Πρωτογενείς εγκεφαλικοί όγκοι

Με τον όρο «πρωτογενής όγκος» αναφερόμαστε στην αρχική ανατομική εντόπιση των εξαλλαγμένων κυττάρων ενώ με τον όρο «δευτερογενής» εννοούμε την μετανάστευση των κυττάρων του πρωτοπαθούς όγκου (όπου και αν βρίσκεται αυτός) σε κάποια άλλη ανατομική θέση. Θα πρέπει να τονισθεί ότι οι όγκοι που μεθίστανται (οι δευτεροπαθείς) είναι και κακοήθεις. Γενικά οι όγκοι του εγκεφάλου περιλαμβάνουν το 85% των όγκων του ΚΝΣ, ενώ το υπόλοιπο 15% εντοπίζονται στο νωτιαίο μυελό.

Επίσης στην κλινική πράξη πολλές φορές ανευρίσκονται πρώτα οι δευτεροπαθείς εστίες ενός όγκου, ενώ σε ένα μικρό ποσοστό δεν ανευρίσκεται ποτέ ο πρωτοπαθής όγκος.

Οι πρωτογενείς όγκοι του εγκεφάλου λοιπόν είναι αυτοί που αναπτύσσονται στον εγκέφαλο και μπορεί ή όχι να δώσουν δευτεροπαθή εστία σε άλλες ανατομικές θέσεις.

Επιδημιολογία 

Επιδημιολογικά στοιχεία παγκοσμίως δείχνουν ότι δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές στους όγκους του εγκεφάλου όσο αναφορά το φύλο,την ηλικία και τον ιστολογικό τύπο του όγκου.

Η επίπτωση των πρωτοπαθών εγκεφαλικών όγκων στην Αγγλία σε σύγκριση με όλους τους όγκους είναι 2%.

Στην Αμερική(πιθανόν και στην Ευρώπη-αλλά δεν υπάρχουν δεδομένα ακόμα για όλη την Ευρώπη) οι πρωτοπαθείς εγκεφαλικοί όγκοι αποτελούν την δεύτερη αιτία θανάτου από όγκο στα παιδιά ( με πρώτη τη Λευχαιμία ).

Αναμένεται να διαγνωσθούν περισσότερα από 4.030 καινούρια περιστατικά σε άτομα μικρότερα των είκοσι ετών για το 2010(Αμερική).

Ο συνολικός αριθμός πάντως είναι αρκετά μεγαλύτερος σε μεγαλύτερες ηλικίες συγκριτικά με τα 62.930 καινούρια περιστατικά πρωτοπαθών όγκων εγκεφάλου ανεξαρτήτου ηλικίας για το 2010 στην Αμερική.

Το παρήγορο πάντως είναι ότι 2/3 από αυτούς θα είναι καλοήθεις.

Τα γλοιώματα είναι πιο συχνά στους άνδρες, ενώ τα μηνιγγιώματα στις γυναίκες.

Αιτιολογία 

Οι όγκοι εγκεφάλου έχουν ολοένα και πιο αυξημένη επίπτωση τις τελευταίες δεκαετίας και σε αυτό συνέβαλε και η καλύτερη απεικόνιση που 

έχουμε με την χρήση νέων απεικονιστικών μηχανημάτων όπως η Αξονική τομογραφία,η Μαγνητική τομογραφία, PET κτλ 

Η χρήση των κινητών και γενικότερα της τεχνολογίας που χρησιμοποιεί ραδιοκύματα είναι προς το παρόν αντικρουόμενη ως προς τη δημιουργία

όγκων εγκεφάλου εάν και υπάρχουν ενδείξεις για ορισμένους τύπους.

Η λοίμωξη με τον ιό της ανοσοανεπάρκειας (HIV) έχει αυξήσει 300% τις τελευταίες δύο δεκαετίες τα λεμφώματα του ΚΝΣ. 

Επίσης σπάνια γενετικά σύνδρομα έχουν συσχετιστεί με συγκεκριμένους πρωτοπαθείς εγκεφαλικούς όγκους.

Ταξινόμηση 

Η ταξινόμηση ενός όγκου είναι ίσως από τα πιο σημαντικά όσο αναφορά την πρόγνωση και την αντιμετώπιση ενός όγκου, ότι απομένει δηλαδή μετά την αναγνώριση ενός όγκου.(βλέπε Ογκολογία).

