Λογοκρισία στην Πολωνία

Η λογοκρισία στην Πολωνία καταγράφηκε για πρώτη φορά τον 15ο αιώνα και ήταν πιο αξιοσημείωτη κατά την κομμουνιστική περίοδο του 20ού αιώνα.

Βασίλειο της Πολωνίας και Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία 
Η ιστορία της λογοκρισίας στην Πολωνία χρονολογείται στα τέλη του 15ου ή στο πρώτο μισό του 16ου αιώνα. Το πρώτο καταγεγραμμένο περιστατικό χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα στο Στέμμα του Βασιλείου της Πολωνίας, σχετικά με μια καταγγελία του Σφάιπολτ Φίοου (Szwajpolt Fioł, Φραγκονικού από το Νόιστατ που ζούσε στην Κρακοβία) εναντίον ενός Πολωνού επισκόπου που απαγόρευσε σε έναν τυπογράφο στην Κρακοβία να τυπώνει λειτουργικά βιβλία σε κυριλλική γραφή. Ο Φίοου έχασε την υπόθεση και καταδικάστηκε σε φυλάκιση και έγινε το πρώτο γνωστό θύμα λογοκρισίας στην Πολωνία. Το 1519, τμήματα του βιβλίου Chronica Polonorum (Χρονικά της Πολωνίας) του Μάτσεϊ Μιεχοβίτα, που ασκούσε κριτική στον Οίκο των Γιαγκελλόνων, λογοκρίθηκαν, καθιστώντας το με τη σειρά του το πρώτο γνωστό πολωνικό έργο που υποβλήθηκε σε περικοπές από λογοκριτές. Ένα διάταγμα του βασιλιά Σιγισμούνδου Α΄ του 1523 ονομάστηκε ο πρώτος νόμος για τη λογοκρισία στην Πολωνία. Μαζί με μια σειρά από περαιτέρω διατάγματα του Σιγισμούνδου Β΄ Αυγούστου απαγόρευσε την εισαγωγή και ακόμη και την ανάγνωση ενός αριθμού βιβλίων που σχετίζονταν με τη Μεταρρύθμιση. Ένα διάταγμα του Στέφανου Μπάτορυ του 1579 στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, εισήγαγε την ιδέα της λογοκρισίας εν καιρώ πολέμου, απαγορεύοντας τη διανομή πληροφοριών για στρατιωτικές ενέργειες. Τον 17ο αιώνα, η Πολωνία είδε τη δημοσίευση και την υιοθέτηση των πρώτων πολωνικών εκδόσεων του Index Librorum Prohibitorum (1601, 1603, 1617), που μεταξύ άλλων απαγόρευσε τα βιβλία του Έρασμου του Ρότερνταμ, του Άντζεϊ Φριτς Μοντζέφσκι, του Στανίσουαφ Σαρνίτσκι, του Νικόλαου Κοπέρνικου και του Γιαν Γουάσκι, καθώς και κάποιες άλλες σάτιρες (πολ.:Literatura sowizdrzalska). Εκτεταμένη εσωτερική λογοκρισία χρησιμοποιήθηκε επίσης από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία στην Πολωνία, καθώς και από άλλα δόγματα στην Πολωνία, συμπεριλαμβανομένων της Προτεσταντικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας, καθώς και από τους Πολωνοεβραίους. Έξω από τη θρησκευτική σφαίρα, πολλά βασιλικά διατάγματα του 17ου αιώνα απαγόρευαν ρητά τη διανομή αρκετών κειμένων, κυρίως εκείνων που επικρίνουν τα δικαιώματα. Περιστασιακές ρυθμίσεις σε αυτό το θέμα εκδόθηκαν και από τις τοπικές δημοτικές αρχές.

