Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας (Πολωνία)

Το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας (ΥΔΑ, ), κοινώς γνωστό ως UB ή αργότερα SB, ήταν η μυστική αστυνομία, η υπηρεσία πληροφοριών και η αντικατασκοπεία που δρούσε στη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας. Από το 1945 έως το 1954 ήταν γνωστό ως Τμήμα Ασφαλείας (ΤΑ, , UB) και από το 1956 έως το 1990 ως Υπηρεσία Ασφαλείας (ΥΑ, , SB).

Το αρχικό ΤΑ είχε επικεφαλής τον Στρατηγό Δημόσιας Ασφάλειας Στανίσουαφ Ραντκιέβιτς και εποπτευόταν από τον Γιάκουμπ Μπέρμαν του Πολωνικού Πολιτικού Γραφείου. Ο κύριος στόχος του Τμήματος Ασφαλείας ήταν η ταχεία εξάλειψη των αντικομμουνιστικών δομών και της κοινωνικοπολιτικής βάσης του Πολωνικού Υπόγειου Κράτους, καθώς και η δίωξη πρώην υπόγειων στρατιωτών του Εσωτερικού Στρατού () και αργότερα αντικομμουνιστικών οργανώσεων, όπως η Ένωση Ελευθερίας και Ανεξαρτησίας (ΕΕΑ).

Το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας ιδρύθηκε την 1η Ιανουαρίου 1945 και σταμάτησε τη λειτουργία του στις 7 Δεκεμβρίου 1954. Ήταν η κύρια μυστική υπηρεσία στην κομμουνιστική Πολωνία κατά την περίοδο του σταλινισμού. Καθ΄ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής της, η Τμήμα Ασφάλειας ήταν υπεύθυνο για τον άγριο ξυλοδαρμό, τη σύλληψη, τη φυλάκιση, το βασανισμό και τη δολοφονία τουλάχιστον δεκάδων χιλιάδων πολιτικών αντιπάλων και υπόπτων, καθώς και για τη συμμετοχή σε ενέργειες όπως η Επιχείρηση Βιστούλας το 1947. Τα κεντρικά γραφεία βρίσκονταν στην οδό Κοσικόβα (Koszykowa) στο κέντρο της Βαρσοβίας, αλλά τα παραρτήματά του και οι χώροι κράτησής του ήταν διάσπαρτα σε ολόκληρη τη χώρα, με το πιο διαβόητο να είναι η φυλακή Μοκότουφ.

Το Τμήμα Ασφάλειας αντικαταστάθηκε από μια βραχύβια Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας (1954–1956) και στη συνέχεια από μια οριακά λιγότερο κατασταλτική Υπηρεσία Ασφαλείας (ΥΑ) το 1956, αν και η δομή και ο στόχος και των δύο υπηρεσιών παρέμειναν σχεδόν πανομοιότυποι. Η ΥΑ λειτούργησε ως η κύρια μυστική υπηρεσία μέχρι την πτώση του κομμουνισμού στην Πολωνία το 1989 και διαλύθηκε το 1990. Μεταξύ 1945 και 1990 όλοι οι μυστικοί υπάλληλοι ήταν ευρέως γνωστοί στο κοινό ως Ουμπέτσι () ή, αργότερα, Εσμπέτσι ().

Όνομα 
Το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας (ΥΔΑ) ιδρύθηκε ως γραφείο ασφαλείας εντός του Πολωνικού Υπουργείου Εσωτερικών. Η πρώτη υπηρεσία και η πιο βάναυση υπηρεσία έγινε γνωστή ως «Τμήμα Ασφάλειας» (). Η δεύτερη υπηρεσία μετατράπηκε σε «Υπηρεσία Ασφαλείας του Υπουργείου Εσωτερικών», ή εν συντομία «Υπηρεσίες Ασφαλείας» (πολωνικά: Służba Bezpieczeństwa).

Ιστορία 

Τον Ιούλιο του 1944, πίσω από τη σοβιετική γραμμή του μετώπου, σχηματίστηκε μια ολοκαίνουργια πολωνική προσωρινή κυβέρνηση, που ονομάστηκε Πολωνική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, PKWN). Ιδρύθηκε στο Χέουμ με πρωτοβουλία Πολωνών κομμουνιστών, προκειμένου να αναλάβει τον έλεγχο των πολωνικών εδαφών που απελευθερώθηκαν από τη Ναζιστική Γερμανία από τον προελαύνοντα Κόκκινο Στρατό. Η ΠΕΕΑ ανακηρύχθηκε «η μόνη νόμιμη πολωνική κυβέρνηση» από τον Ιωσήφ Στάλιν, με πλήρη πολιτικό έλεγχο και σοβιετική χορηγία. Μέσα στην εσωτερική δομή της ΠΕΕΑ, υπήρχαν δεκατρία τμήματα που ονομάζονταν Resorty. Ένα από αυτά ήταν το Τμήμα Δημόσιας Ασφάλειας (Resort Bezpieczeństwa Publicznego) ή ΤΔΑ, με επικεφαλής τον Στανίσουαφ Ραντκιέβιτς. Ήταν ένας πρόδρομος της πολωνικής κομμουνιστικής μυστικής αστυνομίας.

