Σφαγή της Ζαγορίτσανης

Ως σφαγή της Ζαγορίτσανης (ή μάχη της Ζαγορίτσανης ή επιχείρηση της Ζαγορίτσανης) αναφέρεται η επίθεση σώματος Ελλήνων μακεδονομάχων κατά της Ζαγορίτσανης (νυν Βασιλειάδας Καστοριάς) κατά την άνοιξη του 1905. Η επίθεση προκάλεσε την καταστροφή αρκετών σπιτιών του χωριού και κυρίως τη σφαγή κατά κύριο λόγο άμαχων κατοίκων. Στα θύματα, πέραν των σλαβοφώνων εξαρχικών, συμπεριλαμβάνονταν και σλαβόφωνοι πατριαρχικοί.

Πρελούδιο 
Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, η Ζαγορίτσανη αποτελούσε προπύργιο των Βούλγαρων κομιτατζήδων, καθώς και ορμητήριο από το οποίο ένοπλες ομάδες πραγματοποιούσαν επιθέσεις εναντίον γειτονικών χωριών που παρέμεναν πιστά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Παράλληλα, οι κάτοικοι της Ζαγορίτσανης χαρακτηρίζονταν ως σκληροπυρηνικοί οπαδοί της βουλγαρικής Εξαρχίας.

Προπαρασκευή

Οι ομάδες των Γεωργίου Τσόντου, Ευθύμιου Καούδη, Γεωργίου Μακρή και Παύλου Γύπαρη, οι κατετάνιοι Καραβίτης, Κουκουλάκης, Πούλακας, Δούκας και οι οπλαρχηγοί Κωνσταντίνος Γκούτας από το Μεσολούρι Γρεβενών και Νικόλαος Νταηλάκης, θα συγκεντρωθούν στο ελληνικό χωριό Λόσνιτσα (σήμερα Γέρμας). Στις 20 Μαρτίου 1905 ο συνολικός αριθμός υπερβαίνει τους 300. Στις 24 Μαρτίου 1905 ο Ιταλός αξιωματικός της τουρκικής χωροφυλακής που υπηρετεί στην Καστοριά, Κοσμά Εμίλιο Μανέρα λαμβάνει την πληροφορία σχετικά με την αναμενόμενη επιχείρηση των ανταρτών και διατάζει τον Τούρκο αξιωματικό Νιαζίν Μπέη να διανυκτερεύσει στη Ζαγορίτσανη το ίδιο ακόμα βράδυ, αλλά αυτός με δική του πρωτοβουλία διαμένει με την ομάδα του στο κοντινό χωριό Κομανίτσοβο (σήμερα Λιθιά). Κοντά, στην Κλεισούρα βρίσκεται και η τουρκική στρατιωτική φρουρά, ωστόσο, η κίνηση και η δράση των ανταρτών πέρασαν απαρατήρητες. Παραμένουν αμφιβολίες κατά πόσο υπήρχε μυστική υποστήριξη από την πλευρά της επίσημης τουρκικής αρχής, όπως για παράδειγμα στην επιστολή του μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη προς τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης το 1902, στην οποίαν αναφέρονται τα εξής:

Η επίθεση 
Στις 25 Μαρτίου (7 Απριλίου, νέο ημερολόγιο) του 1905, στη θρησκευτική εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, αντάρτικες ομάδες εισέβαλαν νωρίς το πρωί στη Ζαγορίτσανη. Ακολούθησε σφοδρή μάχη που κράτησε περίπου 1,5 ώρα. Η επίθεση ήταν ολομέτωπη, ενώ λόγω της μεγάλης σύγχυσης κατά τη διάρκεια της επιχείρησης σκοτώθηκαν και Έλληνες κάτοικοι. Έπειτα οι Έλληνες αντάρτες αποσύρθηκαν μαζί με τους αιχμαλώτους στο βουνό Βάρμπιτσα, καθώς αναμένονταν τουρκικές δυνάμεις με επικεφαλής τον Νιαζίν Μπέη. 

