Σάπια Βρύση Αχαΐας

Η Σάπια Βρύση είναι ορεινή τοποθεσία στο Δήμο Ερυμάνθου της Αχαΐας, ενώ παλιότερα υπήρξε βραχύβιος οικισμός, του οποίου σώζονται σήμερα μόνο ερείπια.

Τοποθεσία
Σύμφωνα με το «Σχέδιο Καποδίστριας» ανήκε γεωγραφικά στην περιφέρεια της πρώην Κοινότητας Λεοντίου του Νομού Αχαΐας, ενώ από το 2011 κ.εξ. αποτελεί θέση στο νεοπαγή Δήμο Ερυμάνθου. Τα χαλάσματα του παλιού οικισμού είναι ορατά και βρίσκονται παραπλεύρως του δρόμου μεταξύ Χαλανδρίτσας και Λεοντίου. Βρίσκεται σε υψόμετρο 1.062 μέτρων, στα νοτιοανατολικά του ορεινού όγκου του Παναχαϊκού όρους και συγκεκριμένα ανάμεσα στα βουνά Ράχη Στρίγκλου (Στριγκλέικο Βουνό) και Κορφάδες. Παλαιότερα ήταν οικισμός, ο οποίος σήμερα δεν κατοικείται, ενώ τα χαλάσματά του απέχουν λιγότερο από 2,5 χιλιόμετρα από τα σύγχρονα Κατσαϊταίικα Λεοντίου.

Ονομασία
Το όνομά της το οφείλει προφανώς σε παλιά ξύλινη κρήνη η οποία εγκαταλείφθηκε. Ίδιο τοπωνύμιο υπάρχει και στο χωριό Χρύσοβο του πρώην Δήμου Αποδοτίας της Αιτωλοακαρνανίας. Εκεί το όνομα προήλθε ίσως από την "ανάμνηση" στις βρύσες των παραμυθιών, από τις οποίες κανείς δεν έπινε νερό.

Διοικητική και δημογραφική εξέλιξη
Από το 1836 έως το 1840 ανήκει στο Δήμο Παναχαιών (ή Παναχαΐας), ενώ, με το Β.Δ. 27/11/1840 Περί συγχωνεύσεων δήμων (Φ.Ε.Κ. 5/8-3-1841) και την κατάργηση του Δήμου Παναχαιών, προσαρτάται στο Δήμο Φαρρών μέχρι που καταργήθηκε το 1920. Πιο συγκεκριμένα, με το ΦΕΚ 59Β της 17/06/1897 προσαρτάται στον τότε Δήμο Φαρρών, ενώ με το ΦΕΚ 256Α της 28/08/1912 αποσπάται από το Δήμο Φαρρών και προσαρτάται στην Κοινότητα Μπαρδικώστα μέχρι και την οριστική του κατάργηση την 18/12/1920, όταν και διαπιστώθηκε η εγκατάλειψή του.

Ως οικισμός είχε 59 κατοίκους στην απογραφή του 1896. Κατά την απογραφή του 1907 είχε 30 κατοίκους.

Ιστορικά στοιχεία
Η πρώτη σωζόμενη μαρτυρία στο τοπωνύμιο είναι σε έγγραφο χρονολογίας 31 Αυγούστου 1792 που βρίσκεται στο μοναστήρι Παναγίας της Χρυσοποδαρίτισσας Νεζερών. Δεν αναφέρεται καθόλου στην απογραφή του 1829, που διεξήχθη στην Πελοπόννησο από την επονομαζόμενη Εκστρατεία του Μωριά (1828-1833).

Ανήκε στα λεγόμενα Ζουμπατοχώρια. Όπως αναφέρεται στην Ελληνική Χωρογραφία του Ιωάννη Εμμ. Νουχάκη, απείχε στα 1901 έξι ώρες δρόμο από την Πάτρα ενώ η απόστασή της από τη Χαλανδρίτσα, την έδρα του τότε Δήμου Φαρρών, ήταν δυο ώρες δρόμο. Το ίδιο αναφέρει στα 1903 για τον ορεινό οικισμό της Σάπιας Βρύσης και ο Χρήστος Κορύλλος, ότι δηλ. απείχε δύο ώρες δρόμο από τη Χαλανδρίτσα.

