Δίδυμα Μιλήτου

Τα Δίδυμα ήταν σημαντικό αρχαίο ιερό και μαντείο αφιερωμένο στον Απόλλωνα. Το ιερό βρισκόταν λίγο νοτιότερα της Μιλήτου και σήμερα κοντά του βρίσκονται το τουρκικό χωριό Yenihisar και η μικρή τουρκική πόλη Didim. Τα Δίδυμα ήταν το σημαντικότερο αρχαίο μαντείο στον χώρο της Ιωνίας μαζί με το ιερό του Απόλλωνα στην Κλάρο και ένα από τα σημαντικότερα στον αρχαίο κόσμο. Αναφέρεται πρώτη φορά στον  Ομηρικό ύμνο του Απόλλωνα, γεγονός που αποδεικνύει πως το μαντείο υπήρχε πριν τον 7ο αιώνα π.Χ.

Οι αρχαίοι συγγραφείς απέδιδαν την ονομασία Δίδυμα στην ύπαρξη ναών αφιερωμένων στα δίδυμα αδέρφια Απόλλων και Άρτεμη, πιθανόν όμως η ονομασία να είχε και Καρική προέλευση, αφού υπάρχουν παρόμοια τοπωνύμια στην Καρία αλλά και στην Λυδία.Τα Δίδυμα ανήκαν στην επικράτεια της Μιλήτου και συνδέονταν με αυτή με την ιερά οδό μήκους δεκαεπτά χιλιομέτρων. Κατά μήκος της οδού υπήρχαν αγάλματα της οικογένειας των  Βραγχιδών ιερέων και αγάλματα, που απεικόνιζαν ζώα. Μέρος των αγαλμάτων αυτών βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.

Ιστορία του ιερού 
Μαζί ο Ηρόδοτος και ο Παυσανίας τοποθετούν την ίδρυση του ιερού, πριν τον Ιωνικό αποικισμό. 

Μέχρι την καταστροφή του ιερού από τους Πέρσες κατά την διάρκεια της Ιωνικής επανάστασης το 494 π.Χ., το ιερό των Διδύμων διοικούταν από την οικογένεια των Βραγχιδών, η οποία υποστήριζε πως καταγόταν από τον μυθικό ήρωα Βράγχο. Μετά την καταστροφή οι Πέρσες εκδίωξαν τους Βραγχίδες και έκαψαν τον ναό μεταφέροντας στα Εκβάτανα το χάλκινο άγαλμα του Απόλλωνα, έργο του Κάναχου του Σικυώνιου. Μετά τους Περσικούς πολέμους τα Δίδυμα δεν ανοικοδομήθηκαν άμεσα, όπως οι Δελφοί και ο ναός της Άρτεμης της Εφέσου, αλλά μόλις το 334 π.Χ. όταν ο Μέγας Αλέξανδρος απελευθέρωσε τις Ιωνικές πόλεις. Τότε άρχισε να ανοικοδομείται ξανά το ιερό και η διοίκηση του πέρασε στην πόλη της Μιλήτου, η οποία εξέλεγε πλέον τους ιερείς κάθε χρόνο. Γύρω στο 300 π.Χ. όπως αναφέρει ο Παυσανίας, ο Σέλευκος Α' επανέφερε το μπρούτζινο άγαλμα του Απόλλωνα πίσω στο ιερό και οι Μιλήσιοι ξαναέκτισαν τον ναό, ο οποίος, όταν ολοκληρώθηκε έγινε ένας από τους μεγαλύτερους του ελληνιστικού κόσμου.  Ο νέος ναός ήταν δίπτερος, εντυπωσιακά μεγάλων διαστάσεων, σημαντικά τμήματα του οποίου σώζονται μέχρι σήμερα.  

Το 277/276 π.Χ. το ιερό των Διδύμων λεηλατήθηκε από επιδρομή των Γαλατών.  

Από τον 3ο αιώνα π.Χ. στα Δίδυμα διοργανωνόταν εορτή κάτω από την κηδεμονία των Μιλήσιων, τα Διδύμεια. Ήταν μία πανελλήνια εορτή, που ξεκίνησε τον 3ο αιώνα π.Χ. και διεξαγόταν κάθε τέσσερα έτη. Περιλάμβανε αθλητικούς αγώνες (π.χ. πυγμαχία, πάλη, στάδιο, δίαυλο, παγκράτιο, πένταθλο) καθώς και δραματικούς αγώνες, αγώνες λυρικού και χορικού άσματος. Από το 177 μ.Χ. και εξής η γιορτή ήταν γνωστή με την ονομασία Διδύμεια Κομμόδεια. 

