Μαζντάκ

Ο Μαζντάκ (Περσικά: , απεβίωσε περίπου στα 524 ή 528 μ.Χ., επίσης γνωστός ως Μαζντάκ ο Νεώτερος) ήταν Ιρανός ζωροαστριστής μομπάντ (ιερέας), μεταρρυθμιστής, προφήτης και θρησκευτικός ακτιβιστής, που κέρδισε επιρροή κατά τη διάρκεια της σασσανιδικής βασιλείας του αυτοκράτορα Καβάδη του Α΄, ισχυρίστηκε ότι ήταν προφήτης του Αχούρα Μάζντα, κήρυττε την κοινοκτημοσύνη και καθιέρωσε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας. Έχει θεωρηθεί ως πρωτοσοσιαλιστής.

Μαζντακισμός 
Ο Μαζντάκ ήταν ο κύριος εκπρόσωπος μιας θρησκευτικής και φιλοσοφικής διδασκαλίας που ονομάζεται Μαζντακισμός, την οποία θεωρούσε ως μια μεταρρυθμισμένη και καθαρή εκδοχή του Ζωροαστρισμού, αν και η διδασκαλία του έχει υποστηριχθεί ότι εμφανίζει επιρροές και από τον Μανιχαϊσμό. Ο Ζωροαστρισμός ήταν η κυρίαρχη θρησκεία των Σασσανιδών Περσών και ο ίδιος ο Μαζντάκ ήταν ένας μομπάντ ή ζωροαστριστής ιερέας, αλλά οι περισσότεροι κληρικοί θεωρούσαν τη διδασκαλία του ως αίρεση. Οι πληροφορίες γι' αυτόν είναι λιγοστές και οι λεπτομέρειες είναι σκανδαλώδεις, αλλά ορισμένες περαιτέρω λεπτομέρειες μπορούν να συναχθούν από το δόγμα των μεταγενέστερων Χουρραμιτών, το οποίο θεωρήθηκε ως συνέχεια του Μαζντακισμού.

Προέλευση 
Ορισμένες πηγές ισχυρίζονται ότι οι αρχικοί ιδρυτές αυτής της αίρεσης έζησαν νωρίτερα από τον Μαζντάκ. Αυτοί ήταν o μομπάντ Ζαρατούστ-ε Χουραγκέν (διακρίνεται από τον ιδρυτή του Ζωροαστρισμού, Ζωροάστρη, Μέση περσική Zardusht) και/ή ένας ζωροαστριστής φιλόσοφος γνωστός ως Μαζντάκ ο  Πρεσβύτερος, που δίδαξε ένα συνδυασμό αλτρουισμού και ηδονισμού: «κατηύθυνε τους οπαδούς του να απολαύσουν τις απολαύσεις της ζωής και να ικανοποιήσουν την όρεξή τους στον υψηλότερο βαθμό, όσον αφορά το φαγητό και το ποτό, στο πνεύμα της ισότητας, να στοχεύσουν σε καλές πράξεις· να απέχουν από το χύσιμο αίματος και να προκαλούν βλάβη σε άλλους· και να εξασκούν φιλοξενία χωρίς εγκράτεια". Αυτό το δόγμα αναπτύχθηκε περαιτέρω από τον πιο γνωστό Μαζντάκ τον Νεώτερο.

Σε μεταγενέστερα στάδια, η συντηρητική αντιπολίτευση του Ζωροαστρισμού κατηγόρησε τους οπαδούς του Μαζντάκ για αίρεση και για αποτρόπαιες πρακτικές όπως η κοινοχρησία των γυναικών, για τις οποίες οι μελετητές δεν βρήκαν στοιχεία. Οι οπαδοί του Μαζντάκ θεωρούνται οι πρώτοι πραγματικοί σοσιαλιστές στην ανθρώπινη ιστορία με έμφαση στην κοινοτική ιδιοκτησία και την κοινοτική εργασία, με οφέλη που συγκεντρώνονται σε όλους.

