Ροβινσώνες Κρούσοι της Βαρσοβίας

Οι Ροβινσώνες Κρούσοι της Βαρσοβίας ήταν Πολωνοί οι οποίοι, μετά το τέλος της Εξέγερσης της Βαρσοβίας του 1944 και την επακόλουθη προγραμματισμένη καταστροφή της Βαρσοβίας από τη Ναζιστική Γερμανία, αποφάσισαν να μείνουν και να κρυφτούν στα ερείπια της υπό γερμανικής κατοχής πόλη. Η περίοδος της απόκρυψης διήρκεσε τρεισήμισι μήνες, από την ημέρα της συνθηκολόγησης της εξέγερσης, 2 Οκτωβρίου 1944, μέχρι την είσοδο του Κόκκινου Στρατού στις 17 Ιανουαρίου 1945. Τα άτομα που κρύβονταν ζούσαν στα ερείπια σπιτιών, υπογείων και αποθηκών που είχαν προετοιμαστεί εκ των προτέρων. Ζούσαν σε εξαιρετικά άθλιες συνθήκες, ενώ η πόλη καταστρέφονταν γύρω τους. Κάποιοι κατάφεραν να ξεφύγουν από τη Βαρσοβία, πολλοί συνελήφθησαν και σκοτώθηκαν από τους Γερμανούς, ενώ άλλοι επέζησαν μέχρι την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων.

Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των ατόμων ποικίλλουν από αρκετές εκατοντάδες έως περίπου δύο χιλιάδες. Παρόλο που η πλειονότητα των Ροβινσώνων πέθανε κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι περισσότερες πληροφορίες για τις συνθήκες τους προέρχονται από αυτούς που επέζησαν. Η μεγαλύτερη ομάδα ατόμων αποτελούνταν από περίπου 36 άτομα που καθοδηγούνταν από δύο ιατρούς. Οι Ροβινσώνοι περιλάμβαναν επίσης μια ομάδα Εβραϊκής Οργάνωσης Μάχης (), μαχητές του Γκέτο της Βαρσοβίας, που κατάφεραν να εγκαταλείψουν την ερειπωμένη πόλη στα μέσα Νοεμβρίου.

Οι όροι «Ροβινσώνοι Κρούσοι» ή «Ροβινσώνοι» για τα άτομα που κρύβονταν εμφανίστηκαν σχεδόν αμέσως και διαδόθηκαν σε πολλά σύγχρονα και μεταγενέστερα έργα, όπως απομνημονεύματα, αναφορές εφημερίδων και ταινίες, τόσο από τους συγγραφείς όσο και από τους ίδιους τους «Ροβινσώνους», όπου από τους πιο διάσημους ήταν ο συνθέτης Βουαντίσουαφ Σπίλμαν, του οποίου η ιστορία ήταν το θέμα των ταινιών Ροβινσώνας της Βαρσοβίας (1950) και Ο Πιανίστας (2002).

Ιστορικό 
Η Εξέγερση της Βαρσοβίας, που ξεκίνησε την 1η Αυγούστου 1944, ήταν μια προσπάθεια του Πολωνικού Εσωτερικού Στρατού (Armia Krajowa, AK) να απελευθερώσει την πρωτεύουσα της Πολωνίας από τη ναζιστική κατοχή πριν από την προσέγγιση των σοβιετικών δυνάμεων. Οι εξεγερμένοι ήλπιζαν στη σοβιετική και συμμαχική υποστήριξη, αλλά στις αρχές Αυγούστου ο Ιωσήφ Στάλιν σταμάτησε τον Κόκκινο Στρατό στη δεξιά όχθη του Βιστούλα και αρνήθηκε την πρόσβαση στα βρετανικά και αμερικανικά αεροπλάνα, που μετέφεραν βοήθεια στην εξέγερση, τα δικαιώματα προσγείωσης στη σοβιετική ελεγχόμενη περιοχή. Παρά το γεγονός ότι τον Σεπτέμβριο οι Σοβιετικοί κατέλαβαν το προάστιο Πράγκα και επέτρεψαν μερικές περιορισμένες προσγειώσεις από συμμαχικά αεροπλάνα, η εξέγερση γινόταν όλο και πιο απομονωμένη και ωθήθηκε σε μια συνεχώς συρρικνούμενη περιοχή εντός της πόλης. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, χωρίς τη σοβιετική βοήθεια, η εξέγερση ήταν καταδικασμένη. Ενώ οι συνομιλίες συνθηκολόγησης ήταν ήδη σε εξέλιξη, οι Γερμανοί κατέλαβαν το προάστιο Ζολίμπος στις 30 Σεπτεμβρίου. Η τελική συμφωνία παράδοσης συνήφθη στις 2 Οκτωβρίου, από τον διοικητή του Εσωτερικού Στρατού στη Βαρσοβία, Ταντέους Μπουρ-Κομορόφσκι, και τον Γερμανό στρατηγό που ήταν υπεύθυνος για την καταστολή της εξέγερσης, Έριχ φον ντεμ Μπαχ-Ζελέφσκι.

