Κατακόμβη του Αγ. Καλλίστου

Η Κατακόμβη (ή οι Κατακόμβες) του Αγ. Καλλίστου (γνωστή και ως Κοιμητήριο του Καλλίστου) είναι μία από τις Κατακόμβες της Ρώμης στην Αππία Οδό, πιο αξιοσημείωτη για το ότι περιέχει την Κρύπτη των Παπών (ιταλικά: Cappella dei Papi), η οποία κάποτε περιείχε τους τάφους πολλών παπών από τον 2ο έως τον 4ο αιώνα.

Ιστορία 
Η Κατακόμβη πιστεύεται ότι δημιουργήθηκε από τον μετέπειτα πάπα Κάλλιστο Α΄, τότε διάκονο της Ρώμης, υπό τη διεύθυνση του πάπα Ζεφυρίνου, διευρύνοντας έναν προϋπάρχοντα παλαιοχριστιανικό υπόγειο τάφο. Ο ίδιος ο Κάλλιστος τάφηκε στην Κατακόμβη του Καληπόδιου στην Αυρηλιανή Οδό. Η Κρύπτη περιέπεσε σε αχρηστία και φθορά, καθώς τα λείψανα που περιείχε μεταφέρθηκαν από τις κατακόμβες στις διάφορες εκκλησίες της Ρώμης. Το τελευταίο κύμα μετακινήσεων από την κρύπτη έγινε από τον πάπα Σέργιο Β΄ τον 9ο αι., κυρίως στον Σαν Σιλβέστρο ιν Καπίτε, ο οποίος -σε αντίθεση με την Κατακόμβη- βρισκόταν εντός των Αυρηλιανών Τειχών.  Η Κατακόμβη και η Κρύπτη ανακαλύφθηκαν ξανά το 1854 από τον πρωτοπόρο Ιταλό αρχαιολόγο Τζιοβάννι-Μπαττίστα ντε Ρόσι.

Περιγραφή 

Η κατακόμβη αποτελεί μέρος ενός αρχαίου ταφικού συγκροτήματος, του Complesso Callistiano, που καταλαμβάνει 30 εκτάρια (300 στρέμματα). Τα όρια αυτής θεωρούνται ως η Βία Απία Αντίκα, η Βία Αρντεατίνα και η Βίκολο ντελε Σέτε Κιέζε. Η έκταση της κατακόμβης είναι περίπου 15 εκτάρια (150 στρέμματα) και εκτείνεται σε πέντε επίπεδα. Μία πρόχειρη εκτίμηση υπολογίζει το μήκος των διαδρόμων της σε περίπου 20 χιλιόμετρα και ότι περιέχει περίπου 500.000 λείψανα.

Τα αρχαιότερα μέρη αυτής της κατακόμβης είναι η κρύπτη της Λουκίνα, η περιοχή των Παπών και η περιοχή της Αγίας Τσετσίλια, όπου διατηρούνται μερικά από τα πιο ιερά μνημεία του τόπου (συμπεριλαμβανομένης της κρύπτης των Παπών, της κρύπτης της Αγίας Τσετσίλια και της κρύπτης των Μυστηρίων)· οι άλλες περιοχές ονομάζονται η περιοχή του Αγίου Γαΐου και η περιοχή του Αγίου Ευσεβίου (τέλος του 3ου αι.), η δυτική περιοχή (κτίστηκε το πρώτο μισό του 4ου αι.) και η περιοχή της Λιβερίας (δεύτερο μισό του 4ου αι.). Όλα δείχνουν μεγαλοπρεπή υπόγεια αρχιτεκτονική. Μία σύγχρονη σκάλα, στη θέση μίας αρχαίας, κτίστηκε από τον πάπα Δάμασο Α΄, παρέχοντας πρόσβαση στην περιοχή των Παπών, στην οποία βρίσκεται η Κρύπτη των Παπών, όπου εννέα ποντίφικες και ίσως οκτώ εκπρόσωποι της εκκλησιαστικής ιεραρχίας ήταν θαμμένοι. Κατά μήκος των τοίχων της βρίσκονται οι αρχικές στα ελληνικά επιγραφές για τους ποντίφηκες Ποντιανό, Ανθηρό, Φαβιανό, Λούκιο Α΄ και Ευτύχιο. Στον μακρύ τοίχο ήταν επίσης θαμμένος ο πάπας Σίξτος Β΄, αφού σκοτώθηκε κατά τον διωγμό του Βαλεριανού. Μπροστά από τον τάφο του, ο πάπας Δάμασος Α΄ είχε σκαλίσει μία επιγραφή σε ποιητικό μέτρο, με χαρακτήρες που είχε σχεδιάσει ο καλλιγράφος Φούριος Διονύσιος Φιλόκαλος.

