Ιάκωβος Ναυπλιώτης

Ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης (1864, Νάξος - 5 Δεκεμβρίου 1942, Αθήνα ) ήταν ο Άρχων Πρωτοψάλτης της Αγίας και Μεγάλης Εκκλησίας του Χριστού στην Κωνσταντινούπολη, Τουρκία. 'Ήταν ένας από τους πρώτους ψάλτες που έχουν ηχογραφηθεί ποτέ. Πολλοί, τον θεωρούν ως έναν από τους σπουδαιότερους.

Βιογραφία

Πρώιμη ζωή 
Ο Ιάκωβος Ναυπλώτης γεννήθηκε στην Ελλάδα, στο νησί της Νάξου (Κυκλάδες) το 1864. Η οικογένεια Ναυπλιώτη, η οποία αρχικά ονομαζόταν Αναπλιώτη, προερχόταν από την Ανάπλους (μία περιοχή κατά μήκος της δυτικής ακτής του Βοσπόρου) και είχαν τυπογραφείο στη Νάξο μέχρι το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Ο πρώτος που άλλαξε το όνομα από «Αναπλιώτης» σε «Ναυπλιώτης» ήταν ο Αναστάσιος Αναπλιώτης, ο οποίος ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας.

Μουσική εκπαίδευση 
Ο Ναυπλιώτης ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη σε ηλικία επτά ετών, όπου ήταν φημισμένος για την καλλιφωνία του και χειροτονήθηκε ως Κανονάρχης στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Αργότερα, χειροτονήθηκε ως Α' Κανονάρχης της Ελληνικής Ορθόδοξης Πατριαρχικής Εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου 1878 (σε ηλικία 14 ετών) και υπηρέτησε αυτή τη λειτουργία για τρία χρόνια. 

Ο Ναυπλιώτης είχε διδαχθεί από εξαιρετικούς Πατριαρχικούς πρωτοψάλτες, όπως ο Ιωάννης Βυζάντιος, ο Κωνσταντίνος Βυζάντιος και ο Γεώργιος Ραιδεστηνός Β'. Αυτοί, με τη σειρά τους, είχαν μάθει από τους προκατόχους τους: τον Δανιήλ από τον Τύρναβο, τον Ιακώβο Πελοποννήσιο, τον Πέτρο Βυζάντιο και το Γρηγόριο το Λεβίτη. Ο κύριος δάσκαλος του Ιάκωβου ήταν ο Νικόλαος Στογιάνοβιτς ο Λαμπαδάρης.

Κύρια σταδιοδρομία 
Ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης ήταν ο τελευταίος ψάλτης που πέρασε διαδοχικά από όλα στάδια της μουσικής ιεραρχίας, με την ακόλουθη σειρά και διάρκεια: 

 Πρώτος Κανονάρχης: 1878 έως 1881 (14 έως 17 ετών = 3 έτη υπηρεσίας) 
 Δεύτερος Δομέστικος: 1881 έως 1888 (17 έως 24 ετών = 7 έτη υπηρεσίας) 
 Πρώτος Δομέστικος: 1888-1905 (24 έως 41 ετών = 17 έτη υπηρεσίας) 
 Άρχων Λαμπαδάριος: 1905 έως 1911, (41 έως 47 ετών = 6 χρόνια υπηρεσίας) 
 Άρχων Πρωτοψάλτης: 1911 έως 1938 (47 έως 74 = 27 έτη υπηρεσίας). 

Ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης υπηρέτησε στο Πατριαρχικό Αναλόγιο για 60 χρόνια και είχε το προνόμιο να ψάλλει διαδοχικά για 14 πατριάρχες. 

Σύμφωνα με τον Άγγελο Βουδούρη, ο Ναυπλιώτης ανησυχούσε για τη σχετική άγνοια των ψαλτών που εισάγονταν στον Πατριαρχικό Καθεδρικό Ναό, χωρίς να περάσουν από τις απαραίτητες υπηρεσίες «officiums» (όπως ο μουσικολόγος Πρωτοψάλτης Γεώργιος Mπιολάκης) και οι οποίοι, όπως είχε αναφερθεί από άλλους, να μην είναι τόσο εντριβής στο τοπικό πατριαρχικό ύφος, όπως ο Ιάκωβος. Ο Ιάκωβος, μαζί με τους υφιστάμενους του, που είχαν μεγαλώσει στο Πατριαρχείο, θα «έσερναν τους νεοφερμένους από τη μύτη» σε μια σκληρή προσπάθεια για να διαφυλάξουν την παράδοση που είχαν διδαχθεί. Οι ατυχείς νεοφερμένοι δεν είχαν άλλη επιλογή παρά να «ακολουθήσουν», παρά τις επίσημες τοποθετήσεις των ανωτέρων τους. Ο Βουδούρης μπόρεσε να καταθέσει όλα αυτά, επειδή μεγάλωσε και αυτός στο Πατριαρχείο στις αρχές του 1900. 

