Άννα της Κωνσταντινούπολης

Για την ομώνυμή της κόρη του Ρωμανού Β΄, δες Άννα Πορφυρογέννητη.

Η Άννα της Κωνσταντινούπολης ή Άννα των Μακεδόνων (γενν. γύρω στο 888 - απεβ. γύρω στο 901 ), ήταν μέλος της Μακεδονικής δυναστείας, που ιδρύθηκε από τον παππού της Bασίλειο Α΄. Προέρχεται από τον δεύτερο γάμο τού πατέρα της, Αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ τού Σοφού και της Ζωής Ζαούτσινας (ή Ζαούτζαινας). Ήταν αυτοκράτειρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 900 πριν αρραβωνιαστεί τον Λουδοβίκο Γ΄ τον Τυφλό. Στη συνέχεια, άφησε την Αυτοκρατορία για τη Δύση το 900. Απέκτησε ένα παιδί, που ονομάστηκε Κάρολος-Κωνσταντίνος (ή Κάρολος-Κωνσταντίνος του Βιέν) γύρω στα 900 ή 901. Απεβίωσε κατά τη γέννηση τού γιου της

Καταγωγή 
Ο παππούς της από την πλευρά της μητέρας της, Στυλιανός Ζαούτζης (ή Στυλιανός Τζαουτζής) ήταν αρμενικής καταγωγής. Ήταν δημόσιος υπάλληλος υπό τον Βασίλειο Α΄ και άσκησε πιέσεις για την απελευθέρωση τού Λέοντα (ΣΤ΄) από τη φυλακή. Τότε ο μελλοντικός αυτοκράτορας Λέων (ΣΤ΄) και η Ζωή είχαν ήδη σχέση. Ο Στυλιανός έλαβε από τον Λέοντα ΣΤ΄ τον τιμητικό τίτλο τού βασιλικού, που ισοδυναμούσε με τον τίτλο τού πνευματικού πατέρα τού Αυτοκράτορα  . Επίσης ήταν νομικός σύμβουλος τού βασιλιά  . Ήλπιζε ότι η κόρη του Ζωή θα γινόταν αυτοκράτειρα  Η Ζωή περιγράφεται ότι είχε εξαιρετική ομορφιά  Τότε ήταν ακόμη παλλακίδα τού Αυτοκράτορα. Η Ζωή αναγκάστηκε να παντρευτεί έναν άλλο άνδρα, τον Θόδωρο Γκουζουνιάτη. Ο Λέων ΣΤ΄ υποχρεώθηκε να παντρευτεί τη Θεοφανώ από τον πατέρα του Bασίλειο Α΄  . Ωστόσο, οι δύο εραστές είχαν ακόμη μία κόρη, την Άννα, γύρω στο 888 κατά τη διάρκεια των αντίστοιχων γάμων τους. Η Ζωή έγινε ύποπτη ότι διέταξε τη δολοφονία τού συζύγου της, Θεόδωρου Γκουζουνιάτη, καθώς και της αυτοκράτειρας Θεοφανούς. Τα κύρια κίνητρα της Zωής ήταν ότι θέλει να νομιμοποιήσει τη σχέση της με τον Αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ και έτσι να δώσει στην κόρη τους, Άννα, τον τίτλο της αυτοκράτειρας. Αυτό δημιούργησε ένα σκάνδαλο, αλλά σε καμία περίπτωση δεν εμπόδισε τον γάμο της Zωής και τού Λέοντα ΣΤ΄ . Ωστόσο, το ακριβές έτος αυτού τού γάμου τους παραμένει ασαφές. Ο γάμος αποφασίστηκε  το 895 και έγινε το 898. Η Zωή απεβίωσε το επόμενο έτος . Αυτό θα επιτρέψει στην Άννα να στεφθεί αυτοκράτειρα μετά το τέλος εκείνης  Άλλοι συγγραφείς χρονολογούν την απόφαση και τον δεύτερο γάμο της Θεοφανούς στο 894. Όσο για το τέλος της Ζωής, το θέτουν το 896. Στη συνέχεια, η Άννα θεωρούν ότι έγινε αυγούστα το 896. Συνοψίζοντας, μετά το τέλος της πρώτης του συζύγου, ο Λέων ΣΤ΄ νυμφεύεται την επί χρόνια παλλακίδα του Ζωή. Ο γάμος τους διαρκεί μεταξύ ενός ή δύο ετών και μετά η Zωή αποβιώνει. Δεδομένου ότι ο νόμος απαγορεύει τον τρίτο γάμο, ο Αυτοκράτορας δεν έχει άλλη επιλογή από το να διορίσει την Άννα, την κόρη του, ως αυτοκράτειρα.

