Άνω Βούταινα Μεσσηνίας

Η Άνω Βούταινα, αναφερόμενη παλαιότερα ως η Πάνω Βούτενα, είναι ορεινός οικισμός κοντά στον Αριστομένη και υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Μεσσήνης, του Νομού Μεσσηνίας.

Τοποθεσία
Η Άνω Βούταινα βρίσκεται νοτιοανατολικά από το Ραπτόπουλο από το οποίο απέχει 11 περίπου χιλιόμετρα και βορειοδυτικά από τον Αριστομένη από τον οποίο απέχει περίπου 10,5 χιλιόμετρα. Έχει υψόμετρο 628 μέτρα και απέχει από τις ακτές του Κόλπου της Μεσσηνίας περίπου 28,5 χιλιόμετρα. Κοντά στην Άνω Βούταινα βρίσκονται, προς τα βόρειά της η Μάκρενα σε απόσταση 1,5 περίπου χιλιομέτρου, προς τα ανατολικά της η Κουλκάδα και το Κεφαλόβρυσο σε απόσταση 4 και 8 περίπου χιλιομέτρων αντίστοιχα και προς τα νοτιά της η Κάτω Βούταινα σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων. Επίσης η Άνω Βούταινα βρίσκεται στα βορειοδυτικά από την έδρα του δήμου, τη Μεσσήνη, από την οποία απέχει 34,5 περίπου χιλιόμετρα.

Ιστορία
Το χωριό, το οποίο θεωρείται ως ένα από τα χωριά του ημιορεινού συμπλέγματος των Κοντοβουνίων, έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας και της ευρύτερης περιοχής τόσο της Μεσσήνης στη σύγχρονη εποχή, όσο και της Αρκαδιάς (Κυπαρισσία) κατά τη μεσαιωνική εποχή και της Πυλίας κατά τη μυκηναϊκή εποχή. Η περιοχή του οικισμού, κατά την αρχαιότητα, ήταν τμήμα του βασιλείου του Νέστορα, της αρχαίας Πύλου. Ο αρχικός οικισμός, δηλαδή η παλαιότερη Βούταινα, από τον οποίο προήλθαν οι σύγχρονοι οικισμοί Άνω Βούταινα και Κάτω Βούταινα, υπήρχε τουλάχιστον από τα χρόνια της Ενετοκρατίας και η παλαιότερη ονομασία του ήταν Βούτενα ή Βάτενα.

Β΄ Ενετοκρατία 

Την εποχή της Β΄ Ενετοκρατίας ο αρχικός παλαιότερος οικισμός αναφερόταν ως Βούτενα (Vutena ή Machiera). Ο οικισμός αναφέρεται επίσης σε διάφορες απογραφές των Βενετών Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, οι οποίες έγιναν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο.

Το χωριό Βούτενα (Vutena), ανήκε, το 1689, στην επαρχία της Αρκαδίας ή Αρκαδιάς (Territorio d' Arcadia), η οποία ήταν μια από τις 4 επαρχίες, στις οποίες χωριζόταν τότε το διαμέρισμα της Μεθώνης (επαρχία Φαναριού, επαρχία Αρκαδιάς, επαρχία Ναβαρίνου και επαρχία Μεθώνης). Με βάση την ενετική απογραφή Corner του 1689, το χωριό είχε 40 κατοίκους. Η Βούτενα, αναφερόταν με αυτό το όνομα κατά την Καταγραφή της Εκκλησιαστικής περιουσίας (1699), ως Vuttena, στην απογραφή Grimani του 1700 και  ως Vutena στην απογραφή Pacifico/Alberghetti του 1704.

Νεότερη ιστορία
Επίσης το χωριό αναφερόταν τον 19ο αιώνα ως Vatena σύμφωνα με τον Pouqueville το 1815 και ως Voutena σύμφωνα με την απογραφή του 1829, που έγινε από την «επιστημονική αποστολή του Μοριά» (Mission scientifique de Morée), τμήμα της γαλλικής αποστολής με την ονομασία Εκστρατεία του Μοριά (Expédition de Morée), η οποία ήταν αποστολή εκστρατευτικού σώματος 13.000-15.000 ανδρών, υπό την αρχηγία του Νικολάου - Ιωσήφ Μαιζώνος στην Πελοπόννησο, μεταξύ των ετών 1828 και 1833, ενώ η πρώτη επίσημη ονομασία του χωριού, μετά από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, ήταν η ονομασία η  Βάτενα.