Οι διατάξεις της συμφωνίας συνθηκολόγησης όριζαν ότι οι στρατιώτες του Εσωτερικού Στρατού έπρεπε να λάβουν πλήρη στρατιωτική ιδιότητα και να αντιμετωπίζονταν ως αιχμάλωτοι πολέμου. Ο άμαχος πληθυσμός της Βαρσοβίας επρόκειτο να εκκενώσει την πόλη, να μεταφερθεί σε στρατόπεδα και στη συνέχεια να απελευθερωθεί. Από την ημερομηνία της παράδοσης όλοι οι πολίτες και οι στρατιώτες είχαν τρεις ημέρες για να φύγουν από την πρωτεύουσα.

Ένα άλλο τμήμα της συμφωνίας, σημείο #10, ανέφερε ότι η γερμανική διοίκηση θα διασφάλιζε τη διατήρηση της εναπομείνασας δημόσιας και ιδιωτικής περιουσίας καθώς και την εκκένωση ή προστασία αντικειμένων και κτιρίων «καλλιτεχνικής, πολιτιστικής ή ιερής αξίας». Ωστόσο, λίγο μετά το τέλος της μάχης σε μια διάσκεψη που πραγματοποιήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 1944, ο Χάινριχ Χίμλερ, Reichsführer της Σούτσσταφφελ, διέταξε την ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης. Ο Χίμλερ δήλωσε: «Η πόλη πρέπει να εξαφανιστεί εντελώς από την επιφάνεια της γης και να χρησιμεύσει μόνο ως σταθμός μεταφοράς για τη Βέρμαχτ. Καμία πέτρα δεν μπορεί να μείνει όρθια. Κάθε κτίριο πρέπει να ισοπεδωθεί ως τα θεμέλιά του». Το καθήκον της καταστροφής ανατέθηκε στον Ταξιάρχη της Σούτσσταφφελ, Πάουλ Ότο Γκάιμπελ. Στη συνέχεια, τα κτίρια της πόλης καταστράφηκαν συστηματικά, ένα προς ένα.

Λόγοι παραμονής 

Η συμφωνία συνθηκολόγησης μεταξύ του Εσωτερικού Στρατού και των γερμανικών δυνάμεων όριζε ότι οι αντάρτες έπρεπε να αντιμετωπίζονται ως τακτικοί αιχμάλωτοι πολέμου. Οι πολίτες της πόλης επρόκειτο να μεταφερθούν σε στρατόπεδα διέλευσης και στη συνέχεια να απελευθερωθούν.

Αν και η συμφωνία δεν προέβλεπε διαφορετική μεταχείριση για τους Πολωνούς που ήταν εθνικά Εβραίοι, πολλοί Εβραίοι φοβήθηκαν ότι η συμφωνία δεν θα τηρούνταν στην περίπτωσή τους. Μάλιστα, οι Ναζί έκαναν «ιατρική εξέταση» στο στρατόπεδο εγκλεισμού του Προύσκουφ, προκειμένου να «πιάσουν» Εβραίους από τους πρόσφυγες της Βαρσοβίας. Ως αποτέλεσμα, ένας μεγάλος αριθμός Εβραίων που βρίσκονταν ακόμη στη Βαρσοβία την εποχή της εξέγερσης, αποφάσισαν να παραμείνουν κρυμμένοι αντί να ενωθούν με τους μη Εβραίους πολίτες που εγκατέλειπαν την πόλη. Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα της περιόδου, η επιλογή συχνά κατέληγε στο αν ένα συγκεκριμένο άτομο «έμοιαζε με Άριο» και θα μπορούσε να περάσει για έναν μη Εβραίο Πολωνό.