Το μαντείο συνέχισε να λειτουργεί μέχρι τα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ., οπότε και  τερματίστηκε η λειτουργία του από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α'. 

Τον 5ο αι. μ.Χ. στον ναό του Απόλλωνα χτίστηκε μια βασιλική. Στη βυζαντινή περίοδο δημιουργήθηκαν στην περιοχή κατοικίες για επισκόπους (5ος-6ος και 10ος-12ος αι. μ.Χ.). 
Στις αρχές του 14ου αι. μ.Χ. η περιοχή περιήλθε στην κυριαρχία των Σελτζούκων Τούρκων.

Στη συνέχεια ένας σεισμός το 1493 κατέστρεψε το ναό του Απόλλωνα και το χωριό εγκαταλείφθηκε. Περίπου 300 χρόνια αργότερα στο χωριό επανεγκαταστάθηκαν Έλληνες, που χρησιμοποιούσαν τα σπασμένα αρχαία κτήρια ως λατομεία.

Κτίσματα

Ο Ναός του Απόλλωνα 

Στον ελληνιστικό ναό υπήρχαν δύο προγενέστεροι ναοί. Το πρώτο ιερό κτήριο αφιερωμένο στον Απόλλωνα ανεγέρθηκε γύρω στο 700 π.Χ. Πιθανότατα ήταν ένα εκατόμπεδο, που σημαίνει μήκος 100 πόδια. Το πλάτος αυτού του πρώτου σηκού ήταν 10 μέτρα. Το «Σηκός» σημαίνει «αυλή». Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι ο ύστερος γεωμετρικός ναός και οι διάδοχοί του δεν είχαν ποτέ στεγαστεί. Ο αρχαιότερος ναός του Απόλλωνα περιέβαλε την ιερή πηγή και την ιερή δάφνη. Αυτή η πηγή και το δέντρο αποτέλεσαν το κέντρο του ιερού για περισσότερα από 1000 χρόνια. Από τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. οι Μιλήσιοι ανείγηραν νέο ναό και έχτισαν νέο βωμό για τον Απόλλωνα. Όμως, από αυτόν τον ναό σώθηκαν μόνο τα θεμέλια του τοίχου του σηκού. Αν και βρέθηκαν πολλά θραύσματα κιόνων της ύστερης αρχαϊκής εποχής, πιθανότατα ήταν Δίπτερος, που σημαίνει ότι ο σηκός περιβαλλόταν από δύο σειρές κιόνων. Οι ιωνικοί αυτοί κίονες ήταν εν μέρει διακοσμημένοι με ανάγλυφα όπως οι κίονες του ναού της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Στο δυτικό μισό του σηκού βρέθηκαν τα ερείπια ενός μικρού ναού, του λεγόμενου Ναΐσκου, που στέγαζε το λατρευτικό άγαλμα του Απόλλωνα. Η ιερή πηγή στην αρχική της θέση ήταν ήδη ξερή τον 6ο αι. π.Χ. και είχε εκτρέψει τη θέση του στο ανατολικό μισό του σηκού. Μπροστά από αυτόν τον ύστερο αρχαϊκό ναό υπήρχε ένα κυκλικό κτήριο, που χτίστηκε, για να περιβάλλει τον βωμό του Απόλλωνα, ο οποίος, σύμφωνα με τον Παυσανία, ήταν φτιαγμένος από αίμα και στάχτη των θυσιαζόμενων ζώων. Αυτό το κυκλικό κτίσμα με τον κωνικό βωμό μέσα χρησιμοποιήθηκε μέχρι το τέλος της αρχαιότητας, ενώ στα ανατολικά και νότια του ναού υπήρχε μια στοά για την αποθήκευση ορισμένων από τις περίφημες δωρεές του Απόλλωνα.Μετά την ήττα των Ιώνων στη ναυμαχία της Λάδης το 494 π.Χ. τα περισσότερα από τα κτήρια των Διδύμων υπέστησαν μεγάλες ζημιές από τους Πέρσες. Ο σχεδιασμός του νέου ελληνιστικού ναού ξεκίνησε μετά το 334 π.Χ. Οι Μιλήσιοι αποφάσισαν να χτίσουν έναν από τους μεγαλύτερους ναούς, που έγιναν ποτέ. Αυτός ο στόχος δεν επιτεύχθηκε πραγματικά, αλλά έχτισαν έναν ναό με μοναδικό σχέδιο. Ο ναός του Απόλλωνα ήταν σαφώς σχεδιασμένος σύμφωνα με τις τελετουργικές απαιτήσεις. Αν και αυτή τη στιγμή, η ακριβής χρήση και λειτουργία μπορεί να είναι μόνο θέμα εικασίας. Ο ναός σίγουρα πέτυχε τη φιλοδοξία να είναι ένας από τους μεγαλύτερους αρχαίους ναούς που χτίστηκαν ποτέ, το κρηπίδωμα του με 7 σκαλοπάτια έχει διαστάσεις σχεδόν 60 επί 120 μέτρα και ο στυλοβάτης 51 επί 109 μέτρα. Το ίδιο το κτήριο του ναού περιβαλλόταν από διπλό αρχείο ιωνικών κιόνων, καθένας από τους οποίους είχε ύψος 19,70 μέτρα. Αποτελούνταν από 10 κίονες κατά μήκος των μικρότερων πλευρών και τους 21 κίονες, που κάλυπταν τις μεγαλύτερες πλευρές, αν και δεν είχαν ανεγερθεί όλες ακόμη και στο τέλος της αρχαιότητας. Πάνω από τους κίονες ακολουθούσαν τα επιστύλια με τη ζωφόρο. Η ζωφόρος είναι ιδιαίτερα διάσημη καθώς στέγαζε τα εντυπωσιακά μνημειώδη κεφάλια της Μέδουσας. 

