Έντα Γκάμπλερ

Η Έντα Γκάμπλερ (νορβηγική προφορά: [²hɛdːɑ ˈɡɑːblər]) είναι θεατρικό έργο του Νορβηγού συγγραφέα Ερρίκου Ίψεν. Ο 'Ιψεν ήταν παρών στην παγκόσμια πρεμιέρα, η οποία έλαβε χώρα στις 31 Ιανουαρίου 1891 στο Residenztheater του Μονάχου.  Αναγνωρίζεται ως ένα κλασικό έργο του ρεαλισμού, του θεάτρου του δέκατου ένατου αιώνα και της παγκόσμιας δραματουργίας. Ο χαρακτήρας του τίτλου, η Έντα, θεωρείται ένας από τους σπουδαίους δραματικούς ρόλους στο θέατρο. 

Η Έντα, μετά τον γάμο της με τον Γιέργκεν, ονομάζεται Έντα Τέσμαν και Γκάμπλερ είναι το πατρικό της όνομα. Σχετικά με τον τίτλο, ο Ίψεν έγραψε: «Η πρόθεσή μου να δώσω αυτό το όνομα ήταν να δείξω ότι η Έντα ως προσωπικότητα πρέπει να θεωρείται περισσότερο κόρη του πατέρα της από ότι σύζυγος του συζύγου της».

Πρόσωπα του έργου 

 Έντα Τέσμαν (Γκάμπλερ) — Ο βασικός χαρακτήρας, νεόνυμφη. Πλήττοντας και με τους δύο γάμους της και την ζωή της, θέλει να επηρεάσει την ανθρώπινη μοίρα για πρώτη φορά. Είναι η κόρη του Στρατηγού Γκάμπλερ. 
 Γιέργκεν Τέσμαν — Ο σύζυγος της Έντα, ένας ακαδημαϊκός που ενδιαφέρεται τόσο για την έρευνα και τα ταξίδια όσο και για την σύζυγο του. Παρά την αντιπαλότητα του Γιέργκεν με τον Άιλερτ για την Έντα, παραμένει ένας συμπαθητικός και συμπονετικός οικοδεσπότης, τόσο που σκοπεύει να επιστρέψει στον Άιλερτ το χειρόγραφό του, όταν αυτός το χάνει σε ένα μεθύσι του. 
 Γιουλάνε Τέσμαν — η τρυφερή θεία του Γιέργκεν που τον μεγάλωσε από μωρό. Σε ένα προσχέδιο του έργου, ο Ίψεν την ονόμασε Mariane Rising, σαφώς μετά από τη θεία του (μικρότερη ετεροθαλής αδελφή του πατέρα του) και τη μητέρα Mariane Paus που μεγάλωσε (με τον πατέρα του Ίψεν) στην αρχοντική φάρμα Rising κοντά στο Σίεν. Παρά το γεγονός ότι αργότερα μετονομάστηκε σε Γιουλάνε Τέσμαν, ο χαρακτήρας διαμορφώθηκε σύμφωνα με την Mariane Paus.
 Τέα Έλβστεντ — Μία νεότερη συμμαθήτρια της Έντα και παλιά γνωστή του Γιέργκεν. Νευρική και ντροπαλή, η Τέα είναι παγιδευμένη σε έναν δυστυχισμένο γάμο. 
 Δικαστής Μπρακ — Ένας αδίστακτος οικογενειακός φίλος. 
 Άιλερτ Λέβμποργκ — Πρώην συνάδελφος του Γιέργκεν, που τώρα τον ανταγωνίζεται για να πάρει δόξα και μία θέση διδασκαλίας. Ήταν παλιότερα ερωτευμένος με την Έντα. 
 Μπέρτε — Μία υπηρέτρια των Τέσμαν

Υπόθεση του έργου 

Η Έντα, η κόρη ενός αριστοκρατικού και αινιγματικού στρατηγού, μόλις επέστρεψε στη βίλα της στην Kristiania (τώρα Όσλο) από το μήνα του μέλιτος. Ο σύζυγός της είναι ο Γιέργκεν Τέσμαν, ένας νέος, επίδοξος και αξιόπιστος (αλλά όχι λαμπρός) ακαδημαϊκός που συνέχιζε την έρευνά του κατά τη διάρκεια του μήνα του μέλιτος. Είναι σαφές κατά τη διάρκεια του έργου ότι ποτέ δεν τον αγάπησε, αλλά τον παντρεύτηκε επειδή σκέφτεται ότι τα χρόνια της νιότης της έχουν τελειώσει. Υπονοείται επίσης ότι είναι έγκυος. 

