Πρώτος Πόλεμος της Τσετσενίας

Ο Πρώτος Πόλεμος της Τσετσενίας γνωστός και ως Πρώτη Εκστρατεία της Τσετσενίας, ή Πρώτος Ρωσο-Τσετσενικός πόλεμος ήταν μια σύγκρουση της Τσετσενικής Δημοκρατίας της Ιτσκερίας εναντίον της Ρωσικής Ομοσπονδίας, που διήρκησε από τον Δεκέμβριο του 1994 έως τον Αύγουστο του 1996. 
Νωρίτερα είχε προηγηθεί η ρωσική επέμβαση στην Ιτσκερία, κατά την οποία η Ρωσία προσπάθησε να ανατρέψει κρυφά την κυβέρνηση της Ιτσκερίας. Μετά την αρχική εκστρατεία του 1994–1995, με αποκορύφωμα την καταστροφική μάχη του Γκρόζνι, οι ρωσικές ομοσπονδιακές δυνάμεις προσπάθησαν να πάρουν τον έλεγχο της ορεινής περιοχής της Τσετσενίας, αλλά αντιμετώπισαν σθεναρή αντίσταση από τους Τσετσένους αντάρτες και δέχθηκαν επιδρομές στις πεδινές περιοχές. Παρά τα συντριπτικά πλεονεκτήματα της Ρωσίας σε ισχύ πυρός , ανθρώπινο δυναμικό, πυροβολικό, άρματα μάχης, αεροπορικές επιδρομές και αεροπορική υποστήριξη, η επακόλουθη ευρεία αποθάρρυνση των ομοσπονδιακών δυνάμεων και η σχεδόν καθολική αντίθεση του ρωσικού κοινού στη σύγκρουση οδήγησε την κυβέρνηση του Μπόρις Γέλτσιν να κηρύξει κατάπαυση του πυρός με τους Τσετσένους το 1996, και υπέγραψε μια συνθήκη ειρήνης ένα χρόνο αργότερα. 

Ο επίσημος αριθμός για τον θάνατο Ρώσων στρατιωτικών ήταν 5.732. Οι περισσότερες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό μεταξύ 3.500 και 7.500, αλλά μερικές φτάνουν μέχρι και τις 14.000. Αν και δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τον αριθμό των δυνάμεων της Τσετσενίας που σκοτώθηκαν, διάφορες εκτιμήσεις αναφέρουν τον αριθμό μεταξύ περίπου 3.000 και 17.391 νεκρών ή αγνοουμένων. Διάφορα στοιχεία υπολογίζουν τον αριθμό των θανάτων αμάχων μεταξύ 30.000 και 100.000 νεκρών και πιθανώς πάνω από 200.000 τραυματίες, ενώ περισσότεροι από 500.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν λόγω της σύγκρουσης, η οποία άφησε πόλεις και χωριά σε όλη τη δημοκρατία σε ερείπια. Η σύγκρουση οδήγησε σε σημαντική μείωση του πληθυσμού των μη Τσετσένων λόγω βίας και διακρίσεων.

Προέλευση

Η Τσετσενία εντός της Αυτοκρατορικής Ρωσίας και της Σοβιετικής Ένωσης 
Η αντίσταση της Τσετσενίας κατά του ρωσικού ιμπεριαλισμού έχει τις ρίζες της από το 1785 την εποχή του Σεΐχη Μανσούρ, του πρώτου ιμάμη (ηγέτη) των λαών του Καυκάσου, ο οποίος ένωσε διάφορα έθνη του Βορείου Καυκάσου υπό τις διαταγές του για να αντισταθεί στις ρωσικές εισβολές και τον επεκτατισμό.

