Αριστομένης Προβελέγγιος

Ο Αριστομένης Προβελέγγιος (Εξάμπελα Σίφνου 1850 – Σίφνος, 8 Απριλίου 1936) ήταν Έλληνας πολιτικός, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Βιογραφία
Σπούδασε στη φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και μετά στη Γερμανία, συγκεκριμένα στα πανεπιστήμια του Μονάχου, της Λειψίας και της Ιένας. Ως φοιτητής ακόμα στην Αθήνα άρχισε να γράφει, σε αυστηρή καθαρεύουσα, μακρόστιχα ποιήματα, εμπνεόμενα κυρίως από την ελληνική μυθολογία («Θησεύς», «Το μήλον της έριδος»). Επιστρέφοντας από τη Γερμανία πήγε στη Σίφνο, αργότερα όμως έλαβε ενεργό μέρος στην πνευματική ζωή της Αθήνας. Υπήρξε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από την ίδρυσή της (από τα πρώτα εκείνα μέλη που διορίσθηκαν με τη συντακτική πράξη ιδρύσεως της Ακαδημίας).

Από τα σημαντικότερα έργα του Προβελέγγιου θεωρείται η έμμετρη αριστουργηματική μετάφραση του Φάουστ του Γκαίτε, η πρώτη στην ελληνική γλώσσα: Διατηρώντας όλα τα στοιχεία του πρωτοτύπου, θεωρείται ταυτόχρονα πραγματική δημιουργία και «δευτέρα γραφή». Η μετάφραση αυτή εκδόθηκε το 1887 από τον οίκο Μπαρτ και Χιρστ, με τυπογραφικούς χαρακτήρες της Οξφόρδης, πολλά σχεδιάσματα του Kάουλμπαχ και ξυλογραφίες του Κρέλιγκ, και απετέλεσε εκδοτικό γεγονός γιά την εποχή. Ο Προβελέγγιος μετέφρασε επίσης, το 1902, το κλασικό σύγγραμμα του Γκότχολντ Λέσινγκ, Ο Λαοκόων. Ο εγγονός του γράφει σχετικά: «Ο Αριστομένης Προβελέγγιος δεν ήτο μόνον γερμανομαθής, αλλά και γερμανοτραφής, μείνας εις Γερμανίαν επί πέντε έτη, σπουδάζων φιλολογίαν και λογοτεχνίαν εις γερμανικά πανεπιστήμια, λαβών και το διδακτορικόν από το Πανεπιστήμιον της Iένας, εις δε την βιβλιοθήκην του, προεξάρχουσαν θέσιν είχαν τα συγγράμματα του Goethe, του Schiller, του Heine και άλλων κολοσσών του πνεύματος.»

Ο Προβελέγγιος συνέγραψε επίσης λυρικά και δραματικά ποιήματα, δράματα και τραγωδίες με θέματα κυρίως από την αρχαία παράδοση, που όμως σήμερα έχουν σχεδόν λησμονηθεί. Βραβεύτηκε με το «Εθνικόν Αριστείον Γραμμάτων και Τεχνών».

Απέκτησε αρκετά παιδιά , με διαφορετικές μητέρες και τα πιο γνωστά απο αυτά τα "εξώγαμα" ήταν ο Μπακουμελιτος , ο Βασιλακης ο Κωστάκης και ο Νικολάκης.

Ο Προβελέγγιος και το γλωσσικό ζήτημα
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η γλωσσική εξέλιξη του Προβελέγγιου. Αρχίζοντας ως ποιητής της καθαρεύουσας, αποδέχθηκε βαθμιαία (από την εποχή της παλαμικής «γενιάς του 1880») το μήνυμα του δημοτικισμού. Ως ορόσημο στην αλλαγή των γλωσσικών του πεποιθήσεων θεωρήθηκε η επαφή του με τον Νικόλαο Πολίτη και τον Εμμανουήλ Ροΐδη το 1890, στην επιτροπή του «Φιλαδέλφειου διαγωνισμού», όπου ο Προβελέγγιος ήταν επίσης μέλος. Η εξέλιξή του φαίνεται στη συγκεντρωτική ποιητική συλλογή του Ποιήματα παλαιά και νέα (1896). Ο Παλαμάς «χαιρέτισε» τη μεταστροφή του Προβελέγγιου, ανάλογη με αυτή του Καρκαβίτσα. Αξιομνημόνευτα είναι τα λόγια (στην καθαρεύουσα!) με τα οποία ο Προβελέγγιος προέβλεψε την επικράτηση της δημοτικής: «Η καθαρεύουσα, ην ως άνθος θερμοκηπίου εκαλλιέργησαν εν τοις σπουδαστηρίοις αυτών οι λόγιοι, εξέλιπε βαθμηδόν και η λύρα στέφεται με το ακμαίον και ευώδες άνθος της δημώδους. Η δε ανακαίνισις της νεοελληνικής ποιήσεως, υπέρ ης πολλοί και καλοί ποιηταί εμόχθησαν, ταφέντες υπό τα ψυχρά σάβανα της καθαρευούσης, βεβαίως θέλει επιτευχθεί εν μέλλοντι χρόνω δια της δημώδους...»