Θεολογικές αρχές 
Όπως και ο Ζωροαστρισμός (τουλάχιστον όπως ασκούνταν την εποχή εκείνη) και ο Μανιχαϊσμός, ο Μαζντακισμός είχε μια δυαδική κοσμολογία. Αυτή η διδασκαλία δίδαξε ότι υπήρχαν δύο αρχικές αρχές του σύμπαντος: Φως (το Καλό) και Σκοτάδι (το Κακό). Αυτά τα δύο είχαν μπερδευτεί από ένα κοσμικό ατύχημα, βάφοντας τα πάντα εκτός από τον Θεό. Το Φως χαρακτηρίζεται από τη γνώση και το συναίσθημα, και ενεργεί από το σχεδιασμό και την ελεύθερη βούληση, ενώ το Σκοτάδι είναι αδαές και τυφλό και ενεργεί τυχαία. Ο ρόλος της ανθρωπότητας σε αυτήν τη ζωή ήταν, μέσω καλής συμπεριφοράς, να απελευθερώσει τα μέρη του εαυτού της που ανήκαν στο Φως. Αλλά όπου ο Μανιχαϊσμός έβλεπε το μείγμα του καλού και του κακού ως κοσμική τραγωδία, ο Μαζντάκ το είδε αυτό με έναν πιο ουδέτερο, ακόμη και αισιόδοξο τρόπο.

Επιπλέον, ο Μαζντακισμός αναφέρεται, σε μια καθυστερημένη εργασία, ότι διακρίνει τρία στοιχεία (Φωτιά, Νερό, Γη) και τέσσερις Δυνάμεις (Διάκριση, Κατανόηση, Διατήρηση και Χαρά), που αντιστοιχούν στους τέσσερις αρχηγούς του κράτους των Σασσανιδών – ο αρχηγός μομπαντ (Mobadan Mobad), ο αρχηγός Herbad, ο διοικητής του στρατού και ο κύριος ψυχαγωγίας), επτά μάγοι και δώδεκα πνευματικές δυνάμεις. Όταν οι Τέσσερις, οι Επτά και οι Δώδεκα ενώθηκαν σε έναν άνθρωπο, δεν υπόκεινται πλέον σε θρησκευτικά καθήκοντα. Επιπλέον, πιστεύεται ότι ο Θεός κυβερνά τον κόσμο μέσω επιστολών, που κρατούσαν το κλειδί για το Μεγάλο Μυστικό που πρέπει να μάθει. Αυτή η περιγραφή υποδηλώνει ότι ο Μαζντακισμός ήταν, από πολλές απόψεις, μια τυπική γνωστική αίρεση.

Ηθικές και κοινωνικές αρχές 
Δύο διακριτοί παράγοντες της διδασκαλίας του Μαζντάκ ήταν η μείωση της σπουδαιότητας των θρησκευτικών διατυπώσεων - το αληθινό θρησκευτικό άτομο είναι εκείνο που κατάλαβε και συσχετίστηκε σωστά με τις αρχές του σύμπαντος - και μια κριτική για την ισχυρή θέση του Κλήρου, ο οποίος πίστευε οτι είχε καταπιέσει τον περσικό πληθυσμό και είχε προκάλεσει μεγάλη φτώχεια.

Ο Μαζντάκ τόνισε την καλή συμπεριφορά, η οποία περιελάμβανε μια ηθική και ασκητική ζωή, χωρίς θανάτωση και χορτοφαγία (θεωρώντας ότι το κρέας περιέχει ουσίες που προέρχονται αποκλειστικά από το Σκοτάδι), να είναι κάποιος ευγενικός και φιλικός και να ζει ειρηνικά με τους άλλους ανθρώπους. Κατά πολλούς τρόπους, η διδασκαλία του Μαζντάκ μπορεί να γίνει κατανοητή ως έκκληση για κοινωνική επανάσταση και αναφέρεται ως πρώιμος «κομμουνισμός».

