Σχέδιο Μοργκεντάου

Το Σχέδιο Μοργκεντάου () ήταν μια πρόταση για την εξάλειψη της ικανότητας της Γερμανίας να διεξάγει πόλεμο μετά Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εξαλείφοντας τη βιομηχανία όπλων της και αφαιρώντας ή καταστρέφοντας άλλες βασικές βιομηχανίες βασικές που της παρείχαν στρατιωτική ισχύ. Αυτό περιελάμβανε την αφαίρεση ή την καταστροφή όλων των βιομηχανικών εγκαταστάσεων και εξοπλισμού στο Ρουρ. Προτάθηκε για πρώτη φορά από τον Υπουργό Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών Χένρι Μοργκεντάου Τζούνιορ σε ένα υπόμνημα του 1944 με τίτλο Προτεινόμενο πρόγραμμα μετά την παράδοση για τη Γερμανία. 

Ενώ το Σχέδιο Μοργκεντάου είχε κάποια επιρροή μέχρι τις 10 Ιουλίου 1947 στον σχεδιασμό των Συμμάχων για την κατοχή της Γερμανίας,ωστόσο δεν υιοθετήθηκε. Οι κατοχικές πολιτικές των ΗΠΑ στόχευαν στον «βιομηχανικό αφοπλισμό»,  αλλά περιείχαν μια σειρά από σκόπιμα «παραθυράκια», περιορίζοντας κάθε δράση σε βραχυπρόθεσμα στρατιωτικά μέτρα και αποτρέποντας μεγάλης κλίμακας καταστροφή ορυχείων και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, δίνοντας ευρεία διακριτική ευχέρεια στον στρατιωτικό κυβερνήτη και αντίπαλους του Μοργκεντάου στο Υπουργείο Πολέμου.   Μια έρευνα από τον Χέρμπερτ Χούβερ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το σχέδιο ήταν ανέφικτο και θα είχε ως αποτέλεσμα έως και 25 εκατομμύρια Γερμανούς να πεθάνουν από την πείνα.  Από το 1947, οι πολιτικές των ΗΠΑ στόχευαν στην αποκατάσταση μιας «σταθερής και παραγωγικής Γερμανίας» και σύντομα ακολουθήθηκαν από το Σχέδιο Μάρσαλ.  

Όταν το Σχέδιο Μοργκεντάου δημοσιεύτηκε από τον αμερικανικό Τύπο τον Σεπτέμβριο του 1944, αμέσως η γερμανική κυβέρνηση το χρησιμοποίησε ως μέρος των προσπαθειών προπαγάνδας της τελευταίους επτά μήνες του πολέμου στην Ευρώπη που είχε ως στόχο να πείσει τους Γερμανούς να πολεμήσουν.

Υπόμνημα του Μοργκεντάου 

Το αρχικό υπόμνημα, που γράφτηκε κάποια στιγμή μεταξύ Ιανουαρίου και αρχές Σεπτεμβρίου 1944, υπογεγραμμένο από τον Μοργκεντάου, και με τίτλο "Προτεινόμενο πρόγραμμα μετά την παράδοση για τη Γερμανία" φυλάσσεται στην Προεδρική Βιβλιοθήκη και Μουσείο Φρανγκλίνος Ρούζβελτ.  Σύμφωνα με τον γιο του Μοργκεντάου, ο ανώτερος αξιωματούχος του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ και φερόμενος ως κατάσκοπος των Σοβιετικών, Χάρι Ντέξτερ Γουάιτ, είχε επιρροή στη σύνταξη του μνημονίου.

