Χηρεία

Χηρεία είναι η κατάσταση του ατόμου του οποίου ο/η σύζυγος έχει πεθάνει και που το ίδιο δεν έχει ξαναπαντρευτεί. Τα αντίστοιχα ουσιαστικά είναι χήρα (για τις γυναίκες) και χήρος (για τους άντρες).

Ορολογία 
Η κατάσταση της απώλειας ενός συζύγου λόγω θανάτου ονομάζεται χηρεία. Η λέξη προέρχεται από μια ινδοευρωπαϊκή ρίζα που σημαίνει «χήρα» και έχει συγγενείς λάξεις σε όλες τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.

Ο όρος χηρεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για τα δύο φύλα, τουλάχιστον σύμφωνα με ορισμένα λεξικά. Αυτοί οι όροι δεν ισχύουν αν έχει προηγηθεί διαζύγιο πριν από τον θάνατο πρώην συζύγου.

Επιδράσεις στην υγεία 

Το φαινόμενο που αναφέρεται στο αυξημένο ποσοστό θνησιμότητας μετά τον θάνατο του/της συζύγου ονομάζεται φαινόμενο χηρείας. Είναι πιο έντονο κατά τους πρώτους τρεις μήνες μετά τον θάνατο του/της συζύγου, κατά τους οποίους το άτομο που μένει σε χηρεία έχει 66% αυξημένες πιθανότητες θανάτου. Εξακολουθεί να υπάρχει διαμάχη σχετικά με το εάν οι γυναίκες ή οι άνδρες βρίσκονται σε χειρότερη θέση, και οι μελέτες έχουν προσπαθήσει να διερευνήσουν το θέμα, ενώ κάποιες μελέτες υποδηλώνουν ότι δεν υπάρχουν διαφορές με βάση το φύλο.

Ενώ ο ρόλος του φύλου στην ένταση της θλίψης αμφισβητείται, το φύλο συχνά επηρεάζει την αλλαγή του τρόπου ζωής ενός ατόμου μετά τον θάνατο του/της συζύγου του. Έρευνες έχουν δείξει ότι υπάρχουν διαφορές ως προς το βάρος της φροντίδας, τις προσδοκίες και τον τρόπο που αντιδρούν μετά το θάνατο του/του συζύγου. Για παράδειγμα, οι γυναίκες συχνά φέρουν μεγαλύτερο συναισθηματικό φορτίο από τους άνδρες και είναι λιγότερο πρόθυμες να βιώσουν τον θάνατο ενός ακόμη συζύγου. Κατά τη χηρεία, οι άνδρες και οι γυναίκες μπορεί να αντιδρούν πολύ διαφορετικά και συχνά αλλάζουν τον τρόπο ζωής τους. Οι γυναίκες συνήθως νοσταλγούν περισσότερο τους συζύγους τους αν πέθαναν ξαφνικά. Οι άνδρες συνήθως νοσταλγούν περισσότερο τις συζύγους τους εάν πέθαιναν μετά από μια μακροχρόνια ανίατη ασθένεια. Επιπλέον, έχει παρατηρηθεί ότι τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες βιώνουν αλλαγές στις συνήθειες και τον τρόπο ζωής τους κατά τη χηρεία. Και τα δύο φύλα συνήθως δυσκολεύονται να φροντίσουν τον εαυτό τους χωρίς τη βοήθεια του/της συζύγου τους, αν και αυτές οι αλλαγές διαφέρουν ανάλογα με το φύλο και τον ρόλο που έπαιζε ο/η σύζυγος στη ζωή τους.

Όσο μεγαλώνουν οι σύζυγοι, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούν ότι βρίσκονται μόνοι λόγω του θανάτου του/της συζύγου τους. Αυτό επηρεάζει αρνητικά τη ψυχική καθώς και τη σωματική ευεξία τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες.

Πρακτικές πένθους 

Σε ορισμένα μέρη της Ευρώπης, όπως Ρωσία, Σλοβακία, Τσεχία, Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία, οι χήρες φορούσαν μαύρα για το υπόλοιπο της ζωής τους για να δηλώσουν το πένθος τους, μια πρακτική που πλέον έχει εκλείψει, αν και κάποιες χριστιανές ορθόδοξες φορούν μαύρα για όλη την υπόλοιπη ζωή τους.

Το 1856, μετά τη θέσπιση νόμου με τον οποίο μπορούσαν να ξαναπαντρεύονται οι χήρες στην Ινδία, το καθεστώς της χηρείας του συνοδεύτηκε από ένα σωματικό σύμβολο. Το κεφάλι της χήρας ξυριζόταν ως ένδειξη του πένθους της, δεν μπορούσε πλέον να φέρει κόκκινη κουκκίδα στο μέτωπό της, απαγορευόταν να φορέσει γαμήλια κοσμήματα, έπρεπε να κρατά ακάλυπτο το στήθος της και να περπατά ξυπόλυτη. Αυτά τα έθιμα θεωρούνται ως επί το πλείστον παρωχημένα, αλλά εξακολουθούν να τηρούνται μεταξύ κάποιων ινδουιστών.

