Mutinensis gr. 122

Ο Codex Mutinensis graecus 122   είναι ένας κώδικας τού 15ου αι. γραμμένος στα ελληνικά, σήμερα αποθηκευμένος στη Βιβλιοθήκη των Έστε στη Μόντενα της Ιταλίας. Ο χαρακτηρισμός Mutinensis gr. 122 είναι σύγχρονος και ο ίδιος ο κώδικας φέρει τον τίτλο Eπιτομή Ιστοριών  καθώς το μεγαλύτερο μέρος τού περιεχομένου του αποτελείται από ένα αντίγραφο μεγάλων τμημάτων της Eπιτομή Ιστοριών τού Βυζαντινού ιστορικού του 12ου αι. Ιωάννη Ζωναρά.

Εκτός από το έργο τού Ζωναρά (ένα χρονικό της ιστορίας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από την ίδρυσή της έως το τέλος της βασιλείας τού Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αλέξιου Α΄ Κομνηνού στις αρχές του 12ου αι.),  ο κώδικας περιλαμβάνει επίσης μία πρωτότυπη εισαγωγή, και το περιεχόμενό του επεκτείνεται για να καλύψει την ιστορία μέχρι την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, καθώς και διάφορους συντομότερους καταλόγους και αφηγήσεις, για παράδειγμα που αφορούν αυλικούς αξιωματούχους, εκκλησιαστικούς αξιωματούχους και αυτοκρατορικούς τάφους. Ο κώδικας πρωτοδημιουργήθηκε περί το 1425 ως αντίγραφο τού έργου τού Ζωναρά, και στη συνέχεια επεκτάθηκε -με το νέο περιεχόμενο που προστέθηκε- από έναν δεύτερο γραφέα, που εργάστηκε κάποια στιγμή μετά το 1453. Είναι πιθανό η Άλωση της Κωνσταντινούπολης να ήταν το γεγονός, που παρακίνησε τον δεύτερο γραφέα να διατηρήσει και να επεκτείνει το έργο, ως προσπάθεια διατήρησης της μνήμης της αλωθείσας Αυτοκρατορίας.

Το πιο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό τού κώδικα είναι τα πορτρέτα, που εμφανίζονται σε όλο το χειρόγραφο. Ο Mutinensis gr. 122 περιέχει μικρογραφίες πορτρέτων σχεδόν κάθε Ρωμαίου Αυτοκράτορα από τον Αύγουστο το 27 π.Χ. έως τον Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο το 1453 και είναι το μόνο διατηρημένο χειρόγραφο, που το κάνει. Ενώ τα πορτρέτα των πρώτων Αυτοκρατόρων είναι πιθανό να είναι εντελώς φανταστικά, τα πορτρέτα Αυτοκρατόρων από τον 7ο αι. και μετά είναι πιο αξιόπιστα (αν και όχι νατουραλιστικά) και ταιριάζουν καλά με άλλες πηγές, που απεικονίζουν τους ίδιους Αυτοκράτορες: πιθανώς να βασίζονται σε σωζόμενα σύγχρονα πορτρέτα, περιγραφές και νομίσματα. Μερικοί Αυτοκράτορες, όπως ο Μιχαήλ Θ΄ Παλαιολόγος (βασ. 1294–1320 ) και ο Ανδρόνικος Δ΄ Παλαιολόγος (βασ. 1376–1379 ) δεν έχουν γνωστά σωζόμενα πορτρέτα εκτός αυτά τού κώδικα. Σε όλο το κείμενο που περιέχει την ιστορική αφήγηση τού Ζωναρά, τα πορτρέτα τοποθετούνται στα περιθώρια, δίπλα στο σημείο όπου οι αντίστοιχοι Αυτοκράτορες αναφέρονται για πρώτη φορά στο κείμενο ότι ανέλαβαν την εξουσία, και χρησιμεύουν ως οπτικά σημεία μετάβασης της εξουσίας. Τα πορτρέτα των Αυτοκρατόρων μετά τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό, που δεν αναφέρονται στο έργο τού Ζωναρά τού 12ου αι., βρίσκονται όλα μαζί κοντά στο τέλος τού χειρογράφου.

