Συμβάσεις της Χάγης του 1899 και του 1907

Οι Συμβάσεις της Χάγης του 1899 και του 1907 είναι σειρά διεθνών συνθηκών και δηλώσεων που αποτέλεσαν αντικείμενο διαπραγμάτευσης σε δύο διεθνείς ειρηνευτικές διασκέψεις στη Χάγη της Ολλανδίας. Μαζί με τις Συμβάσεις της Γενεύης, οι Συμβάσεις της Χάγης συγκαταλέγονται στις πρώτες επίσημες ανακοινώσεις των νόμων του πολέμου και των εγκλημάτων πολέμου στο σώμα του κοσμικού διεθνούς δικαίου. Μια τρίτη διάσκεψη είχε σχεδιαστεί για το 1914 και αργότερα επαναπρογραμματίστηκε για το 1915, αλλά δεν έλαβε χώρα λόγω της έναρξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ιστορικά στοιχεία
Οι Συμβάσεις της Χάγης του 1899 και του 1907 ήταν οι πρώτες πολυμερείς συνθήκες που αφορούσαν τη διεξαγωγή πολέμου και βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό στον κώδικα Λίμπερ, ο οποίος υπογράφηκε και εκδόθηκε από τον Αμερικανό πρόεδρο Αβραάμ Λίνκολν προς τις δυνάμεις της Ένωσης στις 24 Απριλίου 1863, κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου. Ο κώδικας Λίμπερ ήταν ο πρώτος επίσημος περιεκτικός κωδικοποιημένος νόμος που θέσπισε κανονισμούς για τη συμπεριφορά σε περιόδους επιβολής στρατιωτικού νόμου. Αφορούσε την προστασία των πολιτών και της ιδιοκτησίας και την τιμωρία των εγκλημάτων, τους λιποτάκτες, τους αιχμάλωτους πολέμου, τους ομήρους και τις λεηλασίες, τους αντάρτες, τους κατασκόπους, τις εκεχειρίες και τις ανταλλαγές κρατουμένων, την απαγόρευση των πρώην επαναστατικών στρατευμάτων, τις συνθήκες οποιασδήποτε ανακωχής και τον σεβασμό της ανθρώπινης ζωής, τη δολοφονία και τη δολοφονία στρατιωτών ή πολιτών σε εχθρικό έδαφος και το καθεστώς των ατόμων που εμπλέκονται σε κατάσταση εμφυλίου πολέμου ενάντια στην κυβέρνηση. Ως εκ τούτου, ο κώδικας θεωρήθηκε ευρέως ως η καλύτερη σύνοψη των πρώτων νόμων και εθίμων του πολέμου τον 19ο αιώνα και έγινε ευπρόσδεκτος και υιοθετήθηκε από στρατιωτικά ιδρύματα άλλων εθνών. Η Δήλωση των Βρυξελλών του 1874 (η οποία δεν υιοθετήθηκε ποτέ από όλα τα μεγάλα έθνη) απαριθμεί 56 άρθρα που αντλούν το περιεχόμενο τους από τον κώδικα Λίμπερ. Πολλοί από τους κανονισμούς των Συμβάσεων της Χάγης δανείστηκαν σε μεγάλο βαθμό μέρος από τον κώδικα Λίμπερ.

Περιεχόμενο
Και οι δύο διασκέψεις περιλάμβαναν διαπραγματεύσεις σχετικά με τον αφοπλισμό, τους νόμους του πολέμου και τα εγκλήματα πολέμου. Μια σημαντική προσπάθεια και στις δύο διασκέψεις ήταν η δημιουργία ενός δεσμευτικού διεθνούς δικαστηρίου για την υποχρεωτική διαιτησία για την επίλυση διεθνών διαφορών, που κρίθηκε απαραίτητο για την αντικατάσταση του θεσμού του πολέμου. Η προσπάθεια αυτή, ωστόσο, απέτυχε και στις δύο διασκέψεις. Αντίθετα, δημιουργήθηκε ένα εθελοντικό φόρουμ διαιτησίας, το Μόνιμο Διαιτητικό Δικαστήριο. Οι περισσότερες από τις παρούσες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ρωσίας, της Γαλλίας, της Κίνας και της Περσίας, ήταν υπέρ μιας διαδικασίας δεσμευτικής διεθνούς διαιτησίας, αλλά η διάταξη απαξιώθηκε από μερικές χώρες, όπως η Γερμανία.

