Κάτω Αμπελόκηποι Μεσσηνίας

Οι Κάτω Αμπελόκηποι, αναφερόμενοι παλαιότερα και ως τα Κάτω Μινάγια, είναι ημιορεινός οικισμός κοντά στην Πύλο και υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Πύλου - Νέστορος, του Νομού Μεσσηνίας.

Τοποθεσία
Οι Κάτω Αμπελόκηποι βρίσκονται περίπου 18,5 χιλιόμετρα προς τα ανατολικά της Πύλου, περίπου 20 χιλιόμετρα βορειοανατολικά από την Μεθώνη και περίπου 26,5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από την Κορώνη. Έχουν υψόμετρο 333 μέτρα και απέχουν 19 περίπου χιλιόμετρα από τις ακτές του Ιονίου Πελάγους και 17 περίπου χιλιόμετρα από τον Μεσσηνιακό κόλπο. Κοντά στους Κάτω Αμπελοκήπους, προς τα βορειοανατολικά τους, βρίσκονται οι Αμπελόκηποι (ή Άνω Αμπελόκηποι, παλαιότερη ονομασία Άνω Μινάγια) σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων, ενώ προς τα νοτιοδυτικά των Κάτω Αμπελοκήπων βρίσκεται η Καλλιθέα σε απόσταση 5,5 περίπου χιλιομέτρων αντίστοιχα.

Ιστορία
Το χωριό, το οποίο βρίσκεται κοντά στο όρος Λυκόδημος έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας, της Μεθώνης και της ευρύτερης περιοχής της Πυλίας. Η περιοχή του οικισμού, κατά την αρχαιότητα, ήταν τμήμα του βασιλείου του Νέστορα, της αρχαίας Πύλου.

Β΄ Ενετοκρατία 

Την εποχή της Β΄ Ενετοκρατίας αναφερόταν ως Κάτω Μενέγγια (Meneggia Basso) ή Κάτω Μανάγγια (Managgia Basso) ή Κάτω Μινάγια (Cato Menagia). Ο οικισμός αναφέρεται επίσης σε διάφορες απογραφές των Βενετών Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, οι οποίες έγιναν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Το χωριό Κάτω Μινάγια ή  Κάτω Μενάγια (Cato Menagia), ανήκε, το 1689, στην επαρχία της Μεθώνης (Territorio di Modon), η οποία ήταν μια από τις 4 επαρχίες, στις οποίες χωριζόταν τότε το διαμέρισμα της Μεθώνης (επαρχία Φαναριού, επαρχία Αρκαδιάς, επαρχία Ναβαρίνου και επαρχία Μεθώνης). Με βάση την ενετική απογραφή Corner του 1689, το χωριό είχε 19 κατοίκους. Τα χωριά Άνω Μινάγια και Κάτω Μινάγια αναφέρονταν κατά καιρούς και σε διάφορες πηγές-αναφορές και με τις ονομασίες Μινάγια ή Μηνάγια.

Διοικητική ιστορία
Τα Κάτω Μινάγια προσαρτήθηκαν αρχικά στον παλαιό Δήμο Πηδάσσου το 1835. Μόλις 5 χρόνια αργότερα, το 1840, ο οικισμός αποσπάται από τον Δήμο Πηδάσσου και προσαρτάται στον παλαιό Δήμο Μεθώνης, όπου και παρέμεινε ως το 1912 που ο δήμος καταργήθηκε. Το χωριό αναφέρεται, το 1853, επίσης σαν Κάτω Μινάγια στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή, ως χωριό του Δήμου Μεθώνης της Επαρχίας Πυλίας με πληθυσμό 99 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Έδρα του Δήμου Μεθώνης τότε, βάση της ίδιας πηγής, ήταν η κωμόπολη Μεθώνη. Το 1912 τα Άνω Μινάγια προσαρτώνται  στην Κοινότητα Μηλίτσης, με έδρα την Μηλίτσα. Στην κοινότητα Μηλίτσης προσαρτήθηκαν επίσης οι οικισμοί Βλασέϊκα (σήμερα τα Βλασαίικα) και Πάνω Μινάγια (σήμερα οι Αμπελόκηποι ή Πάνω Αμπελόκηποι). Το 1927 το χωριό αποσπάται από την Κοινότητα Μηλίτσης και προσαρτάται στην Κοινότητα Μιναγίων, με έδρα τα Άνω Μινάγια. Το 1940 μετονομάζονται τα Άνω Μινάγια ως Αμπελόκηποι, τα Κάτω Μινάγια ως Κάτω Αμπελόκηποι και η Κοινότητα Μιναγίων ως Κοινότητα Αμπελοκήπων αντίστοιχα. Το χωριό παρέμεινε ως οικισμός της ομώνυμης κοινότητας, με τις αλλαγές στην ονομασία, από το 1927 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», οι Κάτω Αμπελόκηποι υπήχθησαν στον κατηργημένο Δήμο Πύλου, ως το 2010. Από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» οι Κάτω Αμπελόκηποι ανήκουν πλέον στον νέο Δήμο Πύλου - Νέστορος. Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Κορώνης, Μεθώνης, Παπαφλέσσα, Πύλου, Νέστορος και Χιλιοχωρίων. Οι Κάτω Αμπελόκηποι σήμερα είναι οικισμός της Τοπικής Κοινότητας των Αμπελοκήπων του Δήμου Πύλου-Νέστορος, με έδρα τον οικισμό των Αμπελοκήπων.

