Ανθρωποκτονία του Ζακ Κωστόπουλου

Ο Ζακ Κωστόπουλος σκοτώθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου του 2018, από θανάσιμο τραυματισμό σε επεισόδιο που έλαβε χώρα στην περιοχή της πλατείας Ομονοίας στην Αθήνα. Ειδικότερα, ο Κωστόπουλος βρέθηκε παγιδευμένος μέσα σε κοσμηματοπωλείο επί της οδού Γλάδστωνος υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ξυλοκοπήθηκε από τον ιδιοκτήτη του καταστήματος και έναν παριστάμενο μεσίτη, θεωρούμενος ως ληστής. Κατόπιν του ξυλοδαρμού, ο αιμόφυρτος Κωστόπουλος συνελήφθη από τουλάχιστον 8 αστυνομικούς που έσπευσαν στον τόπο του βίαιου συμβάντος. Ο Κωστόπουλος εξέπνευσε κατά την μεταφορά του με ασθενοφόρο στο νοσοκομείο.

Για το θάνατό του ασκήθηκαν ποινικές διώξεις για θανατηφόρα σωματική βλάβη σε δύο πολίτες -τον ιδιοκτήτη του κοσμηματοπωλείου και τον μεσίτη- και σε τέσσερις, από τους συνολικά οχτώ, αστυνομικούς που έσπευσαν να τον συλλάβουν. Στην εκδίκαση της υπόθεσης οι τέσσερις αστυνομικοί κρίθηκαν αθώοι, ενώ ένοχοι κρίθηκαν ο κοσμηματοπώλης Σπυρίδων Δημόπουλος και ο μεσίτης Αθανάσιος Χορταριάς για πρόκληση θανατηφόρας σωματικής βλάβης κατά παραυτουργία.

Μετά τον θάνατό του διενεργήθηκαν πορείες διαμαρτυρίας και συγκεντρώσεις σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας, ενώ σύλλογοι, κόμματα και άλλες οργανώσεις εξέδωσαν ανακοινώσεις, καταδικάζοντας κυρίως το φαινόμενο της αυτοδικίας, το οποίο απασχόλησε επί σειρά μηνών την ελληνική κοινή γνώμη. Ετησίως πραγματοποιούνται σχετικές πορείες και εκδηλώσεις μνήμης ανήμερα της 21ης Σεπτεμβρίου στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις.

Η σταδιοδρομία του Ζακ Κωστόπουλου
Ο Ζαχαρίας «Ζακ» Κωστόπουλος ήταν Έλληνας ακτιβιστής της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας και των οροθετικών ανθρώπων.

Γεννήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής στις 22 Αυγούστου 1985 από Έλληνες μετανάστες, ήρθε στην Ελλάδα σε ηλικία επτά ετών, έφυγε ξανά στο εξωτερικό και επέστρεψε ξανά. Σπούδασε υποκριτική και μάρκετινγκ. Εργάστηκε στο «Athens Check Point» (κέντρο πρόληψης για τον ιό ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας) πρόσφερε εθελοντικά στη Θετική Φωνή (Σύλλογος Οροθετικών Ελλάδος), ενώ αρθρογραφούσε στο διαδίκτυο, στο περιοδικό Antivirus και στην εφημερίδα Documento για θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σεξουαλικότητας και για τον HIV. Επιπλέον, είχε διατελέσει πρόεδρος της ΟΛΚΕ. Στις δημοτικές εκλογές του 2014, ήταν υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος Αθηναίων με το συνδυασμό «Π.Ν.ΟΙΚ.Α.». Τα τελευταία χρόνια, συμμετείχε σε παραστάσεις ντραγκ κουίν στην Αθήνα με την περσόνα «Zackie Oh». 

Σκοτώθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2018 σε περιστατικό επί της οδού Γλάδστωνος στην κεντρική Πλατεία Ομονοίας της Αθήνας. Για το θάνατό του, απαγγέλθηκαν κατηγορίες για θανατηφόρα σωματική βλάβη σε δύο πολίτες —τον ιδιοκτήτη του κοσμηματοπωλείου και τον μεσίτη— και σε τέσσερις από τους οκτώ αστυνομικούς που διενήργησαν τη σύλληψή του. Οι τέσσερις αστυνομικοί κρίθηκαν αθώοι, ενώ οι Σπυρίδων Δημόπουλος (κοσμηματοπώλης) και Αθανάσιος Χορταριάς (μεσίτης) ένοχοι για πρόκληση θανατηφόρας σωματικής βλάβης κατά παραυτουργία. Οι ποινές που τους επιβλήθηκαν ήταν κάθειρξη 10 ετών έκαστος, με τον κοσμηματοπώλη να εκτίει την ποινή κατ’ οίκον, λόγω ηλικίας