Σύμβαση της Χάγης του 1899

Η Πρώτη Διάσκεψη της Χάγης έλαβε χώρα μετά από πρόταση, στις 24 Αυγούστου 1898, του Ρώσου Τσάρου Νικόλαου Β΄. Ο Νικόλαος και ο κόμης Μιχαήλ Νικολάεβιτς Μουραβιόφ, ο υπουργός Εξωτερικών του, συνέβαλαν στην έναρξη της διάσκεψης. Η διάσκεψη ξεκίνησε στις 18 Μαΐου 1899, ημέρα γενεθλίων του Τσάρου. Οι συνθήκες, οι δηλώσεις και η τελική πράξη της διάσκεψης υπογράφηκαν στις 29 Ιουλίου του ίδιου έτους και τέθηκαν σε ισχύ στις 4 Σεπτεμβρίου 1900. Η Σύμβαση της Χάγης του 1899 αποτελείται από τρεις βασικές συνθήκες και τρεις πρόσθετες δηλώσεις:

(I): Σύμβαση για την επίλυση των διεθνών διαφορών στο πλαίσιο του ειρηνικού καθεστώτος

Η σύμβαση αυτή περιελάμβανε τη δημιουργία του Μόνιμου Διαιτητικού Δικαστηρίου, το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερα. Το τμήμα επικυρώθηκε από όλες τις μεγάλες δυνάμεις και από πολλές μικρότερες δυνάμεις - συνολικά 26 υπογράφοντες, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, της Αυστροουγγαρίας, του Βελγίου, της Κίνας, της Δανίας, της Ισπανίας, των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, του Μεξικού, της Γαλλίας, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας, της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Ιαπωνίας, του Λουξεμβούργου, του Μαυροβουνίου, των Κάτω Χωρών, της Περσίας, της Πορτογαλίας, της Ρουμανίας, της Ρωσίας, της Σερβίας, του Σιάμ, της Σουηδίας και της Νορβηγίας, της Ελβετίας, της Τουρκίας και της Βουλγαρίας.

(II): Σύμβαση σχετικά με τους νόμους και τα έθιμα του χερσαίου πολέμου

Αυτή η ογκώδης σύμβαση περιέχει τους νόμους που πρέπει να χρησιμοποιούνται σε όλους τους πολέμους επί ξηράς ανάμεσα στους υπογράφοντες. Καθορίζει τη μεταχείριση των αιχμαλώτων πολέμου, περιλαμβάνει τις διατάξεις της Σύμβασης της Γενεύης του 1864 για τη μεταχείριση των τραυματιών και απαγορεύει τη χρήση δηλητηρίων, τη δολοφονία εχθρικών στρατιωτικών που έχουν παραδοθεί, η λεηλασία πόλης ή τόπου και η επίθεση ή βομβαρδισμός απροστάτευτων πόλεων ή κατοικιών. Οι κάτοικοι των κατεχομένων εδαφών δεν μπορούν να αναγκαστούν να στρατολογηθούν εναντίον της χώρας τους και απαγορεύεται η συλλογική τιμωρία. Η σύμβαση επικυρώθηκε από όλες τις μεγάλες δυνάμεις που αναφέρθηκαν παραπάνω.

(III): Σύμβαση για την προσαρμογή του θαλάσσιου πολέμου στις αρχές της Σύμβασης της Γενεύης της 22ας Αυγούστου 1864

Αυτή η σύμβαση προβλέπει την προστασία των σηματοδοτημένων νοσοκομειακών πλοίων και υποχρεώνει την αντιμετώπιση των τραυματιών και ναυαγών ναυτικών όλων των εμπόλεμων μερών. Και αυτή κυρώθηκε από όλες τις μεγάλες δυνάμεις.