Σημαντικός αριθμός μη Εβραίων Πολωνών επίσης δεν εμπιστεύονταν τους Γερμανούς και αποφάσισαν να μην εγκαταλείψουν την πόλη. Πολλοί τραυματισμένοι στρατιώτες του Εσωτερικού Στρατού καθηλώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξέγερσης και απλά δεν μπόρεσαν να εκκενώσουν εγκαίρως. Για άλλους, η επιλογή να παραμείνουν προέκυψε από συναισθήματα απόγνωσης και απελπισίας που προκάλεσε η πτώση της εξέγερσης, οι οποίοι, τουλάχιστον αρχικά, απλά δεν είχαν το κίνητρο να φύγουν.

Αριθμοί και δημογραφικά στοιχεία 
Μεταξύ του τέλους της Εξέγερσης του Γκέτο της Βαρσοβίας (Μάιος 1943) και των αρχών του 1944, υπήρχαν μεταξύ 10.000 και 20.000 Εβραίοι που κρύβονταν στα ερείπια του γκέτο. Ο αριθμός των Ροβινσώνων μετά την Εξέγερση της Βαρσοβίας έχει υπολογιστεί σε μερικές εκατοντάδες έως δύο χιλιάδες, κατανεμημένοι σε όλα τα προάστια της Βαρσοβίας. Μια άλλη πηγή δίνει τον αριθμό μεταξύ 400 και 1.000. Οι περισσότεροι από αυτούς που κρύβονταν ήταν Εβραίοι, συμπεριλαμβανομένων μερικών που κρύβονταν από την πτώση της εξέγερσης του γκέτο, αν και ένας σημαντικός αριθμός ήταν μη Εβραίοι Πολωνοί. Σε αντίθεση με τον Σπίλμαν, του οποίου η περίπτωση ήταν κάπως μη αντιπροσωπευτική, οι περισσότεροι από αυτούς που κρύβονταν παρέμειναν σε μεσαίου μεγέθους έως μεγάλες ομάδες, συχνά μικτών εθνοτήτων. Η πλειοψηφία των Ροβινσώνων ήταν άνδρες.

Πολλές από τις κρυψώνες και τις αυτοσχέδιες αποθήκες είχαν προετοιμαστεί εκ των προτέρων από εκείνους που προέβλεπαν την πτώση της εξέγερσης. Ως αποτέλεσμα, η ακολουθία με την οποία οι άνθρωποι έγιναν Ροβινσώνοι παρακολουθούσε στενά τις στρατιωτικές εξελίξεις της εξέγερσης. Οι πρώτες ομάδες κρύφτηκαν στη Βόλα κατά τη διάρκεια της Σφαγής της Βόλα και στη Σταρούφκα (Παλιά Πόλη της Βαρσοβίας), ενώ οι μάχες συνεχίζονταν σε άλλα μέρη της πόλης. Η πλειοψηφία των Ροβινσώνων κρύφτηκε όταν οι γερμανικές δυνάμεις κατέλαβαν τις περιοχές Ζολίμπος και Σρουντμιέστσιε (Κέντρο της Βαρσοβίας) από τους αντάρτες.

Η μεγαλύτερη γνωστή ομάδα Ροβινσώνων αποτελούνταν από περίπου 37 άτομα υπό την ηγεσία του Ρόμαν Φίσερ και των ιατρών, Δρ. Μπιρ και Δρ. Χένρικ Μπεκ. Ο Μπεκ ήταν διευθυντής ενός αυτοσχέδιου νοσοκομείου ανταρτών κατά τη διάρκεια της εξέγερσης. Καθώς έγινε σαφές ότι η εξέγερση επρόκειτο να αποτύχει, αυτός και ο Βουαντίσουαφ Κοβάλσκι, ένας στρατιώτης του Εσωτερικού Στρατού που αποφάσισε επίσης να μείνει, μετέτρεψε δύο παρακείμενα υπόγεια σε μια καλά εξοπλισμένη και εφοδιασμένη κρυψώνα. Η ομάδα συγκέντρωνε νερό, καφέ, φάρμακα, καύσιμα και διάφορα τρόφιμα. Επιπλέον, ο Μπεκ κράτησε ένα σετ από ακουαρέλες, κραγιόνια, μελάνι και χαρτί, τα οποία χρησιμοποίησε για να απεικονίσει τη ζωή στο καταφύγιο. Καθώς μερικά από τα μέλη είχαν πολεμήσει στην εξέγερση, η ομάδα είχε επίσης μια μικρή κρύπτη όπλων, ασυνήθιστη για τους Ροβινσώνες. Μαζί τους έμεινε και ένας σκύλος, ο Bunkierek («κουτάβι μπούνκερ») και, σύμφωνα με τα απομνημονεύματα, δεν γάβγιζε και δεν έκανε θόρυβο.

