Πρωτέα (φυτό)

Πρωτέα (Protea) είναι το επιστημονικό αλλά και το  κοινό όνομα που έχουν άνθη, τα οποία μερικές φορές ονομάζονται στα αγγλικά sugarbushes. 

Το γένος Πρωτέα έλαβε αυτήν την ονομασία το 1735 από το Λινναίο και το όνομα οφείλεται στο θεό  Πρωτέα  ο οποίος κατά βούληση άλλαζε μορφή, όπως έχουν πολλούς διαφορετικούς τύπους και τα λουλούδια αυτά.

Οι πρωτέες κατάφεραν να ελκύσουν την προσοχή των βοτανολόγων που επισκέφτηκαν το Ακρωτήρι Καλής Ελπίδας το 17ο αιώνα.  Το 18ο αιώνα πολλά είδη μεταφέρθηκαν στην Ευρώπη και ήταν εξαιρετικά δημοφιλή στους βοτανολόγους.

Φυσική ιστορία και ταξινόμηση 
Η οικογένεια των Πρωτεοειδών (Proteaceae), στις οποίες ανήκουν τα άνθη αυτά είναι αρχαία. Οι πρόγονοί τους φύονταν στην Γκοντβάνα, περίπου 300 εκατομμύρια χρόνια πριν. Η εν λόγω οικογένεια υποδιαιρείται σε δύο υποοικογένειες:
 Στα Πρωτεοειδή (Proteoideae), από τα οποία αντιπροσωπευτικότερα είναι τα είδη της Νότιας Αφρικής και 
 Στα Γρεβιλλειοειδή (Grevilleoideae), τα οποία συγκεντρώνονται στην Αυστραλία και στη Νότια Αμερική, όπως επίσης και σε τμήμα της σημερινής Ανατολικής Ασίας.

Στην Αφρική υπάρχει μόνο ένα γένος στη Μαδαγασκάρη, ενώ πολλά κοινά γένη υπάρχουν στη Νότια Αμερική και στην Αυστραλία. Αυτό δείχνει ότι η Αυστραλία και η Νότια Αμερική διαχωρίστηκαν από την Αφρική προτού αποσπαστούν η μία από την άλλη.

Οι περισσότερες πρωτέες βρίσκονται στα νότια του Ποταμού Λιμπόπο. Ωστόσο, η  Protea kilimanjaro  απαντάται στο Εθνικό Πάρκο της Κένυας. Το 92% των ειδών είναι ενδημικά στην Περιοχή Χλωρίδας του Ακρωτηρίου (Cape Floristic Region), μια ζώνη από το Κλανγουίλιαμ ως την Γκράχαμσταουν της Νότιας Αφρικής. Ο ασυνήθιστος πλούτος και η ποικιλία των ειδών πιστεύεται ότι οφείλεται εν μέρει στην ποικιλομορφία του τοπίου, όπου οι πληθυσμοί μπορούν να απομονωθούν μεταξύ τους και να αναπτυχθούν σε νέα είδη.

Χρήση 
Σήμερα οι πρωτέες είναι φυτά εξωτερικής καλλιέργειας και τα άνθη τους παρουσιάζουν τα τελευταία χρόνια αυξημένη ζήτηση. Μάλιστα, μπορεί να καλλιεργηθεί στην Κύπρο, αν και εφόσον γίνουν επεμβάσεις στο έδαφος. Ευδοκιμούν σε θερμοκρασίες από 5 ως 35 βαθμούς Κελσίου. Στα πλεονεκτήματά της αναφέρεται ότι δε χρειάζεται πολύ νερό και λίπασμα και στα μειονεκτήματα ότι δεν παρουσιάζει ομοιομορφία ως προς την παραγωγή. Η διάρκεια ζωής του φυτού είναι τουλάχιστον πέντε έτη και στο βάζο ένας μήνας. Εχθρός του φυτού είναι ο βοτρύτης.