Η ΤΝΜ ταξινόμηση (βλ Ογκολογία) δεν χρησιμοποιείται στους όγκους κεφαλής μιας και σπάνια μεθίστανται.

Τον τελευταίο αιώνα έχουν προταθεί πολλές ταξινομήσεις των όγκων του κρανίου και του ΚΝΣ γενικότερα.

Όλες οι ταξινομήσεις έχουν ως άξονα την ιστική προέλευση , την ανατομική εντόπιση και την κλινική πορεία των όγκων .

Ιστική προέλευση 

Λέγοντας ιστική προέλευση εννοούμε τον τύπο των κυττάρων που προέρχεται ο όγκος.

Εάν ο όγκος είναι από τα νευρογλοιακά κύτταρα (βλέπε Κύτταρα νευρικού συστήματος) τότε μιλάμε για γλοίωμα εάν είναι από τις μήνιγγες μιλάμε για μηνιγγίωμα κ.ο.κ.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χωρίζει τους όγκους του ΚΝΣ σε νευροεπιθηλιακούς και μη νευροεπιθηλιακούς στην τελευταία του αναθεώρηση το 2000.

Νευροεπιθηλιακοί

Μη Νευροεπιθηλιακοί

Ανατομική Εντόπιση 

Όπως ήδη αναφέρθηκε, ένας άλλος τρόπος προσδιορισμού ενός όγκου, είναι η θέση του σε σχέση με τις δομές του κρανίου.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει εκδόσει την Διεθνή Ταξινόμηση Ογκολογικών Νόσων (ICD-O-3) International Classification of Diseases for Oncology με την τελευταία αναθεώρηση του το 2000.

Σύμφωνα λοιπόν με αυτή την τρίτη αναθεώρηση (η οποία δεν άλλαξε την τοπογραφική εντόπιση σε σχέση με την δεύτερη) χωρίζει τους ενδοκρανιακούς όγκους σε Υπερσκηνίδιους( 85% ) και Υποσκηνίδιους .(Βλέπε Εγκέφαλος)

Οι Υπερσκηνίδιοι χωρίζονται παραπέρα σε ενδοπαρεγχυματικούς (παρέγχυμα=συμπαγής ιστός=εγκέφαλος) και εξωπαρεγχυματικούς. 

Από τους ενδοπαρεγχυματικούς συχνότεροι είναι το Πολύμορφο Γλοιοβλάστωμα και οι Δευτερογενείς εγκεφαλικοί όγκοι ενώ από τους εξωπαρεγχυματικούς το μηνιγγίωμα (Βλέπε Μήνιγγες).

Κλινικό-Ιστολογικική Ταξινόμηση / Βαθμοποίηση - Σταδιοποίηση 

Την αρχή έκαναν οι P. Bailey και H. Cushing το 1926, οι οποίοι δημοσίευσαν μία εργασία για την ιστολογική και κλινική πορεία των γλοιομάτων. P. Bailey  H. Cushing  "A classification of the tumors of the glioma group on a histogenic basis with a correlated study of prognosis" 

Το ίδιο έκανε και ο Kernohan James Watson  το 1949, δημοσιεύοντας μία ταξινόμηση για τα αστροκυττώματα, διαχωρίζοντάς τα σε τέσσερις βαθμίδες, λαμβάνοντας υπόψη την ατυπία, την νέκρωση και την αγγειοβρίθεια (την ανάπτυξη νέων αγγείων) των κυττάρων του όγκου.

Οι Daumas και Duport το 1988 πρότειναν μία καινούρια ταξινόμηση πάλι για τα αστροκυττώματα, η οποία περιλαμβάνει τα τρία κριτήρια του Kernohan (ατυπία, νέκρωση, μίτωση) προσθέτοντας ένα ακόμα τον ενδοθηλιακό πολλαπλασιασμό και ταξινομεί τα κριτήρια αυτά σε τέσσερις βαθμίδες.

St Anne/Mayo Ταξινόμηση

Το 1979 και πιο πρόσφατη φορά το 1993, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) εξέδωσε βαθμολόγιο για την κλινική εκτίμηση και πορεία των πρωτοπαθών εγκεφαλικών όγκων. 

Το βαθμολογικό σύστημα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας αφορά την κλινικο-ιστολογική πορεία του ασθενούς ενώ η Διεθνής Ταξινόμηση Ογκολογικών Νόσων (ICD-O-3 Βλέπε παραπάνω) του 2000 αφορά την ιστολογική ταξινόμηση και δεν θα πρέπει να συγχέεται.

