Μωβ μέδουσα

Η μωβ μέδουσα ή τσούχτρα (επιστημονική ονομασία: Pelagia noctiluca) είναι μέδουσα της οικογένειας Πελαγίδες και το μόνο αναγνωρισμένο επί του παρόντος είδος στο γένος της. Η επιστημονική ονομασία προέρχεται από τα ελληνικά, πελαγία σημαίνει «θαλασσινός», από τη λέξη πέλαγο,  και στα λατινικά noctiluca είναι η συνδυαστική μορφή του nox «νύχτα» και lux σημαίνει φως· επομένως, η Pelagia noctiluca μπορεί να περιγραφεί ως ένας θαλάσσιος οργανισμός με την ικανότητα να λάμπει στο σκοτάδι (βιοφωταύγεια). Απαντάται παγκοσμίως σε τροπικές και θερμές εύκρατες θάλασσες, αν και υπάρχουν υποψίες ότι καταγραφές από την περιοχή του Βόρειου Ατλαντικού, η οποία περιλαμβάνει τη Μεσόγειο και τον Κόλπο του Μεξικού, αντιπροσωπεύουν στενά συγγενικά αλλά προς το παρόν μη αναγνωρισμένα είδη.

Ένα αρκετά μικρό και ποικιλόχρωμο είδος, τόσο τα πλοκάμια του όσο και η (ασυνήθιστο στις μέδουσες) καμπάνα καλύπτονται από κεντριά. Τα περιστατικά τσιμπήματος είναι κοινά, επώδυνα και τα συμπτώματα μπορεί να επιμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά γενικά δεν είναι επικίνδυνα. Όταν μεγάλος αριθμός αυτού του ωκεάνιου είδους ξεβράζεται στην ακτή, η τοπική οικονομία μπορεί να επηρεαστεί επειδή οι τουρίστες αποφεύγουν τις παραλίες και οι ψαράδες τσιμπούνται ενώ προσπαθούν να ανασύρουν τα δίχτυα τους, τα οποία μπορεί να γεμίσουν μέδουσες. Επιπλέον, έχουν καταγραφεί σμήνη Pelagia noctiluca που εξαφανίζουν ολόκληρα ιχθυοτροφεία. Εξαιτίας αυτού, έχει γίνει ένα από τα πιο μελετημένα είδη μεδουσών.

Κατανομή, ενδιαιτήματα και ταξινόμηση 

Αυτή η μέδουσα είναι πιο γνωστή από την περιοχή του Βόρειου Ατλαντικού, με κατανομή από τον 4ο βόρειο παράλληλο (ακριβώς βόρεια του Ισημερινού) έως τη Βόρεια Θάλασσα και τον Ατλαντικό Καναδά, συμπεριλαμβανομένης της Μεσογείου και του Κόλπου του Μεξικού.

Υπάρχουν αναφορές ότι υπάρχει στις περισσότερες άλλες τροπικές ή θερμές εύκρατες θάλασσες σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων τόσο του Ειρηνικού όσο και του Ινδικού Ωκεανού, με το νότιο όριο να φαίνεται ότι είναι ο 42ος νότιος παράλληλος. Μερικές από τις τοποθεσίες είναι η Καλιφόρνια (σπάνια), η Χαβάη (σπάνια) και όλη η Αυστραλία (κοινή).  Ωστόσο, υπάρχει η υποψία ότι η Pelagia noctiluca —όπως ορίζεται επί του παρόντος— είναι ένα σύμπλεγμα ειδών με καταγραφές εκτός της περιοχής του Βόρειου Ατλαντικού που αφορούν άλλα στενά συγγενικά είδη που επί του παρόντος δεν έχουν αναγνωριστεί ή περιγραφεί. Ακόμη και οι πληθυσμοί του Βόρειου και του Νότιου Ατλαντικού παρουσιάζουν σημαντικές γενετικές διαφορές. Είναι απαραίτητη μια ολοκληρωμένη ταξινομική ανασκόπηση για την επίλυση της κατάστασης. Το 2014, ένα δεύτερο είδος στο γένος Pelagia περιγράφηκε από τη Μεσόγειο, αλλά δύο χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε στο δικό του γένος ως Mawia benovici.

