Gesta principum Polonorum

Το Gesta principum Polonorum (, «Πράξεις του Πρίγκιπα των Πολωνών») είναι το παλαιότερο γνωστό μεσαιωνικό χρονικό που καταγράφει την ιστορία της Πολωνίας από τους θρυλικούς χρόνους μέχρι το 1113. Γραμμένο στα λατινικά από έναν ανώνυμο συγγραφέα, πιθανότατα ολοκληρώθηκε μεταξύ 1112 και 1118 και το σωζόμενο κείμενό του υπάρχει σε τρία χειρόγραφα με δύο ξεχωριστές παραδόσεις. Ο ανώνυμος συγγραφέας του ονομάζεται παραδοσιακά Γάλλος Ανώνυμος, ένας ξένος και παρίας από μια άγνωστη χώρα, που ταξίδεψε στο Βασίλειο της Πολωνίας μέσω Ουγγαρίας. Το έργο ανατέθηκε από τον τότε ηγεμόνα της Πολωνίας, Μπολέσλαφ Γ΄ το Στραβόστομο. Ο Γάλλος περίμενε ένα βραβείο για το έργο του, το οποίο πιθανότατα έλαβε και με το οποίο έζησε το υπόλοιπο της ζωής του.

Το βιβλίο είναι το παλαιότερο γνωστό, γραπτό έγγραφο για την ιστορία της Πολωνίας. Δίνει μια μοναδική προοπτική για τη γενική ιστορία της Ευρώπης, συμπληρώνοντας όσα έχουν παραδοθεί από δυτικούς και νότιους Ευρωπαίους ιστορικούς. Χρονολογείται πριν από το Gesta Danorum και την επόμενη σημαντική πηγή για την πρώιμη ιστορία της Πολωνίας, το Chronica seu originale regum et principum Poloniae, παλαιότερη κατά περίπου έναν αιώνα.

Το παλαιότερο γνωστό αντίγραφο του έργου ανήκει επί του παρόντος στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Πολωνίας στη Βαρσοβία.

Τίτλος 

Ο τίτλος που προοριζόταν ή δόθηκε αρχικά στο έργο δεν είναι σαφής. Στο αρχικό κεφαλαίο του κειμένου στον Κώδικα Ζαμόισκι, (Codex Zamoyscianus) μια επικεφαλίδα διαμορφώνει το έργο Cronica Polonorum, ενώ στο ίδιο χειρόγραφο ο πρόλογος του Βιβλίου Α ανοίγει με Incipiunt Cronice et gesta ducum sive principum Polonorum («[Εδώ] αρχίζουν τα χρονικά και κατορθώματα των δούκων ή των πριγκίπων των Πολωνών»). Η αρχή για το Βιβλίο Β τιτλοφορεί το έργο Liber Tertii Bolezlaui («Βιβλίο του Μπολέσλαφ Γ΄») και αυτό για το Βιβλίο Γ Liber de Gestis Boleslaui III («Βιβλίο των πράξεων του Μπολέσλαφ Γ΄»). Ωστόσο, αυτά δεν είναι αξιόπιστα, καθώς τέτοια πράγματα προστίθενται συχνά αργότερα.

Οι πιο πρόσφατοι εκδότες και μόνο οι Άγγλοι μεταφραστές του κειμένου το ονομάζουν ως Gesta principum Polonorum («Πράξεις των πριγκίπων των Πολωνών»), κυρίως για να αναγνωρίσουν την πίστη του στο είδος gesta (και την πιθανή αυθεντικότητα αυτού του μέρους του τίτλου) και για να αποφευχθεί η σύγχυση με το μεταγενέστερο έργο γνωστό ως Chronica principum Poloniae («Χρονικό των πριγκίπων της Πολωνίας»).

