Σλάχτα

Η σλάχτα (πολωνικά: szlachta) ήταν η ευγενής τάξη στο Βασίλειο της Πολωνίας, στο Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας και στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, που, ως κοινωνική τάξη, είχε την κυρίαρχη θέση στο κράτος  ασκώντας εκτεταμένα πολιτικά δικαιώματα και εξουσία. Η σλάχτα ως τάξη διέφερε σημαντικά από τη φεουδαρχική αριστοκρατία της Δυτικής Ευρώπης. Η τάξη καταργήθηκε επίσημα το 1921 με το Σύνταγμα του Μαρτίου. 

Η προέλευση της σλάχτα είναι ασαφής και αποτελεί αντικείμενο πολλών θεωριών. Παραδοσιακά, τα μέλη της κατείχαν γη, συχνά φόλβαρκ. Η σλάχτα εξασφάλισε σημαντική και αυξανόμενη πολιτική δύναμη και δικαιώματα σε όλη την ιστορία της, ξεκινώντας από τη βασιλεία του Βασιλιά Καζίμιρ Γ΄ του Μέγα μεταξύ 1333 και 1370 στο Βασίλειο της Πολωνίας μέχρι την παρακμή και το τέλος της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας στα τέλη του 18ου αιώνα. Εκτός από την παροχή αξιωματικών για το στρατό, οι κύριες αστικές της υποχρεώσεις περιελάμβαναν την εκλογή του μονάρχη και την πλήρωση τιμητικών και συμβουλευτικών ρόλων στην αυλή, που αργότερα θα εξελισσόταν στο ανώτερο νομοθετικό σώμα, τη Γερουσία . Το εκλογικό σώμα της σλάχτα συμμετείχε επίσης στη διακυβέρνηση της Κοινοπολιτείας μέσω του κάτω νομοθετικού σώματος του Σέιμ (διμερές εθνικό κοινοβούλιο), που αποτελείτο από αντιπροσώπους που εκλέγονταν στα τοπικά σέιμικ (τοπικές συνελεύσεις της σλάχτα). Τα σέιμικ εκτελούσαν διάφορες κυβερνητικές λειτουργίες σε τοπικό επίπεδο, όπως το διορισμό αξιωματούχων και την επίβλεψη της δικαστικής και οικονομικής διακυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένης της αύξησης των φόρων. Η ευγενείς σλάχτα ανέλαβαν διάφορες κυβερνητικές θέσεις, συμπεριλαμβανομένου του βοεβόδα, του στρατάρχη του βοεβοδάτου, του καστελάνου και του σταρόστα.

Το 1413, μετά από μια σειρά δοκιμαστικών προσωπικών ενώσεων μεταξύ του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας και του Στέμματος του Βασιλείου της Πολωνίας, η υπάρχουσα Λιθουανική-Ρουθηνιακή αριστοκρατία προσχώρησε επίσημα στη σλάχτα. Καθώς η Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία (1569–1795) εξελίχθηκε και επεκτάθηκε εδαφικά μετά την Ένωση του Λούμπλιν, τα μέλη της αυξήθηκαν για να συμπεριλάβουν τους ηγέτες του Δουκάτου της Πρωσίας και της Λιβονίας. Με την πάροδο του χρόνου, η συμμετοχή στη σλάχτα αυξήθηκε για να συμπεριλάβει σχεδόν το 10% της πολωνο-λιθουανικής κοινωνίας, γεγονός που την έκανε ως εκλογικό σώμα αρκετές φορές μεγαλύτερο από τις περισσότερες τάξεις ευγενών σε άλλες χώρες.

Παρά τις συχνά τεράστιες διαφορές στον πλούτο και την πολιτική επιρροή, λίγες νομικές διακρίσεις υπήρχαν μεταξύ των μεγάλων αρχόντων και των κατώτερων σλάχτα. Η νομική αρχή της ισότητας της σλάχτα υπήρχε επειδή οι τίτλοι γης σλάχτα ήταν ολοκληρωτικοί, όχι φεουδαρχικοί, που δεν συνεπάγονταν καμία απαίτηση φεουδαρχικού φόρου τιμής. Σε αντίθεση με τους απόλυτους μονάρχες που τελικά ανέλαβαν τη βασιλεία στις περισσότερες άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ο Πολωνός βασιλιάς δεν ήταν αυταρχικός και ηγεμόνας της σλάχτα. Οι σχετικά λίγοι κληρονομικοί τίτλοι ευγενείας στο Βασίλειο της Πολωνίας απονεμήθηκαν από ξένους μονάρχες, ενώ στο Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας, οι πριγκιπικοί τίτλοι κληρονομήθηκαν κυρίως από απογόνους παλαιών δυναστειών. Κατά τη διάρκεια των τριών διαδοχικών διαμελισμών της Πολωνίας μεταξύ 1772 και 1795, οι περισσότεροι από τους σλάχτα άρχισαν να χάνουν νομικά προνόμια και κοινωνική θέση, ενώ οι ελίτ της σλάχτα έγιναν μέρος των ευγενών των τριών δυνάμεων διαμελισμού.

