Πατέρες και γιοι (μυθιστόρημα)

Πατέρες και γιοι ( Ρωσικά: Отцы и дети) είναι μυθιστόρημα του Ιβάν Τουργκένιεφ που δημοσιεύθηκε το 1862. 

Το έργο πραγματεύεται την εμφάνιση μιας επαναστατικής νοοτροπίας στην Τσαρική Ρωσία το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και τις αυξανόμενες διαμαρτυρίες ενάντια στο ισχύον καθεστώς και τη συντηρητική νοοτροπία της κοινωνίας. Ο τίτλος παραπέμπει στην ιδεολογική σύγκρουση των γενεών παρουσιάζοντας τις σχέσεις της παλιάς με τη νέα γενιά, η οποία εμψυχώνεται από ανατρεπτικά ιδανικά που σχετίζονται με την κοινωνικοπολιτική πρόοδο. Είναι ένα από τα κλασικά μυθιστορήματα της ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα.

Η δημοσίευση του μυθιστορήματος πυροδότησε έντονες λογοτεχνικές διαμάχες και αντιδράσεις τόσο από συντηρητικούς όσο και από προοδευτικούς κύκλους. Η ριζοσπαστική νεότερη γενιά του επιτέθηκε με πικρία ως έργο συκοφαντικό και οι συντηρητικοί το καταδίκασαν ως πολύ επιεικές προς τον μηδενισμό.  Όλα αυτά ανάγκασαν τον Τουργκένιεφ να εγκαταλείψει τη χώρα του.

Υπόθεση 
Το μυθιστόρημα αρχίζει τον Μάιο του 1859, όταν ο Νικολάι Κιρσάνοφ καλωσορίζει στο υποστατικό του τον γιο του Αρκάντι που μόλις αποφοίτησε από το πανεπιστήμιο. Τον συνοδεύει ο Γεβγκένι Μπαζάροφ, φοιτητής ιατρικής που εμφορείται από υλιστικές και αντι-παραδοσιακές ιδέες.

Ο Νικολάι Κιρσάνοφ είναι χήρος και ζει με τον αδερφό του Πάβελ, έναν περήφανο και συντηρητικό χαρακτήρα, που σύντομα αναστατώνεται από την παράξενη νέα φιλοσοφία του μηδενισμού που πρεσβεύουν οι δύο νέοι. Ο Νικολάι, αρχικά χαρούμενος που ο γιος του επέστρεψε στο σπίτι, αρχίζει σιγά σιγά να αισθάνεται άβολα και αμήχανα, καθώς οι ριζοσπαστικές απόψεις του Αρκάντι, επηρεασμένες πολύ από τον Μπαζάροφ, κάνουν τις πεποιθήσεις του να φαίνονται παρωχημένες. Ο Νικολάι προσπαθούσε πάντα να είναι όσο το δυνατόν πιο σύγχρονος και είχε φιλελεύθερες-δημοκρατικές ιδέες. Ζει ήσυχα στο κτήμα του και με την ερωμένη του Φένιετσκα, μια από τις υπηρέτριες που ζει μαζί της χωρίς να την παντρευτεί, έχει αποκτήσει ένα παιδί, τον μικρό Μίτια. Ο Αρκάντι, ωστόσο, δεν ενοχλείται από τη σχέση. Αντίθετα, ενθουσιάζεται με τον μικρό αδελφό του.