Σύμφωνα με τον Μαζντάκ, ο Θεός είχε αρχικά τοποθετήσει τα μέσα διαβίωσης στη γη, έτσι ώστε οι άνθρωποι να τα διαιρέσουν εξίσου, αλλά οι ισχυροί είχαν εξαναγκάσει τους αδύναμους σε ανισοκατανομή, αναζητώντας κυριαρχία και προκαλώντας τη σύγχρονη ανισότητα. Αυτό με τη σειρά του ενδυνάμωσε τους «Πέντε Δαίμονες», που απέστρεψαν τους ανθρώπους από τη Δικαιοσύνη - αυτοί ήταν ο Φθόνος, η Οργή, η Εκδίκηση, η Ανάγκη και η Απληστία. Για να επικρατήσει αυτών των κακών, η Δικαιοσύνη έπρεπε να αποκατασταθεί και όλοι πρέπει να μοιράζονται τα πλεονεκτήματα με τους συνανθρώπους τους. Ο Μαζντάκ φερόταν να σχεδίαζε να το επιτύχει κάνοντας όλο τον πλούτο κοινό ή ανακατανέμοντας το πλεόνασμα, αν και δεν είναι σαφές πώς σκόπευε να το οργανώσει από την άποψη των κανονισμών και σε ποιό βαθμό η θέση του γελοιοποιήθηκε από εχθρικές πηγές. Οι εχθρικές πηγές επικεντρώνονται κυρίως στην υποτιθέμενη «κοινή χρήση» των γυναικών, στην επακόλουθη σεξουαλική ακολασία και στη σύγχυση της γραμμής καταγωγής. Δεδομένου ότι το τελευταίο είναι μια τυπική κατηγορία εναντίον αιρέσεων, η αλήθεια του αμφισβητήθηκε από τους ερευνητές. Είναι πιθανό ότι ο Μαζντάκ έλαβε μέτρα κατά της εκτεταμένης πολυγαμίας των πλουσίων και της έλλειψης συζύγων για τους φτωχούς.

Αντιπολίτευση και εκκαθάριση των υποστηρικτών του Μαζντάκ 
Ο φόβος μεταξύ των ευγενών και του ζωροαστρικού κλήρου αυξήθηκε τόσο έντονα που ο βασιλιάς Καβάδης ανατράπηκε το 496, αλλά κατάφερε να ανακτήσει το θρόνο τρία χρόνια αργότερα με τη βοήθεια της Αυτοκρατορίας των Εφθαλιτών. Φοβισμένος από την αντίσταση των ευγενών και του Κλήρου, επέλεξε να απομακρυνθεί από τον Μαζντάκ. Άφησε στον Ανουσιρβάν να ξεκινήσει μια εκστρατεία εναντίον των Μαζντακιστών το 524 ή το 528, με αποκορύφωμα τη σφαγή των περισσότερων από τους οπαδούς του - συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Μαζντάκ - και την αποκατάσταση του ορθόδοξου Ζωροαστρισμού ως κρατικής θρησκείας. Διάφορες φανταστικές υποθεσεις καθορίζουν τον τρόπο εκτέλεσης: για παράδειγμα, το έπος του Σαχναμέ αναφέρει ότι 3.000 μαζντακιστές θάφτηκαν ζωντανοί με τα πόδια προς τα πάνω για να παρουσιάσουν το θέαμα ενός «ανθρώπινου κήπου», ενώ ο ίδιος ο Μαζντάκ κρεμάστηκε ανάποδα και εδέχθη αμέτρητα βέλη. Άλλες ιστορίες προσδιορίζουν άλλες βασανιστικές μεθόδους εκτέλεσης. Στη συνέχεια, ο Ανουσιρβάν προχώρησε στην εφαρμογή των δικών του εκτεταμένων κοινωνικών και διοικητικών μεταρρυθμίσεων. Ανατράπηκε επίσης ο μαζντακιστής κυβερνήτης της Αλ Χιρά και ο προηγούμενος βασιλιάς επανήλθε στην εξουσία.

Οι οπαδοί 
Η διδασκαλία του Μαζντάκ απέκτησε πολλούς οπαδούς, μέχρι του σημείου που ο σασσανίδης βασιλιάς Καβάδης ο Α΄, που κυβέρνησε από το 488 έως το 531, ασπάστηκε τον Μαζντακισμό. Υποστήριξε επίσης την υιοθέτησή του από το αραβικό βασίλειο του βασιλιά Αλ-Χίρα, που συνεπαγόταν την καθαίρεση του προηγούμενου βασιλιά Αλ-Μουντίρ από τον επικεφαλής του Kindite al-Harith.