Η επανεμφάνιση του ακαδημαϊκού αντιπάλου του Γιέργκεν, Άιλερτ Λέβμποργκ, ταράσσει τη ζωή τους. Ο Άιλερτ, ένας συγγραφέας, είναι επίσης ένας πρώην αλκοολικός που δεν αξιοποιούσε το ταλέντο του μέχρι τώρα. Χάρη σε μια σχέση με μία παλιά συμμαθήτρια της Έντα, την Τέα Έλβστεντ (η οποία έχει αφήσει τον σύζυγό της γι 'αυτόν), ο Άιλερτ παρουσιάζει σημάδια αποκατάστασης και μόλις δημοσίευσε ένα bestseller στο ίδιο πεδίο με τον Γιέργκεν. Όταν οι Έντα και Άιλερτ μιλάνε ιδιαιτέρως, γίνεται φανερό ότι είναι πρώην εραστές. 

Η κρίσιμη επιτυχία του πρόσφατα δημοσιευμένου έργου του καθιστά τον Άιλερτ απειλή για τον Γιέργκεν, καθώς ο Άιλερτ είναι τώρα ανταγωνιστής για την θέση καθηγητή του πανεπιστημίου που ο Γιέργκεν υπολόγιζε να πάρει. Ο Γιέργκεν και η Έντα είναι υπερβολικά εκτεθειμένοι και ο Γιέργκεν λέει στην Έντα ότι δεν θα μπορέσει να χρηματοδοτήσει τις συχνές ψυχαγωγικές ή πολυτελείς υπηρεσίες που προσδοκούσε. Κατά τη συνάντηση με τον Άιλερτ όμως, το ζευγάρι ανακαλύπτει ότι δεν έχει καμία πρόθεση να ανταγωνιστεί για την θέση του καθηγητή, αλλά έχει περάσει τα τελευταία χρόνια να εργάζεται σε αυτό που θεωρεί αριστούργημά του, την συνέχεια του πρόσφατα δημοσιευμένου έργου του. 

Προφανώς, ζηλεύοντας την επιρροή της Τέα πάνω στον Άιλερτ, η Έντα ελπίζει να τους χωρίσει. Παρά το πρόβλημα του ποτού, ενθαρρύνει τον Άιλερτ να συνοδεύσει τον Γιέργκεν και τον συνεργάτη του, τον δικαστή Μπρακ, σε ένα πάρτι. Ο Γιέργκεν επιστρέφει στο σπίτι από το πάρτι και αποκαλύπτει ότι βρήκε το πλήρες χειρόγραφο (το μοναδικό αντίγραφο) του μεγάλου έργου του Άιλερτ, το οποίο ο τελευταίος έχασε ενώ ήταν μεθυσμένος. Στη συνέχεια, ο Γιέργκεν φεύγει μακριά για το σπίτι της θείας του, αφήνοντας το χειρόγραφο στην Έντα. Όταν ο Άιλερτ βλέπει στη συνέχεια την Έντα και την Τέα, τους λέει ότι σκόπιμα κατέστρεψε το χειρόγραφο. Η Τέα νιώθει ταπεινωμένη και έτσι αποκαλύπτεται ότι το έργο ήταν εξίσου και δικό της και όχι μόνο του Άιλερτ. Η Έντα δεν λέει τίποτα για να διαψεύσει τον Άιλερτ ή να καθησυχάσει τη Τέα. Όταν η Τέα φεύγει, η Έντα ενθαρρύνει τον Άιλερτ να αυτοκτονήσει, δίνοντάς του ένα πιστόλι που ανήκε στον πατέρα της. Στη συνέχεια καίει το χειρόγραφο και λέει στον Γιέργκεν ότι το κατέστρεψε για να εξασφαλίσει το μέλλον τους. 