Στις 31 Δεκεμβρίου 1944, η ΠΕΕΑ ενώθηκε με πολλά μέλη της πολωνικής εξόριστης κυβέρνησης με έδρα το Λονδίνο, μεταξύ των οποίων και ο Στανίσουαφ Μικοουάιτσικ (ο οποίος αργότερα διώχθηκε από τη χώρα). Η ΠΕΕΑ στη συνέχεια μετατράπηκε σε Προσωρινή Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Πολωνίας (). Όλα τα τμήματα μετονομάστηκαν: το Τμήμα Δημόσιας Ασφάλειας έγινε Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας (Ministrystwo Bezpieczeństwa Publicznego).

Εργασίες και αριθμοί του Τμήματος Ασφάλειας 
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έως το 1954, το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας – που λειτουργούσε παράλληλα με το Υπουργείο Άμυνας – ήταν ένας από τους μεγαλύτερους και ισχυρότερους θεσμούς στη μεταπολεμική Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας. Ήταν υπεύθυνο για εσωτερικές και ξένες πληροφορίες, αντικατασκοπεία, παρακολούθηση αντικρατικής δραστηριότητας στην Πολωνία και στο εξωτερικό, παρακολούθηση κυβερνητικών και πολιτικών επικοινωνιών (υποκλοπές), επίβλεψη των τοπικών κυβερνήσεων, διατήρηση πολιτοφυλακής, συντήρηση φυλακών, πυροσβεστικών υπηρεσιών, υπηρεσιών διάσωσης, και περιπολία συνόρων. Επίσης, ήταν υπεύθυνο για τα πολλά στρατόπεδα συγκέντρωσης που δημιουργήθηκαν από το Λαϊκό Επιτροπείο Εσωτερικών Υποθέσεων (όπως το στρατόπεδο εργασίας Ζγκόντα). Τον Ιούλιο του 1947, το Τμήμα Ασφάλειας απορρόφησε το Τμήμα II του Γενικού Επιτελείου του Πολωνικού Λαϊκού Στρατού (Πολωνική Στρατιωτική Πληροφορία). Στρατιωτική και πολιτική υπηρεσία πληροφοριών συγχωνεύτηκαν για να γίνουν το Τμήμα VII του Υπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας.

Στη δεκαετία του 1950, το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας απασχολούσε περίπου 32.000 άτομα. Επίσης, το Τμήμα Ασφάλειας είχε τον έλεγχο σε πάνω από 41.000 στρατιώτες, συμπεριλαμβανομένων 29.053 ιδιωτών και 2.356 αξιωματικών του Σώματος Εσωτερικής Ασφάλειας (Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, KBW), 57.000 αξιωματικούς στην Πολιτοφυλακή (Milicja Obywatel), 32.000 αξιωματικούς και στρατιώτες στη συνοριοφυλακή (Wojska Ochrony Pogranicza), 10.000 σωφρονιστικούς υπαλλήλους (Straż Więzienna) και 125.000 μέλη της Εθελοντικής Εφεδρείας της Πολιτοφυλακής (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej, ORMO), μια παραστρατιωτική αστυνομία που χρησιμοποιήθηκε για ειδικές επιχειρήσεις.

Σοβιετική διείσδυση και πολιτικές καταστολές 
Η πολιτική διείσδυση και ο στρατιωτικός έλεγχος στη χώρα από τη Σοβιετική Ένωση ήταν εμφανής στα πρώτα χρόνια της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας. Η Σοβιετική Βόρεια Ομάδα Δυνάμεων βρισκόταν στην Πολωνία μέχρι το 1956. Η διοίκηση και η διοικητική δομή των Πολωνικών Ενόπλων Δυνάμεων, των Πληροφοριών, της Αντικατασκοπίας, των ειδικών υπηρεσιών και των οργάνων εσωτερικής ασφάλειας τόσο των πολιτικών (UB) όσο και των στρατιωτικών (Κύρια Διεύθυνση Πληροφοριών του Πολωνικού Στρατού, ΚΔΠΣ), διεισδύθηκαν από σοβιετικές υπηρεσίες πληροφοριών και αντι-αξιωματικών πληροφοριών, που χρησίμευσαν ως η κύρια εγγύηση της φιλοσοβιετικής πολιτικής του νέου πολωνικού σοσιαλιστικού κράτους. Ο Κόκκινος Στρατός παρείχε βοήθεια στην ΚΔΠΣ όχι μόνο με τη μορφή συμβούλων, αλλά και με τις δικές του παραστρατιωτικές μονάδες συμπεριλαμβανομένων των ΛΕΚΑ, ΛΕΕΥ, GRU, SMERSH και, στα μετέπειτα χρόνια, με τα ΥΚΑ, ΥΕΥ και KGB.