Διοικητική ιστορία
Ο παλαιότερος οικισμός Βούτενα προσαρτήθηκε αρχικά, το 1835, στον Δήμο Τομέως, που είχε ως έδρα το Χαλβάτσο (σήμερα το Κεφαλόβρυσο), ως το 1840, που ο δήμος αυτός καταργήθηκε και ο οικισμός αποσπάται από τον Δήμο Τομέως και προσαρτάται στον παλαιό Δήμο Αριστομένους, με έδρα το Μουσταφάπασα (σήμερα ο Αριστομένης), όπου και παρέμεινε ως και το 1897, όταν ο παλαιότερος οικισμός της Βούτενας καταργήθηκε, ενώ στη θέση της δημιουργήθηκαν επίσημα (αναφέρονταν ήδη χωριστά, από την απογραφή του 1889) οι νεότεροι οικισμοί, Άνω Βούτενα και Κάτω Βούτενα, οι οποίοι προσαρτήθηκαν επίσης στον παλαιό Δήμο Αριστομένους και παρέμειναν σε αυτόν ως το 1912 που ο δήμος καταργήθηκε. Τουλάχιστον από το 1844 ως το 1851 ο παλαιότερος οικισμός αναφερόταν επίσημα ως η Βούτενα, από το 1851 ως το 1879 ως η Βούταινα, ενώ από το 1879 ως το 1897 που καταργήθηκε τυπικά και πάλι ως η Βούτενα. Από το 1889 οι νεότεροι οικισμοί αναφέρονταν επίσης ως Βούτενα (Άνω και Κάτω) και μετά το 1912 ως το 1940 ως Βούτινα (Άνω και Κάτω). Το παλαιότερο χωριό αναφέρεται, το 1853, επίσης σαν Βούταινα στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή, ως χωριό του Δήμου Αριστομένους της Επαρχίας Μεσσήνης με πληθυσμό 241 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Στην ίδια πηγή αναφέρεται ως «πρώην έδρα» του Δήμου Αριστομένους η Πολαίνα (σήμερα η Πλατανόβρυση) και ως «νυν έδρα» (το 1853) το χωριό Κουτήφαρι (σήμερα ο Κουτίφαρης).  Το 1912 και οι δυο νεότεροι οικισμοί, η Άνω Βούτενα και η Κάτω Βούτενα προσαρτήθηκαν στην Κοινότητα Πολαίνης, με έδρα την Πολαίνα, ενώ 7 χρόνια αργότερα, το 1919 αποσπώνται από την Κοινότητα Πολαίνης και προσαρτώνται στην Κοινότητα Βουτένων ή Βουτίνων με έδρα τον οικισμό Άνω Βούτενα ή Άνω Βούτινα και προσαρτώμενους οικισμούς την Κάτω Βούτενα ή Κάτω Βούτινα (Κάτω Βούταινα) και την Μάκραινα. Το 1940 διορθώνονται τα ονόματα των οικισμών ως εξής: Από Άνω Βούτενα σε Άνω Βούταινα, από Κάτω Βούτενα σε Κάτω Βούταινα και από Μάκραινα σε Μάκρενα, ενώ η Κοινότητα Βουτένων γίνεται Κοινότητα Βουταίνης. Η Άνω Βούταινα παρέμεινε ως έδρα της Κοινότητας Βουταίνης, με τις αλλαγές των ονομασιών κοινότητας και οικισμού, από το 1919 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», η Άνω Βούταινα υπήχθη στον κατηργημένο Δήμο Αριστομένους, ως το 2010. Από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» η Άνω Βούταινα ανήκει πλέον στον νέο Δήμο Μεσσήνης. Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με τη συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Αιπείας, Ανδρούσας, Αριστομένους, Βουφράδων, Ιθώμης, Μεσσήνης, Πεταλιδίου και της Κοινότητας Τρικόρφου. Η Άνω Βούταινα σήμερα είναι οικισμός και έδρα της Τοπικής Κοινότητας της Βουταίνης του Δήμου Μεσσήνης, στην οποία υπάγονται επίσης οι οικισμοί Κάτω Βούταινα και Μάκρενα.

Κάτοικοι
Ο οικισμός, με βάση την απογραφή του 2011, έχει 49 μόνιμους κατοίκους, οι οποίοι απασχολούνται κυρίως σε διάφορες αγροτικές εργασίες, ενώ παλαιότερα η κύρια απασχόληση ήταν η κτηνοτροφία.

