Αρταβάσδης Α΄ της Μηδίας Ατροπατηνής

Ο Αρταβάσδης Α΄ της Μηδίας Ατροπατηνής ή Αρταβάσδης Α΄ της Ατροπατηνής , Αrtavasdes, (πριν ή π. το 59 π.Χ. - π. 20 π.Χ.)  ήταν εχθρός τού βασιλιά Αρταβάσδη Β΄ της Αρμενίας και τού γιου του Αρταξία Β΄. Ήταν σύγχρονος της Ελληνίδας Βασίλισσας Κλεοπάτρας Ζ΄ των Πτολεμαίων και τού Ρωμαίου Μάρκου Αντώνιου ενός της Τριανδρίας, καθώς ο Αρταβάσδης Α΄ αναφέρεται στις διπλωματικές τους υποθέσεις.

Οικογενειακό υπόβαθρο και πρώιμη ζωή 
Ο Αρταβάσδης Α΄ ήταν Μηδικής και πιθανόν αρμενο - ελληνικής καταγωγής. Γεννήθηκε στον Αριοβαρζάνη Α΄ από μία ανώνυμη σύζυγο. Πιθανός θείος του από τον πατέρα του θα μπορούσε να ήταν ο Δαρείος Α΄. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στο βασίλειο της Mηδίας Ατροπατηνής. Ο Αρταβάσδης Α΄ είναι ο συνονόματος τού προγόνου του Αρταβαζάνη, προηγούμενου βασιλιά της Μηδίας Ατροπατηνής τού 3ου αι. π.Χ., καθώς το όνομα Αρταβάσδης είναι παραλλαγή του ονόματος Αρταβαζάνης (βλ. Άσα).

Σύμφωνα με τις σύγχρονες γενεαλογίες, ο πατέρας του Αρταβάσδη Α΄, ο Αριοβαρζάνης Α΄ ήταν γιος ενός προηγούμενου βασιλιά Μιθριδάτη Α΄ της Μηδίας Ατροπατηνής και τής συζύγου του, μίας ανώνυμης Αρμένιας πριγκίπισσας από τη δυναστεία των Αρταξιαδών, που ήταν κόρη τού Αρμένιου βασιλιά Τιγράνη τού Μεγάλου και της συζύγου του Κλεοπάτρας τού Πόντου, που μπορεί να εξηγήσει τους ισχυρισμούς των απογόνων τού Μιθριδάτη Α΄ στο Αρμενικό βασίλειο, σε αντίθεση με τους μόνιμους κυρίαρχους μονάρχες της δυναστείας των Αρταξιαδών. Μία άλλη πιθανότητα σύνδεσης του Αρταβάσδη Α΄ με τον γάμο του Μιθριδάτη Α΄ και τής συζύγου του είναι μέσω τού ονόματός του. Το όνομα Aρταβάσδης είναι ένα τυπικό αρμενικό βασιλικό όνομα και επομένως, κατά πάσα πιθανότητα, ο Aρταβάσδης Α΄ είναι απόγονος αυτού του γάμου.

Η βασιλεία του 
Ο Αρταβάσδης Α΄ διαδέχθηκε τον πατέρα του ως βασιλιάς, όταν πέθανε ο Αριοβαρζάνης Α΄ το 56 π.Χ. Όταν ο Μάρκος Αντώνιος ηγήθηκε της εκστρατείας του κατά της Παρθικής αυτοκρατορίας το 36 π.Χ., ο Αρταβάσδης Α΄ ήταν σύμμαχος του βασιλιά Φραάτη Δ΄ της Παρθίας . Ο Μ. Αντώνιος οδήγησε τα στρατεύματά του από το Ζεύγμα προς τα βόρεια στην Αρμενία και στη συνέχεια εισέβαλε στην επικράτεια των Αρταβάσδη Α΄. Ο Αντώνιος δεν ήθελε να επιτεθεί στην Παρθία από τα δυτικά, που ήταν ο συντομότερος δρόμος, αλλά παραδόξως ήθελε από τον βορρά. Ο Αντώνιος χρησιμοποίησε αυτή τη στρατηγική σύμφωνα με τη συμβουλή του Αρταβάσδη Β΄ της Αρμενίας, τού εχθρού τού Αρταβάσδη Α΄. Ο Μ. Αντώνιος βάδισε γρήγορα με τον στρατό του στη Φραάσπα, την ισχυρά οχυρωμένη πρωτεύουσα της Μηδίας Ατροπατηνής, όπου ο Αρταβάσδης Α΄ είχε την οικογένειά του σε ασφάλεια. Εν τω μεταξύ, ο Αρταβάσδης Α΄ είχε ενωθεί με τον στρατό του Φραάτη Δ΄.

