Η περί Θεού Αυταπάτη

Η περί θεού αυταπάτη, είναι βιβλίο του Άγγλου βιολόγου Ρίτσαρντ Ντόκινς  (Richard Dawkins), καθηγητή στο Νέο Κολέγιο της Οξφόρδης και πρώην κατόχου της Έδρας για τη Δημόσια Κατανόηση της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Το βιβλίο γράφτηκε το 2006. 

Στο βιβλίο, ο Ντόκινς ισχυρίζεται πως ο Θεός, ή κάποιος υπερφυσικός δημιουργός κατά πάσα πιθανότητα δεν υπάρχει και πως η πίστη σε ένα θεό συνιστά αυταπάτη, την οποία οποία ορίζει ως μία σταθερή πεποίθηση που παραμένει παρά την ύπαρξη ισχυρών ενδείξεων περί του αντιθέτου. Επαναλαμβάνει τη φράση του Αμερικάνου φιλόσοφου Robert Pirsig πως «όταν ένας άνθρωπος υποφέρει από αυταπάτες, λέγεται τρέλα. Όταν πολλοί υποφέρουν από αυταπάτες, λέγεται θρησκεία».

Χρησιμοποιώντας πληθώρα παραδειγμάτων, εξηγεί γιατί κάποιος δεν χρειάζεται τη θρησκεία για να είναι ηθικός και πως οι ρίζες τόσο της θρησκείας όσο και ηθικής, μπορούν να εξηγηθούν με μη θρησκευτικούς όρους. 

Στις αρχές Δεκεμβρίου 2006, το βιβλίο έφτασε στην θέση 4 του καταλόγου καλύτερων πωλήσεων βιβλίων των New York Times, μετά από εννέα εβδομάδες παρουσίας στον κατάλογο. Περισσότερα από τρία εκατομμύρια αντίτυπα πουλήθηκαν. Σύμφωνα με τον Ντόκινς, σε συνέντευξη του το 2016, μια παράνομη αραβική μετάφραση στο διαδίκτυο φορτώθηκε τρία εκατομμύρια φορές στη Σαουδική Αραβία.

Σύνοψη
Το βιβλίο αποτελείται από δέκα κεφάλαια. Τα πρώτα κεφάλαια εξηγούν γιατί κατά την άποψη του σχεδόν σίγουρα δεν υπάρχει θεός, ενώ τα επόμενα καταπιάνονται με τη θρησκεία και την ηθική. 

Ο Ντόκινς γράφει πως το βιβλίο έχει τέσσερα σημαντικά μηνύματα. 
 Οι άθεοι μπορούν να είναι ευτυχισμένοι, ισορροπημένοι, ηθικοί και πλήρεις πνευματικώς. 
 Η φυσική επιλογή και παρόμοιες επιστημονικές θεωρίες είναι ανώτερες από την "υπόθεση του θεού" στην ερμηνεία του κόσμου.
 Τα παιδιά δεν πρέπει να παίρνουν αυτόματα τη θρησκεία των γονιών τους. 
 Οι άθεοι πρέπει να είναι περήφανοι, όχι να απολογούνται, επειδή ο αθεϊσμός τους είναι τεκμήριο υγιούς και ανεξάρτητου μυαλού.

«H Περί Θεού Υπόθεση»
Στο κεφάλαιο 1, με τίτλο «ένας πολύ θρήσκος Άπιστος», ο Ντόκινς προσπαθεί να ξεκαθαρίσει τη διαφορά μεταξύ αυτού που ονομάζει «Αϊνσταϊνική θρησκεία» και «υπερφυσική θρησκεία». Σημειώνει ότι το πρώτο περιλαμβάνει μια μισο-μυστικιστική και πανθεϊστική αναφορά στον Θεό, και είναι υπαρκτή στα έργα του Άλμπερτ Αϊνστάιν όπως και του Στήβεν Χόκινγκ. Περιγράφει τον πανθεϊσμό ως «πικάντικο αθεϊσμό» Αντ' αυτού όμως, ο Ντόκινς ασχολείται με τον θεϊσμό όπως παρουσιάζεται σε διάφορες θρησκείες όπως ο Χριστιανισμός, ο Ισλαμισμός και ο Ινδουισμός. Η πρόταση για ύπαρξη ενός Θεού ο οποίος επεμβαίνει, την οποία ο Ντόκινς αποκαλεί «η περί Θεού Υπόθεση» γίνεται κεντρική ιδέα στο βιβλίο. Υποστηρίζει πως η ύπαρξη (ή μη ύπαρξη) του Θεού είναι ένα γεγονός το οποίο είναι επιστημονικά εξερευνήσιμο.