Η δεύτερη διάσκεψη του Κεμπέκ (Σεπτέμβριος 1944) 
Στη Δεύτερη Διάσκεψη του Κεμπέκ, μια στρατιωτική διάσκεψη υψηλού επιπέδου που πραγματοποιήθηκε στην πόλη του Κεμπέκ, 12–16 Σεπτεμβρίου 1944, οι κυβερνήσεις της Βρετανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, εκπροσωπούμενες από τον Ουίνστον Τσώρτσιλ και τον Φραγκλίνο Ρούζβελτ αντίστοιχα, κατέληξαν σε συμφωνία σε ορισμένα ζητήματα, συμπεριλαμβανομένου ενός σχεδίου για τη Γερμανία, βασισμένο στην αρχική πρόταση του Μοργκεντάου. Το μνημόνιο που συνέταξε ο Τσόρτσιλ προέβλεπε «την εξάλειψη των θερμαντικών βιομηχανιών στο Ρουρ και στο Σάαρ... προσβλέποντας στη μετατροπή της Γερμανίας σε μια χώρα κυρίως γεωργική και κτηνοτροφική στον χαρακτήρα της». Ωστόσο, δεν περιλάμβανε πλέον σχέδιο διχοτόμησης της χώρας σε πολλά ανεξάρτητα κράτη. 

Αυτό το μνημόνιο αναφέρεται και ως σχέδιο Μοργκεντάου.

Υποστήριξη του Ρούσβελτ για το σχέδιο 

Ως Υπουργός Οικονομικών, ο Χένρι Μοργκεντάου αρχικά δεν συμμετείχε στη σύνταξη των σχεδίων για τη μεταπολεμική Γερμανία. Σε ένα ταξίδι στην Ευρώπη στις αρχές Αυγούστου, ο Χάρι Ντέξτερ Γουάιτ, ο πιο έμπιστος συνεργάτης του στο Υπουργείο Οικονομικών, του παρουσίασε το υπόμνημα από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Αυτά τα σχέδια άφησαν τον Μοργκεντάου να συμπέρανει ότι ο κύριος στόχος ήταν η οικονομική ανοικοδόμηση της Γερμανίας σε τέτοιο βαθμό που μετά από μερικά χρόνια θα ήταν σε θέση να καταβάλουν πολεμικές αποζημιώσεις. Για αυτόν, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι μετά από 10 χρόνια θα ήταν έτοιμοι να ξεκινήσουν τον Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο. 

Μετά την επιστροφή του από την Ευρώπη, ο Μοργκεντάου ενημέρωσε τον υπουργό Εξωτερικών Κόρντελ Χαλ ότι θα φρόντιζε αμέσως για τις υποθέσεις της Γερμανίας με την ακόλουθη φράση: «Εκτιμώ το γεγονός ότι αυτό δεν είναι δική μου ευθύνη, αλλά το κάνω αυτό ως Αμερικανός πολίτης, και θα συνεχίσω να το κάνω, και θα χώσω τη μύτη μου σε αυτό μέχρι να καταλάβω ότι είναι εντάξει».  Αμέσως ενημέρωσε τον Πρόεδρο για τις παρατηρήσεις του και τους κινδύνους που διέκρινε στο υπάρχον υπόμνημα που συνέταξε ο Χαλ. Ο Αμερικανός Πρόεδρος έδειξε αυξημένο ενδιαφέρον για ό,τι είχε επιτευχθεί, ωστόσο παρ' όλες τις ελπίδες του Χένρι Μοργκεντάου, ο Ρούσβελτ αρχικά δεν τον προσκάλεσε επίσημα να συμμετάσχει στη σύνταξη των σχεδίων για τη Γερμανία.