Η ιδέα της ελευθερίας του λόγου εκτιμήθηκε γενικά πολύ από την πολωνική αριστοκρατία και ήταν μία από τις βασικές διαστάσεις που διέκρινε την Κοινοπολιτεία από τις πιο περιοριστικές απόλυτες μοναρχίες, κοινές στη σύγχρονη Ευρώπη. Μόνο η απαγόρευση βιβλίων που επιτέθηκαν στην καθολική πίστη ήταν σχετικά αδιαμφισβήτητη και οι προσπάθειες απαγόρευσης άλλων τύπων έργων οδηγούσαν συχνά σε έντονες συζητήσεις. Κατά τον τελευταίο περίπου αιώνα της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, το θέμα της λογοκρισίας συζητούνταν κατά καιρούς από το Σέιμ και τα περιφερειακά Σέιμικ, συνήθως σε σχέση με μεμονωμένα έργα ή συγγραφείς, τους οποίους ορισμένοι βουλευτές είτε υπερασπίζονταν είτε επέκριναν. Υπήρξαν πολλές αγωγές σχετικά με μεμονωμένα βιβλία και ορισμένοι τίτλοι κρίθηκαν και μερικές φορές ήταν καταδικασμένοι να καταστραφούν με κάψιμο. Δεδομένου ότι δεν υπήρχε γενικός νόμος για τη λογοκρισία, υπήρχαν συχνά διαφωνίες σχετικά με τη δικαιοδοσία σε αυτό το θέμα μεταξύ των επισκόπων, των κρατικών αξιωματούχων και του Γιαγκιελόνιου Πανεπιστημίου. Ορισμένοι νόμοι σε ολόκληρη τη χώρα που σχετίζονταν με τη λογοκρισία θα συζητούνταν τελικά και θα ψηφίζονταν στο Σέιμ τα τελευταία χρόνια της ύπαρξης της Κοινοπολιτείας. Ειδικότερα, το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791, ενώ δεν αντιμετώπιζε άμεσα τα θέματα της ελευθερίας του Τύπου ή της λογοκρισίας, κατοχύρωσε την ελευθερία του λόγου στο άρθρο 11 του «Καρδινάλια και Απαράβατα Δικαιώματα».

Διαμελισμοί 
Μετά τους διαμελισμούς της Πολωνίας, οι οποίοι τερμάτισαν την ύπαρξη του ανεξάρτητου πολωνικού κράτους το 1795, η λογοκρισία ίσχυε στα προσαρτημένα πολωνικά εδάφη, καθώς οι κώδικες των κρατών κατοχής περιείχαν γενικά αυστηρούς νόμους λογοκρισίας. Από τα τρία καθεστώτα, η ρωσική λογοκρισία ήταν η πιο σκληρή. Σε ορισμένες περιόδους, η λογοκρισία ήταν τόσο επεμβατική που δεν επιτρεπόταν ακόμη και η χρήση των λέξεων Πολωνία ή Πολωνός.

Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία 
Μετά την ανάκτηση της ανεξαρτησίας της Πολωνίας το 1918, το υπουργικό συμβούλιο του Γέντζεϊ Μορατσέφσκι, ο οποίος υπηρέτησε ως ο πρώτος πρωθυπουργός της Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας μεταξύ Νοεμβρίου 1918 και Ιανουαρίου 1919, αφαίρεσε την προληπτική λογοκρισία, καταργώντας μια σειρά από νόμους που κληρονομήθηκαν από την περίοδο των διαμελισμών και αντικαθιστώντας τους με νόμους που υποστήριζαν περισσότερο την ελευθερία του Τύπου. Νέοι νόμοι για τον τύπο εκδόθηκαν στις 7 Φεβρουαρίου 1919, εισάγοντας σύστημα ρύθμισης του Τύπου και δίνοντας στην κυβέρνηση τον έλεγχο των τυπογραφείων. Το 1920, κατά τη διάρκεια του Πολωνο-Σοβιετικού Πολέμου, οι πληροφορίες για τον πόλεμο απαιτούσαν την έγκριση της κυβέρνησης. Το Σύνταγμα του Μαρτίου του 1921 επιβεβαίωσε την ελευθερία του λόγου και κατήργησε ρητά κάθε προληπτική λογοκρισία και σύστημα παραχώρησης.

