Liberum veto

Το liberum veto (λατινικά για το «ελεύθερο βέτο») ήταν κοινοβουλευτική διάταξη στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία. Ήταν ένας κανόνας ομοφωνίας που επέτρεπε σε οποιοδήποτε μέλος του Σέιμ (νομοθετικό σώμα) να αναγκάσει να τερματίσει αμέσως την τρέχουσα σύνοδο και να ακυρώσει κάθε νομοθεσία που είχε ήδη ψηφιστεί στη σύνοδο φωνάζοντας, Sisto activitatem! (λατινικά: «Σταματώ τη δραστηριότητα!») ή Nie pozwalam! (πολωνικά: «Δεν το επιτρέπω!»). Ο κανόνας ίσχυε από τα μέσα του 17ου αιώνα έως τα τέλη του 18ου αιώνα στις κοινοβουλευτικές συζητήσεις του Σέιμ. Βασιζόταν στην υπόθεση ότι εφόσον όλοι οι Πολωνοί ευγενείς ήταν ίσοι, κάθε μέτρο που ερχόταν ενώπιον του Σέιμ έπρεπε να εγκριθεί ομόφωνα. Το liberum veto αποτελούσε βασικό μέρος του πολιτικού συστήματος της Κοινοπολιτείας, ενισχύοντας τα δημοκρατικά στοιχεία και ελέγχοντας τη βασιλική εξουσία και ήταν αντίθετο με την πανευρωπαϊκή τάση ύπαρξης ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας (απόλυτη μοναρχία).

Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι το liberum veto ήταν μια σημαντική αιτία της επιδείνωσης του πολιτικού συστήματος της Κοινοπολιτείας, ιδιαίτερα τον 18ο αιώνα, όταν ξένες δυνάμεις δωροδόκησαν μέλη του Σέιμ για να παραλύσουν τις διαδικασίες του και την τελική καταστροφή της Κοινοπολιτείας στους διαμελισμούς της Πολωνίας και την ξένη κατοχή, κυριαρχία και χειραγώγηση της Πολωνίας. Ο Πιοτρ Σ. Βάντιτς έγραψε ότι «το ελεύθερο βέτο είχε γίνει το απαίσιο σύμβολο της παλιάς πολωνικής αναρχίας». Την περίοδο 1573–1763, διεξήχθησαν περίπου 150 σέιμ, όπου περίπου το ένα τρίτο απέτυχε να περάσει οποιαδήποτε νομοθεσία, κυρίως λόγω του ελεύθερου βέτο. Η έκφραση πολωνικό κοινοβούλιο σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες προήλθε από τη φαινομενική παράλυση.

Προέλευση 
Ο κανόνας εξελίχθηκε από την αρχή της ομόφωνης συναίνεσης, η οποία προήλθε από τις παραδόσεις λήψης αποφάσεων στο Βασίλειο της Πολωνίας, και αναπτύχθηκε υπό τον ομοσπονδιακό χαρακτήρα της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Κάθε βουλευτής αντιπροσώπευε μια περιοχή στο Σέιμ, όπου εκλεγόταν ο ίδιος σε ένα σέιμικ (το τοπικό σέιμ μιας περιοχής). Έτσι ανέλαβε την ευθύνη στο σέιμικ του για όλες τις αποφάσεις που λαμβάνονταν στο Σέιμ. Δεδομένου ότι όλοι οι ευγενείς θεωρούνταν ίσοι, μια απόφαση που ελήφθη από την πλειοψηφία ενάντια στη θέληση μιας μειοψηφίας (έστω και μόνο ενός σέιμικ) θεωρήθηκε παραβίαση της αρχής της πολιτικής ισότητας.

Στην αρχή, οι διαφωνούντες βουλευτές συχνά πείθονταν ή δείλιαζαν να αποσύρουν τις αντιρρήσεις τους. Επίσης, αρχικά, ο κανόνας χρησιμοποιήθηκε για να καταργηθούν μόνο μεμονωμένοι νόμοι, όχι για να διαλυθεί η αίθουσα και να απορριφθούν όλα τα μέτρα που ψηφίστηκαν. Για παράδειγμα, όπως περιγράφει ο ιστορικός Βουαντίσουαφ Τσαπλίνσκι, στο πλαίσιο του Σέιμ του 1611, ορισμένα ψηφίσματα καταργήθηκαν, αλλά άλλα εγκρίθηκαν. Από τα μέσα του 17ου αιώνα και μετά, ωστόσο, μια αντίρρηση σε οποιοδήποτε σημείο της νομοθεσίας του Σέιμ από έναν βουλευτή ή γερουσιαστή προκαλούσε αυτόματα την απόρριψη άλλης, παλαιότερα εγκριθείσας νομοθεσίας. Αυτό συνέβη επειδή όλη η νομοθεσία που υιοθετήθηκε από ένα δεδομένο Σέιμ αποτελούσε ένα σύνολο.