Συγγραφέας 
Ο συγγραφέας του Gesta είναι άγνωστος, αλλά αναφέρεται από την ιστοριογραφική σύμβαση ως «Γάλλος», μια λατινική λέξη για ένα «άτομο από τη Γαλλία ή τη Γαλατία» (αν και, ενδεχομένως, ένα όνομα). Ωστόσο, η ανωνυμία του συγγραφέα έγινε επίτηδες λόγω της επιθυμίας του (όπως αναφέρεται στο έργο) να αφιερώσει το έργο μόνο στον Θεό - μια έννοια ευρέως διαδεδομένη στους μεσαιωνικούς χρόνους. Όταν ο Πολωνός επίσκοπος Μάρτσιν Κρόμερ ολοκλήρωσε το έργο του, Folio 199, άφησε μια υποσημείωση σε αυτό που απέδιδε τον Γάλλο ως συγγραφέα του Gesta που ανέδειξε στο έργο. Έγραφε χονδρικά: Αυτό το έργο είναι του Γάλλου, νομίζω ότι ήταν Γάλλος μοναχός, αυτός που έζησε την εποχή του Μπολέσλαφ Γ΄. Ήταν η πρώτη φορά που ο συγγραφέας αναφέρθηκε ως «Γάλλος».

Στην έντυπη έκδοση του Γκότφριντ Λένγκνιχ, ο Λένγκνιχ ονόμασε τον συγγραφέα ως «Μαρτίνος Γάλλος» με βάση μια λανθασμένη ανάγνωση του Γιαν Ντουούγκος, όπου ο Γάλλος συνδυάστηκε με τον Μάρτιν της Οπάβα. Ο Μαρτίνος Γάλλος έγινε το τυπικό όνομα στη γερμανική υποτροφία για αρκετό καιρό ακόμη, αν και αυτή η ταύτιση απορρίπτεται πλέον από τους περισσότερους ιστορικούς. Ο ιστορικός Μαξιμίλιαν Γκουμπλόβιτς προσδιόρισε τον συγγραφέα ως τον Μπάλβιν Γάλλο, φερόμενο ως επίσκοπο της Κρουσβίτσα, αν και ομοίως αυτή η θεωρία απέτυχε να κερδίσει τη γενική αποδοχή.

Έχουν γίνει συχνές προσπάθειες να εντοπιστεί η προέλευση του Γάλλου από ενδείξεις στο κείμενο. Ο Μάριαν Πλέζια και ο Πιερ Νταβίντ υποστήριξαν και οι δύο ότι ο Γάλλος καταγόταν από την Προβηγκία στη σημερινή νότια Γαλλία και ήταν στενά συνδεδεμένος με το Μοναστήρι των Βενεδικτίνων του Σαιν-Ζιλ. Ένας άλλος ιστορικός, ο Κάρολ Μαλετσίνσκι, υποστήριξε ότι τα στοιχεία υποδηλώνουν σύνδεση με τη Φλάνδρα, ενώ η Ντανούτα Μποράφσκα και ο Τόμας Γιασίνσκι υποστήριξαν με βάση στυλιστικά στοιχεία ότι συνδέονταν με τη Βενετία και ότι έγραψε μια ανώνυμη μετάφραση του Αγίου Νικολάου. Ο Μάριαν Πλέζια υποστήριξε το 1984 ότι το στυλ γραφής του υποδηλώνει εκπαίδευση σε ένα από τα σχολεία της κεντρικής Γαλλίας, πιθανώς στο Τουρ ή στην Ορλεάνη.

Ο Πλέζια και άλλοι υποστηρίζουν περαιτέρω ότι η εκτεταμένη γνώση του Γάλλου για την Ουγγαρία μαρτυρεί τις συνδέσεις με εκεί, υποθέτοντας μια σύνδεση με το μοναστήρι των Βενεδικτίνων του Σομογκιβάρ στην Ουγγαρία, ένα παράρτημα του μοναστηριού του Σαιν-Ζιλ. Φαίνεται ότι ήταν στενά συνδεδεμένος με τη φατριά Αβντάντσι, που ήταν σκανδιναβικής ή ρωσικής καταγωγής και η οποία είχε επιτυχία υπό τον Μπολέσλαφ Β΄, και που είχε εξοριστεί στην Ουγγαρία, αλλά επέστρεψε στην εξέχουσα θέση στις πολωνικές υποθέσεις κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μπολέσλαφ Γ΄. Καθώς ανέφερε ότι η πόλη Γκνιέζνο... σημαίνει «φωλιά» στα σλαβονικά, θεωρείται ότι ο συγγραφέας μπορεί να γνώριζε τη γλώσσα της χώρας. Το μόνο σίγουρο είναι ότι ήταν μοναχός και ξένος που ζούσε στην Πολωνία, ίσως με πολωνική ευεργεσία.