Βιογραφία

Η εκπαίδευσή της 
Πριν από την ηλικία των επτά, τα παιδιά ήταν ευθύνη της μητέρας τους, έτσι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα η Άννα να μεγάλωσε με τη μητέρα της μέχρι αυτή την ηλικία. Έπειτα, ξεκίνησε την πρωτοβάθμια εκπαίδευσή της, όπως επιβάλλει η βυζαντινή συνήθεια  . Έπρεπε να μάθει ανάγνωση και γραφή μέσα από τη μελέτη θρησκευτικών κειμένων και αυτό της έδωσε τα θεμέλια τού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Μάλλον η εκπαίδευσή της γίνεται σε ιδιωτικό και επί πληρωμή σχολείο. Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση διαρκούσε κατά μέσο όρο από 4 έως 5 χρόνια .

Γίνεται Αυγούστα 
Με το τέλος της συζύγου του Ζωής το 899 ή το 896, ο Λέων ΣΤ΄ δεν μπόρεσε να ξανανυμφευτεί για τρίτη φορά. Η Άννα ονομάστηκε αυγούστα, που σημαίνει ότι γίνεται η αυτοκράτειρα, ένας σημαντικός ρόλος στην Αυτοκρατορία. Πράγματι, η βυζαντινή κοινωνία έδινε μεγάλη σημασία στην αυτοκράτειρα. Είχε επιρροή σε πολιτικά και κυβερνητικά θέματα. Μερικές από αυτές, χάρη στην ομορφιά τους ή την ανώτερη ευφυΐα τους, μπόρεσαν να ασκήσουν μεγάλη επιρροή στους συζύγους τους, καθώς και στις πολιτικές της Αυτοκρατορίας  .

Η αυγούστα ζούσε στον αυτοκρατορικό γυναικωνίτη, όπου είχε όλες τις ανέσεις. Είχε στη διάθεσή της πολλούς υπηρέτες για να εκπληρώσουν κάθε της επιθυμία . Οι τελευταίοι έπρεπε να είναι πιστοί στην αυτοκράτειρά τους  .

Η φροντίδα της ομορφιάς και της περιποίησης της ήταν η κύρια δραστηριότητά τους στον γυναικωνίτη. Για παράδειγμα, η Θεοδώρα έκανε αρκετά συχνά μπάνιο, για να διατηρήσει την ομορφιά της. Οι περισσότερες αυτοκράτειρες περιγράφονται ως ευσεβείς. Συμμετείχαν στη λατρευτική ζωή, είχαν πολύωρες συνομιλίες με μοναχούς, κάτι που καταλάμβανε ένα μεγάλο μέρος της ζωής της. Κάποιες έκαναν κύκλους ανάγνωσης και φαίνεται να εκτιμούσαν την καλή γραμματεία. Αυτές οι γυναίκες είχαν καλή εκπαίδευση. Άλλοι, όπως η Θεοδώρα, χρησιμοποιούσαν γελωτοποιούς για να διασκεδάσουν. Ο γυναικωνίτης ήταν επίσης ένας τόπος για κουτσομπολιά και αυλικές δολοπλοκίες .

Η αυγούστα έχει επίσης μία προσωπική περιουσία, την οποία μπορούσε να διαθέτει όπως ήθελε. Πολύ συχνά, ο βασιλιάς δεν ήξερε τι κάνει η αυτοκράτειρα με τις επενδύσεις των χρημάτων της. Επιπλέον, ο γυναικωνίτης μπορούσε να αποτελέσει σκηνή πολλών σκευωριών, όπως αυτή κατά τού Νικηφόρου Β΄ Φωκά .