Η είσοδος ήταν στην ανατολική πλευρά. Με πρόναο τριών σειρών τεσσάρων κιόνων, ο επισκέπτης που πλησίαζε περνούσε μέσα από ένα τακτοποιημένο άλσος, που σχηματιζόταν από τις κολώνες. Η πόρτα που συνήθως οδηγούσε σε ένα σηκό αντικαταστάθηκε από έναν κενό τοίχο με ένα μεγάλο άνω άνοιγμα μέσω του οποίου μπορούσε κανείς να δει το πάνω μέρος του ναΐσκου στην εσωτερική αυλή (στις επιγραφές η εσωτερική αυλή αναφέρεται ως "σηκός" ή "άδυτον"). Το αδιάβατο κατώφλι αυτής της θύρας βρίσκεται 1,5 μέτρα πάνω από το δάπεδο του πρόναου, ενώ ολόκληρη η θύρα φτάνει σε ύψος τα 14 μέτρα. Η οδός της εισόδου βρισκόταν σε ένα από τα δύο μακρόστενα τούνελ, που ήταν χτισμένα στο πάχος των τοίχων και έδιναν πρόσβαση στην εσωτερική αυλή, ακόμα ανοιχτή προς τον ουρανό, αλλά απομονωμένη από τον κόσμο από τα τείχη του σηκού ύψους 25 μέτρων. Εδώ βρισκόταν η πηγή του μαντείου, η δάφνη και ο ναΐσκος με το λατρευτικό άγαλμα.Τα θεμέλια του ναΐσκου έχουν πλάτος 8,24 μέτρα και μήκος 14,23 μέτρα. Αυτός ο ιωνικός πρόστυλος χτίστηκε γύρω στο 300 π.Χ. Είναι φημισμένο για την ανώτερη υψηλή ποιότητα της διακόσμησης του. Ο ναΐσκος με το λατρευτικό άγαλμα του Απόλλωνα απεικονίζεται σε αυτοκρατορικά νομίσματα της Μιλήτου. Η πηγή του ιερού μαντείου δεν βρισκόταν στο ναΐσκο, αλλά στο ανατολικό μισό του σηκού. Βρέθηκε κάτω από την πρωτοβυζαντινή εκκλησία. Οι εσωτερικοί τοίχοι του σηκού αρθρώνονταν με παραστάδες. Τα κιονόκρανα τους είναι στολισμένα με γρύπες και λουλούδια. Ανάμεσά τους μια μακριά ζωφόρος με γρύπες διακοσμούσε ολόκληρο τον σηκό. 