Με την υποστήριξη του βασιλιά, ο Μαζντάκ θα μπορούσε να ξεκινήσει ένα πρόγραμμα κοινωνικής μεταρρύθμισης, το οποίο περιελάμβανε πασιφισμό, αντικληρικαλισμό και προγράμματα βοήθειας για τους φτωχούς. Ο Μαζντάκ είχε ανοίξει κυβερνητικές αποθήκες για να βοηθήσει τους πένητες. Είχε επίσης κλείσει όλους τους ζωροαστρικούς ναούς της φωτιάς εκτός από τους τρεις μεγάλους.

Τελικώς, ο Μαζντάκ εκτελέστηκε από τον βασιλιά της Περσίας όταν απέκτησε αρκετούς οπαδούς, οι οποίοι ζητούσαν την κατάργηση της μοναρχίας, ενώ σφαγιάστηκαν και οι ακόλουθοί του.

Εβραϊκή παράδοση 
Μια εβραϊκή παράδοση σχετίζεται με μια κάπως διαφορετική ιστορία. Ο Αιχμαλωτάρχης της Βαβυλώνας, Μαρ-Ζούτρα Β΄, συσπείρωσε την εβραϊκή κοινότητα και τους συμμάχους της, και κατάφεραν να νικήσουν τον Μαζντάκ, ιδρύοντας κατόπιν ένα ανεξάρτητο εβραϊκό βασίλειο στη Μαχόζα, που διήρκεσε επτά χρόνια (495-502).

Κληρονομιά 
Μερικοί μαζντακιστές επέζησαν και εγκαταστάθηκαν σε απομακρυσμένες περιοχές. Μικρές ομάδες των μαζντακιστικών κοινοτήτων λέγεται ότι επιβίωσαν για αιώνες μετά τη μουσουλμανική κατάκτηση της Περσίας. Τα δόγματά τους πιθανώς αναμιγνύονταν με ριζοσπαστικά ρεύματα του Σιιτικού Ισλάμ, επηρεάζοντάς τα, και προκάλεσαν αργότερα ισχυρά επαναστατικά-θρησκευτικά κινήματα στην περιοχή. Η λατρεία του Αλ Μουκάννα, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι ήταν η ενσάρκωση του Θεού και είχε οπαδούς μεταξύ της σέκτας του Μουμπάιγιαϊδα του Ζωροαστρισμού και ακόμη και ορισμένων Τούρκων, υποστήριξε τους νόμους του Μαζντάκ.  Τον 9ο αιώνα, οι Χουρραμίτες, μια ισότιμη θρησκευτική αίρεση που πιθανότατα προήλθε από τον Μαζντακισμό, ηγήθηκαν μιας εξέγερσης υπό την ηγεσία του Μπάμπακ Κορραμντίν εναντίον του Χαλιφάτου των  Αββασιδών και υπερασπίστηκαν με επιτυχία μεγάλες περιοχές εναντίον των δυνάμεων του Χαλιφάτου για περίπου είκοσι χρόνια. Οι Μπατίνια, οι Καρμάτοι και άλλα μεταγενέστερα επαναστατικά ρεύματα του Ισλάμ μπορεί επίσης να συνδέονται με τον Μαζντακισμό και συχνά εξισώθηκαν με αυτόν από τους σύγχρονους συγγραφείς.

Ο Τούρκος μελετητής Αμπντουλμπακί Γκιολπιναρλί (1900-1982) (Abdülbaki Gölpınarlı) βλέπει ακόμη και τους Κιζιλμπάσηδες (Qizilbash) του 16ου αιώνα - ένα ριζοσπαστικό σιιτικό κίνημα στην Περσία που βοήθησε τους Σαφαβίδες να καθιερώσουν το Δωδεκατιστικό σιιτικό Ισλάμ ως την κυρίαρχη θρησκεία του Ιράν - ως "πνευματικοί απόγονοι των Χουρραμιτών" και, ως εκ τούτου, των Μαζντακιστών. Οι Μαζντακιστές φαίνεται τελικά να έχει γίνει μια τυπική υποτιμητική ετικέτα που συνδέεται στους προσύγχρονους Πέρσες και Άραβες συγγραφείς με ο,τιδήποτε ριζικό και ισότιμο κίνημα στην επακόλουθη ιστορία του Ιράν. Ενώ η μεσαιωνική μουσουλμανική ιστοριογραφία επικεντρώθηκε κυρίως στις «σοσιαλιστικές» πτυχές του Μαζντάκ, η ζωροαστρική παράδοση από την άλλη πλευρά, θυμάται πάνω απ΄ όλα τον Μαζντάκ ως επικίνδυνο αιρετικό και εχθρό της αληθινής πίστης.