(IV,1): Δήλωση σχετικά με την απαγόρευση της έκλυσης βλημάτων και εκρηκτικών από αερόστατα ή άλλες νέες ανάλογες μεθόδους

Η δήλωση αυτή προβλέπει ότι, για περίοδο πέντε ετών, σε κάθε πόλεμο μεταξύ των υπογράφοντων δυνάμεων, δεν θα εκτοξεύονται βλήματα ή εκρηκτικά από αερόστατα «ή άλλες νέες μεθόδους παρόμοιας φύσης». Η δήλωση επικυρώθηκε από όλες τις μεγάλες δυνάμεις που αναφέρθηκαν παραπάνω, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

(IV,2): Δήλωση σχετικά με την απαγόρευση της χρήσης βλημάτων με μοναδικό αντικείμενο την εξάπλωση ασφυκτικών δηλητηριωδών αερίων

Αυτή η δήλωση αναφέρει ότι, σε κάθε πόλεμο μεταξύ υπογράφοντων δυνάμεων, αυτές θα απέχουν από τη χρήση βλημάτων «που έχουν ως μοναδικό στόχο τη διάχυση ασφυξιακών ή επιβλαβών αερίων». Επικυρώθηκε από όλες τις μεγάλες δυνάμεις, εκτός από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

(IV,3): Δήλωση σχετικά με την απαγόρευση της χρήσης σφαιρών που μπορούν εύκολα να επεκταθούν ή να αλλάξουν μορφή μέσα στο ανθρώπινο σώμα όπως σφαίρες με σκληρό κάλυμμα που δεν καλύπτουν πλήρως τον πυρήνα ή που περιέχουν εσοχές

Αυτή η δήλωση αναφέρει ότι, σε κάθε πόλεμο ανάμεσα στις υπογράφουσες δυνάμεις, αυτές θα απέχουν από τη χρήση «σφαιρών που επεκτείνονται ή ισοπεδώνονται εύκολα στο ανθρώπινο σώμα». Το γεγονός αυτός απαγόρευσε άμεσα τις σφαίρες με απαλή άκρη και τις σφαίρες με «σταυρωτές άκρες». Επικυρώθηκε από όλες τις μεγάλες δυνάμεις, πλην των Ηνωμένων Πολιτειών.

Σύμβαση της Χάγης του 1907

Η Δεύτερη Διάσκεψη της Χάγης, το 1907, κατέληξε σε συμβάσεις που περιελάμβαναν μόνο ελάχιστες σημαντικές βελτιώσεις από τη Σύμβαση του 1899. Ωστόσο, η συνάντηση των μεγάλων δυνάμεων προεικόνισε τις μετέπειτα απόπειρες διεθνούς συνεργασίας του 20ού αιώνα.

Η δεύτερη διάσκεψη συγκλήθηκε κατόπιν εισήγησης του προέδρου των ΗΠΑ Θεόδωρου Ρούζβελτ το 1904, αλλά αναβλήθηκε λόγω του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ιαπωνίας. Η Δεύτερη Ειρηνευτική Διάσκεψη πραγματοποιήθηκε από τις 15 Ιουνίου έως τις 18 Οκτωβρίου 1907. Σκοπός του συνεδρίου ήταν να επεκταθεί η σύμβαση της Χάγης του 1899, τροποποιώντας ορισμένα μέρη και προσθέτοντας νέα θέματα. Συγκεκριμένα, το συνέδριο του 1907 εστίασε κυρίως στις ναυμαχίες. Οι Βρετανοί προσπάθησαν να εξασφαλίσουν τον περιορισμό των εξοπλισμών, αλλά αυτές οι προσπάθειες υπερνικήθηκαν από τις άλλες δυνάμεις, υπό την ηγεσία της Γερμανίας, οι οποίες φοβούνταν μια βρετανική προσπάθεια ώστε να σταματήσει η ανάπτυξη του γερμανικού στόλου. Η Γερμανία απέρριψε επίσης προτάσεις για υποχρεωτική διαιτησία. Ωστόσο, το συνέδριο διεύρυνε τον μηχανισμό εθελοντικής διαιτησίας και θέσπισε συμβάσεις που ρύθμιζαν τη συλλογή χρεών, τους κανόνες του πολέμου και τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ουδέτερων.