Όταν έρχεται η είδηση ότι ο Άιλερτ έχει πράγματι αυτοκτονήσει, ο Γιέργκεν και η Τέα είναι αποφασισμένοι να προσπαθήσουν να ξαναγράψουν το βιβλίο του από τις σημειώσεις του Άιλερτ, τις οποίες κράτησε η Τέα. Η  Έντα συγκλονίζεται όταν μαθαίνει από τον δικαστή Μπρακ ότι η αυτοκτονία του Άιλερτ, σε ένα πορνείο, έγινε άτσαλα και ίσως κατά λάθος. Αυτός ο "γελοίος και άθλιος" θάνατος έρχεται σε αντίθεση με τον "όμορφο και ελεύθερο" που η Έντα είχε φανταστεί γι 'αυτόν. Ακόμη χειρότερα, ο Μπρακ γνωρίζει την προέλευση του πιστολιού. Λέει στην Έντα ότι, αν αποκαλύψει αυτό που ξέρει, πιθανότατα θα προκύψει σκάνδαλο γύρω από το όνομά της. Η Έντα συνειδητοποιεί ότι έτσι ο Μπρακ τοποθετείται σε θέση εξουσίας απέναντί της. Αφήνοντας τους άλλους, πηγαίνει στο δωμάτιό της και πυροβολεί το κεφάλι της. Οι άλλοι υποθέτουν ότι η Έντα απλώς πυροβολεί και ακολουθούν τον ήχο για να το εξακριβώσουν. Το έργο τελειώνει με τον Γιέργκεν, τον Μπρακ και την Τέα να ανακαλύπτουν το πτώμα της.

Κριτική ερμηνεία 
Ο Τζόζεφ Γουντ Κρατς κάνει μια σύνδεση μεταξύ της Έντα Γκάμπλερ και του Φρόυντ, του οποίου η πρώτη εργασία για την ψυχανάλυση δημοσιεύθηκε σχεδόν μια δεκαετία αργότερα.  Στην ανάλυση του Κρατς, η Έντα είναι ένας από τους πρώτους πλήρως νευρωτικούς γυναικείους πρωταγωνιστές της λογοτεχνίας. Με αυτό, ο Κρατς εννοεί ότι η Έντα δεν είναι ούτε λογική, ούτε τρελή με την παλιά έννοια του να είναι τυχαία και ανυπόληπτος.  Οι στόχοι και τα κίνητρά της έχουν μια μυστική, προσωπική λογική από μόνα τους.  Παίρνει αυτό που θέλει, αλλά αυτό που θέλει δεν είναι κάτι που οι φυσιολογικοί άνθρωποι θα παραδέχονταν (τουλάχιστον όχι δημοσίως) ότι τους είναι επιθυμητό. Ένα από τα σημαντικά πράγματα που συνεπάγεται ένας τέτοιος χαρακτήρας, είναι η υπόθεση ότι υπάρχει ένας μυστικός, ενίοτε ασυνείδητος, κόσμος των στόχων και των μεθόδων, ίσως ένα μυστικό σύστημα αξιών που συχνά είναι πολύ πιο σημαντικό από το ορθολογικό και τον κοινώς αποδεκτό σύστημα. 

Ο Ίψεν ενδιαφερόταν για την τότε πρώιμη επιστήμη της ψυχικής ασθένειας και δεν κατανοούσε πλήρως τα πρότυπα της εποχής του. Οι Βρυκόλακες του είναι ένα ακόμη τέτοιο παράδειγμα. Παραδείγματα της προβληματικής γυναίκας του 19ου αιώνα μπορεί να περιλαμβάνουν καταπιεσμένους, αλλά "κανονικούς", εσκεμμένους χαρακτήρες: γυναίκες σε καταχρηστικές ή χωρίς αγάπη σχέσεις, και εκείνες με κάποιο είδος οργανικής νόσου του εγκεφάλου.  Ο Ίψεν δεν έχει πρόβλημα να αφήσει τέτοιες εξηγήσεις ανολοκλήρωτες.  Ο Bernard Paris ερμηνεύει τις πράξεις της Έντα ως απόρροια από την «ανάγκη της για ελευθερία [που είναι] τόσο επιτακτική όσο η λαχτάρα της για την εξουσία ... όσο η επιθυμία της να διαμορφώσει το πεπρωμένο ενός ανθρώπου».

