Θεόδωρος Γαζής

Ο Θεόδωρος Γαζής (περ. 1398 - 1475), ο επονομαζόμενος Θεσσαλονικεύς ή Thessalonicensis στα λατινικά, ήταν Έλληνας ουμανιστής, μεταφραστής του Αριστοτέλη, επιστήμονας και λόγιος του 15ου αιώνα.

Βιογραφικά στοιχεία

Πρώτα χρόνια και σπουδές στην Κωνσταντινούπολη 
Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη γύρω στο 1398, κατ' άλλους περί το 1410. Σπούδασε περί το 1422/23 στην Κωνσταντινούπολη, όπου γνώρισε τον Ιταλό λόγιο Φραγκίσκο Φίλελφο και διακρίθηκε για την πολυμάθεια και τις ικανότητές του. Μετά την υπό των Τούρκων άλωση της πατρίδας του Θεσσαλονίκης (1430) και πριν το 1441 πήγε στην Ιταλία, πιθανώς λόγω του αποκλεισμού των ενωτικών από τη δημόσια ζωή, παίρνοντας μαζί του πολλά ελληνικά χειρόγραφα. Δεν αποκλείεται να παραβρέθηκε στη Σύνοδο Φερράρας Φλωρεντίας το 1438/9.

Στην Παβία, το Μιλάνο και τη Μάντοβα 
Αρχικά έφτασε στη Σικελία, απο κει στην Πίζα και τελικά στην Παβία με στόχο να σπουδάσει ιατρική, αν κι ακόμα δεν ήξερε ιταλικά. Το 1442 τον βρίσκουμε στο Μιλάνο, όπου εργάστηκε σαν αντιγραφέας της Ιλιάδας κι άλλων ελληνικών εργων κοντά στον παλιό του φίλο Φίλελφο, ενώ αφιέρωσε μια ελεγεία στον Κυριακό τον Αγκωνίτη. Κατόπιν, το 1443 στη Μάντοβα έμαθε καλύτερα τη Λατινική γλώσσα από τον ονομαστό δάσκαλο Βιτορίνο ντα Φέλτρε, δίδαξε και συνεισέφερε στη διάδοση των ελληνικών γραμμάτων, συνεχίζοντας την παράδοση που είχε πριν από αυτόν ξεκινήσει ο Εμμανουήλ Χρυσολωράς. Βέβαιο είναι ότι σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Φερράρα ιατρική, φιλοσοφία, θεολογία και φυσικές επιστήμες. Τότε γνώρισε και τον λόγιο και μακροχρόνιο συνεργάτη του Ιωάννη Ανδρέα Μπούσι (Giovanni Andrea Bussi).

Στη Φερράρα 
Ο Γαζής, αφού δίδαξε τα ελληνικά γράμματα στη Μάντοβα και Σιένα της Τοσκάνης προσκλήθηκε και μετακόμισε το 1446 στη Φερράρα από τον φιλέλληνα λόγιο Τζιοβάνι Αουρίσπα, ως καθηγητής ελληνικών στο πανδιδακτήριο της πόλης. Επίσης συνέχισε τις σπουδές της ιατρικής, ενώ διακρίθηκε με τον τίτλο rettore degli artisti [πρύτανης των καλλιτεχνών] το 1448-1449. Προσκλήθηκε και στη Φλωρεντία αλλά αρνήθηκε γράφοντας τον Ιούλιο του 1447 ότι σύντομα θα ήθελε να επιστρέψει στην πατρίδα του (πιθανώς την Κωνσταντινούπολη, αφού δεν μπορούσε να πάει στη Θεσσαλονίκη). Στη Φερράρα συνέγραψε γραμματική της ελληνικής, που εκτύπωσε ο Άλδος Μανούτιος το 1495 στη Βενετία. Έλαβε τέτοια αγάπη από τους μαθητές του, που όταν έφυγε, όποιος περνούσε από το σπίτι όπου είχε κατοικήσει, έβγαζε από σεβασμό το καπέλο του.

Στη Ρώμη 
Το 1449 προσκλήθηκε στη Ρώμη από τον προστάτη της Παιδείας Πάπα Νικόλαο Ε΄, δέχθηκε κι έφτασε στις αρχές του 1450. Μπήκε αμέσως στον κύκλο λογίων του καρδινάλιου Βησσαρίωνα του Τραπεζούντιου κι ασχολήθηκε αρχικά με τη μετάφραση Ελλήνων συγγραφέων και ιδίως του Θεόφραστου και του Αριστοτέλη (το έργο Προβλήματα, αν και σήμερα πια αμφισβητείται ότι είναι πράγματι γραμμένο από τον Σταγειρίτη φιλόσοφο), βελτιώνοντας τις υπάρχουσες βιαστικές διατυπώσεις του Βησσαρίωνα, που έφυγε για τη Μπολόνια σαν επίσκοπος. Διατήρησε μακροχρόνια φιλία κι αλληλογραφία με τον Φίλελφο, που τότε του ζήτησε με επιστολή του τα Λακωνικά του Πλουτάρχου. Τον Οκτώβρη του 1451 μετέφρασε την επιστολή του πάπα προς τον Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο, με την οποία ζητούσε να τεθεί σε εφαρμογή ή Ένωση των εκκλησιών και να αποκατασταθεί στο θρόνο ο Πατριάρχης Γρηγόριος Γ΄ Μαμμής, που ήδη τον Αύγουστο είχε καταφύγει στη Ρώμη μετά την καθαίρεσή του. 