Ο πρώτος Ρώσος επικεφαλής σύμβουλος της ΚΔΠΣ ήταν ο υποστράτηγος Ιβάν Σέροφ, ένας άρτια εκπαιδευμένος σταλινικός, έμπειρος στα σοβιετικά όργανα ασφαλείας. Ο Σέροφ έγινε διοικητής της πολιτοφυλακής που διοικούταν από το Λαϊκό Επιτροπείο Εσωτερικών Υποθέσεων κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εργάστηκε ως επικεφαλής του Μυστικού Πολιτικού Τμήματος του ΛΕΕΥ, προτού γίνει Λαϊκός Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων της Ουκρανικής Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας στην ΕΣΣΔ. Το 1941-1945, ήταν ο Πρώτος Αναπληρωτής Λαϊκός Επίτροπος της Κρατικής Ασφάλειας και αργότερα - Αναπληρωτής Λαϊκός Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων της Σοβιετικής Ένωσης. Μόλις έγινε κύριος σύμβουλος του ΤΑ το Μάρτιο του 1945, ο Σέροφ επέβλεψε την απαγωγή 16 κορυφαίων Πολωνών πολιτικών και ηγετών της υπόγειας αντίστασης, τους μετέφερε κρυφά στη Μόσχα, όπου βασανίστηκαν και ρίχτηκαν στη φυλακή μετά τη στημένη Δίκη των Δεκαέξι. Κανένας δεν επέζησε.

Σταλινική βασιλεία του τρόμου 

Έγινε διείσδυση από πράκτορες της ΛΕΚΑ και του ΛΕΕΥ – το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας ήταν γνωστό για την εγκληματική του φύση. Από τον Ιανουάριο του 1945 (ή, 22 Ιουλίου), τα επιζώντα μέλη του Εσωτερικού Στρατού κατέθεσαν τα όπλα τους και έλαβαν επίσημη αμνηστία (που διήρκεσε έως τις 15 Οκτωβρίου). Οι περισσότεροι συνελήφθησαν από το ΤΑ επί τόπου, βασανίστηκαν και δικάστηκαν για προδοσία. Το ΤΑ διεξήγαγε βάναυση ειρήνευση πολιτών, μαζικές συλλήψεις, καθώς και πρόχειρες εκτελέσεις (δείτε: Εκτελέσεις στη φυλακή Μοκότουφ το 1951 και Δημόσια εκτέλεση στη Ντενμπίτσα) και μυστικές δολοφονίες. Σύμφωνα με καταθέσεις του Γιούζεφ Σφιάτουο και άλλων κομμουνιστικών πηγών, μόνο το 1945 ο αριθμός των μελών του Πολωνικού Υπόγειου Κράτους που απελάθηκαν στη Σιβηρία και σε διάφορα στρατόπεδα εργασίας στη Σοβιετική Ένωση έφτασε τις 50.000.