Αφού τελείωσε το νερό τους, η ομάδα Μπεκ/Φίσερ ανέπτυξε μια ρουτίνα σύμφωνα με την οποία κάποιοι από την ομάδα εργάζονταν για να σκάψουν ένα πηγάδι, ενώ άλλοι πρόσεχαν αν πλησιάζουν Γερμανοί και άλλοι τολμούσαν έξω από το καταφύγιο για να ψάξουν για χρήσιμα αντικείμενα. Η ομάδα τελικά έσκαψε προς δύο κανάλια νερού και έχτισε ένα πηγάδι. Στις 17 Νοεμβρίου, κατά τη διάρκεια μιας επιδρομής έξω από το καταφύγιο, η ομάδα ήρθε σε επαφή με μια μικρή αντάρτικη μονάδα, επίσης κρυμμένη, με επικεφαλής έναν Ρώσο αιχμάλωτο που είχε απελευθερωθεί κατά τη διάρκεια της εξέγερσης. Στη συνέχεια, αρκετοί από την ομάδα θα εντάσσονταν στους παρτιζάνους για επιθέσεις μικρής κλίμακας στα γερμανικά στρατεύματα. Η ομάδα επέζησε μέχρι την είσοδο του Κόκκινου Στρατού στα μέσα Ιανουαρίου.

Συνθήκες διαβίωσης 

Αρχικά, οι συνθήκες διαβίωσης των Ροβινσώνων διέφεραν ανάλογα με το αν είχαν ή όχι χρόνο να προετοιμαστούν. Υπήρξαν περίπου τρεις ημέρες μεταξύ της υπογραφής της συνθηκολόγησης και της προθεσμίας για τους αμάχους να εγκαταλείψουν την πόλη, κατά την οποία όσοι έλαβαν την απόφαση να μείνουν μπορούσαν να συγκεντρώσουν τρόφιμα και νερό και να καμουφλάρουν τις κρυψώνες τους. Καθώς περνούσε ο καιρός, οι προμήθειες τελείωσαν και πολλοί Ροβινσώνοι έπρεπε να αλλάξουν τοποθεσίες τους για λόγους ασφαλείας. Η κατάσταση σύντομα έγινε εξίσου απελπιστική για όλους όσοι είχαν απομείνει.

Ενώ το φαγητό ήταν εξαιρετικά δύσκολο να βρεθεί, μια ακόμη πιο επιτακτική ανάγκη ήταν η έρευση πόσιμου νερού. Η δίψα και η αναζήτηση νερού αναφέρονται στα περισσότερα απομνημονεύματα των Ροβινσώνων. Οι πιο κοινές πηγές περιελάμβαναν αρχικά καζανάκια τουαλέτας, λέβητες και στάσιμο νερό που βρίσκονταν μέσα στις μπανιέρες. Καθώς αυτά τελείωσαν, όσοι κρυβόταν αναγκάζονταν να διακινδυνεύσουν κρυφά την πρόσβαση σε πηγάδια, τα οποία συχνά φρουρούνταν από Γερμανούς στρατιώτες. Ορισμένα απομνημονεύματα περιγράφουν μεγάλες περιόδους παρατήρησης ενός συγκεκριμένου πηγάδιου και αναμονής για την ευκαιρία να πιουν γρήγορα όσο μπορούσαν. Μια άλλη μέθοδος περιλάμβανε τη λήψη μολυσμένου νερού αποχέτευσης από τα κανάλια και στη συνέχεια το φιλτράρισμα μέσω κάρβουνων τυλιγμένων σε κουρέλια. Γενικά, τα αρχεία δείχνουν ότι ότι λιγοστό νερό υπήρχε μοιράζονταν δίκαια μεταξύ ατόμων που κρύβονταν ως ομάδα. Σε τουλάχιστον μία περίπτωση, ένα άτομο δεν μπόρεσε να αντέξει τη δίψα και ήπιε το νερό ολόκληρης της ομάδας. Ως αποτέλεσμα, ο Γιάκουμπ Βίσνια, πρώην τρόφιμος της φυλακής Γκεσιούφκα και μετά την απελευθέρωσή της, στρατιώτης του Εσωτερικού Στρατού, οδηγήθηκε σε στρατοδικείο από τα μέλη της ομάδας του και καταδικάστηκε σε θάνατο. Η εκτέλεση επρόκειτο να αναβληθεί για μετά την απελευθέρωση, αλλά όταν συνέβη αυτό, οι Ροβινσώνοι ήταν τόσο γεμάτοι από χαρά, το έγκλημα συγχωρέθηκε και η ποινή δεν αναφέρθηκε ποτέ ξανά.

