Φραντσίσκο Σάντσες (φιλόσοφος)

Ο Φραντσίσκο Σάντσες (Francisco Sanches, περ. 1550 – 16 Νοεμβρίου 1623) ήταν Πορτογάλος σκεπτικιστής φιλόσοφος και γιατρός Σεφαρδιτικής καταγωγής.

Ζωή και σταδιοδρομία
Ο Σάντσες γεννήθηκε στο Τούι της ισπανικής Γαλικίας, αλλά βαπτίσθηκε στην Μπράγκα, στις 25 Ιουλίου 1551 και πέρασε εκεί τα παιδικά του χρόνια. Γονείς του ήταν ο γιατρός Αντόνιο Σάντσες και η Φιλίπα ντε Σόουζα. Εξαιτίας της εβραϊκής καταγωγής του, ακόμα και ως βαφτισμένος Ρωμαιοκαθολικός θεωρείτο νομικά «Νέος Χριστιανός», με μειωμένα αστικά και πολιτικά δικαιώματα.

Πήγε σχολείο στην Μπράγκα μέχρι την ηλικία των 12 ετών, οπότε μετοίκησε με τους γονείς του στο Μπορντώ προς αποφυγή της παρακολουθήσεως από την Πορτογαλική Ιερά Εξέταση. Εκεί φοίτησε στο College de Guyenne και συνέχισε με σπουδές ιατρικής στη Ρώμη το 1569 και, επιστρέφοντας στη Γαλλία, στο Μονπελιέ και στην Τουλούζη. Κατέληξε, μετά το 1575, καθηγητής της φιλοσοφίας και της ιατρικής στο πανεπιστήμιο της τελευταίας.

Σκέψη και έργο
Στο έργο του Quod nihil scitur (= «Περί του ότι δεν γνωρίζουμε τίποτα»), που γράφτηκε το 1576 και εκδόθηκε το 1581, ο Σάντσες μεταχειρίσθηκε τα κλασικά επιχειρήματα του σκεπτικισμού για να δείξει ότι η «επιστήμη», με την αριστοτελική έννοια της διακριβώσεως των αιτίων για τη συμπεριφορά του φυσικού κόσμου, δεν μπορεί να επιτευχθεί: η αναζήτηση των αιτίων καταλήγει γρήγορα σε μία άπειρη κυκλική διαδικασία και έτσι δεν μπορεί να δώσει βεβαιότητα. Επίσης επέκρινε αποδείξεις με τη μορφή συλλογισμών, υποστηρίζοντας ότι το ειδικό (το συμπέρασμα) είναι απαραίτητο για τη σύλληψη του γενικού (των πρώτων αρχών από τις οποίες εκκινεί ο συλλογισμός) και επομένως ότι οι συλλογισμοί είναι κι αυτοί κυκλικοί και δεν προσέθεταν στη γνώση. 

Η τέλεια γνώση, εάν είναι δυνατό να επιτευχθεί, είναι η διαισθητική σύλληψη του κάθε πράγματος ξεχωριστά. Αλλά τότε, υποστήριξε, ακόμα και ο δικός του ορισμός της επιστήμης — η τέλεια γνώση ενός συγκεκριμένου πράγματος — βρίσκεται πέρα από τις ανθρώπινες ικανότητες εξαιτίας της φύσεως των αντικειμένων και της φύσεως του ανθρώπου. Οι σχέσεις μεταξύ των αντικειμένων, ο απεριόριστος αριθμός τους και ο διαρκώς μεταβαλλόμενος χαρακτήρας τους αποτρέπουν τη γνώση για αυτά. Οι περιορισμοί και η μεταβλητότητα των ανθρώπινων αισθήσεων μάς περιορίζουν στη γνώση του «φαίνεσθαι» έναντι της αληθινής ουσίας των πραγμάτων. Στη διατύπωση του τελευταίου επιχειρήματος άντλησε από την εμπειρία του από την ιατρική για να δείξει πόσο αναξιόπιστες είναι οι εμπειρικές μας αντιλήψεις με βάση τις αισθήσεις μας.