Μετά από μακρά τοπική αντίσταση κατά τη διάρκεια του Καυκασιανού πολέμου 1817–1864 , οι αυτοκρατορικές ρωσικές δυνάμεις νίκησαν τους Τσετσένους και προσάρτησαν τα εδάφη τους και απέλασαν χιλιάδες στη Μέση Ανατολή στο δεύτερο μέρος του 19ου αιώνα. Οι επακόλουθες προσπάθειες των Τσετσένων να αποκτήσουν ανεξαρτησία μετά την πτώση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας το 1917 απέτυχαν και το 1922 η Τσετσενία έγινε μέρος της Σοβιετικής Ρωσίας και τον Δεκέμβριο του 1922 μέρος της νεοσύστατης Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ). Το 1936, ο Σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν ίδρυσε την Αυτόνομη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία Τσετσενο-Ινγκουσετιανών, εντός της Ρωσικής ΣΣΔ.

Το 1944, με εντολή του αρχηγού των μυστικών υπηρεσιών, Λαυρέντι Μπέρια, περισσότεροι από 500.000 Τσετσένοι, Ινγκουσέτιοι και αρκετοί άλλοι Βόρειοι Καυκάσιοι δολοφονήθηκαν εθνοτικά και απελάθηκαν στη Σιβηρία και στην Κεντρική Ασία. Το επίσημο πρόσχημα ήταν η τιμωρία για τη συνεργασία με τις γερμανικές δυνάμεις εισβολής κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του 1940–1944 στην Τσετσενία, παρά το γεγονός ότι πολλοί Τσετσένοι και Ινγκουσετιανοί ήταν ευθυγραμμισμένοι με τη Σοβιετική Ένωση και πολεμούσαν κατά των Ναζί και έλαβαν ακόμη και το υψηλότερο στρατιωτικό παρασήμο στη Σοβιετική Ένωση. Τον Μάρτιο του 1944, οι σοβιετικές αρχές κατάργησαν τη Δημοκρατία των Τσετσενο-Ινγκουσετιανών. Τελικά, ο γραμματέας της Σοβιετικής Ένωσης Νικήτα Χρουστσόφ έδωσε στους λαούς την άδεια να επιστρέψουν στην πατρίδα τους και αποκατέστησαν τη δημοκρατία τους το 1957.

Διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και Συνθήκη της Ρωσικής Ομοσπονδίας 
Η Ρωσία έγινε ανεξάρτητο κράτος μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης τον Δεκέμβριο του 1991. Η Ρωσική Ομοσπονδία έγινε ευρέως αποδεκτή ως το διάδοχο κράτος της ΕΣΣΔ, αλλά έχασε σημαντικό μέρος της στρατιωτικής και οικονομικής της δύναμης. Οι Ρώσοι αποτελούσαν περισσότερο από το 80% του πληθυσμού της Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας, αλλά σημαντικές εθνοτικές και θρησκευτικές διαφορές αποτελούσαν κίνδυνο λόγω της πολιτικής αποσύνθεσης σε ορισμένες περιοχές. Στη σοβιετική περίοδο, ορισμένες από τις περίπου 100 εθνικότητες της Ρωσίας παραχωρήθηκαν εθνοτικοί θύλακες που είχε διάφορα επίσημα ομοσπονδιακά δικαιώματα. Οι σχέσεις αυτών των οντοτήτων με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και τα αιτήματα για αυτονομία ξέσπασαν σε μείζον πολιτικό ζήτημα στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ο Μπόρις Γέλτσιν ενσωμάτωσε αυτά τα αιτήματα στην προεκλογική του εκστρατεία το 1990 υποστηρίζοντας ότι η επίλυσή τους ήταν υψηλή προτεραιότητα.