Συνήθως και λανθασμένα πιστεύεται ότι ένα Σέιμ διαταράχθηκε για πρώτη φορά από το liberum veto από έναν βουλευτή του Τράκαϊ, Βουαντίσουαφ Σιτσίνσκι, το 1652. Στην πραγματικότητα, άσκησε βέτο μόνο στη συνέχιση των διαβουλεύσεων του Σέιμ πέραν της προβλεπόμενης προθεσμίας. Είχε, όμως, δημιουργήσει ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Κατά τη διάρκεια των διαδικασιών των επόμενων λίγων σέιμ, το βέτο εξακολουθούσε περιστασιακά να ακυρώνεται, αλλά σταδιακά έγινε πιο αποδεκτό. Πριν περάσουν 20 χρόνια, το 1669 στην Κρακοβία, ολόκληρο το Σέιμ διαταράχθηκε πρόωρα λόγω της ισχύος του liberum veto προτού ολοκληρώσει τις συζητήσεις του, από τον βουλευτή του Κιέβου , Άνταμ Ολίζαρ. Η πρακτική βγήκε εκτός ελέγχου και το 1688, το Σέιμ διαλύθηκε ακόμη και πριν από την έναρξη των διαδικασιών ή την εκλογή του Διευθύνων του Σέιμ.

Ζενίθ 
Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι (1674–1696), οι μισές διαδικασίες του Σέιμ ακυρώθηκαν λόγω του βέτο. Η πρακτική εξαπλώθηκε επίσης από το εθνικό Σέιμ στα τοπικά σέιμικ. Στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα, έγινε ολοένα και πιο σύνηθες η διάλυση των συνεδριάσεων του Σέιμ με το liberum veto, καθώς οι γείτονες της Κοινοπολιτείας, κυρίως η Ρωσία και η Πρωσία, βρήκαν ότι ήταν ένα χρήσιμο εργαλείο για να ματαιώσουν τις προσπάθειες μεταρρύθμισης και ενίσχυσης της Κοινοπολιτείας. Δωροδοκώντας βουλευτές για να ασκήσουν το βέτο τους, οι γείτονες της Πολωνίας θα μπορούσαν να εκτροχιάσουν κάθε μέτρο που δεν τους άρεσε. Η Κοινοπολιτεία επιδεινώθηκε από ευρωπαϊκή δύναμη σε κατάσταση αναρχίας. Μόνο λίγα Σέιμ μπόρεσαν να συναντηθούν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Οίκου της Σαξονίας στην Πολωνία (1696–1763), η τελευταία το 1736. Μόνο 8 από τις 18 συνόδους του Σέιμ κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αυγούστου Β΄ (1697–1733) ψήφισαν νομοθεσία. Για μια περίοδο 30 ετών γύρω από τη βασιλεία του Αυγούστου Γ΄, μόνο μία σύνοδος μπόρεσε να περάσει νομοθεσία (1734–1763). Η κυβέρνηση βρισκόταν κοντά στην κατάρρευση, προκαλώντας τον όρο «πολωνική αναρχία», και η χώρα διοικούνταν από επαρχιακές συνελεύσεις και άρχοντες.

Η διαταραχή της διακυβέρνησης της Κοινοπολιτείας που προκλήθηκε από το liberum veto ήταν εξαιρετικά σημαντική. Από το 1573 έως το 1763, διεξήχθησαν περίπου 150 Σέιμ, εκ των οποίων τα 53 απέτυχαν να ψηφίσουν νομοθεσία. Ο ιστορικός Γιάτσεκ Γέντρουχ, σημειώνει ότι από τα 53 διαταραγμένα Σέιμ, τα 32 διαταράχθηκαν από το liberum veto.