Ημερομηνία 
Γενικά, πιστεύεται ότι το αρχικό κείμενο συντάχθηκε κάποια στιγμή μεταξύ 1112 και 1117. Η αφιερωτική επιστολή στον πρόλογο του Gesta καθορίζει την ολοκλήρωση του αρχικού κειμένου μεταξύ 1112 και 1118. Το τελευταίο γεγονός που αναφέρεται στο έργο είναι το προσκύνημα του Μπολέσλαφ Γ΄ στο Σέκεσφεχερβαρ στην Ουγγαρία, το οποίο συνέβη είτε το 1112 είτε το 1113. Το έργο σχεδόν σίγουρα ολοκληρώθηκε πριν από την εξέγερση του Σκαρμπίμιρ το 1117–18. Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι αρκετές παρεμβολές προστέθηκαν στη συνέχεια. Για παράδειγμα, γίνεται αναφορά στους απογόνους του Δούκα Σφιεντόμπορ της Πομερανίας (ii.29).

Αφήγηση 
Το έργο ξεκινά με μια ομιλία και αφιέρωση στον Μαρτίνο Α΄, Αρχιεπίσκοπο του Γκνιέζνο και στους επισκόπους των περιοχών της Πολωνίας, Σίμον (Επίσκοπος του Πουότσκ, περ. 1102 – 29), Παύλος (Επίσκοπος του Πόζναν, 1098 – περ. 1112), Μάουρους (Επίσκοπος της Κρακοβίας, 1110 – 18 ) και Ζυρόσουαφ (Επίσκοπος του Βρότσουαφ, 1112 – 20 ). Ο Τόμας Μπίσον υποστήριξε ότι το κείμενο γράφτηκε κυρίως στο είδος gesta της λατινικής λογοτεχνίας ως εορτασμός του Δούκα Μπολέσλαφ Γ΄ του Στραβόστομου, υπερασπιζόμενος τις ενέργειές του και νομιμοποιώντας τη δυναστεία του.

Το έργο χωρίζεται σε τρία βιβλία, με επίκεντρο τη γενεαλογία, την πολιτική και τον πόλεμο. Το πρώτο βιβλίο, από 31 κεφάλαια, πραγματεύεται τα κατορθώματα των προγόνων του Μπολέσλαφ Γ΄ (ξεκινώντας από τον θρυλικό Πιαστ τον Τροχοποιό), και τους πολέμους τους εναντίον των γειτονικών γερμανικών και σλαβικών λαών όπως οι Ρως, οι Βοήμιοι, οι Πομεράνιοι, οι Μασοβιανοί και οι Σελένσιοι. Το πρώτο Βιβλίο ισχυρίζεται ότι βασίζεται στην προφορική παράδοση και έχει σε μεγάλο βαθμό θρυλικό χαρακτήρα μέχρι τη βασιλεία του Μιέσκο Α΄ της Πολωνίας. Το προηγούμενο υλικό λέει για την άνοδο των Πιαστ από χωρικούς σε ηγεμόνες, μια ιστορία κοινή στον πρώιμο σλαβονικό λαϊκό μύθο.

Το δεύτερο βιβλίο, 50 κεφαλαίων, περιγράφει τη γέννηση του Μπολέσλαφ, τα παιδικά του κατορθώματα και τεκμηριώνει τους πολέμους που διεξήγαγε ο ίδιος και ο «κόμης Παλατίνος» Σκαρμπίμιρ εναντίον των Πομερανών. Το τρίτο βιβλίο, 26 κεφαλαίων, συνεχίζει την ιστορία των πολέμων που διεξήγαγαν ο Μπολέσλαφ και οι Πολωνοί κατά των Πομερανών, ο πόλεμος κατά του Γερμανού αυτοκράτορα Ερρίκου Ε΄ και των Βοημίων και κατά των Προύσων της Βαλτικής.