WHO Grade system 

Η λίστα με τις ταξινομήσεις των νόσων που εκδίδει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κρατούν από το 1893, το 1994 υπήρξε η τελευταία δέκατη αναθεώρηση ICD-10.

Το 1979 εκδίδει για πρώτη φορά μία αντίστοιχη για τις ογκολογικές νόσους, ενώ το 2000 κάνει την τελευταία και τρίτη αναθεώρηση αυτής.

Ταξινομώντας κατά αυτόν τον τρόπο τους εγκεφαλικούς όγκους και με την "διάθεση" που επιδεικνύουν ως προς την καλοήθεια-κακοήθεια.

Ο χαρακτηρισμός αυτός γίνεται με την πρόσθεση έναν από τους παρακάτω αριθμούς μετά από πλάγια κάθετο στο τέλος του κωδικού της νόσου.

(π.χ. ο κωδικός του κρανιοφαρυγγιώματος είναι M-9350/1 όπου 1 βλέπε τον παρακάτω πίνακα).

ICD-O-3

Εάν θελήσουμε να συγκρίνουμε όλους τους παραπάνω τρόπους σταδιοποίησης θα πρoέκυπτε ο παρακάτω πίνακας:

Όπως ήδη προαναφέρθηκε, με το ICD-O-3 δεν κάνουμε σταδιοποίηση γι' αυτό δεν αναφέρεται, αλλά μπορούμε να συνδυαστεί με την σταδιοποίηση του ΠΟΥ (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας).

Πρόγνωση 

Εφόσον έχει γίνει η ταξινόμηση, μπορούμε να έχουμε μία πρώτη άποψη για την πρόγνωση. Σε γενικές γραμμές η πρόγνωση των ενδοκρανιακών όγκων αναφέρεται παρακάτω.

Θα πρέπει να τονιστεί ότι κάθε περιστατικό έχει τη δική του εξέλιξη και ο θεράπων ιατρός είναι αυτός που θα πληροφορήσει τον ασθενή και τους οικείους αναφορικά με την πρόγνωση.

Κλινική εικόνα 

Ο ασθενής με εγκεφαλικό όγκο προσέρχεται συνήθως στον ιατρό με συμπτώματα αυξημένης ενδοκράνιας πίεσης ή νευρολογικής δυσλειτουργίας γενικότερα.

Ασθενείς με αρχικό σύμπτωμα επιληπτικές κρίσεις (όχι την νόσο της επιληψίας) και προοδευτικά επιδεινούμενα σε βάθος χρόνου συμπτώματα, έχουν συνήθως καλύτερη πρόγνωση.

Τα γλοιώματα υψηλής διαφοροποίησης συνήθως προσέρχονται με πιεστικά συμπτώματα λόγω οιδήματος.

Τα πιο συχνά συμπτώματά στους ασθενείς με γλοίωμα, κατά την παρουσίασή τους στον ιατρό, σε φθίνουσα σειρά είναι οι επιληπτοειδείς κρίσεις (30%), Πονοκέφαλος (25%), Γνωσιακές διαταραχές (12%), Κινητικές διαταραχές (8%), Διαταραχές του λόγου (5%), Διαταραχές του επιπέδου συνειδήσεως (4%), Αισθητικά ελλείμματα (2%).

Γίνεται αντιληπτό από την συμπτωματολογία ότι εξαρτάται από την τοπογραφία του όγκου στο κρανίο.

Η κλινική διαγνωστική των όγκων του κρανίου συνήθως γίνεται με βάση έξι κλινικά σύνδρομα .

 Το ημισφαιρικό σύνδρομο με κύρια εκδήλωση την ημιπάρεση

 Το αταξικό σύνδρομο με κύρια εκδήλωση την παρεγκεφαλιδική αταξία

 Το σύνδρομο με κύρια εκδήλωση την ενδοκράνια υπέρταση 

 Το σύνδρομο των κρανιακών νεύρων 

 Το σύνδρομο της τύφλωσης

 Το σύνδρομο της κώφωσης

Διάγνωση 

Η διάγνωση πέρα από την κλινική εικόνα που δημιουργεί την κλινική υποψία, είναι κυρίως απεικονιστική και ιστολογική.

