Βενερίδες

Οι βενερίδες (λατινική και επιστημονική ονομασία Veneridae), γνωστές με την κοινή ονομασία «αχιβάδες της Αφροδίτης», είναι μια πολύ μεγάλη οικογένεια πολύ μικρών έως αρκετά μεγάλων αχιβάδων με σχετικώς χονδρό όστρακο, θαλάσσιων δίθυρων μαλακίων. Είναι γνωστά πάνω από 500 είδη της οικογένειας αυτής και τα περισσότερα είναι εδώδιμα, δηλαδή μπορούν να γίνουν τροφή για τον άνθρωπο, ενώ αρκετά από αυτά πωλούνται ως τέτοια. Κάποια από τα σημαντικότερα εδώδιμα είδη, όπως τα Venus και Mercenaria, είναι γνωστά κοινώς στις ΗΠΑ και ως απλώς «αχιβάδες» (clams). Σήμερα οι βενερίδες κατατάσσονται στη δική τους (ομώνυμη) υπεροικογένεια και τάξη (τα βενεροειδή και τα βενέρια αντιστοίχως), ενώ παλαιά υπάγονταν στην τάξη τελεόδεσμα.

Ταξινομική
Η ταξινόμηση των γενών της οικογένειας είναι αμφιλεγόμενη, τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1930. Η σύγχρονη ανάλυση του DNA υποδεικνύει ότι μεγάλο μέρος της παραδοσιακής ταξινομήσεως δεν συμφωνεί με τη φυσική συγγένεια. Μερικά κοινά είδη έχουν αλλάξει γένος (ακόμα και υποοικογένεια) μετά από επανειλημμένες απόπειρες εισαγωγής μιας εγκυρότερης οργανώσεως στην ταξινόμηση των βενεριδών, οπότε μεταβολές στα ονόματα γένους των ειδών συναντώνται συχνά.

Τα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιήθηκαν για την ταξινόμηση των μελών αυτής της ομάδας έτειναν (και τείνουν ακόμα) να είναι επιπόλαια, εστιάζοντας σε εξωτερικούς μορφολογικούς χαρακτήρες, ιδίως του οστράκου (κοχυλιού). Οι βενερίδες χαρακτηρίζονται από την παρουσία εξωτερικού οπίσθιου συνδέσμου, αλλά και (στα περισσότερα γένη) μια καλώς καθορισμένης περιοχής που αποκαλείται ημισεληνίσκη (lunule), καθώς και τριών διαπλεκόμενων δομών που αποκαλούνται «βασικοί οδόντες» στο κέντρο της βάσεως της κάθε «θύρας» του οστράκου. Αρκετές υποοικογένειες φέρουν επιπλέον εμπρόσθιους πλευρικούς οδόντες: έναν στην αριστερή θύρα και δύο (σε κάποια γένη δυσδιάκριτους) στη δεξιά. Το εσωτερικό μέρος των περιφερειών των θυρών έχουν σε κάποιες περιπτώσεις μικρά δοντάκια, διαφορετικά είναι λείες.

Γένη
Σήμερα αναγνωρίζονται γενικώς τα εξής γένη στην οικογένεια Veneridae, σημερινά και εξαφανισθέντα (†), ανά υποοικογένεια (13 υποοικογένειες):