Μετά τον θάνατό του, η 6η Μπιενάλε της Αθήνας αφιερώθηκε στη μνήμη του. Τον Μάιο του 2019 εκδόθηκε στα ελληνικά και τα αγγλικά το βιβλίο «Ζακ/Zackie Oh» που αποτυπώνει την καθημερινότητα του μέσα από συζητήσεις και συνεντεύξεις. Περαιτέρω, καθιερώθηκαν πορείες και εκδηλώσεις μνήμης ανήμερα της 21ης Σεπτεμβρίου στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις, σε ετήσια βάση. Το 2021 οι επιστήμονες Γκέλης και Πάνου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης έδωσαν τα ονόματα του Ζακ Κωστόπουλου και του Παύλου Φύσσα αντίστοιχα σε δύο κυανοβακτήρια που ανακάλυψαν, τα Iphianassa zackieohae και Speos fyssasii.

Γεγονότα
Την Παρασκευή 21 Σεπτεμβρίου 2018 ο Κωστόπουλος εισήλθε απόντος του κοσμηματοπώλη σε κοσμηματοπωλείο επί της οδού Γλάδστωνος στην Ομόνοια. Σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις των αυτοπτών μαρτύρων, είχε σκοπό να ληστέψει το κατάστημα, εκδοχή που, αργότερα, αμφισβητήθηκε.

Ο Κωστόπουλος εγκλωβίστηκε μέσα στο κατάστημα, λόγω του μηχανισμού ασφαλείας της κεντρικής πόρτας, και προσπαθώντας να δραπετεύσει χρησιμοποίησε πρώτα έναν πυροσβεστήρα για να σπάσει την πόρτα και έπειτα έσπασε τα τζάμια της βιτρίνας και σύρθηκε έξω από το κατάστημα. Ο ιδιοκτήτης μαζί με έναν περαστικό κατάφεραν να αποτρέψουν την διαφυγή του Κωστόπουλου με τη χρήση βίας.

Όταν κατέφθασε το ΕΚΑΒ, ο αιμόφυρτος Κωστόπουλος δέχθηκε τις πρώτες βοήθειες, αλλά στη συνέχεια επιχείρησε να διαφύγει κραδαίνοντας ένα υάλινο θραύσμα και απειλώντας όποιον επιχειρούσε να ανακόψει την πορεία του. Εν συνεχεία κατέφθασε αστυνομική δύναμη και ο Κωστόπουλος δέχτηκε χτύπημα από αστυνομικό που τον καταδίωκε. Έπειτα του περάστηκαν χειροπέδες, ενώ, ως φαίνεται σε σχετικό βίντεο που δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο, δέχτηκε χτυπήματα από αστυνομικούς ενόσω βρισκόταν στο έδαφος, χτυπήματα που, σύμφωνα με τον τεχνικό σύμβουλο της οικογένειας Κωστόπουλου συνδέονταν με τον θάνατο. Ο Ζακ Κωστόπουλος απεβίωσε κατά τη διάρκεια της διακομιδής του.

Η δικαστική έρευνα
Μετά τη γνωστοποίηση του περιστατικού η Εισαγγελία άσκησε ποινική δίωξη εναντίον του κοσμηματοπώλη κι ενός ακόμη ατόμου για τον θάνατο του Κωστόπουλου. Σύμφωνα με την Πολιτική Αγωγή, στην αρχική δικογραφία κατά των δυο ανδρών που κλωτσούσαν στο κεφάλι τον Κωστόπουλο έγιναν σοβαρές παραλείψεις, αφού δεν γινόταν λόγος για τη βιαιότητα του περιστατικού. Επιπλέον, αν και υπήρχε βίντεο όπου εμφανίζονται να χτυπούν τον πεσμένο Κωστόπουλο οι δύο άντρες, αυτό δεν συμπεριλήφθηκε στην αρχική δικογραφία και σύμφωνα με τη δικηγόρο της οικογένειας του Κωστόπουλου, αν δεν είχε δημοσιοποιηθεί το εν λόγω βίντεο κανείς δεν θα γνώριζε ότι ο Κωστόπουλος δέχθηκε σφοδρή επίθεση.

Μεταγενέστερο βίντεο ανέτρεψε εκ νέου τα γεγονότα, δείχνοντας ότι ο Κωστόπουλος δέχτηκε τραμπουκισμό την ώρα που προσπαθούσε να μπει σε διπλανό ταχυφαγείο για να πάρει ένα μπουκάλι νερό, ενώ υπάρχει μαρτυρία νεαρής κοπέλας ότι φώναζε για βοήθεια πριν εισέλθει στο κοσμηματοπωλείο, απομακρύνοντας το σενάριο ληστείας ή κλοπής αφού ο Κωστόπουλος παρέμεινε για αρκετά λεπτά έξω από το ταχυφαγείο κρατώντας μόνο ένα μπουκάλι νερό.

