Στάντσικ (πίνακας ζωγραφικής)

Στάντσικ (πολωνικά: Stańczyk), με πλήρη τίτλο Στάντσικ κατά τη διάρκεια ενός χορού στην αυλή της Βασίλισσας Μπόνα ενόψει της απώλειας του Σμολένσκ (), είναι πίνακας του Γιαν Ματέικο, ο οποίος ολοκληρώθηκε το 1862. Αυτός ο πίνακας αποκτήθηκε από το Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας το 1924. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κλάπηκε από τους Ναζί και στη συνέχεια από τη Σοβιετική Ένωση, αλλά επέστρεψε στην Πολωνία γύρω στο 1956.

Είναι ένα από τα πιο διάσημα έργα του Ματέικο και αυτό που τον εκτόξευσε σε φήμη. Έχει περιγραφεί από το Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας ως ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους πίνακες της συλλογής του και είναι ένας εμβληματικός πίνακας για τη «Συλλογή πολωνικών έργων ζωγραφικής πριν από το 1914». Το κύριο συστατικό του είναι η αντίθεση μεταξύ του επίσημου γελωτοποιού (ο τιτλοφορέας Στάντσικ) και του ζωηρού χορού που συμβαίνει στο βάθος. Ο πίνακας έχει δημιουργήσει μια εικόνα του Στάντσικ που έχει γίνει εμβληματική και ευρέως αναγνωρισμένη στην Πολωνία.

Στάντσικ 
Ο Στάντσικ, η ανδρική φιγούρα που απεικονίζεται στον πίνακα, ήταν ο γελωτοποιός της αυλής όταν η Πολωνία βρισκόταν στο απόγειο της πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής της δύναμης κατά την εποχή της Αναγέννησης στην Πολωνία, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Βασιλιά Σιγισμούνδου Α΄ της Πολωνίας (βασίλεψε 1506– 1548). Ήταν μια δημοφιλής προσωπικότητα. Εκτός από τη φήμη του ως γελωτοποιός, έχει περιγραφεί ως ένας εύγλωττος, πνευματώδης και έξυπνος άνθρωπος, που χρησιμοποιούσε τη σάτιρα για να σχολιάσει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του έθνους. Σε αντίθεση με τους γελωτοποιούς άλλων ευρωπαϊκών αυλών, ο Στάντσικ θεωρούνταν πάντα κάτι περισσότερο από απλός διασκεδαστής. Η φήμη και ο θρύλος του Στάντσικ ήταν ισχυροί στην εποχή του και αναζωπυρώθηκαν τον 19ο αιώνα, και παραμένει γνωστός μέχρι σήμερα.

Η έλλειψη πηγών οδήγησε σε τέσσερις διακριτές υποθέσεις για τον Στάντσικ τον 19ο αιώνα: ότι επινοήθηκε εξ ολοκλήρου από τον Γιαν Κοχανόφσκι και τους συναδέλφους του, ότι ήταν «ίσως ένας τυπικός γελωτοποιός ντυμένος από τους συγχρόνους του με μια αισωπική ενδυμασία, ίσως ένα σαιξπηρικό όραμα των συγγραφέων του 19ου αιώνα, ή ίσως όντως μια γκρίζα σημαίνουσα προσωπικότητα του societatis ioculatorum». Σε κάθε περίπτωση, η συναίνεση μεταξύ των σύγχρονων μελετητών είναι ότι ένα τέτοιο άτομο υπήρχε πράγματι και ακόμα κι αν δεν υπήρχε, η φιγούρα είχε τεράστια σημασία για τον πολωνικό πολιτισμό των μετέπειτα αιώνων, εμφανιζόμενος σε έργα πολλών καλλιτεχνών του 19ου και του 20ού αιώνα. Εμφανίζεται σε ένα έργο, μεταξύ άλλων, του Γιούλιαν Ούρσιν Νιεμτσέβιτς (στο Jan z Tęczna. Powieść historyczna, 1825) και σε αρκετά έργα του Γιούζεφ Ιγκνάτσι Κρασέφσκι (1839, 1841).