Ο συγγραφέας του Dabestan-e Mazaheb, γράφοντας μέχρι το 17ο αιώνα, ισχυρίζεται ότι έχει συναντήσει μεμονωμένους οπαδούς του Μαζντακισμού που ασκούσαν τη θρησκεία τους κρυφά μεταξύ των μουσουλμάνων και διατήρησαν το Desnad, ένα βιβλίο στη Μέση Περσική που περιείχε τις διδασκαλίες του Μαζντάκ.

Ο φιλόσοφος και ποιητής Μοχάμεντ Ικμπάλ, που ενέπνευσε το Κίνημα του Πακιστάν στη Βρετανική Ινδία, χαρακτήρισε τον Καρλ Μαρξ ως τη σύγχρονη μετενσάρκωση της σκέψης των μαζντακιτών. Στο ποίημα Ibless ki Majlis-e-Shura, σχεδίασε ομοιότητες μεταξύ του Μαρξισμού και του Μαζντακισμού που σκέφτηκε την αναδιανομή της περιουσίας, τη μείωση της σημασίας της θρησκευτικής τυπικότητας, τη χειραφέτηση της αγάπης και την κοινωνική επανάσταση. Ο Ικμπάλ περιγράφει τον Καρλ Μαρξ ως μετενσάρκωση της ψυχής του Μαζντάκ. Αυτές οι απόψεις γράφτηκαν το 1936, όταν η Ρωσική Επανάσταση ήταν ακόμη νωπή, ενώ ο ίδιος παρέμεινε σκεπτικιστής εάν η λογική του Μαρξισμού και του Μαζντακισμού ήταν η λύση των προβλημάτων των φτωχών και των κατεστραμμένων. Ο Ικμπάλ αφιερώνει ένα κεφάλαιο για τον Μαζντάκ στη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου στο έργο του Η ανάπτυξη της Μεταφυσικής στην Περσία.

Σημειώσεις

Παραπομπές 
 H. Börm: Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike. Stuttgart 2007, σελ. 230–233.
 A. Christensen: Le règne du roi Kawadh et le communisme Mazdakite. Kopenhagen 1925.
 P. Crone: «Kavad’s heresy and Mazdak’s revolt». In: Iran 29, 1991, σελ. 21–42.
 H. Gaube: «'Mazdak: Historical reality or invention?» In: Studia Iranica 11, 1982, σσ. 111–122.
 G. Gnoli: «Nuovi studi sul Mazdakismo». In: Accademia Nazionale dei Lincei (Hrsg.), La Persia e Bisanzio [Atti dei convegni Lincei 201]. Rom 2004, σσ. 439–456.
 Z. Rubin: «Mass Movements in Late Antiquity». In: I. Malkin/Z. Rubinsohn (Hrsg.), Leaders and Masses in the Roman World. Studies in Honor of Zvi Yavetz. Leiden/New York 1995, σσ. 187–191.
 W. Sundermann: "Neue Erkenntnisse über die mazdakitische Soziallehre". In: Das Altertum 34, 3, 1988, σσ. 183–188.
 Josef Wiesehöfer: Kawad, Khusro I and the Mazdakites. A new proposal. In: P. Gignoux u. a. (Hrsg.): Trésors d'Orient. Paris 2009, σσ. 391–409.
 Ehsan Yarshater: «Mazdakism». In: Cambridge History of Iran: The Seleucid, Parthian and Sasanian periods 2. Cambridge 1983, σσ. 991–1024.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Θρησκεία στο Ιράν: Mazdakism
 Εγκυκλοπαίδεια της Ανατολής: Mazdakism
 Ιστορία του Ζωροαστρισμού: Mazdak

Ιρανοί