Ο άνθρωπος από μάρμαρο

Ο άνθρωπος από μάρμαρο (πρωτότυπος πολωνικός τίτλος: Człowiek z marmuru, ) είναι πολωνική ταινία του 1977, σε σκηνοθεσία Άντζεϊ Βάιντα. Εξιστορεί την πτώση από την εύνοια ενός φανταστικού ηρωικού Πολωνού πλινθοκτίστη, του Ματέους Μπίρκουτ (Mateusz Birkut, που τον υποδύεται ο Γέζι Ραντζιβιουόβιτς), ο οποίος έγινε το σταχανοβίτικο σύμβολο ενός υπερεπιτυχημένου εργάτη, στη Νόβα Χούτα, μια νέα (πραγματική) σοσιαλιστική πόλη κοντά στην Κρακοβία. Η Αγκνιέσκα (Agnieszka), την οποία υποδύεται η Κριστίνα Γιάντα στον πρώτο της ρόλο, είναι μια νεαρή σκηνοθέτις που κάνει τη ταινία για το δίπλωμα της (απαίτηση αποφοίτησης φοιτητών) βασισμένη στο Μπίρκουτ, του οποίου η ύπαρξη φαίνεται να έχει χαθεί δύο δεκαετίες αργότερα. Ο τίτλος αναφέρεται στα προπαγανδιστικά μαρμάρινα αγάλματα που φτιάχτηκαν κατ΄ εικόνα του Μπίρκουτ.

Το Ο άνθρωπος από μάρμαρο αντανακλά την αναδυόμενη εχθρότητα του σκηνοθέτη Βάιντα προς το σταλινικό πολιτιστικό κατεστημένο και τους καταπιεστικούς περιορισμούς του στην καλλιτεχνική έκφραση. Η υπόθεση της ταινίας προμηνύει την απεργία στα Ναυπηγεία Λένιν το 1980 και την άνοδο του Κινήματος «Αλληλεγγύη».

Υπόθεση 
Η Αγκνιέσκα είναι μια νεαρή σκηνοθέτις που κάνει την κινηματογραφική της διατριβή για τον Ματέους Μπίρκουτ, έναν οικοδόμο που αναδεικνύεται ως ήρωας σε ένα κόλπο για να αυξήσει την κατασκευαστική απόδοση και τις ποσοστώσεις τούβλων. Ωστόσο, έκτοτε έπεσε από την εύνοια του Κόμματος και άλλων αξιωματούχων. Η τρέχουσα τοποθεσία του φαίνεται να έχει χαθεί δύο δεκαετίες αργότερα, και εκείνη προσπαθεί να συγκεντρώσει τις λεπτομέρειες της πτώσης του. Η Αγκνιέσκα δυσκολεύεται να κάνει την ταινία από αρχειακές πηγές και συλλογές μουσείων, αλλά λίγη δουλειά παραμένει εκτός επίσημης προπαγάνδας.

Στη συνέχεια, η Αγκνιέσκα πηγαίνει στον επιτυχημένο σκηνοθέτη Γέζι Μπούρσκι (Jerzy Burski), ο οποίος αφηγείται τις λεπτομέρειες από τη δημιουργία της ημιτελούς ταινίας του, Χτίζοντας την Ευτυχία μας. Η αλήθεια πίσω από την προπαγανδιστική ταινία έρχεται στο φως, αποκαλύπτοντας πώς ο Μπίρκουτ επιλέχθηκε ως παράδειγμα για την επίδειξη της προόδου και της αποτελεσματικότητας μιας νέας βιομηχανικής πόλης, της Νόβα Χούτα. Επιλεγμένος από τον Γιόντουα (Jodla), τον τοπικό Γραμματέα του Κόμματος, η φήμη του Μπίρκουτ που εξαπλώθηκε από το ρεκόρ τοιχοποιίας των 30.000 τούβλων σε μία βάρδια τον εκτόξευσε στο αστέρι. Ο Μπούρσκι δεν αποκαλύπτει πολλά για τον Μπίρκουτ μετά την αρχική του άνοδο, αλλά τη φέρνει σε επαφή με έναν άνθρωπο που γνώριζε προσωπικά τον Μπίρκουτ.