Περιεχόμενο και σύνθεση 

Ο Mutinensis gr. Το 122 είναι ένας χάρτινος κώδικας τού 15ου αι., που αποτελείται από 295 folios (φύλλα) με μέγεθος 16 × 25 εκατοστά.  Ο κύριος όγκος τού κώδικα είναι αντίγραφο της Επιτομής Ιστοριών από τον αξιωματούχο της Βυζαντινής Αυλής τού 12ου αι. και ιστορικό Ιωάννη Ζωναρά, ένα χρονικό της παγκόσμιας ιστορίας που εστιάζει στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι την άνοδο τού Αυτοκράτορα Ιωάννη Β΄ Κομνηνού το 1118.  Ο Mutinensis gr. 122 δεν περιέχει το πλήρες έργο τού Ζωναρά, παραλείποντας τα πρώτα βιβλία (κεφάλαια) τού Ζωναρά και αντίθετα ξεκινά με το 10ο βιβλίο, το οποίο αφηγείται την ιστορία της Κλεοπάτρας Ζ΄. Το έργο τού Ζωναρά καλύπτει τα φύλλα 6r έως 285 τού Mutinensis gr. 122. 

Το πιο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό τού Mutinensis gr. 122 είναι τα πορτρέτα, που εμφανίζονται παντού.  Στο περιθώριο των φύλλων 6 έως 285,  υπάρχουν πορτρέτα που απεικονίζουν σχεδόν όλους τους Ρωμαίους Αυτοκράτορες από Αύγουστο το 27 π.Χ. ως τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό. Ακολουθεί ένα τμήμα που στο τέλος του περιέχει μαζί όλα τα πορτρέτα των υπολοίπων Αυτοκρατόρων ως τον Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο το 1453.  Είναι το μόνο σωζόμενο χειρόγραφο, που παρέχει πορτρέτα όλων των Αυτοκρατόρων.  Για ευάριθμους Αυτοκράτορες, συμπεριλαμβανομένου τού Μιχαήλ Θ΄ Παλαιολόγου βασ. 1294–1320) και τού Ανδρόνικου Δ΄ Παλαιολόγου (βασ. 1376–1379 ), δεν υπάρχουν γνωστά σωζόμενα πορτρέτα από άλλες πηγές.  Τα πορτρέτα στα περιθώρια τού κειμένου (μέχρι τον Αλέξιο Α΄) τοποθετούνται κοντά στο σημείο, που αναφέρονται για πρώτη φορά που αναλαμβάνουν την εξουσία στο κείμενο τού Ζωναρά, χρησιμεύοντας έτσι για να σηματοδοτήσουν οπτικά τις μεταβάσεις ισχύος. 

Ενώ τα πορτρέτα των μεταγενέστερων (Βυζαντινών) Αυτοκρατόρων είναι πολύ τυποποιημένα στο ότι είναι όλα στραμμένα προς τα εμπρός, τα πορτρέτα των προγενέστερων (Ρωμαίων) Αυτοκρατόρων ποικίλλουν σημαντικά σε πόζες και στον τρόπο που αναπαριστώνται.  Οι διαφορές στις στάσεις και την κατεύθυνση πιθανώς αποδίδονται στο διαφορετικό πηγαίο υλικό, που είχαν στη διάθεσή τους οι γραφείς από τις διάφορες περιόδους.  Η στραμμένη προς τα εμπρός και απόμακρη, ακίνητη εμφάνιση των μεταγενέστερων Αυτοκρατόρων αντανακλά την επίσημη αυτοκρατορική προσωπογραφία. 

Της ιστορίας τού Ζωναρά προηγείται μία σύντομη εισαγωγή, που καλύπτει τα φύλλα 2r έως 5r και αποτελείται από μία σύντομη περίληψη της ιστορίας από την αρχή τού κόσμου (κατά τη βιβλική ιστορία της Γένεσης) έως την άλωση της Κωνσταντινούπολης, υπό τον τίτλο "Στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη» μέχρι τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο.  Μετά το τέλος της ιστορίας τού Ζωναρά, ο κώδικας περιέχει μερικά κενά φύλλα, πριν συνεχίσει στο φύλλο 289 με διάφορους καταλόγους.  Με διαδοχική σειρά, αυτοί οι κατάλογοι περιλαμβάνουν έναν κατάλογο βυζαντινών αυλικών αξιωμάτων (folio 289v), έναν κατάλογο Πατριαρχών της Κωνσταντινούπολης από τον Μητροφάνη Α΄ (306–314) έως τον Γρηγόριο Γ΄ (1443–1451) (folio 290v έως 290r), έναν κατάλογο των μητροπολιτικών εδρών τού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης με ιεραρχική σειρά (φύλλα 290r έως 291r), έναν κατάλογο αυτοκρατορικών τάφων (φύλλα 291r έως 292r) και έναν κατάλογο αυτοκρατόρων από τον Κωνσταντίνο Α΄ (βασ. 306–337 ) και μετά (φύλλα 292v έως 293v). Ο κώδικας τελειώνει με μία περιγραφή τού έφιππου αδριάντα τού Ιουστινιανού Α΄ (βασ. 527–565 ) στην πλατεία τού Aυγουσταίου στην Κωνσταντινούπολη, που καλύπτει το φύλλο 295. 