Το 1454 του επιτέθηκε με επιστολή ο λόγιος Γεώργιος Τραπεζούντιος, εξηγώντας οτι είχε ήδη μεταφράσει τα Προβλήματα του Αριστοτέλη κι ο Γαζής δεν έπρεπε να δεχτεί. Ο Γαζής απάντησε εκτενώς το 1456 δικαιολογώντας την επιλογή του.

Στη Νάπολη 
Μετά τον θάνατο του Νικολάου Ε΄, το 1456 ο Γαζής πήγε στον βασιλιά της Νάπολης, και τότε σύμμαχο του Πάπα, Αλφόνσο Ε΄ της Αραγωνίας, που τον δέχτηκε ευμενώς στη μεταφραστική του υπηρεσία. Από κει έλαβε μέρος και στη διαμάχη που είχε ξεσπάσει στη Ρώμη ανάμεσα σε Πλατωνικούς και Αριστοτελικούς, μετά τις ομιλίες του Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνα στη Φλωρεντία το 1439 κι ενεπλάκη σε γραπτή διαμάχη με τον Μιχαήλο Αποστόλη. Ωστόσο, μετά από σχεδόν δύο χρόνια πέθανε ο βασιλιάς (1458). Ο Γαζής ξαναέφυγε περί το 1459/60 κι αποσύρθηκε νότια στην Καμπανία στη μονή Σαν Τζοβάνι α Πίρο (San Giovanni a Piro) της επαρχίας Πολύκαστρο [Μπουσεντίνο] (Policastro Bussentino) που ανήκε στην ποιμαντική δικαιοδοσία του καρδιναλίου Βησσαρίωνα ασκώντας διοικητικά καθήκοντα. Για λίγο καιρό έμεινε και στο νότιο άκρο της Ιταλίας, στο Γεράκιο (Gerace) της Καμπανίας, κοντά στον επίσκοπο Αθανάσιο Χαλκιόπουλο, σύμφωνα με γραπτή μαρτυρία του Κωνσταντίνου Λάσκαρι.

Επιστροφή στη Ρώμη 
Το 1467 επέστρεψε στη Ρώμη κι εργάστηκε και πάλι γράφοντας και μεταφράζοντας περιστασιακά στην υπηρεσία του Ιωάννη Ανδρέα Μπούσι. Εκεί συνεχίστηκε η διαμάχη του με τον Γεώργιο Τραπεζούντιο αλλά και η εγκάρδια φιλική αλληλογραφία με τον Βησσαρίωνα και τον Φίλελφο. Μετά το 1471 ο νέος Πάπας Σίξτος Δ΄, του πρόσφερε εργασία στην Καλαβρία, αλλά ο Γαζής την αρνήθηκε προτιμώντας την παραμονή του στη Ρώμη, όπου δίδασκε ελληνικά και συνέχισε να μεταφράζει ελληνικά έργα στα λατινικά. Ο Βησσαρίων όμως έλειπε συχνά στη Βενετία και δεν έβρισκε εύκολα πια δουλειές, ενώ μετά τον θάνατό του (1472) η οικονομική κατάστασή του επιδεινώθηκε. 

Ο Κωνσταντίνος Σάθας διηγείται ότι μια φορά ο Γαζής μετέφρασε το Περί Ζώων του Αριστοτέλη, κι αποφάσισε να το χρυσοδέσει για να ευχαριστήσει τον πάπα και να του το προσφέρει με αφιερωτική επιστολή. Όταν το έλαβε ο πάπας τον ρώτησε, πόσο του κόστισε να το χρυσοδέσει. Ο Γαζής απάντησε τετρακόσια χρυσά φλουριά. Τότε ο Πάπας είπε και τον πλήρωσαν μόνο πενήντα. Ο Γαζής απογοητεύτηκε από την αχαριστία και μονολόγησε «Ας φύγωμεν εντεύθεν, επειδή κι ο άριστος σίτος είναι ρυπαρός εις τας ρίνας των παχέων όνων». Θεωρώντας ότι ο νέος πάπας δεν εκτιμά την εργασία του αποφάσισε, αν και πάμφτωχος να εγκαταλείψει οριστικά τη Ρώμη, περί το 1474.

