Καθαρτικό

Τα καθαρτικά είναι ουσίες που μαλακώνουν τα κόπρανα και αυξάνουν τις κινήσεις του εντέρου. Χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία και την πρόληψη της δυσκοιλιότητας.

Τα καθαρτικά ποικίλλουν ως προς τον τρόπο δράσης τους και τις παρενέργειες που μπορεί να έχουν. Ορισμένα διεγερτικά, λιπαντικά και καθαρτικά φυσιολογικού ορού χρησιμοποιούνται για την εκκένωση του παχέος εντέρου για εξετάσεις του ορθού και του εντέρου και μπορεί να συμπληρωθούν με κλύσματα υπό ορισμένες συνθήκες. Επαρκώς υψηλές δόσεις καθαρτικών μπορεί να προκαλέσουν διάρροια. Ορισμένα καθαρτικά συνδυάζουν περισσότερα από ένα δραστικά συστατικά και μπορούν να χορηγηθούν από το στόμα ή από το ορθό.

Τύποι

Παράγοντες σχηματισμού όγκου 
Τα καθαρτικά που σχηματίζουν όγκο είναι ουσίες, όπως οι φυτικές ίνες στα τρόφιμα και οι υδρόφιλοι παράγοντες σε φάρμακα χωρίς ιατρική συνταγή, που προσθέτουν όγκο και νερό στα κόπρανα, ώστε να περάσουν πιο εύκολα από τα έντερα (κάτω μέρος του πεπτικού συστήματος).

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: λεπτό και παχύ έντερο
 Έναρξη δράσης: 12–72 ώρες
 Παραδείγματα: διαιτητικές ίνες, Metamucil, Citrucel, FiberCon

Οι παράγοντες που σχηματίζουν όγκο έχουν γενικά τα πιο ήπια αποτελέσματα μεταξύ των καθαρτικών, καθιστώντας τα ιδανικά για τη μακροχρόνια διατήρηση των τακτικών κινήσεων του εντέρου.

Φυτικές ίνες 
Οι τροφές που βοηθούν στην κάθαρση περιλαμβάνουν τροφές πλούσιες σε φυτικές ίνες. Οι διαιτητικές ίνες περιλαμβάνουν αδιάλυτες και διαλυτές φυτικές ίνες, όπως:

 Φρούτα, όπως οι μπανάνες, αν και αυτό εξαρτάται από την ωρίμανση τους, ακτινίδια, δαμάσκηνα, μήλα (με φλούδα), αχλάδια (με φλούδα) και σμέουρα
 Λαχανικά, όπως μπρόκολο, αμπελοφάσουλα, λάχανο, σπανάκι, μαγειρεμένη χειμωνιάτικη σκουός, μαγειρεμένο κολοκάσι, μαγειρευτά μπιζέλια και πατάτες φούρνου (με φλούδα)
 Ολικής αλέσεως
 Προϊόντα πίτουρου
 Ξηροί καρποί
 Όσπρια, όπως φασόλια, μπιζέλια και φακές

Μαλακτικοί παράγοντες (μαλακτικά κοπράνων) 
Τα μαλακτικά καθαρτικά, γνωστά και ως μαλακτικά κοπράνων, είναι ανιονικά τασιενεργά που επιτρέπουν την ενσωμάτωση πρόσθετου νερού και λίπους στα κόπρανα, διευκολύνοντας την κίνηση μέσω των εντέρων.

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: λεπτό και παχύ έντερο
 Έναρξη δράσης: 12–72 ώρες
 Παραδείγματα: Docusate (Colace, Diocto), Gibs-Eze

Οι μαλακτικοί παράγοντες προλαμβάνουν τη δυσκοιλιότητα αντί να θεραπεύουν τη μακροχρόνια δυσκοιλιότητα.