Παρά τον γενικό σεβασμό στο πρόσωπο του από την πλειοψηφία των ανθρώπων γύρω του, υπήρξαν αρκετές ανεπιτυχείς προσπάθειες με σκοπό να τον απομακρύνουν από το Πατριαρχείο. Ο Ναυπλιώτης στην πραγματικότητα αντικαταστάθηκε δύο φορές ως Πρωτοψάλτης. 

Ο Στυλιανός Τσολακίδης, ο οποίος ήταν ο Πρώτος Κανονάρχης και αργότερα ο βοηθός Δομέστικος του Ιακώβου Ναυπλιώτη - για συνολικά, περίπου, 10 χρόνια - κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1910, υποστήριξε ότι ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης ήταν «ένας σοβαρός ψάλτης και δάσκαλος και κανένας της εποχής του δεν έψελνε σαν αυτόν». Ο Στυλιανός Τσολακίδης είχε επίσης ψάλλει μαζί με τον Γεώργιο Μπινάκη, ως πρώτος Κανονάρχης για δύο χρόνια, καθώς και με τον Νηλέα Καμαράδο, αλλά κανένας στην Κωνσταντινούπολη δεν είχε την ψαλτική σταθερότητα ή αντοχή του Ιακώβου. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, ο Ιάκωβος έψελνε τα πάντα από την καρδιά του, σε όρθια θέση, χωρίς καμία σωματική κίνηση και τα χείλη του μόλις να κινούνται. Σύμφωνα με το Βουδούρη και τον Τσολακίδη, ο Ιάκωβος απέφευγε να μιλάει στην καθημερινή ζωή. 

Ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης αντικαταστάθηκε για 6 μήνες από τον Αντώνιο Σύρκα στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Σύμφωνα με το Βουδούρη, ο τελευταίος δεν γνώριζε πολλά για την πατριαρχική μέθοδο ψαλμωδίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ναυπλιώτης σκέφτηκε να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη, δεδομένου ότι υπήρχαν αμφιβολίες, ως προς το δικαίωμά του να παραμείνει στα πατριαρχικά αναλόγια από την άποψη της ιθαγένειάς του, η οποία δεν φαίνεται να αποτελούσε θέμα για τις τουρκικές αρχές.

Τελευταία χρόνια 
Με την ευκαιρία του 50ου έτους υπηρεσίας του, ολόκληρο το προσωπικό αμείφθηκε διπλάσια. 

Κατά τη συνταξιοδότησή του, ο Πατριάρχης Βενιαμίν Α ' του απένειμε τον τίτλο του «Τιμητικού Πρωτοψάλτη της Ιερής και Μεγάλης Εκκλησίας του Χριστού». 

Ο Ναυπλιώτης έζησε τα τελευταία του χρόνια στην Αθήνα, μια πόλη που επέλεξαν μέλη της οικογένειας του, όπου πέθανε το 1942 σε ηλικία 78 ετών. Θάφτηκε στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών.

Έργα 
Ο μαθητής του Ναυπλιώτη, Άγγελος Βουδούρης, άφησε πίσω του σχεδόν δέκα χιλιάδες σελίδες αυθεντικών ψαλτικών χειρόγραφων, εκ των οποίων πολλά περιλαμβάνουν παραδοσιακές ερμηνείες του Ναυπλιώτη για το λειτουργικό ψαλτικό ρεπερτόριο ενός έτους. Ο Βουδούρης πληροφορεί τους αναγνώστες του ότι αυτός ο σπουδαίος δάσκαλος είχε μάθει πώς να ψέλνει παραδοσιακά, κατά τη διάρκεια της μαθητείας του ως δεύτερος Δομέστικος δίπλα στον Νικόλαο Στογιάνοβιτς. 

Κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του ως πρώτος Δομέστικος, ο Ναυπλιώτης βοήθησε στην επανεγγραφή σημειώσεων από παλιά βιβλία. Δίδαξε την ψαλτικὴ τέχνη στην Πατριαρχική Μουσική σχολή του Φαναρίου στη Μεγάλη του Γένους Σχολή (επίσης γνωστή ως Σχολή της Χάλκης) και επίσης δημοσίευσε ένα βιβλίο σε τρεις τόμους: το Φόρμιγξ, που περιέχει διάφορους ύμνους και τραγούδια για χρήση στα δημοτικά σχολεία.  

Ο Άγγελος Βουδούρης κατέβαλε εξαιρετικές προσπάθειες ώστε να μεταγράψει τις παραστάσεις των κλασσικών έργων του Ναυπλιώτη, είτε φέρνοντας τα χειρόγραφά του στην Πατριαρχική εκκλησία για να τα τροποποιήσει από το ένα έτος στο επόμενο, είτε ακούγοντας τα παιδιά του, Κωνσταντίνο και Λεόντιο (και οι δύο Κανονάρχες του Ιακώβου), να ψάλλουν ό,τι τους δίδαξε ο δάσκαλός τους. Παρ' όλα αυτά, ο Ναυπλιώτης δεν μπόρεσε να καταλάβει το σκοπό τέτοιων μεταγραφών, γιατί αυτός γνώριζε να διδάσκει τα πάντα από έξω, προφορικά, με συνεχή επανάληψη. Οι Κανονάρχες θα μάθαιναν με αυτόν τον τρόπο, αφού είχαν μελετήσει την «παραλλαγή» των κλασικών κομματιών με τον δάσκαλό τους.

Ηχογραφήσεις 
Η φωνή του ηχογραφήθηκε χάρη στην διόραση του Πατριάρχη Γερμανού Ε' (1913-1918), ο οποίος μάλιστα συνεισέφερε από το προσωπικό του πορτοφόλι για να χρηματοδοτήσει μερικούς από τους ιστορικούς δίσκους που καταγράφηκαν με την ετικέτα «Orfeon Records». Οι περισσότερες από αυτές τις ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν με τον Κωνσταντίνο Πρίγγο, ο οποίος ήταν πρωτοψάλτης σε μια άλλη εκκλησία της Κωνσταντινούπολης την εποχή εκείνη. 

Σύμφωνα με τον Πρωτοκανονάρχη Στυλιανό Τσολακίδη, αυτές οι ηχογραφήσεις έχουν περισσότερο παιδαγωγικό χαρακτήρα: ο ρυθμός είναι πολύ αργός (που τελικά επιταχύνθηκε κάθε φορά που υπήρχε έλλειψη χρόνου εγγραφής), δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου συνεπτυγμένος χρόνος και οι αναλύσεις διατηρούνται στο ελάχιστο. Αυτός είναι ο τρόπος που ο Ιάκωβος θα ψάλλει για να διδάξει τα βασικά ενός ύμνου την «πρώτη φορά». Κατά τη διάρκεια των ζωντανών, εκκλησιαστικών παραστάσεων αυτών των ύμνων στο Πατριαρχείο, οι ερμηνείες ήταν ελαφρώς πιο ζωντανές, εν μέρει λόγω ποικίλων ρυθμικών αποχρώσεων, αλλά ποτέ πολύ μακριά από τις πραγματικές ηχογραφήσεις. 

Κανείς δεν φαίνεται να γνωρίζει ακριβώς πόσοι τέτοιοι δίσκοι υπάρχουν πραγματικά. Πολλά πρωτότυπα βρίσκονται στη Θεσσαλονίκη και έχουν αποκατασταθεί σε μία διαδικασία υπό την καθοδήγηση του Καθ. Αντώνιου Αλυγιζάκη, οι οποίες τελικά δημοσιεύτηκαν ως CD τα τέλη του 2008. Κάποιοι δίσκοι έχουν ληφθεί από τα τουρκικά εθνικά αρχεία.  Άλλοι είχαν βρεθεί στα αρχεία της ΕΡΤ.  Άλλοι, υποστηρίζουν ότι ολόκληρη η συλλογή βρίσκεται στην Κυπριακή Μονή Κύκκου. 