Ο Μοργκεντάου προσπάθησε τώρα να πετύχει τον στόχο του με άλλο τρόπο. Σε μια συνάντηση με τον Γραμματέα Πολέμου Χένρι Στίμσον που είχε λίγο αργότερα, πρότεινε να συνέλθει μια επιτροπή αποτελούμενη από τους Στίμσον, Χαλ και τον ίδιο για να επεξεργαστεί ένα υπόμνημα για την επερχόμενη διάσκεψη στο Κεμπέκ.  Στην επόμενη προσπάθειά του να πείσει τον Πρόεδρο ξεκαθάρισε για άλλη μια φορά ποιες αμετάκλητες συνέπειες θα είχε αν το σχέδιο εφαρμοστεί ως έχει. Επίσης, έδειξε αποκλειστικά αποσπάσματα που ήξερε ότι θα δυσαρεστούσαν τον Αμερικανό Πρόεδρο. Η προσπάθεια αυτή δεν έχασε τον στόχο της.  Οι εξηγήσεις του Μοργκεντάου έπεισαν τον Φρανγκλίνο Ρούσβελτ να γράψει στον Υπουργό Εξωτερικών Χαλ και στον υπουργό Πολέμου Χένρι Στίμσον ότι η κατοχική πολιτική των ΗΠΑ, η οποία προέβλεπε ότι «η Γερμανία θα αποκατασταθεί εξίσου με τις Κάτω Χώρες ή το Βέλγιο », ήταν υπερβολικά επιεικής. Μια καλύτερη πολιτική θα είχε τους Γερμανούς να «τρέφονται τρεις φορές την ημέρα με σούπα από κουζίνες του στρατού», έτσι «θα θυμούνται αυτή την εμπειρία για το υπόλοιπο της ζωής τους». 

Επιπλέον, ο Ρούσβελτ δημιούργησε επίσημα μια επιτροπή αποτελούμενη από τους Μοργκεντάου, Στίμσον και Χαλλ που θα πρέπει να ασχοληθεί μαζί με το μέλλον της Γερμανίας. Ωστόσο, λόγω σοβαρής διαφωνίας, η επιτροπή δεν μπόρεσε να συντάξει μνημόνιο συνεργασίας. Ο Μοργκεντάου από τη μια πλευρά εκπόνησε σχέδια για το πώς η Γερμανία θα μπορούσε να καταστραφεί βιομηχανικά, ενώ άλλα τμήματα της αμερικανικής κυβέρνησης είχαν ήδη ετοιμάσει σχέδια για το πώς θα μπορούσε να ανοικοδομηθεί η χώρα μετά τη ναζιστική κυριαρχία. Πάνω απ' όλα όμως, η αμερικανική επιχειρηματική ελίτ, η οποία ήταν ακόμα στενά συνδεδεμένη με γερμανικές εταιρείες κατά τη διάρκεια του πολέμου, ενδιαφερόταν να επιστρέψει η Γερμανική οικονομία στις επιχειρήσεις το συντομότερο δυνατό.  Ο υπουργός Εξωτερικών Χαλ, από την άλλη πλευρά, εξοργίστηκε με την «ασύλληπτη εισβολή» του Μοργκεντάου στην εξωτερική πολιτική. Ο Χαλ δήλωσε στον Ρούσβελτ ότι το σχέδιο θα ενέπνεε την έσχατη αντίσταση και θα κόστιζε χιλιάδες Αμερικανικές ζωές. Ο Χαλ ήταν τόσο αναστατωμένος για το σχέδιο που υπέφερε από αϋπνία και διατροφικά προβλήματα και νοσηλεύτηκε. Αργότερα παραιτήθηκε για λόγους υγείας,  αν και υπήρχαν ανέκδοτες αναφορές ότι η παραίτησή του προκλήθηκε από "την επιχείρηση Μοργκεντάου".  Έτσι προέκυψε, η Επιτροπή του Υπουργικού Συμβουλίου για τη Γερμανία που συναντήθηκε με τον Φρανγκλίνο Ρούσβελτ στις 6 Σεπτεμβρίου 1944, και συζήτησαν τρία διαφορετικά υπομνήματα που ετοιμάστηκαν από τα Υπουργεία Κράτους, Πολέμου και Οικονομικών.