Υπήρχαν πολυάριθμες περιπτώσεις θανάτου από κατανάλωση δηλητηριασμένου ή βρώμικου νερού (υπήρχαν ακόμη πολλά άταφα, σε αποσύνθεση πτώματα μέσα στα ερείπια). Σε μια περίπτωση, οι απελπισμένοι Ροβινσώνες οδηγήθηκαν να πιουν τα ούρα τους και στη συνέχεια πέθαναν.

Ο ερχομός του χειμώνα βελτίωσε την κατάσταση του νερού για κάποιους που είχαν πρόσβαση σε παγοκρύσταλλους, αλλά το κρύο χειροτέρεψε τις συνθήκες διαβίωσης. Ήταν αδύνατο για όσους κρύβονταν να ανάψουν φωτιές για να ζεσταθούν, καθώς ο καπνός μπορούσε να αποκαλύψει τη θέση τους στους Γερμανούς. Ως αποτέλεσμα, πολλοί πέθαναν από το κρύο.

Σε αντίθεση με τον Ροβινσώνα Κρούσο του μυθιστορήματος, που λαχταρούσε την ανθρώπινη επαφή, οι περισσότεροι Ροβινσώνες της Βαρσοβίας προσπάθησαν να την αποφύγουν με κάθε κόστος. Αυτή την αντίφαση σημείωσαν τόσο οι Ροβινσώνες όσο και όσοι έγραψαν για αυτούς μετά τον πόλεμο. Η ανακάλυψη από τους Γερμανούς σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις σήμαινε άμεσο θάνατο. Υπήρχαν, ωστόσο, κάποιες εξαιρέσεις, με την πιο γνωστή να είναι αυτή της συνάντησης του Σπίλμαν με τον Βιλμ Χόζενφελτ, έναν λοχαγό της Βέρμαχτ που τον βοήθησε να κρυφτεί και του έδινε φαγητό. Σε μερικές περιπτώσεις, όσοι αιχμαλωτίστηκαν αναγκάστηκαν πρώτα να βοηθήσουν τους Γερμανούς στη λεηλασία των ερειπίων της πόλης, προτού είτε εκτελεστούν είτε σταλούν στο στρατόπεδο Προύσκουφ.

