Ανθολογία του Πλανούδη

Ανθολογία του Πλανούδη ή Πλανούδεια Ανθολογία, γνωστή στη διεθνή βιβλιογραφία και ως Anthologia Planudea ή σπανιότερα Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων, τυπωμένη από το 1494 έως το 1822 με την ονομασία Anthologia Graeca, ονομάζεται η ανθολογία ελληνικής ποίησης και επιγραμμάτων που κατέγραψε ο Μάξιμος Πλανούδης το 1299, Βυζαντινός λόγιος μοναχός, συγγραφέας, βασιζόμενος στην Ανθολογία του Κεφαλά. Περιλαμβάνει 2.400 επιγράμματα.

Η Ανθολογία του Πλανούδη επιγράφεται: «Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων, συντεθειμένων σοφοίς, επί διαφόροις υποθέσεσιν, ερμηνείας εχόντων επίδειξιν και πραγμάτων ή γενομένων ή ως γενομένων αφήγησιν» και αποτελείται από επτά βιβλία.

Σώζεται σε χειρόγραφο του ίδιου του Πλανούδη στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη (codex Marcianus gr. 481) στη Βενετία (με ημερομηνία 1299) αλλά και σε δυο μεταγενέστερα χειρόγραφα, το ένα σε ημιτελή έκδοση (στο Λονδίνο, BM Add. 16409) και το άλλο στην τελική έκδοση της ανθολογίας (που σώζεται όμως σε αποσπασματική μορφή, στο Παρίσι, Codex Parisinus B.N. gr. 2744), καθώς και σε μετέπειτα τυπωμένες εκδόσεις.

Η Ανθολογία του Πλανούδη ήταν η μόνη γνωστή ανθολογία ελληνικών επιγραμμάτων και ποιημάτων μέχρι το 1606 που βρέθηκε το χειρόγραφο της Παλατινής Ανθολογίας και είχε εκτυπωθεί σε αρκετά αντίγραφα και ήταν λοιπόν γνωστή με το όνομα Ελληνική Ανθολογία (Anthologia Graeca ή Anthologia Graeca Planudea)

Η Ανθολογία του Πλανούδη αποτελεί μέρος της γνωστής σήμερα ως Ελληνικής ανθολογίας. Τα 397 επιγράμματα που δεν υπάρχουν στην Παλατινή Ανθολογία (αναφέρονται και ως 395 αλλά και συχνά 388), περιλαμβάνονται σε εκδόσεις της Ελληνικής ανθολογίας (όπως Epigrammatum Anthologia Palatina cum Planudeis et appendice nova του Dübner, 1864-1890, The Greek anthology with an English translation του Patton, 1918, Anthologia Graeca του Beckby, 1957 και Anthologie Grecque, R. Aubreton, F. Buffière, Les Belles Lettres, 1980) και χαρακτηρίζονται ως Πλανούδειο Παράρτημα (Appendix Planudea) ή ακόμη και με τον σύντομο τίτλο «Ανθολογία του Πλανούδη».

Περιεχόμενο
Παρόλο που είναι φανερό ότι η Ανθολογία του Πλανούδη βασίζεται στην Ανθολογία του Κεφαλά, η σύγκριση με την Παλατινή Ανθολογία δείχνει ότι αφενός παραλείφθηκαν αρκετά ποιήματα, αφετέρου σε άλλα έχουν γίνει λάθη και έχουν συμπληρωθεί από τον ίδιο. Συγκεκριμένα, ενώ στην αρχή η μεταγραφή έχει γίνει καλά, από ένα σημείο και πέρα οι παραλείψεις γίνoνται περισσότερες σαν να έχασε το ενδιαφέρον του ο συντάκτης ή σαν να πιεζόταν να τελειώσει. Ως αποτέλεσμα, όταν ανακαλύφθηκε η Παλατινή Ανθολογία, η Ανθολογία του Πλανούδη έχασε το ενδιαφέρον των ερευνητών. Μόνο σημαντικό στοιχείο της από τότε ήταν τα 397 επιγράμματα, τα οποία θεωρείται ότι ήταν μέρος της Ανθολογίας του Κεφαλά, αλλά άγνωστο γιατί δεν είχαν καταγραφεί στην Παλατινή Ανθολογία.

Ο Πλανούδης είχε αλλάξει τη σειρά στα επιγράμματα των προηγούμενων ανθολογιών και τα εξέδωσε με εννοιολογική σειρά (Εις αγώνας, εις άμπελον, εις αναθήματα κλπ.).