Ο Ντόκινς προχωρεί σε μια περίληψη των φιλοσοφικών επιχειρημάτων για την ύπαρξη του Θεού, στις οποίες τονίζει πως το τελεολογικό επιχείρημα έχει εκπέσει εντελώς καθώς η θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής εξηγεί την καταπληκτική ποικιλομορφία και ανάγκη σχεδιασμού στη φύση

Στο τέλος του κεφαλαίου 4 («Γιατί κατά πάσα πιθανότητα δεν υπάρχει θεός») ο Ντόκινς κάνει περίληψη των επιχειρημάτων του και δηλώνει: «ο πειρασμός να αποδώσουμε την εικόνα του σχεδιασμού σε σχεδιασμό» είναι λανθασμένος, επειδή η θεωρία του σχεδιαστή δημιουργεί αμέσως ένα μεγαλύτερο πρόβλημα: ποιος σχεδίασε τον σχεδιαστή;  

Ο Ντόκινς δεν ισχυρίζεται ότι αποδεικνύει μετά βεβαιότητας ότι δεν υπάρχει θεός. Αντίθετα, εισηγείται σαν γενική αρχή, ότι οι απλούστερες εξηγήσεις είναι προτιμότερες (δείτε το Ξυράφι του Όκαμ) και πως ένας πάνσοφος και παντοδύναμος θεός θα πρέπει να είναι εξαιρετικά πολύπλοκος (επιπρόσθετα, ο Ντόκινς επιχειρηματολογεί πως είναι λογικά αδύνατο να είναι ο Θεός ταυτόχρονα και πάνσοφος και παντοδύναμος). Ως εκ τούτου, ο Ντόκινς καταλήγει πως η θεωρία για ένα σύμπαν χωρίς θεό, είναι προτιμότερη από μια θεωρία για ένα σύμπαν με θεό.

Θρησκεία και ηθική
Το δεύτερο μισό του βιβλίου ξεκινά ανιχνεύοντας τις ρίζες της θρησκείας και αναζητά εξηγήσεις για την εμφάνιση της σε όλους τους ανθρώπινους πολιτισμούς. Ο Ντόκινς υποστηρίζει  τη θεωρία πως η θρησκεία είναι ένα τυχαίο υποπροϊόν άλλων πνευματικών λειτουργιών του μυαλού. Ο Ντόκινς, ο οποίος βασίζεται στη θεωρία πως μια ιδέα, συμπεριφορά ή στυλ μπορεί να μεταφερθεί από άτομο σε άτομο μέσα σε μια ομάδα, για να εξηγήσει πως μια θρησκεία μπορεί να εξαπλωθεί ως  «νοητικός ιός» σε μια κοινωνία.

Μετά, εξετάζει το ζήτημα της ηθικής, τονίζοντας πως δεν χρειάζεται να κάποιος τη θρησκεία για να είναι καλός άνθρωπος. Αντιθέτως, η ηθική μας έχει δαρβινική εξήγηση: τα αλτρουιστικά γονίδια, επιλεγμένα μέσω της διαδικασίας της εξέλιξης, έδωσαν στους ανθρώπους ενσυναίσθηση. Ρωτά «θα κάνατε ληστεία, βιασμό ή δολοφονία, αν ξέρατε πως ο θεός δεν υπάρχει;» Ισχυρίζεται πως ελάχιστοι θα απαντούσαν «Ναι», αδυνατίζοντας έτσι το επιχείρημα πως χρειάζεται η θρησκεία για να είμαστε ηθικοί. Ο Ντόκινς υποστηρίζει πως υπάρχει μια εξέλιξη της κοινωνίας προς ένα ηθικό φιλελευθερισμό και αυτό αλλάζει και τον τρόπο που οι ιερείς ερμηνεύουν τα ιερά τους βιβλία. Άρα, ο Ντόκινς δηλώνει πως η ηθική δεν ξεκινάει από τη Βίβλο, αλλά η ηθική εξελικτική διαδικασία, διαμόρφωσε το ένστικτο μέσα στους Χριστιανούς ποια μέρη της Βίβλου να αποδέχονται και ποια να απορρίπτουν.

