Ταραντισμός

Ως ταραντισμός ( tarantismo, ή tarantolismo) θεωρείται ενα φαινόμενο επιληπτικής υστερίας. Με βάση τις ευρέως διαδεδομένες πεποιθήσεις  στην αρχαιότητα στην περιοχή της μεσογείου και, πιο πρόσφατα, στη νότια Ιταλία, θα μπορούσε να προκληθεί από το δάγκωμα της αράχνης.

Αυτό το ψυχοπαθολογικό πλαίσιο χαρακτηρίζεται από μια γενική αδιαθεσία και αόριστα ψυχιατρικά συμπτώματα παρόμοια με αυτά της επιληψίας ή της υστερίας. Τα συμπτώματα είναι θόλωση της συνείδησης και συναισθηματικές διαταραχές.

Οι σχετικές αράχνες 

Οι αράχνες που προκαλούσαν το φαινόμενο του ταραντισμού ήταν κυρίως δύο, η μεσογειακή Μαύρη χήρα (Latrodectus tredecimguttatus), από την οποία το δάγκωμα είναι σχεδόν ανώδυνο, αλλά πολύ επικίνδυνο, εξαιτίας του του δηλητηρίου της Μαύρης χήρας που αποτελείται από νευροτοξίνες, και η ταραντούλα (Lycosa tarantula), που χαρακτηρίζεται απο εντυπωσιακή όψη, από το επώδυνο δάγκωμα, αλλά σχεδόν ακίνδυνο.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι πολλές πηγές αναφέρουν το όνομα, Lycosa tarentula, αν και ο on line κατάλογος του Norman Platnick - που είναι πιστός στην ονοματολογία αραχνών - αναφέρει το όνομα Lycosa tarantula , το οποίο είναι επιστημονικά σωστό.

Τα θύματα ήταν συνήθως γεωργοί που δούλευαν στους φυσικούς οικοτόπους αυτών των αραχνών.

Το γενικό πλαίσιο του φαινομένου 
Το φαινόμενο του ταραντισμού, ωστόσο, συμμετέχει σε ένα ιδεολογικό σύστημα πολύπλοκο και αρχαίο, παρόν μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες σε διάφορες περιοχές της νότιας Ιταλίας και της  Ισπανίας, και ιδιαίτερα στην Απουλία και στην επαρχία Ματέρα, ενδεχομένως έχει εκλείψει σε όλες της τις μορφές και πλέον δεν αναφέρεται εδώ και πολλά χρόνια.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η εμφάνιση των "συμπτωμάτων" του ταραντισμού (συνήθως σε νεαρές γυναίκες σε ηλικία γάμου, και κατά τη θερινή περίοδο) έβρισκε απάντηση στη συμμετοχή μιας ομάδας ανθρώπων σε ένα πολύπλοκο τελετουργικό, μια θεραπεία στο σπίτι, χρησιμοποιώντας μια ειδική συσκευή ρυθμική και μουσική, χορευτική και χρωματισμένη, εκτός από αντικείμενα και τελετουργικούς χόρους, κατάφερνε να φέρει τη θεραπεία στο ατόμο που πάσχει. Κυκλικά κάθε χρόνο, συνήθως στις αρχές του καλοκαιριού, και για πολλά χρόνια συνεχώς μέχρι την πλήρη επούλωση, το πρόβλημα χαρακτηρίστηκε από μια συγκεκριμένη και σοβαρή μορφή πάθησης εσωτερική κι εξωτερική που θα μπορούσε να θεραπευτεί, ακόμη και -μεχρι πριν χρόνια- με αυτή την ιεροτελεστία.

