Αλέξανδρος Νιέφσκι (ταινία)

Το Αλέξανδρος Νιέφσκι () είναι σοβιετική ιστορική δραματική ταινία του 1938 σε σκηνοθεσία Σεργκέι Αϊζενστάιν.  Απεικονίζει την απόπειρα εισβολής στο Νόβγκοροντ τον 13ο αιώνα από τους Τεύτονες Ιππότες της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την ήττα τους από τον Πρίγκιπα Αλέξανδρο, γνωστό ευρέως ως Αλέξανδρο Νιέφσκι (1220–1263).

Ο Αϊζενστάιν έκανε την ταινία σε συνεργασία με τον Ντμίτρι Βασίλιεφ και με ένα σενάριο που συνέγραψε ο Πιότρ Παβλένκο. Τους ανατέθηκε να διασφαλίσουν ότι ο Αϊζενστάιν δεν θα παρασυρόνταν στον «φορμαλισμό» και να διευκολύνουν τη λήψη σε ένα λογικό χρονοδιάγραμμα. Παρήχθη από τον Γκόσκινο μέσω της μονάδας παραγωγής Mosfilm, με τον Νικολάι Τσερκάσοφ στον πρωταγωνιστικό ρόλο και μια μουσική παρτιτούρα από τον Σεργκέι Προκόφιεφ . Ο Αλεξάντερ Νέφσκι ήταν η πρώτη και πιο δημοφιλής από τις τρεις ταινίες ήχου του Αϊζενστάιν. Οι Αϊζενστάιν, Παβλένκο, Τσερκάσοφ και Αμπρικόσοφ τιμήθηκαν με το Βραβείο Στάλιν το 1941 για την ταινία.

Το 1978, η ταινία συμπεριλήφθηκε στις 100 καλύτερες κινηματογραφικές ταινίες του κόσμου σύμφωνα με δημοσκόπηση που διεξήχθη από τον ιταλικό εκδοτικό οίκο Arnoldo Mondadori Editore. 

Το Russia Beyond θεωρεί την ταινία μία από τις 10 καλύτερες ρωσικές πολεμικές ταινίες.

Πλοκή 

Οι Τεύτονες Ιππότες εισβάλλουν και κατακτούν την πόλη Πσκοβ με τη βοήθεια του προδότη Τβέρντιλο και σφαγιάζουν τον πληθυσμό της. Μπροστά στην αντίσταση των βογιαρών και των εμπόρων του Νόβγκοροντ (με την προτροπή του μοναχού Ανανία), ο Νέφσκι συσπειρώνει τον απλό λαό του Νόβγκοροντ και σε μια αποφασιστική Μάχη του Πάγου, στην επιφάνεια της παγωμένης λίμνης Τσούντσκοε, νικούν τους Τεύτονες ιππότες. Η ιστορία τελειώνει στο ανακαταληφθέν Πσκοφ, όπου οι απλοί πεζικάριοι στρατιώτες απελευθερώνονται, οι επιζώντες Τεύτονες ιππότες θα κρατηθούν για λύτρα και ο Τβέρντιλο κατακλύζεται από τους εκδικητικούς ανθρώπους (και υποτίθεται ότι γίνεται κομμάτια).

Μια δευτερεύουσα πλοκή σε όλη την ταινία αφορά τον Βασίλι Μπουσλάι και τον Γάβρίλο Ολέκσιτς, δύο διάσημους πολεμιστές από το Νόβγκοροντ και φίλους, οι οποίοι γίνονται διοικητές των δυνάμεων του Νόβγκοροντ και συμμετέχουν σε έναν αγώνα θάρρους και ικανότητας σε όλη τη Μάχη στον Πάγο για να αποφασίσουν ποιος από τους θα κερδίσουν το χέρι της Όλγα Ντανίλοβνα, μιας κοπέλας του Νόβγκοροντ την οποία και οι δύο φλερτάρουν. Η Βασιλίσα, κόρη ενός βογιάρου του Πσκοφ που σκοτώθηκε από τους Γερμανούς, εντάσσεται στις δυνάμεις του Νόβγκοροντ ως στρατιώτης πρώτης γραμμής και αυτή και ο Βασίλι πολεμούν δίπλα-δίπλα (πράγμα που κάνει έντονη εντύπωση στον Βασίλι) και η οποία σκοτώνει προσωπικά τον προδότη Ανανία. Αφού τραυματίστηκαν σοβαρά τόσο ο Γαβρίλο όσο και ο Βασίλι, ο Βασίλι δηλώνει δημόσια ότι ούτε αυτός ούτε ο Γαβρίλο ήταν οι πιο γενναίοι στη μάχη: αυτή η τιμή πηγαίνει στη Βασιλίσα και ότι μετά από αυτήν ήρθε ο Γαβρίλο. Έτσι, ο Γαβρίλο και η Όλγα ενώνονται, ενώ ο Βασίλι επιλέγει τη Βασιλίσα για μέλλουσα νύφη του (με την άρρητη συγκατάθεσή της).