Άλλα θέματα 

Το βιβλίο δεν είναι απλά μια υπεράσπιση του αθεϊσμού, αλλά επιτίθεται στη θρησκεία. Ο Ντόκινς βλέπει πως η θρησκεία υπονομεύει την επιστήμη, προκαλώντας θρησκευτικό φανατισμό, ενθαρρύνοντας το μίσος κατά των ομοφυλοφίλων και επηρεάζοντας την κοινωνία με αρνητικούς τρόπους. Ο Ντόκινς είναι εξοργισμένος στο θέμα της κατήχησης, την οποία θεωρεί ως μορφή πνευματικής κακοποίησης.

Υποδοχή του βιβλίου
Το βιβλίο έλαβε σύντομα θετικές και αρνητικές κριτικές. Επιστήμονες το αποδέχτηκαν δημοσίως, όπως ο κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Τζέιμς Γουάτσον, ο ψυχολόγος από το Χάρβαρντ Στήβεν Πίνκερ (Steven Pinker), και άλλοι. Το Metacritic δημοσίευσε πως το βιβλίο έλαβε σκορ   59 στα 100. Το βιβλίο προτάθηκε για καλύτερο βιβλίο της χρονιάς στα Βρετανικά Βραβεία για το Βιβλίο (British Book Awards), όπου ο Ντόκινς κέρδισε το βραβείο για τον καλύτερο συγγραφέα της χρονιάς. Παρόλα αυτά, το βιβλίο πήρε θετικές και αρνητικές κριτικές, τόσο από θρήσκους όσο και από άθεους σχολιαστές. Στο London Review of Books, ο Terry Eagleton κατηγορεί τον Ντόκινς ότι δεν ερεύνησε σωστά το θέμα του και πως υπέπιπτε στο λογικό λάθος του αχυράνθρωπου (κάτι που ο Ντόκινς απέρριψε).

Ανασκοπήσεις και απαντήσεις
 Alvin Plantinga: The Dawkins Confusion
 Anthony Kenny: Knowledge Belief and Faith
 Thomas Nagel: The Fear of Religion
 Michael Ruse: Chicago Journals Review
 Richard Swinburne: Response to Richard Dawkins
 Alister McGrath and Joanna Collicutt McGrath: The Dawkins Delusion?
 H. Allen Orr: A Mission to Convert
 Terry Eagleton: London Review of Books, Lunging, Flailing, Mispunching
 Antony Flew: The God Delusion Review – Dawkins response
 Murrough O'Brien of The Independent: Our Teapot which art in heaven – Dawkins responds: Do you have to read up on leprechology before disbelieving in them?
 Marilynne Robinson: The God Delusion Review, Harper's Magazine 2006
 Simon Watson: "Richard Dawkins’ The God Delusion and Atheist Fundamentalism," in Anthropoetics: The Journal of Generative Anthropology (Spring 2010)
 William Lane Craig: "Dawkins' Delusion", web article excerpted from Contending with Christianity's Critics

Πωλήσεις

Έως τον Ιανουάριο του  2010, ο αγγλικός τίτλος είχε πουλήσει πάνω από δύο εκατομμύρια αντίτυπα. . Ηταν δεύτερο στις λίστα των καλύτερων πωλήσεων του Amazon, τον Νοέμβριο του 2006.  και παρέμεινε στη λίστα για 51 εβδομάδες εως τις 30 Σεπτεμβρίου 2007. Η γερμανική έκδοση πώλησε πάνω από  260.000 αντίτυπα και το βιβλίο μεταφράστηκε σε 35 γλώσσες συνολικά.