Λιπαντικοί παράγοντες 
Τα λιπαντικά καθαρτικά είναι ουσίες που επικαλύπτουν τα κόπρανα με ολισθηρά λιπίδια και μειώνουν την απορρόφηση του νερού από το παχύ έντερο, έτσι ώστε τα κόπρανα να γλιστρούν μέσω του παχέος εντέρου πιο εύκολα. Τα λιπαντικά καθαρτικά αυξάνουν επίσης το βάρος των κοπράνων και μειώνουν τον χρόνο διέλευσης του εντέρου.

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: κόλον
 Έναρξη δράσης: 6–8 ώρες
 Παράδειγμα: ορυκτέλαιο

Τα ορυκτέλαια, όπως η υγρή παραφίνη, είναι γενικά το μόνο μη συνταγογραφούμενο λιπαντικό καθαρτικό, αλλά λόγω του κινδύνου λιπιδικής πνευμονίας που προκύπτει από τυχαία αναρρόφηση, το ορυκτέλαιο δεν συνιστάται, ειδικά σε παιδιά και βρέφη. Το ορυκτέλαιο μπορεί να μειώσει την απορρόφηση λιποδιαλυτών βιταμινών και ορισμένων μετάλλων.

Υπερωσμωτικοί παράγοντες 
Τα υπερωσμωτικά καθαρτικά κάνουν τα έντερα να συγκρατούν περισσότερο νερό, δημιουργώντας μια οσμωτική κλίση, η οποία προσθέτει περισσότερη πίεση και διεγείρει την κίνηση του εντέρου.

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: κόλον
 Έναρξη δράσης: 12–72 ώρες (από του στόματος), 0,25–1 ώρα (από τον ορθό)
 Παραδείγματα: υπόθετα γλυκερίνης (Hallens), σορβιτόλη, λακτουλόζη και πολυαιθυλενογλυκόλη (Colyte, MiraLax)

Η λακτουλόζη λειτουργεί με το οσμωτικό αποτέλεσμα, το οποίο συγκρατεί το νερό στο κόλον, μειώνει το pH μέσω βακτηριακής ζύμωσης σε γαλακτικό, μυρμηκικό και οξικό οξύ και αυξάνει την περίσταλση του παχέος εντέρου. Η λακτουλόζη ενδείκνυται επίσης στην ηπατική εγκεφαλοπάθεια. Τα υπόθετα γλυκερίνης λειτουργούν κυρίως με υπερωσμωτική δράση, αλλά το στεατικό νάτριο στο παρασκεύασμα προκαλεί επίσης τοπικό ερεθισμό στο κόλον.

Διαλύματα πολυαιθυλενογλυκόλης και ηλεκτρολυτών (χλωριούχο νάτριο, όξινο ανθρακικό νάτριο, χλωριούχο κάλιο και μερικές φορές θειικό νάτριο) χρησιμοποιούνται για την άρδευση ολόκληρου του εντέρου, μια διαδικασία που έχει σχεδιαστεί για την προετοιμασία του εντέρου για χειρουργική επέμβαση ή κολονοσκόπηση και για τη θεραπεία ορισμένων τύπων δηλητηρίασης. Οι επωνυμίες για αυτές τις λύσεις περιλαμβάνουν GoLytely, GlycoLax, Cosmocol, CoLyte, Miralax, Movicol, NuLytely, Suprep και Fortrans. Τα διαλύματα σορβιτόλης (SoftLax) έχουν παρόμοια αποτελέσματα.

Αλατούχοι καθαρτικοί παράγοντες 
Τα αλατούχα καθαρτικά είναι μη απορροφήσιμες, οσμωτικά δραστικές ουσίες που προσελκύουν και συγκρατούν νερό στον εντερικό αυλό, αυξάνοντας την ενδοαυλική πίεση που διεγείρει μηχανικά την εκκένωση του εντέρου. Οι παράγοντες που περιέχουν μαγνήσιο προκαλούν επίσης την απελευθέρωση χολοκυστοκινίνης, η οποία αυξάνει την εντερική κινητικότητα και την έκκριση υγρών. Τα αλατούχα καθαρτικά μπορεί να αλλάξουν την ισορροπία υγρών και ηλεκτρολυτών του ασθενούς.