Μερικοί από τους Ροβινσώνες προσπάθησαν πραγματικά να εκδικηθούν ενεργά τις δυνάμεις κατοχής. Το πιο διάσημο από αυτά, που έγινε τοπικός θρύλος, ήταν ένα άτομο γνωστό μόνο ως «Άρης» (από τον Έλληνα θεό του πολέμου), που περιγράφεται από τον Γκλουθ-Νοβοβιέισκι, με βάση συνεντεύξεις που έκανε με τους Ροβινσώνες. Ο Άρης, που δραστηριοποιήθηκε στην περιοχή Σρουντμιέστσιε, οργάνωσε πολυάριθμες ενέδρες Γερμανών στρατιωτών, σε τουλάχιστον μία περίπτωση χρησιμοποιώντας αυτοσχέδιο εκρηκτικό μηχανισμό. Σύμφωνα με πηγές του Γκλουθ-Νοβοβιέισκι, θα άφηνε πίσω του γκράφιτι με το όνομά του, καθώς και συνθήματα όπως «Hitler kaput». Άλλα μηνύματα περιελάμβαναν επικοινωνίες με τους Γερμανούς στρατιώτες. Σε μια περίπτωση πέταξε το σώμα ενός στρατιώτη που είχε σκοτώσει με το σημείωμα: «Αυτό σας περιμένει όλους στη Βαρσοβία». Σε άλλο έγραψε: «Ο Άρης είναι φάντασμα, όχι ύλη – η αναζήτησή σου για αυτόν είναι άχρηστη». Τελικά, ο Άρης γνώρισε τον θάνατο του όταν οι Γερμανοί του άφησαν κάποια δηλητηριασμένη τροφή για να βρει. Σύντομα ανακάλυψαν έναν άνδρα στα ερείπια που ήταν εμφανώς άρρωστος επειδή το είχε φάει. Πυροβόλησε εναντίον τους πριν αυτοκτονήσει. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, άλλα άτομα ανέλαβαν τον αγώνα του Άρη αλλά χρησιμοποίησαν τα ονόματα άλλων Ελλήνων Θεών ως υπογραφή τους.

Σε ορισμένα από τα κατεστραμμένα προάστια, δημιουργήθηκε ένα περιορισμένο ταχυδρομικό σύστημα μεταξύ διαφόρων ομάδων Ροβινσώνων. Ο Ντάβιντ Λάνταου είχε υπηρετήσει ως σωματοφύλακας στον αγγελιαφόρο της πολωνικής εξόριστης κυβέρνησης, Γιαν Κάρσκι, ενώ ο Κάρσκι μπήκε κρυφά στο γκέτο για να συγκεντρώσει πληροφορίες για μια έκθεση σχετικά με την εξόντωση των Πολωνοεβραίων από τη Ναζιστική Γερμανία για τους δυτικούς συμμάχους, το 1943. Αργότερα, ο Λάνταου πολέμησε και στις δύο εξεγέρσεις της Βαρσοβίας ως μέρος της Żydowski Związek Wojskowy (Εβραϊκή Στρατιωτική Ένωση, ŻZW) και στη συνέχεια αποφάσισε να μείνει στα ερείπια. Στα απομνημονεύματά του αναφέρει ότι το ταχυδρομείο λειτούργησε μέσω της χρήσης κενών ηλεκτρικών κουτιών πρίζας. Διάφορες ομάδες άφηναν σημειώσεις για άλλους που τους ενημέρωναν για το ποιος ήταν ζωντανός και κρυμμένος, νέα από το μέτωπο που είχαν λάβει, καθώς και αιτήματα για ειδικές μορφές βοήθειας. Σύμφωνα με τον Λάνταου, οι πιο συνηθισμένες εκκλήσεις ήταν για ιατρούς ή άλλες μορφές ιατρικής βοήθειας.

Διαφυγή 

Μερικοί από εκείνους που αρχικά είχαν μείνει στα ερείπια της πόλης μετά την εξέγερση έκαναν αργότερα προσπάθειες να φύγουν. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για τους Ροβινσώνες που είχαν μείνει, όχι από δική τους επιλογή, αλλά λόγω δυσμενών συνθηκών.