Μεταξύ των δύο εξόδων σήραγγας στο σηκό μια μνημειώδης σκάλα οδηγεί σε τρία ανοίγματα σε ένα δωμάτιο του οποίου η οροφή στηριζόταν σε δύο κίονες στον κεντρικό εγκάρσιο άξονα. Ανάμεσα σε αυτές τις τρεις πόρτες τοποθετήθηκαν δύο κορινθιακές ημικίονες, των οποίων τα θεαματικά κιονόκρανα αρχικά σώθηκαν αλλά κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο δυστυχώς καταστράφηκαν. Το δωμάτιο με τις δύο κεντρικές κολώνες άνοιγε ανατολικά στη μεγάλη αδιάβατη πύλη. Στα βόρεια και νότια αυτής της αίθουσας υπήρχαν δύο κλιμακοστάσια. Στις επιγραφές ονομάζονταν «λαβύρινθοι», πιθανότατα λόγω της διακόσμησης της οροφής τους με μοτίβο μαιάνδρου. Αυτοί οι λαβύρινθοι οδηγούν στην οροφή του ναού και η λειτουργία τους δεν είναι ακόμη ξεκάθαρη. 

Η τόσο καλά καταγεγραμμένη λειτουργία του μαντείου στους Δελφούς είναι σχεδόν άγνωστη στα Δίδυμα και πρέπει να ανακατασκευαστεί με βάση την κατασκευή του ναού. Η ιέρεια καθόταν πάνω από την πηγή του μαντείου και προφήτευε με τη βοήθεια του Απόλλωνα. Ο προφήτης ανήγγειλε τον χρησμό πιθανότατα από την αίθουσα με το ψηλό και αδιάβατο κατώφλι. Οι απαντήσεις παραδόθηκαν, όπως στους Δελφούς, σε κλασικά εξάμετρα, στους Δελφούς, όμως, δεν γράφτηκε τίποτα, στα Δίδυμα, γράφτηκαν ερωτήσεις και απαντήσεις και βρέθηκαν μερικές επιγραφές με αυτές. Επειδή σύμφωνα με επιγραφές χρησιμοποιήθηκε για την αποθήκευση αρχιτεκτονικών μελών για τον ναό εκεί.

Αν και οι εργασίες κατασκευής συνεχίστηκαν για πάνω από 600 χρόνια, ο ναός του Απόλλωνα δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Όμως το κυρίως μέρος του ίδιου του ναού είχε ολοκληρωθεί γύρω στο 100 π.Χ. Στους επόμενους αιώνες η Μίλητος συνέχισε να τοποθετεί τους κίονες της κιονοστοιχίας. Οι κίονες της ανατολικής πρόσοψης κατασκευάστηκαν επί αυτοκράτορα Αδριανού. Ολοκληρώθηκε και η δυτική πρόσοψη και κάποιοι κίονες στις πλευρές. Η οροφή επίσης δεν είχε τελειώσει ποτέ εντελώς. Από τον ναό έλειπαν τα αετώματα.

Υπήρχαν και άλλα μέρη αυτού του τεράστιου ναού, που έμειναν ημιτελή. Ως εκ τούτου, αυτό το κτήριο είναι εντελώς μοναδικό στην ελληνική αρχιτεκτονική. Είναι σαν ένα εγχειρίδιο για αυτό το θέμα, που σας ενημερώνει για όλα τα διαφορετικά στάδια κατασκευής ενός ναού. Όταν κάτι είναι ημιτελές, γίνεται πιο εύκολο να δούμε τη διαδικασία κατασκευής. Αυτό το «βιβλίο» ξεκινά από τα λατομεία της Μιλήτου στον πρώην Λατμιακό Κόλπο (σήμερα Bafa Gölü) και οδηγεί από τα εκεί λιμάνια στο λιμάνι των Διδύμων (πρώην Πάνορμος, σήμερα Mavisehir). Από εκεί κατά μήκος του δρόμου προς το ιερό σε όλα αυτά τα σημεία είναι ορατά ημιτελή αρχιτεκτονικά μέλη του ναού. 

