Δελφίνιο

* Για τις αρχαίες ελληνικές σημασίες της λέξεως δείτε Δελφίνιον.

Το δελφίνιο (επιστημονική-λατινική ονομασία Delphinium) είναι γένος ετήσιων και πολυετών  ποωδών δικοτυλήδονων φυτών, με περίπου 300 είδη. Φύονται στη φύση σε όλο το Βόρειο Ημισφαίριο και στα υψηλά βουνά της Αφρικής κοντά στον ισημερινό. Τα σύγχρονα δεδομένα από την ανάλυση του DNA υποδεικνύουν ότι το συγγενικό γένος Consolida ή Aconitella (με περίπου 40 είδη ετήσιων φυτών) θα έπρεπε να υπάγεται κανονικά στο γένος δελφίνιο. Η ονομασία του γένους προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη για το δελφίνι και χρησιμοποιήθηκε στην κλασική πραγματεία του Διοσκορίδου Περί ύλης ιατρικής για κάποιο είδος φαρμακευτικού φυτού, με τον συγγραφέα να γράφει ότι το φυτό αυτό ονομάσθηκε έτσι επειδή τα άνθη του μοιάζουν με δελφινάκια.

Τα είδη του γένους είναι όλα δηλητηριώδη για τον άνθρωπο και τα ζώα των κτηνοτρόφων.

Ενδιαίτημα
Τα είδη με κοντά στελέχη και λίγα άνθη, όπως π.χ. τα Delphinium nuttallianum και Delphinium bicolor, φύονται σε λιβάδια και θαμνότοπους. Τα ψηλά και πιο ρωμαλέα είδη με πολλά άνθη, όπως το Delphinium occidentale, εμφανίζονται συχνότερα σε δάση.

Περιγραφή

Τα φύλλα του δελφινίου είναι λοβοειδή με τρεις έως επτά λοβούς με μυτερή κορυφή και οδοντωτό χείλος. Το κύριο ανθοφόρο στέλεχος είναι κατακόρυφο και ποικίλλει πολύ σε μέγεθος από είδος σε είδος, από 10 περίπου εκατοστά σε κάποια αλπικά είδη μέχρι 2 μέτρα στα μεγαλύτερα είδη των λιβαδιών.

Τον Ιούνιο και τον Ιούλιο (στο Βόρειο Ημισφαίριο) το φυτό ανθοφορεί στην κορυφή του με ταξιανθία τύπου βότρυος και χρώμα των λουλουδιών από ιώδες και γαλανό μέχρι ερυθρό, κίτρινο ή λευκό. Τα άνθη είναι πλευρικώς συμμετρικά και φέρουν πολλούς στήμονες το καθένα. Τα άνθη των περισσότερων ειδών δελφινίου έχουν 5 σέπαλα, που μοιάζουν με πέταλα και αναπτύσσονται μαζί, σχηματίζοντας μια κοιλότητα με προεξοχή σαν λόγχη στο άκρο, που κατά το προαναφερθέν έδωσε στο φυτό την ονομασία του, συνήθως μπλε ή βαθυγάλαζη. Μέσα από τα σέπαλα υπάρχουν 4 αληθή πέταλα, μικρά και δυσδιάκριτα, με χρώμα συνήθως παρόμοιο με εκείνο των σεπάλων. Η μακριά λόγχη του ανώτερου σεπάλου περιβάλλει τα νεκταροφόρα άκρα των δύο ανώτερων πετάλων.

Οι σπόροι είναι μικροί και συχνά έχουν χρώμα γυαλιστερό μαύρο. Τα άνθη επικονιάζονται από πεταλούδες και μπούμπουρες. Παρά την τοξικότητά τους, είδη του δελφινίου τρώγονται από μερικές κάμπιες.