Οι τοξικολογικές εξετάσεις στη σορό του Κωστόπουλου βγήκαν αρνητικές και για τις πέντε κατηγορίες (οπιούχα, κοκαΐνη/μεταβολίτες, αμφεταμίνες/μεθαμφεταμίνες, βενζοδιαπεζίνες, μεθαδόνη/μεταβολίτες), καθώς και για αλκοόλ, απομακρύνοντας και το σενάριο του θανάτου από ναρκωτικές ουσίες. Ο ανακριτής της υπόθεσης, αν και έχει ζητήσει επανειλημμένως την αποστολή κρίσιμων στοιχείων για την πορεία της έρευνας, όπως είναι οι καταγραφές των διαβιβάσεων από τα κέντρα επιχειρήσεων της Ελληνικής Αστυνομίας και του Εθνικού Κέντρου Άμεσης Βοήθειας, δύο χρόνια μετά το συμβάν εξακολουθούσε να μην τις διαθέτει.

Κατάθεση αστυνομικών
Σύμφωνα με την κατάθεση των αστυνομικών που ήταν παρόντες στο συμβάν, ο Κωστόπουλος μπήκε στο κοσμηματοπωλείο με σκοπό τη ληστεία κρατώντας μαχαίρι, ενώ επιτέθηκε με σπασμένο γυαλί στον διασώστη του ΕΚΑΒ που νωρίτερα είχε φροντίσει τα τραύματα του.

Ο πρόεδρος των αστυνομικών υπαλλήλων Αθηνών, Δημοσθένης Πάκος, σε ερώτημα αν θεωρεί ότι χρησιμοποιήθηκε υπερβολική βία στην αντιμετώπιση του Κωστόπουλου από τους αστυνομικούς, απάντησε ότι αυτή είναι η πρακτική που ακολουθείται, ενώ το ίδιο ισχυρίστηκε και ο γενικός γραμματέας των Ειδικών Φρουρών, Στράτος Μαυροειδάκος.

Ένας από τους αστυνομικούς, κατά τη διάρκεια της επίθεσης, κρατούσε το εικαζόμενο ως πειστήριο εγκλήματος μαχαίρι με γυμνά χέρια. Ο Πάκος δικαιολόγησε τον αστυνομικό, λέγοντας ότι έπρεπε να δράσει γρήγορα για την προστασία των περαστικών και του ατόμου σε παροξυσμό.

Αν και οι πρώτες τοξικολογικές εξετάσεις ήταν καθαρές, η υπεράσπιση των οκτώ αστυνομικών ζήτησε επανέλεγχο των αποτελεσμάτων, τα οποία βρέθηκαν εις διπλούν αρνητικά.

Αντίδραση οικογένειας Κωστόπουλου
Στις 12 Φεβρουαρίου 2019, η οικογένεια του θύματος κατέθεσε εναντίον των κατηγορούμενων μήνυση για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως και όχι θανατηφόρες σωματικές βλάβες, όπως ήταν μέχρι πρότινος η κατηγορία. Επίσης, από την οικογένεια του θύματος κατατέθηκε μήνυση για ανθρωποκτονία κατά των αστυνομικών μετά από Ένορκη Διοικητική Εξέταση που συνέστησε την επιβολή των ανώτατων πειθαρχικών ποινών στους ελεγχόμενους αστυνομικούς.

Εκτός δικαστικής έρευνας, με τη βοήθεια της διεπιστημονικής ερευνητικής ομάδας Forensic Architecture έχει εντοπιστεί άλλος ένας άνδρας που ήταν παρών στα περιστατικά, αλλά δεν έχει αναγνωριστεί από την αστυνομία. Στην ερώτηση της ΕΡΤ για την αδυναμία ταυτοποίησης τριών ανδρών στο βίντεο που εξετάστηκε από την ομάδα, η οποία ανακοινώθηκε μια μόλις ημέρα μετά το σχετικό αίτημα του ανακριτή, η απάντηση της ΕΛ.ΑΣ. ήταν ότι η προανάκριση είναι μυστική.

