Θολωτός τάφος

Ένας θολωτός τάφος είναι ταφική δομή που χαρακτηρίζεται από το θόλο που δημιουργείται από την υπέρθεση διαδοχικά μικρότερων δακτυλίων από πλίνθους ή πιο συχνά πέτρες.

Οι θολωτοί τάφοι χρησιμοποιήθηκαν από διάφορους πολιτισμούς στη Μεσόγειο και τη Δυτική Ασία, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν για διαφορετικούς σκοπούς, όπως σπίτια (Κύπρος), τελετές (Βουλγαρία, Συρία), ακόμη και οχύρωση (Ισπανία, Σαρδηνία). Αν και ο Μαξ Μαλόουαν χρησιμοποίησε το ίδιο όνομα για τα κυκλικά σπίτια του νεολιθικού πολιτισμού του Τελ Χαλάφ (Ιράκ, Συρία και Τουρκία), δεν υπάρχει σχέση μεταξύ τους.

Ελλάδα 
Στην Ελλάδα, οι θολωτοί τάφοι είναι μνημειακή ανάπτυξη της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Η προέλευσή τους είναι ζήτημα σημαντικής συζήτησης: προέρχονταν από τους θολωτούς τάφους της Κρήτης που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στην Πρώιμη Μινωική περίοδο ή ήταν φυσική εξέλιξη των ταφικών τύμβων που χρονολογούνται στη Μέση Εποχή του Χαλκού. Στην έννοια, είναι παρόμοιοι με τους πολύ περισσότερους Μυκηναϊκούς θαλαμοειδείς τάφους που φαίνεται να εμφανίζονται περίπου την ίδια περίοδο. Και οι δύο έχουν θάλαμο, στόμιο θυρώματος και δρόμο που οδηγεί στην είσοδο, αλλά οι θολωτοί τάφοι είναι σε μεγάλο βαθμό χτισμένοι ενώ οι θαλαμοειδείς τάφοι είναι λαξευμένοι.

Μερικά πρώιμα παραδείγματα θολωτών τάφων έχουν βρεθεί στη Μεσσηνία στη ΝΔ Πελοπόννησο Ελλάδα (για παράδειγμα στη Βοϊδοκοιλιά), και πρόσφατα κοντά στην Τροιζήνα στη ΒΑ Πελοπόννησο. Αυτοί οι θολωτοί τάφοι είναι χτισμένοι σε επίπεδο έδαφος και στη συνέχεια περικλείονται από ανάχωμα της γης. Ένα ζεύγος τύμβων στον Μαραθώνα της Ελλάδας δείχνει πώς ένας χτισμένος ορθογώνιος (αλλά χωρίς θόλο) κεντρικός θάλαμος επεκτάθηκε με πέρασμα εισόδου.

Μετά από περίπου το 1500 π.Χ., οι θολωτοί τάφοι έγιναν πιο διαδεδομένοι και βρίσκονται σε κάθε μέρος της μυκηναϊκής επικράτειας. Αντίθετα, ωστόσο, με τα πρώτα παραδείγματα αυτοί είναι σχεδόν πάντα χτισμένοι στην πλαγιά ενός λόφου, έτσι ώστε μόνο το άνω τρίτο του θολωτού θαλάμου να ήταν πάνω από το επίπεδο του εδάφους. Αυτή η τοιχοποιία στη συνέχεια καλυπτόταν από σχετικά μικρό ανάχωμα της γης.

Οι τάφοι συνήθως περιέχουν περισσότερες από μία ταφές, σε διάφορα σημεία του τάφου είτε στο πάτωμα, σε λάκκους και κιβώτια ή σε πέτρινα ή πετρόχτιστα έδρανα, και με διάφορα κτερίσματα. Μετά τη ταφή, η είσοδος του τάφου καλύπτεται με χώμα, αφήνοντας ένα μικρό λοφίσκο με το μεγαλύτερο μέρος του τάφου να είναι υπόγειος.

Ο θάλαμος είναι πάντα χτισμένος με τοιχοποιία, ακόμη και στα πρώτα παραδείγματα, όπως και η στοίβα ή η είσοδος. Ο δρόμος στα πρώτα παραδείγματα ήταν συνήθως απλά κομμένος στο βράχο, όπως στον τάφο της Παναγίας στις ίδιες τις Μυκήνες. Σε μεταγενέστερα παραδείγματα όπως στο Θησαυρό του Ατρέα και τον Τάφο της Κλυταιμνήστρας (αμφότεροι στις Μυκήνες ), όλα τα τρία μέρη δομήθηκαν προσεγμένη τοιχοποιία.