Η αυτοκράτειρα έχει σημαντικό ρόλο έξω από τον γυναικωνίτη. Πράγματι, συνόδευε τον Αυτοκράτορα κατά τις επίσημες επισκέψεις του ή για αυλικές τελετές. Χωρίς την παρουσία της αυγούστας ήταν αδύνατο να εορταστεί μία επίσημη αργία  . Βοηθούσε τον σύζυγό της να ετοιμάσει μία εορτή, όταν μία ξένη πριγκίπισσα επισκεπτόταν το παλάτι  Καλούσε τις πριγκίπισσες να φάνε στα ιδιόκτητα διαμερίσματά της και τις πλημμύριζε με δώρα. Είναι ένας τρόπος συμμετοχής στην εξωτερική πολιτική  .

Για να είναι κάποια αυγούστα, έπρεπε γενικά να ήταν παντρεμένη με τον ηγέτη της Αυτοκρατορίας. Ωστόσο δεν είναι ο γάμος, που της έδινε τον τίτλο της. Πράγματι, έπρεπε πρώτα να στεφθεί σε μία πολύ επίσημη και περίπλοκη τελετή  . Αυτή η στέψη έδινε στη μέλλουσα σύζυγο τη δύναμη και την επιρροή της στον Αυτοκράτορα. Έπειτα ακολουθούσε ο γάμος ανάμεσα σε αυτήν και τον Αυτοκράτορα.

Η περίπτωση της Άννας είναι ιδιαίτερη. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας τού Λέοντα ΣΤ΄, στον πατέρα της Άννας απαγορεύτηκε ο τρίτος γάμος, με την απειλή της επιβολής βαριών κανονικών κυρώσεων. Ο Λέων ΣΤ΄ είχε εκδώσει αυτό το διάταγμα, ενώ η πρώτη του σύζυγος ήταν ακόμη ζωντανή . Ο κανόνας αυτός έγινε σεβαστός, αφού ο κλήρος βρισκόταν κοντά στη βυζαντινή εξουσία. Έτσι μετά το τέλος της δεύτερης συζύγου του, ο Αυτοκράτορας δεν μπορούσε να παντρευτεί για τρίτη φορά. Αλλά η Αυτοκρατορία χρειαζόταν μία αυγούστα. Διόρισε λοιπόν την Άννα ως αυτοκράτειρα.

Όντας αυγούστα, η νεαρή Άννα θα είχε πολλή δύναμη. Ακολουθεί ένα παράδειγμα, που δείχνει την έκταση της δύναμης της αυτοκράτειρας: το 491, όταν απεβίωσε ο αυτοκράτορας Ζήνων, η χήρα του αυτοκράτειρα Αριάδνη ανέλαβε την εξουσία. Πράγματι, έχει περιβληθεί με υπέρτατη δύναμη από τη στέψη της και ως εκ τούτου μπορούσε να επιλέξει τον νέον Αυτοκράτορα  . Όμοια, είναι δυνατόν να πιστέψουμε ότι η Άννα θα μπορούσε να συνεχίσει να βασιλεύει μετά το τέλος τού πατέρα της και ότι θα μπορούσε να επιλέξει τον σύζυγό της.

Ωστόσο, η Άννα αρραβωνιάστηκε και παντρεύτηκε τον Λουδοβίκο Γ΄, λίγο αφότου στέφθηκε αυτοκράτειρα το 900  . Ήταν σύνηθες στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι κόρες τού Αυτοκράτορα να μεταβαίνουν σε άλλο βασίλειο με τον γάμο τους. Επιπλέον, η μεταβίβαση της βασιλικής εξουσίας γινόταν από πατέρα σε γιο, από τον Βασίλειο Α΄ ως τον Κωνσταντίνο Η΄, δηλαδή σε ολόκληρη την περίοδο της Μακεδονικής δυναστείας . Οι κόρες ή οι χήρες που συνδέονται με το περιβάλλον του αποθανόντος Αυτοκράτορα αποτελούσαν απειλή για τη μεταβίβαση της βασιλικής εξουσίας, επειδή μπορούσαν να νομιμοποιήσουν έναν υποψήφιο για την ανάληψη τού θρόνου . Απομακρύνοντας την Άννα από την Αυτοκρατορία, ο Λέων ΣΤ΄ εξασφάλισε κατά κάποιο τρόπο τη συνέχεια της εξουσίας του.