Στη συνέχεια, η Αγκνιέσκα πηγαίνει στον Μιχάλακ (Michalak), πράκτορα μιας ανώνυμης κρατικής οργάνωσης που ακολούθησε τον Μπίρκουτ κατά τη διάρκεια της φήμης του. Έπαιξε διπλό ρόλο ασφάλειας και παρακολούθησης των δραστηριοτήτων του Μπίρκουτ. Μοιράζεται τις λεπτομέρειες ενός ατυχήματος που εμπόδισε τον Μπίρκουτ από το να συνεχίσει τα κατορθώματά του στην τοιχοποιία: Ένα καυτό τούβλο ανακατεύτηκε με τα υπόλοιπα, καίγοντας τα χέρια του άσχημα. Στη συνέχεια, ο Μιχάλακ ρίχνει φως στις δραστηριότητες του Μπίρκουτ αφού τοποθετήθηκε στην επιθεώρηση. Ένας φαινομενικά αληθινός πιστός, ο Μπίρκουτ ήταν αγαπητός στους εργαζόμενους και πάλεψε για τη βελτίωσή τους. Σταματημένος από μια τεμπέλικη και εγωιστική γραφειοκρατία, ο Μπίρκουτ χάνει την καρδιά του και ολοένα και περισσότερο αντικρίζει ισχυρούς πολιτικούς και αξιωματούχους. Την ίδια στιγμή που η υγεία του εξασθενούσε, ο φίλος του Μπίρκουτ από τους συναδέλφους της τοιχοποιίας, ο Βιντσέντι Βίτεκ, συλλαμβάνεται από το κράτος και ο Μπίρκουτ αγωνίζεται για την απελευθέρωσή του. Χάνοντας την ελπίδα του, ο Μπίρκουτ πέφτει σε απόγνωση και επιτίθεται μεθυσμένος σε ένα τοπικό πάρτι, σπάζοντας ένα παράθυρο.

Ακολούθως, η Αγκνιέσκα παρακολουθεί αρχειακά ειδησεογραφικά αρχεία από τη δίκη του φίλου του Μπίρκουτ, Βίτεκ, καθώς και άλλων, σε αυτό που ήταν γνωστό ως η δίκη της «Συμμορίας Σκότσνια» που προσπάθησε να μειώσει την αποδοτικότητα των εργαζομένων και να σαμποτάρει εργοτάξια. Ο Βίτεκ και ο Μπίρκουτ φαίνεται να έχουν καταδικαστεί σε ποινές φυλάκισης και επανεκπαίδευση.

Μετά τη δίκη και την απελευθέρωση από την επανεκπαίδευση, ο Βίτεκ άλλαξε με επιτυχία την καριέρα του και είναι πλέον σημαντικός αξιωματούχος στο Κατοβίτσε. Όταν έδωσε συνέντευξη, αφηγείται την επιστροφή του Μπίρκουτ από τη φυλακή, στην οποία ο Βίτεκ έχει αποδεχθεί τη γραμμή του κόμματος και προσπαθεί να ενθαρρύνει τον Μπίρκουτ να κάνει το ίδιο. Καθ΄ όλη τη διάρκεια του χρόνου της Αγκνιέσκα μαζί του, αποφεύγει ερωτήσεις και επαινεί συνεχώς τις προόδους που γίνονται στο Κατοβίτσε.

Στη συνέχεια, το κινηματογραφικό συνεργείο πηγαίνει και παίρνει συνέντευξη από τη Χάνκα, τη σύζυγο του Μπίρκουτ πριν την καταγγελία του ως προδότη. Ωστόσο, όταν συνειδητοποιεί το θέμα της συνέντευξής της, στενοχωριέται εξαιρετικά. Αφηγείται την ιστορία του πώς ο Μπίρκουτ την εντόπισε και συναντήθηκε μαζί της. Ξανάδίνεται η ευκαιρία στον Μπίρκουτ να εκμεταλλευτεί το παρελθόν του και να γίνει επιτυχημένος, αλλά και πάλι φαίνεται να την απέρριψε. Η Χάνκα έχει πέσει σε μέθη και ντροπή.