Κατηγορίες και δίκη
Για το θάνατό του, απαγγέλθηκαν κατηγορίες για θανατηφόρα σωματική βλάβη σε δύο πολίτες -τον ιδιοκτήτη του κοσμηματοπωλείου και τον μεσίτη- και σε τέσσερις από τους συνολικά οχτώ, αστυνομικούς που έσπευσαν να τον συλλάβουν. Η εκδίκαση της υπόθεσης αναβλήθηκε λόγω των μέτρων εναντίον της πανδημίας του covid 19 και τελικά άρχισε στις 20 Οκτωβρίου 2021 με έξι κατηγορούμενους.

Στην απολογία του στο Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο της Αθήνας, στις 22 Μαρτίου 2022, ο κατηγορούμενος ιδιοκτήτης του κοσμηματοπωλείου υποστήριξε ότι φοβήθηκε όταν είδε το θύμα να κρατάει μαχαίρι, σημειώνοντας ότι λειτούργησε ως νομοταγής πολίτης και ότι οι κλωτσιές που του έριξε ήταν ξώφαλτσες. Ο δεύτερος κατηγορούμενος, μεσίτης, ισχυρίστηκε ότι ουδέποτε χτύπησε τον Κωστόπουλο, αλλά καθώς κλωτσούσε τα τζάμια «το κεφάλι του ήρθε σε επαφή με το πόδι μου». Ακολούθησαν οι απολογίες των δύο από τους τέσσερις αστυνομικούς που ανέφεραν ότι μέλημα τους ήταν να τον συλλάβουν και να τον παραδώσουν.

Δικαστική ετυμηγορία
Η ετυμηγορία του ποινικού δικαστηρίου, που εκδόθηκε στις 3 Μαΐου 2022, ήταν ενοχή και των δύο κατηγορουμένων με ποινές κάθειρξης 10 χρόνια για κάθε έναν. Νωρίτερα, ο εισαγγελέας ζήτησε να μην χορηγηθεί στους κατηγορούμενους αναστολή, αλλά να ξεκινήσουν την έκτιση της ποινής τους. Ωστόσο, για τον Δημόπουλο (τον κοσμηματοπώλη) πρότεινε να εκτίσει κατ’ οίκον την ποινή του λόγω της ηλικίας του, καθώς διανύει το 77ο έτος. Το ίδιο ακριβώς αποφάσισε και το δικαστήριο, γεγονός που οδήγησε τον Χορταριά (τον μεσίτη) στη φυλακή. Επίσης, αποφάσισε ομόφωνα  ότι δεν θα πρέπει να τους χορηγηθεί κανένα ελαφρυντικό, όπως είχε εισηγηθεί ο εισαγγελέας, καθώς και οι δύο δεν επέδειξαν καμία μεταμέλεια, αντιθέτως φάνηκαν ότι δεν έχουν αντιληφθεί την ποινική απαξία της πράξης τους. «Η συμπεριφορά και η δράση τους ενέχουν στοιχεία τιμωρητικής διάθεσης» υπογράμμισε ο εισαγγελέας, προσθέτοντας ότι «ο Ζαχαρίας Κωστόπουλος ουδέποτε επιτέθηκε κατά των κατηγορούμενων αφού ήταν εγκλωβισμένος και εκείνοι ασφαλείς. Αποδείχθηκε ότι εκείνοι του επιτέθηκαν. Από τον τρόπο δράση τους και τη συμπεριφορά τους προκύπτει ότι κανένα ελαφρυντικό δεν θα πρέπει να τους αναγνωριστεί». Οι τέσσερις αστυνομικοί απαλλάχθηκαν από τις κατηγορίες με πλειοψηφία 4 προς 3, ενώ μειοψήφησαν δύο ένορκοι και η πρόεδρος της έδρας, που ήταν της άποψης ότι πρέπει να καταδικαστούν για επικίνδυνη σωματική βλάβη. Το δικαστήριο δεν υιοθέτησε το αίτημα της υπεράσπισης για μετατροπή της κατηγορίας σε ανθρωποκτονία από πρόθεση.

Οι συγγενείς του Κωστόπουλου αντέδρασαν αρνητικά στην απόφαση, όπως και αλληλέγγυοι και μέλη της ΛΟΑΤ+ κοινότητας που βρίσκονταν στη δικαστική αίθουσα. Η μητέρα του Παύλου Φύσσα, Μάγδα, που ήταν παρούσα στο δικαστήριο αποχώρησε, επίσης αντιδρώντας στην απόφαση.

Ο Χορταριάς αφέθηκε ελεύθερος με περιοριστικούς όρους αφότου το αίτημά του για αναστολή της ποινής έγινε δεκτό δύο μήνες μετά την ανακοίνωσή της.

Παραπομπές

ΛΟΑΤ πρόσωπα από την Ελλάδα
Έλληνες ακτιβιστές δικαιωμάτων ΛΟΑΤ
Δολοφονίες στην Ελλάδα