Ιστορία

Ετυμολογία 
Στα πολωνικά, ένας ευγενής ονομάζεται szlachcic (σλάχτσιτς) και μια αρχόντισσα szlachcianka (σλαχτσιάνκα).

Ο πολωνικός όρος szlachta προέρχεται από την παλαιά υψηλή γερμανική λέξη slahta. Στα σύγχρονα γερμανικά Geschlecht - που αρχικά προήλθε από το πρωτογερμανικό * slagiz, «φυσώ» και μοιράζεται την αγγλοσαξονική ρίζα για το "slaughter" ή το ρήμα "to slug" - σημαίνει «εκτροφή» ή «φύλο». Όπως πολλές άλλες πολωνικές λέξεις που σχετίζονται με την ευγένεια, προέρχεται από γερμανικές λέξεις: η πολωνική λέξη για τον «ιππότη» είναι "rycerz", ομόρριζη του γερμανικού "Ritter". Η πολωνική λέξη για το «εθνόσημο» είναι «herb» από το γερμανικό «Erbe», «κληρονομιά». Οι Πολωνοί του 17ου αιώνα υπέθεσαν ότι το «szlachta» προήλθε από το γερμανικό «schlachten», «σφαγή», και ως εκ τούτου σχετιζόταν με τη γερμανική λέξη για τη μάχη, «Schlacht». Μερικοί πρώιμοι Πολωνοί ιστορικοί θεώρησαν ότι ο όρος μπορεί να προήλθε από το όνομα του θρυλικού πρωτο-Πολωνού αρχηγού, Λεχ, που αναφέρεται στα πολωνικά και τσεχικά γραπτά. Οι σλάχτα εντόπισαν την καταγωγή τους από τον Λεχ, ο οποίος φέρεται να ίδρυσε το Πολωνικό Βασίλειο περίπου τον 5ο αιώνα.

Ο πολωνικός όρος "szlachta" προσδιορίζει την επισημοποιημένη, κληρονομική αριστοκρατία της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, η οποία αποτελούσε το ίδιο το έθνος και κυβερνούσε χωρίς ανταγωνισμό. Στα επίσημα λατινικά έγγραφα της παλιάς Κοινοπολιτείας, οι κληρονομικοί σλάχτα αναφέρονται ως "nobilitas" από τον λατινικό όρο, και θα μπορούσαν να συγκριθούν ως προς το νομικό καθεστώς με Άγγλους ή Βρετανούς αριστοκράτες του βασιλείου, ή με την αρχαία ρωμαϊκή ιδέα του cives, «πολίτης». Μέχρι το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, ο πολωνικός όρος obywatel (βικιλεξικό:obywatel) (που τώρα σημαίνει «πολίτης») μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως συνώνυμο των σλάχτα γαιοκτημόνων.

Σήμερα η λέξη szlachta μεταφράζεται απλώς ως «αριστοκρατία». Με την ευρεία της έννοια, μπορεί επίσης να υποδηλώνει ορισμένους μη κληρονομικούς τιμητικούς ιππότες και βαρονικούς τίτλους που απονέμονται από άλλους ευρωπαίους μονάρχες, συμπεριλαμβανομένης της Αγίας Έδρας. Περιστασιακά, οι γαιοκτήμονες του 19ου αιώνα κοινής καταγωγής αναφέρονταν ως szlachta από ευγένεια ή λάθος, όταν είχαν αρχοντικά κτήματα, αλλά στην πραγματικότητα δεν ήταν εκ γενετής ευγενείς. Το Szlachta υποδηλώνει επίσης τη ρουθηνιακή και λιθουανική αριστοκρατία πριν από την παλιά Κοινοπολιτεία.