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: λεπτό και παχύ έντερο
 Έναρξη δράσης: 0,5–3 ώρες (από του στόματος), 2–15 λεπτά (από το ορθό)
 Παραδείγματα: φωσφορικό νάτριο (και παραλλαγές), κιτρικό μαγνήσιο, υδροξείδιο του μαγνησίου (γάλα μαγνησίας) και θειικό μαγνήσιο (άλας Epsom)

Διεγερτικοί παράγοντες 
Τα διεγερτικά καθαρτικά είναι ουσίες που δρουν στον εντερικό βλεννογόνο ή στο νευρικό πλέγμα, μεταβάλλοντας την έκκριση νερού και ηλεκτρολυτών. Διεγείρουν επίσης την περισταλτική δράση και μπορεί να είναι επικίνδυνα υπό ορισμένες συνθήκες.

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: κόλον
 Έναρξη δράσης: 6–10 ώρες
 Παραδείγματα: σενοσίδη, βισακοδύλη

Η παρατεταμένη χρήση διεγερτικών καθαρτικών μπορεί να δημιουργήσει εξάρτηση καταστρέφοντας τις πτυχές του παχέος εντέρου, καθιστώντας τους χρήστες λιγότερο ικανούς να μετακινούν τα κόπρανα μέσω του παχέος εντέρου μόνοι τους. Μια μελέτη σε ασθενείς με χρόνια δυσκοιλιότητα διαπίστωσε ότι το 28% των χρηστών χρόνιων διεγερτικών καθαρτικών έχασαν τις πτυχές αυτές κατά τη διάρκεια ενός έτους, ενώ κανένας από την ομάδα ελέγχου δεν το έκανε.

Διάφορα 
Το καστορέλαιο είναι ένα γλυκερίδιο που υδρολύεται από την παγκρεατική λιπάση σε ρικινελαϊκό οξύ, το οποίο παράγει καθαρτική δράση με άγνωστο μηχανισμό.

Ιδιότητες

 Πεδίο δράσης: κόλον, λεπτό έντερο
 Έναρξη δράσης: 2–6 ώρες
 Παραδείγματα: καστορέλαιο

Η μακροχρόνια χρήση καστορελαίου μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια υγρών, ηλεκτρολυτών και θρεπτικών συστατικών.

Αγωνιστής σεροτονίνης 
Αυτά είναι διεγερτικά της κινητικότητας που δρουν μέσω της ενεργοποίησης των υποδοχέων σεροτονίνης του εντερικού νευρικού συστήματος στη γαστρεντερική οδό. Ωστόσο, ορισμένα έχουν διακοπεί ή περιοριστεί λόγω δυνητικά επιβλαβών καρδιαγγειακών παρενεργειών.

Το Tegaserod (εμπορική ονομασία Zelnorm) αφαιρέθηκε από τις γενικές αγορές των ΗΠΑ και του Καναδά το 2007, λόγω αναφορών για αυξημένους κινδύνους καρδιακής προσβολής ή εγκεφαλικού. Είναι ακόμα διαθέσιμο στους ιατρούς για ασθενείς σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που είναι απειλητικές για τη ζωή ή χρειάζονται νοσηλεία.

Η προυκαλοπρίδη (εμπορική ονομασία Resolor) είναι ένα τρέχον φάρμακο που έχει εγκριθεί για χρήση στην ΕΕ από τις 15 Οκτωβρίου 2009, στον Καναδά (εμπορική ονομασία Resotran) από τις 7 Δεκεμβρίου 2011 και στις Ηνωμένες Πολιτείες από τον Δεκέμβριο του 2018.

Ενεργοποιητές καναλιών χλωρίου 
Η λουβιπροστόνη χρησιμοποιείται στη διαχείριση της χρόνιας ιδιοπαθούς δυσκοιλιότητας και του συνδρόμου ευερέθιστου εντέρου. Αναγκάζει τα έντερα να παράγουν μια πλούσια σε χλωριούχο έκκριση υγρού που μαλακώνει τα κόπρανα, αυξάνει την κινητικότητα και προάγει τις αυθόρμητες κινήσεις του εντέρου.

