Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (1888)

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης   () είναι συνθήκη σχετικά με τη χρήση της διώρυγας του Σουέζ στην Αίγυπτο. Υπογράφηκε στις 29 Οκτωβρίου 1888 από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γερμανία, την Αυστροουγγαρία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Ρωσική Αυτοκρατορία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το Χεδιβάτο της Αιγύπτου, μέσω της επικράτειας του οποίου διέτρεχε η Διώρυγα, και στον οποίο επρόκειτο να επανέλθουν όλες οι μετοχές της εταιρείας της Διώρυγας του Σουέζ όταν έληξε η 99ετής μίσθωση της εταιρείας για τη διαχείριση της Διώρυγας, δεν προσκλήθηκε να συμμετάσχει στις διαπραγματεύσεις και δεν υπογράψει τη συνθήκη.

Οι υπογράφοντες αποτελούσαν όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής και η συνθήκη ερμηνεύτηκε ως εγγυημένο δικαίωμα διέλευσης όλων των πλοίων από τη Διώρυγα του Σουέζ κατά τη διάρκεια του πολέμου και της ειρήνης. Κατά τη διάρκεια των 74 ετών στρατιωτικής παρουσίας του Ηνωμένου Βασιλείου στην Αίγυπτο, από το 1882 έως το 1956, η βρετανική κυβέρνηση είχε τον ουσιαστικό έλεγχο της Διώρυγας. Το 1956, η αιγυπτιακή κυβέρνηση εθνικοποίησε την Εταιρεία της Διώρυγας του Σουέζ. Οι μελλοντικοί πόλεμοι μεταξύ της Αιγύπτου και του Κράτους του Ισραήλ θα έβλεπαν τη Διώρυγα αποκλεισμένη και άχρηστη για παρατεταμένες χρονικές περιόδους.

Ιστορικό 
Το 1875, μια οικονομική κρίση ώθησε τον Χεδίβη της Αιγύπτου, Ισμαήλ Πασά, να πουλήσει τις μετοχές της Αιγύπτου στην Εταιρεία της Διώρυγας του Σουέζ στο Ηνωμένο Βασίλειο. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1879, το Ηνωμένο Βασίλειο και άλλες Μεγάλες Δυνάμεις ανάγκασαν την απομάκρυνση και την εξορία του Ισμαήλ και την αντικατάστασή του ως Χέντιβ από τον γιο του, Τεβφίκ Πασά . Η δυσαρέσκεια με την εξουσία του Τεβφίκ πυροδότησε την εξέγερση του Ουραμπί το 1881 από εθνικιστές αξιωματικούς του στρατού. Ερμηνεύοντας την εξέγερση ως πιθανή απειλή για τη χρήση της διώρυγας του Σουέζ, το Ηνωμένο Βασίλειο επενέβη στρατιωτικά υπέρ του πολιορκημένου Χέντιβ. Η βρετανική νίκη στον αγγλοαιγυπτιακό πόλεμο που ακολούθησε είχε ως αποτέλεσμα η Βρετανία να αποκτήσει φυσικό έλεγχο στην Αίγυπτο, συμπεριλαμβανομένης της διώρυγας του Σουέζ. Η Γαλλία, η οποία είχε κυριαρχήσει προηγουμένως στη Διώρυγα, και της οποίας οι επενδυτές εξακολουθούσαν να ελέγχουν την πλειοψηφία των μετοχών της Εταιρείας της Διώρυγας του Σουέζ, ήλπιζε να αποδυναμώσει τον βρετανικό έλεγχο και προσπάθησε να επηρεάσει την ευρωπαϊκή γνώμη για τη διεθνοποίηση της Διώρυγας.

Οι κυβερνήσεις της Βρετανίας και της Γαλλίας συμβιβάστηκαν επιδιώκοντας να εξουδετερώσουν τη Διώρυγα μέσω συνθήκης. Το άρθρο I, που εγγυάται τη μετάβαση σε όλα τα πλοία κατά τη διάρκεια του πολέμου και της ειρήνης, βρισκόταν σε αντίθεση με το Άρθρο Χ, το οποίο επέτρεπε στην αιγυπτιακή κυβέρνηση να λάβει μέτρα για την «υπεράσπιση της Αιγύπτου και τη διατήρηση της δημόσιας τάξης». Η τελευταία ρήτρα χρησιμοποιήθηκε από το Ηνωμένο Βασίλειο για να υπερασπιστεί το κλείσιμο της ναυτιλίας του Καναλιού προς τον Άξονα κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και από την Αίγυπτο για να δικαιολογήσει την απαγόρευση της ισραηλινής ναυτιλίας στη Διώρυγα μετά την έναρξη της επίσημης κατάστασης πολέμου μεταξύ των δύο κρατών στο 1948. 

