Κρατικός σοσιαλισμός

Ο κρατικός σοσιαλισμός είναι πολιτική και οικονομική ιδεολογία, που θεωρητικοποιήθηκε από τον Φερντινάντ Λασσάλ, μέσα στο σοσιαλιστικό κίνημα που είναι ενάντια στην ιδιοκτησία και υποστηρίζει την κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, είτε ως προσωρινό μέτρο είτε ως χαρακτηριστικό του σοσιαλισμού στη μετάβαση από το καπιταλιστικό στον σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής ή στην κομμουνιστική κοινωνία. Αναφέρεται στη θεωρία, το δόγμα και το κίνημα που υποστηρίζει μια σχεδιασμένη οικονομία ελεγχόμενη από το κράτος, στο οποίο όλες οι βιομηχανίες και οι φυσικοί πόροι ανήκουν στο κράτος.

Εκτός από τους αναρχικούς και άλλους ελευθεριακούς σοσιαλιστές, υπήρχε, στο παρελθόν, εμπιστοσύνη μεταξύ των σοσιαλιστών στην έννοια του κρατικού σοσιαλισμού ως η πιο αποτελεσματική μορφή σοσιαλισμού. Μερικοί πρώτοι σοσιαλδημοκράτες στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, όπως η Φαβιανοί, ισχυρίστηκαν ότι η βρετανική κοινωνία ήταν ήδη ως επί το πλείστον σοσιαλιστική και ότι η οικονομία ήταν σημαντικά σοσιαλιστική μέσω κυβερνητικών επιχειρήσεων που δημιουργήθηκαν από συντηρητικές και φιλελεύθερες κυβερνήσεις που μπορούσαν να λειτουργήσουν για τα συμφέροντα του λαού μέσω της επιρροής των εκπροσώπων τους, ένα επιχείρημα που επικαλέστηκαν εκ νέου ορισμένοι σοσιαλιστές στη μεταπολεμική Βρετανία. Ο κρατικός σοσιαλισμός έπεσε σε παρακμή ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1970, με την εμφάνιση του στασιμοπληθωρισμού κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης της δεκαετίας του 1970, με την άνοδο του νεοφιλελευθερισμού και αργότερα με την πτώση των κρατικών σοσιαλιστικών εθνών στο Ανατολικό Μπλοκ κατά τη διάρκεια των Επαναστάσεων του 1989 και την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.

Ως όρος, ο κρατικός σοσιαλισμός χρησιμοποιείται συχνά εναλλακτικά με τον κρατικό καπιταλισμό σε σχέση με τα οικονομικά συστήματα των μαρξιστικών-λενινιστικών κρατών, όπως η Σοβιετική Ένωση, για να τονιστεί ο ρόλος του κρατικού σχεδιασμού σε αυτές τις οικονομίες, με τους επικριτές του εν λόγω συστήματος να αναφέρονται σε αυτό περισσότερο κοινώς ως κρατικός καπιταλισμός. Οι δημοκρατικοί και ελευθεριακοί σοσιαλιστές ισχυρίζονται ότι αυτά τα κράτη είχαν περιορισμένο μόνο αριθμό σοσιαλιστικών χαρακτηριστικών. Ωστόσο, άλλοι υποστηρίζουν ότι οι εργάτες στη Σοβιετική Ένωση και σε άλλα μαρξιστικά-λενινιστικά κράτη είχαν πραγματικό έλεγχο στα μέσα παραγωγής μέσω θεσμών όπως τα συνδικάτα. Ακαδημαϊκοί, πολιτικοί σχολιαστές και άλλοι μελετητές τείνουν να διακρίνουν μεταξύ του αυταρχικού κρατικού σοσιαλισμού και του δημοκρατικού κρατικού σοσιαλισμού, με τον πρώτο να εκπροσωπεί το Σοβιετικό Μπλοκ και τον δεύτερο να εκπροσωπεί χώρες του Δυτικού Μπλοκ που έχουν κυβερνηθεί δημοκρατικά από σοσιαλιστικά κόμματα όπως η Βρετανία, η Γαλλία, η Σουηδία και οι δυτικές σοσιαλδημοκρατίες γενικά, μεταξύ άλλων.