Διανομή ρόλων 
 Νικολάι Τσερκάσοφ ως Πρίγκιπας Αλέξανδρος Νιέφσκι
 Νικολάι Οχλόπκοβ ως Βασίλι Μπουσλάεβ
 Αντρέι Αμπρικόσοφ ως Γαβρίλο Ολέκσιτς
 Ντμίτρι Όρλοφ ως Ιγνάτιος
 Βασίλι Νόβικοφ ως Πάσβα, βοεβόδας του Πσκοφ
 Νικολάι Άρσκι ως Τόμας Τβερντισλάβιτς, ένας βογιάρος του Νόβγκοροντ
 Βαρβάρα Μασαλιτινόβα ως Αμέλφα Τιμοφέρεβνα, μητέρα του Μπουσλάεβ
 Βαλεντίνα Ιβάσοβα ως Όλγα Ντανίλοβνα, υπηρέτρια του Νόβγκοροντ
 Αλεξάντρα Ντανίλοβα ως Βασιλίσα, υπηρέτρια του Πσκοφ
 Βλαντιμίρ Γέρσοφ ως Έρναν φον Μπαλκ, Μέγας Μάγιστρος του Τευτονικού Τάγματος
 Σεργκέι Μπλίνικοφ ως Τβερντίλο, ο προδότης του Πσκοφ
 Ιβάν Λαγκούτιν ως μοναχός Ανανίας
 Λεβ Φένιν ως Αρχιεπίσκοπος
 Ναούμ Ρογκόζιν ως μοναχός

Πολιτικό πλαίσιο της δεκαετίας του 1930 

Ο Αϊζενστάιν έκανε τον Αλέξανδρος Νιέφσκι, την πρώτη του ολοκληρωμένη ταινία μετά από 10 χρόνια, κατά τη σταλινική εποχή, σε μια εποχή τεταμένων σχέσεων μεταξύ της Σοβιετικής Ένωσης και της Ναζιστικής Γερμανίας. Η ταινία περιέχει στοιχεία προφανούς αλληγορίας που αντικατοπτρίζουν την πολιτική κατάσταση μεταξύ των δύο χωρών. Μερικοί τύποι κρανών που φοριούνται από το Τευτονικό πεζικό μοιάζουν με μακέτες του Stahlhelms από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο . Στο πρώτο προσχέδιο του σεναρίου του Αλέξανδρου Νιέφσκι, οι σβάστικες εμφανίστηκαν ακόμη και στα κράνη των εισβολέων.  Η ταινία απεικονίζει τον Αλεξάντερ ως λαϊκό ήρωα και τον δείχνει να παρακάμπτει μια μάχη με τους Μογγόλους, τους παλιούς του εχθρούς, προκειμένου να αντιμετωπίσει τον πιο επικίνδυνο εχθρό.

Η ταινία μεταφέρει επίσης άκρως αντικληρικά και αντικαθολικά μηνύματα.  Η τιάρα του επισκόπου των ιπποτών είναι στολισμένη με σβάστικες, ενώ η θρησκεία παίζει δευτερεύοντα ρόλο στη ρωσική πλευρά, καθώς είναι παρούσα κυρίως ως φόντο με τη μορφή του καθεδρικού ναού του Αγίου Νικολάου του Νόβγκοροντ και των κληρικών με τις εικόνες τους κατά τη νικηφόρα είσοδο του Νέφσκι στην πόλη μετά τη μάχη.

Η ταινία προήλθε από ένα λογοτεχνικό σενάριο με τίτλο Rus, γραμμένο από τον Παβλένκο, έναν σοβιετικό μυθιστοριογράφο που συμμορφώθηκε με τη σοσιαλιστική ρεαλιστική ορθοδοξία. Οι αρχές θα μπορούσαν να βασιστούν στον Παβλένκο, στο ρόλο του «συμβούλου», για να αναφέρει τυχόν παρορμητικές τάσεις από την πλευρά του Αϊζενστάιν. 

