Άγιος Πορφύριος (Επίσκοπος Γάζας)

Ο Άγιος Πορφύριος (347–420) ήταν επίσκοπος της Γάζας από το 395 έως το 420, γνωστός από την αφήγηση στον Βίο του, για τον εκχριστιανισμό της απείθαρχης παγανιστικής πόλης της Γάζας και κατεδαφίζοντας τους ναούς της.

Ο Άγιος Πορφύριος είναι γνωστός μόνο από μια ζωντανή βιογραφία του αγιογράφου Μάρκου του Διακόνου και από μια αναφορά του Πατριάρχη Ιεροσολύμων, Ιωάννη Β΄. Το Vita Porphyrii φαίνεται να είναι μια σύγχρονη αφήγηση του Πορφυρίου που εξιστορεί με κάποια λεπτομέρεια το τέλος του παγανισμού στη Γάζα στις αρχές του 5ου αιώνα. Ωστόσο, το κείμενο έχει θεωρηθεί από μερικούς τον 20ο αιώνα ως αγιολογία παρά την ιστορία, και ορισμένα στοιχεία του είναι παραδείγματα των στερεοτυπικών φανταστικών γεγονότων που χαρακτηρίζουν αυτή τη λογοτεχνική μορφή. Από την άλλη πλευρά, ο συγγραφέας ήταν σίγουρα πολύ καλά εξοικειωμένος με τη Γάζα στην ύστερη αρχαιότητα και οι δηλώσεις του παρουσιάζουν ενδιαφέρον για την αντανάκλαση στάσεων του 5ου αιώνα. Ο Γερμανός βιβλιοθηκάριος Λούκας Χόλστενιους έγραψε μια βιογραφία του θέματος και προσπάθησε να εντοπίσει τα χειρόγραφά του.

Το σώμα του λέγεται ότι είναι θαμμένο στο Εκκλησία του Αγίου Πορφυρίου, στην Πόλη Της Γάζας, στην Παλαιστίνη.

Ένας δρόμος στο Ζετζτούν της Μάλτας φέρει το όνομα του αγίου.

Λογαριασμός στο Vita Porphyrii 
Η Γάζα είχε ιστορία ως μέρος εχθρικό προς τους πρώτους Χριστιανούς. Αρκετοί είχαν υποστεί μαρτύριο εκεί, στον μεγάλο διωγμό του Διοκλητιανού (303–313) και η σύντομη παγανιστική αναβίωση υπό τον Ιουλιανό (362–363) είχε δει το κάψιμο της χριστιανικής βασιλικής και αρκετούς Χριστιανούς να θανατώνονται.

Οι κάτοικοι της Γάζας ήταν τόσο εχθρικοί προς τους Χριστιανούς που η χριστιανική εκκλησία έπρεπε να χτιστεί έξω από τα τείχη, σε ασφαλή απόσταση, ενώ οι Χριστιανοί επίσκοποι του 4ου αιώνα αποκαλούνταν συγκεκριμένα «επίσκοποι των εκκλησιών της Γάζας». Σύμφωνα με το βιογραφικό του Πορφυρίου, η  χριστιανική κοινότητα στη Γάζα αριθμούσε τότε, μετά βίας, τους 280 πιστούς που αντιστάθηκαν στο κλείσιμο των ναών και στην καταστροφή των παγανιστικών εικόνων που είχαν ξεκινήσει σε πιο εκχριστιανισμένες περιοχές.

Σύμφωνα με την βιογραφία του, ο Πορφύριος διορίστηκε επίσκοπος σε ηλικία 45 ετών. Έφτασε στην πόλη χωρίς επεισόδια, αλλά ακολούθησε ξηρασία την ίδια χρονιά και οι ειδωλολάτρες κατηγόρησαν [σχετικά] το πράγμα με τον ερχομό του μακαριστού, λέγοντας ότι «μας αποκαλύφθηκε από τον Μάρνα (Ντάγκον) ότι τα πόδια του Πορφυρίου φέρνουν κακή τύχη στην πόλη». (Vita 19–20) Ακολούθησε περαιτέρω παρενόχληση (Vita 21, 25) με την υποστήριξη τοπικών αξιωματούχων.

Σε απάντηση, ο Πορφύριος έστειλε τον Μάρκο, τον διάκονο και χρονικογράφο του, στην Κωνσταντινούπολη το 398 για να λάβει εντολή να κλείσουν τους ειδωλολατρικούς ναούς της Γάζας. Ένας αξιωματούχος, ονόματι Ιλάριος, έφτασε κανονικά με στρατιώτες για να κλείσουν τους ναούς, αλλά το Μαρνείο παρέμεινε ανοιχτό επειδή ο Ιλάριος δωροδοκήθηκε με ένα μεγάλο χρηματικό ποσό (Vita 27). Δεν υπήρξε μεγάλη αλλαγή, ωστόσο, στη στάση του έναντι του λαού, ωστόσο αρνήθηκε να επιτρέψει στους Χριστιανούς «να κατέχουν οποιοδήποτε πολιτικό αξίωμα, αλλά τους παρακαλούσε ως άτακτους σκλάβους» (Vita 32).