Επισήμανση: Ο πληθυσμός όπως αναφέρεται στο παραπάνω 1ο διάγραμμα αφορά τον νεότερο οικισμό της Άνω Βούταινας που δημιουργήθηκε το 1897.

Επισήμανση: Ο πληθυσμός όπως αναφέρεται στο παραπάνω 2ο διάγραμμα για το χωριό της Βούταινας αφορά τον παλαιότερο οικισμό που τυπικά καταργήθηκε το 1897, ενώ οι οικισμοί Άνω Βούταινα & Κάτω Βούταινα εμφανίζονται πλέον ξεχωριστά στις απογραφές από το 1889 ως σήμερα. Παρακάτω αναφέρεται το συνολικό άθροισμα των κατοίκων της Βούταινας (Άνω & Κάτω), σύμφωνα με τις μεταγενέστερες απογραφές: 
1889: Βούτενα Άνω 217 κάτοικοι, Βούτενα Κάτω 130 κάτοικοι. Σύνολο: 347 κάτοικοι.
1896: Βούτενα Άνω 210 κάτοικοι, Βούτενα Κάτω 174 κάτοικοι. Σύνολο: 384 κάτοικοι.
1907: Βούτενα Άνω 293 κάτοικοι, Βούτενα Κάτω 180 κάτοικοι. Σύνολο: 473 κάτοικοι.
1920: Βούτινα Άνω 247 κάτοικοι, Βούτινα Κάτω 171 κάτοικοι. Σύνολο: 418 κάτοικοι.
1928: Βούτινα Άνω 224 κάτοικοι, Βούτινα Κάτω 155 κάτοικοι. Σύνολο: 379 κάτοικοι.
1940: Άνω Βούταινα 220 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 182 κάτοικοι. Σύνολο: 402 κάτοικοι.
1951: Άνω Βούταινα 207 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 168 κάτοικοι. Σύνολο: 375 κάτοικοι.
1961: Άνω Βούταινα 182 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 142 κάτοικοι. Σύνολο: 324 κάτοικοι.
1971: Άνω Βούταινα 176 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 114 κάτοικοι. Σύνολο: 290 κάτοικοι.
1981: Άνω Βούταινα 117 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 69 κάτοικοι. Σύνολο: 186 κάτοικοι.
1991: Άνω Βούταινα 90 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 50 κάτοικοι. Σύνολο: 140 κάτοικοι.
2001: Άνω Βούταινα 108 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 37 κάτοικοι. Σύνολο: 145 κάτοικοι.
2011: Άνω Βούταινα 49 κάτοικοι, Κάτω Βούταινα 12 κάτοικοι. Σύνολο: 61 κάτοικοι.

Κτίρια 
Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια, στο χωριό υπάρχει  η εκκλησία του χωριού, ο Ιερός Ναός του Αγίου Βασιλείου του Μεγαλου, ο οποίος υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας, Διάφορες εκδηλώσεις πραγματοποιεί, κατά διάφορα χρονικά διαστήματα, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Άνω Βουταίνης. Στο χωριό λειτούργησε παλαιότερα και Δημοτικό Σχολείο, το οποίο συστάθηκε το 1892, αρχικά ως Δημοτικό Σχολείο Αρρένων της Βούταινας, «για τους μαθητές των χωριών Βούταινας, Πολαίνας και Μάκραινας» και το οποίο, από το 1895, είχε εναλλασσόμενη χειμερινή και θερινή έδρα, ανάμεσα στους δυο νεότερους οικισμούς της Βούταινας. Τα τελευταία χρόνια οι μαθητές και τα νήπια από τους οικισμούς της Άνω Βούταινας και της Κάτω Βούταινας φοιτούν στο Δημοτικό και το Νηπιαγωγείο του Αριστομένη.

