Καλλιθέα Πύλου Μεσσηνίας

Η Καλλιθέα, αναφερόμενη παλαιότερα και ως το Μεμερίζι, είναι οικισμός κοντά στην Πύλο και υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Πύλου - Νέστορος, του Νομού Μεσσηνίας.

Τοποθεσία
Η Καλλιθέα βρίσκεται περίπου 13,5 χιλιόμετρα προς τα νοτιοανατολικά της Πύλου, περίπου 14,5 χιλιόμετρα βορειοανατολικά από την Μεθώνη και περίπου 31,5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από την Κορώνη. Έχει υψόμετρο 207 μέτρα και απέχει 11 περίπου χιλιόμετρα από τις ακτές του Ιονίου Πελάγους και 17 περίπου χιλιόμετρα από τον Μεσσηνιακό κόλπο. Κοντά στην Καλλιθέα, προς τα βορειοανατολικά της, βρίσκονται οι Κάτω Αμπελόκηποι σε απόσταση 5,5 περίπου χιλιομέτρων, προς τα δυτικά της βρίσκεται η Χωματάδα σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων και προς τα βόρειά της βρίσκεται η Αραπόλακκα σε απόσταση 3,5 περίπου χιλιομέτρων αντίστοιχα.

Ιστορία
Το χωριό έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας, της Μεθώνης και της ευρύτερης περιοχής της Πυλίας. Η περιοχή του οικισμού, κατά την αρχαιότητα, ήταν τμήμα του βασιλείου του Νέστορα, της αρχαίας Πύλου. Ο σημερινός οικισμός προήλθε από την συνένωση των οικισμών Μεμερίζι και Γάμος, αρχικά με την ονομασία Μεμερίζι και από το 1928 και μετά με την ονομασία Καλλιθέα. Ο αρχικός οικισμός του Μεμεριζίου αποτέλεσε ουσιαστικά την Κάτω Καλλιθέα, ενώ ο οικισμός του Γάμου μετεξελίχθηκε στην Άνω Καλλιθέα. Κάποιοι από τους κατοίκους του χωριού προέρχονται από Αρκάδες κτηνοτρόφους, γνωστούς και ως οι «ανεβοκατεβάτες», ονομασία που αποδόθηκε παλαιότερα στους βοσκούς αυτούς, καθώς την Άνοιξη ανέβαιναν με τα κοπάδια τους στην Αρκαδία, ενώ τον Χειμώνα κατέβαιναν στα χειμαδιά της Μεσσηνίας.

Β΄ Ενετοκρατία

Την εποχή της Β΄ Ενετοκρατίας αναφερόταν ως το Μεμερίζι ή Μεμί Ρεΐζι (Memiraisì ή Memi Raisi). Ο οικισμός αναφέρεται επίσης σε διάφορες απογραφές των Βενετών Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, οι οποίες έγιναν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Το χωριό Μεμερίζι (Memi Raisi), ανήκε, το 1689, στην επαρχία της Μεθώνης (Territorio di Modon), η οποία ήταν μια από τις 4 επαρχίες, στις οποίες χωριζόταν τότε το διαμέρισμα της Μεθώνης (επαρχία Φαναριού, επαρχία Αρκαδιάς, επαρχία Ναβαρίνου και επαρχία Μεθώνης). Με βάση την ενετική απογραφή Corner του 1689, το χωριό είχε 7 κατοίκους. Κατά καιρούς το χωριό αναφέρεται σε διάφορες βιβλιογραφικές πηγές και ως το Μεμετ-ρεΐζη ή το Μεμερίζη.