Υπήρξε επείγουσα ανάγκη για έναν νόμο που να καθορίζει με σαφήνεια τις εξουσίες κάθε ομοσπονδιακής οντότητας. Ένας τέτοιος νόμος ψηφίστηκε στις 31 Μαρτίου 1992, όταν ο Γέλτσιν και ο Ρουσλάν Χασμπουλάτοφ, τότε πρόεδρος του Ανώτατου Σοβιέτ της Ρωσίας και ο ίδιος Τσετσένος, υπέγραψαν τη Συνθήκη της Ομοσπονδίας διμερώς με 86 από τις 88 ομοσπονδιακές οντότητες. Σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, τα αιτήματα για μεγαλύτερη αυτονομία ή ανεξαρτησία ικανοποιούνταν με παραχωρήσεις περιφερειακής αυτονομίας και φορολογικών προνομίων. Η συνθήκη περιέγραφε τρεις βασικούς τύπους ομοσπονδιακών οντοτήτων και τις εξουσίες που θα δινόνταν στην τοπική και την ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Οι μόνες ομοσπονδιακές οντότητες που δεν υπέγραψαν τη συνθήκη ήταν η Τσετσενία και το Ταταρστάν. Τελικά, στις αρχές του 1994, ο Γέλτσιν υπέγραψε μια ειδική πολιτική συμφωνία με τον Μιντιμέρ Σαεμιέφ, τον πρόεδρο του Ταταρστάν, ικανοποιώντας πολλά από τα αιτήματά του για μεγαλύτερη αυτονομία της δημοκρατίας εντός της Ρωσίας. Έτσι, η Τσετσενία παρέμεινε η μόνη ομοσπονδιακή οντότητα που δεν υπέγραψε τη συνθήκη. Ούτε ο Γέλτσιν ούτε η κυβέρνηση της Τσετσενίας επιχείρησαν σοβαρές διαπραγματεύσεις και η κατάσταση χειροτέρεψε σε σύγκρουση πλήρους κλίμακας.

Διακήρυξη ανεξαρτησίας της Τσετσενίας 
Εν τω μεταξύ, στις 6 Σεπτεμβρίου 1991, μαχητές του Κόμματος Πανεθνικού Συνεδρίου του Τσετσενικού Λαού, που δημιουργήθηκε από τον πρώην στρατηγό της σοβιετικής αεροπορίας Τζοχάρ Ντουντάγιεφ, εισέβαλαν σε μια σύνοδο του Ανώτατου Σοβιέτ της Αυτόνομης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας των Τσετσενο-Ινγκουσετιανών, με στόχο τη διεκδίκηση της ανεξαρτησίας. Η επίθεση προκάλεσε τον θάνατο του επικεφαλής του τμήματος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης στο Γκρόζνι, Βιτάλι Κουτσένκο, ο οποίος αμύνθηκε ή σκοτώθηκε προσπαθώντας να διαφύγει. Αυτό ουσιαστικά διέλυσε την κυβέρνηση της Αυτόνομης Δημοκρατίας των Τσετσενο-Ινγκουσών της Σοβιετικής Ένωσης.

Οι εκλογές για τον πρόεδρο και το κοινοβούλιο της Τσετσενίας διεξήχθησαν στις 27 Οκτωβρίου 1991. Μια μέρα πριν, το Ανώτατο Σοβιέτ της Σοβιετικής Ένωσης δημοσίευσε στον τοπικό τσετσενικό τύπο ότι οι εκλογές ήταν παράνομες. Ωστόσο το 72% των ψηφοφόρων, ψήφισε τον Ντουντάγιεφ. Ο Ντουντάγιεφ κέρδισε τη συντριπτική λαϊκή υποστήριξη (όπως αποδεικνύεται από τις μεταγενέστερες προεδρικές εκλογές με υψηλή συμμετοχή και σαφή νίκη του Ντουντάγιεφ) για να εκδιώξει την προσωρινή διοίκηση που υποστηρίχθηκε από την κεντρική κυβέρνηση. Έγινε πρόεδρος και κήρυξε την ανεξαρτησία του από τη Σοβιετική Ένωση.

Τον Νοέμβριο του 1991, ο Γέλτσιν έστειλε στρατεύματα στο Γκρόζνι, αλλά αυτά αναγκάστηκαν να αποσυρθούν όταν οι δυνάμεις του Ντουντάγιεφ τους περικύκλωσαν στο αεροδρόμιο της πόλης. Όταν η Τσετσενία έκανε την αρχική της δήλωση κυριαρχίας, η Αυτόνομη Δημοκρατία των Τσετσενο-Ινγκουσετιανών χωρίστηκε στα δύο τον Ιούνιο του 1992 εν μέσω της ένοπλης σύγκρουσης των Ινγκούσων εναντίον μιας άλλης ρωσικής δημοκρατίας, της Βόρειας Οσετίας. Η νεοσύστατη Δημοκρατία της Ινγκουσετίας εντάχθηκε στη συνέχεια στη Ρωσική Ομοσπονδία, ενώ η Τσετσενία κήρυξε την πλήρη ανεξαρτησία της από τη Μόσχα το 1993 ως Τσετσενική Δημοκρατία της Ιτσκερίας.