Ο Προβελέγγιος ασχολήθηκε και με την πολιτική και εκλέχθηκε βουλευτής Μήλου από το 1899 ως το 1905. Διετέλεσε επίσης γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών (1891-1892), ενώ αρνήθηκε θέση καθηγητή στο ίδιο Πανεπιστήμιο.

Έργα του 
(έτος των πρώτων αυτοτελών εκδόσεων)

Ποίηση
 Θησεύς, Αθήνα, τυπ. Α.Καναριώτου και Ζ.Γρυπάρη, 1870
 Το μήλον της έριδος, Αθήνα, τυπ. Ανδ.Κορομηλά, 1872
 Η μάνα Ελλάς στον Ποιητή, Αθήνα, τυπ. Παρνασσού, 1881
 Παλαιά και νέα ποιήματα - Α΄, Αθήνα, εκδ. Κασδόνης, 1896
 Ποιήματα, Αθήνα, εκδ. «Εστία», 1916
 Διπλή ζωή, 1916
 Εμπρός στο άπειρον· Σφιγξ και Πήγασος Αθήνα, εκδ. «Ι.Ν. Σιδέρης», 1926
 Χρυσοπηγή, Αθήνα, εκδ. «Σαλίβερος», 1930
 Το Αιγαίον, Αθήνα, ανάτυπο από τα πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 1934

 Μεταθανάτια έκδοση: Είκοσι ποιήματα, Αθήνα, τυπ. Κείμενα, 1985

Θέατρο
 Ρήγας - δράμα, Αθήνα, εκδ. «Ι.Ν. Σιδέρης», 1920
 Ασώτου επιστροφή, Αθήνα, εκδ. Ι.Δ. Κολλάρος, 1925
 Κόρη της Λήμνου, 1891
 Ιόλη, 1911
 Το δίλημμα, 1916
 Προς τη νίκη προς τη δόξα. 1913
 Νικηφόρος Φωκάς - Τραγωδία εις πράξεις πέντε. Αθήνα, εκδ. Ι.Δ. Κολλάρος, 1916 (Βραβεύτηκε το 1915 στον «Αβερώφειο» διαγωνισμό.)
 Φαίδρα - Τραγωδία. Αθήνα, εκδ. «Ι.Ν. Σιδέρης», 1916.
 Ιφιγένεια εν Αυλίδι - Τραγωδία εις πράξεις τέσσαρας. Αθήνα, τυπ. «Ρυθμός», 1936.

Εργογραφία (χρονολογική καταγραφή όλων των έργων του) 
 Θησέας, 1870
 Πόθος, 1872
 Η Προδοσία, 1872
 Έαρ, 1873
 Από του πλοίου, 1873
 Είπε, 1873
 Παρά το κύμα του Αιγαίου, 1873
 Αδάμ και Εύα, 1874
 Από της Ακροπόλεως, 1874
 Παρά την Οίτην, 1875
 Η επάνοδος του ναύτη, 1875
 Επιστολή προς τον αδελφό του Κωνσταντίνον Ι. Προβελέγγιον, 1876
 Προσευχή, 1878
 Νοσταλγία, 1880
 Η μάννα Ελλάς στον ποιητή, 1881
 Φάουστ [Γκαίτε] (μτφρ.) , 1887
 Ρήγας, 1887
 Εργάζου, 1888
 Η Λουομένη, 1888
 Εισήγηση στο Φιλαδέλφειο ποιητικό αγώνα, 1890
 Η κόρη της Λήμνου, 1891
 Δίστιχο αφιέρωμα, 1895
 Κουτσούφλιανη, 1898
 Σαββατόβραδο, 1900
 Ιόλη, 1900
 Ασώτου επιστροφή, 1901
 Λαοκόων [Λέσσιγκ] (μτφρ.), 1902
 Μαυροκορδάτος, 1903
 Παύλος Μελάς, 1905
 Αιωνία Λαχτάρα, 1908
 Η φωνή των κυμμάτων, 1909
 Στη Φωτεινή Σάντρη, 1911
 Νικηφόρος Φωκάς, 1911
 Σαραντάπορο, 1912
 Η Κρήτη προς την Ελλάδα, 1912
 Προς το Στρατό μας, 1912
 Μάρκος Μπότσαρης, 1912
 Ελευθερία, 1912
 Εις τον διάδοχον, 1913
 Στο Βασιλιά τον μάρτυρα, 1913
 Τα δύο λάβαρα, 1913
 Χαίρε Βουλγαροκτόνε, 1913
 Η Φαίδρα, 1913
 Η Θυσία, 1913
 Προς την Νίκην! Προς την Δόξαν!, 1914
 Ο λυτρωτής, 1914
 Ιφιγένεια εν Αυλίδι, 1915
 Ελληνική Ψυχή, 1916
 Εις τον Ελευθέριον Βενιζέλον, 1920
 Το τόξον του Οδυσσέως, 1922
 Ιερόν άνθος, 1922
 Ο Ιησούς και η Συκιά, 1924
 Ο θάνατος του ποιητή, 1925
 Ιφιγένεια εν Αυλίδι, 1925
 Ο κήπος του Όθωνα, 1926
 Τρεις Δυνάμεις, 1926
 Πώς έγραψα τον Θησέα, το πρώτον μου έργον, 1927
 Νοσταλγία, 1927
 Η αρπαγή της Περσεφόνης υπό του Πλούτωνος, 1927
 Διατί έγραψα την Ιφιγένειαν, 1928
 Ο τραγουδιστής, 1928
 Πως δεν έγινα ηθοποιός, 1929
 Γιατί ονειρεύομαι, 1929
 Ο Ποιητής και το Πνεύμα, 1930
 Κλέοβις και Βίτων, 1930
 Χρυσοπηγή, 1930
 Αρίων και Περίανδρος, 1931
 Η πρώτη μου αγάπη, 1931
 Ηλιοβασίλεμα, 1931
 Τα καημένα τα πουλιά, 1932
 Θλιμμένη εστόλισεν η κορασιά, 1932
 Αιγαίον, 1934
 Τελευταία Ποιήματα (Συλλογή ποιημάτων) , 1934-1935

