Έπαρχος του Πραιτωρίου

Ο πραιτοριανός έπαρχος (,   ) ήταν υψηλό αξίωμα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ξεκινώντας ως διοικητής της Πραιτωριανής Φρουράς, το αξίωμα απέκτησε σταδιακά εκτεταμένες νομικές και διοικητικές λειτουργίες, με τους κατόχους του να γίνονται οι κύριοι βοηθοί του Αυτοκράτορα. Επί Κωνσταντίνου Α', το αξίωμα μειώθηκε πολύ σε ισχύ και μετατράπηκε σε καθαρά πολιτικό διοικητικό αξίωμα, ενώ υπό τους διαδόχους του, οι εδαφικά καθορισμένες πραιτοριανές επαρχίες εμφανίστηκαν ως η ανώτατη διοικητική διαίρεση της Αυτοκρατορίας. Οι έπαρχοι λειτούργησαν και πάλι ως κύριοι υπουργοί του κράτους, με πολλούς νόμους να έχουν το όνομά τους. Σε αυτόν τον ρόλο, οι πραιτοριανοί έπαρχοι συνέχισαν να διορίζονται από την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (και το βασίλειο των Οστρογότθων) μέχρι τη βασιλεία του Ηράκλειου τον 7ο αι., όταν οι εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις μείωσαν την εξουσία τους και τους μετέτρεψαν σε απλούς επόπτες της επαρχιακής διοίκησης. Τα τελευταία ίχνη των επαρχιών εξαφανίστηκαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία τη δεκαετία του 840.

Ο όρος praefectus praetorio συχνά συντομευόταν στις επιγραφές ως "PR PR" ή "PPO".

Ιστορία

Διοικητής της Πραιτοριανής Φρουράς 
Υπό την Αυτοκρατορία, οι πραιτοριανοί, δηλ. οι αυτοκρατορικοί φρουροί, διοικούνταν από έναν, δύο ή και τρεις επάρχους (praefecti praetorio), τους οποίους ο Αυτοκράτορας επέλεγε από την τάξη των ιππέων και κατείχαν αξίωμα κατά την ευχαρίστησή του. Από την εποχή του Αλέξανδρου Σεβήρου η θέση ήταν ανοιχτή και σε συγκλητικούς, και αν διοριζόταν ιππέας, αναβιβαζόταν ταυτόχρονα σε συγκλητικό. Μέχρι την εποχή του Κωνσταντίνου Α΄, ο οποίος στέρησε το αξίωμα από τον στρατιωτικό του χαρακτήρα, τη θέση του επάρχου των πραιτωριανών κατείχαν τακτικά δοκιμαζόμενοι στρατιωτικοί, συχνά από άνδρες που είχαν αγωνιστεί για να ανέβουν τις τάξεις. Με την πάροδο του χρόνου η διοίκηση φαίνεται να διευρύνθηκε, έτσι ώστε να συμπεριλάβει όλα τα στρατεύματα στην Ιταλία, εκτός από το σώμα που διοικείται από τον έπαρχο της πόλης (cohortes urbanae). 

Η ειδική θέση των πραιτωριανών τους έκανε μία εξουσία από μόνοι τους στο ρωμαϊκό κράτος, και ο έπαρχός τους, ο praefectus praetorio, έγινε σύντομα ένας από τους ισχυρότερους άνδρες αυτής της κοινωνίας. Οι Αυτοκράτορες προσπάθησαν να κολακέψουν και να ελέγξουν τους πραιτοριανούς, αλλά εκείνοι έκαναν πολλά πραξικοπήματα και συνέβαλαν σε έναν γρήγορο ρυθμό ανακαίνισης στην αυτοκρατορική διαδοχή. Οι πραιτοριανοί έφτασαν έτσι να αποσταθεροποιήσουν το ρωμαϊκό κράτος, σε αντίθεση με τον σκοπό τους. Ο πραιτοριανός έπαρχος έγινε σημαντική διοικητική προσωπικότητα στην μετέπειτα Αυτοκρατορία, όταν η θέση συνδύαζε σε ένα άτομο τα καθήκοντα ενός αυτοκρατορικού αρχηγού επιτελείου, με άμεση διοίκηση και στη φρουρά. Ο Διοκλητιανός μείωσε πολύ τη δύναμη αυτών των επάρχων ως μέρος της σαρωτικής μεταρρύθμισης των διοικητικών και στρατιωτικών δομών της Αυτοκρατορίας.