Τελευταία χρόνια 
Τον 18ο αιώνα εξελίχθηκε ένας θεσμός γνωστός ως «συνομοσπονδιακό σέιμ». Ήταν μια συνεδρίαση του κοινοβουλίου που λειτουργούσε σύμφωνα με τους κανόνες μιας συνομοσπονδίας. Ο πρωταρχικός σκοπός του ήταν να αποφύγει τη διατάραξη από το liberum veto, σε αντίθεση με το εθνικό Σέιμ, το οποίο παρέλυε από το βέτο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, σχηματίστηκε ένα συνομοσπονδιακό σείμ από το σύνολο των μελών του εθνικού Σέιμ, έτσι ώστε να μην λειτουργήσει το liberum veto.

Το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, σηματοδοτώντας την εποχή του Διαφωτισμού στην Πολωνία και υπήρξε επίσης μάρτυρας μιας αυξημένης τάσης με στόχο τη μεταρρύθμιση της αναποτελεσματικής διακυβέρνησης της Κοινοπολιτείας. Οι μεταρρυθμίσεις του 1764–1766 βελτίωσαν τις διαδικασίες του Σέιμ. Εισήχθη η πλειοψηφία των ψηφοφοριών για μη κρίσιμα θέματα, συμπεριλαμβανομένων των περισσότερων οικονομικών και φορολογικών θεμάτων, με δεσμευτικές οδηγίες από τα σέιμικ να είναι παράνομες. Ο δρόμος προς τη μεταρρύθμιση δεν ήταν εύκολος, καθώς οι συντηρητικοί, υποστηριζόμενοι από ξένες δυνάμεις, αντιτάχθηκαν στις περισσότερες αλλαγές και προσπάθησαν να υπερασπιστούν το liberum veto και άλλα στοιχεία που διαιώνιζαν την αναποτελεσματική διακυβέρνηση, κυρίως από τους Καρδινάλιους Νόμους του 1768.

Το liberum veto καταργήθηκε τελικά με το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791, που εγκρίθηκε από ένα συνομοσπονδιακό σέιμ, το οποίο καθιέρωσε οριστικά την αρχή της κυριαρχίας της πλειοψηφίας. Τα επιτεύγματα αυτού του συντάγματος, ωστόσο, το οποίο ο ιστορικός Νόρμαν Ντέιβις αποκάλεσε «το πρώτο σύνταγμα αυτού του είδους στην Ευρώπη», αναιρέθηκαν από ένα άλλο συνομοσπονδιακό σέιμ, που συνήλθε στο Γκρόντνο το 1793. Αυτό το Σέιμ, υπό την πίεση της Ρωσίας και της Πρωσίας, επικύρωσε το δεύτερο διαμελισμό της Πολωνίας, προβλέποντας τον τρίτο διαμελισμό της Πολωνίας, την τελική εξαφάνιση της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας μόλις δύο χρόνια αργότερα.

Δείτε επίσης 
 Συναινετική λήψη αποφάσεων
 Πολιτική κωλυσιεργία
 Μειοψηφισμός

Σημειώσεις

Παραπομπές

Περαιτέρω ανάγνωση 
 Ντέιβις, Νόρμαν. God's Playground: The origins to 1795 (2005).
 Γκζέγκος Έκιερτ, «Veto, Liberum», στο Seymour Martin Lipset, ed. ''The Encyclopedia of Democracy'' (1998) 4:1340-41
 Χάινμπεργκ, Τζον Γκίλμπερτ. «Ιστορία της αρχής της πλειοψηφίας». The American Political Science Review (1926) 20#1 σελ: 52–68. στο JSTOR
 Λουκόφσκι, Γέζι. «Πολιτικές ιδέες μεταξύ των Πολωνών Ευγενών τον δέκατο όγδοο αιώνα (έως 1788)». The Slavonic and East European Review (2004): 1–26. στο JSTOR
 Ρόχατς, Ντάλιμπορ. "Ο κανόνας της ομοφωνίας και η θρησκευτική κλασματοποίηση στην Πολωνο-Λιθουανική Δημοκρατία." Συνταγματική Πολιτική Οικονομία (2008) 19#2 σελ: 111–128.
 Ρόχατς, Ντάλιμπορ. "It Is by Unrule That Poland Stands": Θεσμοί και πολιτική σκέψη στην Πολωνο-Λιθουανική Δημοκρατία." The Independent Institute 13.2 (2008): 209–224. Σε σύνδεση

Βέτο
Σέιμ της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας
Νομική ιστορία της Πολωνίας
Νομική ιστορία της Λιθουανίας
Νομική ιστορία της Λευκορωσίας