Μετά το Πραξικόπημα του Μαΐου του 1926, η λογοκρισία με στόχο τον αντιπολιτευόμενο τύπο και έντυπα εντάθηκε. Στην πράξη, η Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία έχει περιγραφεί ως έχουσα «ήπια λογοκρισία». Η λογοκρισία ασκήθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών. Τα τυπογραφεία έπρεπε να παράσχουν εκ των προτέρων αντίγραφο στο Υπουργείο, το οποίο θα μπορούσε να διατάξει τη διακοπή της έκδοσης. Επιτραπεί στους εκδότες να αμφισβητήσουν την απόφαση του Υπουργείου στα δικαστήρια. Επιτρεπόταν στις εφημερίδες να αναφέρουν ότι υπόκεινται σε λογοκρισία δημοσιεύοντας κενούς χώρους. Ήταν σύνηθες οι εκδότες να παραβιάζουν το νόμο, για παράδειγμα καθυστερώντας την αποστολή του πρώτου αντιγράφου ενός βιβλίου στο Υπουργείο, πράγμα που σήμαινε ότι πολλά αμφιλεγόμενα βιβλία πωλούνταν στα βιβλιοπωλεία πριν πάρουν την απόφασή τους οι λογοκριτές του Υπουργείου. Το Σύνταγμα του Απριλίου του 1935 δεν συζητούσε το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου, το οποίο έχει θεωρηθεί ως ένα βήμα προς τα πίσω στα ζητήματα που σχετίζονται με τη λογοκρισία, και ένα διάταγμα νόμου για τον Τύπο του 1938 εισήγαγε μια διάταξη που επέτρεπε στο Υπουργείο Εσωτερικών να εμποδίσει τη διανομή ξένων τίτλων. Το 1939 έγινε η αμφιλεγόμενη σύλληψη του εκδότη και δημοσιογράφου Στανίσουαφ Ματσκιέβιτς.

Στη Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία, η λογοκρισία χρησιμοποιήθηκε συχνά «για την υπεράσπιση της ευπρέπειας» εναντίον συγγραφέων των οποίων τα έργα θεωρούνταν «ανήθικα» ή «διατάραξη της κοινωνικής τάξης». Ο Πολωνός ιστορικός Ρίσαρντ Νιτς περιέγραψε τη λογοκρισία εκείνης της εποχής ως «επικεντρωμένη κυρίως σε αναρχικούς, αριστερούς και κομμουνιστές συμπαθούντες μεταξύ των πρωτοποριακών συγγραφέων». Πολωνοί συγγραφείς των οποίων τα έργα λογοκρίθηκαν ήταν οι Αντόνι Σουονίμσκι, Γιούλιαν Τούβιμ, Γιούζεφ Γουομποντόφσκι, Μπρούνο Γιασιένσκι, Ανάτολ Στερν, Αλεξάντερ Βατ, Ταντέους Πάιπερ και Μάριαν Τσουχνόφσκι. Η λογοκρισία ταινιών (που επικεντρώνεται στη διασφάλιση της ευπρέπειας) έχει περιγραφεί ως εκτεταμένη, καθώς ο νόμος απαγόρευε όχι μόνο πορνογραφικές ταινίες αλλά και ταινίες που εμφανίζουν περιεχόμενο που «παραβιάζει γενικά τους κώδικες ηθικής και νόμου», μια διατύπωση που χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει μια σειρά αμφιλεγόμενων αποφάσεων, και σύμφωνα με τους κριτικούς της, έκαναν τους λογοκριτές της ταινίας ίσους σε ισχύ με τους σκηνοθέτες. Ο διευθυντής του Κεντρικού Γραφείου Κινηματογράφου του Υπουργείου Εσωτερικών, συνταγματάρχης Λέον Γουσκίνο, έχει περιγραφεί ως ο «τρόμος των κινηματογραφιστών».

Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος 
Μετά τη γερμανική και σοβιετική κατοχή της Πολωνίας το 1939, οι δυνάμεις κατοχής εισήγαγαν και πάλι σημαντικά επίπεδα λογοκρισίας στα πολωνικά εδάφη. Οι Γερμανοί απαγόρευσαν τη δημοσίευση οποιουδήποτε κανονικού βιβλίου, λογοτεχνικής μελέτης ή επιστημονικής εργασίας στην πολωνική γλώσσα.