Ο Μ. Αντώνιος δεν μπόρεσε να καταλάβει τη Φράασπα και πολιόρκησε την πόλη, αλλά ο Αρταβάσδης Α΄ και ο Πάρθιος διοικητής Μοναίσης κατέστρεψαν δύο λεγεώνες τού στρατηγού τού Αντώνιου, Όππιου Στατιανού, ο οποίος σιγά σιγά είχε ακολουθήσει με τις πολιορκητικές μηχανές των στρατευμάτων τού Αντωνίου. Ο Αντώνιος δεν θα μπορούσε να καταλάβει τη Φραάσπα χωρίς αυτές τις μηχανές. Ως εκ τούτου, έπρεπε να αποσυρθεί στην Αρμενία και δεν εισέβαλε στην Παρθία.

Έτσι ο Αρταβάσδης Α΄ είχε διατηρήσει το έδαφός του ενάντια στους Ρωμαίους, αλλά η επικράτειά του είχε καταστραφεί σοβαρά. Επίσης ο ισχυρότερος σύμμαχός του, ο Φραάτης Δ΄ τον αντιμετώπισε συγκαταβατικά και τού έδωσε ελάχιστα λάφυρα και παραλίγο να τού στερήσει την κυριαρχία του. Ως εκ τούτου το 35 π.Χ. ο Αρταβάσδης Α΄ προσέφερε στον Αντώνιο συμμαχία κατά της Παρθίας και ο Αντώνιος τη δέχτηκε με χαρά. Για να εμβαθύνει αυτή η φιλία, ο Αλέξανδρος Ήλιος, γιος του Αντώνιου και της Κλεοπάτρας Ζ΄, αρραβωνιάστηκε με την κόρη τού Αρταβάσδη Α΄, την Ιοτάπα, αν και και οι δύο ήταν νήπια το 34 π.Χ.

Το 33 π.Χ. ο Αντώνιος συνάντησε τον σύμμαχό του στον ποταμό Αράξη. Συμφώνησαν ότι ο Αντώνιος έπρεπε να υποστηρίξει τον Αρταβάσδη Α΄ κατά της Παρθίας και ότι ο βασιλιάς της Μηδίας θα έπρεπε να βοηθήσει τον Αντώνιο εναντίον του Οκταβιανού. Αντάλλαξαν μέρη των στρατευμάτων τους. Η επικράτεια τού Αρταβάσδη Α΄ διευρύνθηκε με τμήματα της Αρμενίας. Στον Αντώνιο είχε επιστραφεί ένα λάβαρο, που ο βασιλιάς της Μηδίας είχε πάρει από τον Όππιο Στατιανό το 36 π.Χ. και πήρε μαζί του και την Ιοτάπα. Με τη βοήθεια των ρωμαϊκών ενισχύσεων, ο Αρταβάσδης Α΄ μπόρεσε αρχικά να αποκρούει την επίθεση των Πάρθων. Πριν από τη μάχη του Άκτιου, ο Αντώνιος κάλεσε πίσω τα ρωμαϊκά στρατεύματά του χωρίς να στείλει πίσω το μέρος τού στρατεύματος της Μηδίας. Αυτή τη φορά ο Φραάτης Δ΄ νίκησε τον Αρταβάσδη Α΄, που αιχμαλωτίστηκε το 30 π.Χ.