Οι δύο νεαροί μένουν στο κτήμα για μερικές εβδομάδες και μετά από μια θυελλώδη συζήτηση με τον θείο Πάβελ, φεύγουν. Επισκέπτονται έναν συγγενή του Αρκάντι και ανάμεσα στους τοπικούς ευγενείς, συναντούν την Άννα Οντίντσοβα, μια 29χρονη σαγηνευτική πλούσια γυναίκα, που διαφέρει από τους συμβατικούς τύπους της τοπικής επαρχιακής κοινωνίας. Και οι δύο τη θαυμάζουν, και εκείνη, γοητευμένη από τον Μπαζάροφ, τους προσκαλεί να περάσουν μερικές μέρες στο κτήμα της, όπου γνωρίζουν την 20χρονη αδελφή της Κάτια. Ο Αρκάντι αρχίζει να απομακρύνεται σταθερά από την επιρροή του Μπαζάροφ. Ο Μπαζάροφ, σε αντίθεση με τις μηδενιστικές του πεποιθήσεις, ερωτεύεται την Άννα και της δηλώνει τον έρωτά του αλλά αυτή τον απορρίπτει επειδή δεν βλέπει την πιθανότητα μέλλοντος μαζί του. Οι δύο φίλοι φεύγουν και πηγαίνουν στο σπίτι των γονιών του Μπαζάροφ, οι οποίοι ενσαρκώνουν τις παραδοσιακές αξίες της Ρωσίας.

Στο σπίτι του Μπαζάροφ γίνονται δεκτοί με ενθουσιασμό. Ο κυνισμός του Γεβγκένι ωστόσο εξακολουθεί να εμφανίζεται και πληγώνει συχνά τους γονείς του που τον λατρεύουν. Ο Αρκάντι προσπαθεί να ευχαριστήσει τον πατέρα Μπαζάροφ διαβεβαιώνοντάς τον ότι ο Γεβγκένι θα έχει ένα λαμπρό μέλλον και επιπλήττει τον φίλο του για την ωμότητα και τις ειρωνίες του. Από την πλευρά του, ο Μπαζάροφ επικρίνει τον Αρκάντι επειδή εκφράζεται πολύ ρομαντικά. Ο Αρκάντι απορρίπτει ανοιχτά τα ιδανικά του Μπαζάροφ. Μετά από μια σύντομη παραμονή, προς μεγάλη απογοήτευση των γονιών, αποφασίζουν να επιστρέψουν στο κτήμα του Αρκάντι.

Ο Αρκάντι μένει μόνο λίγες μέρες και με μια δικαιολογία πάει ξανά στο κτήμα της κ. Οντίντσοβα. Εκεί, συνειδητοποιεί ότι είναι ερωτευμένος με την Κάτια. Ο Μπαζάροφ μένει στο κτήμα για να κάνει επιστημονικές έρευνες και η ένταση μεταξύ αυτού και του Πάβελ αυξάνεται. Ο Μπαζάροφ συναντά συχνά τη Φένιετσκα και παίζει με το παιδί της. Μια μέρα τη φιλάει, παρά τη θέλησή της, ο Πάβελ τον βλέπει και τον προκαλεί σε μονομαχία. Ο Πάβελ τραυματίζεται και ο Μπαζάροφ φεύγει, πηγαίνοντας στο σπίτι των γονιών του. Στο μεταξύ, ο Αρκάντι και η Κάτια έχουν αρραβωνιαστεί.

Μένοντας στο σπίτι του, ο Μπαζάροφ εργάζεται ως επαρχιακός γιατρός. Καθώς κάνει μια εξέταση, κόβεται και μολύνεται από τύφο. Στέλνει να βρουν την Άννα, η οποία φθάνει και κλαίει στο προσκέφαλό του. Ο Μπαζάροφ πεθαίνει την επόμενη μέρα.

Στον επίλογο, ο Αρκάντι παντρεύεται την Κάτια και αποκτούν έναν γιο. Ο Αρκάντι αναλαμβάνει τη διαχείριση της περιουσίας του πατέρα του και καταλαμβάνεται από πάθος για τη γεωργία και τη βελτίωση του κτήματος και ο Νικολάι ταξιδεύει για να προωθήσει τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις και την υποστήριξη των αγροτών. Ο Πάβελ πηγαίνει ταξίδι στο εξωτερικό και ο Νικολάι παντρεύεται τη Φένιετσκα και χαίρεται που γεφυρώθηκε η απόσταση με τον μεγάλο γιο του. Και σε ένα απομακρυσμένο νεκροταφείο, οι συντετριμμένοι γονείς του Μπαζάροφ πηγαίνουν συχνά και θρηνούν πάνω στο μνήμα του.

