Αγνοούμενοι στην Κύπρο

Αγνοούμενοι στην Κύπρο είναι πολίτες και των δύο κοινοτήτων, Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι, που εξαφανίστηκαν στο νησί ως αποτέλεσμα των διακοινοτικών ταραχών μετά το 1963 και της τουρκικής εισβολής του 1974. Το 1981, ιδρύθηκε η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοούμενους, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, όμως η πρόοδος της μέχρι το 2004 ήταν μηδενική εξ αιτίας εμποδίων που έφερναν οι επίσημες αρχές της κάθε κοινότητας. Η Τουρκία πάντως καταδικάστηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για τον ρόλο της στην υπόθεση των αγνοουμένων, ενώ 2 προσφυγές απο Τουρκοκύπριους απορρίφθηκαν από το δικαστήριο λόγω παρέλευσης του χρονικού περιθωρίου για προσφυγή.

Ιστορικό
Τρία χρόνια μετά την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας με τις συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου ξεκίνησε νέος κύκλος διακοινοτικής βίας στην Κύπρο. Μετά από δυο κύματα βίας, το 1963-67 και το 1974, περισσότεροι από 2 χιλιάδες Κύπριοι (Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι) εξαφανίστηκαν.  Μόνο το 1964, υπήρχαν 483 Τουρκοκύπριοι και 32 Ελληνοκύπριοι εξαφανισμένοι. Για τους Ελληνοκύπριους, η μνήμη επικεντρώνεται στα γεγονότα του 1974, όπου σε λίγες μέρες 200.000 άνθρωποι προσφυγοποιήθηκαν και για 1.619 αγνοείται η τύχη τους.

Οι επίσημοι αριθμοί είναι 1.508 Ελληνοκύπριοι και 453 Τουρκοκύπριοι. Οι περισσότεροι Τουρκοκύπριοι εξαφανίστηκαν κατά την περιοδο των διακοινοτικών συγκρούσεων ενώ οι Ελληνοκύπριοι αγνοούμενοι είναι απότοκο της τουρκικής εισβολής του 1974. Μια από τις πιο συχνές παρανοήσεις στην Κύπρο είναι πως η κάθε πλευρά έχει την εντύπωση πως μόνο αυτή έχει αγνοούμενους παρόλου που υπάρχουν και στις δυο κοινότητες καθώς κάθε κοινότητα έχει θύματα και θύτες. 

Ο αριθμός 1.619 έγινε σύμβολο στην Κύπρο, παρότι ανακριβής, καθώς η λίστα των αγνοούμενων άλλαξε ονόματα μερικές φορές. Οι αρχικοί αριθμοί που δήλώσαν οι δυο κοινότητες στην Διερευνητικη Επιτροπή ήταν 1.493 και 502, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι αντίστοιχα.

Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοούμενους
Η «Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοούμενους» δημιουργήθηκε το 1981. Αποτελείται από έναν Τουρκοκύπριο, έναν Ελληνοκύπριο και ενα τρίτο μέλος που επιλέγεται από τον Ερυθρό Σταυρό και διορίζεται από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ. Λειτουργεί υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Ωστόσο λόγω της έλλειψης συνεργασίας μεταξύ των δύο κοινοτήτων, δεν έγιναν εκταφές παρά μόνο μετά το 2004, με την εξαίρεση της εκταφής των λειψάνων ενός Αρμένιου, το 1988

Παραδόξως, οι επίσημες αρχές στην Κύπρο καθυστέρησαν τις εκταφές οι οποίες αποσκοπούν στον να βρεθούν λείψανα σε χώρους που αυτές ελέγχουν. Δεν είχε ανοίξει ούτε ένας τάφος για να ταυτοποιηθούν οι νεκροί, από το 1974 μέχρι μετά την απόρριψη του σχεδίου Ανάν. Οι λόγοι για την καθυστέρηση των εκταφών δεν είναι ξεκάθαροι. Μια εξήγηση είναι πως οι αγνοούμενοι είναι θαμμένοι σε έδαφος ελεγχόμενο από τις δυνάμεις της άλλης πλευράς. Ωστόσο, μετά την ελληνοκυπριακή απόφαση για γενικές εκταφές στο έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας, το 1999, έγινε φανερό πως αρκετοί μαζικοί τάφοι Ελληνοκυπρίων βρίσκονταν σε εδάφη που ήλεγχε η Κυπριακή Δημοκρατία. Γιαυτό θεωρείται πως η εξήγηση εκείνη ανήκει στο πλαίσιο της προσπάθειας δαιμονοποίησης της άλλης πλευράς, τακτικής η οποία είναι χαρακτηριστική των αντιλήψεων που επικράτησαν μετά τη σύγκρουση των δύο κοινοτήτων.