Οι εσωτερικοί τοίχοι του σηκού παρέμειναν επίσης ακατέργαστοι. Γι' αυτό ο Λόθαρ Χασελμπέργκερ μπόρεσε να ανακαλύψει εκεί τα ελληνιστικά οικοδομικά σχέδια. Αυτή η ανακάλυψη και η ερμηνεία οδήγησαν σε ορισμένες σημαντικές πληροφορίες για τη σχεδίαση και την οικοδομική φάση του ναού του Απόλλωνα. Ειδικότερα, στον βόρειο τοίχο του σηκού βρίσκεται η πολύ γνωστή σχεδίαση ενός κίονα του ναού του Απόλλωνα. Στον δυτικό τοίχο εντός του σηκού είναι χαραγμένες ενεπίγραφες εικονογραφικές οδηγίες του αετώματος ενός μικρού ναού. Επειδή τα ενεπίγραφα αρχιτεκτονικά μέλη μοιάζουν σε στυλ με το ναΐσκο του Απόλλωνα ο Χασελμπέργκερ και άλλοι μελετητές θεώρησαν ότι θα μπορούσαν να ήταν τα σχέδια των ναΐσκων. Όμως ένα πρόβλημα παρέμενε άλυτο, γιατί το αέτωμα που σχεδιάστηκε είναι πάνω από 2 μέτρα πλάτος από το πραγματικό των ναΐσκων του Απόλλωνα.

Ο Ναός της Αρτέμιδος 

Τα θεμέλια του ναού της Αρτέμιδος ανακαλύφθηκαν το 2013 ακριβώς πίσω από το τζαμί και την πρώην ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους 100 μέτρα βόρεια του ναού του Απόλλωνα. Σε αντίθεση με το ναό του Απόλλωνα, η ίδρυση του ναού της Αρτέμιδος έχει ακριβώς προσανατολισμό Ανατολής-Δύσης, όπως συνηθίζεται για τους περισσότερους ελληνικούς ναούς. Τα ερείπια των θεμελίων δείχνουν ότι ο ναός είχε διαστάσεις 31,60 μέτρα μήκος και 11,50 μέτρα πλάτος. Οι σωζόμενοι ασβεστολιθικοί λίθοι αποδεικνύουν ότι ο ναός της Αρτέμιδος είχε τρία δωμάτια. Τμήματα της υπερκατασκευής του δεν ήρθαν στο φως επί τόπου. Μετά τις ανασκαφές τα θεμέλια επανατοποθετούνταν μετά από κάθε ανασκαφή, έτσι σήμερα τίποτα δεν είναι ορατό από αυτά. Δεν είναι καθόλου ξεκάθαρο αν ο ναός της Αρτέμιδος είχε προσανατολισμό προς τα ανατολικά ή προς τα δυτικά, επειδή ο βωμός του δεν έχει βρεθεί ακόμη. Κατά τις ανασκαφές στην ανατολική πλευρά δεν ήρθαν στο φως υπολείμματα του βωμού και η περιοχή μπροστά από τη δυτική πλευρά δεν έχει ακόμη ανασκαφεί. Έτσι είναι πιο πιθανό ο ναός να είχε προσανατολισμό προς τα δυτικά, γιατί γενικά ο βωμός βρισκόταν μπροστά από ελληνικούς ναούς. Η υπόθεση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι οι δύο πιο διάσημοι ναοί της Αρτέμιδος στη Μικρά Ασία, στην Έφεσο και στη Μαγνησία του Μαιάνδρου, ήταν επίσης στραμμένοι προς τα δυτικά.  
Κατά τις ανασκαφές το 1994, στα νότια του τζαμιού, ανασκάφηκε ιωνικό επιστύλιο και λίθοι ζωφόρου άγνωστου κτηρίου. Αυτοί οι ογκόλιθοι από λευκό μάρμαρο έχουν σχεδόν το ίδιο σχέδιο και μέγεθος με το επιστύλιο και τη ζωφόρο από τον ελληνιστικό ναΐσκο του Απόλλωνα. Ως εκ τούτου, φαινόταν πιθανό να ανήκαν στον ελκυστικό ναό της Αρτέμιδος λόγω των αδελφοποιημένων στυλιστικών στοιχείων. Αλλά αυτή η ιδέα δεν μπορούσε να αποδειχθεί μέχρι το 2012. Το επιστύλιο και η ζωφόρος από το ναό της Αρτέμιδος είναι βαθύτερα και ευρύτερα από αυτά από το ναΐσκο του Απόλλωνα. Ένα τετράγωνο γείσο (αποτελούμενο από γείσο και σήμα), που βρέθηκε ήδη το 1909, αλλά ερευνήθηκε για πρώτη φορά το 2012, ανήκει σε αυτούς. Ήταν ο θεμέλιος λίθος για την επίλυση του γρίφου.