Η Αξονική τομογραφία με έγχυση σκιαστικής ουσίας είναι συνήθως η εξέταση που θέτει την διάγνωση ενός εγκεφαλικού όγκου, με την Μαγνητική τομογραφία με γαδολίνιο να μας παρέχει ακόμα περισσότερες πληροφορίες, χωρίς να είναι πάντα απαραίτητη μετά την αξονική τομογραφία.

Τα τελευταία χρόνια, καινούριες απεικονιστικές μέθοδοι, όπως η Τομογραφία μονοφωτονικής εκπομπής (SPECT) και η Τομογραφία Εκπομπής ποζιτρονίων ( PET ), κερδίζουν έδαφος και παρέχουν νέες πληροφορίες για τους όγκους.

Η ιστολογική επιβεβαίωση ιδεατά θα πρέπει να γίνεται σε όλους τους ασθενείς, είτε με την μέθοδο της στερεοτακτικής βιοψίας, είτε με κρανιοτομή και εξαίρεση του παθολογικού ιστού.

Θεραπεία 

Η διαχείριση των ασθενών προϋποθέτει την αρμονική συνύπαρξη ιατρών με την ειδικότητα του Νευρολόγου, Νευροχειρουργού, Ογκολόγου (Νεύρο-ογκολόγου εάν είναι δυνατό) χωρίς να υποτιμάται και ο ρόλος του προσωπικού ιατρού, εάν υπάρχει, ο οποίος έχει περισσότερους συναισθηματικούς δεσμούς με τον ασθενή και την οικογένεια συνήθως.

Όπως γίνεται αντιληπτό, η θεραπεία ενός ογκολογικού ασθενούς εξαρτάται πάντα από την γενική κατάσταση του ασθενούς, την επιθυμία του, την δυνατότητα για θεραπεία αναλόγως της σταδιοποίησης - ταξινόμησης.

Στους πρωτογενείς εγκεφαλικούς όγκους, η συντηρητική αντιμετώπιση χαμηλής διαφοροποίησης αστροκυττωμάτων με αντιεπιληπτικά μόνο και τακτική παρακολούθηση μπορεί να έχει πολύ καλά αποτελέσματα.

Η χειρουργική εξαίρεση σε πιο επιθετικούς όγκους ή υποτροπιάζοντες είναι συνήθως η πρώτη επιλογή.

Η ακτινοθεραπεία είτε μόνη της είτε μετεχγειρητικά αποτελεί συχνή επιλογή για αρκετούς τύπους εγκεφαλικών όγκων. 

Η χημειοθεραπεία  στους εγκεφαλικούς όγκους συνήθως δεν χρησιμοποιείται σαν πρώτη επιλογή και έχει συνήθως θέση σε συγκεκριμένους εγκεφαλικούς όγκους, σε συνδυασμό με τις παραπάνω θεραπείες σε υποτροπιάζουσα νόσο.

Ο Αιματοεγκεφαλικός φραγμός αποτελεί ένα φυσικό εμπόδιο στα χημειοθεραπευτικά σχήματα και έτσι προτιμούνται λιπόφιλες ενώσεις.

Νέες Θεραπείες 

Η χειρουργική νευροπλοήγηση με την απεικονιστική προβολή κατά την διάρκεια της επέμβασης, η χρήση φωτοενεργών κυτταροτοξικών παραγόντων (BCNU-Gliadel) 
η περαιτέρω ανάπτυξη της ακτινοθεραπείας και γονιδιακές θεραπείες ( ιδιαίτερο ενδιαφέρων παρουσιάζει η HSVtk/acyclovir suicide gene system )
αποτελούν μερικές από τις ελπίδες των επιστημόνων για την μελλοντική αντιμετώπιση των εγκεφαλικών όγκων.

Δείτε επίσης 
 Ογκολογία
 Κεντρικό Νευρικό Σύστημα
 Περιφερικό Νευρικό Σύστημα
 Κύτταρα νευρικού συστήματος
 Μήνιγγες

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 «Types of primary brain tumours», από τον ιστότοπο του ιδρύματος Cancer Research UK.
 «Brain tumors - primary - Introduction» , από τον ιστότοπο του Πανεπιστημίου του Μαίρυλαντ.
 «Brain tumor - primary - adults», από τον ιστότοπο της Εθνικής Βιβλιοθήκης Ιατρικής των Η.Π.Α.

Ογκολογία
Παθήσεις του εγκεφάλου