Σε ορισμένα μέρη της Νότιας Ασίας, η γυναίκα κατηγορείται συχνά ότι προκάλεσε τον θάνατο του συζύγου της και δεν επιτρέπεται να κοιτάξει άλλο άτομο, καθώς το βλέμμα της θεωρείται ότι φέρνει κακή τύχη.

Μερικοί Νιγηριανοί προτιμούν να πιει η χήρα το νερό στο οποίο ξεπλύθηκε το σώμα του νεκρού συζύγου της ή να κοιμάται τρεις ημέρες δίπλα στον τάφο του.

Στη λαογραφία του Τσιλοέ της νότιας Χιλής, οι χήρες και οι μαύρες γάτες είναι απαραίτητα στοιχεία για το κυνήγι θησαυρού carbunclo.

Οικονομική θέση 

Σε κοινωνίες όπου ο σύζυγος είναι ο μοναδικός οικονομικός πάροχος, ο θάνατός του μπορεί να αφήσει την οικογένειά του άπορη.

Στην Αγία Γραφή υπάρχουν αρκετές εντολές σχετικά με τη φροντίδα της χήρας, την απαγόρευση να τη βλάψει κανείς και το καθήκον να την κάνει ευτυχισμένη στις διακοπές, για παράδειγμα: «Να είστε χαρούμενοι στη γιορτή σας—εσείς, οι γιοι και οι κόρες σας, οι υπηρέτες σας και οι Λευίτες, οι ξένοι, τα ορφανά και οι χήρες που κατοικούν στις πόλεις σας». (Εβραϊκή Βίβλος, Δευτερονόμιο 16:14)

Στη Βρετανία του 19ου αιώνα, οι (άγαμες) χήρες είχαν περισσότερες ευκαιρίες κοινωνικής κινητικότητας από ό,τι σε πολλές άλλες κοινωνίες. Μαζί με τη δυνατότητά τους για κοινωνικοοικονομική άνοδο, οι χήρες ήταν σε καλύτερη θέση (και ήταν πιο πιθανό) να υπερβούν τα όρια της συμβατικής σεξουαλικής συμπεριφοράς από ό,τι οι παντρεμένες στην ίδια κοινωνία.

Μπορεί μια γυναίκα να πρέπει να συμμορφωθεί με τα κοινωνικά ήθη της περιοχής της, αλλά αυτά συχνά χρησιμοποιούνται από τρίτους που επιδιώκουν να μείνουν τα χρήματα στην οικογένεια του αποθανόντος συζύγου. Επίσης, δύσκολα οι χήρες αμφισβητούσαν τέτοιες συμπεριφορές, επειδή συχνά «αγνοούν τα δικαιώματά τους με τον σύγχρονο νόμο… λόγω του χαμηλού τους επιπέδου και της έλλειψης εκπαίδευσης ή νομικής εκπροσώπησης». Γενικά, υπάρχει ανισότητα στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι χήρες σε σύγκριση με τους χήρους παγκοσμίως, γεγονός που έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον σε ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του HIV, η οποία έπληξε ιδιαίτερα τις ομοφυλοφιλικές κοινότητες, οι σύντροφοι των νεκρών ανδρών είχαν ελάχιστες δυνατότητες προσφυγής κατά της οικογένειας του αποθανόντος. Δεν ήταν ακόμη σε θέση να έχουν παντρευτεί νόμιμα και ο όρος χήρος δεν θεωρούνταν κοινωνικά αποδεκτός. Αυτή η κατάσταση συνήθως συνοδευόταν από ένα πρόσθετο στίγμα που προσκολλώνταν στον σύντροφο που είχε επιζήσει.

Από το 2004, οι γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες που έμειναν χήρες νεότερες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο οικονομικής δυσκολίας. Οι παντρεμένες που βρίσκονται σε ένα οικονομικά ασταθές νοικοκυριό είναι πιο πιθανό να μείνουν χήρες «εξαιτίας της ισχυρής σύνδεσης μεταξύ της θνησιμότητας [του επικεφαλής αρσενικού] και του πλούτου [του νοικοκυριού]». Στις αναπτυσσόμενες περιοχές του κόσμου, οι συνθήκες για τις χήρες συνεχίζουν να είναι πολύ πιο σκληρές. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Εξάλειψη Όλων των Μορφών Διακρίσεων σε βάρος των Γυναικών (που επικυρώθηκε από 135 κράτη), αν και αργά, επεξεργάζεται προτάσεις που θα καταστήσουν ορισμένους τύπους διακρίσεων και συμπεριφοράς απέναντι στις χήρες (όπως η βία και η παραβίαση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας) παράνομα στις αντίστοιχες χώρες. Η σύμβαση κυρώθηκε στην Ελλάδα με τον νόμο 1342/1983.