Οι συνθήκες, οι δηλώσεις και η τελική πράξη της Δεύτερης Διάσκεψης υπογράφηκαν στις 18 Οκτωβρίου 1907 και τέθηκαν σε ισχύ στις 26 Ιανουαρίου 1910. Η Σύμβαση του 1907 αποτελείται από δεκατρείς Συνθήκες—από τις οποίες δώδεκα κυρώθηκαν και τέθηκαν σε ισχύ—και μία δήλωση:

 (I): Σύμβαση για την επίλυση των διεθνών διαφορών στο πλαίσιο του ειρηνικού καθεστώτος
Η σύμβαση αυτή επιβεβαιώνει και επεκτείνει τη Σύμβαση (I) του 1899. Μέχρι τον Φεβρουάριο του 2017, αυτή η σύμβαση είχε εγκριθεί σε 102 κράτη, και 116 κράτη έχουν επικυρώσει μία ή και τις δύο από τη Σύμβαση του 1907 (I) και τη Σύμβαση (I) του 1899, οι οποίες μαζί αποτελούν τα ιδρυτικά έγγραφα του Μόνιμου Διαιτητικού Δικαστηρίου.
 (II): Σύμβαση για τον περιορισμό της απασχόλησης της δύναμης για την ανάκτηση των συμβατικών απαιτήσεων
 (III): Σύμβαση σχετικά με την έναρξη εχθροπραξιών
Αυτή η σύμβαση καθορίζει την αποδεκτή διαδικασία για ένα κράτος που διακηρύττει πόλεμο.
 (IV): Σύμβαση για τον σεβασμό των νόμων και εθίμων του χερσαίου πολέμου
 Η σύμβαση αυτή επιβεβαιώνει, με μικρές τροποποιήσεις, τις διατάξεις της σύμβασης (II) του 1899. Όλες οι μεγάλες δυνάμεις την επικύρωσαν.
 (V): Σύμβαση σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ουδέτερων δυνάμεων και προσώπων σε περίπτωση χερσαίου πολέμου
 (VI): Σύμβαση σχετικά με τη νομική θέση των εχθρικών εμπορικών πλοίων κατά την έναρξη των εχθροπραξιών
 (VII): Σύμβαση σχετικά με τη μετατροπή των εμπορικών πλοίων σε πολεμικά πλοία
 (VIII): Σύμβαση σχετικά με την τοποθέτηση αυτόματων υποβρύχιων ναρκών επαφής
 (IX): Σύμβαση περί βομβαρδισμού από ναυτικές δυνάμεις σε καιρό πολέμου
 (X): Σύμβαση για την προσαρμογή των αρχών της Σύμβασης της Γενεύης (της 6ης Ιουλίου 1906) στις θαλάσσιες συγκρούσεις
Αυτή η σύμβαση επικαιροποίησε τη σύμβαση (ΙΙΙ) του 1899 για να αντικατοπτρίζει τις τροποποιήσεις που έγιναν στη σύμβαση της Γενεύης του 1864. Η Σύμβαση (Χ) επικυρώθηκε από όλα τα μεγάλα κράτη εκτός του Ηνωμένου Βασιλείου. Στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από τη Δεύτερη Σύμβαση της Γενεύης.
 (XI): Σύμβαση σχετικά με ορισμένους περιορισμούς όσον αφορά την άσκηση του δικαιώματος σύλληψης σε θαλάσσιο πόλεμο
 (XII): Σύμβαση σχετικά με την ίδρυση Διεθνούς Δικαστηρίου Λαφύρων
Η σύμβαση αυτή θα καθιέρωνε το Διεθνές Δικαστήριο Λαφύρων για την επίλυση των συγκρουόμενων αξιώσεων σχετικά με τα αιχμαλωτισμένα πλοία κατά τη διάρκεια του πολέμου. Είναι η μόνη σύμβαση που δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ. Έχει επικυρωθεί μόνο από τη Νικαράγουα.
 (XIII): Σύμβαση σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ουδέτερων δυνάμεων σε θαλάσσιο πόλεμο
 (XIV): Δήλωση απαγόρευσης της έκλυσης βλημάτων και εκρηκτικών από αερόστατα
Η δήλωση αυτή επέκτεινε τις διατάξεις της Διακήρυξης (IV, 1) του 1899 ώστε να ολοκληρωθεί στην προγραμματισμένη Τρίτη Ειρηνευτική Συνδιάσκεψη (η οποία δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ). Από τις μεγάλες δυνάμεις, αυτή κυρώθηκε μόνο από την Κίνα, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Συμμετέχοντες
Η αντιπροσωπεία της Βραζιλίας ήταν υπό την ηγεσία του Ρούι Μπαρμπόσα, του οποίου οι συνεισφορές θεωρούνται σήμερα από ορισμένους αναλυτές ως ουσιώδεις για την υπεράσπιση της αρχής της ισότητας των εθνών. Η βρετανική αντιπροσωπεία περιελάμβανε τον Σερ Έντουαρντ Φράι, τον Σερ Έρνεστ Σάτοου, τον 11ο Λόρδο Ρέι (Ντόναλντ Τζέιμς Μακέι) και τον Σερ Χένρι Χάουαρντ ως αντιπροσώπους και τον Έιρ Κρόου ως τεχνικό εκπρόσωπο. Η ρωσική αντιπροσωπεία ήταν υπό την ηγεσία του Φρίντριχ Μάρτενς. Η αντιπροσωπεία της Ουρουγουάης ήταν υπό την ηγεσία του Χοσέ Μπατλέ ι Ορντόνιεζ, υπερασπιστή της ιδέας της υποχρεωτικής διαιτησίας. Μαζί με τον Λουί Ρενώ και τον Λεό Μπουρζουά, ο Πωλ Ανρί ντ'Εστουρνέλ ντε Κονστάντ ήταν μέλος της γαλλικής αντιπροσωπείας τόσο το 1899 όσο και το 1907. Αργότερα, το 1909, του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης για τις προσπάθειές του.