Στη συνέχεια, ο Πορφύριος πήγε στην Κωνσταντινούπολη τον χειμώνα του 401–402, συνοδευόμενος από τον επίσκοπο Καισαρείας Παλαιστίνης και μαζί έπεισαν την αυτοκράτειρα Ευδοξία, που ήταν η κυρίαρχη δύναμη στην αυλή του Αρκαδίου, να επικρατήσει στον αυτοκράτορα και να αποκτήσει από αυτόν διάταγμα για την καταστροφή των παγανιστικών ναών στη Γάζα. Ο Κυνήγιος, ειδικός αυτοκρατορικός απεσταλμένος, εκτέλεσε το διάταγμα τον Μάιο του 402. Οκτώ ναοί, αυτοί της Αφροδίτης, της Εκάτης, του Ήλιου, του Απόλλωνα, της Κόρης (Περσεφόνη), της Τύχης (Τυχαίων), του ιερού ενός ήρωα (Ηρώων), ακόμη και του Μαρνείου, είτε κατεδαφίστηκαν είτε κάηκαν. «Και υπήρχαν και άλλα πάρα πολλά είδωλα στα σπίτια και στα χωριά», αφηγείται ο Μάρκος, αλλά η ανώτερη τάξη που είχε τέτοια πράγματα είχε φύγει από την πόλη εκ των προτέρων. Ταυτόχρονα, στρατιώτες οι οποίοι είχαν καταγραφεί στα άδεια σπίτια, επισκέπτονταν κάθε σπίτι, αρπάζοντας και καίγοντας τα είδωλα και τις ιδιωτικές βιβλιοθήκες ως «βιβλία της μαγείας».

Το Μαρνείο, ένας ιερός ναός του Δία Μάρνα, ο οποίος ήταν η τοπική ελληνιστική ενσάρκωση του Ντάγκον, του προστάτη της γεωργίας, ενός θεού που λατρευόταν στο Λεβάντε από την 3η χιλιετία π.Χ., πυρπολήθηκε με πίσσα, θείο και λίπος. Συνέχισε να καίει για πολλές μέρες, ενώ πέτρες του Μαρνείου επαναχρησιμοποιήθηκαν θριαμβευτικά για την πλακόστρωση των δρόμων. Αυτός ο ναός είχε ξαναχτιστεί υπό τις οδηγίες του Αδριανού (κυβέρνησε 117–138), ο οποίος επισκέφτηκε τη Γάζα και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στα νομίσματα της Γάζας του ίδιου του Αδριανού. Σε μια από τις επισκέψεις του Αδριανού, επίσης, μπορεί κανείς να αναθέσει εικαστικά την ίδρυση του μεγάλου ναού του θεού Μάρνα, τον οποίο περιγράφει το Vita με ένα μείγμα υπερηφάνειας και αποστροφής. Θεωρήθηκε ότι ο «Ολύμπιος» Αυτοκράτορας που ίδρυσε τον μεγάλο ναό του Δία στο ιερό βουνό Γαριζίν των Σαμαρειτών, δεν θα αργούσε να αναγνωρίσει τις αξιώσεις του Κρητικού Διός των Γαζαίων. Μετά την καταστολή μιας εξέγερσης των Εβραίων το 119 μ.Χ., ο Αδριανός φέρεται να επέλεξε τη Γάζα ως το μέρος όπου θα πουλούσε τους Εβραίους αιχμαλώτους του.

Ακριβώς πάνω στα ερείπια του Μαρνείου, με έξοδα της αυτοκράτειρας, ανεγέρθηκε προς τιμήν της μια μεγάλη εκκλησία που ονομαζόταν Ευδοξιάνα και αφιερώθηκε στις 14 Απριλίου 407. Έτσι, με εγκεκριμένη βία, ο παγανισμός έπαψε επίσημα να υπάρχει στη Γάζα.

Σύγχρονη αξιολόγηση του Vita Porphyrii 
Το κείμενο υπάρχει σε ελληνική και γεωργιανή απόδοση.