Ο γάμος της 
Η Άννα αρραβωνιάστηκε τον Λουδοβίκο Γ΄ των Μποζονιδών γύρω στο 899 και παντρεύτηκε το 900  . Εκείνη την εποχή, ο γάμος είχε σκοπό, μέσω της συμμαχίας μεταξύ δύο οικογενειών, να δημιουργήσει πολιτικούς δεσμούς εντός της αυτοκρατορίας ή με μία εξωτερική δύναμη  Ενώνοντας τις δυνάμεις τους, οι δύο οικογένειες ενισχύουν τη θέση τους. Πρόκειται για δεσμεύσεις που είναι αρκετά γρήγορες, αν σκεφτεί κανείς ότι η βυζαντινή κοινωνία δίνει μεγάλη σημασία στις επιγαμίες σε αυτή την περίοδο. Τα παιδιά αρραβωνιάστηκαν σε ηλικία επτά ετών και παντρεύτηκαν πολλά χρόνια αργότερα  Πράγματι, η νόμιμη ηλικία γάμου νεαρών κοριτσιών ορίζεται τουλάχιστον στα δώδεκα έτη, αλλά στην πραγματικότητα επιτυγχάνεται μάλλον γύρω στα είκοσι πέντε έτη. Την εποχή τού αρραβώνα της, η Άννα ήταν περίπου δώδεκα ετών και πιθανότατα δεκατριών τη στιγμή του γάμου 

Αρκετές θεωρίες προσπαθούν να εξηγήσουν τους λόγους αυτού τού γάμου. Μία από αυτές βασίζεται στα προσωπικά κίνητρα τού πατέρα της Άννας. Δεδομένου ότι ο Λέοντας ΣΤ΄ δεν μπορούσε να ξαναπαντρευτεί για τρίτη φορά, ήθελε να δώσει την κόρη του σε γάμο με έναν Δυτικό, για να μπορέσει να εορτάσει έναν νέο γάμο, και έτσι να έχει την ευκαιρία να δει έναν γιο κληρονόμο να γεννιέται. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Άννα ήταν το μοναδικό του εν ζωή παιδί και έφερε τον τίτλο της αυτοκράτειρας  . Ωστόσο, αν είναι παντρεμένη, θα έπρεπε να εγκαταλείψει την Αυτοκρατορία. Ο Λέων ΣΤ΄ λοιπόν θα γινόταν ελεύθερος να ξαναπαντρευτεί, ώστε να υπάρξει μία νέα αυτοκράτειρα στην Κωνσταντινούπολη.  .

Μία άλλη θεωρία επικαλείται θρησκευτικούς λόγους. Φαίνεται πως ο γάμος των δύο πρωταγωνιστών, έκρυβε θρησκευτικά κίνητρα. Ήταν μία προσπάθεια τού Λέοντα ΣΤ΄ και τού Πατριάρχη Αντώνιου να φέρουν πιο κοντά την Ορθόδοξη Εκκλησία με τη Ρωμαϊκή Εκκλησία, και έτσι να συμφιλιωθούν με τον πάπα Ιωάννη Θ΄  .

Υπάρχει επίσης μία θεωρία, που τείνει να αποδείξει ότι αυτή η συμμαχία προέρχεται από τη Δύση  . Φαίνεται ότι οι λόγοι που ώθησαν τον Λουδοβίκο Γ΄ να νυμφευτεί αυτή την ανατολική πριγκίπισσα, ήταν πολιτικοί. Το 890, ο Λουδοβίκος Γ΄ στέφθηκε βασιλιάς της Αρλ, της Προβηγκίας και της Βουργουνδίας  . Με την καταγωγή της γιαγιάς του, Englitrude, κόρης τού Λουδοβίκου Β΄ ηγεμόνα της Καρολίγγειας επικράτειας, μπορεί να διεκδικήσει τον τίτλο τού αυτοκράτορα της Δύσης. Επιπλέον, ο πατέρας του Μπόζο, βασιλιάς της Προβηγκίας, ήταν ο αγαπημένος τού πάπα Ιωάννη Η΄  .

Η βασιλική του γενεαλογία και η αξίωση για τον τίτλο τού αυτοκράτορα διευκόλυναν τον αρραβώνα και τον γάμο  Αυτή η ένωση αποσκοπούσε ίσως να δώσει έναν επιπλέον σύμμαχο στον Λουδοβίκο Γ΄ και να δείξει την έκταση της επιρροής του στην εποχή του. Φυσικά, αυτό είναι μόνο μία υπόθεση. Ωστόσο τον Φεβρουάριο τού 901, ο Λουδοβίκος Γ΄ στέφεται "αυτοκράτορας" από τον πάπα Βενέδικτο Δ΄  . Φαίνεται επίσης ότι ο Λουδοβίκος Γ΄ έτρεφε το όνειρο μίας αυτοκρατορίας, όπως η αρχαία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία της Ανατολής και της Δύσης  .