Η κολυμβητική ικανότητα της Pelagia noctiluca είναι περιορισμένη και ως εκ τούτου μεγάλα σμήνη αυτού του ωκεάνιου είδους μεταφέρονται περιστασιακά από τον άνεμο ή το ρεύμα σε παράκτιες περιοχές, μερικές φορές καταλήγοντας να ξεβραστούν σε παραλίες. Αυτό σημαίνει επίσης ότι το είδος εμφανίζεται μερικές φορές σε νερά που δεν έχουν τη θερμοκρασία που προτιμά, όπως τα νησιά Σέτλαντ και τα νορβηγική τάφρος. Εμφανίζεται γενικά σε θερμοκρασίες νερού μεταξύ 10 και 27°C, αλλά κάτω από  σταματά να πάλλεται. Κινείται κυρίως από την επιφάνεια έως βάθος , αλλά έχει καταγραφεί στα . Η Pelagia noctiluca συμμετέχει στην κατακόρυφη μετανάστευση, που εμφανίζεται κοντά στην επιφάνεια τη νύχτα και βαθύτερα κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Οι τοπικοί πληθυσμοί παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις και το είδος μπορεί να μείνει ουσιαστικά μη καταγεγραμμένο σε μια περιοχή για χρόνια, μέχρι να επανεμφανιστεί ξαφνικά σε τεράστια σμήνη. Περιστασιακά, ένα σμήνος μπορεί να καλύπτει δεκάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα, να περιλαμβάνει εκατομμύρια μέδουσες και να φτάνει σε πυκνότητες άνω των 500 ατόμων ανά m3.

Περιγραφή 

Οι Pelagia noctiluca είναι αρκετά μικρές μέδουσες με ενήλικες με διάμετρο κώδωνα . Το χρώμα τους είναι μεταβλητό, από μωβ, ροζ, ανοιχτό καφέ έως κίτρινο. Το σώμα είναι ακτινικά συμμετρικό. Υπάρχει μόνο μία σωματική κοιλότητα γνωστή ως γαστραγγειακή κοιλότητα. Αυτό είναι ένα πρωτόγονο έντερο ή πεπτική κοιλότητα με μόνο ένα άνοιγμα που χρησιμοποιείται για την κατάποση και την απέκκριση. Υπάρχουν τέσσερις μακριοί στοματικοί βραχίονες. Καθεμία έχει οκτώ μακριά πλοκάμια που αναδύονται από το περιθώριο της ομπρέλας. Όντας ακτινικά συμμετρική, δεν έχει κεφάλι και επομένως δεν έχει κεντρικό νευρικό σύστημα.

Οι Pelagia noctiluca έχουν βιοφωταύγεια, δηλαδή έχουν την ικανότητα να παράγουν χαμηλό φως που είναι ορατό στον άνθρωπο κατά τη διάρκεια της νύχτας. Το φως εκπέμπεται με τη μορφή αναλαμπών όταν η μέδουσα διεγείρεται από αναταράξεις που δημιουργούνται από τα κύματα ή από την κίνηση ενός πλοίου. Αυτές οι λάμψεις είναι σχετικά μικρής διάρκειας και σταδιακά εξασθενούν. Μια πολύ πρώιμη περιγραφή της βιοφωταύγειας δόθηκε από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο στο Φυσική Ιστορία (77 μ.Χ.) και τώρα θεωρείται ότι αναφέρεται στον P. noctiluca.