Περιεχόμενο 
Ο πλήρης τίτλος του πίνακα είναι Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska (Στάντσικ κατά τη διάρκεια ενός χορού στην αυλή της Βασίλισσας Μπόνα ενόψει της απώλειας του Σμολένσκ).

Η πρωταρχική σύνθεση του πίνακα βρίσκεται στην αντίθεση μεταξύ του επίσημου γελωτοποιού (Στάντσικ) – το επίκεντρο του πίνακα – και του ζωηρού χορού που συνεχίζεται στο βάθος. Ο Στάντσικ παρουσιάζεται να κάθεται μόνος σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, ενώ ο χορός, που φιλοξενείται από τη βασιλική οικογένεια, βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη στη γειτονική αίθουσα. Η εμφάνισή του δεν μοιάζει με αυτή που θα περίμενε κανείς σε έναν γελωτοποιό – ζοφερή, βαθιά στη σκέψη. Η σοβαρότητά του ενισχύεται από τα αξεσουάρ του: η μαρότα του είναι πεταμένη στο πάτωμα, ενώ στον κορμό του διακρίνεται ένα ιερό μετάλλιο της Μαύρης Παναγίας της Τσενστοχόβα. Το ζαρωμένο χαλί στα πόδια του Στάντσικ θα μπορούσε να είχε σχηματιστεί από το να έπεφτε βαριά στην καρέκλα κατά την ανάγνωση του γράμματος ή από μια νευρική μετατόπιση των ποδιών του στη συνέχεια. Στο τραπέζι υπάρχει μια επιστολή που πιθανόν να ανακοινώνει ότι το Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας έχασε το Σμολένσκ (τώρα στη Ρωσία) από το Μεγάλο Δουκάτο της Μόσχας, προκαλώντας τη θλίψη και τον προβληματισμό του Στάντσικ για τη μοίρα της πατρίδας του. Το γράμμα φαίνεται να έχει απορριφθεί από κάποιον αξιωματούχο και μόνο ο γελωτοποιός αντιλαμβάνεται τη σημασία του – ενώ οι κυβερνώντες κάνουν πάρτι, γιορτάζοντας την πρόσφατη νίκη στη Μάχη της Όρσα, αδιαφορώντας για τα άσχημα νέα για το Σμολένσκ. Η επιστολή φέρει το έτος 1533 (MDXXXIII) και το όνομα «Σαμογιτία», επαρχία της Κοινοπολιτείας. Το σημείωμα δεν είναι σύμφωνο με την πραγματική ημερομηνία της πτώσης του Σμολένσκ το 1514 και αποτελεί θέμα συνεχούς συζήτησης, αν και είναι απίθανο ένα ολοφάνερο λάθος του σχολαστικού Ματέικο, γνωστό για τη χρήση συμβολισμών και εικονογραφίας. Ένα άλλο σύμβολο, ένα λαούτο, σύμβολο δόξας, μεταφέρεται από έναν νάνο της αυλής, που ήταν στερεότυπο ως άτομο χαμηλού αναστήματος και ηθικού στην εποχή του Ματέικο. Αυτό υποδηλώνει μια παρακμή της περιουσίας της δυναστείας των Γιαγκελλόνων. Το παράθυρο είναι ανοιχτό, ανακατεύοντας το τραπεζομάντιλο και παραπέμποντας σε μια ανατροπή της παρούσας τάξης. Μέσα από το ανοιχτό παράθυρο, είναι ορατό το σκοτεινό προφίλ του Καθεδρικού Ναού του Βάβελ στην Κρακοβία – ο τόπος της στέψης των Πολωνών βασιλιάδων. Δίπλα του φαίνεται ένας κομήτης – προμήνυμα κακοτυχίας. Η εικόνα της πτώσης ολοκληρώνεται με τη συμπερίληψη των τριών αστέρων της Ζώνης του Ωρίωνα που φαίνονται πάνω και στα αριστερά του κωδωνοστασίου του καθεδρικού ναού. Στην ελληνική μυθολογία, ο Ωρίωνας ήταν ένας ισχυρός κυνηγός που τυφλώθηκε από το εγώ και το δικό του μεγαλείο, αλλά τελικά καταστράφηκε από το τσίμπημα ενός σκορπιού.