Το γεγονός ότι ο Μοργκεντάου μπόρεσε να παρουσιάσει τα σχέδιά του στο Κεμπέκ παρά τη μεγάλη αντίσταση στο εσωτερικό της κυβέρνησης των ΗΠΑ οφείλεται ακριβώς σε αυτή την κατάσταση της υγείας του Χαλ. Γιατί, στην πραγματικότητα, ο Ρούσβελτ ζήτησε από τον Κορντέλ Χαλ να τον συνοδεύσει στο Κεμπέκ.  Όμως δεν μπόρεσε να το κάνει για λόγους υγείας. Μόλις την τελευταία στιγμή, όταν διεξήχθη η διάσκεψη, ο Ρούσβελτ ζήτησε από τον Μοργκεντάου να τον ακολουθήσει στο Κεμπέκ. Τελικά, τα κίνητρα του Ρούσβελτ για να συμφωνήσει με την πρόταση του Μοργκεντάου μπορεί να αποδοθούν στην επιθυμία του να έχει καλές σχέσεις με τον Ιωσήφ Στάλιν και στην προσωπική πεποίθηση ότι η Γερμανία πρέπει να τύχει πιο σκληρής μεταχείρισης. Σε μια επιστολή της 26ης Αυγούστου 1944 προς τη βασίλισσα Βιλελμίνα της Ολλανδίας, ο Αμερικανός Προέδρος έγραψε ότι: «Υπάρχουν δύο σχολές σκέψης, αυτοί που είναι αλτρουιστές σε σχέση με τους Γερμανούς, ελπίζοντας με τη στοργική καλοσύνη να τους κάνουν ξανά Χριστιανούςκαι εκείνοι που θα υιοθετούσαν μια πολύ πιο «σκληρή» στάση. Οπωσδήποτε ανήκω στην τελευταία σχολή, γιατί, αν και δεν είμαι αιμοδιψής, θέλω οι Γερμανοί να ξέρουν ότι αυτή τη φορά τουλάχιστον έχουν σίγουρα χάσει τον πόλεμο.»

Αρχική αντίθεση του Τσόρτσιλ στο σχέδιο 
Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ αρχικά δεν είχε την τάση να υποστηρίξει την πρόταση, λέγοντας ότι «η Αγγλία θα ήταν αλυσοδεμένη σε ένα νεκρό πτώμα». Ο Φρανγκλίνος Ρούσβελτ υπενθύμισε στον Ουίνστον Τσόρτσιλ τα σχόλια του Ιωσήφ Στάλιν στη Διάσκεψη της Τεχεράνης και ρώτησε: «Θα αφήσετε τη Γερμανία να παράγει μοντέρνα μεταλλικά έπιπλα; Η κατασκευή μεταλλικών επίπλων μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε κατασκευή όπλων»   Η διάσκεψη έληξε χωρίς αποτέλεσμα λόγω της διαφωνίας του Τσόρτσιλ, αλλά ο Ρούσβελτ πρότεινε στον Μοργκεντάου και τον Γουάιτ να συνεχίσουν να συζητούν με τον Λόρδο Τσέργουελ, τον προσωπικό βοηθό του Τσόρτσιλ.

Ο Λόρδος Τσέργουελ έχει περιγραφεί ότι είχε «ένα σχεδόν παθολογικό μίσος για τη ναζιστική Γερμανία και μια σχεδόν μεσαιωνική επιθυμία για εκδίκηση ήταν μέρος του χαρακτήρα του».  Ο Μοργκεντάου φέρεται να είπε στο προσωπικό του ότι «δεν μπορώ να υπερτονίσω πόσο χρήσιμος ήταν ο Λόρδος Τσέργουελ επειδή μπορούσε να συμβουλέψει πώς να χειριστούμε τον Τσόρτσιλ».  Σε κάθε περίπτωση, ο Τσέργουελ κατάφερε να πείσει τον Τσόρτσιλ να αλλάξει γνώμη. Ο Τσόρτσιλ είπε αργότερα ότι «Στην αρχή ήμουν βίαια αντίθετος με την ιδέα. Αλλά ο Αμερικανός Πρόεδρος και ο κ. Μοργκεντάου από τον οποίο είχαμε πολλά να ζητήσουμεήταν τόσο επίμονοι που στο τέλος συμφωνήσαμε να το εξετάσουμε» 