Η απόδειξη τού γάμου τους βρίσκεται σε μία επιστολή τού Νικολάου Α΄ τού Μυστικού, Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης. Αυτό το έγγραφο επισημαίνει ότι ο τέταρτος γάμος τού Λέοντα ΣΤ΄ είναι μία παρέκκλιση, αφού πώλησε τη μοναχοκόρη του σε έναν Φράγκο άρχοντα, με σκοπό να νυμφευτεί για 3η φορά. Εφόσον η σύζυγός του είχε αποβιώσει και δεν έχει πλέον νόμιμο κληρονόμο, επιθυμούσε να νυμφευτεί ακόμη μία φορά. Στην επιστολή ο Πατριάρχης αναφέρεται στην Άννα, αλλά και στον Λουδοβίκο Γ΄. Μιλάει για τον τελευταίο ως εξάδελφο της Μπέρτας, ο οποίος έχει οικογενειακούς δεσμούς μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Η σχέση του με τον Berthe καθιστά δυνατό να βεβαιωθεί ότι είναι πράγματι ο Λουδοβίκος Γ΄. Ο Πατριάρχης αναφέρει και μία ατυχή περιπέτεια, που του συνέβη. Οι παρακάτω πληροφορίες επιβεβαιώνουν την ταυτότητα τού Λουδοβίκου Γ΄, επειδή τού χάλασαν τα μάτια το 905, από έναν αντίπαλο στην Ιταλία .

Ο Κάρολος-Κωνσταντίνος 
Ήταν ο νόμιμος γιος τού Λουδοβίκου Γ΄ και της Άννας της Κωνσταντινούπολης. Η χρονολόγηση της ηλικίας του παραμένει ασαφής. Κάποιοι τη χρονολογούν τη γέννησή του γύρω στο 901, λίγο μετά τον γάμο των γονιών της. Μερικοί ιστορικοί, όπως ο Previté-Orthon, καθιερώνουν τη γέννηση του Καρόλου Κωνσταντίνου το 909. Φαίνεται ότι η Άννα απεβίωσε γεννώντας τον, επειδή το 915 ο Λουδοβίκος Γ΄ έκανε  2ο γάμο, με την Αδελαΐδα. Ωστόσο, η ταυτότητα της μητέρας του δεν είναι ομόφωνη. Μερικοί συγγραφείς, όπως ο Riché, αποδίδουν τη γέννησή του στην Αδελαΐδα. Ωστόσο, άλλοι ερευνητές, όπως ο Στεφάνι και ο Previté-Orthon, αμφισβητούν αυτό το συμπέρασμα, και αποδίδουν τη γέννησή του στην Άννα.. 