Στην παρακείμενη κρύπτη βρίσκεται ο τάφος της Αγίας Τσετσιλίας, το λείψανο της οποίας αφαιρέθηκε από τον πάπα Πασχάλιο Α΄ το 821: οι τοιχογραφίες των αρχών του 9ου αι. στους τοίχους παριστούν την Αγία Τσετσίλια να προσεύχεται, την προτομή του Λυτρωτή και του πάπα Ουρβανού Α΄. Σε μικρή απόσταση, μία στοά που χρονολογείται στα τέλη του 2ου αι. οδηγεί στο Δωμάτιο (Cubiculum) των Ιερών Μυστηρίων, με τις τοιχογραφίες του από το πρώτο μισό του 3ου αι. να υποδεικνύουν το Βάπτισμα, τη Θεία Ευχαριστία και την τελική Ανάσταση των σωμάτων. Στην περιοχή του Αγ. Μιλτιάδη δίπλα, μία σαρκοφάγος ενός παιδιού έχει ένα μπροστινό μέρος σμιλευμένο με βιβλικά επεισόδια. Στην περιοχή των Αγίων Γαΐου και Ευσεβίου υπάρχουν μερικές κρύπτες χωριστά, η μία απέναντι στην άλλη, με τους τάφους του πάπα Γαΐου (με επιγραφή) και του πάπα Ευσεβίου, ο οποίος πέθανε στη Σικελία, όπου είχε εξοριστεί από τον Μαξέντιο, και το σώμα του μεταφέρθτηκε σε Ρώμη κατά τη διάρκεια της αρχιερατείας του πάπα Μιλτιάδη. Σε ένα μαρμάρινο αντίγραφο του τέλους του 4ου αι (από το οποίο θραύσματα φαίνονται στον απέναντι τοίχο) μπορεί να διαβαστεί μία επιγραφή του Δαμάσου, που αναδεικνύει τον ρόλο του Ευσέβιου στην επίλυση του σχίσματος στην πρώιμη Εκκλησία, ιδιαίτερα στην αποδοχή των αποστατών.

Κατά μήκος του «περάσματος Ο» βόρεια της Κρύπτης των Παπών βρίσκονται, διαδοχικά, η κρύπτη των μαρτύρων Καλογήρου και Παρθενίου και το διπλό δωμάτιο του Σεβήρου, το οποίο περιέχει μία έμμετρη επιγραφή (χρονολογείται το αργότερο έως το 304), στην οποία ένας επίσκοπος της Ρώμης (εκείνη την εποχή ο Mαρκελλίνος) ονομάζεται αρχικά πάπας και δηλώνει πρώτα ανοιχτά ότι πιστεύει στην τελική Ανάσταση. Σε μία περιοχή πιο μακριά, τη λεγόμενη «Κρύπτη της Λουτσίνα», βρίσκεται το λείψανο του πάπα Κορνηλίου, ο τάφος του οποίου έχει ακόμη την αρχική επιγραφή, που του δίνει τον τίτλο τού μάρτυρα και, στις πλευρές του, υπέροχες ζωγραφικές με μορφές του 7ου και 8ου αι. σε Βυζαντινή τεχνοτροπία, που αντιπροσωπεύουν τους πάπες Σίξτο Β΄ και Κορνήλιο και τους επισκόπους Αφρικής Κυπριανό και Oτάτο. Σε έναν κοντινό θάλαμο βρίσκονται μερικές από τις αρχαιότερες ταφές, μετά το 175 μ.Χ., με ρωμαϊκές τοιχογραφίες (στην οροφή) του Καλού Ποιμένα και των Προσευχομένων και (στον μακρινό τοίχο) δύο ιχθύες με ένα κάνιστρο με άρτους πίσω του, σύμβολο της Θ. Ευχαριστίας.