Κάτοικοι
Ο οικισμός, με βάση την απογραφή του 2011, έχει 64 μόνιμους κατοίκους, οι οποίοι απασχολούνται κυρίως σε διάφορες αγροτικές εργασίες.

Επισήμανση: Από τις πρώτες απογραφές ως και την Απογραφή του 1907 τα δυο χωριά Άνω Μινάγια και Κάτω Μινάγια απογράφονταν ξεχωριστά. Στις Απογραφές του 1920 και του 1928 τα δυο χωριά απογράφηκαν ενιαία ως Μινάγια, με 275 και 288 κατοίκους αντίστοιχα, ενώ από την Απογραφή του 1940 και στη συνέχεια ως σήμερα, οι Αμπελόκηποι (τα Μινάγια) και οι Κάτω Αμπελόκηποι (τα Κάτω Μινάγια) απογράφονται και πάλι ξεχωριστά.

Κτίρια - αξιοθέατα
Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια υπάρχει και το ερειπωμένο κτίριο του παλαιού Δημοτικού Σχολείου, το οποίο λειτούργησε για πρώτη φορά το 1935 και αποτέλεσε επίσης αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης της νότιας Μεσσηνίας, μεταξύ των ετών 1941-44. Η εκκλησία του χωριού είναι ο Ιερός Ναός του Αγιου  Κωνσταντίνου και  Αγιας Ελένης, ο οποίος υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας.

«Λοφίσκος Μπούρτζι» ή «Πύργος της Βγένας» ή οχυρό «Molendini»
Κοντά στο χωριό, βρίσκεται επίσης και ο Βράχος της "Βγένας" ή Βγενόβραχος. Το 2003, σύμφωνα με σχετική έρευνα των αρχαιολόγων της τότε αρμόδιας Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, η οποία διενέργησε αυτοψία στον «Λοφίσκο Μπούρτζι»  προέκυψε, με βάση τα στοιχεία της έρευνας αυτής, ότι στον συγκεκριμένο λόφο υπήρχε μικρό οχυρό συγκρότημα, αυτό που οι κάτοικοι της περιοχής αναφέρουν ως ο Πύργος της Βγένας και για το οποίο σύγχρονοι ερευνητές πιθανολογούν ότι πρόκειται για το ενετικό μεσαιωνικό οχυρό «Molendini» (Μύλοι). Στην κορυφή του λόφου υπάρχουν ερείπια ορθογώνιου κτηρίου (πιθανώς πύργου), ενώ η περιοχή περικλειόταν από τείχος.

Δείτε επίσης
 Πύλος
 Δήμος Πύλου - Νέστορος
 Διοικητική διαίρεση Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας
 Διοικητική διαίρεση νομού Μεσσηνίας
 πρώην Δήμος Πύλου

Παραπομπές

Πηγές
 Οι απογραφές των Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, Corner (1689), Grimani (1700) Angelo Emo (ίσως το 1708), η αχρονολόγητη απογραφή που αναφέρεται στο χειρόγραφο Querini-Stampalia (ίσως το 1711), είναι τέσσερις από τις διάφορες βενετσιάνικες απογραφές, οι οποίες επιχειρήθηκαν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Μέχρι σήμερα πλήρως έχει δημοσιευθεί μόνο η απογραφή Grimani, από τον ιστορικό και  ομότιμο διευθυντή ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) Βασίλη Παναγιωτόπουλο, στο έργο του "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", (1985).
 Βασίλης Παναγιωτόπουλος, "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", Σειρά: Μελέτες Νεοελληνικής Ιστορίας, μετάφραση: Χριστίνα Αγριαντώνη, επιμέλεια: Αγγελική Κόκκου, έκδοση: Εμπορική Τράπεζα Ελλάδος - Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1985, 2η έκδοση: 1987. 
 Κωνσταντίνος Ντόκος, "BREVE DESCRITTONE DEL REGNO DI MOREA. Αφηγηματική ιστορική πηγή ή επίσημο βενετικό έγγραφο της Β' Βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο;", "ΕΩΑ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΑ", Vol 1, DOI: http://dx.doi.org/10.12681/eoaesperia.24 Αθήνα 1993.
 Σπυρίδων Λάμπρος, «Απογραφή Νομού Μεθώνης επί Βενετών», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμος 2ος, Εκ του Τυπογραφείου Αδελφών Περρή, Εν Αθήναις 1883, σελ. 686-710. Από την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Δήμος Πύλου - Νέστορος, από την ιστοσελίδα: www.pylos-nestor.gr του Δήμου Πύλου - Νέστορος.
 Κάτω Μινάγια, ιστοσελίδα του "Εικονικού Μουσείου Πολιτισμού Νότιας Μεσσηνίας".
 Κάτω Αμπελόκηποι.
 "Μεσαιωνικό οχυρό: "Λοφίσκος Μπούρτζι"- Κάτω Αμπελόκηποι", 11/06/2017, από την ιστοσελίδα του τοπικού ΜΜΕ "Αριστομένης ο Μεσσήνιος".

Χωριά του νομού Μεσσηνίας
Επαρχία Πυλίας
Δήμος Πύλου - Νέστορος