Κατά τη διάρκεια της φυλάκισης του Αρταβάσδη Α΄, έγινε αργότερα ένας εμφύλιος μεταξύ των Πάρθων, ο οποίος τού έδωσε την ευκαιρία να δραπετεύσει από τη φυλακή. Κατέφυγε στον Αύγουστο, ο οποίος τον υποδέχτηκε με φιλία, τού έδωσε πίσω την κόρη του Γιοτάπα  και τον έκανε πελάτη βασιλιά της Μικράς Αρμενίας. Απεβίωσε γύρω στο 20 π.Χ. πιθανώς στη Ρώμη. Τον Αρταβάσδη Α΄ διαδέχθηκε στο βασίλειο της Μηδίας Ατροπατηνής ο Ασίναλος.

Οικογένεια 
 Ιοτάπα, αρραβωνιάστηκε τον Πτολεμαίο Έλληνα πρίγκιπα Αλέξανδρο Ήλιο, ο οποίος αργότερα την πάντρεψε με τον εξάδελφό της από τη μητέρα της, Μιθριδάτη Γ΄ της Κομμαγηνής.
 Αριοβαρζάνης Β΄. Βασιλιάς της Μηδίας Ατροπατηνής. Βασιλιάς της Αρμενίας (ως υποτελής στους Ρωμαίους).
 Δαρείος Β΄. Νυμφεύτηκε μία ανώνυμη Πάρθια πριγκίπισσα των Αρσακιδών, από την οποία απέκτησε δύο γιους: τους Πάρθους βασιλείς Αρτάβανο Γ'΄ και Βονώνη Β΄.

Επιγραφικά Στοιχεία 
Στη Ρώμη έχουν βρεθεί δύο ταφικές επιγραφές, που φέρουν το όνομα ενός Αρταβάσδη. Τα επιγράμματα είναι πιθανότατα τού γιου και τού εγγονού ενός βασιλιά της Μηδίας Ατροπατηνής, που ονομαζόταν Αριοβαρζάνης. Ωστόσο, είναι αβέβαιο εάν ο Αριοβαρζάνης αναφέρεται στον Αριοβαρζάνη Α΄ ή στον εγγονό του Αριοβαρζάνη Β΄. Ο Αρταβάσδης Α΄ αναφέρεται στις παραγράφους 27 και 33 τού έργου Res Gestae Divi Augusti.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές 
 Res Gestae Divi Augusti, 1ος αι
 U. Wilcken, Artavasdes 2. άρθρο στο Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft, vol. II 1 κολ. 1309–1311, 1895
 C. Toumanoff, Manual genealogy and chronology for the Christian Caucasus (Αρμενία, Γεωργία, Αλβανία), σελ. 84 ED. Aquila, Ρώμη, 1976
 S. Baldwin, Σχόλια στη γραμμή DFA "Iberian route", web, 1996
 H. Werner, Ägypten in hellenistischer Zeit (Η Αίγυπτος στους ελληνιστικούς χρόνους), Μόναχο, 2001
 PM Swan, The Augustan Succession: An Historical Commentary on Cassius Dio's Roman History, Books 55-56 (9 BC-AD 14) (Google eBook), Oxford University Press, 2004
 Περιεχόμενα από καταλανικά, γαλλικά και γερμανικά Wikipedia
 Εγκυκλοπαίδεια Iranica - Artavasdes
 Settipani στο Baldwin στο Commagenian DFA Link Part 2 of 3
 Αζερμπαϊτζάν iii. Προϊσλαμική ιστορία, ο Ατροπάτης, Πέρσης σατράπης της Μηδίας, ανεξαρτητοποιήθηκε το 321 π.Χ. Στη συνέχεια Έλληνες και Λατίνοι συγγραφείς ονόμασαν την περιοχή ως Media Atropatene ή, λιγότερο συχνά, Media Minor: Παρθική περίοδος