Στέφανος Σαχλίκης

Ο Στέφανος Σαχλίκης (γεννήθηκε γύρω στο 1331 - πέθανε μετά το 1391) ήταν κρητικός σατιρικός ποιητής, ο πρώτος εκπρόσωπος της κρητικής λογοτεχνίας και ο πρώτος ποιητής που χρησιμοποίησε ομοιοκαταληξία στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Η ζωή του

Για τη ζωή του μπορούμε να αντλήσουμε λίγες πληροφορίες από έγγραφα της εποχής και από τα αυτοβιογραφικά στοιχεία των έργων του. Γεννήθηκε στο Ηράκλειο γύρω στο 1331, από εύπορη ελληνική οικογένεια που ενδεχομένως είχε ασπαστεί τον Καθολικισμό. Ο πατέρας του ήταν μέλος της Συγκλήτου. Το 1348 ο πατέρας και η αδερφή του πέθαναν κατά τη διάρκεια της επιδημίας πανώλης και ο Σαχλίκης κληρονόμησε όλη την περιουσία της οικογένειας. 

Για αρκετά χρόνια έζησε στον  Βενετοκρατούμενο Χάνδακα, μια άσωτη ζωή και σπατάλησε τα χρήματά του σε διασκεδάσεις, τυχερά παιχνίδια και γυναίκες Φαίνεται ότι από καταγγελία κάποιας γυναίκας κατέληξε στη φυλακή για σύντομο διάστημα, γύρω στο 1370. Από το 1371 και για την επόμενη δεκαετία έζησε στην επαρχία, στο χωριό Πενταμόδι, όπου έχει απομείνει ένα οικογενειακό φέουδο. Μετά το 1382 εργάστηκε ως δικηγόρος. Οι πληροφορίες από έγγραφα για το πρόσωπό του σταματούν στο 1391.

Το έργο του
Το συγγραφικό του έργο μπορεί να διαιρεθεί σε δύο περιόδους. Η πρώτη είναι η περίοδος της φυλακής και περιλαμβάνει τα ποιήματα «Περί φίλων», «Περί φυλακής» και την ομάδα των ποιημάτων για τις «πολιτικές», δηλαδή τις πόρνες («Καταλόγιν της Πόθας», «Η Βουλή των πολιτικών», «Η γκιόστρα των πολιτικών»). Το ποίημα για τους φίλους είναι περισσότερο ηθικοδιδακτικό, ενώ αυτό για την φυλακή έχει περισσότερο σατιρικά στοιχεία. Χαρακτηρίζεται από ρεαλιστικές περιγραφές και διαλόγους και είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι ενσωματώνει και ιταλικές φράσεις για να αναπαραστήσει την αυθεντική καθημερινή ομιλία. Και τα δύο ποιήματα είναι γραμμένα σε ανομοιοκατάληκτους πολιτικούς στίχους. Κύρια χαρακτηριστικά των ποιημάτων του Σαχλίκη θεωρούνται ο ρεαλισμός και η διδακτικοσατιρική διάθεση, η ειρωνική στάση απέναντι στον κλήρο, η χρήση της δημώδους γλώσσας και η μίμηση της λαϊκής παράδοσης. Με τις συγκεκριμένες ιδιομορφίες τους, τα κείμενα του κρητικού συγγραφέα προσεγγίζουν την ευρωπαϊκή προαναγεννησιακή λογοτεχνική παραγωγή. 
Τα ποιήματα για τις πόρνες είναι καυστική σάτιρα των διεφθαρμένων ηθών της κρητικής κοινωνίας, που φαίνεται ότι είχε γνωρίσει πολύ καλά και ο ίδιος, με κωμικό τόνο και τολμηρές εκφράσεις, αλλά και καθαρά εκδικητική πρόθεση απέναντι στην Κουταγιώταινα, τη γυναίκα που τον έστειλε φυλακή. Το «Καταλόγιν της Πόθας» περιέχει τους κομπασμούς μιας πόρνης, της Πόθας ή «Ποθοτσουτσουνιάς». Η «Βουλή των πολιτικών» εξιστορεί μια συνέλευση των πορνών με σκοπό τη δημιουργία συντεχνίας και η «Γκιόστρα», ποίημα ημιτελές, εξιστορεί μια κονταρομαχία. Τα ποιήματα περιέχουν αρκετές αναφορές σε γνωστά πρόσωπα της εποχής και σε αυτά εμφανίζεται η πρώτη χρήση ομοιοκαταληξίας στη νεοελληνική λογοτεχνία, με τους στίχους να ομοιοκαταληκτούν σε ομάδες των τεσσάρων ή και περισσοτέρων.  Συχνά ήταν και αθυρόστομος. 