Η λογοκρισία αρχικά στόχευε βιβλία που θεωρούνταν «σοβαρά», συμπεριλαμβανομένων επιστημονικών και εκπαιδευτικών κειμένων και κειμένων που θεωρήθηκε ότι προάγουν τον πολωνικό πατριωτισμό. Επιτρεπόταν μόνο η μυθοπλασία που δεν είχε αντιγερμανικούς τόνους. Η απαγορευμένη λογοτεχνία περιελάμβανε χάρτες, άτλαντες και εκδόσεις αγγλικής και γαλλικής γλώσσας, συμπεριλαμβανομένων λεξικών. Δημιουργήθηκαν πολλά μη δημόσια ευρετήρια απαγορευμένων βιβλίων και πάνω από 1.500 Πολωνοί συγγραφείς χαρακτηρίστηκαν «επικίνδυνοι για το γερμανικό κράτος και τον πολιτισμό». Το ευρετήριο των απαγορευμένων συγγραφέων περιελάμβανε ορισμένους Πολωνούς συγγραφείς όπως οι Άνταμ Μιτσκιέβιτς, Γιούλιους Σουοβάτσκι, Στανίσουαφ Βισπιάνσκι, Μπολέσουαφ Πρους, Στέφαν Ζερόμσκι, Γιούζεφ Ιγκνάτσι Κρασέφσκι, Βουαντίσουαφ Ρέιμοντ, Στανίσουαφ Βισπιάνσκι, Γιούλιαν Τούβιμ, Κόρνελ Μακουσίνσκι, Λεόπολντ Σταφ, Ελίζα Οζεσκόβα and Μάρια Κονοπνίτσκα. Η απλή κατοχή τέτοιων βιβλίων ήταν παράνομη και τιμωρούνταν με φυλάκιση. Η πώληση βιβλίων από πόρτα σε πόρτα απαγορεύτηκε και τα βιβλιοπωλεία —για τα οποία απαιτούνταν άδεια λειτουργίας— είτε άδειασαν είτε έκλεισαν. Ο Τύπος μειώθηκε από πάνω από 2.000 δημοσιεύσεις σε μερικές δεκάδες, όλες λογοκριμένες από τους Γερμανούς.

Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας 
Μετά την κομμουνιστική κατάληψη της Πολωνίας, το Κεντρικό Γραφείο Ελέγχου Τύπου, Εκδόσεων και Παραστάσεων (ΚΓΕΤΕΠ, Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, GUKPiW) ιδρύθηκε στη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας στις 5 Ιουλίου 1946, αν και εντόπισε την προέλευσή του στα όργανα που ίδρυσαν οι προσωρινές πολωνικές κομμουνιστικές αρχές το 1944. Η λογοκρισία επηρέασε όλες τις μορφές των μέσων ενημέρωσης: έντυπα, τηλεόραση, ραδιόφωνο και κάθε είδους παραστάσεις. Όλες οι εκδόσεις και τα θεάματα έπρεπε να λάβουν προηγούμενη έγκριση από το ΚΓΕΤΕΠ και είχε επίσης το δικαίωμα να ακυρώσει τυχόν άδειες δημοσίευσης ή μετάδοσης μέσων. Οι νόμοι για τον Τύπο υπέστησαν σημαντικές αναθεωρήσεις το 1984 και το 1989. Η λογοκρισία της κομμουνιστικής εποχής στόχευε θέματα που σχετίζονταν με τη σοβιετική καταστολή εναντίον Πολωνών πολιτών, έργα επικριτικά στον κομμουνισμό ή χαρακτηρισμένα ως ανατρεπτικά και μεγάλο μέρος της σύγχρονης μεταναστευτικής λογοτεχνίας. Όπως αλλού στο Σοβιετικό Μπλοκ, η λογοκρισία θεωρήθηκε ως επιβολή της κομματικής γραμμής του κομμουνιστικού κόμματος.