Τηλεοπτικές και κινηματογραφικές προσαρμογές  
Το έργο έχει προσαρμοστεί για την οθόνη αρκετές φορές, από την εποχή των σιωπηλών ταινιών και μετά, σε πολλές γλώσσες.   Το BBC προέβαλε μια τηλεοπτική παραγωγή του έργου το 1962 με τους Ίνγκριντ Μπέργκμαν, Μάικλ Ρέντγκρεϊβ, Ραλφ Ρίτσαρντσον και Τρέβορ Χάουαρντ, ενώ το Play of the Month το 1972 χαρακτήρισε τους Τζάνετ Σουζμάν και Ίαν ΜακΚέλεν στους δύο κύριους άξονες.  Μια εκδοχή που παρουσιάστηκε στο εμπορικό δίκτυο ITV της Βρετανίας το 1980 τοποθέτησε την Νταϊάνα Ριγκ στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η Γκλέντα Τζάκσον ήταν υποψήφια για ένα βραβείο Όσκαρ ως βασική ηθοποιός για το ρόλο της στη βρετανική κινηματογραφική προσαρμογή Hedda (1975) σε σκηνοθεσία Trevor Nunn. Μια ακόμη εκδοχή κυκλοφόρησε για την αυστραλιανή τηλεόραση το 1961. 

Μια αμερικανική ταινία που κυκλοφόρησε το 2004 μετέφερε την ιστορία σε μια κοινότητα νέων ακαδημαϊκών στην πολιτεία της Ουάσινγκτον . 

Μια προσαρμογή (από τον Μπράιαν Φρίελ) της παραγωγής του Old Vic για το 2012 μεταδόθηκε για πρώτη φορά στο Ηνωμένο Βασίλειο στο BBC Radio 4 στις 9 Μαρτίου 2013. 

Το 2014, ο Μάθιου Τζον προσάρμοσε επίσης την Hedda Gabler με πρωταγωνιστές τη Ρίτα Ραμνάνι, τον Ντέιβιντ Ρ. Μπάτλερ και τη Σαμάνθα Ε. Χαντ.

Όπερα 
Το έργο ανέβηκε σε μορφή όπερας δωματίου από τον συνθέτη Γιώργο Δούση σε λιμπρέτο της Έρις Κύργια. Η όπερα ήταν μια συμπαραγωγή της Εναλλακτικής σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και της ομάδας The Medium Project. Η πρεμιέρα έγινε στις 25 Ιανουαρίου 2019.

Βραβεία και υποψηφιότητες 

 Βραβεία 

 1992 Βραβείο Laurence Olivier για Καλύτερη επιστροφή
 2006 Βραβείο Laurence Olivier για Καλύτερη επιστροφή

 Υποψηφιότητες 

 2005 Βραβείο Lucille Lortel για Εξαιρετική επιστροφή

Ελληνικές Θεατρικές Παραστάσεις 
Κατάλογος βασικών πληροφοριών ελληνικών θεατρικών αναπαραστάσεων του έργου "Έντα Γκάμπλερ"

Κατάλογος Ελληνίδων ηθοποιών που έχουν ερμηνεύσει τον ρόλο της Έντα

Περαιτέρω ανάγνωση 
 Hedda Gabler στο Project Gutenberg 
 Hedda Gabler - Δράμα και δράση στο Project Gutenberg  
 Ibsen, Henrik.  Hedda Gabler trans.  Kenneth McLeish, Nick Hern Books , Λονδίνο, 1995.   ISBN   978-1-85459-184-5 
 Νέος οδηγός: Hedda Gabler

Παραπομπές

 
Θεατρικά έργα του 'Ιψεν
Pages with unreviewed translations