Στην τελευταία ενότητα των πορτρέτων, το πορτρέτο του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου ακολουθείται από ένα πρόσθετο τελικό πορτρέτο, που απεικονίζει τον Κωνσταντίνο Α΄ τον Μεγάλο  (είναι το 3ο πορτρέτο τού Αγίου Κωνσταντίνου Α΄ στον κώδικα, δεδομένου ότι απεικονίζεται και στο φύλλο 74r και 74v).  Η επανάληψη τού πορτρέτου τού Κωνσταντίνου Α΄ στο τέλος μεταφέρει ένα προφητικό και αποκαλυπτικό μήνυμα, ίσως ακολουθώντας το συναίσθημα τού Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης αμέσως μετά την άλωση της Πόλης, Γεννάδιου Σχολάριου, ο οποίος πίστευε ότι η σύμπτωση τού πρώτου και τού τελευταίου Αυτοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη στο όνομα Κωνσταντίνος, σήμαινε ότι το τέλος τού κόσμου πλησίαζε. Η επανάληψη τού πορτρέτου δείχνει την πεποίθηση, ότι η αρχή και το τέλος της Αυτοκρατορικής γραμμής ήταν συνδεδεμένα.

Ιστορία

Δημιουργία 
Παραδοσιακά θεωρείται ότι ο κώδικας είναι έργο δύο διαφορετικών γραφέων,   με τον κώδικα να ξεκινά ως απλό αντίγραφο τού έργου τού Ζωναρά περί το 1425.  Δεν είναι γνωστή η ημερομηνία με βεβαιότητα, αλλά μπορεί να υποτεθεί περί το 1425, αφού το τελευταίο πορτρέτο που σχεδίασε ο προηγούμενος γραφέας φαίνεται να είναι αυτό του Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου (βασ. 1391–1425), που τον απεικονίζει ως ηλικιωμένο.  Ο πρώτος γραφέας αντέγραψε το έργο τού Ζωναρά, αλλά όχι πλήρως, έτσι ο δεύτερος γραφέας ολοκλήρωσε αργότερα την προσθήκη τού τέλους της Ιστορίας τού Ζωναρά, επεκτείνοντάς την ως το φύλλο 285 (προηγουμένως η Ιστορία είχε σταματήσει στο folio 263r).  Το έργο των δύο διαφορετικών γραφέων μπορεί να διακριθεί από το μεταγενέστερο έργο, που γράφτηκε σε χαρτί διαφορετικής υφής και φέρει ένα υδατογράφημα, που απεικονίζει δύο ψαλίδια. 

Ο δεύτερος γραφέας εργάστηκε κατά το δεύτερο μισό τού 15ου αι., κάποια στιγμή μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453,    και είναι υπεύθυνος για τη συγγραφή της εισαγωγής (δεδομένου ότι μία σημείωση στο περιθώριο αναφέρει «κατάληψη της πόλης»)  καθώς και για την επέκταση τού έργου, ώστε να καλύψει την ιστορία μετά τον 12ο αι.   Το έργο των δύο διαφορετικών γραφέων μπορεί να διακριθεί από το μεταγενέστερο έργο, που γράφτηκε σε χαρτί διαφορετικής υφής και φέρει ένα υδατογράφημα που απεικονίζει δύο ψαλίδια.  Οι διάφοροι κατάλογοι που εισήχθησαν στο τέλος τού έργου και η αφήγηση τού αγάλματος τού Ιουστινιανού Α΄ δημιουργήθηκαν και προστέθηκαν από τον δεύτερο γραφέα. 

