Παλαμήδης (μυθολογία)

Ο Παλαμήδης, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ήταν γιος του Ναύπλιου και της Κλυμένης (ή της Ησιόνης ή της Φιλύρας), αδελφός του Οίακα και του Ναυσιδέμοντα από όπου και οι σχετικοί όροι για τη ναυσιπλοΐα. Φημιζόταν για τη σοφία και την επινοητικότητά του, και λέγεται πως είχε επινοήσει μερικά από τα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Θεωρείται επίσης εφευρέτης της ναυτιλίας, των φάρων των μέτρων και των σταθμών, των νομισμάτων, καθώς και της διαίρεσης του χρόνου σε ώρες, ημέρες και μήνες, αλλά και παιχνιδιών (επιτραπέζιων και στρατηγημάτων). Τα παιχνίδια αυτά ονομάζονται και του Παλαμήδους ή αθύρματα ή πεσσοί ή πεττοί, κύβοι κ.α. Το κάστρο του Παλαμηδίου στο Ναύπλιο πήρε το όνομά του.

Ετυμολογία
Για την ετυμολογία του ονόματος «Παλαμήδης» υπάρχουν δύο κύριες εκδοχές. Κατά τη μία, προέρχεται από το ρήμα «παλαμάομαι» που σημαίνει εξυφαίνω και εφευρίσκω, δηλαδή ο «εφευρέτης, που μηχανεύεται σχέδια». Κατά τη δεύτερη, μπορεί να προέρχεται από το ρήμα «παλαίω» (=παλεύω) και το «μήδομαι» (=σκέφτομαι, συμβουλεύω), δηλαδή «αυτός που σκέφτεται τη μάχη και δίνει συμβουλές γι´αυτήν».

Μυθολογία 
Αν και είναι κύριος χαρακτήρας σε ορισμένες αφηγήσεις για τον Τρωικό πόλεμο, ο Παλαμήδης δεν αναφέρεται στην Ιλιάδα του Ομήρου.

Αφού ο Πάρις μετέφερε την Ελένη στην Τροία, ο Αγαμέμνων απέστειλε τον Παλαμήδη στην Ιθάκη για να παραλάβει τον Οδυσσέα, ο οποίος είχε υποσχεθεί να υπερασπιστεί τον γάμο της Ελένης και του Μενελάου. Ο Οδυσσέας δεν ήθελε να τιμήσει τον όρκο του, γι' αυτό προσεποιείτο τον παράφρονα, οργώνοντας τα χωράφια του με έναν γάιδαρο και ένα βόδι που ήταν και τα δύο ζευγαρωμένα στο ίδιο άροτρο· έτσι τα θηρία διαφορετικών μεγεθών έκαναν το άροτρο να προχωρεί χαοτικά. Ο Παλαμήδης μάντεψε τι συνέβαινε και έβαλε μπροστά στο άροτρο τον γιο του Οδυσσέα, Τηλέμαχο. Ο Οδυσσέας σταμάτησε να εργάζεται και έτσι αποκαλύφθηκε ότι διατηρούσε πλήρως τα λογικά του.* [Ἀπολλωδώρου, Βιβλιοθήκης Ἐπιτομή, 3.7]

Οι αρχαίες πηγές παραδίδουν διαφορετικές αφηγήσεις για το πώς ο Παλαμήδης θανατώθηκε.

Σύμφωνα με την αφήγηση του Υγίνου, ο Οδυσσέας δεν συγχώρεσε ποτέ τον Παλαμήδη που κατέστρεψε την προσπάθειά του να μείνει έξω από τον Τρωικό πόλεμο. Όταν ο Παλαμήδης συμβούλεψε τους Έλληνες να επιστρέψουν στην πατρίδα του, ο Οδυσσέας έκρυψε χρυσό στη σκηνή του και έγραψε ένα ψεύτικο γράμμα που υποτίθεται ότι ήταν από τον Πρίαμο. Έτσι ο Παλαμήδης κατηγορήθηκε για προδοσία και λιθοβολήθηκε μέχρι θανάτου από τους Έλληνες.** [Ὑγίνου, Μύθοι, 105]

