος από εκείνον των ανδρών σε ολόκληρη την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης. Παρόμοια συγκέντρωση γυναικών στο εργατικό δυναμικό και παρόμοια τάση παρατηρήθηκαν επίσης στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας. Μετά την κατάρρευση, λόγω νόμων όπως ο νόμος για τις κρατικές επιχειρήσεις (που εγκρίθηκε πριν από τη μετάβαση το 1987), σήμαινε ότι οι επιχειρήσεις παραγωγής αγαθών έπρεπε να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις πληρωμής μισθών από τα δικά τους έσοδα. Ενώ αυτή η αλλαγή δεν επηρέασε σχεδόν καθόλου τις γυναίκες, καθώς οι γυναίκες εξακολουθούσαν να είναι συγκεντρωμένες στον «μη παραγωγικό» τομέα, επηρέασε πράγματι τη διαφορά αμοιβών μεταξύ γυναικών και ανδρών. Ο μη παραγωγικός τομέας, που περιελάμβανε τομείς όπως η εκπαίδευση και η υγειονομική περίθαλψη, εξακολουθούσε να χρηματοδοτείται από τον κρατικό προϋπολογισμό και επομένως διέτρεχε μεγαλύτερο κίνδυνο δημοσιονομικών περικοπών, που σημειώθηκαν στη μεταβατική περίοδο. Οι γυναίκες συνέχισαν να έχουν χαμηλότερους μισθούς από τους άνδρες μετά την κατάρρευση, με αυξήσεις στο μισθολογικό χάσμα στις περισσότερες χώρες, όπου αυτό συνέβη παράλληλα με μια αύξηση της συνολικής εισοδηματικής ανισότητας. Σε αυτή τη μεταβατική περίοδο για πολλά κράτη υπήρξε οικονομική καταστροφή και ο Γκέιλ Στόουκς σχολιάζει πώς «πολλές από τις συνήθεις πρακτικές της συνηθισμένης ζωής, όπως η αξία του χρόνου, οι σχέσεις των φύλων, η φύση του δημόσιου λόγου και το εργασιακό περιβάλλον, άλλαξαν». Λόγω του ότι οι γυναίκες συγκεντρώνονταν στην κατώτερη βαθμίδα της κατανομής του εισοδήματος, ήταν πιο ευάλωτες σε τέτοιες αλλαγές και η αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα είχε δυσμενή επίδραση στις διαφορές στις αμοιβές των φύλων κατά τη διάρκεια των μεταβατικών ετών. Οι Ρίτα Χάνσμπερι, Κρίστοφερ Γκέρι, Μπιούνγκ-Γέον Κιμ και Κάρμεν Λι παρέχουν στοιχεία ότι η αύξηση της διασποράς των εισοδημάτων που προκλήθηκε από την απελευθέρωση είχε αρνητικό αντίκτυπο στο μισθολογικό χάσμα των φύλων στη Ρωσία.

Πέρα από την ισότητα του εισοδήματος, η μετάβαση αύξησε τις διακρίσεις λόγω φύλου στους χώρους εργασίας. Πολλές γυναίκες εγκατέλειψαν επαγγελματικές και διευθυντικές θέσεις που οι γυναίκες είχαν καταλάβει στο παρελθόν λόγω της συνεχιζόμενης κατάργησης των κρατικών υπηρεσιών παιδικής μέριμνας στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Λόγω οικογενειακών εκτιμήσεων, προβλέφθηκε το 1993 ότι πολλές γυναίκες θα εγκατέλειπαν το εργατικό δυναμικό και θα ενοποιηθούν σε περιστασιακή, βραχυπρόθεσμη, εποχιακή, αδήλωτη και άλλα είδη επισφαλούς εργασίας και αυτό αποδείχθηκε ότι συνέβαινε σε μεταγενέστερες έρευνες.

Οι Έβα Φόντορ και Ανικό Μπάλοχ, σε αντίθεση με άλλους ερευνητές, με βάση τα δεδομένα της έρευνας πριν και μετά την κατάρρευση, είπαν ότι οι απόψεις για τις γυναίκες ως νοικοκυρές και τη συμβολή τους στο εργατικό δυναμικό, έχουν αλλάξει ελάχιστα στα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, και αντίθετα τα δυτικοευρωπαϊκά κράτη έχουν ελευθερώσει σε μεγάλο βαθμό τις απόψεις τους για τις γυναίκες στο σπίτι και στο εργατικό δυναμικό.