Για το επιστύλιο, η ζωφόρος και το γείσο προέρχονται από ευρύτερο ναό από το ναΐσκο. Περαιτέρω ταιριάζουν τέλεια με το σχέδιο κατασκευής στο σηκό. Τέλος, αυτό το οικοδομικό σχέδιο ταιριάζει με τις αναλογίες της νέας θεμελίωσης του ναού. Αυτό σημαίνει ότι ο ιωνικός ναός της Αρτέμιδος είχε τέσσερις μπροστινούς κίονες και το μήκος του ήταν ακριβώς τρεις φορές μεγαλύτερο από το πλάτος του.Μια άλλη διαφορά μεταξύ των ναΐσκων του Απόλλωνα και του ναού της αδερφής του Άρτεμης αφορά τον χρόνο κατασκευής τους. Η διακόσμηση των ναΐσκων μπορεί να χρονολογηθεί στυλιστικά γύρω στο 300 π.Χ., αλλά τα στολίδια του ναού της Αρτέμιδος χρονολογούνται στον 2ο αιώνα π.Χ. Ως εκ τούτου, η χρονολογία του νέου ναού είναι γνωστή, αλλά αν και φαίνεται πιθανό ότι ήταν αφιερωμένος στην Άρτεμη, εξακολουθούν να υπάρχουν εικασίες, ειδικά επειδή δεν βρέθηκε επιγραφή στα αρχιτεκτονικά μέλη.
Παλαιότερες επιγραφές του 6ου αιώνα π.Χ. δείχνουν ότι εκτός από τον Απόλλωνα λατρευόταν στα Δίδυμα και η Άρτεμη και η Εκάτη. Σε άλλη επιγραφή του 3ου αιώνα π.Χ. αναφέρεται το λατρευτικό άγαλμα της Αρτέμιδος. Σε μεταγενέστερες επιγραφές αναφέρονται έργα ανοικοδόμησης του ναού της Αρτέμιδος. Επομένως, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Άρτεμις είχε δικό της ναό στα Δίδυμα. Ήταν η κύρια θεότητα δίπλα στον Απόλλωνα, και σε καμία άλλη θεότητα, που λατρεύεται στα Δίδυμα δεν υπάρχει καταγεγραμμένος ναός. Επιπλέον, η Άρτεμις είναι η δίδυμη αδερφή του Απόλλωνα. Όλα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι αυτός ο ναός, που σχεδιάστηκε σύμφωνα με τον ναΐσκο του Απόλλωνα πρέπει να είναι αυτός της Άρτεμης και βρισκόταν αρχικά στο ακρωτήριο βόρεια του ναού του Απόλλωνα.

Τελικά αυτά τα αποτελέσματα έρχονται σε αντίθεση με την άποψη του Klaus Tuchelt ότι το ιερό της Αρτέμιδος βρισκόταν δυτικά της ιερής οδού, όπως είχε ήδη προτείνει η Helga Bumke πριν από μερικά χρόνια.

Στάδιο 

Παράλληλα με τη νότια κιονοστοιχία του ναού του Απόλλωνα βρισκόταν ένα στάδιο, που χρονολογείται από την ελληνιστική περίοδο, αν και πιθανότατα νωρίτερα εκεί γίνονταν αθλητικοί αγώνες. Τα σκαλοπάτια του κρηπιδώματος του ναού χρησίμευαν ως καθίσματα για τους θεατές στη βόρεια πλευρά του σταδίου. Πάνω σε αυτά τα επτά σκαλοπάτια είναι χαραγμένες πολλές «επιγραφές τόπων».

Αυτό σημαίνει ότι οι θεατές σημάδεψαν τις θέσεις τους χαράσσοντας τα ονόματά τους. Καθώς αυτές οι επιγραφές βρίσκονται και στο νότιο τμήμα της δυτικής κιονοστοιχίας, φαίνεται πιθανό ότι το στάδιο ήταν μακρύτερο από τη νότια πλευρά του ναού του Απόλλωνα. Το μέσο μήκος του σταδίου ήταν συνήθως περίπου 190 μέτρα (ένα στάδιο). Τα καθίσματα στη νότια πλευρά του σταδίου αποτελούνταν από σειρές από ασβεστολιθικούς λίθους με επτά ή οκτώ σκαλοπάτια. Τα υπολείμματα μιας συσκευής για την έναρξη των αγώνων σώζονται κοντά στη νοτιοανατολική γωνία του ναού του Απόλλωνα.