Ορισμένες από αυτές τις ιστορικές εγγραφές υπάρχουν σε CD, αλλά είμαστε πολύ μακριά από την ελάχιστη εκτίμηση των 6 ωρών (300 λεπτά επί 3 λεπτά ανά δίσκο = περίπου 130 δίσκοι) που υπάρχουν σε διάφορα κιβώτια συλλογής. Πρόσφατα, ωστόσο, αυτές οι ηχογραφήσεις έχουν δημοσιευθεί για το καλό όλων, στη μνήμη του μεγάλου αυτού ψάλτη και εκείνων που τον θαύμαζαν και έκαναν τεράστιες θυσίες, έτσι ώστε να αποκτήσουν αυτές τις ηχογραφήσεις.

Διδασκαλίες και ύφος  
Η πατριαρχική παιδαγωγική του Ιάκωβου, η οποία στο παρελθόν βασιζόταν στη μετάδοση ομιλητικής μνήμης, υπήρξε μια άλλη ιδιαιτερότητα, εκείνη του «χρόνου» και του τρόπου με τον οποίο μετριόταν, που κατάφερε να μεταδώσει σε έναν τουλάχιστον από τους λίγους μαθητές, που είχε την ευκαιρία να είναι διδασκόμενος του από νεαρή ηλικία (ο Στυλιανός Τσολακίδης, οι άλλοι είναι ο Κωνσταντίνος και ο Λεόντιος Βουδούρης). Άλλοι μαθητές που μελετούσαν σε μεταγενέστερη ηλικία (π.χ. ο Άγγελος Βουδούρης, ο Αναστάσιος Μιχαηλίδης «Σοβατζής», ο Κωνσταντίνος Πρίγγος, ο Γεώργιος Καρακάσης) ήταν επηρεασμένοι με πολλά από τα στοιχεία του μεγαλοπρεπούς πατριαρχικού ύφους του Ιάκωβου. Οι πολλοί τρόποι μέτρησης του «χρόνου» (ο οποίος δεν είναι ο «ρυθμός») και ο συνδυασμός των «αναλύσεων» (εξελίξεις ή «παραλλαγές») είναι αυτό που επιτρέπει σε έναν καλό ψάλτη, να ψάλλει ένα μοναδικό άσμα από πολλές απόψεις και που μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικές επιδόσεις, από εκείνους που δεν έχουν διδαχθεί από την Πατριαρχική μέθοδο. 

Παρόλο, που οι περισσότεροι ψάλτες της Κωνσταντινούπολης είχαν καλά διαστήματα και επιθέσεις (κάτι που δεν συμβαίνει με τους περισσότερους ψαλμούς σήμερα), το «πολιτικό ύφος» τους δεν πρέπει να συγχέεται με το «πατριαρχικό ύφος», όπου το ρεπερτόριο ήταν διαφορετικό, όχι μόνο στη σύνθεση (συνήθως σύντομης φύσεως) σε σύγκριση με μερικές κλασσικές εκδόσεις, αλλά από την άποψη της καταμέτρησης χρόνου («διαιρεμένος»), ενιαίου («μονόσημου»), απλού, ελεύθερου, καλλίφωνου, κ.τ.λ.. Παρ 'όλα αυτά, ο Ιάκωβος θα διδάξει αρχικά με τις κλασικές εκδόσεις και στη συνέχεια μόνο θα μεταδώσει στους μαθητές του τις συγκεκριμένες συνθέσεις που χρησιμοποιήθηκαν στην Πατριαρχική εκκλησία. 

Οι περισσότεροι από τους 14 Πατριάρχες καθώς και οι πολυάριθμοι ιεράρχες που έζησαν την ψαλτική σταδιοδρομία του Ιάκωβου, ήταν σταθεροί υποστηρικτές της παραδοσιακής ψαλμωδίας του. Εκείνοι που ήταν αμαθής έφτασαν μέχρι και να τον αντικαταστήσουν. Κατά τη διάρκεια αυτού του επεισοδίου και μετά τη συνταξιοδότησή του, ορισμένες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Χίος, πρότειναν να συνεισφέρουν στη σύνταξη του, ώστε να συνεχίσει να τους τιμά με το σοβαρό, ηγεμονικό και προσευχές του άσμα. 