Πρωτόκολλο της Γενεύης στις Συμβάσεις της Χάγης
Παρόλο που δεν διεξήχθη διαπραγμάτευση στη Χάγη, το Πρωτόκολλο της Γενεύης στις Συμβάσεις της Χάγης θεωρείται προσθήκη στις συμβάσεις. Το Πρωτόκολλο υπογράφηκε στις 17 Ιουνίου 1925 και τέθηκε σε ισχύ στις 8 Φεβρουαρίου 1928, και το μοναδικό του άρθρο απαγορεύει μόνιμα τη χρήση όλων των μορφών χημικού και βιολογικού πολέμου. Το πρωτόκολλο προέκυψε από την αυξανόμενη δημόσια κατακραυγή εναντίον του χημικού πολέμου μετά τη χρήση αερίου μουστάρδας και παρόμοιων μέσων στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τους φόβους ότι ο χημικός και βιολογικός πόλεμος θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε τρομακτικές συνέπειες σε οποιονδήποτε μελλοντικό πόλεμο. Το πρωτόκολλο ενισχύθηκε από τη Σύμβαση για τα Βιολογικά Όπλα (1972) και τη Σύμβαση για τα Χημικά Όπλα (1993).

Κληρονομιά
Πολλοί από τους κανόνες που θεσπίστηκαν στις συμβάσεις της Χάγης παραβιάστηκαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η γερμανική εισβολή στο Βέλγιο, για παράδειγμα, ήταν παραβίαση της Σύμβασης (III) του 1907, σύμφωνα με την οποία οι εχθροπραξίες δεν πρέπει να ξεκινούν χωρίς ρητή προειδοποίηση. Τα δηλητηριώδη αέρια εισήχθησαν και χρησιμοποιήθηκαν από όλους τις μεγάλες δυνάμεις κατά τη διάρκεια του πολέμου, κατά παράβαση της Διακήρυξης (IV, 2) του 1899 και της Σύμβασης (IV) του 1907, η οποία ρητά απαγόρευσε τη χρήση «δηλητηρίων ή δηλητηριασμένων όπλων».