Ιστορία, σημασία και ιστοριογραφία 

Ο Ματέικο γοητεύτηκε από τον Στάντσικ από τα νεανικά του χρόνια και τον απεικόνισε σε πολλά από τα έργα του (κυρίως, εκτός από τον πίνακα που συζητείται εδώ, στους Κρέμασμα της καμπάνας του Σιγισμούνδου, 1874 και Πρωσικός φόρος τιμής, 1882 ). Δουλεύοντας σε αυτόν τον πίνακα, ο Ματέικο εμπνεύστηκε επίσης το βιβλίο Król zamczyska του Σεβέριν Γκοστσίνσκι, του οποίου ο κύριος χαρακτήρας – ένας μοναχικός, που ζει στα ερείπια του κάστρου, προσπαθεί να συμφιλιώσει το παρελθόν και το παρόν, και ο ίδιος εμπνεύστηκε από τον Στάντσικ – πιθανότατα επηρέασε αυτόν τον πίνακα. Ολοκληρώθηκε το 1862, όταν ο Ματέικο ήταν 24 ετών, είναι ένα από τα πιο διάσημα έργα του και αυτό που τον εκτόξευσε σε φήμη. Θεωρείται ως βασικός πίνακας για την κατανόηση του στυλ και των προθέσεων του Ματέικο στην τέχνη του. Ο Ματέικο χρησιμοποίησε το δικό του πρόσωπο για τον Στάντσικ και με αυτό το έργο ξεκίνησε μια σειρά από πίνακες που αναλύουν και ερμηνεύουν την Ιστορία της Πολωνίας μέσω της φιγούρας του Στάντσικ.

Ο πίνακας θεωρείται επίσης πολύ σημαντικός για τον πολιτισμό της Πολωνίας γενικότερα. Σύμφωνα με το Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας, ο Στάντσικ είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους πίνακες της συλλογής του και είναι ένας εμβληματικός πίνακας για τη «Συλλογή πολωνικών έργων ζωγραφικής πριν από το 1914». Ο πίνακας έχει δημιουργήσει μια εικόνα του Στάντσικ που έχει γίνει εμβληματική και έχει επαναληφθεί σε άλλα έργα, όπως το έργο Γάμος (1901) του Στανίσουαφ Βισπιάνσκι. Οι πιο διάσημοι πίνακες του Ματέικο είναι συνήθως μεγάλες, ομαδικές σκηνές. Οι μεμονωμένες σκηνές είναι λιγότερο συχνές στο έργο του.

Κατά τη δημιουργία του, ο πίνακας δεν τράβηξε ιδιαίτερη προσοχή και αποκτήθηκε από την Εταιρεία Φίλων των Καλών Τεχνών της Κρακοβίας με σκοπό την κλήρωση δώρων. Στη συνέχεια κέρδισε ένα συγκεκριμένο άτομο, τον Κορίτκο, στην κατοχή του οποίου υπέστη ελαφρά ζημιά. Μετά την άνοδο του Ματέικο σε φήμη, ο πίνακας ανακαλύφθηκε ξανά και χειροκροτήθηκε ως αριστούργημα και αποκτήθηκε από το Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας το 1924. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κλάπηκε  από τους Ναζί. Στη συνέχεια κατασχέθηκε από τη Σοβιετική Ένωση και επέστρεψε στην Πολωνία γύρω στο 1956.

Σημειώσεις

Παραπομπές 

Έργα ζωγραφικής του Γιαν Ματέικο
Προσωπογραφίες ιστορικών προσώπων
Πίνακες ζωγραφικής στη συλλογή του Εθνικού Μουσείου της Βαρσοβίας
Ελαιογραφίες