Ως ταξινόμηση μέσα στο σοσιαλιστικό κίνημα, ο κρατικός σοσιαλισμός θεωρείται αντίθετος με τον ελευθεριακό σοσιαλισμό, ο οποίος απορρίπτει την άποψη ότι ο σοσιαλισμός μπορεί να κατασκευαστεί χρησιμοποιώντας υπάρχοντες κρατικούς θεσμούς ή κυβερνητικές πολιτικές. Αντίθετα, οι υποστηρικτές του κρατικού σοσιαλισμού ισχυρίζονται ότι το κράτος –μέσω πρακτικών εκτιμήσεων διακυβέρνησης– πρέπει να διαδραματίσει τουλάχιστον έναν προσωρινό ρόλο στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Είναι δυνατό να συλλάβουμε ένα δημοκρατικό σοσιαλιστικό κράτος που κατέχει τα μέσα παραγωγής και είναι εσωτερικά οργανωμένο με συμμετοχικό, συνεργατικό τρόπο, επιτυγχάνοντας έτσι τόσο την κοινωνική ιδιοκτησία της παραγωγικής ιδιοκτησίας όσο και τη δημοκρατία στο χώρο εργασίας. Σήμερα, ο κρατικός σοσιαλισμός υποστηρίζεται κυρίως από μαρξιστές-λενινιστές και άλλους σοσιαλιστές που υποστηρίζουν ένα σοσιαλιστικό κράτος.

Ιστορία 
Ο ρόλος του κράτους στο σοσιαλισμό έχει διχάσει το σοσιαλιστικό κίνημα. Η φιλοσοφία του κρατικού σοσιαλισμού παρουσιάστηκε για πρώτη φορά ρητά από τον Φερντινάντ Λασσάλ. Σε αντίθεση με την προοπτική του Καρλ Μαρξ, ο Λασσάλ απέρριψε την έννοια του κράτους ως μια ταξική δομή εξουσίας, της οποίας η κύρια λειτουργία ήταν να διατηρήσει τις υπάρχουσες ταξικές δομές. Ο Λασσάλ απέρριψε επίσης τη μαρξιστική άποψη ότι το κράτος ήταν προορισμένο να «μαραζώσει». Ο Λασσάλ θεωρούσε το κράτος ως μια οντότητα ανεξάρτητη από τις ταξικές υποταγές και ως ένα όργανο δικαιοσύνης που θα ήταν επομένως απαραίτητο για την επίτευξη του σοσιαλισμού. 

Οι πρώτες έννοιες του κρατικού σοσιαλισμού διατυπώθηκαν από αναρχικούς και ελευθεριακούς φιλοσόφους που αντιτάχθηκαν στην έννοια του κράτους. Στο Κρατισμός και Αναρχία, ο Μιχαήλ Μπακούνιν εντόπισε μια κρατισμική τάση μέσα στο μαρξιστικό κίνημα, την οποία αντιπαραβάλλει στον ελευθεριακό σοσιαλισμό και απέδωσε στη φιλοσοφία του Μαρξ. Ο Μπακούνιν προέβλεψε ότι η θεωρία του Μαρξ για τη μετάβαση από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό, που περιλαμβάνει την κατάληψη της κρατικής εξουσίας από την εργατική τάξη σε μια δικτατορία του προλεταριάτου, θα οδηγούσε τελικά σε σφετερισμό της εξουσίας από τον κρατικό μηχανισμό που ενεργούσε για το δικό του συμφέρον, εισάγοντας μια νέα μορφή τον καπιταλισμό παρά την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού.

Ως πολιτική ιδεολογία, ο κρατικός σοσιαλισμός αναδείχθηκε κατά τη διάρκεια των μπολσεβικικών, λενινιστικών και αργότερα μαρξιστικών-λενινιστικών επαναστάσεων του 20ού αιώνα, όπου ο μονοκομματικός έλεγχος του κράτους και κατ΄ επέκταση των πολιτικών και οικονομικών σφαιρών της κοινωνίας δικαιολογούνταν ως μέσο για τη διαφύλαξη της επανάστασης ενάντια στην αντεπαναστατική εξέγερση και την ξένη εισβολή. Η σταλινική θεωρία του σοσιαλισμού σε μια χώρα ήταν μια προσπάθεια να νομιμοποιηθεί η κρατικά κατευθυνόμενη δραστηριότητα σε μια προσπάθεια να επιταχυνθεί η εκβιομηχάνιση της Σοβιετικής Ένωσης.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

 

Οικονομικές αντιλήψεις
Πολιτική φιλοσοφία
Σοσιαλισμός
Σοσιαλισμός ανά είδος