Υποοικογένεια Callocardiinae, Dall, 1895:
 Agriopoma, Dall, 1902
 Amiantis, P.P. Carpenter, 1864
 Aphrodora, Jukes-Browne, 1914
 †Austrocallista, S. Erdmann & Morra, 1985
 Callista, Poli, 1791
 Callocardia, A. Adams, 1864
 Callpita, M. Huber, 2010
 Costellipitar, Habe, 1951
 †Dollfusia, Cossmann, 1886
 †Dosiniopsis, Conrad 1864
 †Eocallista, Douvillé, 1921
 Eucallista, Dall, 1902
 Ezocallista, Kira, 1959
 †Goshoraia, Tamura, 1977
 Hyphantosoma, Dall, 1902
 Hysteroconcha, Dall, 1902
 Lamelliconcha, Dall, 1902
 Lioconcha, Mörch, 1853
 Macrocallista, Meek, 1876
 †Marwickia, Finlay, 1930
 Megapitaria, U.S. Grant & Gale, 1931
 Notocallista, Iredale, 1924
 Nutricola, F.R. Bernard, 1982
 Pelecyora, Dall, 1902
 Pitar, Römer, 1857
 Pitarenus, Rehder & Abbott, 1951
 Proteopitar, Alvarez, del Río & Martínez, 2019
 †Rohea, Marwick, 1938
 Saxidomus, Conrad, 1837
 Transennella, Dall, 1884
 Transenpitar, Fischer-Piette & Testud, 1967
 Veneriglossa, Dall, 1886

Υποοικογένεια Clementiinae, Frizzell, 1936:
 Clementia, Gray, 1842
 Compsomyax, Stewart, 1930
 Egesta, Conrad, 1845
 Kyrina, Jousseaume, 1894

Υποοικογένεια Cyclininae, Frizzell, 1936:
 Cyclina, Deshayes, 1850
 †Cyprimeria, Conrad, 1864

Υποοικογένεια Dosiniinae, Deshayes, 1853:
 †Cordiopsis, Cossmann, 1910
 Cyclinella, Dall, 1902
 Dosinia, Scopoli, 1777
 †Dosinobia, Finlay & Marwick, 1937
 †Kakahuia, Marwick, 1927

Υποοικογένεια Gemminae, Dall, 1895:
 Gemma, Deshayes, 1853
 Parastarte, Conrad, 1862
 †Plesiastarte, P. Fischer, 1887

Υποοικογένεια Gouldiinae, Stewart, 1930:
 Circe, Schumacher, 1817
 Circenita, Jousseaume, 1888
 Comus, L.R. Cox, 1930
 Dorisca, Dall, Bartsch & Rehder, 1938
 Gafrarium, Röding, 1798
 Gouldia, C.B. Adams, 1847
 Gouldiopa, Iredale, 1924
 Laevicirce, Habe, 1951
 Microcirce, Habe, 1951
 Parvicirce, Cosel, 1995
 Privigna, Dall, Bartsch & Rehder, 1938
 Redicirce, Iredale, 1936

Υποοικογένεια Meretricinae, Gray, 1847:
 Aeora, Conrad, 1870 
 †Eomeretrix, F.E. Turner, 1938
 Gomphina, Mörch, 1853
 †Gratelupia, Desmoulins, 1828
 †Meretrissa, Jukes-Browne, 1908
 Meretrix, Lamarck, 1799
 †Titomaya, M.J. Alvarez & del Río, 2021
 Tivela, Link, 1807
 †Tivelina, Cossmann, 1886

Υποοικογένεια Petricolinae, d'Orbigny, 1840:
 Asaphinoides, F. Hodson, 1931
 Choristodon, Jonas, 1844
 Cooperella, P.P. Carpenter, 1864
 Lajonkairia, Deshayes, 1855
 Mysia, Lamarck, 1818
 Petricola, Lamarck, 1801
 Petricolaria, Stoliczka, 1870

Υποοικογένεια Samarangiinae, Keen, 1969:
 Granicorium, Hedley, 1906
 Samarangia, Dall, 1902