Μετατροπή σε διαχειριστή 

Εκτός από τα στρατιωτικά του καθήκοντα, ο πραιτοριανός έπαρχος έφτασε να αποκτήσει δικαιοδοσία σε ποινικές υποθέσεις, την οποία ασκούσε όχι ως εκπρόσωπος, αλλά ως εκπρόσωπος του Αυτοκράτορα. Την εποχή του Διοκλητιανού είχε γίνει ένα είδος μεγαλοϋπουργού ως αντιβασιλιάς και «πρωθυπουργός» του Αυτοκράτορα. Ο Κωνσταντίνος Α΄ αφαίρεσε την ενεργό στρατιωτική διοίκηση το 312. Ο έπαρχος παρέμεινε ως αρχιστράτηγος, υπεύθυνος για τον εφοδιασμό του στρατού. Ο έπαρχος ήταν ο οικονομικός διευθυντής, του οποίου το γραφείο συνέτασσε τον παγκόσμιο αυτοκρατορικό προϋπολογισμό. Το γραφείο του συνέτασσε τις κρατικές λειτουργικές υποχρεώσεις, που βάρυναν τους πλουσιότερους κατοίκους της Αυτοκρατορίας. Έπαψε να είναι επικεφαλής διοίκησης, που έπρεπε να τη μοιραστεί με τον κύριο των γραφείων, που ήταν προσαρτημένα στο παλάτι. Ο Κωνσταντίνος Α΄ το 331 επιβεβαίωσε ότι σε περίπτωση καταδίκης του πραιτοριανού επάρχου, δεν πρέπει να υπάρχει έφεση. Ανάλογη δικαιοδοσία σε αστικές υποθέσεις απέκτησε ο ίδιος, το αργότερο ως την εποχή του Σεπτίμιου Σεβήρου. Ως εκ τούτου, η γνώση του δικαίου έγινε προσόν για τη θέση, την οποία υπό τον Μάρκο Αυρήλιο και τον Κόμμοδο, αλλά κυρίως από την εποχή του Σ. Σεβήρου, κατείχαν οι πρώτοι νομικοί της εποχής, (π.χ. Παπινιανός, Ουλπιανός, Παύλος) και υπό τον Ιουστινιανό Α΄ (Ιωάννης ο Καππαδόκης), ενώ τα στρατιωτικά προσόντα εξέπιπταν όλο και περισσότερο. 

Η Τετραρχία, η μεταρρύθμιση του Διοκλητιανού (περί το 296), πολλαπλασίασε το αξίωμα: υπήρχε ένας πραιτοριανός έπαρχος ως αρχηγός του επιτελείου (στρατιωτικός και διοικητικός) -αντί διοικητής της φρουράς- για καθέναν από τους δύο Αυγούστους, αλλά όχι για τους δύο Καίσαρες. Κάθε πραιτωριανός έπαρχος επέβλεπε μία από τις τέσσερις περιφέρειες, που δημιούργησε ο Διοκλητιανός, οι οποίες έγιναν περιφερειακές πραιτωριανές επαρχίες για τους νεαρούς γιους του Κωνσταντίνου Α΄ περί το 330. Από το 395 υπήρχαν δύο αυτοκρατορικές αυλές, στη Ρώμη (αργότερα Ραβέννα) και στην Κωνσταντινούπολη, αλλά οι τέσσερις επαρχίες παρέμειναν ως ανώτατο επίπεδο διοικητικής διαίρεσης, υπεύθυνες για πολλές διοικήσεις (ομάδες ρωμαϊκών επαρχιών), καθεμία από τις οποίες επικεφαλής ήταν ένας αντιπρόσωπος (vicarius).

Επί Κωνσταντίνου Α΄, ο θεσμός του μαγίστρου του στρατού (magister militum) στέρησε από τον πραιτοριανό έπαρχο εντελώς τον στρατιωτικό του χαρακτήρα, αλλά του άφησε το ανώτατο πολιτικό αξίωμα της Αυτοκρατορίας.