Ο Αλέξανδρος Νιέφσκι''' τονίζει ως κεντρικό θέμα τη σημασία του απλού λαού για τη σωτηρία της Ρωσίας, ενώ απεικονίζει τους ευγενείς και τους εμπόρους ως «μπουρζουαζία» και εχθρούς των ανθρώπων που δεν κάνουν τίποτα, ένα μοτίβο που χρησιμοποιήθηκε έντονα. 

Κατά τα γυρίσματα της ταινίας, ο Αϊζενστάιν δημοσίευσε ένα άρθρο στην επίσημη εφημερίδα Ιζβέστια με τίτλο «Ο Αλέξανδρος Νιέφσκι και η καταστροφή των Γερμανών», όπου έκανε έναν συγκεκριμένο παραλληλισμό μεταξύ του Νιέφσκι και Στάλιν.  Ως αποτέλεσμα, το Κρεμλίνο ζήτησε προκαταρκτική εξέταση και, χωρίς να ζητηθεί η γνώμη του Αϊζενστάιν, οι βοηθοί του έδειξαν το φιλμ στον Γενικό Γραμματέα. Κατά τη διαδικασία αυτής της προβολής, μία μπομπίνα, η οποία περιείχε μια σκηνή που απεικόνιζε έναν καυγά μεταξύ του πληθυσμού του Νόβγκοροντ, εξαφανίστηκε.  Είτε έμεινε πίσω στην αίθουσα του μοντάζ κατά λάθος είτε αν ο Στάλιν είδε τα πλάνα και εναντιώθηκε σε αυτό, οι σκηνοθέτες αποφάσισαν να καταστρέψουν οριστικά την μπομπίνα, καθώς δεν είχε λάβει τη ρητή έγκριση του Στάλιν. 

Η ταινία κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1938 και έγινε μεγάλη επιτυχία: στις 15 Απριλίου 1939, ο Semen Dukelsky – ο πρόεδρος της Κρατικής Επιτροπής Κινηματογραφίας – ανέφερε ότι είχε ήδη δει 23.000.000 θεατές και ήταν η πιο δημοφιλής από τις ταινίες που έγιναν πρόσφατα. 
 
 Στυλ Ο Αλέξανδρος Νιέφσκι είναι λιγότερο πειραματικός στην αφηγηματική του δομή από τις προηγούμενες ταινίες του Αϊζενστάιν όπου αφηγείται μια ιστορία με ένα μόνο αφηγηματικό τρόπο και εστιάζει σε έναν κύριο χαρακτήρα. Τα ειδικά εφέ και η κινηματογράφηση ήταν μερικά από τα πιο προηγμένα εκείνη την εποχή. 

Η ταινία κορυφώνεται στη μισή ώρα Μάχη των Πάγων, που προωθείται από τη δυσοίωνη, συναρπαστική, θριαμβευτική μουσική αφήγηση του Προκόφιεφ, μια σειρά που έχει χρησιμεύσει ως πρότυπο για επικές κινηματογραφικές μάχες έκτοτε (π.χ. Ερρίκος ο 5ος, Σπάρτακος, Ο Πόλεμος των Άστρων ). Αυτό το κορυφαίο σκηνικό ήταν το πρώτο που γυρίστηκε, καθώς γυρίστηκε κατά τη διάρκεια ενός πολύ ζεστού καλοκαιριού σε μια τοποθεσία έξω από τη Μόσχα, ο κινηματογραφιστής Έντουαρντ Τίσε χρειάστηκε να κάνει εξαιρετικά βήματα για να αποδώσει ένα χειμωνιάτικο τοπίο, όπως την χρήση φίλτρου για να προτείνει χειμωνιατικό φως, βάφοντας όλα τα δέντρα με ανοιχτό μπλε χρώμα και ξεσκονίζοντάς τα με κιμωλία, δημιουργώντας έναν τεχνητό ορίζοντα από άμμο, και κατασκευάζοντας προσομοιωμένα φύλλα πάγου από άσφαλτο και λιωμένο γυαλί, που υποστηρίζονται από πλωτούς πλωτήρες που ξεφουσκώθηκαν, έτσι ώστε τα φύλλα πάγου να θρυμματίζονται κάτω από το βάρος των Τεύτονων ιπποτών σύμφωνα με τα σχέδια.