Συνολικά, τα έτη 1944–1956 περίπου 300.000 Πολωνοί πολίτες είχαν συλληφθεί, εκ των οποίων πολλές χιλιάδες καταδικάστηκαν σε μακροχρόνια φυλάκιση. Επιβλήθηκαν 6.000 θανατικές ποινές, οι περισσότερες από τις οποίες εκτελέστηκαν «στο μεγαλείο του νόμου». Είχε εισαχθεί ειδική πειθαρχική νομοθεσία, η οποία επέτρεπε την καταδίκη πολιτικών προσώπων ενώπιον στρατοδικείων, συμπεριλαμβανομένων νέων και παιδιών. Τα δικαστήρια ασχολήθηκαν με τα υποτιθέμενα εγκλήματα και όχι με την ηλικία και την ωριμότητα των θυμάτων. Για πολλά χρόνια, οι εισαγγελείς και δικαστές, καθώς και λειτουργοί του Υπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας, της Υπηρεσίας Ασφαλείας του Υπουργείου Εσωτερικών και της Κεντρικής Διεύθυνσης Πληροφοριών του Πολωνικού Στρατού εμπλέκονταν σε πράξεις αναγνωρισμένες από το διεθνές δίκαιο ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα κατά της ειρήνης. Οι λεγόμενοι «Καταραμένοι στρατιώτες» της αντικομμουνιστικής αντίστασης, που αντιτάχθηκαν στους νέους κατακτητές και επιτέθηκαν στα σταλινικά οχυρά, τελικά κυνηγήθηκαν από τις υπηρεσίες ασφαλείας του ΤΑ και τα τμήματα δολοφονίας. Οι υπόγειες κατασκευές είχαν καταστραφεί, και τα περισσότερα μέλη του Εσωτερικού Στρατού και της ΕΕΑ που παρέμειναν αντίθετοι στον κομμουνισμό, εκτελέστηκαν μετά από δίκες παρωδίες (που οργανώθηκαν μεταξύ άλλων από τους Χελένα Βολίνσκα-Μπρους και Στανίσουαφ Ζαρακόφσκι) ή απελάθηκαν στο σοβιετικό σύστημα των Γκουλάγκ.

Αποστασία 

Τον Νοέμβριο του 1953, ο Πρώτος Γραμματέας του Ενιαίου Εργατικού Κόμματος Πολωνίας, Μπολέσουαφ Μπιέρουτ, ζήτησε από το μέλος του Πολιτικού Γραφείου Γιάκουμπ Μπέρμαν να στείλει τον αντισυνταγματάρχη Γιούζεφ Σφιάτουο σε μια σημαντική αποστολή στο Ανατολικό Βερολίνο. Ο Σφιάτουο, αναπληρωτής επικεφαλής του Τμήματος 10 του ΤΑ, μαζί με τον συνταγματάρχη Ανάτολ Φέιτζιν, κλήθηκαν να συμβουλευτούν τον αρχηγό του Υπουργείου Κρατικής Ασφάλειας της Ανατολικής Γερμανίας, Έριχ Μίλκε, σχετικά με την εξάλειψη της Βάντα Μπρούνσκα.

Οι δύο αξιωματούχοι ταξίδεψαν στο Βερολίνο και μίλησαν με τον Μίλκε. Στις 5 Δεκεμβρίου 1953, την επομένη της συνάντησης με τον Μίλκε, ο Σφιάτουο αυτομόλησε στις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω της στρατιωτικής τους αποστολής στο Δυτικό Βερολίνο. Την επόμενη μέρα, οι αμερικανικές στρατιωτικές αρχές μετέφεραν τον Σφιάτουο στη Φρανκφούρτη και μέχρι το Δεκέμβριο, ο Σφιάτουο είχε μεταφερθεί στην Ουάσιγκτον, όπου υποβλήθηκε σε εκτενή αναφορά.

Η αποστασία του Σφιάτουο δημοσιοποιήθηκε ευρέως στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη από τις αμερικανικές αρχές, καθώς και στην Πολωνία μέσω του Radio Free Europe, φέρνοντας σε δύσκολη θέση τις αρχές της Βαρσοβίας. Ο Σφιάτουο γνώριζε πολύ καλά την εσωτερική πολιτική της πολωνικής κυβέρνησης, ιδιαίτερα τις δραστηριότητες των διαφόρων μυστικών υπηρεσιών. Κατά τη διάρκεια των επόμενων μηνών, οι αμερικανικές εφημερίδες και το Radio Free Europe ανέφεραν εκτενώς την πολιτική καταστολή στην Πολωνία με βάση τις αποκαλύψεις του Σφιάτουο, συμπεριλαμβανομένων των βασανιστηρίων κρατουμένων υπό ανάκριση και των εκτελέσεων με πολιτικά κίνητρα. Ο Σφιάτουο περιέγραψε επίσης τις δυσκολίες μέσα στο Ενιαίο Εργατικό Κόμμα Πολωνίας.

Μεταξύ άλλων δραστηριοτήτων, ο Σφιάτουο είχε διαταχθεί να παραποιήσει στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν για να ενοχοποιηθεί ο Βουαντίσουαφ Γκομούουκα, τον οποίο συνέλαβε προσωπικά. Είχε επίσης συλλάβει και παραποιήσει στοιχεία εναντίον του Μάριαν Σπιχάλσκι, του μελλοντικού υπουργού Εθνικής Άμυνας, ο οποίος ήταν τότε κορυφαίος πολιτικός και υψηλόβαθμος στρατιωτικός.