Μετά την Αυτοκρατορική εποχή 
Με την πτώση του δυτικού τμήματος της Αυτοκρατορίας στα χέρια πολέμαρχων, αυτοί, για να έχουν υποστήριξη στις νέες τους επικράτειες, αναγνώρισαν την υπεροχή του Αυτοκράτορα του ανατολικού τμήματος, επανενώνοντας τουλάχιστον de iure την Αυτοκρατορία από αυτόν. Οι επαρχίες διατηρήθηκαν ως τρόπος οριοθέτησης των νέων αντιβασιλείων:

 Πρώτα ο Φλ. Οδόακρος, και αργότερα ο Φλ. Θεοδώριχος, έλαβαν την επαρχία της Ιταλίας.
 Ο Κλόβις Α' αναγνωρίστηκε ως έπαρχος της Γαλατίας (που του χρησίμευσε ως πρόσχημα για να καταλάβει τα εδάφη των Βησιγότθων στη Γαλατία).
 Οι Βησιγότθοι αναγνωρίστηκαν για την κυριαρχία τους στην επαρχία της Ισπανίας.
 και οι Βάνδαλοι για τη δική τους επάνω στην Αφρική.

Αυτή η αναγνώριση διατηρήθηκε μέχρι την άνοδο του Ιουστινιανού Α', ο οποίος έληξε την κυριαρχία των Οστρογότθων και των Βανδάλων, αλλά συνέχισε να αναγνωρίζει τους Φράγκους (καθώς και οι δύο Ορθόδοξοι) και τους Βησιγότθους (λόγω της έλλειψης δύναμης να συνεχίσει την Ανάκτηση της Αυτοκρατορίας (Recuperatio Imperii), αλλά καταφέρνοντας να θέσει έναν φιλορωμαίο βασιλιά, τον Αθαναγίλδος, και την κατάκτηση της Ισπανίας).

Κατάλογος γνωστών επέρχων της Πραιτωριανής Φρουράς 
Ακολουθεί κατάλογος όλων των γνωστών επάρχων της Πραιτωριανής Φρουράς, από την ίδρυση της θέσης το 2 π.Χ. από τον Αύγουστο μέχρι την κατάργηση της Φρουράς το 314  Ο κατάλογος θεωρείται ελλιπής, λόγω της έλλειψης πηγών που να τεκμηριώνουν τον ακριβή αριθμό των ατόμων, που κατείχαν τη θέση: ποια ήταν τα ονόματά τους και ποια ήταν η διάρκεια της θητείας τους. Ομοίως, οι Πραιτωριανοί διοικούνταν μερικές φορές από έναν μόνο έπαρχο, όπως συνέβαινε για παράδειγμα με τον Σηιανό ή τον Bούρρο, αλλά πιο συχνά ο Αυτοκράτορας όριζε δύο διοικητές, οι οποίοι μοιράζονταν από κοινού την ηγεσία. Οι επικαλυπτόμενοι όροι στη λίστα υποδηλώνουν διπλή εντολή.

Δυναστεία των Ιουλίων-Κλαυδίων (2 π.Χ. – 68 μ.Χ.)

Έτος των τεσσάρων Αυτοκρατόρων (68 μ.Χ. – 69)

Δυναστεία των Φλαβίων (69 – 96)

Πέντε καλοί Αυτοκράτορες ως τον Δίδιο Ιουλιανό (96 – 193)

Δυναστεία των Σεβήρων (193 – 235)

Κρίση του 3ου αι. (235 – 285)

Τετραρχία ως τον Κωνσταντίνο Α΄ (μ.Χ. 285 – 324)

Δείτε επίσης 
Για τους πραιτοριανούς νομάρχες μετά την αναμόρφωση του αξιώματος από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Α', βλ.

 Υπαρχία της Ιταλίας
 Υπαρχία της Γαλατίας
 Υπαρχία της Ανατολής
 Επαρχότητα του πραιτωρίου του Ιλλυρικού

Μία άλλη επαρχία ιδρύθηκε από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό Α' τον 6ο αι.:

 Επαρχότητα του πραιτωρίου της Αφρικής

Σημειώσεις

Βιβλιογραφικές αναφορές 

 
 
 
 
 
 
Θέσεις εξουσίας
Βαθμοφόροι ρωμαϊκού στρατού
Αρχαίοι Ρωμαϊκοί τίτλοι