Πότζιο Μπρατσολίνι

Ο Gianfrancesco (ή ο Giovanni Francesco ) ο Poggio Bracciolini ( λατινικά: Poggius (Florentinus) · * 11 Φεβρουαρίου 1380 στη σημερινή Terranuova Bracciolini † 30 Οκτωβρίου 1459 στη Φλωρεντία ) ήταν ένας από τους πιο γνωστούς ανθρωπιστές της Ιταλικής Αναγέννησης. Έγινε ένας από τους πρωτοπόρους του ανθρωπιστικού κινήματος καθώς ανακάλυψε εκ νέου μερικά από τα σημαντικότερα έργα της αρχαιότητας και τα έκανε προσιτά στον ευρωπαϊκό πνευματικό κόσμο. Το πιο σπάνιο χειρόγραφο ήταν το μοναδικό σωζόμενο έργο του Λουκρητίου De rerum natura. Σημαντική ήταν επίσης η συμβολή του στην ανάπτυξη της λατινικής γραφής και της καλλιγραφίας που χρησιμοποιηθηκε στις πρώτες έντυπες μορφές της. Θεωρείται από κάποιους ως ο πραγματικός εφευρέτης της ανθρωπιστικής γραφής.

Βιογραφία 
Ο Πότζιο ντι Γκουτσιο (δηλ του πατέρα του Γκούτσιο, το επίθετο Μπρατσολίνι το προσέδωσε στον εαυτό του σε μεγάλη ηλικία)  μεγάλωσε στο χωριό Terra Nuova της Τοσκάνης κοντά Arezzo, το οποίο το 1862 μετονομάστηκε προς τιμήν του σε Terranuova Bracciolini. Η οικογένεια Bracciollini del Val d'Arno ή di Firenze προερχόταν από το μικρό χωριό Lanciolina ή Anciolina στο Loro Ciuffenna, το οποίο είναι χτισμένο σε υψόμετρο 900 μέτρων. 

Ο πατέρας του Guccio Bracciolini (περίπου 1345-1415 / 1420) ήταν φαρμακοποιός, η μητέρα του Jacoba (1359-1426) κόρη συμβολαιογράφου. Μικρό τον πήρε ο πατέρας του στη Φλωρεντία σε σχολείο όπου έδειξε ταλέντο στη γλώσσα και την ιστορία, με δάσκαλο τον Giovanni Malpaghino από τη Ραβέννα, φίλο και μαθητή του Πετράρχη. Γρήγορα διακρίθηκε στην αντιγραφή χειρογράφων και την καλή χρήση της γλώσσας (λατινικά και ιταλικά), και πολύ πιθανό είναι ότι έμαθε κάποια ελληνικά, τουλάχιστον για να διαβάζει κείμενα. Σπούδασε συμβολαιογραφία, η οποία περιελάμβανε μαθήματα λατινικών και ρητορικής. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του - που ολοκληρώθηκε με επιτυχία το 1402 - ήρθε σε επαφή με τον Φλωρεντία Καγκελάριο Coluccio Salutati και τον λόγιο Niccolò de' Niccoli, οι οποίοι αναγνώρισαν το ταλέντο του και τον έβαλαν σε κύκλους άλλων λογίων. Έτσι απέκτησε πρόσβαση στον κύκλο των ανθρωπιστών που συνέρρεαν εκείνη την εποχή στη Φλωρεντία γύρω από τον Salutati, όπως τον Μανουήλ Χρυσολωρά. Υπό την καθοδήγησή του Salutati αντιγράφει χειρόγραφα. Στα 21 του έγινε δεκτός στο επιφανές συνάφι της πόλης (Arte dei giudici e notai).

Στη Ρώμη 
Τον Οκτώβριο του 1403, πήγε στη Ρώμη με σύσταση του Salutati και του Λεονάρντο Μπρούνι, όπου υπηρέτησε για πρώτη φορά ως γραμματέας του επισκόπου του Μπάρι Landolfo Maramoldo.