Όσοι συμμετείχαν σε αυτό το ιδεολογικό σύστημα χαρακτήριζαν ως "ταραντάτο" τον παθούντα, με την πεποίθηση ότι το κακό προήλθε από το δηλητηριώδες δάγκωμα της taranta, συμβολικό ζώο και μη ταυτισμένο ζωολογικά με οποιοδήποτε είδος αραχνοειδούς εντόμου ή ερπετού που υπάρχει στην πραγματικότητα, όπως αναφέρει και το 1959 ο εθνολόγος Ernesto de Martino στην περίφημη εθνογραφική μονογραφία "Η Γη της Μεταμέλειας", ένα θεμελιώδες κείμενο, προκειμένου να εντάξει σωστά αυτό το πολιτιστικό και θρησκευτικό φαινόμενο.

Ο ταραντισμός είναι ένα φαινόμενο με το οποίο έρχονται αντιμέτωποι διαφορετικές σχολές και ειδικότητες: η εθνολογία, η ψυχολογία, η ιστορία των θρησκειών, η μυθολογία, η αισθητική, η ιατρική, η πολιτιστική ανθρωπολογία, η εθνομουσικολογία, η ζωολογία, η ψυχιατρική. Οι προσπάθειες για την κατανοήση του πολύπλοκου φαινομένου δεν μπορούν, ωστόσο, να διαχωριστούν από την ισχυρή διεπιστημονική προσέγγιση, η οποία δεν εξαντλείται στην ανάλυση των ιατρικών-διαγνωστικών το οποίο προσδιορίζει το χαρακτήρα μιας ψυχοπαθολογίας, ουτε απο τον χαρακτηρισμό πως ο ταραντισμός είναι αποτέλεσμα της άγνοιας και της ευπιστίας του λαού.

Θρύλος 
Σύμφωνα με το μύθο, η ταραντούλα με το δάγκωμά της θα μπορούσε να προκαλέσει μια κρίση υστερίας. Η λαϊκή παράδοση αναφέρει ότι μερικοί μουσικοί ήταν σε θέση, με τη μουσική τους, να θεραπεύσουν ή τουλάχιστον να ανακουφίσουν τον παθούντα. Μέσα από μια μουσική η οποία θα μπορούσε να διαρκέσει μέρες, προσπαθούσαν να βρούν το συνδυασμό των κραδασμών με τις νότες των οργάνων τους. Χρησιμοποιούνται διάφορα όργανα, ειδικά το ταμπουρέλο.
Ακόμα και σήμερα χρησιμοποιουνται γνωστες εκφράσεις αστεΐσμού ή μομφής "έχει το τσίμπημα της ταραντούλας;" απευθύνεται κυρίως σε παιδιά σε ζωηρά ή άτομα που είναι ιδιαίτερα ανήσυχος.

Ιστορία 
Η λατινική λέξη taranta ή tarantula δεν προκύπτει, όπως πιστεύεται, από την κλασική λατινική, αλλά αντίθετα, οι πρώτες μαρτυρίες την τοποθετούν στη μεσαιωνική λατινική. Μια από τις πιο αρχαίες αναφορές σε ένα ζώο με αυτό το όνομα,που δεν θα μπορούσε να προσδιοριστεί καλύτερα, συναντάται στο Ιστορία των Αποστολών στην Ιερουσαλήμ του Alberto E'uense, όπου αναφέρει πως ο στρατός των σταυροφόρων που είχε κατασκηνώσει στο ποτάμι Ελεύθερος (σήμερα ονομάζεται Nahr el-Kebir, Συρία), υπέφερε πολύ απο το μαρτύριο του τσιμπήματος από τις ταράντες που ζούσα στις ακτές της λίμνης. Στο XI αιώνα, ο Goffredo Malaterra , και ο Alberto di Aix, αναφέρονται στην παρουσία των αραχνών σε σχέση με την πολιορκία του Παλέρμο, το επεισόδιο σημειώθηκε κατά το δεύτερο μισό του ενδέκατου αιώνα.