Στο παρελθόν, μια λανθασμένη αντίληψη οδηγούσε μερικές φορές στην εσφαλμένη μετάφραση του szlachta ως «γαιοκτήμονες» και όχι ως «αριστοκρατία». Αυτή η λανθασμένη πρακτική ξεκίνησε λόγω της κατώτερης οικονομικής θέσης πολλών μελών της σλάχτα σε σύγκριση με αυτή των ευγενών σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η σλάχτα περιελάμβανε εκείνους τους πλούσιους και ισχυρούς ώστε να είναι μεγάλοι άρχοντες μέχρι τους φτωχούς με αριστοκρατική καταγωγή, αλλά χωρίς γη, χωρίς κάστρο, χωρίς χρήματα, χωρίς χωριό και χωρίς υποτελείς αγρότες. Ο ιστορικός Μ. Ρος έγραψε το 1835: «Τουλάχιστον 60.000 οικογένειες ανήκουν σε αυτή την τάξη, από τις οποίες, ωστόσο, μόνο περίπου 100 είναι εύπορες, όλες οι υπόλοιπες είναι φτωχές».

Σύνθεση 

Ο ιστορικός Άνταμ Ζαμόισκι υποστηρίζει ότι η σλάχτα δεν ήταν ακριβώς το ίδια με τους Ευρωπαίους ευγενείς ούτε με τους γιαοκτήμονες, καθώς τη σλάχτα διέφερε θεμελιωδώς σε νόμο, δικαιώματα, πολιτική δύναμη, καταγωγή και σύνθεση σε σχέση με τους φεουδαρχικούς ευγενείς της Δυτικής Ευρώπης. Η φεουδαρχία δεν ριζώθηκε ποτέ στην Πολωνία. Η σλάχτα δεν κατατάσσεται κάτω από τον βασιλιά, καθώς η σχέση της με τον Πολωνό βασιλιά δεν ήταν φεουδαρχική. Η σλάχτα στάθηκε ίση με τον βασιλιά. Ο βασιλιάς δεν ήταν αυτοκρατικός, ούτε ο ηγεμόνας της σλάχτα, καθώς τα εδάφη των σλάχτα ήταν ολοκληρωτικά, όχι φεουδαρχικά. Η φεουδαρχική εξάρτηση από έναν Πολωνό βασιλιά δεν υπήρχε για τη σλάχτα και νωρίτερα στην ιστορία κάποιοι υψηλόβαθμοι σλάχτα (άρχοντες) που κατάγονταν από προηγούμενες φυλετικές δυναστείες θεωρούσαν τους εαυτούς τους ως συνιδιοκτήτες των βασιλείων των Πιαστ και προσπαθούσαν συνεχώς να υπονομεύσουν την εξουσία των Πιαστ.

Το 1459, οι Οστρόρουγκ παρουσίασαν ένα υπόμνημα στο Σέιμ, υποβάλλοντας τους Παλατινούς, ή Βοεβόδες της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, να λάβουν τον τίτλο του πρίγκιπα. Οι γιοι ενός πρίγκιπα έπρεπε να λάβουν τίτλους κόμη και βαρόνου. Οι Καστελάνοι της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας επρόκειτο να λάβουν τον τίτλο του κόμη. Αυτή η προσπάθεια εισαγωγής της ιεραρχίας των ευγενικών τίτλων που είναι κοινά για τα ευρωπαϊκά φεουδαρχικά συστήματα, απορρίφθηκε για τη σλάχτα.

Το γεγονός ότι οι σλάχτα ήταν ίσιη ενώπιον του βασιλιά και σκόπιμα αντιτάχθηκαν να γίνουν φεουδαρχικοί ευγενείς έγινε ζήτημα νόμου που ενσωματώθηκε ως συνταγματική αρχή ισότητας. Ο ρεπουμπλικανισμός της αρχαίας Ρώμης ήταν το ιδανικό της σλάχτα. Η Πολωνία ήταν γνωστή ως η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Πολωνίας, Serenissima Res Publica Poloniae. Η σλάχτα, όχι ως φεουδαρχικοί ευγενείς ή γαιοκτήμονες, αλλά ως εκλογικό σώμα, και ως αριστοκρατία και κάστα πολεμιστών, χωρίς καμία φεουδαρχική εξάρτηση από έναν βασιλιά, άσκησε την ανώτατη πολιτική εξουσία σε αυτήν τη δημοκρατία (liberum veto) και εξέλεγε βασιλιάδες ως υπηρέτες μιας δημοκρατίας που η σλάχτα θεωρούσε ως ενσάρκωση των δικαιωμάτων τους.