 Μουσική 

Η ταινία ήταν η πρώτη από τις δραματικές ταινίες του Αϊζενστάιν που χρησιμοποίησε ήχο. (Το προηγούμενο Bezhin Meadow είχε επίσης χρησιμοποιήσει ήχο, αλλά η παραγωγή έκλεισε και οι περισσότερες από τις τελειωμένες σκηνές καταστράφηκαν. ) Η παρτιτούρα της ταινίας συντέθηκε από τον Σεργκέι Προκόφιεφ, ο οποίος αργότερα ξαναδούλεψε τη μουσική σε μια καντάτα. Η δημιουργία του Alexander Nevsky ήταν μια συνεργασία με την πλήρη έννοια της λέξης: μέρος της ταινίας γυρίστηκε με τη μουσική του Προκόφιεφ και μέρος της μουσικής του Προκόφιεφ συντέθηκε σε πλάνα του Αϊζενστάιν.  Ο Προκόφιεφ θεώρησε το πρόχειρο κόψιμο της ταινίας ως το πρώτο βήμα για τη σύνθεση της απαράμιλλης παρτιτούρας της. Η ισχυρή και τεχνικά καινοτόμος συνεργασία μεταξύ του Αϊζενστάιν και του Προκόφιεφ στη διαδικασία του μοντάζ οδήγησε σε ένα ταίριασμα μουσικής και εικόνων που παραμένει πρότυπο για τους κινηματογραφιστές.  Ο Βάλερι Γκέργκιεφ, ο μαέστρος της Συμφωνικής Ορχήστρας του Λονδίνου, έχει δηλώσει την άποψή του ότι η μουσική του Προκόφιεφ για αυτήν την ταινία είναι «η καλύτερη που έχει συντεθεί ποτέ για τον κινηματογράφο». 

 Ταινίες και συναυλίες 
Στη δεκαετία του 1990 έγινε διαθέσιμη μια νέα, πιο καθαρή έκδοση. Ορισμένες συμφωνικές ορχήστρες έδωσαν παραστάσεις της καντάτας του Προκόφιεφ, συγχρονισμένες με την προβολή της νέας έκδοσης. Η Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης,  η Συμφωνική Ορχήστρα του Ντιτρόιτ, η Συμφωνική του Σαν Φρανσίσκο, η Ορχήστρα της Φιλαδέλφειας και η Συμφωνική Ορχήστρα της Βαλτιμόρης  είναι πέντε τέτοια σύνολα. Οι συναυλίες ήταν αρκετά δημοφιλείς, επειδή η μουσική του Προκόφιεφ έχει υποβαθμιστεί άσχημα από την αρχική ηχογράφηση του soundtrack, η οποία υποφέρει από ακραία παραμόρφωση και περιορισμένη απόκριση συχνότητας, καθώς και από περικοπές στην αρχική παρτιτούρα για να ταιριάζει σε σκηνές που είχαν ήδη γυριστεί. Η καντάτα όχι μόνο αποκατέστησε κοψίματα αλλά διεύρυνε σημαντικά τμήματα της παρτιτούρας.

 Νέες εκδόσεις της ταινίας 
Το 1986, η ταινία αποκαταστάθηκε. Η ταινία καθαρίστηκε, προστέθηκε το λογότυπο του κινηματογραφικού στούντιο, οι λεζάντες αντικαταστάθηκαν (μόνο η γραμματοσειρά, αλλά όχι το περιεχόμενο), η μουσική ηχογραφήθηκε εκ νέου από τον Εμίν Χατσατουριάν που διευθύνε την Κρατική Συμφωνική Ορχήστρα του Κινηματογράφου.

Το 1995, μια νέα έκδοση της ταινίας κυκλοφόρησε σε VHS και laserdisc, για την οποία η παρτιτούρα του Προκόφιεφ επαναηχογραφήθηκε εξ ολοκλήρου σε ψηφιακό στερεοφωνικό hi-fi από τον Γιούρι Τεμιρκάνοφ που διευθύνει τη Φιλαρμονική Ορχήστρα και τη Χορωδία της Αγίας Πετρούπολης, αν και τα τμήματα διαλόγου του soundtrack παρέμεινε αμετάβλητο. Αυτό έδωσε τη δυνατότητα σε μια νέα γενιά να βιώσει την ταινία του Αϊζενστάιν και τη μουσική του Προκόφιεφ με υψηλή πιστότητα, αντί να πρέπει να συμβιβαστεί με το άσχημα ηχογραφημένο μουσικό μέρος που υπήρχε από την αρχική κυκλοφορία της ταινίας. Δεν υπάρχει διαθέσιμη έκδοση της εκ νέου ηχογραφημένης παρτιτούρας σε DVD.