Ίσως η Άλωση της Κωνσταντινούπολης ήταν η αφορμή για τον δεύτερο γραφέα να διατηρήσει και να επεκτείνει το έργο, πράττοντάς το ως μία προσπάθεια διατήρησης της μνήμης της χαμένης Αυτοκρατορίας.  Ο δεύτερος γραφέας πρέπει να θεώρησε, ότι ήταν σημαντικό να συμπληρωθεί ο κατάλογος και οι αφηγήσεις των Αυτοκρατόρων και επίσης αποκατέστησε και επεξεργάστηκε πορτρέτα σε προηγούμενα τμήματα τού χειρογράφου, εκτός από τη δημιουργία πορτρέτων των τελευταίων Αυτοκρατόρων.  Καθώς ορισμένα πορτρέτα, όπως αυτό τού Κλαύδιου (βασ. 41–54 ), είναι άχρωμα και άλλα είναι χρωματισμένα με υδατοχρώματα, είναι πιθανό τα πορτρέτα στις προηγούμενες ενότητες τού έργου να ήταν αρχικά χωρίς χρώμα, και αργότερα να χρωματίστηκαν από τον δεύτερο γραφέα. Ο δεύτερος γραφέας έγραψε επίσης σχολιασμούς, που είχαν ξεθωριάσει και πρόσθεσε επιγραφές κάτω από μερικά από τα πορτρέτα με κόκκινο χρώμα.  Είναι σαφές ότι ο μεταγενέστερος γραφέας αναδιέταξε τμήματα τού κώδικα. Τα πρώτα και τα τελευταία μέρη τού έργου τού προγενέστερου γραφέα φαίνεται να ήταν σε κακή κατάσταση, προφανώς κατεστραμμένα από πυρκαγιά, προτού ο δεύτερος γραφέας προχωρήσει στην αποκατάσταση και προσθήκη μερών στον κώδικα. Ο μεταγενέστερος γραφέας κράτησε έτσι το κύριο σώμα τού παλαιότερου κώδικα, αποκαθιστώντας ορισμένα μέρη (όπως τα ξεθωριασμένα πορτρέτα), αποκατέστησε μέρος τού χαμένου κειμένου και πρόσθεσε νέο δικό του κείμενο.  Ένα από τα βασικά αποδεικτικά στοιχεία ότι ο κώδικας, όχι μόνο αποκαταστάθηκε αλλά και αναδιατάχθηκε, είναι ότι ορισμένα από τα πορτρέτα που παρουσιάστηκαν στις μεταγενέστερες ενότητες τού έργου, όπως αυτά τού Αυτοκράτορα Ισαάκιου Β΄ Αγγέλου (βασ. 1185–1195, 1203–1204 ) και Ιωάννη Δ΄ Λάσκαρη (βασ. 1258–1261 ), φαίνεται ότι αποκόπηκαν από προηγούμενα τμήματα τού κειμένου και επικολλήθηκαν σε μεταγενέστερα μέρη.

Ιδιοκτησία και ιστορικό έρευνας 

Το πρώιμο ιστορικό ιδιοκτησίας τού κώδικα είναι ασαφές. Ένας από τους πρώτους ιδιοκτήτες του ήταν ένας, που ονομαζόταν «Αρσένιος», ίσως το ίδιο πρόσωπο με τον Αρσένιο Αποστόλη, ο οποίος αργότερα υπηρέτησε ως επίσκοπος Μονεμβασίας στην Ελλάδα 1506–1509. Κάποια στιγμή περιήλθε στην κατοχή τοί Τζιόρτζιο Βάλλα (1447–1500),  ενός Βενετού ακαδημαϊκού, και λίγο αργότερα ήταν στην κατοχή ενός άνδρα της Αναγέννησης, τού Aλβέρτου Γ΄ Πίου πρίγκιπα τού Κάπρι (1475–1531).  Αποκτήθηκε από την Bιβιλιοθήκη των Έστε στη Μόντενα το 1573, και παραμένει εκεί μέχρι σήμερα.   Είναι ένα από τα 250 ελληνικά/βυζαντινά χειρόγραφα της βιβλιοθήκης.  Στο χειρόγραφο σήμερα λείπουν τα μπροστινά του φύλλα. Στην πρώτη του σελίδα υπάρχουν υπογραφές τόσο τού Βάλλα όσο και τού Πίου, καθώς και μία λατινική επιγραφή, που γράφει iste liber est mei («αυτό το βιβλίο είναι δικό μου»). 

Η πρώτη σύγχρονη μελέτη τού κώδικα διεξήχθη το 1892 από τον Kαρλ Κρουμπάχερ, ο οποίος χρονολόγησε λανθασμένα το κύριο σώμα τού έργου στον 14ο αι. και τις μεταγενέστερες προσθήκες στον 15ο αι.. Ο Σπυρίδων Λάμπρος είδε το χειρόγραφο το 1903 και, εντυπωσιασμένος από τα αυτοκρατορικά πορτρέτα, το παρουσίασε με πολύ ενθουσιασμό στο πρώτο Διεθνές Αρχαιολογικό Συνέδριο, που έγινε στην Αθήνα το 1905. Είναι η μόνη γνωστή καταγραφή μίας τέτοιας πλήρους αλληλουχίας αυτοκρατορικών απεικονίσεων, έτσι ο κώδικας καλύπτει αυτό, που προηγουμένως ήταν ένα κενό στη γνώση μας για τους Βυζαντινούς. 