Υποοικογένεια Sunettinae, Stoliczka, 1870:
 Sunetta, Link, 1807

Υποοικογένεια Tapetinae, Gray, 1851:
 †Adelfia, M.J. Alvarez & del Río, 2020
 †Atamarcia, Marwick, 1927
 Cryptonema, Jukes-Browne, 1914
 †Cyclorismina, Marwick, 1927
 Eumarcia, Iredale, 1924
 †Gomphomarcia, Kautsky, 1929
 Irus, F.C. Schmidt, 1818
 Irusella, Hertlein & U.S. Grant, 1972
 Katelysia, Römer, 1857
 †Legumen, Conrad, 1858
 Liocyma, Dall, 1870
 Macridiscus, Dall, 1902
 Marcia, H. Adams & A. Adams, 1857
 †Marciachlys, M.J. Alvarez & del Río, 2020
 †Myrsopsis, Sacco, 1900
 †Neovenerella, Goncharova, 1986
 †Paleomarcia, Fletcher, 1938
 Paphia, Röding, 1798
 Paratapes, Stoliczka, 1870
 Polititapes, Chiamenti, 1900
 Protapes, Dall, 1902
 Ruditapes, Chiamenti, 1900
 Tapes, Megerle von Mühlfeld, 1811
 †Taurotapes, Sacco, 1900
 †Venerella, Cossmann, 1886
 †Veneritapes, Cossmann, 1886
 Venerupis, Lamarck, 1818

Υποοικογένεια Turtoniinae, Clark, 1855:
 Turtonia, Alder, 1848

Υποοικογένεια Venerinae, Rafinesque, 1815:
 Ameghinomya, Ihering, 1907
 Anomalocardia, Schumacher, 1817
 Anomalodiscus, Dall, 1902
 Antigona, Schumacher, 1817
 Austrovenus, Finlay, 1926
 Bassina, Jukes-Browne, 1914
 Callithaca, Dall, 1902
 Chamelea, Mörch, 1853
 Chione, Megerle von Mühlfeld, 1811
 Chioneryx, Iredale, 1924
 Chionista, Keen, 1958
 Chionopsis, Olsson, 1932
 Circomphalus, Mörch, 1853
 Clausinella, Gray, 1851
 Dosina, J.E. Gray, 1835
 Eurhomalea, Cossmann, 1920
 Globivenus, Coen, 1934
 †Hinemoana, Marwick, 1927
 Humilaria, U.S. Grant & Gale, 1931
 Iliochione, Olsson, 1961
 †Kuia, Marwick, 1927
 Leukoma, E. Römer, 1857
 Lirophora, Conrad, 1863
 †Marama, Marwick, 1927
 Mercenaria, Schumacher, 1817
 Panchione, Olsson, 1964
 Paphonotia, Hertlein & A.M. Strong, 1948
 Periglypta, Jukes-Browne, 1914
 Placamen, Iredale, 1925
 Protocallithaca, Nomura, 1937
 Proxichione, Iredale, 1929
 Retrotapes, del Rio, 1997
 Tawera, Marwick, 1927
 Timoclea, T. Brown, 1827
 †Turia, Marwick, 1927
 Venus, Linnaeus, 1758

Γένη με αβέβαιη ταξινόμηση:
 †Aphrodina, Conrad, 1869
 †Austrocardilanx, R.N. Gardner, 2005
 †Callistina, Jukes-Browne, 1908
 †Ergenica, Goncharova, 1981
 †Frigichione, Fletcher, 1938
 †Katherinella, Tegland, 1929
 †Loxo, Dailey & Popenoe, 1966
 †Meroena, Jukes-Browne, 1908
 †Psathura, Deshayes, 1858
 †Pseudamiantis, Kuroda, 1933
 †Rzehakia, Korobkov, 1954
 †Trigonocallista, Rennie, 1930
 †Urbnisia, Goncharova, 1981