Εμφύλια σύγκρουση στην Τσετσενία και εντάσεις Γκρόζνι-Μόσχα 

Από το 1991 έως το 1994, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι μη τσετσενικής εθνότητας έφυγαν από τη δημοκρατία εν μέσω αναφορών για βία και διακρίσεις σε βάρος του μη τσετσενικού πληθυσμού (κυρίως Ρώσοι, Ουκρανοί και Αρμένιοι).   Κατά τη διάρκεια του ακήρυχτου εμφυλίου πολέμου στην Τσετσενία, φατρίες τόσο συμπαθείς όσο και αντίθετες με τον Ντουντάγιεφ πολέμησαν για την εξουσία, μερικές φορές σε μάχες με τη χρήση βαρέων όπλων. Τον Μάρτιο του 1992, η αντιπολίτευση επιχείρησε πραξικόπημα, αλλά η προσπάθειά τους συνετρίβη. Ένα μήνα αργότερα, ο Ντουντάγιεφ εισήγαγε την άμεση προεδρική διακυβέρνηση και τον Ιούνιο του 1993 διέλυσε το κοινοβούλιο της Τσετσενίας για να αποφύγει ένα δημοψήφισμα για ψηφοφορία δυσπιστίας. Στα τέλη Οκτωβρίου 1992, οι ρωσικές δυνάμεις που απεστάλησαν στη ζώνη της σύγκρουσης Οσετίας-Ινγκουσετίας έλαβαν εντολή να κινηθούν προς τα σύνορα της Τσετσενίας. Ο Ντουντάγιεφ, ο οποίος το αντιλήφθηκε ως «επιθετική ενέργεια κατά της Δημοκρατίας της Τσετσενίας», κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και απείλησε με γενική επιστράτευση εάν τα ρωσικά στρατεύματα δεν αποχωρούσαν από τα σύνορα της Τσετσενίας. Για να αποτρέψει την εισβολή στην Τσετσενία, δεν προκάλεσε τα ρωσικά στρατεύματα.

Μετά την οργάνωση και νέας απόπειρας πραξικοπήματος τον Δεκέμβριο του 1993, η αντιπολίτευση οργανώθηκε στο Προσωρινό Συμβούλιο της Τσετσενικής Δημοκρατίας ως πιθανή εναλλακτική κυβέρνηση για την Τσετσενία, καλώντας τη Μόσχα για βοήθεια. Τον Αύγουστο του 1994, ο συνασπισμός των φατριών της αντιπολίτευσης που εδρεύουν στη βόρεια Τσετσενία ξεκίνησε μια μεγάλης κλίμακας ένοπλη εκστρατεία για την απομάκρυνση της κυβέρνησης του Ντουντάγιεφ. Ωστόσο, το ζήτημα της διαμάχης δεν ήταν η ανεξαρτησία από τη Ρωσία: ακόμη και η αντιπολίτευση δήλωσε ότι δεν υπήρχε εναλλακτική λύση από ένα διεθνές σύνορο που να χωρίζει την Τσετσενία από τη Ρωσία. Το 1992, η ρωσική εφημερίδα Moscow News σημείωσε ότι, όπως και οι περισσότερες από τις άλλες αποσχιζόμενες δημοκρατίες, εκτός από το Ταταρστάν, οι Τσετσένοι υποστήριξαν καθολικά την ίδρυση ενός ανεξάρτητου τσετσενικού κράτους και, το 1995, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Τσετσενικού πολέμου , ο Χαλίντ Ντελμάγιεφ, ένας αντίπαλος του Ντουντάγιεφ που ανήκε σε έναν φιλελεύθερο συνασπισμό της Ιτσκερίας, δήλωσε ότι «η πολιτεία της Τσετσενίας μπορεί να αναβληθεί... αλλά δεν μπορεί να αποφευχθεί».