Το χωριό αναφέρεται σε έγγραφο-αίτηση των "κατοίκων Πατρῶν καὶ τῶν πέριξ χωρίων" προς το Υπουργείο Εσωτερικών, συνταγμένο τον Ιούνιο 1913 και αποκείμενο στο Ιστορικὸ Αρχείο της Αχάια Κλάους, στο οποίο αναφέρεται ότι "ἡ Δημοτικὴ ὁδὸς [...] κατέστη πρὸ ἐτῶν ἀδιάβατος, μὴ δυναμένων οὔτε καὶ αὐτῶν τῶν ζώων νὰ διέλθωσιν ἐκ τοῦ μέρους τῆς ὁδοῦ ὡς ἐκ τῆς καταστροφῆς αὐτῆς ὑπὸ τοῦ χειμάρρου Γλαύκου (Λεύκας), διερχομένου τούτου ἐπ’ αὐτῆς, ἰδίως κατὰ τὰς τελευταίας πολυομβρίας καὶ πλυμμήρας (sic) τοῦ ἔτους τούτου ἡ ἄνω ὁδὸς κατεστράφη ὡς καὶ ἅπαντα τὰ τεχνικὰ ἔργα μὴ διακρίνοντες ἴχνος τοιαύτης εἰς τὸ μέρος τοῦτο" ζητώντας από το υπουργείο να γίνουν "τὰ δέοντα πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς συγκοινωνίας".

Από τη Σάπια Βρύση προέρχονται οι πρώτοι οικιστές του χωριού Μπουντουραίικα, που βρίσκεται στα πεδινά κοντά στο Κάτω Μαζαράκι και τη ΒΙ.ΠΕ. Πάτρας. Η Σάπια Βρύση αποτελεί επίσης τόπο καταγωγής μερίδας εκ των πρώτων οικιστών του οικισμού Κουνελαίικα του Χαϊκαλίου. Εκεί υπήρχε παλιότερα μετά την εγκατάλειψη του οικισμού τυροκομείο και στάνες κτηνοτρόφων, ιδίως από τους οικισμούς Χαϊκάλι και Κουνελαίικα της Δημοτικής Ενότητας Ωλενίας. Πλέον στην περιοχή μπορεί να διαπιστώσει κανείς μόνο την ύπαρξη χαλασμάτων του παλιού οικισμού.

Από τη Σάπια Βρύση μνημονεύεται κάποιος με το επίθετο Καρμακόλιας, που ήταν έμπιστος του Δημήτρη Νενέκου, αλλά είχε συνεννοηθεί με τον Αθανάσιο Σαγιά και βοήθησε στη εκτέλεσή του την οποία είχε ζητήσει ο στρατηγός Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Στη Σάπια Βρύση έμενε οικογένεια με το επίθετο Καραμπελιά της οποίας απόγονος είναι ο εκδότης του περιοδικού Άρδην Γιώργος Καραμπελιάς.

Λοιπά στοιχεία
Κοντά σε αυτή την τοποθεσία βρίσκεται και θέση με το όνομα Το δέντρο του Γιαννιά. Σήμερα στην περιοχή δραστηριοποιείται λατομείο-σπαστήρας αδρανών υλικών.

Στην περιοχή τα τελευταία χρόνια υπάρχει περιβαλλοντικό πρόβλημα με την απόθεση λυματολάσπης σε ιδιόκτητο αγροτεμάχιο, ενώ παράλληλα γίνονται ενέργειες για την αντιμετώπισή του.