Μετά την εξέταση της προόδου της Αγκνιέσκα, οι αρχές είναι δυσαρεστημένες και τελικά ακυρώνουν την υποστήριξη για την ταινία της. Οι κάμερες και τα κυλινδρικά φιλμ που συγκέντρωσε κατασχέθηκαν. Νέα ταινία του Μπίρκουτ βρίσκεται στα αρχεία, αλλά δεν τους επιτρέπεται η πρόσβαση στο μοντάζ και τη συμπερίληψή της σε ό,τι έχει απομείνει από την ταινία της.

Ο πατέρας της Αγκνιέσκα την παρηγορεί για την ταινία της και εικάζει ότι πρέπει να υπάρχει ένας μόνο συγκεκριμένος λόγος για τον φόβο των αρχών για περαιτέρω αποκάλυψη και της προτείνει να εντοπίσει τον Μπίρκουτ και να μιλήσει μαζί του για να μάθει περισσότερα, ακόμα κι αν δεν συμμετέχει πλέον στη δημιουργία η ταινία. Με αυτή την έμπνευση, η Αγκνιέσκα εντοπίζει τον γιο του Ματέους, Μάτσεϊ, στο ναυπηγείο του Γκντανσκ. Η Αγκνιέσκα μαθαίνει από τον Μάτσεϊ ότι ο πατέρας του πέθανε πριν από χρόνια. Η ταινία τελειώνει με τον Μάτσεϊ να μπαίνει στο κινηματογραφικό γραφείο με την Αγκνιέσκα.

Παραγωγή 
Είναι κάπως έκπληξη το γεγονός ότι ο Βάιντα θα μπορούσε να κάνει μια τέτοια ταινία, επιτιθέμενη sub silentio («κάτω από σιωπή») στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό της Νόβα Χούτα, αποκαλύπτοντας τη χρήση προπαγάνδας και πολιτικής διαφθοράς κατά την περίοδο του σταλινισμού. Ο σκηνοθέτης προήγγειλε τη χαλάρωση της λαβής των Σοβιετικών που ήρθε με το Κίνημα «Αλληλεγγύη», αν και έχει αναγνωριστεί από Πολωνούς ιστορικούς κινηματογράφου ότι λόγω της λογοκρισίας το σενάριο μαραζώνει στην αναπτυξιακή κόλαση από το 1962. Η ταινία χρησιμοποιεί εκτενώς πρωτότυπα πλάνα τεκμηρίωσης από την κατασκευή της Νόβα Χούτα και άλλα θέματα της πρώιμης κομμουνιστικής εποχής της Πολωνίας, καθώς και την προπαγανδιστική/εμπνευσμένη μουσική της σταλινικής Πολωνίας.

Η Αγκνιέσκα δυσκολεύεται να κάνει την ταινία από αρχειακές πηγές και συλλογές μουσείων και από συνεντεύξεις με ανθρώπους των οποίων οι απαντήσεις παρέχουν μερικές πληροφορίες για τη ζωή του Μπίρκουτ, αλλά που δεν φαίνεται να γνωρίζουν για την τρέχουσα τοποθεσία ή την κατάστασή του. Οι αρχές αποφασίζουν ότι η νεαρή φοιτήτρια σκάβει πολύ βαθιά στο πρόσφατο παρελθόν και την ενημερώνουν ότι η άδειά τους για τη δημιουργία της ταινίας αποσύρεται. Ο εξοπλισμός της και τα υλικά που συγκέντρωσε κατασχέθηκαν. Ο πατέρας της Αγκνιέσκα εικάζει ότι πρέπει να υπάρχει ένας μόνο συγκεκριμένος λόγος για τον φόβο των αρχών για περαιτέρω αποκάλυψη και της προτείνει να εντοπίσει τον Μπίρκουτ και να μιλήσει μαζί του για να μάθει περισσότερα, ακόμα κι αν δεν συμμετέχει πλέον στη δημιουργία της ταινίας. Με αυτή την έμπνευση, η Αγκνιέσκα εντοπίζει τον γιο του Ματέους, Μάτσεϊ, στο ναυπηγείο του Γκντανσκ. (Τόσο ο πατέρας όσο και ο γιος, ο Ματέους και ο Μάτσεϊ, παίζονται από τον ίδιο ηθοποιό: Γέζι Ραντζιβιουόβιτς). Η Αγκνιέσκα μαθαίνει από τον Μάτσεϊ ότι ο πατέρας του πέθανε πριν από χρόνια.