Περιέργως, τα τετράγωνα της νότιας βαθμίδας του σταδίου επαναχρησιμοποιήθηκαν για το κοίλο του θεάτρου στο δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ. Δεν μπορεί παρά να υποθέσει κανείς ότι οι μουσικοί αγώνες έγιναν πιο σημαντικοί και επιδραστικότεροι από τους αθλητικούς.

Θέατρο 
Τα ερείπια του θεάτρου ήρθαν στο φως το 2010 και το 2011. Οι τοίχοι, οι σκάλες και τα σκαλοπάτια του κοίλου ήταν ένα εντελώς απροσδόκητο εύρημα. Μαρτυρία ότι το θέατρο εμφανίστηκε στο δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ., μαρτυρεί η εύρεση νομίσματος, που χρονολογείται από την εποχή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Νέρωνα και πολλά όστρακα της ίδιας περιόδου. Τότε το κοίλο είχε διάμετρο 52 μέτρα και μπορούσε να δεχθεί 3000 θεατές. Αργότερα, στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ., διευρύνθηκε σε διάμετρο 61 μέτρων και 4000 θεατές θα είχαν βρει θέση.

Επί του παρόντος δεν έχει καταστεί δυνατή η ανασκαφή των θεμελίων της σκηνής του θεάτρου, αλλά τα αρχιτεκτονικά μέλη ενός κτηρίου τυπικού κτηρίου σκηνής είναι γνωστά από τις αρχές του 20ου αιώνα. Μετά την ανασκαφή του κοίλου του θεάτρου, η Helga Bumke πρότεινε ότι το επιστύλιο του λεγόμενου κτηρίου «Tabernakel» ήταν μέρος του κτηρίου της σκηνής. Οι ενεπίγραφες αφιερώσεις στα επιστύλια αποκαλύπτουν ότι το κτήριο της σκηνής αφιερώθηκε στους θεούς Απόλλωνα, Άρτεμη, Λητώ, Δία, στον αυτοκράτορα Αδριανό και στους κατοίκους της Μιλήτου. Αλλά δεν είναι γνωστό ποιος αφιέρωσε αυτό το κτήριο. Καθώς ο αυτοκράτορας Αδριανός επισκέφτηκε τη Μίλητο και τα Δίδυμα το 129 μ.Χ. το κτήριο της σκηνής ολοκληρώθηκε εκείνη την περίοδο. Οι νικητές των μουσικών αγώνων, που διοργανώθηκαν για τη λατρεία του Απόλλωνα, τιμήθηκαν σε πολλές επιγραφές της ρωμαϊκής περιόδου. Οι αγώνες αυτοί γίνονταν στο νεοανακαλυφθέν θέατρο, αλλά μπορεί να υποτεθεί ότι υπήρχε προηγούμενο θέατρο ελληνιστικής εποχής. Μια επιγραφή από τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. αναφέρει ότι ο Αντίοχος Α' έλαβε θέση τιμής κατά τη διάρκεια των χορωδιακών αγώνων στα Δίδυμα.

Άλλα κτήρια 
Οι αρχαίες επιγραφές των Διδύμων μαρτυρούν ότι υπήρχαν στην αρχαιότητα πολύ περισσότερα κτίσματα από τα προαναφερθέντα. Κατά τη διάρκεια των πολυετών ανασκαφών ήρθαν στο φως εκατοντάδες αρχιτεκτονικά θραύσματα, που δεν μπορούσαν να αποδοθούν σε γνωστό κτήριο ή μνημείο. Μια από αυτές είναι μια δωρική στοά του 2ου αιώνα π.Χ. και μια άλλη το λεγόμενο «Μαντείο» ή χρησμογραφείο, μικρότερο δωρικό κτίσμα επίσης του 2ου αιώνα π.Χ. Η έρευνα των θεμελίων αυτών και άλλες κατασκευές είναι δύσκολες, επειδή η περιοχή γύρω από τον ναό του Απόλλωνα είναι πολύ δομημένη. Επομένως, είναι σχεδόν αδύνατο να χρησιμοποιηθούν μέθοδοι γεωφυσικής αναζήτησης για την αναζήτηση. Η ερμηνεία των γραπτών πηγών και των παλιών χαρτών καθιστά δυνατή την εύρεση θέσεων με αρχαία θεμέλια. Έγινε από τη Helga Bumke στην περίπτωση της θεμελίωσης του ναού της Άρτεμης και ενός άλλου ελληνιστικού θεμελίου νοτιοανατολικά του ναού του Απόλλωνα το 2013. Αυτή η τετράγωνη υποδομή διαστάσεων 11 μέτρα επί 12 μέτρα αποτελούνταν από ασβεστολιθικούς ογκόλιθους, αλλά καμία υπερκατασκευή δεν ήρθε στο φως. Μπορεί να είχε λατρευτική λειτουργία, γιατί χαρακτηρίζεται από τον ίδιο περίεργο προσανατολισμό με τον ναό του Απόλλωνα (ή χρησιμοποιήθηκε ως πρόπυλο). Πάνω από αυτήν την κατασκευή βρισκόταν μια μικρή εκκλησία χτισμένη στους Βυζαντινούς χρόνους, που έχει ανακατασκευαστεί αρκετές φορές μέχρι τον 19ο αιώνα.