Προβλήματα με τη χρήση

Κατάχρηση καθαρτικών 
Μερικές από τις λιγότερο σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες της κατάχρησης καθαρτικών περιλαμβάνουν αφυδάτωση (που προκαλεί τρόμο, αδυναμία, λιποθυμία, θολή όραση, νεφρική βλάβη), υπόταση, ταχυκαρδία, ζάλη και λιποθυμία. Ωστόσο, η κατάχρηση καθαρτικών μπορεί να οδηγήσει σε δυνητικά θανατηφόρες ανισορροπίες οξέος-βάσης και ηλεκτρολυτών. Για παράδειγμα, η σοβαρή υποκαλιαιμία έχει συσχετιστεί με άπω νεφρική σωληναριακή οξέωση από κατάχρηση καθαρτικών. Η μεταβολική αλκάλωση είναι η πιο κοινή ανισορροπία οξέος-βάσης που παρατηρείται. Άλλες σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες περιλαμβάνουν ραβδομυόλυση, στεατόρροια, φλεγμονή και εξέλκωση του βλεννογόνου του παχέος εντέρου, παγκρεατίτιδα, νεφρική ανεπάρκεια, προκλητή διάρροια και άλλα προβλήματα. Το παχύ έντερο θα χρειαστεί περισσότερες ποσότητες καθαρτικών για να συνεχίσει να λειτουργεί, αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα «τεμπέλικο» κόλον, λοιμώξεις, σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και πιθανή ηπατική βλάβη.

Αν και ορισμένοι ασθενείς με διατροφικές διαταραχές όπως η νευρική ανορεξία και η ψυχογενής βουλιμία κάνουν κατάχρηση καθαρτικών σε μια προσπάθεια να χάσουν βάρος, τα καθαρτικά δρουν για να επιταχύνουν τη διέλευση των κοπράνων μέσω του παχέος εντέρου, η οποία συμβαίνει αφού η απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών στο λεπτό έντερο έχει ήδη ολοκληρωθεί. Έτσι, μελέτες κατάχρησης καθαρτικών έχουν βρει ότι οι επιδράσεις στο σωματικό βάρος αντικατοπτρίζουν κυρίως προσωρινές απώλειες σωματικού νερού παρά απώλεια ενέργειας (θερμίδων).

Έντερο 
Οι ιατροί προειδοποιούν για τη χρόνια χρήση διεγερτικών καθαρτικών λόγω της ανησυχίας ότι η χρόνια χρήση θα μπορούσε να προκαλέσει φθορά των ιστών του παχέος εντέρου με την πάροδο του χρόνου και να μην μπορούν να αποβάλουν τα κόπρανα λόγω μακροχρόνιας υπερδιέγερσης. Ένα κοινό εύρημα σε ασθενείς που έχουν χρησιμοποιήσει διεγερτικά καθαρτικά είναι μια καφέ χρωστική ουσία που εναποτίθεται στον εντερικό ιστό, γνωστή ως μελάνωση κόλον.

Ιστορικές και χρήσεις απάτης για την υγεία 
Τα καθαρτικά χρησιμοποιήθηκαν εκτενώς στην ιστορική ιατρική για τη θεραπεία πολλών παθήσεων για τις οποίες σήμερα θεωρούνται γενικά αναποτελεσματικά στην ιατρική που βασίζεται σε στοιχεία. Ομοίως, τα καθαρτικά (συχνά αποκαλούμενα καθαριστικά του παχέος εντέρου) μπορούν να προωθηθούν στην εναλλακτική ιατρική για διάφορες καταστάσεις ψευτοϊατρικής, όπως η «βλεννώδης πλάκα».

Δείτε επίσης 
 Διαπρωκτική επίχυση
 Διουρητικό
 Μαλτιτόλη
 Πρωκτικό κλύσμα
 Υπόθετο
 Φυτικές ίνες

Παραπομπές 

 
Γαστρεντερολογία