Η μετάβαση είδε επίσης μια μετατόπιση στις περισσότερες οικονομίες από τη βαριά βιομηχανία στην ελαφριά βιομηχανία, κάτι που οδήγησε σε απολύσεις πολλών ανδρών από θέσεις εργασίας στη βαριά βιομηχανία, μεταβαίνοντας στην ελαφριά βιομηχανία που ήταν ένας εξαιρετικά γυναικοκρατούμενος τομέας της οικονομίας κατά την κομμουνιστική περίοδο.

Δικαιώματα αναπαραγωγής και σεξουαλική βία 
Ορισμένα δικαιώματα, όπως τα δικαιώματα αναπαραγωγής που είχαν επιτευχθεί στα προηγούμενα σοσιαλιστικά καθεστώτα, αμφισβητήθηκαν στη συνέχεια σε χώρες μετά την πτώση αυτών των καθεστώτων. Ο περιορισμός της πρόσβασης στην άμβλωση τα χρόνια αμέσως μετά την κατάρρευση σημείωσε μαζικές διαμαρτυρίες από γυναίκες στην Τσεχοσλοβακία και την Πολωνία, με τον αριθμό των νόμιμων αμβλώσεων που πραγματοποιούνταν ετησίως στην Πολωνία να μειώνεται κατά πάνω από 30.000 από το 1991 έως το 1993.

Στη Ρωσία, η πορνογραφία πολλαπλασιάστηκε μετά την κατάρρευση. Ενώ στην πρώην Γιουγκοσλαβία σημειώθηκε επιδημία μαζικών βιασμών. Η Σλαβένκα Ντράκουλιτς περιέγραψε την απελευθέρωση της οικονομίας και της κοινωνίας στη Γιουγκοσλαβία ως εξής:Με τις αρνητικές οικονομικές καταστάσεις στις οποίες βρέθηκαν πολλές γυναίκες κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης της αγοράς των οικονομιών, οι έμποροι ανθρώπων έγιναν εξέχοντες στην εμπορία γυναικών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και στη Δυτική Ευρώπη από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη για πορνεία.

Υγεία 
Η μετάβαση οδήγησε σε μείωση του προσδόκιμου ζωής των ανθρώπων σε ολόκληρη την κοινωνία σε πολλές χώρες, αν και σε μικρότερο βαθμό για τις γυναίκες.

Το παράδειγμα της Βουλγαρίας

Οικονομική συμμετοχή 
Η εθνογράφος Κρίστεν Γκόντσι σχολιάζει πώς ενώ πολλοί υποστηρίζουν ότι όλες οι γυναίκες στη Βουλγαρία επηρεάστηκαν αρνητικά από την κατάρρευση, ορισμένες ομάδες γυναικών τα πήγαν σχετικά καλά μετά την κατάρρευση, ειδικά εκείνες στον τουριστικό κλάδο, που είχαν υψηλότερα επίπεδα γενικής εκπαίδευσης, εργασιακή εμπειρία με Δυτικούς και γνώριζαν δυτικές ξένες γλώσσες. Η Βέσνα Νίκολιτς-Ριστάνοβιτς επισημαίνει πώς την ίδια στιγμή οι γυναίκες αποτελούσαν τα δύο τρίτα των απλήρωτων εργαζομένων που ήταν παρόντες στη Βουλγαρία κατά τη διάρκεια της μετάβασης. Η Μαρίγια Στοΐλοβα διαπίστωσε ότι η γυναικεία οικονομική δραστηριότητα στη μετασοσιαλιστική Βουλγαρία επηρεάστηκε περισσότερο από την ηλικία των γυναικών, με τις μεγαλύτερες γυναίκες που εργάζονταν κατά τη διάρκεια του σοσιαλιστικού συστήματος να έχουν το χαμηλότερο ποσοστό οικονομικής δραστηριότητας στη μετασοσιαλιστική Βουλγαρία. Ενώ οι νεότερες γυναίκες αντιμετώπιζαν σεξιστικές διακρίσεις στις ευκαιρίες απασχόλησης, ήταν πιο οικονομικά ενεργές από τις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες γυναικών.