Εκκλησίες 
Στο σηκό του ναού του Απόλλωνα βρισκόταν η πιο γνωστή εκκλησία των Διδύμων. Τα ερείπια της εκκλησίας κατεδαφίστηκαν το 1925. Η εκκλησία αυτή φτιάχτηκε με δομικά υλικά από το ναΐσκο και άλλα μικρά κτίσματα έξω από το ναό γύρω στο 500 μ.Χ. Μετά από σοβαρό σεισμό τον 7ο αιώνα μ.Χ., ανεγέρθηκε η ανακατασκευή της τρίκλιτης βασιλικής. Τον 11ο αιώνα μ.Χ., έγινε άλλος σεισμός και η εκκλησία στον σηκό κατέρρευσε. Αυτό αντικαταστάθηκε από ένα μικρό μόνο παρεκκλήσι, που χρησιμοποιήθηκε για τη χριστιανική λατρεία. 

Ένας άλλος παλαιοχριστιανικός ναός κατασκευάστηκε 100 μέτρα βόρεια του ναού του Απόλλωνα, περίπου στην ίδια θέση, που βρίσκεται σήμερα το τζαμί. Αυτή η εκκλησία χρησιμοποιούσε επίσης αρχαίους ογκόλιθους, που σώθηκαν από τον ναό της Αρτέμιδος κοντά και την προαναφερθείσα δωρική στοά παραπάνω. Η μετέπειτα ιστορία του δεν είναι ακόμη ξεκάθαρη, αλλά το 1830 τα λείψανά τους χρησιμοποιήθηκαν για την ανέγερση μιας νέας εκκλησίας (αφιερωμένης στον Άγιο Χαράλαμπο) για τους πρόσφατα αφιχθέντες Έλληνες αποίκους. Το 1924 μετατράπηκε σε τζαμί για τους μουσουλμάνους, που μόλις μεταφέρθηκαν από τη Βόρεια Ελλάδα κατά τη διάρκεια της Ανταλλαγής των Πληθυσμών.

Στα βυζαντινά Δίδυμα υπήρχαν σίγουρα περισσότερα παρεκκλήσια ή εκκλησίες, επειδή ήταν έδρα επισκοπής, αλλά για αυτήν την εποχή λίγα είναι γνωστά. Μερικές από αυτές τις βυζαντινές εκκλησίες είτε ερειπώθηκαν είτε χρησιμοποιήθηκαν ως μαντρί ζώων μετά την εγκατάλειψη της περιοχής τον 16ο αιώνα και επαναχρησιμοποιήθηκαν από τους νεοεγκατασταθέντες Έλληνες στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν η εξόρυξη του μαρμάρου του ναού έγινε κερδοφόρο εμπόριο.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Εγκυκλοπαίδεια Iranica,'' «Δίδυμα»
 Δίδυμα, ναός του Απόλλωνα
 Εικόνες από τα Δίδυμα 
 Άρθρο για τα Δίδυμα από τον αρχαιολόγο Peter Sommer
 Site για τα Δίδυμα
  Richard Stillwell, ed. Princeton Encyclopedia of Classical Sites, 1976: "Δίδυμα
 Φωτογραφικό υλικό'

Αρχαία μαντεία
Μίλητος