Ο κώδικας έγινε πολύ γνωστός στους βυζαντινούς μελετητές μετά τη δημοσίευση το 1930 τού βιβλίου τού Σπ. Λάμπρου Λεύκωμα Βυζαντινῶν Αὐτοκρατόρων, το οποίο περιείχε πορτρέτα όλων των Αυτοκρατόρων και βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στο χειρόγραφο της Μόντενα.  Ο Ιωάννης Σπαθαράκης δημοσίευσε την πρώτη σε βάθος και λεπτομερή μελέτη των πορτρέτων, μεταξύ των αναλύσεων άλλων βυζαντινών πορτρέτων, στο βιβλίο του το 1976 Tα πορτρέται στα Βυζαντινών μικρογραφημένων χειρογράφων .  Η συντριπτική πλειονότητα της σύγχρονης επιστημονικής προσοχής στο χειρόγραφο έχει αφιερωθεί στα πορτρέτα, με ελάχιστη έρευνα ή ενδιαφέρον για το συνοδευτικό κείμενο.  Τα πορτρέτα των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων έχουν επίσης λάβει περισσότερη προσοχή από τα πορτρέτα των προγενέστερων Ρωμαίων Αυτοκρατόρων,  δεδομένου ότι τα πορτρέτα των αρχαίων ηγεμόνων φαίνεται να είναι εντελώς φανταστικές απεικονίσεις.  

Μετά από τη δημοσίευση και την κυκλοφορία των πορτρέτων στις αρχές του 20ου αι., αυτά έχουν αποκτήσει επιρροή ως εικόνες των Αυτοκρατόρων. Το 1982 εκδόθηκε γραμματόσημο στην Κύπρο σε ανάμνηση της απελευθέρωσης τού νησιού από τον Αυτοκράτορα Νικηφόρο Β΄ Φωκά (βασ. 963–969), 1017 χρόνια νωρίτερα. Το πορτρέτο του Νικηφόρου που απεικονίζεται στη σφραγίδα ήταν μια τροποποιημένη εκδοχή τού πορτρέτου του στον κώδικα.

Ανάλυση των πορτρέτων 

Τα αυτοκρατορικά πορτρέτα που περιέχονται στον κώδικα, δεν είναι νατουραλιστικά  και συχνά σχεδιάζονται πολύ παρόμοια μεταξύ τους.  Εξέχοντα χαρακτηριστικά κάθε Αυτοκράτορα, όπως το σχήμα -ή η απουσία- των γενειάδων τους και τα σχήματα των φρυδιών ή της μύτης τους, υποδηλώνουν ωστόσο ότι οι δημιουργοί των πορτρέτων προσπαθούσαν να απεικονίσουν πιστά τους Αυτοκράτορες στο χειρόγραφο. 

Τα πολλά διαφορετικά γένια και τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά ορισμένων Αυτοκρατόρων δεν σχεδιάστηκαν για λόγους ποικιλίας, αλλά πιθανότατα βασίστηκαν σε άλλα υπάρχοντα τότε χειρόγραφα ή πηγές κειμένου,  καθώς και σε νομίσματα.  Αν και τα περισσότερα πορτρέτα θεωρούνταν ως φανταστικά στο παρελθόν (ειδικά εκείνα των αρχαιότερων Αυτοκρατόρων),  θεωρείται πλέον πιθανό ότι οι γραφείς χρησιμοποίησαν σωζόμενες σύγχρονες πηγές, για να δημιουργήσουν τα πορτρέτα.  Το εάν τα πορτρέτα έχουν αξία ως ακριβείς αναπαραστάσεις συζητείται: συγκρίνονται καλά με πορτρέτα σε άλλα, παλαιότερα χειρόγραφα, , αλλά συχνά διαφέρουν μεταξύ τους σε λίγα μόνο χαρακτηριστικά.