Διοικητική ιστορία
Το Μεμετ-ρεΐζη ή Μεμερίζι προσαρτήθηκε αρχικά στον παλαιό Δήμο Πηδάσσου 
το 1835. Μόλις 5 χρόνια αργότερα, το 1840, το Μεμερίζι αποσπάται από τον Δήμο Πηδάσσου, ο οποίος καταργήθηκε τότε και προσαρτάται στον παλαιό Δήμο Μεθώνης, όπου και παρέμεινε ως το 1912 που ο δήμος καταργήθηκε, ενώ 10 χρόνια αργότερα, το 1845, προσαρτάται και ο οικισμός Γάμος στον παλαιό Δήμο Μεθώνης, όπου και παρέμεινε και αυτός ως το 1912, που ο δήμος καταργήθηκε. Οι δυο αυτοί οικισμοί έχουν παράλληλη ιστορική πορεία, από το 1845 ως το 1940, που συνενώθηκαν, με την ταυτόχρονη κατάργηση του οικισμού του Γάμου. Οι οικισμοί αναφέρονται επίσης, το 1853, στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή, ως οικισμοί του Δήμου Μεθώνης της Επαρχίας Πυλίας με βάση την απογραφή του 1851. Ο πρώτος οικισμός, το Μεμερίτσι, έχει πληθυσμό 266 κατοίκων, ενώ ο δεύτερος οικισμός, ο Γάμος, βρίσκεται ανάμεσα στον κατάλογο με τις θέσεις Σούμπαλι, Καινούργιον Χωριόν και Πέρα Μηλίτσα, οι οποίες χαρακτηρίζονται ως «Θέσεις αγροτικαί, ολίγον κατοικούμεναι». Έδρα του Δήμου Μεθώνης τότε, βάση της ίδιας πηγής, ήταν η κωμόπολη Μεθώνη. Από το 1879 ως το 1889 ο πρώτος οικισμός ονομαζόταν επίσημα ως Μεμερίζη και από το 1889 ως το 1896 ως Μεμερίζιον, ενώ από το 1896 ως το 1928, που έγινε η μετονομασία του, ονομαζόταν επίσημα ως Μεμερίζι. Ο δεύτερος οικισμός από το 1845 που αναγνωρίσθηκε ως το 1940 που καταργήθηκε αναφερόταν διαρκώς και επίσημα ως ο Γάμος. Το 1912 το Μεμερίζι και ο Γάμος προσαρτώνται στην Κοινότητα Μεμεριζίου, με έδρα το Μεμερίζι. Στην Κοινότητα Μεμεριζίου προσαρτήθηκαν επίσης οι οικισμοί Αραπόλακκα, Νταούτι (καταργήθηκε το 1930) και Χωματάδα.Το 1927 οι Χωματάδες αποσπώνται από την Κοινότητα Μεμεριζίου και ορίζονται ως έδρα της Κοινότητας Χωματάδων. Ένα χρόνο μετά, το 1928 η Κοινότητα Μεμεριζίου και το χωριό Μεμερίζι μετονομάσθηκαν σε Κοινότητα Καλλιθέας και Καλλιθέα αντίστοιχα, ενώ το 1940 ο οικισμός Γάμος καταργείται και ο πληθυσμός του ενσωματώνεται κυρίως στην Καλλιθέα και δευτερευόντως στον οικισμό Αραπόλακκα, ο οποίος λίγο αργότερα, το 1948, αποσπάται από την Κοινότητα Καλλιθέας και προσαρτάται στην Κοινότητα Κυνηγού. Η Καλλιθέα παρέμεινε ως οικισμός και έδρα της ομώνυμης κοινότητας (με την αλλαγή της ονομασίας), από το 1912 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», υπήχθη στον κατηργημένο Δήμο Πύλου, ως το 2010. Από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» η Καλλιθέα ανήκει πλέον στον νέο Δήμο Πύλου - Νέστορος. Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Κορώνης, Μεθώνης, Παπαφλέσσα, Πύλου, Νέστορος και Χιλιοχωρίων. Η Καλλιθέα σήμερα είναι η έδρα της Τοπικής Κοινότητας της Καλλιθέας του Δήμου Πύλου-Νέστορος, στην οποία υπάγεται επίσης η Αραπόλακκα.

Κάτοικοι
Ο οικισμός, με βάση την απογραφή του 2011, έχει 629 μόνιμους κατοίκους, οι οποίοι απασχολούνται κυρίως σε διάφορες αγροτικές εργασίες. Τα κυριότερα παραγόμενα αγροτικά προϊόντα της περιοχής του χωριού είναι το ελαιόλαδο και η σταφίδα.