Δεν υπάρχουν, ως εκ τούτου, στην αρχή, ούτε αναφορές στην Puglia, ούτε ταύτιση ορισμένων από τις ταραντούλες με μια αράχνη, εκτός απο από το γεγονός ότι είναι ένα ζώο με ένα δηλητηριώδες δάγκωμα που ζει στη γη. Για τα υπόλοιπα, η ασάφεια του ονόματος φαίνεται να έχει εξαπατήσει ακόμα και τις πρώτες επιστημονικές κοινότητες, και απόδειξη αυτού είναι το γεγονός ότι ο Linnaeus, στην ταξινόμηση των ζωντανών ειδών του 1758, που έγινε το πρότυπο για το διωνυμικό όνομα που είναι σε χρήση ακόμα και σήμερα, έδωσε αυτό το όνομα τόσο σε ένα ερπετό (Tarentola mauritanica, η κοινή geco μεσογειακή και, επιπλέον, είναι ακίνδυνο), όσο και σε μια αράχνη (Lycosa tarantula ή αράχνη-λύκο).

Όσον αφορά στην ετυμολογία, διαπιστώνεται ωστόσο, ότι η taranta με το υποκοριστικό ταραντούλα είναι λέξεις, ιταλικής προέλευσης, λόγω του τοπωνυμίου Τάρας, γνωστή σήμερα και ως Τάραντα: Η Απουλία φαίνεται πως εξακολουθεί να έχει κεντρικό ρόλο στη γένεση του λήμματος.

Η διατριβή De venenis της Φλωρεντίας του Cristoforo degli Onesti (δεύτερο μισό του τεταρτου αιώνα) έχει ένα κεφάλαιο, De morsu tarantulae οπου εχει μια αναφορα απο το De Martino, η οποια φαίνεται να είναι η πιο αρχαία αναφορά στον ταραντισμό ως σύνδρομο δηλητηρίασης λόγω του τσιμπήματος από ένα ζώο, πραγματικό ή φανταστικό.

Ο ταραντισμός χαρακτηρίζεται ως ιστορικό φαινόμενο, θρησκευτικό, παγανιστικό, που χαρακτηρίζει τη νότια Ιταλία, και ιδίως την Απουλία από το Μεσαίωνα; η οποία έζησε μια ευτυχισμένη περίοδο μέχρι το δέκατο όγδοο αιώνα, αλλά με μια πτώση τον ΧΙΧ αιώνα, μια αργή και αναπόφευκτη παρακμή. Τα πιο συχνά θύματα του ταραντισμού ήταν γυναίκες, όπως και κατά την εποχή της συγκομιδής, η συγκομιδή σίτου ήταν οι πιο εκτεθειμένες στον κίνδυνο της αόρατης αράχνης.

Μέσα από τη μουσική και το χορό ήταν δυνατή, ωστόσο, η θεραπεία στους παθούντες, δημιουργώντας ένα πραγματικό εξορκισμό με μουσικό χαρακτήρα. Κάθε φορά που ένα άτομο παρουσίαζε τα συμπτώματα που σχετίζονται με τον ταραντισμό, οι οργανοπαίχτες: το ταμπουρέλο και το βιολί, το ακορντεόν, η φυσαρμόνικα και άλλα μουσικά όργανα ήταν στο σπίτι του ταραντάτου ή στην κεντρική πλατεία της πόλης. Οι μουσικοί άρχισαν να παίζουν πίτσικα (pizzica) ή ταραντέλα (tarantella), μουσική με ξέφρενο ρυθμό, και το άτομο άρχιζε να χορεύει και να ουρλιάζει για ώρες μέχρι να εξαντληθεί. Υπηρχε η πεποίθηση ότι, στην πραγματικότητα, καταναλώνοντας την ενέργειά τους όλη στο χορό, ακόμη και η ταραντούλα θα καιγόταν και θα υπέφερε μέχρι να καταστραφεί. Ωστόσο, στην τελετή εξορκισμού χρησιμοποιούσαν επίσης μουσική με αργό ρυθμό και μελαγχολική μελωδία.