Λίγο αργότερα, έλαβε την καλοπληρωμένη θέση του αποστολικού επιμελητή υπό τον Πάπα Βονιφάτιος Θ'. Tη θέση αυτή κράτησε επίσης και υπό τους Πάπες Iννοκέντιος Ζ' († 1406) και Γρηγόριος ΙΒ' (παραιτήθηκε το 1415) και αντίπαπες Αλέξανδρος Ε' († 1410) και Ιωάννης ΚΓ' (καταργήθηκε τον Μάιο του 1415). Από τον τελευταίο προήχθη στην επίζηλη θέση του αποστολικού γραμματέα. Σε αυτή ενήργησε ως προσωπικός συνοδός (amanuensis) του Πάπα, συντάσσοντας επιστολές που του υπαγόρευε, χωρίς ενδιάμεσο, με μόνη υποχρέωση να κρατά αντίγραφα. Τον εκτιμούσαν για την άριστη χρήση της γραπτής γλώσσας, την καλαίσθητη γραφή του, αλλά και ως περιστασιακός απεσταλμένος στη Φλωρεντία που γνώριζε καλά, κάτι που του προσέδιδε νομικές και διπλωματικές γνώσεις.

Απεσταλμένος στη Σύνοδο της Κωνσταντίας 
Ο Μπρατσολίνι έλαβε μέρος στη σημαντική για την καθολική Εκκλησία Σύνοδο της Κωνσταντίας που άρχισε το 1414, κι ήταν παρών τη δίκη ως αιρετικού κατά του Ιερώνυμου της Πράγας, η οποία τελείωσε με την καταδίκη και την εκτέλεση του. Αναφέρθηκε σε αυτό το γεγονός σε μια συγκινητική επιστολή προς τον φίλο του Λεονάρντο Μπρούνι.  Αντίθετα με μια διαδεδομένη αλλά λανθασμένη άποψη, δεν έγραψε ένα βιβλίο για την καταδίκη του Γιαν Χους. Ο Richard G. Salomon απέδειξε,  ότι πρόκειται για ψεύτικο ισχυρισμό στο κείμενο που για πρώτη φορά εμφανίζεται στην καμπάνα της πόλης της Στουτγάρδης. 

Το Συμβούλιο τραβηξε σε διάρκεια για χρόνια - 5 Νοεμβρίου 1414 έως 2 Απριλίου 1418 - και ο Μπ. έχασε τη θέση του μετά την καθαίρεση του (αντί)πάπα Ιωάννη ΚΓ'. Τότε άρχισε να ψάχνει σε βιβλιοθήκες και μοναστήρια της Γερμανίας, της Ελβετίας και της Γαλλίας για αρχαία λατινικά κείμενα, που ήταν μεν γνωστά στους πρώτους ανθρωπιστές, αλλά εντελώς άγνωστα στην Ιταλία. Έτσι ανακάλυψε παμπάλαια χαμένα κείμενα Ρωμαίων συγγραφέων όπως του Κικέρωνα, του Τάκιτου, του Κουιντιλιανού, του Βέγκετιου, του Μάρκου Μανίλιου, του Αμμιάνου Μαρκελίνου, του Βιτρούβιου, του Λουκρητίου και του Πετρονίου. Η πιο σημαντική ανακάλυψη που τον έκανε γνωστό στους ερευνητικούς κύκλους, ήταν τον Ιανουάριο του 1417 σε γερμανόφωνο μοναστήρι (πιθανολογείται αυτό της Φούλντα) το μοναδικό σωζόμενο γραπτό έργο του Ρωμαίου συγγραφέα Λουκρητίου De rerum natura, ένα μακροσκελές ποίημα 7400 γραμμών που αναφερόταν στην κοσμοθεωρία του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου Επίκουρου. Επιπλέον, ειδικεύτηκε στην αναγνώριση μεμονωμένων ανυπόγραφων χωρίων με βάση τον τρόπο γραφής από έναν συγκεκριμένο συγγραφέα, συμβάλλοντας έτσι στην αναδόμηση χαμένων έργων. 

Μετά τη λήξη του συνεδρίου τον συνόδευσε τον νέο πάπα Μαρτίνο Ε' στη Μάντοβα. Τα χρόνια 1418-1423 τα πέρασε μετά από πρόσκληση του επισκόπου Henry Beaufort στην Αγγλία. Αυτά τα χρόνια ήταν τα λιγότερο παραγωγικά της ζωής του.

Επιστροφή στη Ρώμη και Σύνοδος Φερράρας Φλωρεντίας 
Τον Φεβρουάριο του 1423 επέστρεψε στη Ρώμη κι από τον Μάιο πάλι στην πρώην καλή του θέση ως Αποστολικός Γραμματέας της Κούριας, πρώτα υπό τον Πάπα Μαρτίνι Ε' (μέχρι το 1431), στη συνέχεια κάτω από τον Ευγένιο E' (1431-1447) και τέλος υπό τον Νικόλαο E'. Έλαβε μέρος και στη Σύνοδο Φερράρας Φλωρεντίας όπου γνώρισε κι Έλληνες λόγιους που του 'καναν ζωηρή εντύπωση όπως τον Γεώργιο Γεμιστό Πλήθωνα, τον Βησσαρίωνα τον Τραπεζούντιο, τον Ισίδωρο του Κιέβου κ.ά.