Μερικοί διάβασαν στη ρήτρα «από τον οποίο είχαμε πολλά να ζητήσουμε» ότι ο Τσόρτσιλ εξαγοράστηκε, και σημειώνουν ένα σημείωμα της 15ης Σεπτεμβρίου από τον Ρούσβελτ προς τον Χαλ που αναφέρει ότι «ο Μοργκεντάου παρουσίασε στο Κεμπέκ, σε συνδυασμό με το σχέδιό του για τη Γερμανία, μια πρόταση πιστώσεων προς τη Βρετανία συνολικού ύψους εξήμισι δισεκατομμυρίων δολαρίων». Το σχόλιο του Χαλ επ' αυτού ήταν ότι «αυτό μπορεί να υποδηλώνει σε κάποιους το ποσό με το οποίο ο Υπουργός Οικονομικών μπόρεσε να επιτύχει την προσκόλληση του Τσόρτσιλ στο σχέδιο για τη μεταπολεμική Γερμανία». 

Στο Κεμπέκ, ο Γουάιτ φρόντισε να καταλάβει ο Λόρδος Τσέργουελ ότι η οικονομική βοήθεια προς τη Βρετανία εξαρτιόταν από την έγκριση του σχεδίου από τη Βρετανία. Κατά την υπογραφή του σχεδίου, που συνέπεσε με την υπογραφή δανειακής σύμβασης, ο Αμερικανός Πρόεδρος πρότεινε να υπογράψουν πρώτα το σχέδιο. Αυτό ώθησε τον Τσόρτσιλ να αναφωνήσει: «Τι θέλετε να κάνω; Να σταθώ στα πίσω μου πόδια και να ζητιανεύω σαν σκύλος;»

Απόρριψη του σχεδίου 
Ο Άντονι Ίντεν εξέφρασε την έντονη αντίθεσή του στο σχέδιο και, με την υποστήριξη κάποιων άλλων, κατάφερε να παραμερίσει το Σχέδιο Μοργκεντάου στη Βρετανία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Χαλ υποστήριξε ότι τίποτα δεν θα έμενε στη Γερμανία εκτός από τη γη, και μόνο το 60% των Γερμανών θα μπορούσε να ζήσει από τη γη, που σημαίνει ότι το 40% του πληθυσμού θα πέθαινε.  Ο Στίμσον εξέφρασε την αντίθεσή του ακόμη πιο σθεναρά στον Ρούσβελτ. Σύμφωνα με τον Στίμσον, ο Αμερικανός Πρόεδρος ανέφερε ότι ήθελε απλώς να βοηθήσει τη Βρετανία να πάρει ένα μερίδιο του Ρουρ και αρνήθηκε ότι σκόπευε να αποβιομηχανοποιήσει πλήρως τη Γερμανία. Ο Στίμσον απάντησε: Κύριε Πρόεδρε, δεν μου αρέσει να μου λες και διάβασε στον Ρούσβελτ τι είχε υπογράψει. Έκπληκτος από αυτό, ο Ρούσβελτ είπε ότι «δεν είχε ιδέα πώς θα μπορούσε να το μονογράψει αυτό».  Η θεωρία ότι ο Ρούσβελτ δεν απέρριπτε πραγματικά το σχέδιο υποστηρίζεται από μεταγενέστερες παρατηρήσεις της Έλινορ Ρούζβελτ, η οποία δήλωσε ότι ποτέ δεν τον άκουσε να διαφωνεί με τα βασικά του σχεδίου και η ίδια πίστευε ότι «οι επιπτώσεις που είχαν οι ιστορίες του Τύπου τον έκαναν να αισθάνεται ότι ήταν φρόνιμο να εγκαταλείψουμε οποιαδήποτε τελική λύση εκείνη την εποχή», αλλά άλλες πηγές προτείνουν ότι ο Ρούσβελτ «δεν είχε συνειδητοποιήσει την καταστροφική φύση του προγράμματος που είχε μονογράψει». 