Παραπομπές και υποσημειώσεις

Πηγές
 Βασίλειον της Ελλάδος. Υπουργείον των Εσωτερικών-Υπηρεσία Απογραφής, Στατιστικά αποτελέσματα της γενικής απογραφής του οικισμού κατά την 27 Οκτωβρίου 1907, Τόμος Δεύτερος, επιμέλεια Γεωργίου Χωματιανού, Εκ του Τυπογραφείου Μιχαήλ Νικολαΐδου, Εν Αθήναις 1909. Ανακτήθηκε: 16/02/2011. (αρχείο pdf)
 Βασίλειον της Ελλάδος. Υπουργείον Εσωτερικών-Τμήμα Δημόσιας Οικονομίας και Στατιστικής, Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού κατά την 5-6 Οκτωβρίου 1896. Μέρος Δεύτερον-Πίνακες. Α΄. Πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίας, δήμους, πόλεις και χωριά, Εκ του Εθνικού Τυπογραφείου και Λιθογραφείου, Εν Αθήναις 1897. Ανακτήθηκε: 16/02/2011. (αρχείο pdf)
 Σπυρίδων Ν. Γκουρβέλος, «Εν ταις των Νεζερών κώμαις». Ιστορία των Νεζερών, εκδ. Γραφικές Τέχνες Πέτρος Κούλης, Πάτρα 2007. ISBN 978-960-930162-6.
 * Αλέξ. Θ. Δρακάκης - Στυλ. Ι. Κούνδουρος, Αρχεία περί της συστάσεως και εξελίξεως των δήμων και κοινοτήτων 1836-1939 και της διοικητικής διαιρέσεως του κράτους. (Τέως δήμοι, κοινότητες, σύνδεσμοι κοινοτήτων, ανοργάνωτοι κοινότητες, συνοικισμοί, μοναί, θέσεις – Αναγνωρίσεις, προσαρτήσεις, αποστάσεις, μετονομασίες, συγχωνεύσεις), τόμοι Α΄-Β΄, Τύποις «Γραφικαί Τέχναι», Αθήνα 1939-1940.
 Ελληνική χωρογραφία: Γεωγραφία, Ιστορία, Στατιστική πληθυσμού και αποστάσεων συνταχθείσα και εκδοθείσα υπό Ιωάννου Εμμ. Νουχάκη, Έκδοσις Τρίτη, Εκδότης Σπυρίδων Κουσουλίνος, Εν Αθήναις 1901.
 Χρήστου Π. Κορύλλου, Χωρογραφία της Ελλάδος. Α'. Νομός Αχαΐας, Εκ του Τυπογραφείου των Καταστημάτων «Ανέστη Κωνσταντινίδου», Εν Αθήναις 1903.
 «Λυματολάσπης συνέχεια!», Ύπαιθρος. Έκδοση του Συλλόγου Προστασίας Υγείας & Περιβάλλοντος περιοχής Κέντρου Υγείας Χαλανδρίτσας, Έτος 11ο, Τεύχος 57ο (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2014), σελ. 8.
 Ιωάννης Δ. Παπαδημητρίου, Το Μαζαράκι των Πειρών και της Παναχαΐας και το Μαζαράκι των Πατρών και της Ωλενίας. Από 1600 π.Χ. μέχρι σήμερον, Πάτρα 2000, Δεύτερη Έκδοση.

Βιβιογραφία
 Θεόδωρος Η. Λουλούδης, Αχαΐα. Οικισμοί, οικιστές, αυτοδιοίκηση, Νομαρχιακή Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ν.Α. Αχαΐας, Πάτρα 2010.
 Κώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών, Τόμος Β΄, Τυπογραφείο Πέτρου Χρ. Κούλη, Πάτρα 1995, Τρίτη Έκδοση, λήμμα Σάπια βρύση, λήμμα Χαϊκάλι.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Σάπιας Βρύσης Αχαιοήλιδος. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 21/11/2017.
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Δήμου Παναχαιών (1835-1841). eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 28/10/2017.
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Δήμου Φαρών (1835-1912). eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 28/10/2017.
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Κοινότητας Κρυσταλλόβρυσης. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 22/11/2017.
 Σάπια Βρύση. wikimapia.org. Ανακτήθηκε: 15/02/2011.

Εγκαταλελειμμένα χωριά του Νομού Αχαΐας
Κοινότητα Λεοντίου
Δήμος Ερυμάνθου