Τελευταία χρόνια 
Τον Ιούνιο του 1453 μετά από πρόσκληση του άρχοντα της Φλωρεντίας Κόζιμο του Πρεσβύτερου αποφάσισε να γυρίσει στην αγαπημένη του πόλη, μετά τον θάνατο φίλου του Κάρλο Αρετίνο για να τον διαδεχτεί σαν επικεφαλής της καγκελαρίας. Σ' αυτή τη θέση εργάστηκε έως το 1458.

Πολυμάθεια κι ανθρωπισμός 

Ο Μπραστολίνι διακρινόταν για την αγάπη του για την ανθρωποκεντρική μόρφωση και τη γραφή. Εμπνεύστηκε από την πρώτη γενιά Ιταλών ανθρωπιστών γύρω από τον Πετράρχη (1304–1374), που είχαν αναζωογονήσει το ενδιαφέρον για ξεχασμένα αριστουργήματα της λογοτεχνίας του Τίτου Λίβιου, του Κικέρωνα, Βοκάκιου (1313–1375) αλλά και του σύγχρονού του Κολούτσιο Σαλουτάτι (1331–1406). Μπήκε στη δεύτερη γενιά λόγιων γύρω από το Σαλουτάτι. Αποφασισμένος να αφιερωθεί στις λεγόμενες ανθρωπιστικές σπουδές (studia humanitatis, όρο που έκανε γνωστό ο Λεονάρντο Μπρούνι), διαρκή μάθηση (studium), ευγλωττία (eloquentia), και πολυμάθεια (eruditio) σαν κύριο προσανατολισμό του ανθρώπου, ο Μπ. περιγελούσε τους πάπες και τους πρίγκιπες, που έχαναν τον χρόνο τους σε πολέμους κι εκκλησιαστικές διαμάχες αντί να αναζητούν τη χαμένη γνώση της αρχαιότητας.

Η λογοτεχνική ροπή των Ιταλών λογίων της νέας αυτής ανθρωπιστικής κίνησης, που θα επηρρέαζε στο μέλλον την Αναγέννηση και τη Μεταρρύθμιση, έβρισκε έκφραση σ' αυτόν τον αυτοδημιούργητο άνθρωπο, που ξεκίνησε από την αφάνεια ενός αντιγραφέα για να φτάσει να γίνει ιδιαίτερος γραμματέας για πολλούς πάπες της Ρώμης και περιζήτητος ακόμα και στα 73 του στη Φλωρεντία από τον ίδιο τον Κοσμά των Μεδίκων.

Αφιερώθηκε στην αναβίωση των κλασσικών σπουδών εν μέσω συγκρούσεων ανάμεσα σε πάπες κι αντιπάπες, καρδιναλίους και συμβούλια αρχόντων, παίζοντας σε όλα επίσημο ρόλο παρατηρητή, χρονογράφου και μερικές φορές συμβούλου.

Συμβολή στην ανάπτυξη της καλλιγραφίας 
Όπως και πολλοί ανθρωπιστές της εποχής του, ο Poggio έγραψε αποκλειστικά στα λατινικά, ενώ μεταφρασε και μερικά ελληνικά έργα, όπως το Κύρου Παιδεία του Ξενοφώντος, αν και με αρκετά λάθη. Μάς άφησε μια εκτεταμένη αλληλογραφία ιδιωτικού και πολιτικού περιεχομένου και συνέγραψε μια ιστορία της πόλης της Φλωρεντίας.

Η μακρόχρονη δραστηριότητα του Μπρατσολίνι ως αποστολικού γραμματέα και σαν εξειδικευμένος αντιγραφέας της αρχαίας λογοτεχνίας, έμαθε άριστα την καλλιγραφία. Αυτό συνέβαλε στην καλλιέργεια της λογιοσύνης του και βέβαια στον να διατηρήσει την εξέχουσα θέση του. Σε αυτό το πλαίσιο, συνέχισε τις προσπάθειες που ξεκίνησε ο Πετράρχης και ο Σαλουτάτι να φτιάξουν μια καθαρή κι ευανάγνωστη γραφή. Με βάση το μικροσκόπιο της Καρολίνια, το littera antiqua, μια ξεχωριστή μορφή ανθρωπιστικού μικροσκοπίου, διαμόρφωσε σταδιακά μια εναλλακτική λύση στο γοτθικό βιβλίο. Όχι μόνο ανταποκρίθηκε καλύτερα στις απαιτήσεις σαφήνειας και αναγνωσιμότητας, αλλά χαρακτηρίστηκε επίσης από ισορροπία στυλ και κομψότητας. Το παλαιότερο επιγραφικό παράδειγμα του Poggio είναι η πραγματεία De verecundia ("Για την ντροπή") του Σαλουτάτι. Γράφτηκε ανάμεσα στο 1402 και τον Νοέμβριο του 1403. 

