Ιστορία των σημαιών

Η σημαία είναι ένα κομμάτι υφάσματος που χρησιμοποιείται ως σύμβολο ενός κράτους ή για διακόσμηση. Ενώ η προέλευση των σημαιών είναι άγνωστη, σύμβολα που προσομοιάζουν με σημαίες έχουν περιγραφεί ήδη από τον 11ο αιώνα π.Χ. στην Κίνα και έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως από άλλους αρχαίους πολιτισμούς όπως ο αιγυπτιακός και ο ρωμαϊκός.

Κατά τη Μεσαιωνική περίοδο, το μετάξι από την Κίνα επέτρεψε σε διάφορους λαούς, όπως τους Άραβες και τους Σκανδιναβούς, να αναπτύξουν σημαίες που κυμάτιζαν από κοντάρια. Οι εξελίξεις στην εραλδική οδήγησαν στη δημιουργία προσωπικών εραλδικών σημαιών που προορίζονταν για ηγεμόνες, ή και άλλους σημαντικούς ανθρώπους στα ευρωπαϊκά βασίλεια. Οι σημαίες άρχισαν να χρησιμοποιούνται τακτικά στα πλοία για αναγνώριση και επικοινωνία, από τα μέσα του 15ου, ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Από τον 18ο αιώνα και μετά, ένα αυξανόμενο κύμα εθνικισμού σε όλο τον κόσμο είχε ως αποτέλεσμα το γεγονός ότι οι απλοί άνθρωποι άρχιζαν να ταυτίζονται με τα έθνη-κράτη και τα σύμβολά τους, συμπεριλαμβανομένων και των σημαιών. Στη σύγχρονη εποχή, κάθε εθνική οντότητα και πολλές υποεθνικές οντότητες χρησιμοποιούν σημαίες για αναγνώριση.

Αρχικές σημαίες 
Η προέλευση των σημαιών είναι άγνωστη. Μερικά από τα πρώτα γνωστά πανό προέρχονται από την αρχαία Κίνα για να προσδιορίσουν τα διαφορετικά μέρη του στρατού. Για παράδειγμα, καταγράφεται ότι οι στρατοί της δυναστείας Τζόου, κατά τον 11ο αιώνα π.Χ. έφεραν ένα λευκό λάβαρο μπροστά τους, αν και δεν υπάρχουν απεικονίσεις αυτών των πανό. Μια πρώιμη αναπαράσταση τέτοιων κινεζικών σημαιών είναι ένα χαμηλό ανάγλυφο γλυπτό στον τάφο του αυτοκράτορα Γου των Χαν που δείχνει δύο ιππείς να φέρουν πανό προσαρτημένα σε κοντάρια και ραβδιά.

Πρώιμες αναπαραστάσεις δειγμάτων μπορούν να βρεθούν σε αιγυπτιακά ανάγλυφα, όπως η παλέτα του Ναρμέρ, η οποία λέγεται ότι είναι η παλαιότερη αναπαράσταση.  Αυτά τα δείγματα, ή πρότυπα που έμοιαζαν με σημαία, ήταν σύμβολα των νομών της αρχαίας Αιγύπτου. Μάλιστα, οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς απέδιδαν τη δημιουργία του λαβάρου στους Αιγύπτιους. Σύμφωνα με τον Διόδωρο, τα αιγυπτιακά δείγματα αποτελούνταν γενικά από μορφές ιερών ζώων στο άκρο μιας ράβδου λόγχης. Ένα άλλο σύμβολο που χρησιμοποιείται συχνά ήταν μια φιγούρα που έμοιαζε με διευρυμένο ημικυκλικό ανεμιστήρα.

