Πρώτος (αξίωμα)

Ο Πρώτος ήταν εκκλησιαστικό και πολιτικό-διοικητικό αξίωμα που αφορούσε αποκλειστικά το Άγιο Όρος κατά την Βυζαντινή και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το αξίωμα αναφέρεται από τον 9ο έως τον 17ο αιώνα και στην ουσία ο Πρώτος ήταν ο διοικητής και εκπρόσωπος του αυτοκράτορα στο όρος. Ανώτατος άρχοντας του όρους ήταν ο Βυζαντινός αυτοκράτορας και μετά την Οθωμανική κατάληψη ο Σουλτάνος.

Ο Πρώτος εκλεγόταν από την Μεγάλη Μέση η οποία αποτελούνταν από τους ηγουμένους των μονών και ήταν η παλιότερη και πρώτη που δημιουργήθηκε διοικητική αρχή. Υποψήφιος ήταν οποιοσδήποτε μοναχός το επιθυμούσε. Μετά την εκλογή πήγαινε στην Κωνσταντινούπολη όπου παρουσιαζόταν στον αυτοκράτορα, αυτός επικύρωνε την εκλογή του και του έδινε τη ποιμαντική ράβδο. Η διαδικασία αυτή γινόταν μέχρι τον 14ο αιώνα, τότε ο αυτοκράτορας  μετά από αίτημα τους επέλεξε τον Πρώτο λόγω αδυναμίας τον μοναχών να το κάνουν, ο Πρώτος αυτός, Αθανάσιος, έλαβε την ευλογία του πατριάρχη και έκτοτε αυτός επικύρωνε την εκλογή ενώ ο αυτοκράτορας έδινε μόνο τη ποιμαντική ράβδο.

Η θητεία του αρχικά ήταν ισόβια, μπορούσε να παραιτηθεί εάν το ήθελε , έπειτα από τα τέλη του 14ου αιώνα αναφέρεται ετήσια θητεία. 

Αρμοδιότητες του πρώτου ήταν η εκπροσώπηση των μοναχών σε όλες τις υπηρεσίες του κράτους, πολιτικές και εκκλησιαστικές. Ήταν πνευματικός καθοδηγητής των μοναχών, επέβλεπε την τάξη και την πειθαρχεία και φρόντιζε να ακολουθούνται οι θείες λειτουργίες. Όταν δημιουργούνταν κάποιο πρόβλημα αν δεν μπορούσε να το λύση συγκαλούσε συνέλευση γερόντων, είχε δικαστικές αρμοδιότητες για το όρος, επικύρωνε τις εκλογές των ηγουμένων και τους έδινε τη ποιμαντική ράβδο. Με σιγίλιο του Πατριάρχη Αντωνίου Δ΄ τον 14ο αιώνα επικύρωσε το δικαίωμα του Πρώτου χωρίς την άδεια του κανείς να μην μπορέσει να εισέλθει στο όρος. Κάθε Κυριακή του πάσχα ο Πρώτος μοίταζε στις μονές τη "ρόγα" την ετήσια επιχορήγησή του Βυζαντινού αυτοκράτορα.

Στα δικαστικά του καθήκοντα, ο Πρώτος, αυτά συνήθως αφορούσαν κτηματικές διαφορές μεταξύ των μονών. ακολουθούσε τους νόμους του κράτους, Δικαστικά καθήκοντα είχε και η συνέλευση των γερόντων τις αποφάσεις τους όμως μπορούσε ο Πρώτος να τις αγνοήσει.

Ο Πρώτος είχε και κατώτερους αξιωματούχους που τον βοηθούσαν , μοναχοί και αυτοί, τα αξιώματα αυτά ήταν ο  οικονόμος, ο επιτηρητής, ο εκκλησιάρχης και ο δίκαιος.

Κατά τον 17ο αιώνα λόγω των διαφωνιών των ηγουμένων σταμάτησε να εκλέγεται ο Πρώτος, ασκώντας μόνος την εξουσία ο εκάστοτε Ζαμπίτ ο Οθωμανός διοικητής.

Παραπομπές

Πηγές 
 Γιάννος Λεωνίδας Δημητρίου, Ο Θεσμός του Πρώτου και η αυτοδιοίκηση του Αγίου Όρους. που διανέμεται με άδεια χρήσης: (CC BY-SA 3.0 GR), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Νομική Σχολή, Τμήμα Νομικής, 2015, ανακτήθηκε 1 Ιανουαρίου 2019

Άγιο Όρος
 
Βυζαντινοί διοικητικοί τίτλοι
Βυζαντινοί εκκλησιαστικοί τίτλοι και αξιώματα