Θρησκευτική αντίδραση 
Μετά την κατάρρευση, οι Πομάκοι της Βουλγαρίας είδαν μια αναζωπύρωση των ορθόδοξων μορφών του Ισλάμ και του Χριστιανισμού, καθώς πολλοί πίστευαν ότι «οι παραδόσεις τους είχαν διαφθαρεί από τον κομμουνισμό», ενώ παρόμοια αισθήματα παρατηρήθηκαν και σε άλλες ομάδες. Αυτό ενθάρρυνε την επιστροφή στους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων για άνδρες και γυναίκες. Η Γκόντσι σχολιάζει πώς για μερικούς άνδρες αυτό περιελάμβανε πιο αυστηρή αστυνόμευση του σώματος των συζύγων τους από ότι στο παρελθόν υπό το κομμουνιστικό καθεστώς, και πώς επίσης πολλές γυναίκες «φαίνονταν πρόθυμες» να υιοθετήσουν τέτοιους παραδοσιακούς ρόλους φύλου. Με την έλλειψη αυτόνομων φεμινιστικών κινημάτων κατά τη σοσιαλιστική περίοδο της Βουλγαρίας, τα δικαιώματα των γυναικών στη μετακομμουνιστική χώρα δεν είχαν μεγάλη βάση και αντ΄ αυτού διεξάγονται κυρίως μέσω επαγγελματικών ΜΚΟ.

Βία κατά των γυναικών 
Οι ψυχοθεραπευτές ανέφεραν ότι οι αναφορές ενδοοικογενειακής βίας αυξήθηκαν στη Βουλγαρία κατά τη μεταβατική περίοδο, αποδίδοντας αυτή την αύξηση στα σοβαρά οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπισαν πολλές οικογένειες και νοικοκυριά.

Αντιπαραθέσεις 
Υπάρχει διαμάχη σχετικά με την άποψη, η οποία συχνά προωθείται στη δυτική Ευρώπη, σύμφωνα με την οποία η πτώση του κομμουνισμού είχε δυσανάλογα αρνητική επίδραση στις γυναίκες σε αυτές τις χώρες, και υπάρχει κριτική για στερεότυπες απόψεις που παρουσιάζονται στα μέσα ενημέρωσης σχετικά με το καθεστώς γυναικών από αυτήν την περιοχή τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά την πτώση του κομμουνισμού. Τέτοιες απόψεις συχνά κατηγορούνται ότι έχουν τις ρίζες τους στην κοινή ιδέα ότι οι δυτικοί πολιτισμοί είναι καλύτεροι και πρέπει να σώσουν τις «λιγότερο ανεπτυγμένες» κοινωνίες. Αυτό συνδέεται με αντιρρήσεις για τη παρουσίαση του φεμινισμού στην ανατολική Ευρώπη ως «θέμα κάλυψης της διαφοράς με τη Δύση».

Όσον αφορά τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, η πτώση του κομμουνισμού είχε επηρεάσει σοβαρά ολόκληρη την κοινωνία (συμπεριλαμβανομένων βίαιων πολέμων όπως οι Γιουγκοσλαβικοί Πόλεμοι και οι μετασοβιετικές συγκρούσεις) και σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως η πτώση της βαριάς βιομηχανίας, οι άνδρες επηρεάστηκαν χειρότερα. Όσον αφορά τις κοινωνικές πολιτικές, αυτές διέφεραν πολύ ανά χώρα, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά την πτώση του κομμουνισμού, δεδομένου ότι οι πρώην κομμουνιστικές χώρες δεν είναι μονόλιθοι και υπήρχαν και υπάρχουν διαφορές μεταξύ τους (οι μισές ευρωπαϊκές χώρες είναι πρώην κομμουνιστικές χώρες). Για παράδειγμα, ενώ στην Πολωνία η άμβλωση περιορίστηκε τη δεκαετία του 1990, σε άλλες χώρες η πτώση του κομμουνισμού οδήγησε ουσιαστικά στην απελευθέρωση των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων, όπως στην Αλβανία, ειδικά κατά τα τελευταία στάδια της κομμουνιστικής περιόδου, η οποία είδε επιθετικές. ναταλιστικές πολιτικές.

Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι οι ισχυρισμοί των πρώην κομμουνιστικών καθεστώτων σχετικά με τα επίσημα δεδομένα για την κατάσταση των γυναικών υπό αυτές τις κομμουνιστικές κυβερνήσεις δεν πρέπει να θεωρούνται δεδομένοι, καθώς ενώ υπήρχαν νόμοι που υποστήριζαν την ισότητα των φύλων στη Σοβιετική Ένωση, αυτοί δεν τηρούνταν σωστά ή δεν ακολουθούνταν πάντα.

Δείτε επίσης 
 Γυναίκες στην Αλβανία
 Μαρξιστικός φεμινισμός
 Φεμινισμός στη Ρωσία

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Περαιτέρω ανάγνωση 
 
 
 
 

Κομμουνισμός στην Ευρώπη
Ανατολική Ευρώπη
Φεμινισμός
Κοινωνική αλλαγή