Είναι δύσκολο να χρονολογήσουμε τη γέννηση τού Καρόλου-Κωνσταντίνου. Ωστόσο, αναλύοντας το σύνθετο μικρό όνομά του, είναι ευκολότερο να αντληθούν πληροφορίες για τους γονείς του και την προέλευσή τους. Υπήρχε η υπόθεση ότι ο Κωνσταντίνος ήταν παρωνύμιο, και το πραγματικό του όνομα ήταν μόνο Κάρολος. Ωστόσο, ο Κρίστιαν Σετιπάνι υποστηρίζει, ότι αυτό δεν συμβαίνει. Στο Χρονικά τού Φλοδοάρδου, ο συγγραφέας αναφέρει το μικρό όνομα Κάρολος-Κωνσταντίνος. Μέχρι σήμερα, αυτό είναι το μόνο έγγραφο, όπου αναφέρεται το πλήρες όνομά του. Ο Σετιπάνι αναλύει τα ονόματα και τα παρωνύμια, που χρησιμοποιούνται στο κείμενο. Ο συγγραφέας της έρευνας δεν βρίσκει κανέναν χαρακτήρα, που παρατίθεται από τον Φλοδοάρδο, που να φέρει διπλό όνομα. Τα προσωνύμια που χρησιμοποιούνται αναφέρονται μάλλον σε ηθικά, φυσικά χαρακτηριστικά ή σε τιμητικούς τίτλους . Η επιλογή τού ονόματος "Κωνσταντίνος" παραπέμπει ευθέως στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τον ιδρυτή της. Δεν είναι τετριμμένη επιλογή, αφού το έφεραν ένδεκα Ρωμαίοι Αυτοκράτορες  . Η χρήση του πρώτου ονόματος "Κωνσταντίνος" παραπέμπει λοιπόν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και αποτελεί φόρο τιμής στην καταγωγή της μητέρας του Άννας. Όσο για το πρώτο όνομα Κάρολος, αναφέρεται στον πρώτο δυτικό "αυτοκράτορα", τον Καρλομάγνο. Παραδοσιακά, η χρήση ενός τέτοιου ονόματος, για το πρώτο άρρεν τέκνο ενός σφετεριστή, σημαίνει ότι ο γονέας φιλοδοξεί να προωθήσει μία νέα δυναστεία, και να διεκδικήσει την εξουσία της καθώς και τη νομιμότητά της  . Το μικρό του όνομα είναι λοιπόν είναι η σύζευξη της δυτικής και της ανατολικής καταγωγής των γονιών του. Η χρήση ενός σύνθετου πρώτου ονόματος, που αναφέρεται σε δύο διακριτούς Αυτοκράτορες, είναι ιδιαίτερα συμβολική. Αυτό μπορεί να αντιπροσωπεύει τη βούληση να ενοποιηθεί η αρχαία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, κάτω από μία ενιαία οντότητα ή αυτή της ενοποίησης της Καρολίγγειας αυτοκρατορίας της Δύσης και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας της Ανατολής  . Έτσι δεν επελέγη ένα διπλό όνομα βυζαντινής προέλευσης.

Το τέλος της 
Η Άννα απεβίωσε γεννώντας τον γιο της γύρω στο έτος 901. Έκανε τη σύνδεση, αν και σύντομη, μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Όντας βυζαντινής καταγωγής και παντρεμένη με Δυτικό, ύφανε έναν δεσμό μεταξύ δύο λαών. Είναι μία από τις πρόδρομες εκπροσώπους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη Δύση  .

Οικογένεια
Παντρεύτηκε τον Λουδοβίκο Γ΄ των Μπιβινιδών βασιλιά της Προβηγκίας και Ιταλίας και είχε τέκνο¨
 Κάρολος-Κωνσταντίνος π.901-962, κόμης του Βιέν.

Βιβλιογραφία 
 Charles Diehl, Empresses of Byzantium, Paris, A. Colin, 1959, 294 Π.
 Lynda Garland, Byzantine Empresses: women and power in Byzantium, AD 527-1204, Routledge, 2002[1999], http://www.myilibrary.com? ID=33192 .
 Michel Kaplan, Byzantium, Παρίσι, Les Belles Lettres, 2010 [2007], 304 Π.
 Charles Previté- Orthon , Κάρολος Κωνσταντίνος της Βιέννης ''', The English Historical Review, vol. 29,  (Οκτ. 1914),  .  .
 Évelyne Patlagean, Ένας ελληνικός Μεσαίωνας : Βυζάντιο IX ου  , Παρίσι, Albin Michel, 2007, 476 Π.
 Pierre Riché, The Carolingians, a family that made Europe'', Παρίσι, Hachette, 1992, 434 Π.
 Christian Settipani, " Στρατηγικές γάμου υπό αμφισβήτηση : μερικές άτυπες ενώσεις στα καρολίγεια βασίλεια τον 9ο - 11ο αιώνα αιώνες ”, στο Martin Aurell (επιμέλεια), Marriage Strategies ( 9th - 11th αιώνες), Turnhout, Brepols, συντ. " Οικογενειακές ιστορίες. Συγγένεια στο Μεσαίωνα » ( αρ 14), Christian Settipani Christian SettipaniISBN 978-2-503-54923-1 και 978-2-503-55033-6, DOI 10.1484/M.HIFA-EB.5.101228, διαβάστε διαδικτυακά ), σελ. 49-76 [ εναλλακτικός σύνδεσμος λήψης ] .

Σημειώσεις και παραπομπές 

Καρολίγγεια Αυτοκρατορία
Δυναστεία των Μακεδόνων