Αρχαία Ρώμη 

Ενώ οι Πέρσες χρησιμοποιούσαν υφασμάτινα πανό για να υποδείξουν τους στρατούς τους, ήταν οι Ρωμαίοι που έκαναν πρώτοι ευρέως διαδεδομένη τη χρήση αυτών των συμβόλων, γνωστά και ως vexillum, για να κάνουν γνωστούς τους στρατούς τους. Αυτά τα λάβαρα χρησιμοποιήθηκαν για να αναπαραστήσουν κάθε μονάδα στρατού από το 100 π.Χ. Το vexillum αποτελούνταν από ένα κομμάτι ύφασμα στερεωμένο σε μια εγκάρσια ράβδο στην κορυφή ενός δόρατος, μερικές φορές με κρόσσια γύρω από το εξωτερικό. Το μόνο σωζόμενο ρωμαϊκό νήμα χρονολογείται στο πρώτο μισό του 3ου αιώνα μ.Χ. και στεγάζεται στο Μουσείο Πούσκιν. Είναι ένα σχεδόν τετράγωνο κομμάτι από χοντρό λινό ύφασμα με την εικόνα της θεάς Βικτώριας. 

Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες χρησιμοποιούσαν ένα πανό παρόμοιο σε μορφή με αυτό του ρωμαϊκού στρατού, το οποίο ονομάζεται labarum. Συχνά έφερε πάνω του μια αναπαράσταση του αυτοκράτορα, άλλοτε μόνο του, και άλλοτε συνοδευόμενο από τους αρχηγούς των μελών της οικογένειάς του. Συνδέθηκε με τον Μέγα Κωνσταντίνο και αργότερα με τον Χριστιανισμό αφού υποτίθεται ότι παρέλασε μαζί με ένα λάβαρο που έφερε το Χι Ρο, το 312 π.Χ. Αυτά τα ρωμαϊκά πρότυπα φυλάσσονταν με θρησκευτικό σεβασμό στους ναούς της μητρόπολης και των μεγαλύτερων πόλεων της αυτοκρατορίας.

Ένα άλλο ρωμαϊκό πρότυπο που διαδόθηκε ευρέως κατά την Αργότερη Ρωμαϊκή Περίοδο ήταν ο δράκος, ένα σύμβολο που αρχικά πάρθηκε από τους Πάρθους λίγο καιρό μετά το θάνατο του Τραϊανού. Είχε τη μορφή ενός δράκου κολλημένου σε μια λόγχη με ασημένια σαγόνια και σώμα από πολύχρωμο μετάξι. Όταν ο άνεμος έσκαγε τα ανοιχτά σαγόνια του, το σώμα φούσκωνε.

Μεσαίωνας 
Με την καινοτομία του μεταξιού στην Κίνα και την επακόλουθη διάδοση κατά μήκος του Δρόμου του Μεταξιού, οι σημαίες όπως τις γνωρίζουμε σήμερα άρχισαν να αναπτύσσονται. Σημαίες που περιλαμβάνουν ύφασμα προσαρτημένο σε όρθιο κοντάρι στη μία πλευρά φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά τακτικά από τους Άραβες που το εισήγαγαν στον δυτικό κόσμο κατά τον 1ο αιώνα, αν και δεν θα κέρδιζαν δημοτικότητα σε αυτόν, μέχρι τον 9ο αιώνα. Η παράδοση υποστηρίζει ότι μια μαύρη σημαία κυμάτιζε ο Μωάμεθ κατά την Κατάκτηση της Μέκκας και ότι οι οπαδοί του χρησιμοποιούσαν πράσινες σημαίες. Υπάρχουν ενδείξεις ότι τέτοια πρότυπα χρησιμοποιήθηκαν από τους εγγονούς του Μωάμεθ κατά τη διάρκεια του Χαλιφάτου Ρασιντούν και ύστερα, τα οποία ήταν γενικά τριγωνικά και κυματίζονταν από έναν κάθετο στύλο σημαίας. Οι επόμενες ισλαμικές δυναστείες χρησιμοποίησαν μια ποικιλία διαφορετικών χρωμάτων σημαιών για να αναγνωρίζονται, και συχνά επηρεάστηκαν από σημαίες που υποτίθεται ότι κυμάτιζε ο προφήτης κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Μια άλλη κατακόρυφη κυματιστή σημαία του 9ου αιώνα είναι το λάβαρο κοράκι που χρησιμοποιήθηκε ευρέως από τους Βίκινγκς. Αν και δεν υπάρχει πλήρης απεικόνιση αυτού του προτύπου, εμφανίζεται σε νομίσματα της Νορθουμβρίας από τις αρχές του αιώνα και αργότερα, τον 11ο αιώνα, πιθανότατα εμφανίζεται στην Ταπισερί της Μπαγιέ