Με τον μύθο είναι δυνατόν να συνδέεται μια εξήγηση αυστηρά επιστημονική: ο ξέφρενος χορός και η επιτάχυνση του κτύπου της καρδιάς, προκαλούν την έντονη εφίδρωση και την απελευθέρωση των ενδορφινών, ευνοεί την αποβολή του δηλητηρίου και βοηθά στην ανακουφιση  απο τον πόνο που προκαλείται από το τσίμπημα της αράχνης, και παρόμοια έντομα. Δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο ότι ο χορός είχε αρχικά χρησιμοποιηθεί ως μια πραγματική θεραπεία, στην οποία αργότερα προστέθηκαν θρησκευτικές και αποκρυφιστικες προεκτάσεις.

Όπως συμβαίνει συχνά στις τελετές με με μαγικο και δεισιδαιμονικό χαρακτήρα, ακόμη και σε αυτή την περιπτωση εχει γινει προσπαθεια να δωθει μια περιορισμένη χριστιανική "εξήγηση", ωστόσο αυτό συμβαινει μόνο στην περιοχή του Λέτσε (Lecce) οπου  ο Αγιος Παύλος, θεωρείται ο προστάτης αυτών που έχουν τσιμπηθεί από ένα δηλητηριώδες ζώο, είναι σε θέση να τους θεραπεύσει λόγω της επίδρασης της χάριτος. Η επιλογή του αγίου δεν είναι τυχαία, όπως και στο βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων (Πράξεις. 28:3-5) λέει πως επέζησε του δηλητήριου του φιδιού στο νησί της Μάλτας.

Η προσπάθεια της χρηστιανοποιησης τουταραντισμου δεν πέτυχε πλήρως. Στην πραγματικότητα, κατά τη διάρκεια της αλλοιωμενης συνειδησιακης καταστασης οι γυναίκες παθουσες εκτίθονταν σε μια συμπεριφορά άσεμνη, όπως η μίμηση της σεξουαλική επαφής ή την ούρηση στους βωμούς. Για αυτούς τους λόγους, η εκκλησία του Αγίου Παύλου της Galatina (LE), όπου οι παθούντες πηγαιναν να πιούν το ιερό νερό από το πηγάδι του παρεκκλησίου βεβηλωθηκε και ο Αγίος Παύλος, απο προστάτης των δηλητηριασμενων, άρχισε να αναφέρεται ως ο άγιος της σεξουαλικότητας.

Σε σχέση με το υψηλό Σαλέντο, το ταραντίνο και το νότιο τμήμα, φαίνεται ότι η λατρεία του Αγίου Παύλου δεν ήταν πολύ δημοφιλής, αλλά ο ταραντισμός είχε διατηρησει περισσότερο τον παγανιστικό χαρακτήρα. Όταν το άτομο ειχε προσβληθεί από το τσίμπημα θεραπευόταν κάνοντας μια διαδρομη που λεγοταν tarantolesco: γυριζε συνοδευομενο απο τους μουσικους στο μερος οπου θεωρειτω πως το ατομο προσβληθηκε κι εκει χορευε και τον τελευταιο χορο για τη χρονια. 

Το φαινόμενο του ταραντισμού, έσβησε σταδιακά και επέζησε μόνο σε ορισμένες περιοχές της πόλης: Λέτσε, τον Τάραντα και το Μπρίντιζι. Ήταν διαδεδομένη στην επαρχία του Λέτσε, Μπρίντιζι, Τάραντα, στα νότια του Μπάρι, στην Γκαργκάνο και στην επαρχία της Ματέρα.

Το τελετουργικό 
Το τελετουργικό του ταραντισμού συνδυάζει κάποια στοιχεία του παγανισμού που είναι χαρακτηριστικό των αρχαίων κοινωνιών, τα εν λόγω στοιχεία από την καθολική θρησκεία.

Ο εξορκισμός αρχίζει όταν ο παθον νιώσει πρώτη φορά τα συμπτώματα του ταραντισμού, και καλεί τους μουσικούς να παίξουν pizzica. Με το που ακούγεται η μουσική, το άτομο αρχίζει ένα άγριο χορό που σε αυτή τη φάση της τελετής χρησιμεύει για τον προσδιορισμό του τύπου της ταραντουλας απο την οποία έχει δηλητηριαστεί (για παράδειγμα, διακρίνει το "taranta libertina", la "taranta triste e muta", la "taranta tempestosa", la "taranta d'acqua").