Πορτρέτα των τελευταίων Αυτοκρατόρων 
Τα πορτρέτα των Αυτοκρατόρων της δυναστείας των Παλαιολόγων (η τελευταία αυτοκρατορική δυναστεία, που κυβέρνησε από τον 13ο έως τον 15ο αι.) στον κώδικα, συμφωνούν καλά με πορτρέτα σε άλλες πηγές. Στον Mutinensis gr. 122 ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος (βασ. 1259–1282 ) απεικονίζεται να έχει μακριά γενειάδα, πιθανώς φορεμένη σε δίχτυ, η οποία απεικονίζεται και σε άλλες πηγές για την εμφάνιση τού Αυτοκράτορα, όπως σε ένα χρυσόβουλο στα Αρχεία τού Βατικανού και σε ένα άλλο μεσαιωνικό χειρόγραφο, το Monac gr. 442. Ο γιος και διάδοχος τού Μιχαήλ Η΄, Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος (βασ. 1282–1328 ) απεικονίζεται με μία πλατιά και τετράγωνη γενειάδα στον κώδικα, μία απεικόνιση που επίσης σχετίζεται με το πώς απεικονίζεται σε χρυσόβουλα και άλλα χειρόγραφα. Ο Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός (βασ. 1347–1354 ) απεικονίζεται επίσης σε πολλά πορτρέτα σε άλλο χειρόγραφο, Par. gr. 1242, όπου όλα τα πορτρέτα τον δείχνουν με μακριά γενειάδα χωρισμένη στα δύο, όπως στο Mutinensis gr. 122. Το πορτρέτο τού Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου (βασ. 1341–1376, 1379–1390, 1390–1391), που τον δείχνει να έχει διχαλωτά γένια, μοιάζει με το πώς απεικονίζεται ο Αυτοκράτορας στο χρυσόβουλο της ομολογίας του της Ρωμαιοκαθολικής πίστης (από το 1369) και με το πώς κάποτε απεικονίστηκε σε ένα ψηφιδωτό στην Αγία Σοφία. Δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ τού τρόπου, με τον οποίο ο Ιωάννης Ζ΄ Παλαιολόγος (βασ. 1390) απεικονίζεται στον Mutinensis gr. 122 και πώς απεικονίζεται στο μοναδικό άλλο γνωστό πορτρέτο τού Αυτοκράτορα, στο χειρόγραφο Par. gr. 1783 . Τα πορτρέτα τού Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου (βασ. 1391–1425 ) και τού Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου (βα. 1425–1448 ) μοιάζουν πολύ με πορτρέτα σε άλλες πηγές, με τον Μανουήλ Β΄ να απεικονίζεται πάντα διχαλογένιος και με μακριά, ίσια μύτη και τον Ιωάννη Η΄ να έχει πάντα παρόμοια γενειάδα και λοξή μύτη. Το πορτρέτο τού τελευταίου Αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου ΙΔ΄, μοιάζει με το πώς απεικονίζεται στις σφραγίδες της εποχής του. Η έλλειψη γνωστών πορτρέτων -εκτός από αυτών στον κώδικα- των Αυτοκρατόρων Μιχαήλ Θ΄ Παλαιολόγου και Ανδρόνικου Δ΄ Παλαιολόγου και της κατεστραμμένης απεικόνισης στον Mutinensis gr. 122  τού Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου (βασ. 1328–1341) σημαίνει, ότι τα πορτρέτα τους δεν μπορούν να συγκριθούν με απεικονίσεις σε άλλες πηγές. 

Το συγκριτικό υλικό λείπει κάπως για τις δυναστείες των Αγγέλων (1185–1204) και των Λασκαριδών - Βατάτζηδων (1204–1261). Οι αυτοκράτορες των Λασκαριδών - Βατάτζηδων (με εξαίρεση τον Ιωάννη Δ΄ Βατάτζη, που ήταν παιδί) απεικονίζονται όλοι να έχουν περίεργα γένια με κατσαρά άκρα. Στα νομίσματα, τα γένια τους τελειώνουν σε δύο κοντά σημεία, πιθανώς μία προσπάθεια απεικόνισης κάτι παρόμοιου, και σε ένα άλλο χειρόγραφο, το Monac. gr. 442, ο Θεόδωρος Β΄ Βατάτζης (βασ. 1254–1258) απεικονίζεται με τον ίδιο τύπο γενειάδας.  Και ο Ισαάκιος Β΄ Άγγελος (βασ. 1185–1195, 1203–1204) και ο Αλέξιος Γ΄ Άγγελος (βασ. 1195–1203 ) απεικονίζονται στα νομίσματά τους με μυτερά γένια, τέτοια όπως στην απεικόνιση τού Ισαάκιου Β΄ στον κώδικα, αλλά ο κώδικας απεικονίζει τον Αλέξιο Γ΄ με κοντό γένιο. Ο Αλέξιος Ε΄ Δούκας (βασ. 1204), με το παρωνύμιο Mούρτζουφλος (= συνοφρυωμένος) στη ζωή του λόγω των πυκνών φρυδιών του, απεικονίζεται με αυτό το χαρακτηριστικό γνώρισμα στον Mutinensis gr. 122 . 