Βιβλία απάντησης
Πολλά βιβλία τυπώθηκαν ως απάντηση στα επιχειρήματα του Ντόκινς. Για παράδειγμα:

 The Devil's Delusion, από τον David Berlinski
 Darwin's Angel, από τον John Cornwell
 God's Undertaker: Has Science Buried God?, από τονJohn Lennox (Oxford: Lion, 2009)
 The Dawkins Delusion?, από τους Alister McGrath και Joanna Collicutt McGrath

Εκδόσεις

Αγγλικά 

Στα αγγλικά υπάρχουν οι εκδόσεις:
  The God Delusion, hardcover edition, Bantam Press, 2006.
 The God Delusion, paperback edition (with new preface by Richard Dawkins), Black Swan, 2007.
 The God Delusion, 10th anniversary edition (with new introduction by Richard Dawkins and afterword by Daniel Dennett), Black Swan, 2016.

Μεταφράσεις
Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, όπως τα Ισπανικά, Γερμανικά, Ιταλικά, Ελληνικά και Τούρκικα. Ο Ντόκινς προώθησε ανεπίσημα την έκδοση στα Αραβικά και τα Μπεγκάλι. Υπάρχει έκδοση και στη γλώσσα των Ταμίλ. 

Μη εξαντλητική λίστα μεταφρασμένων εκδόσεων:
  Η περί Θεού αυταπάτη, μεταφρασμένο από Μαρία Γιατρουδάκη, Παναγιώτη Δεληβοριά, Αλέκο Μαμαλη, Νίκο Νταϊκο, Κώστα Σίμο και Βασίλη Σακελλαρίου, 2007 ().
  Deus, um Delírio, translated by Lígia Rodrigues, Maria João Camilo, Lançamento, 2007 ().
  Illusionen om Gud, translated by Margareta Eklöf, Stockholm: Leopard, 2007 ().
  Jumalharha, translated by Kimmo Pietiläinen, Helsinki: Terra Cognita, 2007 ().
  Tanri Yanilgisi, translated by Tnc Bilgin, Kuzey Yayinlari, 2007 ().
  Iluzija o Bogu, translated by Žarko Vodinelić, Zagreb: Izvori, 2007 ().
  Der Gotteswahn Taschenbuch, translated by Sebastian Vogel, Ullstein Taschenbuch, 2008 ().
  Pour en finir avec Dieu, translated by Marie-France Desjeux-Lefort, 2008 ().
  L'illusione di Dio: Le ragioni per non credere Copertina flessibile, translated by L. Serra, Oscar saggi, 2008 ().
  Бог как иллюзия, 2008 ().
  கடவுள் ஒரு பொய் நம்பிக்கை, translated by G. V. K. Aasaan, Dravidar Kazhagam, 2009 ().
  El Espejismo De Dios, translated by Natalia Pérez-Galdós, Divulgación, 2013 ().
  Dieva delūzija, 2014 ().
 (Slovak) Boží blud, translated by Jana Lenzová, Bratislava: Citadella, 2016 ()

Συνεντεύξεις
 "The flying spaghetti monster", interview with Steve Paulson, Salon.com, 13 October 2006
 "God vs. Science" , discussion with Francis Collins, TIME, 13 November 2006
 "The God Delusion", interview with George Stroumboulopoulos, The Hour, 5 May 2007
 "God . . . in other words", interview with Ruth Gledhill, The Times, 10 May 2007
 "Richard Dawkins: An Argument for Atheism", interview with Terry Gross, Fresh Air, 7 March 2008

Δείτε επίσης
 Αθεϊσμός
 Νέος Αθεϊσμός
 Ανθρωπισμός
 Κριτική στον Χριστιανισμό
 Σαμ Χάρις
 Ντάνιελ Ντένετ
 Κάρολος Δαρβίνος
 Τελεολογικό επιχείρημα
 Ο Θεός δεν είναι μεγάλος
 Επιστολή προς ένα χριστιανικό έθνος
 Η ουσία του Χριστιανισμού (βιβλίο)

Σημειώσεις

Παραπομπές 

Αθεϊστικά βιβλία