Επισήμανση: Ο πληθυσμός όπως αναφέρεται στο παραπάνω διάγραμμα για το χωριό της Καλλιθέας, περιλαμβάνει το συνολικό άθροισμα των κατοίκων του χωριού κατά την περίοδο από το 1845 ως το 1940, δηλαδή το χρονικό διάστημα κατά το οποίο αναφερόταν ως δυο ξεχωριστοί οικισμοί (Μεμερίζι και Γάμος). Στις σχετικές απογραφές η πιο αναλυτική καταγραφή του πληθυσμού του χωριού είχε ως εξής:

1851: Μεμερίτσι 266 κάτοικοι, Γάμος (θέση ολιγοκατοικημένη).
1879: Μεμερίζη 257 κάτοικοι, Γάμος 150 κάτοικοι. Σύνολο: 407 κάτοικοι.
1889: Μεμερίζιον 343 κάτοικοι, Γάμος 189 κάτοικοι. Σύνολο: 532 κάτοικοι.
1896: Μεμερίζι 401 κάτοικοι, Γάμος 252 κάτοικοι. Σύνολο: 653 κάτοικοι.
1907: Μεμερίζι 470 κάτοικοι, Γάμος 224 κάτοικοι. Σύνολο: 694 κάτοικοι.
1920: Μεμερίζι 548 κάτοικοι, Γάμος 242 κάτοικοι. Σύνολο: 790 κάτοικοι.
1928: Καλλιθέα (Μεμερίζι) 573 κάτοικοι, Γάμος 263 κάτοικοι. Σύνολο: 836 κάτοικοι.
1940: Καλλιθέα 991 κάτοικοι, Γάμος - κάτοικοι. Σύνολο: 991 κάτοικοι.

Κτίρια

Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια υπάρχει το παλαιό Δημοτικό Σχολείο, το οποίο ξεκίνησε να λειτουργεί το 1936, το αγροτικό ιατρείο και οι εκκλησίες του χωριού, ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου, με το τριώροφο καμπαναριό την κεραμοσκεπή και το ρολόι, ο  Ιερός Ναός του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, οι οποίοι υπάγονται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας.

Δείτε επίσης
 Πύλος
 Δήμος Πύλου - Νέστορος
 Διοικητική διαίρεση Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας
 Διοικητική διαίρεση νομού Μεσσηνίας
 πρώην Δήμος Πύλου

Παραπομπές

Πηγές
 Οι απογραφές των Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, Corner (1689), Grimani (1700) Angelo Emo (ίσως το 1708), η αχρονολόγητη απογραφή που αναφέρεται στο χειρόγραφο Querini-Stampalia (ίσως το 1711), είναι τέσσερις από τις διάφορες βενετσιάνικες απογραφές, οι οποίες επιχειρήθηκαν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Μέχρι σήμερα πλήρως έχει δημοσιευθεί μόνο η απογραφή Grimani, από τον ιστορικό και  ομότιμο διευθυντή ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) Βασίλη Παναγιωτόπουλο, στο έργο του "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", (1985).
 Βασίλης Παναγιωτόπουλος, "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", Σειρά: Μελέτες Νεοελληνικής Ιστορίας, μετάφραση: Χριστίνα Αγριαντώνη, επιμέλεια: Αγγελική Κόκκου, έκδοση: Εμπορική Τράπεζα Ελλάδος - Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1985, 2η έκδοση: 1987. 
 Κωνσταντίνος Ντόκος, "BREVE DESCRITTONE DEL REGNO DI MOREA. Αφηγηματική ιστορική πηγή ή επίσημο βενετικό έγγραφο της Β' Βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο;", "ΕΩΑ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΑ", Vol 1, DOI: http://dx.doi.org/10.12681/eoaesperia.24 Αθήνα 1993.
 Σπυρίδων Λάμπρος, «Απογραφή Νομού Μεθώνης επί Βενετών», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμος 2ος, Εκ του Τυπογραφείου Αδελφών Περρή, Εν Αθήναις 1883, σελ. 686-710. Από την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Δήμος Πύλου - Νέστορος, από την ιστοσελίδα: www.pylos-nestor.gr του Δήμου Πύλου - Νέστορος.
 Εκλογικός Κατάλογος Μεμεριζίου και Γάμου, 1867.

Χωριά του νομού Μεσσηνίας
Επαρχία Πυλίας
Δήμος Πύλου - Νέστορος