Αυτά όσον αφορά τους Παλαιολόγους Αυτοκράτορες. Υπάρχουν αρκετά ανεξάρτητα πορτρέτα των Αυτοκρατόρων της δυναστείας των Κομνηνών (1081–1185). Τα πορτρέτα αυτών των Αυτοκρατόρων στον Mutinensis gr. 122 γενικά συμφωνούν καλά με άλλα γνωστά πορτρέτα. Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (βασ. 1081–1118) απεικονίζεται με τετράγωνη γενειάδα στον κώδικα, χαρακτηριστικό που ταιριάζει με τις απεικονίσεις τού Αυτοκράτορα σε ένα άλλο χειρόγραφο, το Vat. gr. 666. Ο διάδοχος τού Αλεξίου Α΄ Ιωάννης Β΄ Κομνηνός παριστάνεται στον κώδικα με στρογγυλεμένη γενειάδα, χαρακτηριστικό που επαναλαμβάνεται και σε άλλες πηγές, όπως ένα ψηφιδωτό στην Αγία Σοφία και μία απεικόνιση στο χειρόγραφο Vat. Urb. gr. 2. Ο τρίτος Αυτοκράτορας των Κομνηνών, ο Μανουήλ Α΄ Κομνηνός (βασ. 1143–1180 ), απεικονίζεται με κοντή γενειάδα στη νομισματοκοπία του και στο χειρόγραφο Vat. gr. 1176, χαρακτηριστικό που έχει το πορτρέτο του στον Mutinensis gr. 122. Ο διάδοχος τού Μανουήλ Α΄, το παιδί Αυτοκράτορας Αλέξιος Β΄ Κομνηνός (βασ. 1180–1183 ) απεικονίζεται χωρίς γένια και ο διάδοχος τού Αλεξίου Β΄, ο θείος του και τυχοδιώκτης Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός (βασ. 1183–1185) απεικονίζεται ως γέρος με μακριά, λευκή γενειάδα που τελειώνει σε δύο σημεία, παρόμοια με το πώς απεικονίζεται στα δικά του νομίσματα. Το σχήμα τού βυζαντινού αυτοκρατορικού στέμματος αλλάζει τον 12ο αι., αποκτώντας ημισφαιρική κορυφή, η οποία βρίσκεται σε πορτρέτα Αυτοκρατόρων στον κώδικα από τον Ιωάννη Β΄ και μετά.

Αξιοπιστία 

Δεδομένου ότι το χειρόγραφο χρονολογείται στον 15ο αι., τα πορτρέτα των μεταγενέστερων δυναστειών είναι πιθανότερο να είναι πιο αξιόπιστα, από τα πορτρέτα παλαιότερων δυναστειών.  Από τον 7ο αι. και μετά, πορτρέτα στον Mutinensis gr. 122 μοιάζουν πολύ με πορτρέτα σε άλλες πηγές. Μετά τον Ηράκλειο (βασ. 610–641 ), υπάρχουν λίγα παραδείγματα πορτρέτων με σαφείς διαφορές σε πορτρέτα σε άλλες πηγές.  Τα πορτρέτα πριν από τον Ηράκλειο είναι πιθανό να είναι σε μεγάλο βαθμό, ή εξ ολοκλήρου, φανταστικά.  Για παράδειγμα, το πορτρέτο τού Κωνσταντίνου Α΄ τού Μεγάλου τον απεικονίζει με μύστακα, που απουσιάζει στις σύγχρονες απεικονίσεις τού Αυτοκράτορα.  Διαφορετικά ενδύματα και στέμματα εφαρμόζονται αναχρονιστικά σε διαφορετικούς πρώιμους Αυτοκράτορες, αλλά τα σχέδια είναι όλα φανταστικά και δεν ταιριάζουν με γνωστά αρχαία ρωμαϊκά αυτοκρατορικά διάσημα. 

Δύο εξέχοντα παραδείγματα πορτρέτων μετά τον Ηράκλειο, που φαίνεται να είναι λανθασμένα, είναι αυτά τού Θεόφιλου (βασ. 829–842 ) και τού Βασίλειος Β΄ (βασ. 976–1025 ).   Το πορτρέτο τού Βασιλείου Β΄ είναι εντελώς διαφορετικό από τα πορτρέτα τού Αυτοκράτορα σε άλλες πηγές, και το πορτρέτο τού Θεόφιλου είναι εξίσου διαφορετικό από τα πορτρέτα του σε σύγχρονα νομίσματα, αν και στην περίπτωση τού Θεόφιλου τα νομίσματα ήταν πολύ σχηματοποιημένα και κατασκευασμένα κατά τη διάρκεια της Εικονομαχικής περιόδου και πιθανότατα έχουν μικρή ακρίβεια, από την άποψη ότι είναι όλα όμοια. Το πορτρέτο τού Ηράκλειου στον κώδικα είναι παρόμοιο με πορτρέτα τού Αυτοκράτορα σε ένα σπάνιο σύνολο πρώιμων νομισμάτων, αλλά διαφορετικό από τα πορτρέτα των τελευταίων 30 περίπου ετών της βασιλείας του. Τα πορτρέτα των Αυτοκρατόρων Κωνσταντίνου Ζ΄ (βασ. 913–959 ), Ρωμανού Α΄ (βασ. 920–944 ), Ρωμανού Β΄ (βασ. 959–963 ) και Νικηφόρου Β΄ δεν ταιριάζουν με τα εξαιρετικά τυποποιημένα πορτρέτα στα νομίσματα αυτών των Αυτοκρατόρων, αν και ίσως χρησιμοποιήθηκαν άλλες πηγές γι' αυτά τα πορτρέτα.  Το πορτρέτο τού Ρωμανού Δ΄ Διογένη (βασ. 1068–1071 ) είναι παρόμοιο με τα πορτρέτα στη νομισματοκοπία τού Ρωμανού Γ΄ Αργυρού (βασ. 1028–1034 ).  Υπάρχουν επίσης παραδείγματα πορτρέτων παλαιότερων Αυτοκρατόρων, που ταιριάζουν πολύ καλά με άλλες απεικονίσεις τους. Για παράδειγμα, το πορτρέτο τού Μιχαήλ Ε΄ Καλαφάτη (βασ. 1041–1042 ) ταιριάζει πολύ με την απεικόνισή του στα νομίσματα, με το ίδιο σχήμα κεφαλιού/προσώπου, γενειάδα και μύστακα.