Εραλδικές σημαίες 

Ένα σημαντικό στάδιο στην ανάπτυξη των σημαιών στη δύση ήταν η τέχνη της εραλδικής. Η εραλδική, που αναπτύχθηκε περίπου στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα, ασχολείται κυρίως με την αναγνώριση μέσω σημάτων τοποθετημένων σε ασπίδες, με αυτά τα σύμβολα να γίνονται το μέσο με το οποίο οι ιππότες και αργότερα άλλα άτομα της ανώτερης τάξης προσδιορίζονται. Μετά από λίγο καιρό, αυτά τα εραλδικά διακριτικά έφτασαν να ζωγραφίζονται σε σημαίες. Αρχικά, τα πρότυπα ήταν προεκτάσεις του γκονφάνον, το οποίο αποτελούνταν από μια σημαία δεμένη σε μια λόγχη. Σύντομα, όμως, έγιναν ποικίλες εμφανίσεις των εθνοσήμων σημαντικών ανθρώπων.  Παραδοσιακά, υπάρχουν διάφοροι τύποι όπως, λάβαρα ή εραλδικά πρότυπα.

Το λάβαρο ήταν μια μικρή σε μέγεθος, επιμήκης σημαία με αιχμηρή άκρη. Πάνω στο λάβαρο του Μεσαίωνα, ήταν τοποθετημένο το εθνόσημο του ιδιοκτήτη και θα εμφανιζόταν στη λόγχη του, ως προσωπική σημαία. Η εραλδική σημαία είναι τετράγωνη ή επίμηκης και μεγαλύτερη από το λάβαρο, φέρει ολόκληρο το οικόσημο του ιδιοκτήτη και αποτελείται ακριβώς, όπως πάνω σε ασπίδα, αλλά σε τετράγωνο ή ορθογώνιο σχήμα.Το εραλδικό πρότυπο εμφανίστηκε γύρω στα μέσα του 14ου αιώνα και χρησιμοποιήθηκε γενικά από πρόσωπα υψηλού επιπέδου κατά τους δύο επόμενους αιώνες. Το πρότυπο φαίνεται να έχει υιοθετηθεί για τον ειδικό σκοπό της εμφάνισης εθνοσήμων. Το πρότυπο ήταν συχνά πιο ευέλικτο από μία εραλδική σημαία, επειδή κανείς δεν μπορούσε να έχει περισσότερες από μία εραλδική σημαία, καθώς εμφάνιζε ένα σύνολο αμετάβλητων εραλδικών εθνοσήμων. Ένα μόνο άτομο, ωστόσο, θα μπορούσε να διαθέτει όσα πρότυπα ήθελε, καθώς αυτή η σημαία εμφάνιζε σήματα, τα οποία μπορούσαν να δημιουργηθούν όποτε ήθελε ο ιδιοκτήτης. Για παράδειγμα, τα πρότυπα του Ερρίκου VII ήταν ως επί το πλείστον πράσινου και λευκού χρώματος και είχαν έναν δράκο της Ουαλίας, σε ένα άλλο υπήρχε ένα κίτρινο λιοντάρι και σε ένα τρίτο, «ένα λευκό λαγωνικό του Ρίτσμοντ και κόκκινα τριαντάφυλλα».