Ταξινομική

Οριοθέτηση του γένους 

Η γενετική ανάλυση υποδεικνύει ότι το Delphinium «εν τη ευρεία εννοία», όπως οριοθετήθηκε πριν τον 21ο αιώνα, είναι πολυφυλετικό γένος. Εντός αυτού «βρίσκονται» τα γένη Aconitella/Consolida και ακόνιτο (Aconitum). Προκειμένου να καταστεί το Delphinium μονοφυλετικό, έχουν επιχειρηθεί αρκετές ταξινομικές τροποποιήσεις. Ορίσθηκε το νέο γένος Staphisagria με τα είδη Staphisagria macrosperma (πρώην Delphinium staphisagria), Staphisagria requienii (Delphinium requini) και Staphisagria picta (Delphinium pictum), που αντιπροσωπεύουν την «αδελφή ομάδα» όλων των άλλων δελφινίων. Περαιτέρω γενετική ανάλυση έχει δείξει ότι τα δύο μεγάλα υπογένη Aconitum (Aconitum) και Aconitum (Lycoctonum) είναι αδελφή ομάδα των Aconitum gymnandrum, Delphinium (Delphinium), Delphinium (Delphinastrum), Consolida και Aconitella. Προκειμένου να καταστεί το Aconitum μονοφυλετικό, το είδος A. gymnandrum επαναταξινομήθηκε στο νέο μονοτυπικό γένος Gymnaconitum. Τέλος, τα γένη Consolida και Aconitella έγιναν συνώνυμα του Delphinium.

Υπογένη
Το είδος Delphinium arthriscifolium είναι αδελφό προς όλα τα άλλα είδη δελφινίου της «στενής εννοίας» (δηλαδή εξαιρώντας τα Staphisagria). Θα έπρεπε να τοποθετηθεί σε δικό του ξεχωριστό υπογένος, αλλά δεν έχει γίνει ακόμα πρόταση να ονομασθεί αυτό το υπογένος. Τα υπογένη Delphinium (Delphinium) και Delphinium (Delphinastrum) είναι αδελφά ως προς την ομάδα που αποτελούν τα είδη των Consolida και Aconitella, τα οποία μαζί συνιστούν το υπογένος Delphinium (Consolida). Η Aconitella δεν μπορεί να διατηρηθεί ούτε ως υπογένος, επειδή η Aconitella barbata δεν ταιριάζει με τα παραμένοντα είδη που ταξινομούνταν προηγουμένως σε αυτό το γένος, χωρίς να δημιουργηθούν 5 περαιτέρω υποείδη.

Επιλεγμένα είδη 
Μεταξύ των τριακοσίων περίπου ειδών δελφινίου, τουλάχιστον 11 από τα οποία είναι αυτοφυή (ιθαγενή) στην Ελλάδα, συγκαταλέγονται και τα εξής:

 Delphinium andersonii
 Delphinium arthriscifolium
 Delphinium bakeri
 Delphinium barbeyi
 Delphinium bicolour
 Delphinium brunonianum
 Delphinium californicum
 Delphinium calthifolium
 Delphinium cardinale
 Delphinium carolinianum
 Delphinium cheilanthum
 Delphinium consolida
 Delphinium decorum
 Delphinium denudatum
 Delphinium depauperatum
 Delphinium elatum
 Delphinium exaltatum
 Delphinium formosum
 Delphinium glaucum
 Delphinium gracilentum
 Delphinium grandiflorum
 Delphinium gypsophilum
 Delphinium hansenii
 Delphinium hesperium
 Delphinium hutchinsoniae
 Delphinium inopinum
 Delphinium ithaburense
 Delphinium leucophaeum
 Delphinium luteum
 Delphinium malabaricum
 Delphinium nudicaule
 Delphinium nuttallianum
 Delphinium occidentale
 Delphinium parishii
 Delphinium parryi
 Delphinium patens
 Delphinium pavonaceum
 Delphinium peregrinum, αυτοφυές και στην Ελλάδα, κοινώς «καρφοχόρταρο» και «λιναρίδα»
 Delphinium polycladon
 Delphinium purpusii
 Delphinium recurvatum
 Delphinium robustum
 Delphinium scopulorum
 Delphinium stachydeum
 Delphinium tricorne
 Delphinium trolliifolium
 Delphinium uliginosum
 Delphinium umbraculorum
 Delphinium variegatum
 Delphinium viridescens

Επαναταξινομηθέντα είδη 
Αρκετά είδη του Delphinium έχουν επαναταξινομηθεί, όπως τα εξής:

 D. pictum στο Staphisagria picta
 D. requienii στο Staphisagria requienii
 D. staphisagria στο Staphisagria macrosperma (είδος αυτοφυές και στην Ελλάδα)

Καλλιέργεια ως καλλωπιστικού 

Διάφορα δελφίνια καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά φυτά κήπου. Τα πολυάριθμα υβρίδια και καλλιεργητικές ποικιλίες του γένους δίνουν ύψος στο πίσω όριο του κήπου, μαζί με τριανταφυλλιές και γεράνια. Τα περισσότερα κατάγονται από το είδος Delphinium elatum. Ο υβριδισμός του γένους αναπτύχθηκε από τον άνθρωπο τον 19ο αιώνα, με πρωτοστάτη τον Βικτόρ Λεμουάν στη Γαλλία. Μερικές διασταυρώσεις ήταν μεταξύ των ειδών D. brunonianum, D. cardinale, D. cheilanthum και D. formosum.