Στην εκδοχή του Παυσανία, ο Παλαμήδης πνίγηκε από τον Οδυσσέα και τον Διομήδη κατά τη διάρκεια μιας αλιευτικής εξόρμησης. [Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις, 10.31.2 σχολιασμός στο έπος Κύπρια]

Ακόμα μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι παρασύρθηκε σε ένα πηγάδι αναζητώντας θησαυρό και στη συνέχεια συνεθλίβη από πέτρες. [εκκρεμεί παραπομπή]

Εκδοχές καταδίκης του

Οι πηγές όμως φανερώνουν και άλλη αιτία για την έχθρα του Οδυσσέα προς τον Παλαμήδη. Όταν ο στρατός των Αχαιών πεινούσε, έστειλαν τον Οδυσσέα στη Θράκη να βρει σιτάρι. Γύρισε όμως άπρακτος. Σαν τον ειρωνεύθηκε ο Παλαμήδης, ο Οδυσσέας του απήντησε ότι ούτε εκείνος θα τα κατάφερνε, όσο έξυπνος και αν ήταν. Τότε ο Παλαμήδης πήγε ο ίδιος στη Θράκη και γύρισε με μεγάλα φορτώματα σιτάρι.Ἀδίκως χρῆσθαι τῇ ῥητορικῇ Ελένης εγκώμιον  
 Ο Παλαμήδης σκιαγραφεί τα πιθανά κίνητρα του Οδυσσέα υποστηρίζοντας ότι δεν είναι ο θάνατος καθαυτός που δεν δέχεται, αλλά τον θάνατο εν ατιμία § 1-6.
 Αναπτύσσει τα επιχειρήματα γύρω από τη μη δυνατότητα να κάνει προδοσία (ἀδύνατος εἱμί τοῦτο πράττειν) § 6-12.
 Απευθύνεται στους δικαστές και αναφέρεται στο πρόσωπό του. Το κάνει όχι για να παινευθεί αλλά γιατί το επιβάλλουν οι περιστάσεις § 28-32.
Θέτει τους δικαστές μπροστά στις συνέπειες μια άδικης απόφασης, αφού δεν απεδείχθη ούτε ότι αδίκησε ούτε ότι η κατηγορία ήταν αξιόπιστη (φανεράν οὑδεμίαν ἀδικίαν οὑδ΄ πιστήν αἱτίαν ἀποδείξαντες) § 33-36.

Κρίσεις

Ο Όμηρος δεν αναφέρει καθόλου τον Παλαμήδη στα δύο έπη του. Τον συναντούμε για πρώτη φορά στα Κύπρια, απ΄όπου παρέλαβαν την ιστορία του και τη διαμόρφωσαν ποικιλοτρόπως οι τραγικοί Αισχύλος και Ευριπίδης, όπως φαίνεται από μερικά αποσπάσματα που έχουν σωθεί του Ναυπλίου και του Υγίνου αντίστοιχα.

Ο Ξενοφών μαρτυρεί ότι ο Παλαμήδης τιμήθηκε, μαζί με άλλους ήρωες, από τους θεούς και στην Απολογία Σωκράτους ρητά λέγει ότι του είναι παρήγορη η συνάντηση με τον Παλαμήδη τον οποίον εξυμνούν περισσότερο από τον Οδυσσέα που τον θανάτωσαν άδικα. 

Οι σοφιστές τον θεωρούσαν υπόδειγμα τους και είχαν εκμεταλλευτεί όλα όσα διηγούνταν γι΄αυτόν.

Παντού εμφανίζεται ως ένας από τους σοφότερους Έλληνες, γι΄αυτό και υπάρχουν χαρακτηριστικές παροιμιώδεις εκφράσεις, όπως Παλαμήδους εξεύρημα, Παλαμήδους σοφώτερος και Παλαμήδους βούλευμα.

Σημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές

 Γοργίας, Υπέρ Παλαμήδους Απολογία
 (Κύπρια έπη του τρωικού κύκλου) που αναφέρονται σε περιστατικά και ήρωες πριν από την τρωική εκστρατεία και στα εννέα πρώτα χρόνια του τρωικού πολέμου.
Βιργίλιος, Αινειάδα, 2.81-85
Οβίδιος, Μεταμορφώσεις, 13.34-60, 308-312
 

Πρόσωπα της ελληνικής μυθολογίας
Τρωικός Πόλεμος