Οι Grégoire και Kugener (1930), οι εκδότες του Vita Porphyrii, εξέτασαν τις προκλήσεις για την ακεραιότητα του έργου και συνόψισαν την προηγούμενη εργασία. Αυτά περιελάμβαναν την έλλειψη άλλων βεβαιώσεων για μεγάλα πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Πορφύριου, σε μια κατά τα άλλα καλά τεκμηριωμένη περίοδο της ιστορίας. Αλλά κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το κείμενο είχε μια ιστορική βάση και «ότι η λύση των περισσότερων προβλημάτων βρίσκεται στο γεγονός ότι το κείμενο του Vita που μας μεταδόθηκε αντιπροσωπεύει μια αναθεώρηση του 6ου αιώνα, η οποία δανείστηκε από την εκκλησιαστική ιστορία του Θεοδώρητου του Κύρρου του 444 π.χ. για το Προέμιο, και διέγραψε συγκεκριμένα κάθε αναφορά του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ιωάννη Β΄, αντικαθιστώντας την με το όνομα του Πραούλιου, του διαδόχου του ως Πατριάρχη Ιεροσολύμων την εποχή του Πορφυρίου».

Ο Paul Peeters (1941)  δημοσίευσε τα γεωργιανά κείμενα και έδειξε ότι εξαρτώνται από ένα χαμένο συριακό πρωτότυπο που πρέπει να γράφτηκε τον τελευταίο 5ο ή τον 6ο αιώνα.

Ο Head έγραψε: «Τα προβλήματα κειμένου μπορούν να επιλυθούν αν υποθέσουμε ότι ο Βίος του Αγίου Πορφυρίου συντάχθηκε σε δύο διαδοχικά στάδια: οι αρχικές σημειώσεις ενός σύγχρονου και αυτόπτη μάρτυρα (τον οποίο μπορούμε να αποκαλέσουμε «Μαρκ») ήταν μεταγενέστερες, ίσως στη δεκαετία του 450, δεδομένης της τελικής τους μορφής και τέθηκαν σε κυκλοφορία από άλλο συγγραφέα που δεν εμφανίζεται στο κείμενο». (Head 2001:55). Προσθέτει ότι «το κείμενο αφθονεί με τόσο πειστικές ιστορικές λεπτομέρειες και δείχνει μια τόσο οικεία γνώση της περιοχής της Γάζας στην ύστερη αρχαιότητα, που τουλάχιστον η γενική ιστορία αξίζει την εμπιστοσύνη μας». (2001:56) Αναγνωρίζει όμως ότι ο Πορφύριος κατά τα άλλα δεν τεκμηριώνεται στην ιστορική καταγραφή και ότι το κείμενο περιέχει τα «συνήθη στερεότυπα» της αγιολογίας που τεκμηριώνονται από τον Ιππόλυτο Ντελεαί.

Άλλοι μελετητές είναι πιο απορριπτικοί. «Οι πλούσιες λεπτομερείς αναλαμπές των αυτοκρατορικών κύκλων και των μεγάλων ονομάτων στην Κωνσταντινούπολη είναι όλες ψεύτικες· συγκεκριμένοι σημαντικοί άνθρωποι —ένας αρχιεπίσκοπος, ένας κυβερνήτης και άλλοι— είναι όλοι ψεύτες· και ο ίδιος ο Μάρκος και ο Πορφύριος μπορεί να μην υπήρξαν ποτέ καθόλου», είναι το συμπέρασμα του MacMullen. 1984:87). «Το Vita «αναφέρεται συστηματικά ως πραγματική ιστορία από κάθε λογής καλούς μελετητές» γράφει ο Ramsay MacMullen στο Christianizing the Roman Empire, 1984, σελ. 86. «Υπάρχει ένας ισχυρός πειρασμός να το χρησιμοποιήσετε επειδή είναι τόσο πλήρες και συγκεκριμένο». Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «θα πρέπει, λοιπόν, να είναι δυνατό να μάθουμε για τον γενικό τρόπο με τον οποίο συνέβησαν τα πράγματα σε γνωστές και επαναλαμβανόμενες καταστάσεις γύρω στα τέλη του τέταρτου αιώνα, ακόμη και όπως εμφανίζονται σε ένα εμφανώς παραπλανητικό κείμενο» (MacMullen 1984 :87).

 Παραπομπές 

 Βιβλιογραφία 
 Thomas F. Head, Medieval Hagiography: an anthology, (Routledge) 2001.
 Ramsay MacMullen, Christianizing the Roman Empire, (Yale University Press) 1984.
 

 Eξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Medieval Sourcebook: G.F. Hill, 1913. Translator and editor, Mark the Deacon, Life of Porphyry, Bishop of Gaza (e-text, in English)
 Catholic Encyclopedia: Gaza
 Catholic Encyclopedia: St. Porphyry
  Philip Schaff, editor The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge: St. Porphyry
 Prologue From Ochrid - February 26: Saint Porphyrius, Bishop of Gaza
 Asmaa al-Ghoul. Gaza's Orthodox Church Celebrates 1,606 Years.'' Al-Monitor. March 11, 2013.

Επίσκοποι Γάζας
Βυζαντινοί άγιοι
Άγιοι της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας
Χριστιανοί άγιοι του 4ου αιώνα
Εκκλησιαστικοί Πατέρες
Εκκλησιαστικοί συγγραφείς
Επίσκοποι του 4ου αιώνα