Σύμφωνα με τον Άγγελο Βουδούρη, ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης ήταν ένα πρότυπο της ψαλτικής που αναγνώριζαν και σέβονταν οι περισσότεροι άλλοι ψάλτες, γεγονός που επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι θα συναντιόνταν στην πατριαρχική εκκλησία περίπου μία φορά το μήνα, ώστε να συνεχίσουν να επωφελούνται από τις γνώσεις του. Λίγοι ήταν οι ψάλτες που ήταν τόσο παραδοσιακοί. Τόσο ο Άγγελος Βουδούρης, όσο και ο Στυλιανός Τσολακίδης αναφέρουν τον παραδοσιακό Γεώργιο Μπίνακη (πρώτος ψάλτης του Αγίου Ιωάννη της Χίου στην Κωνσταντινούπολη, όπου έμποροι της Χίου, όπου πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του ψάλλοντας στη Μητρόπολη της Χίου,συνείσφεραν στην σύνταξη του). Από την άλλη πλευρά, πολλοί ήταν αυτοί που είχαν προσωπικές ιδέες για χειρόγραφα και συνθέσεις ασμάτων ως σύνολο (συμπεριλαμβανομένης και της χορωδιακής ψαλμωδίας), εκ των οποίων οι πιο διάσημοι ήταν ο Κωνσταντίνος Ψάχος και ο Νηλέας Καμαράδος.

Ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης σε αντίθεση με άλλες σχολές ψαλμωδίας (Γαλατά, Καμαράδου, κ.α.) 
Παρόλο που η ψαλμωδία του Ιάκωβου Ναυπλιώτη χαρακτηρίστηκε ως «μοναδική», θα μπορούσε να ταξινομηθεί σε αυτό που είναι κοινώς γνωστό ως «Πατριαρχικό ύφος». Αυτή ακριβώς η κατηγορία αποτελεί μέρος μιας τρέχουσας συζήτησης, δεδομένου ότι ορισμένοι μουσικολόγοι δεν θεωρούν ότι η Πατριαρχική ψαλμωδία κατά τη δεκαετία του 1800 είναι παρόμοια με εκείνη που υπήρχε πριν από την πτώση της Κωνσταντινούπολης (1453). Παρά τα ανωτέρω, ο καλύτερος εκπρόσωπος του «Πατριαρχικού ύφους», όπως αναφέρεται από τον Βουδούρη, ήταν ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης. 

Στα έργα του, ο Άγγελος Βουδούρης παραμένει πολύ επικριτικός και ανάλογα με το θέμα στο οποίο επικεντρωνόταν, θα περιέγραφε ένα δεδομένο ψάλτη ως παραδοσιακό κατά περιόδους, ενώ μη παραδοσιακό σε άλλους. Ενδεικτικό παράδειγμα, είναι η υποτιθέμενη αντιπαλότητα μεταξύ της «Σχολής του Γαλατά» [που επικεντρώνεται στον Γεώργιο Ραιδεστηνό Β '(1870) και διαιωνίζεται από το γιο του Νικόλαο Ραιδεστηνό] και την Παλαιά Πατριαρχική Σχολή, όπως εκπροσωπείται από τον δάσκαλο του Ιάκωβου, το Νικόλαο Στογιάνοβιτς. Αν και κάποιες δυσάρεστες σκηνές μεταξύ του Γεωργίου Ραιδεστηνού Β' και του Νικολάου Στογιάνοβιτς θα μπορούσαν να ερμηνευθούν ως σύγκρουση μεταξύ των δύο σχολών, οι διαφορές μεταξύ τους ήταν μικρές και η απόδειξη είναι ότι ο Βουδούρης ισχυρίζεται αλλού ότι ο Γεώργιος Μπινάκης (φοιτητής της αποκαλούμενης «Σχολής του Γαλατά») ήταν ένας εξαιρετικός και παραδοσιακός ψαλτής, μια τέτοια αναφορά που ήταν πολύ σπάνια στα απομνημονεύματά του. Περαιτέρω απόδειξη, είναι ότι ο Στυλιανός Τσολακίδης, μαθητής του Ιακώβου, αναγνώρισε πατριαρχικά ακούσματα στη ψαλμωδία του Αλέξανδρου Μαρδά (φοιτητής του Νικολάου Χατζησταμάτη, φοιτητή του Γεωργίου Μπινάκη, τον οποίο και ο Στυλιανός είχε ως δάσκαλο). 