Η πιο γνωστή περίπτωση αναχώρησης μετά την εξέγερση αφορούσε μια ομάδα μαχητών της Εβραϊκής Οργάνωσης Μάχης υπό την ηγεσία των Γιτζάκ Ζούκερμαν και Μάρεκ Έντελμαν, οι οποίοι είχαν λάβει μέρος τόσο στην Εξέγερση του Γκέτο όσο και στην Εξέγερση της Βαρσοβίας. Αρχικά, οι πρώην μαχητές του Γκέτο έμειναν μαζί σε μια μεγάλη ομάδα, αλλά τη δεύτερη εβδομάδα του Οκτωβρίου, μερικοί από αυτούς μετακόμισαν σε διαφορετική τοποθεσία. Όσοι απέμειναν έμειναν στο ίδιο μέρος στην οδό Προμίκα μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου, όταν ήρθε σε επαφή μαζί τους ο Άλα Μαργκόλις, ένας αγγελιαφόρος από τον Εσωτερικό Στρατό, ο οποίος είχε προηγουμένως καταφέρει να φύγει από την πόλη. Ο Μαργκόλις και μια «μοίρα διάσωσης» πέντε ατόμων επέστρεψαν για να βγάλουν τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας. Οι Γερμανοί είχαν ξεκινήσει συστηματική έρευνα και καταστροφή ερειπωμένων σπιτιών κοντά στην κρυψώνα, πράγμα που σήμαινε ότι ο χρόνος τελείωνε. Ντυμένοι νοσοκόμες και ιατροί, με ρούχα και ταυτότητες του Ερυθρού Σταυρού που παρείχε ο Δρ. Λέσουαφ Βενγκζικόφσκι, διευθυντής της μονάδας υγιεινής του Εσωτερικού Στρατού, η μοίρα διάσωσης και οι επτά κρυμμένοι βγήκαν από την πόλη μέσω δύο γερμανικών σημείων ελέγχου. Η ομάδα αποτελούνταν από πέντε άνδρες και δύο γυναίκες: τον Έντελμαν, τον Ζούκερμαν, την Τσίβια Λουμπέτκιν (αργότερα, σύζυγο του Ζούκερμαν), την Τόσια Γκολιμπόρσκα, τον Γιούλεκ Φίσγκρουντ, τον Τουβία Μποσικόφσκι και τον Ζίγκμουντ Βάρμαν. Το πρώτο σημείο ελέγχου διασχίστηκε κατά τη διάρκεια του δείπνου και οι Γερμανοί δεν μπήκαν στον κόπο να εξετάσουν την ομάδα, αλλά στο δεύτερο, ένας αξιωματικός της Σούτσσταφφελ παρατήρησε ότι ο Βάρμαν, ο οποίος βρισκόταν ξαπλωμένος σε ένα φορείο, φορούσε μπότες μάχης. Φώναξε, «Αυτοί είναι Πολωνοί ληστές!», αλλά ένας από τους συνοδούς ντυμένος νοσοκόμα δήλωσε γρήγορα ότι οι ασθενείς στο φορείο ήταν άρρωστοι με τύφο. Οι στρατιώτες της Σούτσσταφφελ υποχώρησαν και η ομάδα προχώρησε στο δρόμο της.

Σε πολλές περιπτώσεις, η ευκαιρία να φύγω από τη Βαρσοβία ήρθε τυχαία. Για παράδειγμα, ο κρυμμένος ημερολογιογράφος Βάτσουαφ Γκλουθ-Νοβοβιέισκι βγήκε έξω, αφού βρέθηκε κατά λάθος από μια γυναίκα (άγνωστο όνομα) στην οποία είχε δοθεί άδεια από τους Γερμανούς να αφαιρέσει μέρος της περιουσίας της από τα ερείπια. Κατά την έξοδό τους από την πόλη, η ομάδα χρειάστηκε επίσης να περάσει γερμανικά σημεία ελέγχου και αντιμετώπισε δυσκολίες παρόμοιες με αυτές των μαχητών της ŻOB. Ένας στρατιώτης της Βέρμαχτ κατηγόρησε τον τραυματία και άρρωστο Γκλουθ-Νοβοβιέισκι ότι ήταν «ληστής», αλλά τον άφησε να περάσει μετά από διαμαρτυρίες που έκανε η συνοδεία του.

Μεμονωμένοι Ροβινσώνες 
Από τον συνολικό αριθμό των Ροβινσώνων που κρύφτηκαν στα ερείπια της πόλης μόνο ένα μέρος των ονομάτων και των τοποθεσιών είναι γνωστά. Τα αναγνωρισμένα άτομα είναι ως επί το πλείστον αυτά που είτε επέζησαν οι ίδιοι από τον πόλεμο είτε ήρθαν σε επαφή με άλλους επιζώντες κάποια στιγμή. Ως εκ τούτου, ο κατάλογος με τα γνωστά καταφύγια δεν είναι αντιπροσωπευτική. Η πλειονότητα των Ροβινσώνων πέθαναν ενώ κρύβονταν, και ως εκ τούτου οι ταυτότητές τους δεν καταγράφηκαν ποτέ.

Δείτε επίσης 
 Παιδιά των λύκων

Σημειώσεις

Παραπομπές 

Εξέγερση της Βαρσοβίας
Βαρσοβιας Ροβινσωνοι Κρουσοι