Με την πάροδο του χρόνου, οι αριθμητικά πιο κατώτεροι σλάχτα έγιναν φτωχότεροι, ή ήταν φτωχότεροι από τους λίγους πλούσιους ομότιμους τους με την ίδια πολιτική θέση και νομική υπόσταση, και πολλοί κατώτεροι σλάχτα ήταν σε χειρότερη θέση από τους κοινούς πολίτες με γη. Ονομάζονταν szlachta zagrodowa, δηλαδή «αγροτική αριστοκρατία», από το zagroda, ένα αγρόκτημα, συχνά ελάχιστα διαφορετικό από την κατοικία των αγροτών, που μερικές φορές αναφέρεται ως drobna szlachta, «μικρή αριστορκατία» ή ακόμα, szlachta okoliczna, που σημαίνει «τοπικός». Ιδιαίτερα φτωχές οικογένειες σλάχτα αναγκάζονταν συχνά να γίνουν ένοικοι των πλουσιότερων ομότιμών τους. Περιγράφτηκαν ως szlachta czynszowa, ή «ευγενείς ενοικιαστές» που πλήρωναν ενοίκιο.

Καταγωγή

Πολωνία 

Η προέλευση της σλάχτα, αν και αρχαία, θεωρούνταν πάντα σκοτεινή. Ως αποτέλεσμα, τα μέλη της την αποκαλούσαν συχνά ως odwieczna (πολυετή). Δύο δημοφιλείς ιστορικές θεωρίες για την προέλευσή της έχουν διατυπωθεί από τα μέλη της και τους πρώτους ιστορικούς και χρονικογράφους. Η πρώτη θεωρία αφορούσε μια υποτιθέμενη καταγωγή από την αρχαία ιρανική φυλή γνωστή ως Σαρμάτες, οι οποίοι τον 2ο αιώνα μ.Χ., κατέλαβαν εδάφη στην Ανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Η δεύτερη θεωρία περιλάμβανε μια υποτιθέμενη καταγωγή από τον Ιάφεθ, έναν από τους γιους του Νώε. Αντίθετα, οι αγρότες λέγεται ότι ήταν απόγονοι ενός άλλου γιου του Νώε, του Χαμ — και ως εκ τούτου υπόκεινται σε δουλεία κάτω από την Κατάρα του Χαμ. Οι Εβραίοι θεωρούνταν απόγονοι του Σημ. Άλλες φανταστικές θεωρίες περιελάμβαναν την καταγωγή του από τον Ιούλιο Καίσαρα, τον Μέγα Αλέξανδρο ή περιφερειακούς ηγέτες που δεν είχαν αναμείξει τις γραμμές αίματος τους με αυτές των «σκλάβων, αιχμαλώτων ή ξένων».

Μια άλλη θεωρία περιγράφει την προέλευσή της από μια τάξη μη Σλάβων πολεμιστών σχηματίζοντας ένα ξεχωριστό στοιχείο γνωστό ως Λεχίτες (Lechitów) μέσα στις αρχαίες φυλετικές ομάδες των Πολωνίων. Παρόμοια με τη ναζιστική ρατσιστική ιδεολογία, η οποία υπαγόρευε ότι η πολωνική ελίτ ήταν σε μεγάλο βαθμό σκανδιναβική (το οικόσημο Μπορέικο φέρει μια σβάστικα), αυτή η υπόθεση δηλώνει ότι αυτή η ανώτερη τάξη δεν ήταν σλαβικής προέλευσης και είχε διαφορετική καταγωγή από τους Σλάβους αγρότες (kmiecie, λατινικά: cmethones) τους οποίους κυβέρνησαν.

Στην παλιά Πολωνία, υπήρχαν δύο έθνη - οι σλάχτα και οι αγρότες. Οι σλάχτα διαφοροποιήθηκαν από τον αγροτικό πληθυσμό. Στην σκληρά στρωματοποιημένη και ελιτιστική πολωνική κοινωνία, η αίσθηση της διάκρισης των σλάχτα οδήγησε σε πρακτικές που σε μεταγενέστερες περιόδους θα χαρακτηρίζονταν ως ρατσισμός. Ο Βάτσουαφ Ποτότσκι (1621 - 1696), δηλώνει ότι οι αγρότες «από τη φύση τους» είναι «δεμένοι στη γη και το άροτρο», ότι ακόμη και ένας μορφωμένος αγρότης θα παρέμενε πάντα αγρότης, επειδή «είναι αδύνατο να μεταμορφώσεις έναν σκύλο σε λύγκα». Οι σλάχτα ήταν ευγενείς με την Άρια (βλέπε Αλανοί) έννοια -- «ευγενείς» σε αντίθεση με τους ανθρώπους τους οποίους κυβέρνησαν αφού ήρθαν σε επαφή μαζί τους. 