Η Ανθολογία του Πλανούδη αποτελείται από επτά κεφάλαια («βιβλία»):
1 Επιδεικτικά
2 Σκωπτικά
3 Επιτύμβια
4 Επιγράμματα από μνημεία κλπ
5 Χριστοδώρου περιγραφή αγαλμάτων από το γυμνάσιο του Ζεύξιππου και επιγράμματα από τον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης
6 Αναθεματικά
7 Ερωτικά

Χειρόγραφα
Τα χειρόγραφα της Ανθολογίας του Πλανούδη είναι τα εξής (σε παρένθεση αναφέρεται όπου υπάρχουν πληροφορίες ο λόγιος στην κατοχή του οποίου ήταν το χειρόγραφο ή ο οποίος έχει κάνει σχόλια πάνω στο χειρόγραφο, όχι απαραίτητα ο γραφέας)

«Παράδοση D του Πλανούδη»
Marc. Gr. 481 (1299-1301), αυτόγραφο του Πλανούδη
Χειρόγραφο d, Χαμένο χειρόγραφο της σχολής του Πλανούδη (πριν το 1305)
Par. gr. 2739 (1464-1468) (Μιχαήλ Αποστόλης)

Στην «Παράδοση C» (του Τρικλινίου) ανήκει ένας σημαντικός αριθμός χειρογράφων:
BM Add. 16409 (περίπου 1300), χειρόγραφο πριν την τελική έκδοση
Par. gr. 2744 (περίπου 1315 -1320), χειρόγραφο της σχολής του Τρικλινίου
καθώς και τα
Ambros. A 161 sup (περίπου 1370-1380) - το μόνο βυζαντινό απόγραφο, όλα τα άλλα είναι ιταλικά 
Vat. gr. 62 (περίπου 1430-1440)
Ravennas 210 (1447) (Βασίλειος Βησσαρίων)
Matrit. N 24 1464 (Κωνσταντίνος Λάσκαρις)
Laur. XXXI 28 (1466) (Δημήτριος Χαλκοκονδύλης) 
Par. gr. 2740 (περίπου 1460-1472) Μάξιμος ο Αγιορείτης (Μιχαήλ Τριβώλης)
Marc. Gr. 521 (1472) (Τριβόλης Trivoles) - Μάξιμος ο Αγιορείτης (Μιχαήλ Τριβώλης)
Vat. gr. 1373 (περίπου 1472) (Poliziano)
Vat. Urb. gr. 110 (περίπου 1473-1474) (Poliziano;)
Vat. Ottob. gr. 388 (1484) (Bartolommeo Comparini)
Par. gr. 2864 (περίπου 1480-1490)

Εκδόσεις

Το παλαιότερο διαθέσιμο χειρόγραφο βρίσκεται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, με αριθμό 16409 και είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο:
Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων ΒM Add. 16409, περίπου 1300 μ.Χ.

Η Ανθολογία του Πλανούδη εκδόθηκε πολλές φορές από το 1494 (πρώτη έκδοση) μέχρι τον 19ο αιώνα.
Η πρώτη έντυπη έκδοση της Ανθολογίας του Πλανούδη (editio princeps) έγινε από τον Ιανό Λάσκαρη (Φλωρεντία, 1494) με τον τίτλο «Anthologia Graeca», τυπωμένη με κεφαλαία γράμματα:
Anthologia Graeca, Janus Lascaris, Florentia, 11 VIII, 1494

Αντίτυπα από αυτή την έκδοση και άλλες μετέπειτα, υπάρχουν σε πολλές βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο όπως φαίνεται από σχετικό κατάλογο της Βρεταννικής Βιβλιοθήκης.

Την Ανθολογία του Πλανούδη εξέδωσαν και οι : Άλδος Μανούτιος (Βενετία 1503, 1521, 1551), Badius Ascensius ή Josse Bade (Παρίσι 1531):
Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων παλαιών, εις επτά βιβλία διηρημένη, Florilegium diversorum epigrammatum in septem libros (a Maximo Planude collectorum) solerti nuper repurgatum cura: nunc exit castigatius quam alias unquam pristinis elustratum erroribus, multisque adauctum adiectis epigrammatibus, Εκδ. Josse Bade (Sub Prelo Ascensiano, mense Maio, 1531) (έκδοση με μικρά γράμματα) και στο σύνδεσμο  και 

Στη συνέχεια την Ανθολογία εκτύπωσαν οι P. και J.-M. Nicolini (Βενετία 1550):

Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων αρχαίοις συντεθειμένων σοφοίς επί διαφόροις υποθέσεσιν, εις επτά τμήματα διηρημένη, Petrus et Joan. Maria Nicolini Sabienses, imp. Melchioris Sessae, 1550

ο Ζαν Μπροντό (Jean Brodeau) (Βασιλεία 1549) εξέδωσε το 7ο βιβλίο:
Epigrammatum Graecorum libri VII Annotationibus Joannis Brodaei Toronensis illustrati. Quibus additus est in calce operis rerum acuocum explicatarum Index diligentissimi conscriptus, Froben, Basiliae, 1549

που επανεκδόθηκε το 1600 .

Ο Ερρίκος Στέφανος εκτύπωσε το Epigrammata Graeca, selecta ex Anthologia στο Παρίσι το 1566:
Epigrammata Graeca, selecta ex Anthologia, Henri Estienne, 1570, Excudebat Henricus Stephanus (τυπώθηκε από τον Ενρίκο Στέφανο) (και στο σύνδεσμο: )

Μεταξύ 1795 και 1822 τυπώθηκε η έκδοση του Ιερώνυμου ντε Μπος στην Ουτρέχτη 1795-1822 σε πέντε τόμους με λατινική μετάφραση του Γκρότιους με τίτλο «Anthologia Graeca cum versione Latina Hugonis Grotii». Η έκδοση αυτή, εκτός από τα κείμενα του χειρογράφου του Πλανούδη είχε και άλλα κείμενα μετά το μέσον του τρίτου βιβλίου και σήμερα είναι διαθέσιμη για ανάγνωση στο διαδίκτυο.

Anthologia Graeca cum versione Latina Hugonis Grotii, Τόμος 1, Hieronymo de Bosch, Ultrajecti e Τypographia B. Wild & J. Altheer, 1795 Εξώφυλλο του τόμου 1 και αρχή του κειμένου της Πλανούδειας Ανθολογίας, Βιβλία 1-2
Anthologia Graeca cum versione Latina Hugonis Grotii editae Ab Hieronymo de Bosch, Τόμος 2, Jeronimo de Bosch, Hugo Grotius, Ultrajecti e typographia Wild & Altheer, 1797 Εξώφυλλο του τόμου 2 και κείμενο της Πλανούδειας Ανθολογίας - Βιβλία 3-4
Anthologia Graeca cum versione Latina Hugonis Grotii editae Ab Hieronymo de Bosch, Τόμος 3, Ultrajecti  e typographia B. Wild & J. Altheer, 1798 (αφιερωμένο στους Cornellio van Lennep και Danieli Hooft) Εξώφυλλο του τόμου 3 και κείμενο της Πλανούδειας Ανθολογίας - Βιβλίο 5-7 και Mantissa Vetus, σελ. 288, Mantissa secunda de Graecis heriobus adjecta ab Henrico Stephano, σελ. 399, μέχρι 4η και μετά κείμενα του Θεοκρίτου (Ειδύλλια) μέχρι τη σελίδα 469.
Observationes et notae in Anthologiam Graecam quibus accetum Cl. Salmasii, Notae ineditae, Τόμος 4, Hieronymi de Bosch, David Jacob van Lennep, Claude Saumaise, Ultrajecti  e typographia B. Wild & J. Altheer, 1810, Εξώφυλλο τόμου 4 και Περιεχόμενα
Hieronymi de Bosch Observationum et Notarum in Anthologiam Graecam volumen alterum quod indices continet, opus Boschii morte interruptum David Jacobus van Lennep aboluit, Ultrajecti e typographia J. Altheer, 1822, Εξώφυλλο τόμου 5 και Κατάλογος ποιητών (σελ. 439)

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Φωτογραφίες του τυπωμένου βιβλίου της Ανθολογίας του Πλανούδη: Anthologia Graeca Planudea, Janus Lascaris. Florence: Laurentius (Francisci) de Alopa, Venetus, 11 August. 1494.  Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης
Η ανθολογία του Πλανούδη σε έκδοση του 1494 και το αντίστοιχο pdf

Δείτε επίσης

Κατάλογος ανθολογιών επιγραμμάτων ελληνικής γραμματείας

Επιπλέον βιβλιογραφία
Η. Καλλέργης, Η Πλανούδεια Ανθολογία, Παρνασσός 34 (1992), 366‐384.

Αναφορές

Ανθολογίες
 
Βιβλιογραφία
Χειρόγραφα