Τα ετήσια φυτά πολλαπλασιάζονται με σπόρο στις αρχές του φθινοπώρου και έναν μήνα αργότερα μεταφυτεύονται στο παρτέρι τους, σε αποστάσεις 25 έως 35 εκατοστών το ένα από το άλλο. Τα πολυετή φυτά πολλαπλασιάζονται επίσης με σπόρο, αλλά και με χώρισμα της τούφας στις αρχές της άνοιξης, ενώ μεταφυτεύονται αμέσως στην οριστική θέση τους και σε αποστάσεις 50 εκατοστών το ένα από το άλλο. Για τη διευκόλυνση μιας νέας ανθοφορίας, κόβονται οι ανθοφόροι βλαστοί αμέσως μόλις «ξανθίσουν».

Το δελφίνιο γενικώς είναι αρκετά ανθεκτικό και στην ξηρασία. Ευδοκιμεί σε εδάφη ελαφρά, δροσερά, βαθιά, και χρειάζεται να το «βλέπει ο ήλιος».

Εκτός από φυτά κήπου, αρκετές καλλιεργητικές ποικιλίες χρησιμεύουν και για την παραγωγή κομμένων ανθέων και την ανθοτεχνία, καθώς χάρη στα μακριά τους ανθικά στελέχη και τα έντονα χρώματά τους . Τα άνθη διατίθενται σε αποχρώσεις του λευκού, του ρόδινου, του μοβ και του γαλάζιου. Το ανθοφόρο φυτό χρησιμεύει επίσης για επιδείξεις και εξειδικευμένους διαγωνισμούς σε ανθοκομικές και κηπουρικές εκθέσεις.

Περαιτέρω χρήσεις 
Ο χυμός των λουλουδιών του γένους, ιδιαιτέρως του είδους Delphinium consolida, αναμεμιγμένος με στυπτηρία, δίνει μια κυανή μελάνη. Επιπλέον, η τοξική ουσία «δελφινίνη», ένα αλκαλοειδές που περιέχεται στο φυτό (κυρίως όμως στους σπόρους του παλαιού είδους D. staphisagria), είχε χρησιμεύσει κατά το παρελθόν ως φάρμακο κατά του άσθματος και της νευρικής ή αλλεργικής δύσπνοιας.

Τοξικότητα
Οποιοδήποτε μέρος του φυτού κάθε είδους δελφινίου θεωρείται τοξικό για τον άνθρωπο, ιδίως τα πιο νεαρά μέρη, καθώς προκαλούν έντονη πεπτική δυσφορία αν καταποθούν και ερεθισμό αν έρθουν σε επαφή με το δέρμα. Molecular data show that Consolida, as well as another segregate genus, Aconitella, are both embedded in Delphinium.
 Ο λόγος είναι ότι περιέχουν διάφορα διτερπενοειδή αλκαλοειδή, με χαρακτηριστικότερο τη μεθυλλυκακονιτίνη, με υψηλότερη περιεκτικότητα σε αλκαλοειδή στους σπόρους, έως και 1,4%. Ιδίως τα υψηλότερα είδη δελφινίου αποτελούν σημαντική αιτία δηλητηριάσεων βοοειδών σε βοσκοτόπους των δυτικών Ηνωμένων Πολιτειών. Ο θάνατος των ζώων επέρχεται εξαιτίας καρδιοτοξικών και νευρομυΐκών επιδράσεων, και μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγες ώρες μετά την κατανάλωση.

Παραπομπές

Πηγές
 Ταμβάκης, Ν.Χ.: το λήμμα «δελφίνιον» στη Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «Χάρη Πάτση», τόμος 10, σσ. 577-578

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 «Τι συμβολίζει το λουλούδι Δελφίνιο;»
  Delphinium «Pacific Giant Hybrids" στο MBG—Kemper Center for Home Gardening, πληροφορίες για καλλιέργεια

Βατραχιοειδή
Φυτά κήπου
Φαρμακευτικά φυτά
Δηλητηριώδη φυτά