Οι θάλαμοι χτίστηκαν ως βαθμιδωτοί θόλοι, με στρώματα από πέτρα να τοποθετούνται πιο κοντά μεταξύ τους, καθώς ο θόλος στενεύει προς την κορυφή του τάφου. Αυτά τα πέτρινα στρώματα υπόκειτο σε περαιτέρω επεξεργασία στο εσωτερικό του τάφου, δημιουργώντας έναν ομαλό θόλο.

Οι είσοδοι παρείχαν μια ευκαιρία για εμφανή επίδειξη πλούτου. Ο θησαυρός του Ατρέα, για παράδειγμα, ήταν διακοσμημένος με κίονες κόκκινης και πράσινης «Λακεδαιμόνιας Λίθου» από λατομεία τουλάχιστον 100 χιλιόμετρα μακριά.

Η αφθονία τέτοιων τάφων, συχνά με περισσότερους από έναν να συνδέονται με έναν οικισμό κατά τη διάρκεια μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου, μπορεί να υποδηλώνει ότι η χρήση τους δεν περιοριζόταν μόνο στην κυρίαρχη μοναρχία, αν και το μεγάλο μέγεθος και επομένως η δαπάνη που απαιτείται για τους μεγαλύτερους τάφους (που κυμαίνονται από περίπου 10 μέτρα έως περίπου 15 μέτρα σε διάμετρο και ύψος) υποδεικνύουν βασιλικές προμήθειες. Οι μεγαλύτεροι τάφοι που περιείχαν τα πλουσιότερα ευρήματα που χρονολογούνται από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού της ηπειρωτικής Ελλάδας, αν και οι τάφοι λεηλατήθηκαν τόσο στην αρχαιότητα όσο και πιο πρόσφατα. Αν και ο θολωτός τάφος στο Βαφειό, νότια της Σπάρτης, είχε συλληθεί, δύο κρύπτες στο πάτωμα είχαν διαλάθει. Αυτές περιείχαν, μεταξύ άλλων πολύτιμων αντικειμένων, τα δύο χρυσά «κύπελλα Βαφειού», διακοσμημένα με σκηνές ταυρομαχίας που είναι από τους πιο γνωστούς μυκηναϊκούς θησαυρούς.

Λεβάντες και Κύπρος 
Κυκλικές κατασκευές κατασκευάστηκαν συνήθως στην Εγγύς Ανατολή, συμπεριλαμβανομένων των παραδειγμάτων που είναι γνωστά ως θόλοι βρέθηκαν στον νεολιθικό πολιτισμό Χαλάφ του Ιράκ, της Συρίας και της Τουρκίας. Χρησιμοποιήθηκαν πιθανώς τόσο ως σπίτια όσο και ως αποθήκες, αλλά μπορεί επίσης να είχαν και τελετουργική χρήση. Άλλα, μεταγενέστερα παραδείγματα βρίσκονται στην Κύπρο (Χοιροκοιτία), όπου χρησιμοποιήθηκαν ως σπίτια. Δεν υπάρχει σαφής σύνδεση μεταξύ αυτών των οικιακών, κυκλικών κτιρίων και των μεταγενέστερων τάφων.

Νότια Ευρώπη και Σαρδηνία 

Κατά τη Χαλκολιθική περίοδο της Ιβηρικής χερσονήσου, οι θολωτοί τάφοι εμφανίζονται μεταξύ άλλων καινοτόμων «μεγαλιθικών» παραλλαγών, από το 3000 π.Χ. Είναι ιδιαίτερα κοινοί στη νότια Ισπανία και την Πορτογαλία, ενώ στην Κεντρική Πορτογαλία και τη νοτιοανατολική Γαλλία προτιμούνται άλλα στυλ (ειδικά τεχνητά σπήλαια). Ο πολιτισμός του Λος Μιλιάρες και ο διάδοχός του στην Εποχή του Χαλκού, Ελ Αργάρ, σχετίζονται ιδιαίτερα με αυτό το ταφικό στυλ.

Οι οχυρώσεις της Εποχής του Χαλκού γνωστή ως μοτίλας (motillas) στην Λα Μάντσα (Ισπανία) χρησιμοποιούν επίσης τεχνική κατασκευής των θολωτών τάφων.