Τα εραλδικά πρότυπα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στη Σκωτία. Στις συγκεντρώσεις των Χάιλαντ, το πρότυπο των αρχηγών της φυλής εμφανίζεται στους ασκαύλους του επικεφαλή.

Σημαίες κατά τη διάρκεια των σταυροφοριών 
Κατά τη διάρκεια των Σταυροφοριών, αρχής γενομένης από τα τέλη του 11ου αιώνα, υπήρξαν εξελίξεις στις σημαίες. Κατά τη διάρκεια της πρώτης σταυροφορίας, λάβαρα χρησιμοποιήθηκαν από βασιλείς και ευγενείς σε μια επέκταση των πρακτικών στην Ευρώπη με την προσθήκη ορισμένων ιερών ταγμάτων που τα υιοθετούσαν. Ωστόσο, περίπου έναν αιώνα μετά, οι τάξεις άρχισαν να διαφοροποιούνται μέσω των παραλλαγών στο χρώμα των σταυρών στους ώμους τους Το 1188 ο Φίλιππος Β' της Γαλλίας διέταξε να προστεθούν τα χρώματά του σε έναν σταυρό (ένας κόκκινος σταυρός σε ένα λευκό πεδίο) και αμέσως μετά ο Ερρίκος Β' της Αγγλίας διέταξε τη χρήση ενός κόκκινου σταυρού σε ένα λευκό πεδίο. Αυτοί οι χρωματιστοί σταυροί θα ανταλλάσσονταν για κάποιον άγνωστο λόγο, αλλά παρέμειναν σε χρήση στην Αγγλία και τη Γαλλία ως σύμβολα των βασιλείων, με τη μορφή του Σταυρού του Αγίου Γεωργίου και του Σταυρού του Αγίου Ντενίς αντίστοιχα. Άλλα Βασίλεια είχαν παρόμοιες σημαίες, για παράδειγμα ο ασπρόμαυρος Σταυρός των Τεύτονων Ιπποτών αναπτύχθηκε επίσης από τις σταυροφορίες.

Ναυτικές σημαίες 
Οι σημαίες πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν στη θάλασσα ως μορφή επικοινωνίας από τις πρώτες μέρες της εμπορίας πλοίων, με κάποιες ενδείξεις της πρακτικής ήδη από τους Αρχαίους Έλληνες. Ωστόσο, καθώς το διεθνές εμπόριο αυξήθηκε κατά τις αρχές του 17ου αιώνα, τα ευρωπαϊκά πλοία άρχισαν να εμφανίζουν σημαίες που απεικονίζαν την εθνικότητα, την πόλη καταγωγής και τον χαρακτηρισμό τους ως στρατιωτικά ή εμπορικά πλοία. Αυτές οι σημαίες τελικά εξελίχθηκαν στις εθνικές και ναυτικές σημαίες της σημερινής εποχής. Ήδη από τον 13ο αιώνα, οι ιταλικές ναυτικές δημοκρατίες χρησιμοποιούσαν ξεχωριστές σημαίες για ναυτική αναγνώριση, και, τον 16ο αιώνα, αγγλικά και σκωτσέζικα πλοία έφεραν σημαίες για να δείξουν τη χώρα καταγωγής τους, με σχέδια που προέρχονταν από κονκάρδες που φορούσαν οι αντίστοιχοι στρατιώτες τους κατά τον Μεσαίωνα. Οι σημαίες έγιναν επίσης το προτιμώμενο μέσο επικοινωνίας στη θάλασσα.

Εθνικές σημαίες 

Αρχικά, οι σημαίες που αντιπροσωπεύαν μια χώρα ήταν η προσωπική σημαία των ηγεμόνων της. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, η πρακτική της χρήσης προσωπικών σημαιών, ως σημαιών χώρων αντίστοιχα, εγκαταλείφθηκε προς όφελος των σημαιών που είχαν κάποια σημασία για το έθνος, συχνά αφορώντας τον προστάτη άγιό. Πρώιμα παραδείγματα αυτών ήταν οι ναυτικές δημοκρατίες όπως η Γένοβα, που θα μπορούσαμε να πούμε πως είχαν εθνική σημαία ήδη από τον 12ο αιώνα. Ωστόσο, αυτές εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται κυρίως στο πλαίσιο της θαλάσσιας αναγνώρισης.