Οι διαφορές μεταξύ του «Πατριαρχικού ύφους» του Ιάκωβου Ναυπλιώτη και της σχολής «Καμαράδου» (όπως εκπροσωπείται από τον Νηλέα Καμαράδο και το μαθητή του Αντώνιο Συρκά και τους ακόλουθους τους, όπως ο αείμνηστος Γεώργιος Συρκάς και ο σημερινός Άρχων Πρωτοψάλτης του Καναδά, Κωνσταντίνος Λαγούρος) ήταν ελαφρώς μεγαλύτερη και οι κριτικές του Άγγελου Βουδούρη περιορίστηκαν στη γνώση, του πώς και πότε θα έπρεπε να ψάλλονται οι ύμνοι. 

Όσον αφορά το «Πατριαρχικό ύφος» του Ιακώβου Ναυπλιώτη και αυτό που αργότερα έγινε γνωστό ως η σχολή του «Σίμωνα Καρά», ο Άγγελος Βουδούρης, σε αντίθεση με τις προαναφερθείσες σχολές, αναφέρει τη μονομερή άποψη του Ιάκωβου όσον αφορά τη μουσική, παρόλο που δόθηκε αξία στις προθέσεις και τις πρωτοβουλίες του Καρά.

Ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης για τον Σίμωνα Καρά 
Ο Ιάκωβος συναντήθηκε και άκουσε τον Σίμων Καρά, μουσικό ερευνητή του οποίου οι ιδέες και το στυλ ψαλμωδίας είναι γνωστές παγκοσμίως, αλλά αμφισβητείται από πολλούς (συγκεκριμένα από την Ένωση Υπερμάχων) στην Ελλάδα.  Ο Σίμων Καράς είναι ένας από τους λίγους μουσικούς που ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης, ο οποίος ήταν κατά τα άλλα πολύ λιγομίλητος, ακόμα και με τον αριθμό των λέξεων που είπε, επικρίνει κατηγορηματικά λέγοντας τα εξής: 

Η γνώμη του Ιάκωβου Ναυπλιώτη βρίσκεται στο κέντρο μίας φλεγόμενης σημερινής διαβούλευσης, καθώς ο Σίμωνας Καράς είχε συλλέξει πληροφορίες σχετικά με την προφορική παράδοση, κατά τον ίδιο τρόπο όπως και άλλοι διάσημοι μουσικολόγοι της εποχής του (για παράδειγμα, ο Σπυρίδων Περιστέρης στην Αθήνα και ο Καλλίνικος Θεόδουλος στην Κύπρο). Παρά τη διεθνή αναγνώριση των μουσικολογικών θέσεων του Σίμωνα Καρά, οι οποίες αναγγέλλονται από πολλούς από τους μαθητές και τους οπαδούς του, πολλοί είναι εκείνοι που κρέμονται στη γνώμη του Ιάκωβου, δεδομένης της υπεροχής του στην εξάσκηση της ψαλτικής τέχνης.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Ιάκωβος Ναυπλιώτης 

 Σεραφείμ Φαράσογλου: Βιογραφία και ηχογραφήσεις στην σελίδα του Πατριαρχείου
 Σεραφείμ Φαράσογλου: Βιογραφία και ηχογραφήσεις στη σελίδα του Πατριαρχείου (αγγλικά)
 Ηχογραφήσεις και βιογραφία (αγγλικά και ελληνικά)
 Ιάκωβος Ναυπλιώτης: Το παλιό πατριαρχικό σχολείο (φοιτητές και οπαδοί) (αγγλικά και ελληνικά)
 Θεόδωρος Β. Βασιλείου: Βιογραφία και ηχογραφήσεις

Ο μαθητής του, Άγγελος Βουδούρης 

 Βιογραφία και δημοσιεύσεις (αγγλικά και ελληνικά)
 Έκδοση φαξ του χειρόγραφου του Άγγελου Μπουδούρη 
 Μετάφραση αποσπασμάτων από τα βιβλία του Άγγελου Μπουδούρη (Αναλογικό): 

 «Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική»
 «Μουσικολογικά απομνημονεύματα»
 «Αναθεώρηση μουσικής»

Πληροφορίες για τη ζωντανή παράδοση των βυζαντινών ψαλμωδιών 

 Melodos: προβολή ψαλτικής μουσικής και βιντεοσκοπημένου βίντεο (ορχηστρική έκδοση)
 Δωρεάν πρόγραμμα Psaltic OCR 
 MontrealPsaltiki Αγγλικά, Ελληνικά 
 Αναλογικά Αγγλικά, Ελληνικά 
 ieropsaltis.com Αγγλικά, Ελληνικά
 Πολλά υλικά στην ψαλτική 

Μουσικοί της βυζαντινής μουσικής
Ψάλτες