Η Μόσχα παρείχε παρανόμα στις αυτονομιστικές δυνάμεις οικονομική υποστήριξη, στρατιωτικό εξοπλισμό και μισθοφόρους. Η Ρωσία ανέστειλε επίσης όλες τις μη στρατιωτικές πτήσεις προς το Γκρόζνι, ενώ η αεροπορία και τα συνοριακά στρατεύματα έστησαν στρατιωτικό πολιορκία της δημοκρατίας και τελικά ρωσικά αεροσκάφη χωρίς σήμα ξεκίνησαν πολεμικές επιχειρήσεις πάνω από την Τσετσενία. Οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης, στις οποίες προστέθηκαν ρωσικά στρατεύματα, εξαπέλυσαν μια παρανόμη αλλά κακώς οργανωμένη επίθεση στο Γκρόζνι στα μέσα Οκτωβρίου 1994, ακολουθούμενη από μια δεύτερη, μεγαλύτερη επίθεση στις 26-27 Νοεμβρίου 1994. Παρά τη ρωσική υποστήριξη, και οι δύο προσπάθειες ήταν ανεπιτυχείς. Οι πιστοί του Ντουντάγιεφ κατάφεραν να αιχμαλωτίσουν περίπου 20 τακτικούς ρωσικούς στρατιώτες και περίπου 50 άλλους Ρώσους πολίτες που προσελήφθησαν κρυφά από τη ρωσική κρατική οργάνωση για να πολεμήσουν για τις δυνάμεις του Προσωρινού Συμβουλίου.   Στις 29 Νοεμβρίου, ο Πρόεδρος Μπόρις Γέλτσιν εξέδωσε τελεσίγραφο σε όλες τις αντιμαχόμενες φατρίες στην Τσετσενία διατάσσοντάς τους να αφοπλιστούν και να παραδοθούν. Όταν η κυβέρνηση στο Γκρόζνι αρνήθηκε, ο Γέλτσιν διέταξε τον ρωσικό στρατό να «αποκαταστήσει τη συνταγματική τάξη» με τη βία.

Από την 1η Δεκεμβρίου, οι ρωσικές δυνάμεις πραγματοποίησαν σφοδρούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς στην Τσετσενία. Στις 11 Δεκεμβρίου 1994, πέντε ημέρες αφότου ο Ντουντάγιεφ και ο Ρώσος Υπουργός Άμυνας Πάβελ Γκράτσεφ της Ρωσίας συμφώνησαν να "αποφύγουν την περαιτέρω χρήση βίας", οι ρωσικές δυνάμεις εισήλθαν στη δημοκρατία για να "εγκαταστήσουν τη συνταγματική τάξη στην Τσετσενία και να διατηρήσουν την εδαφική ακεραιότητα της Ρωσίας". Ο Γκράτσεφ καυχήθηκε ότι μπορούσε να ανατρέψει τον Ντουντάγιεφ μέσα σε λίγες ώρες με ένα μόνο αερομεταφερόμενο σύνταγμα και διακήρυξε ότι θα ήταν "ένας αναίμακτος πόλεμος-αστραπή, που δεν θα διαρκέσει περισσότερο από τις 20 Δεκεμβρίου".

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

Περαιτέρω ανάγνωση

Εξωτερικοί συνδεσμοι 

 Chechen War 1994–96 The World Regional Conflicts Project
 Chechnya Crimes of War Project
 Chechnya Reference Library A collection of analyses and interviews of Chechen commanders conducted by the United States Marine Corps
 Damned and forgotten Documentary by Sergey Govorukhin
 First Chechnya War – 1994–1996 Foreign Military Studies Office
 The Chechen Campaign by Pavel Felgenhauer
 War and Human Rights Memorial human rights group
 Why It All Went So Very Wrong TIME
 Why the Russian Military Failed in Chechnya U.S. Foreign Studies
 Wounded Bear GlobalSecurity.org

Πόλεμοι Ρωσίας - Τσετσενίας