Κάστρο της Βούταινας
Το Κάστρο της Βούταινας ή Κάστρο της Άνω Βούταινας είναι μικρό ερειπωμένο οχυρό, το οποίο βρίσκεται δυτικά του οικισμού της Άνω Βούταινας, πάνω σε κορυφή υψώματος. Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα, που έγινε το 2006, τα τείχη του κάστρου έχουν σχεδόν στο σύνολό τους καταρρεύσει, ενώ διατηρούνται μόνο τα κατάλοιπα ενός πύργου και μιας κτιστής καμαροσκέπαστης δεξαμενής ορθογώνιας κάτοψης. Σύμφωνα με το «Χρονικό των Τόκκων», το 1422, ο Ercole Tocco, νόθος γιος του Καρόλου Α΄ Τόκκου (Carlo A' Tocco), προσέτρεξε σε βοήθεια του τελευταίου πρίγκιπα του Πριγκιπάτου της Αχαΐας και βαρώνου της Χαλανδρίτσας και της Αρκαδίας Κεντυρίωνα Β΄ Ζαχαρία, στην κυριότητα του οποίου είχε απομείνει τότε μόνο το Κάστρο της Αρκαδιάς. Από την Αρκαδία (Κυπαρισσία) ο Ercole Tocco «εξόρμησεν και εκούρσευσε εις των Ρωμαίων του τόπον, την Γιάννιναν, την Γούταιναν, τα Χιλιοχώρια όλα». Το Κάστρο της Βούταινας (Γούταινα), αναφέρεται επίσης σε διάφορες μεσαιωνικές πηγές με διάφορες ονομασίες, όπως Vurinax (1422) και Vutina (1463).

Δείτε επίσης
 Αριστομένης
 Δήμος Μεσσήνης
 Διοικητική διαίρεση Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας
 Διοικητική διαίρεση νομού Μεσσηνίας
 πρώην Δήμος Αριστομένους

Παραπομπές

Πηγές
 Οι απογραφές των Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, Corner (1689), Grimani (1700) Angelo Emo (ίσως το 1708), η αχρονολόγητη απογραφή που αναφέρεται στο χειρόγραφο Querini-Stampalia (ίσως το 1711), είναι τέσσερις από τις διάφορες βενετσιάνικες απογραφές, οι οποίες επιχειρήθηκαν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Μέχρι σήμερα πλήρως έχει δημοσιευθεί μόνο η απογραφή Grimani, από τον ιστορικό και  ομότιμο διευθυντή ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) Βασίλη Παναγιωτόπουλο, στο έργο του "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", (1985).
 Βασίλης Παναγιωτόπουλος, "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", Σειρά: Μελέτες Νεοελληνικής Ιστορίας, μετάφραση: Χριστίνα Αγριαντώνη, επιμέλεια: Αγγελική Κόκκου, έκδοση: Εμπορική Τράπεζα Ελλάδος - Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1985, 2η έκδοση: 1987. 
 Κωνσταντίνος Ντόκος, "BREVE DESCRITTONE DEL REGNO DI MOREA. Αφηγηματική ιστορική πηγή ή επίσημο βενετικό έγγραφο της Β' Βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο;", "ΕΩΑ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΑ", Vol 1, DOI: http://dx.doi.org/10.12681/eoaesperia.24 Αθήνα 1993.
 Σπυρίδων Λάμπρος, «Απογραφή Νομού Μεθώνης επί Βενετών», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμος 2ος, Εκ του Τυπογραφείου Αδελφών Περρή, Εν Αθήναις 1883, σελ. 686-710. Από την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. 
 Αναστάσιος Αθ. Παναγιωτόπουλος, «Μεσαιωνικής Μεσσηνίας ιστορικογεωγραφικά και Κοντοβουνίων οικιστικά», Αναστατικές Εκδόσεις Δ. Ν. Καραβία, Αθήνα 2007, ISBN 978-960-258-103-2.
 "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ 61", Β1 2006, URI: http://hdl.handle.net/11631/21728 (2006).
 Κώστας Σοφιανός, «Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας (1833-1900)», σειρά: "Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας" (2 τόμοι), Νο 16, έκδοση: Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1988, από την ιστοσελίδα: www.iaen.gr του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας (ΙΑΕΝ).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Δήμος Μεσσήνης, από την ιστοσελίδα: www.messini.gr του Δήμου Μεσσήνης.
 «Άγνωστα» ελληνικά κάστρα > Νομός Μεσσηνίας > Κάστρο Βούταινας, από την ιστοσελίδα: www.kastra.eu – “Καστρολόγος”.
 Κάστρο Ανω Βούταινας, 18/08/2016, από την ιστοσελίδα του τοπικού ΜΜΕ "Αριστομένης ο Μεσσήνιος".

Χωριά του νομού Μεσσηνίας
Δήμος Μεσσήνης