Συμπεριφορά

Κύκλος ζωής και αναπαραγωγή 

Η Pelagia noctiluca είναι προσαρμοσμένη στον πελαγικό τρόπο ζωής στην ανοιχτή θάλασσα. Ενώ οι περισσότερες μέδουσες, συμπεριλαμβανομένων των άλλων ειδών της οικογένειας, έχουν κύκλο ζωής με τα στάδια της ελεύθερης κολύμβησης και ένα στάδιο πολύποδα, η P. noctiluca έχει προσαρμοστεί με τέτοιο τρόπο ώστε το στάδιο του πολύποδα απουσιάζει. Η P. noctiluca αναπαράγεται σεξουαλικά με το αρσενικό και το θηλυκό να απελευθερώνουν αντίστοιχα το σπέρμα και τα ωάρια στη θάλασσα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αρχικά, η μέδουσα του P. noctiluca έχει μόνο διάμετρο καμπάνας περίπου . Ορισμένα φθάνουν ήδη σε ωριμότητα όταν έχουν διάμετρο κώδωνα  στα  όλα είναι ώριμα. Στη Μεσόγειο Θάλασσα, η P. noctiluca φαίνεται να αναπαράγεται κυρίως μεταξύ του τέλους του καλοκαιριού και των αρχών του χειμώνα, αλλά και σε χαμηλότερα επίπεδα την άνοιξη έως τις αρχές του καλοκαιριού. Μεγάλα σμήνη ενηλίκων στην επιφάνεια του πελάγους σε ορισμένες περιόδους του έτους πιθανώς να είναι συσσωματώματα αναπαραγωγής. Αυτή η μέδουσα ζει συνήθως για περίπου 9 μήνες.

Σίτιση 
Η Pelagia noctiluca έχει καταγραφεί να τρέφεται με ένα ευρύ φάσμα μικρών οργανισμών όπως τα πλαγκτονικά καρκινοειδή, προνύμφες μαλακίων, υδρόζωα, σιφωνοφόρα, χαιτόγναθα, αυγά και προνύμφες ψαριών καθώς και αιωρούμενα υπολείμματα και μικροσκοπικό φυτοπλαγκτόν. Το φυτοπλαγκτόν μπορεί να καταναλωθεί είτε άμεσα είτε έμμεσα με την κατανάλωση φυτοφάγων καρκινοειδών με στομάχια γεμάτα με αυτό. Η ικανότητα κατανάλωσης φυτοπλαγκτόν είναι - εξ όσων είναι γνωστό - εξαιρετικά ασυνήθιστη στα κνιδόζωα. Ο κανιβαλισμός όπου οι ενήλικες καταναλώνουν μικρά από το είδος τους είναι επίσης κοινός στη P. noctiluca.

Τσίμπημα 

Η Pelagia noctiluca θεωρείται η πιο σημαντική μέδουσα που τσιμπάει στη Μεσόγειο Θάλασσα. Τόσο τα πλοκάμια της όσο και -ασυνήθιστα για τις μέδουσες- ο κώδωνας καλύπτονται από κνιδοκύτταρα (κύτταρα που τσιμπούν) και ακόμη και πρόσφατα νεκρά, ξεβρασμένα άτομα μπορούν να τσιμπήσουν. Το τσίμπημα προκαλεί πόνο που συνήθως διαρκεί 1-2 εβδομάδες, τοπική ερυθρότητα, οίδημα και εξάνθημα, αλλά γενικά δεν είναι επικίνδυνο και δεν υπάρχουν καταγεγραμμένοι θάνατοι. Μερικές φορές, τα συμπτώματα μπορεί να είναι πιο γενικά και περιλαμβάνουν ζάλη, έμετο και διάρροια. Ξαφνικά επαναλαμβανόμενα δερματικά εξανθήματα μπορεί να συμβούν χρόνια αργότερα. Σπάνια, το τσίμπημα μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αλλεργική αντίδραση και να αφήσει ουλές ή υπερχρωματισμένα σημάδια στο δέρμα που μπορεί να παραμείνουν για χρόνια μετά τη συνάντηση. Υπάρχει μια γνωστή περίπτωση όπου ένα τσίμπημα από το P. noctiluca προκάλεσε σύνδρομο Γκιλαίν-Μπαρέ, αλλά όλα τα συμπτώματα εξαφανίστηκαν μέσα σε 6 μήνες. Περιέργως, έχει καταγραφεί ένα είδος χταποδιού να «δανείζεται» την ικανότητα τσιμπήματος ενός P. noctiluca. Το χταπόδι άρπαξε και τοποθέτησε τη μέδουσα με τέτοιο τρόπο ώστε να παρέχει άμυνα.

Παραπομπές

Πηγές 
 Russell, FS 1970. The Medusae of the British Isles, Volume 2 : Pelagic Scyphozoa, με συμπλήρωμα στο Vol. I. Cambridge University Press
 RSK Barnes 1998. The Diversity of Living Organisms, Blackwell Science
 RSK Barnes, P. Calow and PJW Olive 1993, The Invertebrates (δεύτερη έκδοση) Blackwell Science

Σκυφόζωα