Καταπίεση

Σεξουαλική βία 
Σε μέρη της Αφρικής, όπως η Κένυα, θεωρείται ότι οι χήρες είναι ακάθαρτες και χρειάζονται κάθαρση. Η διαδικασία αυτή συχνά εμπεριέχει σεξουαλική επαφή με κάποιον. Όσες αρνούνται να καθαρθούν κινδυνεύουν να ξυλοκοπηθούν από δεισιδαίμονες χωρικούς, οι οποίοι μπορεί επίσης να βλάψουν τα παιδιά της χήρας. Υποστηρίζεται ότι αυτή η δεισιδαιμονία προέκυψε από την ιδέα ότι εάν κάποιος πεθάνει, η σύζυγός του μπορεί να του έχει κάνει μάγια.

Η εισαγωγή χηρών σε χαρέμια έχει καταγραφεί στην αρχαία Αίγυπτο, τη μεσαιωνική Ευρώπη και τις ισλαμικές αυτοκρατορίες.

Τελετουργική θανάτωση 
Το σάτι ήταν μια πρακτική στη Νότια Ασία, όπου μια γυναίκα αυτοκτονούσε μετά τον θάνατο του συζύγου της. Αυτές οι πρακτικές κηρύχθηκαν παράνομες το 1827 στη Βρετανική Ινδία και ξανά το 1987 στην ανεξάρτητη Ινδία από τον Νόμο για την Πρόληψη του Σάτι, ο οποίος κατέστησε παράνομη την υποστήριξη, τη δοξολογία ή την απόπειρα διάπραξης σάτι. Η υποστήριξη του sati, συμπεριλαμβανομένου του εξαναγκασμού ή του εξαναγκασμού κάποιου να διαπράξει sati, μπορεί να τιμωρηθεί με θανατική ποινή ή ισόβια κάθειρξη, ενώ η εξύμνηση του sati τιμωρείται με φυλάκιση από ένα έως επτά χρόνια.

Οι αυτόχθονες πληθυσμοί των Φίτζι ασκούσε τον στραγγαλισμό χηρών. Όταν υιοθέτησαν τον Χριστιανισμό, ο στραγγαλισμός χηρών εγκαταλείφθηκε.

Κυνήγι μαγισσών 
Οι γυναίκες που είναι πιθανό να κατηγορηθούν και να θανατωθούν ως μάγισσες σε μέρη όπως στην Παπούα Νέα Γουινέα είναι συχνά χήρες.

Επιβολή νέου γάμου 
Η κληρονομιά της χήρας (επίσης γνωστή ως κληρονομιά της νύφης) είναι μια πολιτιστική και κοινωνική πρακτική η οποία απαιτεί να παντρευτεί η χήρα έναν άνδρα συγγενή του εκλιπόντος συζύγου της, συχνά αδελφό του.

Απαγόρευση νέου γάμου 
Ο νόμος του 1856 με τον οποίο μπορούσαν να ξαναπαντρεύονται οι χήρες στην Ινδία παρείχε νομικές εγγυήσεις έναντι της απώλειας ορισμένων μορφών κληρονομιάς με τον νέο γάμο μιας ινδουίστριας χήρας. Ωστόσο, σύμφωνα με τον νόμο, η χήρα εγκατέλειπε οποιαδήποτε κληρονομιά της αναλογούσε από τον αποθανόντα σύζυγό της.

Το κοινωνικό στίγμα στην Κορέα της δυναστείας των Τζόσον απαιτούσε από τις χήρες να παραμένουν ανύπαντρες μετά τον θάνατο των συζύγων τους. Το 1477, θεσπίστηκε νόμος που επέτρεπε στη χήρα νέο γάμο, ο οποίος ενίσχυε τους προϋπάρχοντες κοινωνικούς περιορισμούς απαγορεύοντας στους γιους των χηρών που ξαναπαντρεύονταν να κατέχουν δημόσια αξιώματα. Το 1489, μια γυναίκα της βασιλικής αυλής καταδικάστηκε, όταν αποκαλύφθηκε ότι συζούσε με τον δούλο της αφότου χήρεψε. Περισσότερα από 40 μέλη του υπηρετικού της προσωπικού συνελήφθησαν και ο εραστής της θανατώθηκε με βασανιστήρια.

Κλοπή 
Σε ορισμένα μέρη του κόσμου, όπως η Ζιμπάμπουε, η περιουσία των χηρών, όπως η γη, συχνά της αφαιρείται από τα πεθερικά της. Αν και παράνομο, δεδομένου ότι οι περισσότεροι γάμοι γίνονται βάσει του εθιμικού δικαίου και δεν είναι επίσημα καταχωρισμένοι, η αντιμετώπιση του ζητήματος της αρπαγής περιουσίας είναι περίπλοκη.

Δείτε επίσης 

 Ορφανό
 Βριγίτη της Σουηδίας

Παραπομπές