Παπικοί τάφοι 

Στην κορύφωσή του, η 15 εκταρίων (150 στρεμμάτων) έκταση θα είχε τα λείψανα 16 παπών και 50 μαρτύρων. Εννέα από αυτούς τους πάπες τάφηκαν στην ίδια Κρύπτη των Παπών, στην οποία ο πάπας Δάμασος Α΄ έκτισε μία σκάλα την 4ο αι. Μεταξύ των -σε ελληνική γλώσσα- επιγραφών που ανακαλύφθηκαν, είναι αυτές που σχετίζονται με τους: πάπα Ποντιανό, πάπα Ανθηρό, πάπα Φαβιανό, πάπα Λούκιο Α΄, και πάπα Eυτυχιανό. Ανακαλύφθηκε επίσης μία πιο μακροσκελής επιγραφή στον πάπα Σίξτο Β' από τον Φούριο Διονύσιο Φιλόκαλο.

Έξω από την Κρύπτη των Παπών, η περιοχή των Αγίων Γαΐου και Ευσεβίου ονομάζεται έτσι για τους τάφους του πάπα Γαΐου ("Caius") και του πάπα Eυσεβίου (μεταφρασμένο από τα Σικελικά). Σε μία άλλη περιοχή υπάρχει ένας τάφος, που αποδίδεται στον πάπα Κορνήλιο, ο οποίος φέρει την επιγραφή «CORNELIVS MARTYR», που αποδίδεται επίσης στον Φιλόκαλο.

Σε μία πλάκα που τοποθετήθηκε από τον πάπα Σίξτο Γ΄ (π. 440) απαριθμούνται οι ακόλουθοι πάπες: Σίξτος Β΄, Διονύσιος, Κορνήλιος, Φήλιξ, Ποντινιανός, Φαβιανός, Γάιος, Eυσέβιος, Mιλτιάδης, Στέφανος, Ουρβανός Α΄, Λεύκιος και Ανθηρός, μία λίστα που δεν περιλαμβάνει οποιονδήποτε τάφο του 2ου αιώνα.  Η Κρύπτη των Παπών γέμισε γρήγορα τον 4ο αι., πράγμα που έκανε άλλους πάπες να θάβονται σε συναφείς κατακόμβες, όπως η Κατακόμβη της Πρισκίλας, η Κατακόμβη της Βαλβίνας (μόνο ο πάπας Μάρκος), η Κατακόμβη του Καληπίδιου (ο πάπας Κάλλιστος Α΄ και ο πάπας Ιούλιος Α΄), η Κατακόμβη του Ποντιανού (ο πάπας Αναστάσιος Α΄ και ο πάπας Ιννοκέντιος Α΄, πατέρας και γιος), και η Κατακόμβη του Φελισίτας (μόνο ο πάπας Βονιφάτιος Α΄).

2ος αιώνας

3ος αιώνας

4oς αι.

Στη λαϊκή κουλτούρα 
Στο μυθιστόρημα Μπεν Χουρ: Μία Ιστορία του Χριστού του Λιου Γουάλας, ο Ιούδας μπεν Χουρ, μαζί με τη σύζυγό του Εσθήρ και τον Μαλούχ, αποφασίζουν να φτιάξουν την κατακόμβη.

Στο μυθιστόρημα Ο μαρμάρινος Φαύνος του Nαθάνιελ Χώθορν, τα κεφάλαια 3 και 4 περιγράφουν μία επίσκεψη στην κατακόμβη. Όπως δημοσιεύτηκε το 1860, αυτή είναι μία πρώιμη λογοτεχνική περιγραφή του πρόσφατα ανακαλυφθέντος τόπου.

Δείτε επίσης 
 Κατάλογος αρχαίων μνημείων στη Ρώμη

Σημειώσεις

Βιβλιογραφικές αναφορές