Οι σλάχτα εντόπισαν την καταγωγή τους από τον Λεχ, ο οποίος φέρεται να ίδρυσε το πολωνικό βασίλειο περίπου τον 5ο αιώνα.  Λεχία ήταν το όνομα της Πολωνίας στην αρχαιότητα, και το όνομα της ίδιου της σλάχτα για τον εαυτό τηςς ήταν Λεχίτες.  Ο Ρίτσαρντ Χολτ Χάτον υποστήριξε ότι ένα ακριβές αντίστοιχο της κοινωνίας των σλάχτα ήταν το σύστημα θητείας της νότιας Ινδίας -μια αριστοκρατία ισότητας- που εγκαταστάθηκε ως κατακτητές σε μια ξεχωριστή φυλή.  Ορισμένα στοιχεία του πολωνικού κράτους παραλληλίζονταν με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στο ότι τα πλήρη δικαιώματα της ιθαγένειας περιορίζονταν στη σλάχτα. Σύμφωνα με τον Βρετανό ιστορικό Αλεξάντερ Μπρους Μπόσουελ, το ιδανικό για τους σλάχτα του 16ου αιώνα ήταν μια ελληνική πόλις — ένα σώμα πολιτών, μια μικρή τάξη εμπόρων και ένα πλήθος εργατών. Οι εργάτες αποτελούνταν από αγρότες σε δουλοπαροικία. Οι σλάχτα είχαν το αποκλειστικό δικαίωμα να εισέρχονται στον κλήρο μέχρι την εποχή των τριών διαμελισμών της Πολωνίας και οι σλάχτα και οι κληρικοί πίστευαν ότι ήταν γενετικά ανώτεροι από τους αγρότες. Οι σλάχτα θεωρούσαν τους αγρότες ως κατώτερο είδος.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
 Αλεξάντερ Μπρύκνερ, Słownik etymologiczny języka polskiego (Ετυμολογικό Λεξικό της Πολωνικής Γλώσσας), πρώτη έκδοση, Κρακοβία, Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927 (9η έκδοση, Βαρσοβία, Wiedza Powszechna, 200).
  
 978-0-8143-1682-5 .
 Ζερνίτσκι-Σελίγκα Εμίλιαν, Der Polnische Adel und die demselben hinzugetretenen andersländischen Adelsfamilien, General-Verzeichnis . Έκδοση Verlag v. Henri Grand. Αμβούργο 1900. https://archive.org/details/derpolnischeade00szegoog (γερμανικά). Αυτή είναι ένας αρκετά μοντέρνος και περιεκτικός κατάλογος 3.000 οικογενειών Πολωνών και εποίκων σλάχτα και των οικοσήμων τους, που προέρχονται, μεταξύ άλλων, από τους Νιεσιέτσκι, Παπρότσκι και Μπονιέτσκι. 598 σελίδες. Πρόσβαση 2018-11-02.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Association of the Belarusian Nobility
 Association of Lithuanian Nobility
 Central European Superpower, Henryk Litwin, Business Ukraine Magazine (bunews.com.ua), 2016 (αρχείο PDF).
 CONSTITUTIONAL DEVELOPMENTS 1180-1572: The Inexorable Political Rise of the szlachta
 Digital Library of Wielkpolska
 Descendants of the Great Sejm (genealogies of the most important Polish families)
 The Elegant Downfall of the Polish Sarmatians του Βόιτσεχ Ζεμπάτι στο Culture.pl
  Αλφαβητικοί κατάλογοι αριστοκρατικών προσώπων στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία κατά την περίοδο 1569-1792 (αγγλικά)
 Αλφαβητικοί κατάλογοι πολιτογραφημένων μη υπηκόων στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία κατά την περίοδο 1569-1792 (αγγλικά)
 The Polish Aristocracy: The Titled Families of Poland by Rafal Heydel-Mankoo
 The Polish Nobility της Μάργκαρετ Οντρόβονς0Σιπνιέφσκα, το γένος Νάιτ
 The Polish Nobility Association
 Polish Nobility Association Foundation
  (Αλφαβητικοί κατάλογοι) (πολωνικά)

Πολωνοί ευγενείς
Ρουθηνική αριστοκρατία της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας
Λιθουανοί ευγενείς
Ουκρανοί ευγενείς
Κοινωνική τάξη στην Πολωνία