Ιστοριογραφική ανάλυση 

Το 2001, ο Πέτρε Γκούραν θεώρησε αξιοσημείωτη τη συμπερίληψη του Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνού στην ακολουθία των πορτρέτων, καθώς και αυτός ο Αυτοκράτορας απεικονίζεται με φωτοστέφανο, όπως όλοι οι άλλοι Αυτοκράτορες. Αν και ο Ιωάννης ΣΤ΄ κατείχε την ανώτατη εξουσία στην Κωνσταντινούπολη από το 1347 έως το 1354, η βασιλεία του αποτέλεσε μία σύντομη διακοπή στη διακυβέρνηση της δυναστείας των Παλαιολόγων (το τελευταίο σύνολο πορτρέτων είναι μία σειρά Αυτοκρατόρων των Παλαιολόγων, που βασίλευσαν μετά τον Ιωάννη ΣΤ΄) και επίσης τελείωσε τη σταδιοδρομία του ως μοναχός, όχι ως Αυτοκράτορας, αφού αναγκάστηκε να παραιτηθεί. 

Η Μπάρμπαρα Χιλ, η Λιζ Τζέιμς και ο Ντιόν Σμάιθ υποστήριξαν λανθασμένα το 1994 ότι ο κώδικας περιλαμβάνει μόνο πορτρέτα ανδρών ηγεμόνων, παραλείποντας τα πορτρέτα των αυτοκρατειρών που κυβέρνησαν: της Ειρήνης, της Θεοδώρας και της Ζωής. Οι Χιλ, Τζέιμς και Σμάιθ πίστευαν ότι αυτός ο αποκλεισμός των αυτοκρατειρών που εξουσίασαν μπορεί ίσως να αποδοθεί στους γραφείς τού κώδικα, που θεωρούσαν την «αυτοκρατορία» ως αποκλειστική υπόθεση ανδρών.  Σε αντίθεση με τον ισχυρισμό στη μελέτη τους, ο Mutinensis gr. 122 περιέχει πορτρέτα της Ζωής και της Θεοδώρας (αν και η Ειρήνη δεν έχει πορτρέτο).  Το να εξαιρούνταν η Ζωή και η Θεοδώρα θα ήταν περίεργο, καθώς πολλά άλλα βυζαντινά γραπτά και έργα τέχνης τις δείχνουν να βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο με τους άνδρες Αυτοκράτορες. Σημειωτέον, η Ιστορία τού Σκυλίτζη (χειρόγραφο της της Μαδρίτης) απεικονίζει τους γάμους της Ζωής με τους συζύγους της (συναυτοκράτορες) Ρωμανό Γ΄, Μιχαήλ Δ΄ και Κωνσταντίνο Θ΄, όπου σε κάθε περίπτωση φαίνεται να σημειώνεται ότι η Ζωή προηγείται των συζύγων της σε δύναμη και κύρος.  Μία αξιοσημείωτη λεπτομέρεια των πορτρέτων των αυτοκρατειρών στο Mutinensis gr. 122 είναι ότι απεικονίζονται με ακτινωτά στέμματα, διαφορετικά σε σχέδιο από αυτά των ανδρών ηγεμόνων. Αν και τα στέματα των βυζαντινών αυτοκρατειρών δεν περιγράφονται σε κάποια γνωστή σωζόμενη λογοτεχνική πηγή, άλλες σωζόμενες βυζαντινές απεικονίσεις αυτοκρατειρών απεικονίζουν επίσης στέφανα γυναικών ηγεμόνων ή συζύγων ηγεμόνων με αυτόν τον ακτινωτό τρόπο, επιβεβαιώνοντας την ακρίβεια των σχεδίων.

Επιλεγμένα πορτρέτα

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Πηγές Ιστού

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Πλήρης ψηφιοποιημένη έκδοση του Mutinensis gr. 122

Χειρόγραφα
Έργα βυζαντινής τέχνης