Βιβλιογραφία-πηγές
 Άγρας, Τέλλος: «Αριστομένης Προβελέγγιος· Ο τελευταίος ρωμαντικός», Νέα Εστία, τ. 14, έτος Ζ΄, 1/11/1933, αρ. 165, σ. 1135-1144 (τώρα και στον τόμο Τέλλος Άγρας, Κριτικά - Τόμος δεύτερος· Ποιητικά πρόσωπα και κείμενα, φιλολογική επιμέλεια Κώστας Στεργιόπουλος, σ.11-28, Αθήνα, εκδ. «Ερμής», 1981).
 [Αφιέρωμα], Μανδραγόρας, τχ. 50 (Μάιος 2014), σ. 125 - 139.
 [Αφιέρωμα], Ελληνική Δημιουργία, τχ. 77 (1951), σ. 819 - 874.
 Θέμελης, Γ. (επιμ.): Προβελέγγιος – Δροσίνης – Πολέμης – Στρατήγης – Καμπάς. Αθήνα, εκδ. «Αετός», 1953 (στη σειρά «Βασική Βιβλιοθήκη», αρ. 24). 
 Κανακάρης, Αντ.: Αριστ. Προβελέγγιος (ο γλυκύτατος τραγουδιστής του νησιού). Αθήνα, εκδ. «Δίφρος», 1961.
 Καραντώνης, Αντρέας: «Αριστομένης Προβελέγγιος», στο έργο Φυσιογνωμίες, τόμος πρώτος, σ. 141-147. Αθήνα, εκδ. «Παπαδήμας», 1977.
 Πράτσικας, Γιώργος: «Αριστομένης Προβελέγγιος (τριάντα χρόνια από το θάνατό του)», Νέα Εστία, τ. 79, έτος Μ΄, 1/3/1966, αρ.928, σ. 318-320
 Τσατσαρώνης Γεώργιος: «Αριστομένης Προβελέγγιος, ένας πρωτοπόρος της παιδικής λογοτεχνίας» Διδακτορική διατριβή Ιωάννινα 2007  
 Τσατσαρώνης Γεώργιος: «Αριστομένης Προβελέγγιος Η ζωή και το έργο του ευπατρίδη λόγιου της Σίφνου»  εκδ. «Δήμος Σίφνου» Ιωάννινα 2009
 Τσατσαρώνης Γεώργιος; «Το θέατρο στην Ελλάδα του 1920: Μία απόπειρα γραφής κοινωνικού θεάτρου [Δύο ανέκδοτα θεατρικά έργα του Αριστομένη Ι. Προβελέγγιου]», εκδ. «Δήμος Σίφνου» Ιωάννινα 2015

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Ο Α. Προβελέγγιος στο ΕΚΕΒΙ 
 Βιογραφία του στο hellenica
 συνοπτικό βιογραφικό σημείωμα από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών

Σημειώσεις

Έλληνες συγγραφείς
Νεοέλληνες ποιητές
Έλληνες θεατρικοί συγγραφείς
Βουλευτές Μήλου
Μέλη της Ακαδημίας Αθηνών
Παρνασσισμός
Οικογένεια Προβελέγγιου