 Στη λαϊκή κουλτούρα 
Πολλά έργα έχουν επηρεαστεί ή αναφέρονται στον Αλέξανδρο Νιέφσκι. 

 Ταινίες 
 Σκηνές από την ταινία ενσωματώθηκαν αργότερα στην αμερικανική προπαγανδιστική ταινία Η Μάχη της Ρωσίας (1943) 
 Ο ειρηνοποιός (1975), σενάριο και σκηνοθεσία Γούντι Άλεν, μία παρωδία για τη ρωσική ταινία και τη λογοτεχνία. Η ταινία χρησιμοποίησε τη μουσική του Αλέξανδρου Νιέφσκι .
 Το Wizards (1977) χρησιμοποιεί στιγμιότυπα από την ταινία στις σεκάνς μάχης της.
 Ορισμένες σκηνές στο έπος φαντασίας του Τζον Μιλίους, Κόναν ο Βάρβαρος (1982) επηρεάστηκαν από τον Αλέξανδρο Νιέφσκι . Η εισαγωγή του Thulsa Doom και των υποστηρικτών του μετά την καταστροφή του χωριού του Κόναν θυμίζει την απεικόνιση του Μεγάλου Μαγίστρου των Τεύτονων Ιπποτών και των συναδέλφων του ιπποτών μετά την κατάκτηση του Πσκοφ. 
 
 Στην Κόκκινη Αυγή (1984),  η μαρκίζα στον κινηματογράφο στην κατεχόμενη Αμερική δείχνει την ταινία. Η ίδια η Κόκκινη Αυγή, κατά κάποιο τρόπο, είναι μια παραλλαγή στο θέμα της εξέγερσης από τον Αλέξανδρο Νιέφσκι .
 Αρκετές επιπλέον ταινίες έχουν σκηνές έντονα επηρεασμένες από την απεικόνιση της Μάχης στον Πάγο, όπως:
 Δόκτωρ Ζιβάγκο (1965)
 Chimes at Midnight (1965)
 Brain Billion Dollar (1967)
 The Empire Strikes Back (1980)
 Μουλάν (1998)
 Βασιλιάς Αρθούρος (2004)

 Βιβλιογραφία 
 Το μυθιστόρημα του Τομ Κλάνσυ Red Storm Rising (1986) απεικονίζει δύο Αμερικανούς αξιωματικούς των μυστικών υπηρεσιών να παρακολουθούν τον Αλέξανδρο Νιέφσκι την παραμονή του Γ' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι αξιωματικοί σημειώνουν ένα βελτιωμένο ηχητικό κομμάτι, καθώς και το αντιγερμανικό αίσθημα και την έντονη αίσθηση του ρωσικού (σε αντίθεση με τον σοβιετικό) εθνικισμό. Την επόμενη μέρα, ως μέρος μιας συνωμοσίας για να διασπαστεί πολιτικά η συμμαχία του ΝΑΤΟ, πράκτορες της KGB πυροδοτούν μια βόμβα στο Κρεμλίνο, σκοτώνοντας μια ομάδα παιδιών από το Πσκοφ και αργότερα συλλαμβάνουν έναν πράκτορα της Δυτικής Γερμανίας με την κατηγορία της τρομοκρατίας.
 Νιέφσκι: Ήρωας του Λαού'' (2012), μια μεταφορά της ταινίας, γράφτηκε από τον Μπεν Μακώλ, σε σκηνοθεσία του Μάριο Γκουέβαρα και εκδόθηκε από την IDW Publishing .

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Alexander Nevsky(Full HD) YouTube Киноконцерн "Мосфильм" channel

 
 
 
Alexander Nevsky άρθρου του Τζέι Χόμπερμαν στο Criterion Collection
 Alexander Nevsky στον ιστότοπο της Mosfilm μς αγγλικούς υπότιτλους

Ταινίες παραγωγής Mosfilm
Ταινίες τοποθετημένες στη Ρωσία
Πολεμικές ταινίες βασισμένες σε πραγματικά γεγονότα
Επικές πολεμικές ταινίες
Ταινίες του 1938
Ρωσόφωνες ταινίες