Περιγραφή

Η ανάγλυφη δομή του οστράκου τείνει να είναι κυρίως ομοκεντρική, αλλά σε κάποια είδη υπάρχουν ακτινικές και παρακλαδικές στολιδώσεις (π.χ. στο Gafrarium) και σπανίως άκανθες (π.χ. στην Hysteroconcha lupanaria). Η μικρή υποοικογένεια Samarangiinae δημιουργήθηκε για μια μοναδική και σπάνια αχιβάδα, που συναντάται σε κοραλλιογενείς υφάλους και καλύπτεται με ένα εξωτερικό στρώμα σταθεροποιημένης άμμου ή ιλύος, το οποίο την καμουφλάρει ως προς την υφή και ταυτοχρόνως ενισχύει το πάχος του οστράκου. Αρκετές βενερίδες έχουν σχήμα οστράκου προσαρμοσμένο στο περιβάλλον στο οποίο ζουν: Τα είδη του γένους Dosinia έχουν σχεδόν το σχήμα δίσκου που θυμίζει τα δίθυρα της οικογένειας Lucinidae, διότι αμφότερα συνηθίζουν να θάβουν τους εαυτούς τους σχετικώς βαθιά σε ιζηματώδεις βυθούς. Θα πρέπει να αναμένεται περαιτέρω αναταξινόμηση, καθώς θα δημοσιεύονται τα αποτελέσματα τρεχουσών ερευνών στη μοριακή συστηματική της οικογένειας.

Οι βενερίδες έχουν στρογγυλευμένα ή ωοειδή συμπαγή όστρακα με τις προεκβολές τους στραμμένες προς τα μέσα και προς το εμπρόσθιο άκρο. Η κάθε θύρα διαθέτει 3 ή 4 βασικούς οδόντες. Οι σίφωνες είναι βραχείς και ενωμένοι μεταξύ τους εκτός από το άκρο. Ο ποδίσκος είναι μεγάλος.

Προϊστορικά είδη στην Ελλάδα 
Απολιθωμένα λείψανα από βενερίδες έχουν βρεθεί σε γεωλογικά στρώματα που χρονολογούνται από την Ιουράσια μέχρι την Πλειστόκαινο περίοδο. Στην Ελλάδα απολιθώματα από το γένος Venus έχουν ανακαλυφθεί στους εξής τόπους:

 Σε μάργες της Ολιγόκαινου στην περιοχή του Επταχωρίου και του βουνού Όρλιακας της Βόρειας Πίνδου.
 Σε πετρώματα της Μειόκαινου στην περιοχή των Αγίων Ασωμάτων Ρεθύμνου, κοντά στο χωριό Δαμασκηνιά Κοζάνης, καθώς και στα νησιά Κάσο και Κω.
 Σε στρώματα της Πλειόκαινου στην Αχαΐα, την Ηλεία, την Αττική, την Ικαρία, την Κρήτη και νησιά του Ιονίου.
 Σε στρώματα της Καλάβριας βαθμίδας της Πλειστόκαινου στη Νίσυρο, την Κω, την Κάρπαθο και τη Ρόδο.
 Σε στρώματα της Τυρρήνιας βαθμίδας στην Περαχώρα Κορινθίας.
 Σε προσχώσεις της Ολόκαινης εποχής στην Αυλίδα και στην πεδιάδα της Άρτας.

Επιπλέον, απολιθώματα βενερίδων ανακαλύφθηκαν μέσα σε νεογενή πετρώματα στην περιοχή του χωριού Ελαία Λακωνίας και στη λιγνιτοφόρο περιοχή του Νομού Σερρών.

Παραπομπές

Πηγές
 Keen, A.M.: «Superfamily Veneracea», σσ. 670-690 στο έργο των Leslie Reginald Cox κ.ά. Mollusca Part N [Bivalvia], τόμοι 1 και 2. Συμπεριλαμβάνεται στο Treatise on Invertebrate Paleontology, έκδ. της Γεωλογικής Εταιρείας Αμερικής και του Πανεπιστημίου του Κάνσας, επιμ. Raymond C. Moore, Lawrence, Kansas 1969.
 Powell, A.W.B.: New Zealand Mollusca, William Collins Publ. Ltd., Auckland Νέας Ζηλανδίας 1979, ISBN 0-00-216906-1

Εικόνες κοχυλιών

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Βιβλιογραφία της ταξινομικής των Veneridae

Βενεριδες