Ένα πρώιμο παράδειγμα, που προϊδέαζε για τις επόμενες εξελίξεις, ήταν η Σημαία του Πρίγκηπα που αναδείχθηκε ως σημαία αντίστασης και ως σύμβολο ελευθερίας κατά τη διάρκεια του 80ετή πολέμου που οδήγησε στο σχηματισμό της Ολλανδικής Δημοκρατίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι είναι μία από τις πρώτες ευρωπαϊκές σημαίες που έσπασαν με την παράδοση που καθιερώθηκε στο μεσαιωνικό πλαίσιο των σταυρών σημαιών που αντιπροσώπευαν βασίλεια.

Αν και ορισμένες σημαίες χρονολογούνται νωρίτερα, η ευρεία χρήση σημαιών εκτός στρατιωτικού ή ναυτικού πλαισίου ξεκινά μόνο με την άνοδο της ιδέας του έθνους κράτους στα τέλη του 18ου αιώνα και ιδιαίτερα είναι προϊόν της Εποχής της Επανάστασης. Επαναστάσεις όπως αυτές στη Γαλλία και την Αμερική κάλεσαν τους ανθρώπους να αρχίσουν να θεωρούν τους εαυτούς τους πολίτες σε αντίθεση με τους υπηκόους ενός βασιλιά. Έτσι χρειάστηκαν σημαίες που αντιπροσώπευαν τη συλλογική ιθαγένεια, όχι μόνο τη δύναμη και το δικαίωμα μιας κυρίαρχης οικογένειας. Καθώς ο εθνικισμός έγινε κοινός σε όλη την Ευρώπη κατά τον 19ο αιώνα, οι εθνικές σημαίες αντιπροσωπεύαν τα περισσότερα από τα κράτη της Ευρώπης. Οι σημαίες άρχισαν επίσης να καλλιεργούν μια αίσθηση ενότητας μεταξύ διαφορετικών λαών, όπως η Σημαία του Ηνωμένου Βασιλείου που αντιπροσωπεύει μια ένωση μεταξύ Αγγλίας και Σκωτίας ή άρχισαν να αντιπροσωπεύουν την ενότητα μεταξύ των εθνών σε έναν αντιληπτό κοινό αγώνα, όπως, για παράδειγμα, τα πανσλαβικά χρώματα.

Καθώς οι Ευρωπαίοι αποίκησαν σημαντικά τμήματα του κόσμου, εξήγαγαν ιδέες εθνικότητας και εθνικών συμβόλων, συμπεριλαμβανομένων των σημαιών, με την υιοθέτηση μιας σημαίας να θεωρείται αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας ανάπτυξης εθνών. Οι πολιτικές αλλαγές, οι κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και οι επαναστάσεις σε συνδυασμό με μια αυξανόμενη αίσθηση εθνικότητας μεταξύ των απλών ανθρώπων τον 19ο και τον 20ο αιώνα οδήγησαν στη γέννηση νέων εθνών και σημαιών σε όλο τον κόσμο.

Με τόσες πολλές σημαίες που δημιουργήθηκαν, το ενδιαφέρον για αυτά τα σχέδια άρχισε να αναπτύσσεται και προέκυψε η μελέτη των σημαιών, η βεξιλολογία, τόσο σε επαγγελματικό όσο και σε ερασιτεχνικό επίπεδο. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η δυτική βεξιλολογία πέρασε από μια φάση ταχείας ανάπτυξης, με πολλές ερευνητικές εγκαταστάσεις και δημοσιεύσεις.

Παραπομπές 

Πολιτιστική ιστορία
Σημαίες