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Ρώμη, ασχολήθηκε έντονα με τις ρωμαϊκές επιγραφές.  Οι γραμματοσειρές τους ( Capitalis monumentalis ) χρησιμοποιούνταν ολοένα και περισσότερο ως γραφή επαίνων και πτυχίων, στον σχεδιασμό των χειρόγραφων σελίδων του βιβλίου αλλά και των χειρογράφων σε ανθρωπιστική μικρογραφία. Η γραφή του δεν ήταν μόνο υποδειγματική για τους συγχρόνους του αλλά και για το μέλλον. Λίγο αργότερα, αυτή η εκδοχή της ανθρωπιστικής γραφής χρησίμευσε ως πρότυπο για τον πρώτες σειρές εκτύπωσης, όπου το αλφάβητο των κεφαλαίων (Capitalis monumentalis) συνδυάστηκε με το αλφάβητο με πεζά γράμματα (ανθρωπιστικό μικροσκοπικό) με το αντίκου. Η καλλιγραφία του Μπ επομένως, δεν προωθούσε μόνο μια θεμελιώδη αλλαγή από τη διασπασμένη γοτθική γραφή στην πιο κυκλική κι εμφανίσιμη λατινική γραμματοσειρά, αλλά παράλληλα δημιούργησε στοιχειώδεις συνθήκες για την ανάπτυξη των κεφαλαίων και των μικρών γραμμάτων.

Πηγές 

 Riccardo Fubini (ed. ): Opera omnia. 4 τόμους. Bottega d'Erasmo, Τορίνο 1964-1969 (ανατύπωση της έκδοσης του Βασιλείου 1538 με περαιτέρω ανατυπώσεις και επιστολές) 
 Helene Harth (ed. ): Poggio Bracciolini: Letter. 3 τόμους. Olschki, Φλωρεντία 1984-1987 (κριτική έκδοση) 
 Giuseppe Germano (ed. ): Poggio Bracciolini: De avaritia (Dialogus contra avaritiam). Belforte, Livorno 1994 (κριτική έκδοση και ιταλική μετάφραση) 
 Outi Merisalo (ed. ): Poggio Bracciolini: Η ποικιλία των περιουσιακών στοιχείων. Suomalain Tiedeakatemia, Ελσίνκι 1993 (κρίσιμη έκδοση με σχόλια) 
 Stefano Pittaluga (ed. ): Poggio Bracciolini: Facezie. Garzanti, Milano 1995, ISBN 88-11-58570-8 (λατινικό κείμενο και ιταλική μετάφραση) 
 Davide Canfora (ed. ): Poggio Bracciolini: De infelicitate principum (= εθνική εθνική οργάνωση των τεσσάρων ανθρώπων, τόμος 2). Edizioni di Storia e Letteratura, Ρώμη 1998, ISBN 88-7268-065-4 (κριτική έκδοση) 
 Davide Canfora (ed. ): Poggio Bracciolini: De vera nobilitate (= εθνική εθνική οργάνωση των τεσσάρων ανθρώπων, τόμος 6). Edizioni di Storia e Letteratura, Ρώμη 2002, ISBN 88-8498-052-6 (κρίσιμη έκδοση) 
 Davide Canfora (ed. ): Αντίθετα οι υποκριτές (= Edizione nazionale dei testi umanistici 9). Ρομά 2008. 
 Hanns Floerke (Μεταφραστής), Georg Müller: Το Facezien του Φλωρεντίνικου Ποggio. Λειψία 2004. 
 Uli Münzel, Hans Jörg Schweizer: κολυμπώντας στον καθρέφτη των καλεσμένων του. Στο: Νέα Ετήσια Φύλλα της Μπάντεν, Νο. 55, 1980, σελ. 41-50, doi: 10.5169 / σφραγίδες-324054 (σχολίασε μετάφραση επιστολής από το Poggio στα ελβετικά κολύμβηση )

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Ιταλοί αναγεννησιακοί ουμανιστές
Συλλέκτες
Ιταλοί συγγραφείς