Οργάνωση 

Τα πολιτικά και διοικητικά θέματα του Υπουργείου υπάγονταν στην εξουσία του Γιάκουμπ Μπέρμαν, ενός σταλινικού από το Ενιαίο Εργατικό Κόμμα Πολωνίας. Η δομή του Υπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας άλλαζε συνεχώς από τον Ιανουάριο του 1945, καθώς το Υπουργείο επεκτεινόταν. Χωρίστηκε σε τμήματα και κάθε τμήμα υποδιαιρέθηκε σε τμήματα στα οποία ανατέθηκαν διαφορετικά καθήκοντα. Τον Ιανουάριο του 1945, το μεγαλύτερο και το πιο σημαντικό τμήμα του ΤΑ ήταν το Τμήμα Ένα, υπεύθυνο για την αντικατασκοπεία και τις αντικρατικές δραστηριότητες. Επικεφαλής του ήταν ο στρατηγός Ρόμαν Ρομκόφσκι. Το Τμήμα Ι χωρίστηκε σε Τμήματα, καθένα από τα οποία ήταν υπεύθυνο για μια διαφορετική αλλά συγκεκριμένη λειτουργία που περιγράφεται μόνη της με τον ακόλουθο τρόπο:

 Καταπολέμηση της γερμανικής κατασκοπείας και της παραμονής του ναζιστικού υπόγειου κινήματος στην Πολωνία.
 Καταπολέμηση του αντιδραστικού υπόγειου κινήματος.
 Καταπολέμηση της πολιτικής ληστείας.
 Προστασία της εθνικής οικονομίας.
 Προστασία των νόμιμων πολιτικών κομμάτων από εξωτερική (υπόγεια) διείσδυση.
 Φυλακές.
 Παρατήρηση.
 Διερευνήσεις.

Γνωστές δραστηριότητες 
Οι καταστολές των πολιτικών αντιπάλων αναζωπυρώθηκαν μετά την πολωνική πολιτική κρίση του 1968. Με την εμφάνιση του κινήματος Αλληλεγγύης το 1980, ο Λεχ Βαλέσα βρισκόταν υπό τη συνεχή επιτήρηση του ΥΑ. Καθ΄ όλη τη διάρκεια του στρατιωτικού νόμου (1981-1983), το ΥΑ διαδραμάτισε βασικό ρόλο στην υποκλοπή τηλεφώνων σε δημόσιους χώρους και ιδρύματα. Συμμετείχε επίσης σε διείσδυση στις επιτροπές και τις συγκεντρώσεις της Αλληλεγγύης.

Τα βασανιστήρια και η εκτέλεση του καθολικού ιερέα Γέζι Ποπιεουούσκο από μέλη του ΥΑ (που αργότερα καταδικάστηκαν για φόνο) το 1984 συγκλόνισαν την Πολωνία. Η υπηρεσία είναι επίσης ύποπτη για τη δολοφονία του Στανίσουαφ Πίγιας, του καθολικού ιερέα Στέφαν Νιεντζιέλακ και αναφέρεται ότι κακοποίησε τον ιερέα Ρόμαν Κότλας, ο οποίος πέθανε μυστηριωδώς μετά από ξυλοδαρμό.

Δείτε επίσης 
 Φυλακή Μοντελούπιχ
 Στρατόπεδο εργασίας Ζγκόντα, στρατόπεδο συγκέντρωσης για Σιλέσιους, Γερμανούς και Πολωνούς, το οποίο λειτουργούσε το 1945 από την πολωνική μυστική αστυνομία

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

 Λέσεκ Παβλικόβιτς, Tajny Front Zimnej Wojny: Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956–1964, Oficyna Wydawnicza RYTM, 2004, 1η έκδοση
 Henryk Piecuch, Akcje Specjalne: Od Bieruta do Ochaba, (μέρος μιας σειράς: Tajna Historia Polski, Agencja Wydawnicza CB, Βαρσοβία, 1996
 Nigel West, Trzecia Tajemnica: Kulisy zamachu na Papieża , δημοσίευση. στο Sensacje XX Wieku
 Metody Pracy Operacyjnej Aparatu Bezpieczństwa wobec kościołów i związków zawodowych 1945–1989, ΙΕΜ, Βαρσοβία, 2004 (Μέθοδοι επιχειρησιακής εργασίας των οργάνων ασφαλείας κατά των εκκλησιών και των συνδικάτων, έκδοση 1994 Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης)
 Normam Polmar, Thomas Allen – Księga Szpiegów (The Book of Spies), Wydawnictwo Magnum, Βαρσοβία, 2000
 

Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας
Κομμουνισμός στην Πολωνία
Ανατολικό Μπλοκ
Μυστική Αστυνομία