Κύριοι χαρακτήρες 

 Ο Γεβγκένι Μπαζάροφ, ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος, ένας οργισμένος νέος μιας εποχής, μηδενιστής διανοούμενος και με αυτοπεποίθηση που απορρίπτει τόσο τις φιλελεύθερες ιδέες των αδελφών Κιρσάνοφ όσο και τον παραδοσιακό τρόπο ζωής των γονιών του. Είναι τελειόφοιτος φοιτητής ιατρικής, οι ιδέες του επηρεάζουν τον φίλο του Αρκάντι. Ερωτεύεται την Άννα Οντίντσοβα.
 Ο Αρκάντι Κιρσάνοφ, απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Αγίας Πετρούπολης, φίλος του Μπαζάροφ, ντροπαλός και καλοσυνάτος από τη φύση του.
 Ο Νικολάι Κιρσάνοφ, ένας καλοσυνάτος 44χρονος χήρος με φιλελεύθερες απόψεις, πατέρας του Αρκάντι και ενός νόθου παιδιού με την υπηρέτριά του που τελικά την παντρεύεται. Είναι υπέρμαχος της τσαρικής αγροτικής μεταρρύθμισης και της απελευθέρωσης των δουλοπάροικων (που θα γίνει το 1861).
 Ο Πάβελ Κιρσάνοφ, 40χρονος αδερφός του Νικολάι, περήφανος αριστοκράτης, ταλαντεύεται ανάμεσα στον κοσμοπολιτισμό και την υπεράσπιση της ρωσικής παράδοσης και τιμής.
 Ο Βασίλι Μπαζάροφ, πατέρας του Γεβγκένι, συνταξιούχος στρατιωτικός χειρουργός με ιδιοκτησία γης, πιστός εκπρόσωπος πατριωτικών και χριστιανικών παραδόσεων.
 Η Αρίνα Μπαζάροβα, η μητέρα του Γεβγκένι, μια καλοσυνάτη, ευσεβής, θρησκευόμενη γυναίκα που λατρεύει τον γιο της αλλά ανησυχεί για τις ανατρεπτικές του ιδέες.
 Η Άννα Οντίντσοβα, μια 29χρονη πλούσια χήρα ενός ιδιοκτήτη μεγάλης περιουσίας, όμορφη και έξυπνη. Στην αρχή γοητεύεται από τον Γεβγκένι, αλλά δεν ανταποκρίνεται στα αισθήματά του.
 Η Κάτια Οντίντσοβα, η 20χρονη αδερφή της Άννας, ήρεμο και ευγενικό κορίτσι, που αγαπά τη μουσική. Παντρεύεται τον Αρκάντι.
 Η Φένιετσκα, υπηρέτρια του Νικολάι, που απέκτησε νόθο παιδί μαζί του. Παντρεύονται στο τέλος του βιβλίου.

Διασκευές 

 1959: Πατέρες και γιοι, σοβιετική ταινία των Adolf Bergunker και Natalia Rachevskaïa
 1971: Πατέρες και γιοι, βρετανική τηλεοπτική σειρά σε σκηνοθεσία Πάντι Ράσελ.  

 1977: Πατέρες και γιοι, γερμανική ταινία σε σκηνοθεσία Claus Peter Witt

Μεταφράσεις στα ελληνικά 
 Πατέρες και παιδιά, μετάφραση: Ανδρέας Σαραντόπουλος, εκδόσεις Ζαχαρόπουλος, 2008 
 Πατέρες και γιοι, μετάφραση: Ελένη Μπακοπούλου, εκδόσεις Άγρα, 2015

Παραπομπές 

Μυθιστορήματα του Ιβάν Τουργκένιεφ
Μυθιστορήματα που έγιναν ταινίες