Η βρετανική κυβέρνηση αποδέχτηκε τη συνθήκη απρόθυμα και μόνο με σοβαρές επιφυλάξεις:Οι εκπρόσωποι της Μεγάλης Βρετανίας, προσφέροντας αυτό το κείμενο ως τον οριστικό κανόνα για τη διασφάλιση της ελεύθερης χρήσης της Διώρυγας του Σουέζ, πιστεύουν ότι είναι καθήκον τους να ανακοινώσουν μια γενική επιφύλαξη ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής των διατάξεών της στο βαθμό που είναι ασυμβίβαστες με τη διώρυγα του Σουέζ. παροδική και εξαιρετική κατάσταση στην οποία βρίσκεται πράγματι η Αίγυπτος και στο βαθμό που θα μπορούσαν να δεσμεύσουν την ελευθερία δράσης της κυβέρνησης κατά τη διάρκεια της κατοχής της Αιγύπτου από τις βρετανικές δυνάμεις. 
Η Γαλλία αποδέχτηκε την επιφύλαξη αλλά, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο εκείνη την εποχή, σημείωσε ότι αυτό καθιστούσε τη συνθήκη μια «τεχνικά ανενεργή» και «ακαδημαϊκή δήλωση».  Η επιφύλαξη δεν καταργήθηκε μέχρι την Συμμαχία της Αντάντ μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας, με τη Σύμβαση να τίθεται τελικά σε ισχύ το 1904  Η Αντάντ όρισε ότι η λειτουργία της διεθνούς επιτροπής εποπτείας που περιγράφεται στο άρθρο 8 θα «παραμένει σε εκκρεμότητα». Ωστόσο, για τα επόμενα 40 χρόνια, οι βρετανικές ενέργειες θα ήταν σε μεγάλο βαθμό στο πνεύμα της εγκαταλειμμένης επιφύλαξης.

Στις 5 Αυγούστου 1914, στην αρχή του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η Αίγυπτος υπό τον εθνικιστή Χεβίδη Αμπάς τον Β' δήλωσε ότι η Διώρυγα θα ήταν ανοιχτή σε πλοία όλων των εθνών. Ωστόσο, το Ηνωμένο Βασίλειο στη συνέχεια καθαίρεσε τον Αμπάς, αντικαθιστώντας τον με τον θείο του, Χουσεΐν Καμέλ, και κηρύσσοντας την επανίδρυση του Σουλτανάτου της Αιγύπτου ως βρετανικού προτεκτοράτου. Στη συνέχεια, η Βρετανία απαγόρευσε την πρόσβαση στη Διώρυγα σε πλοία των Κεντρικών Δυνάμεων κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επικαλούμενη την ασφάλεια της Διώρυγας, η Βρετανία προσπάθησε να διατηρήσει τα προνόμιά της σε μονομερείς δηλώσεις. 

Στις 5 Ιουνίου 1967, κατά τη διάρκεια του Πολέμου των Έξι Ημερών, η Αίγυπτος έκλεισε και απέκλεισε τη Διώρυγα κατά του Ισραήλ. Το κανάλι παρέμεινε αποκλεισμένο και κλειστό κατά τον επόμενο πόλεμο φθοράς του 1968 έως το 1970 και τον πόλεμο του Οκτωβρίου του 1973, ώσπου  τελικά άνοιξε ξανά στις 10 Ιουνίου 1975. Η Πολυεθνική Δύναμη και Παρατηρητές (MFO) των 14 κρατών επιβλέπει επί του παρόντος τους όρους της συνθήκης ειρήνης για τη Διώρυγα, η οποία ανήκει και διατηρείται από την Αρχή της Διώρυγας του Σουέζ της Αραβικής Δημοκρατίας της Αιγύπτου. Σύμφωνα με τους διεθνείς κανόνες που διέπουν τη ναυσιπλοΐα μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, η Αίγυπτος δεν μπορεί να απαγορεύσει σε κανένα σκάφος τη διέλευση από τη Διώρυγα εάν δεν υπάρξει πόλεμος μεταξύ της Αιγύπτου και αυτής της χώρας.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
 
  (online)

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Παγκόσμια ασφάλεια της διώρυγας του Σουέζ

Διώρυγα του Σουέζ
Διεθνείς συνθήκες