Χειρόγραφα και εκτυπώσεις 
Το Gesta δεν σώζεται στο πρωτότυπο, αλλά σώζεται σε τρία διαφορετικά χειρόγραφα που αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές παραδόσεις. Το Codex Zamoyscianus (Z) και το Codex Czartoryscianus (S) αντιπροσωπεύουν την πρώτη και παλαιότερη τεκμηριωμένη παράδοση, με την τελευταία να προέρχεται από την πρώτη. Ο Κώδικας του Χάιλσμπεργκ, αν και μεταγενέστερος, ο οποίος διασώζεται με λιγότερες λεπτομέρειες, είναι ανεξάρτητος μάρτυρας του κειμένου και αποτελεί τη δεύτερη ξεχωριστή παράδοση.

Codex Zamoyscianus 
Η παλαιότερη έκδοση βρίσκεται στο χειρόγραφο γνωστό ως Codex Zamoyscianus ή Κώδικας Ζαμόισκι. Αυτό γράφτηκε στα τέλη του 14ου αιώνα, πιθανώς στην Κρακοβία μεταξύ 1380 και 1392. Βρισκόταν στη βιβλιοθήκη της οικογένειας Γουάσκι μέχρι τον 15ο αιώνα. Εκεί, ο Σαντιβόγκιους (Σεντζίβουι) του Τσέχουουι (π. 1476), ένας κανονικός του Καθεδρικού Ναού του Γκνιέζνο και φίλος του ιστορικού Γιαν Ντουούγκος, το πήρε στην κατοχή του. Αργότερα ήταν στη βιβλιοθήκη των κόμηδων του Ζάμοστς, αλλά τώρα βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Πολωνίας ως Ms. BOZ cim. 28.

Codex Czartoryscianus 
Μια δεύτερη εκδοχή του Gesta βρίσκεται στο Codex Czartoryscianus, που ονομάζεται επίσης Κώδικας Σεντζίβουι. Μεταξύ 1434 και 1439, ο Σαντιβόγκιους του Τσέχουουι έφτιαξε ένα δεύτερο αντίγραφο για αυτόν, που δημιουργήθηκε από την έκδοση του Codex Zamoyscianus. Καθώς πρόκειται για άμεσο αντίγραφο, η χρησιμότητά του είναι περιορισμένη στην ανακατασκευή του αρχικού κειμένου. Αυτή η έκδοση βρίσκεται επί του παρόντος στο Μουσείο Τσαρτορίσκι της Κρακοβίας ως Ms. 1310, fols. 242 – 307.

Κώδικας του Χάιλσμπεργκ 
Ο τρίτος και τελευταίος μάρτυρας του κειμένου είναι η έκδοση του λεγόμενου Κώδικα του Χάιλσμπεργκ. Αυτή η έκδοση γράφτηκε μεταξύ 1469 και 1471, με βάση μια προηγούμενη έκδοση. Το τελευταίο είχε γραφτεί στην Κρακοβία γύρω στο 1330, βρισκόταν στο Μοναστήρι του Γουέκνο (Μείζων Πολωνία) το 1378 και είχε μεταφερθεί στο Μοναστήρι του Τσεμέσνο πριν περιέλθει στα χέρια του Μάρτσιν Κρόμερ, Επισκόπου της Βαρμίας (1579 – 1589).

Μεταξύ των μέσων του 16ου και του 18ου αιώνα, το χειρόγραφο βρισκόταν στη γερμανόφωνη πρωσική πόλη Χάιλσμπεργκ (σήμερα η πολωνική πόλη Λίντζμπαρκ Βαρμίνσκι), εξ ου και το όνομα. Σε αντίθεση με την έκδοση του Codex Czartoryscianus, αυτή είναι μια ανεξάρτητη μαρτυρία του αρχικού κειμένου. Αυτή τη στιγμή βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Πολωνίας ως Ms. 8006, fols. 119 – 247.

Το κείμενο του Χάιλσμπεργκ παραλείπει μεγάλα τμήματα κειμένου που υπάρχουν στα άλλα δύο χειρόγραφα, για παράδειγμα παραλείποντας αρκετά κεφάλαια όπως το 27ο και το 28ο στο Βιβλίο Α.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
 
 
 
 
 
 

Πολωνικά χρονικά
12ος αιώνας στην Πολωνία