Οι επιβλητικές πέτρινες κατασκευές γνωστές ως νουράγκι, καθώς και παρόμοιες κατασκευές της νότιας Κορσικής, κυριάρχησαν στο τοπίο της Εποχής του Χαλκού της Σαρδηνίας (Ιταλία). Τα νουράγκι είναι περικομμένοι κωνικοί πύργοι από πέτρα χωρίς κονίαμα, με διάμετρο περίπου 10 μέτρα, κεκλιμένοι μέχρι την κυκλική οροφή περίπου 15 μέτρα πάνω από το έδαφος. Η θολωτή οροφή είναι 20 έως 35 πόδια πάνω από το δάπεδο. Αν και έχουν βρεθεί λείψανα περίπου 7.000 νουράγκι, μπορεί να έχουν κατασκευαστεί έως και 30.000.

Υπάρχουν επίσης καταγεγραμμένοι τάφοι Ετρούσκων σε μια νεκρόπολη στο Μπαντιτάτσια από τον 6ο και τον 7ο αιώνα π.Χ. που έχουν εξωτερική εμφάνιση παρόμοια με μια κυψέλη. Οι εσωτερικοί χώροι είναι διακοσμημένοι και επιπλωμένοι ως ετρούσκικες κατοικίες.

Βουλγαρία 
Ο θρακικός θολωτός τάφος του Καζανλάκ είναι ένα παράδειγμα των πλούσια διακοσμημένων τάφων των θρακικών ηγεμόνων, πολλοί από τους οποίους βρίσκονται στη σύγχρονη Βουλγαρία και χρονολογούνται από τον 4ο-3ο αιώνα π.Χ. Οι τοίχοι του τάφου του Καζανλάκ καλύπτονται με γύψο, με περίτεχνες σκηνές από τη ζωή του νεκρού. Άλλοι τύμβοι που διαθέτουν υπόγειους θαλάμους με τη μορφή θολωτών τάφων περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τον θρακικό τάφο του Σβεστάρι, τον θρακικό τάφο του Αλεξάντροβο, στο Γκολιάμα Αρσέναλκα, τον τάφο του Σεύθη Γ΄, τον θρακικό τάφο του Σούσμανετς, τον θρακικό τάφο των Γριπών, θρακικός τάφος Ελβετία, θρακικός τάφος Όστρουσα. Υπάρχουν αρκετά σημαντικά χρυσά και αργυρά τέχνεργα που σχετίζονται με θρακικούς τάφους που διατηρούνται επί του παρόντος στο Αρχαιολογικό και Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας και σε άλλα ιδρύματα.

Ομάν 
Οι πρώτοι πέτρινοι τάφοι που μπορούν να ονομαστούν «θολωτοί» βρίσκονται στο Ομάν, χτισμένοι από στοιβαγμένες επίπεδες πέτρες που εμφανίζονται σε κοντινούς γεωλογικούς σχηματισμούς. Χρονολογούνται μεταξύ 3.500 και 2.500 ετών Π.Κ.Χ., σε μια περίοδο κατά την οποία η Αραβική χερσόνησος δεχόταν πολύ περισσότερες βροχοπτώσεις από ό, τι τώρα, και υποστήριζε έναν ακμάζοντα πολιτισμό εκεί που τώρα είναι έρημος, στα δυτικά της οροσειράς κατά μήκος του κόλπου του Ομάν. Δεν έχουν ληφθεί ποτέ λείψανα από αυτούς τους «τάφους», αν και δεν φαίνεται να υπάρχει άλλος λόγος για την κατασκευή τους. Μοιάζουν επιφανειακά μόνο με τους τάφους στην Ελλάδα (κυκλικό σχήμα) καθώς είναι κτισμένοι εντελώς πάνω από το επίπεδο του εδάφους και δεν έχουν την ίδια τριμερή δομή - οι είσοδοι είναι συνήθως ένα αδιαφοροποίητο τμήμα του κυκλικού τοιχώματος του τάφου.

Αυτήν τη στιγμή υπάρχουν τρεις περιοχές όπου μπορούν βρίσκονται αυτοί οι τάφοι: Περιοχή Αλ Χατζάρ, Χατ Χατ και Χαντμπίν κοντά στο Μπάρκα. Οι τάφοι στο Χατζάρ είναι πάρα πολλοί και ένα ή δύο έχουν αποκατασταθεί, επιτρέποντας σε κάποιον να εισήλθε έρποντας στο κέντρο μιας πέτρινης κατασκευής ύψους 5-6 μέτρων.

Πηγές

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

 Sturgis, Russell (1906). A History of Architecture, Vol. I, pp. 123–25. New York, NY: Baker & Taylor.

Ταφικά μνημεία και κατασκευές