Τελευταία χρόνια 
Επέστρεψε πρώτα στην αγαπημένη του Φερράρα όπου τον συνέτρεξε πρώτα ο δούκας Έρκολε Α΄ των Έστε, αλλά λίγο μετά επέστρεψε στη μονή Σαν Τζιοβάνι α Πίρο στη νότια Καμπανία. Εκεί άφησε την τελευταία του πνοή, πιθανότατα το 1476 ή 1475.

Τα βιβλία του κληρονόμησε ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης με εξαίρεση τα Γεωγραφικά του Στράβωνα που την άφησε στον Ανδρόνικο Κάλλιστο.

Επίγραμμα προς τιμήν του συνέγραψε ο Ιταλός λόγιος Άντζελο Πολιτσιάνο.

Έργα του
 Γραμματική Ελληνική (Παρίσι, 1516)
 Περί μηνών
 Περί αρχαιογονίας Τούρκων (Βασιλεία 1556)
 Παράφρασις Βατραχομυομαχίας Ομήρου
 Παράφρασις Ιλιάδας Ομήρου
 Περί Αριστοτέλους και Πλάτωνος
 Περί εκουσίου και ακουσίου
 Υπομνήματα εις Φιλοστράτου
 Επιστολαί προς Δημήτριον Σγουρόπουλον—Ανδρόνικον τον Κάλλιστον— Βησσαρίωνα—Φίλελφον--Ανδρόνικον και Δημήτριον τους αδελφούς του—Παύλον Κορτέσην—Δημήτριον Χαλκοκονδύλην κλπ.
 Habentur hoc volumine hæc, Theodoro Gaza interprete. Aristotelis de natura animalium lib. IX, fol. 1—56. Eiusdem de partibus animalium libri III, 56—79. Eiusdem de generatione animalium lib. V. 79—108. Theophrasti de historia plantarum lib. IX, 109—136. et decini principium duntaxat. Eiusdem de causis plantarum lib. VI. 157—204. Aristotelis problemata in duas de quadraginta sectiones etc. 205—256. Alexandri Aphrodisiensis problemata duobus libris non unquam ante impressa eodem Theodoro Gazæ interprete. 256—73). Venetiis, mense Martio ΜDIIII· εἰς φύλλον. (Ἐν τῇ ἐκδόσει ταύτῃ τῶν Λατινικῶν μεταφράσεων τοῦ Γαζῆ εὕρηνται καὶ τέσσαρα γλωσσάρια τῶν εἰς Ἀριστοτέλη καὶ Θεόφραστον ἑλληνικῶν λέξεων ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ συνταχθέντα. Ἀνετυπώθη παρὰ τῷ αὐτῷ Ἄλδῳ τῷ 1513, προταχθείσης καὶ μακρᾶς ἐπιστολῆς Γαζῆ πρὸς τὸν πάπαν Νικόλαον Εʹ. Πρότερον ἐξεδόθη παρὰ τῷ Ἄλδῳ ἐν 1498 ἡ Λατινικὴ μετάφρασις ἓξ βιβλίων τῆς ἱστορίας τῶν Φυτῶν τοῦ Θεοφράστου, καὶ ἡ τῶν προβλημάτων Ἀλεξάνδρου τοῦ Ἀφροδισέως 1499).
 Aeliani de instruentis aciebus librum
 Dionysii Halicarnassei, de oratione nuptiali, et natalitia praecepta.
 Chrysostomi de incomprehensibus dei natura homiliae V
 Aphorismi Hippocratis
 Μετάφραση από του Λατινικού εις το Ελληνικό Κικέρωνος 
 και άλλα

Παραπομπές

Πηγές
 
 Γκιάλας, Αθανάσιος: Η ελληνική ιατρική και οι Έλληνες ιατροί από της Αλώσεως μέχρι της Εθνεγερσίας, Αθήναι 1979
https://web.archive.org/web/20190424182851/http://www.treccani.it/enciclopedia/teodoro-gaza_(Dizionario-Biografico)/

Επιπλέον βιβλιογραφία
Παπαδημητρίου Παν. Γ., «Θεοδώρου Γαζῆ Oratio de Litteris Graecis. Ένας βυζαντινός λόγιος εγκωμιάζει τα ελληνικά γράμματα στη Φεράρα του Leonello D’Este», Θησαυρίσματα / Thesaurismata, τομ. 30 (2000), σελ.241-275

Βυζαντινοί ουμανιστές
Έλληνες λόγιοι του 15ου αιώνα
Έλληνες μεταφραστές
Βυζαντινοί του 15ου αιώνα