Η δεύτερη περίοδος του έργου τοποθετείται στα μέσα της δεκαετίας του 1380. Περιλαμβάνει δύο έργα σε ομοιοκατάληκτα δίστιχα. Οι Συμβουλές στον Φραντζισκή είναι διδακτικό έργο που απευθύνεται στο γιο ενός φίλου, με συμβουλές να αποφεύγει τις νυχτερινές διασκεδάσεις, τα τυχερά παιχνίδια και τις ύποπτες γυναίκες. Η Αφήγησις παράξενος του ταπεινού Σαχλίκη είναι ποιητική αυτοβιογραφία που εξιστορεί τις πιο δυσάρεστες στιγμές της ζωής του, κατηγορώντας την Τύχη.

Επιρροές του Σαχλίκη στην ποίηση της εποχής

Επιρροές από το Στέφανο Σαχλίκη και από ιταλικά πρότυπα έχει το ποίημα «Έπαινος των γυναικών» με 735 οκτασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους, μία χλευαστική περιγραφή των ηθικών ελαττωμάτων των γυναικών αρχίζοντας από τις ανύπαντρες, προχωρώντας στις παντρεμένες και τελειώνοντας στις χήρες.

Μίμηση του Σαχλίκη και στο θέμα ακόμη είναι και ένα άλλο ποίημα ανώνυμου στιχουργού, ο «Θρήνος του φαλίδου του πτωχού» σε 280 επτασύλλαβους ή οκτασύλλαβους τροχαϊκούς στίχους, που αποτελούν την αυτοβιογραφία ενός ευγενούς νέου, ο οποίος κατασπατάλησε την περιουσία του σε ασωτίες και βρέθηκε στο τέλος χρεοκοπημένος.

Χειρόγραφη παράδοση και εκδόσεις
Σώζονται τρια χειρόγραφα που παραδίδουν τα έργα ή τμήματά τους:
 Ο κώδικας Parisinus gr. 2909 (αρχές 16ου αι.) περιέχει το «Περί φίλων», το «Περί φυλακής», τη «Βουλή των πολιτικών», τη «Γκιόστρα των πολιτικών» και τις Συμβουλές στον Φρατζισκή.
 Ο κώδικας Neapolitanus gr. III Aa 9 (αρχές 16ου αι.) περιέχει το «Καταλόγι της Πόθας», το «Περί φυλακής», τις Συμβουλές στον Φρατζισκή και το Αφήγησις παράξενος.
 Ο κώδικας Montepessulanus 405 (μετά το 1522) περιέχει το «Περί φυλακής», τη «Βουλή των πολιτικών», τη «Γκιόστρα των πολιτικών» και τις Συμβουλές στον Φρατζισκή.

Πρώτη συνολική έκδοση των ποιημάτων έκανε ο Wilhelm Wagner (Carmina Graeca Medii Aevi, 1874), με βάση τα χειρόγραφα Ρ και Μ (δηλαδή δεν περιέχεται το «Καταλόγι της Πόθας» και η Αφήγησις παράξενος).
Το 1896 εκδόθηκαν περισσότερα κείμενα από τον S. Papadimitriou (Stefan Sakhlikis i ego stikhotvorenie "Αφήγησις παράξενος", Οδησσός 1896), με βάση το χειρόγραφο Ν (δεν περιέχει το «Περί φίλων» και την «Γκιόστρα»). Μεμονωμένα οι Συμβουλές στον Φρατζισκή είχαν εκδοθεί από τον Εμίλ Λεγκράν το 1871

Εκδόσεις των ποιημάτων του Σαχλίκη
M. Vitti ("Il poema parenetico di Sachlikis" στο περιοδικό Κρητικά Χρονικά 14 (1960), 173-200. 
Η «Γκιόστρα» έχει εκδοθεί μόνο από τον Ν.Μ. Παναγιωτάκη, «Μελετήματα περί Σαχλίκη», Κρητικά Χρονικά 27 (1987), 7-58. 
Τα ποιήματα. Χρηστική έκδοση με βάση και τα τρία χειρόγραφα, Φιλολογική επιμέλεια, πρόλογος, εισαγωγή και γλωσσάριο: Γιάννης Κ. Μαυρομάτης, Νικόλαος Μ. Παναγιωτάκης, εκδ.  Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης  (Μ.Ι.Ε.Τ), Αθήνα, 2015 
Βλαχιώτης Γεώργιος Α. "Γραφαί και στίχοι και ερμηνείαι κυρού Στεφάνου του Σαχλήκη, Κρητική Περίοδος 1", Εκδ. Χώρος Ποίησης Σικυώνιος, 2007

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Gemert, A. F. Van, «Ὁ Στέφανος Σαχλίκης καὶ ἡ ἐποχή του » , Θησαυρίσματα - Thesaurismata τομ. 17 (1980), σελ. 36-130
Λιουμπάρσκυ Γ. Ν., «Ο Κρής ποιητής Στέφανος Σαχλίκης», Κρητικά Χρονικά, τομ. 14 (1960),σελ. 308-334

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Αποσπάσματα από ποιήματα του Σαχλίκη και σχολιασμός τους
Ψηφιοποιημένη έκδοση του Συμβουλές στον Φραντζισκή από τον Λεγκράν 

Έλληνες ποιητές
Βασίλειο της Κάντια