Το πρώτο συμπέρασμα του Σάντσες ήταν το συνηθισμένο της εποχής, ότι η αλήθεια μπορεί να αποκτηθεί δια της πίστεως στον Θεό. Το δεύτερο συμπέρασμά του επρόκειτο να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη μετέπειτα διανόηση: μόνο και μόνο επειδή τίποτα δεν μπορεί να γίνει γνωστό με την υπέρτατη έννοια του όρου, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε όλες τις απόπειρες για γνώση, αλλά θα πρέπει να προσπαθούμε να αποκτούμε όποια γνώση μπορούμε, δηλαδή την περιορισμένη και ατελή γνώση μερικών πραγμάτων, τα οποία γνωρίζουμε δια των παρατηρήσεων, της εμπειρίας και της κρίσεως. Η αναγνώριση ότι nihil scitur («τίποτα δεν είναι γνωστό») μπορεί έτσι να δώσει μερικά εποικοδομητικά αποτελέσματα. Αυτή η πρώιμη διατύπωση του «εποικοδομητικού» («constructive») ή «μετριασμένου» σκεπτικισμού θα αναπτυσσόταν αργότερα σε σημαντική υποστήριξη και ερμηνεία της νέας επιστήμης από τους Μαρίν Μερσέν, Πιερ Γκασσεντί και τους επικεφαλής της Βασιλικής Εταιρείας.

Εργογραφία
 Carmen de Cometa, 1577
 Quod nihil scitur, 1581
 De divinatione per somnum, ad Aristotelem, 1585
 Opera Medica, 1636, που περιλαμβάνει:
De Longitudine et Brevitate vitae, liber
In lib. Aristotelis Physiognomicon, Commentarius
De Divinatione per Somnum
Quod Nihil Scitur, liber
Tractatus Philosophici, 1649

Παραπομπές

Πηγές
Υπομνηματισμένες και κριτικές εκδόσεις έργων του
  Το πρωτότυπο λατινικό κείμενο (επιμ. Sergei Mariev) και γερμανική μετάφραση των Damian Caluori και Kaspar Howald. Εισαγωγή και σημειώσεις του Kaspar Howald. PhB 586. 2007. CLXIV + 322 σελ..
  Κριτική έκδοση του QVOD NIHIL SCITUR.
 .

Μελέτες
 Brito, Alberto Moreira da Rocha: Francisco Sanches, médico, professor e pedagogo. Bracara Augusta, Braga 1952
 Caluori, Damian: «The Scepticism of Francisco Sanchez», Archiv für Geschichte der Philosophie, τόμος 89 (2007), σσ. 30-46
 Carvalho, Joaquim de: Introdução a Francisco Sanches, in Francisco Sanchez: Opera Philosophica, Coimbra 1955
 Fond. Calouste Gulbenkian: Sanches au tournant de la pensée de la renaissance, Sep. Colloque-L'humanisme portugais et l'Europe, Fond. Calouste Gulbenkian, Centre Culturel Portugais, Παρίσι 1984
 Pinto, Sérgio da Silva: Braga et Francisco Sanches: discours prononcé à l'Université de Toulouse, à la séance solennele des commemorations du IVème centenaire de Francisco Sanchez, le 12 Juin 1951, Cruz, Braga 1951
 Pinto, Sérgio da Silva: Francisco Sanches, português, Bracara Augusta, Braga 1952
 Pinto, Sérgio da Silva: Francisco Sanches, vida e obra, Braga 1952
 Sa, Artur Moreira de: Raízes e projecção do pensamento de Francisco Sanches, University of Braga, Braga 1955
 Sa, Artur Moreira de: Francisco Sanches, Filósofo e Matemático, Λισαβόνα 1947
 Silva, Lúcio Craveiro da: Actualidade de Francisco Sanches, Francisco Sanches Filósofo, and Francisco Sanches nas correntes do pensamento renascentino, in Ensaios de Filosofia e Cultura Portuguesa, Braga 1994
 Tavares, Severino, Lúcio Craveiro da Silva, Diamantino Martins, Luís de Pina: Francisco Sanches, no IV centenário do seu nascimento, University of Braga, Braga 1951

Πορτογάλοι φιλόσοφοι
Ιατροί
Πορτογάλοι συγγραφείς
Φιλόσοφοι του 16ου αιώνα
Φιλόσοφοι του 17ου αιώνα