Το τέλος του Ο άνθρωπος από μάρμαρο αφήνει τον θάνατο του Ματέους Μπίρκουτ διφορούμενο. Στο σενάριό του, ο Βάιντα ήθελε να αποκαλύψει ότι ο Ματέους είχε σκοτωθεί σε συγκρούσεις στα ναυπηγεία το 1970, μια μεγάλη αντιπαράθεση που προεικόνιζε την άνοδο της Αλληλεγγύης δέκα χρόνια αργότερα, αλλά τον εμπόδισε η λογοκρισία. Το 1981, ο Βάιντα γύρισε το Ο άνθρωπος από σίδερο, μια συνέχεια του Ο άνθρωπος από μάρμαρο, που απεικονίζει τη μετέπειτα εμπλοκή του Μάτσεϊ στο πολωνικό αντικομμουνιστικό εργατικό κίνημα. Ο άνθρωπος από σίδερο ασχολείται εκτενώς με τη δολοφονία του Ματέους στις συγκρούσεις του 1970. Η Ντονότα Νιέμιτς και ο Στέφαν Στάινμπεργκ γράφουν:

Ηθοποιοί-Συνεργείο 
 Γέζι Ραντζιβιουόβιτς – Ματέους Μπίρκουτ / Μάσεϊ Τόμτσικ
 Κριστίνα Γιάντα – Αγκνιέσκα 
 Ταντέους Γουομνίτσκι – Γέζι Μπούρσκι
 Γιάτσεκ Γουομνίτσκι – Νεαρός Μπούρσκι
 Μίχαου Ταρκόφσκι – Βιντσέντι Βίτεκ
 Πιοτρ Τσιέσλακ – Μιχάλακ
 Βιέσουαφ Βούιτσικ – Γιόντουα
 Κριστίνα Ζαχβατόβιτς – Χάνκα
 Μάγκντα Τερέσα Βούιτσικ – Συντάκτης
 Μπογκούσουαφ Σόμπτσουκ – Τηλεοπτικός παραγωγός
 Λεόναρντ Ζαγιοντσόφσκι – κάμεραμαν
 Γιάτσεκ Ντομάνσκι – Ηχολήπτης
 Ιρένα Λασκόφσκα – Υπάλληλος του μουσείου
 Ζντζίσουαφ Κόζιεν – Ο πατέρας της Αγκνιέσκα
 Βιέσουαφ Ντζέβιτς – Ο σύζυγος της Χάνκα
 Σάσκια Τέιλορ – Η κόρη της Χάνκα

Διακρίσεις 
Η ταινία μπήκε στο τμήμα Un Certain Regard στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Καννών 1978 και κέρδισε το Βραβείο FIPRESCI.

Παραπομπές

Πηγές 
 Νιέμιτς, Ντορότα. 2014. Η κληρονομιά του μεταπολεμικού Πολωνού σκηνοθέτη Άντζει Μουνκ. Παγκόσμιος Σοσιαλιστικός Ιστότοπος. 13 Οκτωβρίου 2014. https://www.wsws.org/en/articles/2014/10/13/munk-o13.html Ανακτήθηκε στις 8 Ιουλίου 2022.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 
 Man of Marble. Man of Iron. Polish Film and Politics - έκθεση της Λίζα ΝτιΚάπριο (1982) στο Jump Cut
 "Andrzej Wajda's Hidden History of the Polish Working Class" του Γιάκουμπ Μαϊμούρεκ στο Γιατσόμπιν (2020)

Ταινίες του 1977
Ταινίες σε σκηνοθεσία Άντζεϊ Βάιντα
Πολωνόφωνες ταινίες
Ταινίες τοποθετημένες στην Πολωνία
Ταινίες γυρισμένες στην Πολωνία
Πολιτικές δραματικές ταινίες