Γράφοντας το 1918, ο Γερμανός ερευνητής του διεθνούς δικαίου και νεοκαντιανός πασιφιστής Βάλτερ Σούκινγκ αποκάλεσε τις συνελεύσεις ως «διεθνή ένωση των διασκέψεων της Χάγης». Ο Σούκινγκ θεώρησε τα συνέδρια της Χάγης ως πυρήνα μιας μελλοντικής διεθνούς ομοσπονδίας που επρόκειτο να συνεδριάζει σε τακτά χρονικά διαστήματα για να διαχειρίζεται τη δικαιοσύνη και να αναπτύσσει διαδικασίες διεθνούς δικαίου για την ειρηνική επίλυση των διαφορών, υποστηρίζοντας ότι «μια συγκεκριμένη πολιτική ένωση των κρατών του κόσμου δημιουργήθηκε με την πρώτη και τη δεύτερη διάσκεψη».

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι δικαστές του στρατιωτικού δικαστηρίου της δίκης των Γερμανών εγκληματιών πολέμου στη Νυρεμβέργη διαπίστωσαν ότι μέχρι το 1939 οι κανόνες της σύμβασης της Χάγης του 1907 αναγνωρίστηκαν από όλα τα πολιτισμένα έθνη και θεωρήθηκαν ως δηλωτικοί των νόμων και τα εθίμων του πολέμου. Σύμφωνα με αυτή τη μεταπολεμική απόφαση, μια χώρα δεν είχε την υποχρέωση να επικυρώσει τη Σύμβαση της Χάγης του 1907 για να δεσμευτεί από αυτή.

Αν και το περιεχόμενό τους έχει αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από άλλες συνθήκες, οι Συμβάσεις της Χάγης του 1899 και του 1907 εξακολουθούν να αποτελούν σύμβολα της ανάγκης περιορισμού του πολέμου και της σκοπιμότητας αυτού να αποφευχθεί. Από το 2000, η σύμβαση (I) του 1907 για την επίλυση των διεθνών διαφορών στο πλαίσιο του ειρηνικού καθεστώτος επικυρώθηκε από 20 επιπλέον κράτη.

Βιβλιογραφία

Παραπομπές

Πηγές 

 Avalon Project at Yale Law School on The Laws of War.
 ICRC International Humanitarian Law – Treaties & Documents.
 The Hague conventions and declarations of 1899 and 1907, του James Brown Scott (επιμ.)
 
 Lee, Jin Hyuck. The First Hague Peace Conference 1899 as portrayed in Punch
 
 
 
 Robinson, James J. (September 1960). "Surprise Attack: Crime at Pearl Harbor and Now". ABA Journal 46(9). American Bar Association. p. 978.

Περαιτέρω ανάγνωση
 Barcroft, Stephen. "The Hague Peace Conference of 1899". Irish Studies in International Affairs 1989, τόμ. 3 τχ. 1, σσ. 55–68.
 Bettez, David J. "Unfulfilled Initiative: Disarmament Negotiations and the Hague Peace Conferences of 1899 and 1907". RUSI Journal: Royal United Services Institute for Defence Studies, Ιούνιος 1988, τόμ. 133 τχ. 3, σσ. 57–62.
 Scott, James Brown, επιμ. The Hague Peace Conferences of 1899 and 1907, Vol. 1, The Conferences. (The Johns Hopkins Press 1909).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Ειρηνευτικές Συμβάσεις της Χάγης του 1899, Υπουργείο Εξωτερικών της Ολλανδίας
 Ειρηνευτικές Συμβάσεις της Χάγης του 1907, Υπουργείο Εξωτερικών της Ολλανδίας

Διεθνείς συνθήκες
Διεθνές Δίκαιο