Η ταραντούλα θα μπορούσε επίσης να προσδιορίζεται με τα φίδια ή τους σκορπιούς.
Μετά από αυτή τη φάση διαγνωσης, αρχίζει μια φάση "χρωματική", στην οποία το ατομο προσελκύεται από τα ρούχα των ανθρώπων που το περιβάλλουν (συχνά απο τα μαντήλια), των οποίων το χρώμα πρέπει να ταιριάζει με το χρώμα της taranta που έχει χυσει το δηλητήριο. Αυτή η έλξη είναι που εκδηλώνεται κατά καιρούς τόσο βίαια και επιθετικά.
Η περίμετρος του τελετουργικού όχι μόνο περιβάλλεται από χρωματιστά μαντήλια, αλλά και από πράγματα που ζητά αποκλειστικά το άτομο, τα οποία θα μπορούσαν να είναι κάδοι γεματοι με νερο, γλάστρες με αρωματικά βότανα, σχοινιά, καρέκλες, κλίμακες, σπαθιά , και περισσότερα.
Στη συνέχεια ξεκινά η φάση του χορού , στην οποία ο παθον εκδηλωνει τα συμπτωματα που μπορεί να είναι επιληψία, καταθλιψη μελαγχολία ή ψευδο-ληθαργος. Κατά τη φάση αυτή, ο ασθενής εγκαταλείπει τον εαυτό του στους σπασμούς, παιρνει στάσεις με τις οποιες απομονώνεται από το περιβάλλον και υιοθετεί στάσεις με το οποίο ταυτίζεται με την taranta.

Το τελετουργικό τελειώνει όταν το άτομο ποδοπατά συμβολικά την taranta, προκειμένου να τονίσει την ίαση από την ασθένεια.

Ο ταραντισμός σήμερα 
Η παράδοση του ταραντισμού επέζησε κατά κάποιο τρόπο μέχρι τις μέρες από τον εξορκισμό στις 29 Ιουνίου στην εκκλησία του Αγίου Παύλου στην Γαλατίνα. Ωστόσο εκλείπουν σταδιακά οι ομαδικές συμμετοχές κι μειώνεται όλο και πιο πολύ ο αριθμός των ατόμων που θα πάνε στην εκκλησία για να δημιουργήσουν το τελετουργικό. Το περιεχόμενο στο οποίο διαδραματίζεται ο εξορκισμός έχει αλλάξει ριζικά: δεν συμμετέχει σύσσωμη η κοινότητα προκειμένου να μοιραστεί αυτή την εμπειρία αλλά μόνο κάποιοι επισκέπτες που κοιτούν από περιέργεια αρκετά μακριά από την τελετουργική ατμόσφαιρα.

Τα τελευταία χρόνια λαμβάνει χώρα η θεατρική και αναμνηστική παρουσίαση του χορού των ταραντάτων, από κάποια γκρουπ μουσικών και πολιτιστικές οργανώσεις. Τις χρονιές 1999 και 2000 παραδοσιακοί μουσικοί που συμμετέχουν στο είδος της ταραντέλας, και συγκεκριμένα στης pizzica, έχουν επιστρέψει στο προσκήνιο έχοντας πολλούς ακόλουθους. Αυτή η αναβίωση των αρχαίων πολιτιστικών γνωρισμάτων ενταγμένοι με ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο είναι ένα κλασικό παράδειγμα «λαϊκής αναβίωσης», όπως ορίζεται από τον ανθρωπολόγο Τύλιο Σεπίλι. Χάρη σε αυτή την νέα πολιτισμική πρόταση το φαινόμενο του ταραντισμού κέρδισε ένα ευρύ κοινό ακόμα και έξω από τα σύνορα του Σαλέντο.

Σημειώσεις

Δείτε επίσης
 Χορεομανία

Εθνομουσικολογία
Τελετουργικά