Στις 10 Μαΐου 1945, ο Πρόεδρος Χάρι Τρούμαν ενέκρινε τη νομοθετική πράξη 1067 που έδινε εντολή στις δυνάμεις κατοχής των ΗΠΑ στη Γερμανία «να μην λάβουν μέτρα για την οικονομική αποκατάσταση της Γερμανίας [ούτε βήματα] που αποσκοπούσαν στη διατήρηση ή ενίσχυση της γερμανικής οικονομίας".

Συνέπειες εν καιρώ πολέμου 
Ο δημοσιογράφος Drew Pearson δημοσίευσε το σχέδιο στις 21 Σεπτεμβρίου 1944. Αν και ο ίδιος ο Πίρσον ήταν συμπαθητικός σε αυτό, γρήγορα ακολούθησαν περισσότερες κριτικές αναφορές στους New York Times και στην The Wall Street Journal. Ο Γιόζεφ Γκαίμπελς χρησιμοποίησε το σχέδιο Μοργκεντάου στην προπαγάνδα του. Ο Γκέμπελς δήλωσε ότι : «Ο Εβραίος Μοργκεντάου» ήθελε να κάνει τη Γερμανία ένα γιγάντιο μπάλωμα πατάτας. Ο τίτλος του Völkischer Beobachter ανέφερε: "Ο Ρούσβελτ και ο Τσόρτσιλ συμφωνούν με το σχέδιο δολοφονίας των Εβραίων!" 

Η Washington Post προέτρεψε να σταματήσει η βοήθεια στον Δρ Γκέμπελς: εάν οι Γερμανοί υποψιάζονται ότι δεν υπάρχει τίποτα άλλο εκτός από πλήρης καταστροφή, τότε θα πολεμήσουν.  Ο Ρεπουμπλικανός υποψήφιος για την προεδρία Τόμας Ντιούι παραπονέθηκε στην εκστρατεία του ότι οι Γερμανοί είχαν τρομοκρατηθεί από το σχέδιο σε φανατική αντίσταση: «Τώρα πολεμούν με τη φρενίτιδα της απόγνωσης». 

Ο στρατηγός Τζορτζ Μάρσαλ παραπονέθηκε στον Μοργκεντάου ότι η γερμανική αντίσταση είχε ενισχυθεί.  Ελπίζοντας να κάνει τον Μορκεντάου να υποχωρήσει από το σχέδιό του για τη Γερμανία, ο γαμπρός του Προέδρου Ρούζβελτ, Αντισυνταγματάρχης Τζον Μπότινγκερ, ο οποίος εργαζόταν στο Τμήμα Πολέμου, εξήγησε στον Μοργκεντάου πως τα αμερικανικά στρατεύματα, που έπρεπε να πολεμήσουν για πέντε εβδομάδες ενάντια στη σκληρή γερμανική αντίσταση για να καταλάβουν την πόλη του Άαχεν, του είχαν παραπονεθεί ότι το Σχέδιο Μοργκεντάου «άξιζε για τους Γερμανούς τριάντα μεραρχίες». Ο Μοργκεντάου αρνήθηκε να υποχωρήσει. 

Στις 11 Δεκεμβρίου 1944, ο πράκτορας του OSS Ουίλιαμ Ντόνοβαν έστειλε στον Ρούσβελτ ένα τηλεγραφικό μήνυμα από τη Βέρνη, προειδοποιώντας τον για τις συνέπειες που είχε η γνώση του σχεδίου Μοργκεντάου στη γερμανική αντίσταση.  Το μήνυμα ήταν μετάφραση ενός πρόσφατου άρθρου στη Neue Zürcher Zeitung.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
 
 
 
 
 
 
  Basingstoke and New York, Palgrave Macmillan, 2010. 

* Milan, IPOC, 2008.ISBN 978-8895145273

Περαιτέρω ανάγνωση 
 .
 

Πολιτική του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Οικονομική ιστορία της Γερμανίας
Ψυχρός Πόλεμος
Επακόλουθα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στη Γερμανία