Είδη 
(κατάλογος ειδών ανά τομέα: κάθε τομέας έχει όνομα αποτελούμενο από δύο μέρη, το όνομα του γένους και ένα επίθετο).
 Protea τομέας Leiocephalae
 Πρωτέα η κάφρα - Protea caffra (κοινή Πρωτέα)
 Protea dracomontana
 Protea glabra
 Protea inopina
 Πρωτέα η λαμπρή - Protea nitida
 Protea nubigena
 Protea parvula
 Protea petiolaris
 Protea rupicola
 Protea simplex

 Protea τομέας Paludosae
 Protea enervis

 Protea τομέας Patentiflorae
 Protea angolensis
 Protea comptonii
 Protea curvata
 Protea laetans
 Protea madiensis
 Protea rubropilosa
 Protea rupestris

 Protea τομέας Lasiocephalae
 Protea gaguedi
 Protea welwitschii

 Protea τομέας Cristatae
 Protea asymmetrica
 Protea wentzeliana

 Protea τομέας Cynaroidae
 Πρωτέα η κυναροειδής - Protea cynaroides (Βασιλική πρωτέα - αγγλ. King Protea)

 Protea τομέας Paracynaroides
 Protea cryophila (Snow Protea)
 Protea pruinosa
 Protea scabriuscula
 Protea scolopendriifolia

 Protea τομέας Ligulatae
 Protea burchellii
 Πρωτέα η συμπαγής (Protea compacta)
 Protea eximia
 Protea longifolia
 Protea obtusifolia
 Protea pudens
 Πρωτέα της Ρουπέλλιας (Protea roupelliae)
 Protea susannae

 Protea τομέας Melliferae
 Πρωτέα η αθερώδης (Protea aristata)
 Πρωτέα η λογχοειδής (Protea lanceolata)
 Protea repens (Κοινή ονομασία Sugarbush Protea)

 Protea τομέας Speciosae
 Protea coronata
 Protea grandiceps
 Protea holosericea
 Protea laurifolia
 Πρωτέα το λεπιδοκαρπόδενδρον (Protea lepidocarpodendron)
 Protea lorifolia
 Protea magnifica
 Πρωτέα η νηριόφυλλος (Protea neriifolia) (Oleander-leaf Protea)
 Protea speciosa
 Protea stokoei

 Protea τομέας Exsertae
 Protea aurea
 Protea lacticolor
 Πρωτέα του Μουντ - Protea mundii
 Protea punctata
 Protea subvestita
 Protea venusta

 Protea τομέας Microgeantae
 Protea acaulos
 Protea convexa
 Protea laevis
 Protea revoluta
 Protea ungustata

 Protea τομέας Crinitae
 Protea foliosa
 Protea intonsa
 Protea montana
 Protea tenax
 Protea vogtsiae

 Protea τομέας Pinifolia
 Protea acuminata
 Protea canaliculata
 Protea nana
 Protea pityphylla
 Protea scolymocephala
 Protea witzenbergiana

 Protea τομέας Craterifolia
 Protea effusa
 Protea namaquana
 Protea pendula
 Protea recondita
 Protea sulphurea

 Protea τομέας Obvallatae
 Protea caespitosa

 Protea τομέας Subacaules
 Protea aspera
 Protea denticulata
 Protea lorea
 Protea piscina
 Protea restionifolia
 Protea scabra
 Protea scorzonerifolia

Εθνικό σύμβολο 
Τόσο στη διάρκεια  της περιόδου του απαρτχάιντ, όσο και μετά από αυτό, η πρωτέα είχε μερικές φορές θέση αμφιλεγόμενου εθνικού συμβόλου για τη Νότια Αφρική, όπως και η αντιλόπη (Springbok Antelope).

Ο αρχιτέκτονας του απαρτχάιντ Χέντρικ Φρενς Φερβόρντ, πρώην Πρωθυπουργός της Νοτίου Αφρικής, ονειρευόταν να αλλάξει το τότε σύμβολο της σημαίας της χώρας και να το αντικαταστήσει βάζοντας στο κέντρο μία αντιλόπη που έκανε άλμα πάνω από ένα στεφάνι από έξι Πρωτέες. Η πρόταση, ωστόσο, προκάλεσε έντονες συζητήσεις και ουδέποτε εφαρμόστηκε.

Έπειτα από το τέλος του απαρτχάιντ, με διάταγμα της κυβέρνησης του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου, οι αθλητικές ομάδες (που καλούνταν και "Springboks") θα ήταν γνωστές ως The Proteas, με εξαίρεση την εθνική ομάδα Ράγκμπι γιούνιον, της οποίας το όνομα παραμένει "Springboks".

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Protea Atlas Project: Χαρτογράφηση της κατανομής των ειδών πρωτέας στη Νότια Αφρική.
 Ταξινόμηση NCBI 
 

Πρωτεοειδή
Καλλωπιστικά φυτά
Χλωρίδα της Αφρικής
Άνθη
Γένη φυτών