Οι έλεγχοι ήταν ιδιαίτερα αυστηροί κατά τα πρώτα χρόνια της κομμουνιστικής περιόδου (δηλαδή, κατά τη διάρκεια της σταλινικής εποχής στην Πολωνία). Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, η λογοκρισία δεν σήμαινε μόνο την αστυνόμευση του περιεχομένου, καθώς ακόμη και η άρνηση εκτύπωσης κειμένων που εγκρίθηκαν από την κυβέρνηση θα μπορούσε να έχει σοβαρές συνέπειες, όπως αποδεικνύεται από ένα περιστατικό το 1953 όταν το εβδομαδιαίο Tygodnik Powszechny έκλεισε προσωρινά και έχασε το τυπογραφείο του, αφού αρνήθηκε να τυπώσει το μοιρολόγι του Ιωσήφ Στάλιν.

Ο νόμος περί λογοκρισίας καταργήθηκε μετά την πτώση του κομμουνισμού στην Πολωνία, από το πολωνικό Σέιμ στις 11 Απριλίου 1990 και το ΚΓΕΤΕΠ έκλεισε δύο μήνες αργότερα. Το κλείσιμο του ΚΓΕΤΕΠ έχει περιγραφεί ως «το επίσημο και νομικό γεγονός της άρσης της λογοκρισίας [στην Πολωνία]» και το έτος 1990 λέγεται ότι έχει δει την «οριστική εξάλειψη» της λογοκρισίας στην Πολωνία.

Τρίτη Πολωνική Δημοκρατία 
Η ελευθερία του Τύπου κατοχυρώνεται τόσο στο σύγχρονο Σύνταγμα της Πολωνίας (1997) όσο και στον αναθεωρημένο νόμο για τον Τύπο. Ένα άλλο άρθρο του Συντάγματος αποτρέπει ρητά την προληπτική λογοκρισία, αν και δεν απαγορεύει την κατασταλτική λογοκρισία μετά τη δημοσίευση, η οποία θεωρητικά μπορεί να μην είναι ασύμβατη με τη σύγχρονη πολωνική νομοθεσία.

Ένα σχέδιο νομοθεσίας για τη λογοκρισία του διαδικτύου που περιελάμβανε τη δημιουργία μητρώου αποκλεισμένων ιστότοπων εγκαταλείφθηκε από την πολωνική κυβέρνηση στις αρχές του 2011, μετά από διαμαρτυρίες και αναφορές κατά της πρότασης.

Η τροποποίηση του 2018 στον Νόμο για το Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης έχει περιγραφεί από ορισμένους ιστορικούς και ακτιβιστές ως λογοκρισία, επειδή ποινικοποιεί δηλώσεις που ισχυρίζονται την ευθύνη του πολωνικού έθνους για το Ολοκαύτωμα.

Στις 24 Μαΐου 2019, η Πολωνία υπέβαλε προσφυγή για ακύρωση της Οδηγίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην ενιαία ψηφιακή αγορά στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας, Κόνραντ Σιμάνσκι, είπε ότι η οδηγία «μπορεί να οδηγήσει στην υιοθέτηση κανονισμών που είναι ανάλογοι με την προληπτική λογοκρισία, η οποία αποθαρρύνεται όχι μόνο στο Σύνταγμα της Πολωνίας, αλλά και στις συνθήκες της ΕΕ».

Παράκαμψη της λογοκρισίας 
Για να αποφευχθεί η λογοκρισία, καθ΄ όλη τη διάρκεια των περιόδων που η λογοκρισία επηρέασε τους Πολωνούς συγγραφείς, ορισμένοι συγγραφείς στράφηκαν στην αυτολογοκρισία, άλλοι προσπάθησαν να εξαπατήσουν το σύστημα με μεταφορές και Αισωπική γλώσσα, ενώ άλλοι δημοσίευσαν τα έργα τους από τον πολωνικό υπόγειο Τύπο.

Δείτε επίσης 
 Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης στην Πολωνία

Παραπομπές

Περαιτέρω ανάγνωση 

 
 Π. Μπούχβαλτ-Πεουτσόβα, Cenzura w dawnej Polsce. Między prasą drukowaną a stosem, Βαρσοβία 1997
 Μπαρτουομιέι Σίντλερ, Dzieje cenzury w Polsce do 1918 roku, Κρακοβία 1993

 
Ιστορία της Πολωνίας