Η επίθεση είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο τουλάχιστον 62 ατόμων και την πυρπόληση αρκετών οικιών. Στο χωριό σκοτώθηκαν 39 άνδρες και αγόρια και 7 γυναίκες και κορίτσια. Στο βουνό Βάρμπιτσα πυροβολήθηκαν 14 άνδρες, ανάμεσα τους και ο ιερέας παπά Στέφαν 60 ετών. Μαζί με τον πρόεδρο του χωριού και την κόρη του, ο συνολικός αριθμός όσων σκοτώθηκαν είναι 62 άτομα, ενώ τραυματίστηκαν άλλα έξι. Σύμφωνα με τις βουλγαρικές πηγές, μόλις ένας εκ των αιχμαλώτων επέστρεψε ζωντανός στο χωριό.

Διεθνής επιτροπή στη Ζαγορίτσανη

Κατά τη διάρκεια της επίθεσης στάλθηκαν από την κωμόπολη δύο αγγελιαφόροι για να ενημερώσουν τις αρχές στο Μοναστήρι, δεν κατάφεραν όμως να εκπληρώσουν την αποστολή τους καθώς αιχμαλωτίστηκαν. Αντ' αυτών ο Ατανάς Κόκοφ από το χωριό Μπόμπιστα (σήμερα Βέργα) ενημέρωσε τους πρόξενους της Αυστροουγγαρίας και της Ρωσίας για το τι συνέβη. Το βράδυ στη Ζαγορίτσανη καταφθάνει αυτοπροσώπως ο αξιωματικός χωροφυλακής Κοσμά Εμίλιο Μανέρα, ο οποίος δεν επιτρέπει να ταφούν οι νεκροί έτσι ώστε διεθνής επιτροπή να διερευνήσει αυτό που συνέβη. Ο καϊμακάμης Καστοριάς διέταξε τα πτώματα να ταφούν, αλλά οι χωρικοί δεν συμμορφώθηκαν με τη διαταγή του. Μετά από τέσσερις ημέρες στη Ζαγορίτσανη έφτασε επιτροπή, η οποία απαρτιζόταν από τους πρόξενους της Αυστροουγγαρίας και της Ρωσίας, δύο Ιταλούς, τρεις Οθωμανούς αξιωματικούς και το Ναούμ Τέμτσεφ που καταγόταν από τη Ζαγορίτσανη αλλά ζούσε στο Μοναστήρι. Σε αυτούς οι χωρικοί της Ζαγορίτσανης παραδίδουν μια γραπτή δήλωση, διαμαρτυρία, ενώ οι χωρικοί από τα γύρω χωριά διαμαρτύρονται. Μετά τη σφαγή μεγάλο μέρος του πληθυσμού της Ζαγορίτσανης μετανάστευσε στη Βουλγαρία και στις ΗΠΑ.

Ο επικεφαλής συνταγματάρχης χωροφυλακής του Μοναστηρίου Αλμπέρα λέει:

Ο Άγγλος πρόξενος Μακ Γκρέγκορ γράφει προς τον Πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη:

Ο Βούλγαρος εμπορικός πράκτορας Αντρέι Τόσεφ σε μυστική έκθεση προς τη Βουλγαρική Κυβέρνηση γράφει:

Στην ίδια έκθεση ο Τόσεφ μοιράζεται την άποψη των Πρόξενων για την ανεπαρκή παρέμβαση των τουρκικών αρχών:

Ανάμνηση για τη σφαγή
Το έτος 1921 ο έμπορος από τη Ζαγορίτσανη Ντιμίταρ Σπίρκοφ έδωσε χρήματα για την κατασκευή της εκκλησίας του “Αγίου Δημητρίου“ στην Κωνσταντινούπολη. Σε επιγραφή που υπάρχει πάνω από το νάρθηκα του ναού αναφέρεται ότι η εκκλησία χτίστηκε στη μνήμη εκείνων που χάθηκαν στη Ζαγορίτσανη. Το έτος 1930 στη Σόφια έχει εκδοθεί ένα βιβλίο με αναμνήσεις με την ευκαιρία της 25ης επετείου από τη σφαγή στη Ζαγορίτσανη.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
Απόσπασμα Ημερολογίου Ηλία Δεληγιαννάκη 81-86 σσ. 339-346

Ιστορία της Καστοριάς
Μάχες του Μακεδονικού Αγώνα
Θηριωδίες στην Ελλάδα