Αγνοούμενοι και Ευρωπαϊκό Δικαστήριο

Έχουν γίνει αρκετές προσφυγές από συγγενείς αγνοοουμένων στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων:

α) Κυπριακή Δημοκρατία εναντίον Τουρκίας, 

β) Υπόθεση «Karabardak εναντίον Κυπριακής Δημοκρατίας» 

γ) Υπόθεση «Baybora εναντίον Κυπριακής Δημοκρατίας»

δ) Υπόθεση «Βαρνάβα και άλλοι εναντίον Τουρκίας».

Η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί πως η προσφυγή της κατά της Τουρκίας, απέδωσε την πιο σημαντική νομική νίκη κατά της Τουρκίας. Σχετικά με το θέμα των αγνοουμένων, το δικαστήριο απεφάνθη ότι υπάρχει συνεχής παρεμπόδιση εκ μέρους της Τουρκίας στο έργο της διερεύνησης της τύχης των αγνοουμένων (άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου). Επιπλέον βρήκε παραβίαση του άρθρου 5 της ίδιας σύμβασης, δηλαδή παρεμπόδιση να πραγματοποιηθεί έρευνα για βρεθουν οι αιχμάλωτοι Ελληνοκύπριοι. 

Μετά τη νομική νίκη της ελληνοκυπριακής πλευράς, δύο Τουρκοκύπριοι (Karabardak and Baybora) προσεφυγαν στο ίδιο δικαστήριο σχετικά με εξαφανίσεις δύο Τουρκοκύπριων το 1964. Η αίτηση τους εξετάστηκε αλλά απορρίφθηκε διότι πέρασε το χρονικό όριο μέσα στο οποίο έπρεπε να προσφύγουν, απόφαση που άφησε τους συγγενείς απορημένους καθώς δεν είχε καθοριστεί εκ των προτέρων με σαφήνεια το χρονικό όριο προσφυγής.

Στην επόμενη υπόθεση, «Βαρνάβα και άλλοι εναντίον Τουρκίας», που αφορούσε εννιά αγνοούμενα πρόσωπα, οκτώ στρατιωτικούς και έναν πολίτη, το δικαστήριο βρήκε ένοχη την Τουρκία για παραβίαση των άρθρων 2, 3 και 5 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, και διέταξε την Τουρκία να πληρώσει 12 χιλιάδες ευρώ ως αποζημιώσεις για κάθε άγνοούμενο.  Ενδιαφέρον είναι ότι αυτή την φορά δεν έγινε δεκτό το επιχείρημα ότι παρήλθε το χρονικό περιθώριο, γιατί το έγκλημα ήταν διαρκές- και ξεκαθαρίζει πως δεν είναι διαρκή όλα τα σχετικά εγκλήματα που αφορούν τους αγνοουμένους.

Οι Αγνοούμενοι στη δημόσια σφαίρα

Οι Τουρκοκύπριοι ισχυρίζονται ότι το 99% των αγνοουμένων τους ήταν πολίτες, σε αντίθεση με το 61% των Ελληνοκυπρίων που εξαφανίστηκαν κατά την διάρκεια του πολέμου. Οι Ελληνοκύπριοι ισχυρίζονται ότι οι αγνοούμενοι τους ήταν αιχμάλωτοι του Τουρκικού Στρατού, και έχουν εξαφανιστεί όσο ήταν στην αιχμαλωσία.

Υπάρχουν διαφορές στο πως βλέπει η κάθε κοινότητα τους αγνοούμενους. Μια διαφορά είναι πως οι Τουρκοκύπριοι θεωρούν τους αγνοούμενους τους ως νεκρούς ενώ οι Ελληνοκύπριοι ως ζωντανούς. Άλλη διαφορά είναι πως η ελληνοκυπριακή ηγεσία θεωρεί πως ένοχος είναι ο τουρκικός στρατός και όχι οι τουρκοκύπριοι (με τους οποίους ζούσαν ειρηνικά) ενώ οι τουρκοκυπριακή ηγεσία ρίχνει το βάρος της ευθύνης στους Ελληνοκύπριους.

Οι Ελληνοκύπριοι δίνουν έμφαση στην τουρκική επιθετικότητα ως αιτία του προβλήματος των αγνοουμένων και υποτιμούν τις ευθύνες της κοινότητάς τους κατά την περίοδο της διακοινοτικής βίας, από το 1963 έως το 1974.

Όλα τα ελληνοκυπριακά κόμματα, συμφωνούν ότι οι Ελληνοκύπριοι αγνοούμενοι υπάρχουν λόγω της τουρκικής κατοχής. Ωστόσο υπήρχαν Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι πολίτες οι οποίοι εξαφανίστηκαν κατα την διάρκεια της διακοινοτικής βίας, από το 1963 εως το 1974. Πάντως τα κόμματα τα οποία σχετίζονται με τον Μακάριο (ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ, ΕΔΕΚ) επιρρίπτουν συνήθως την ευθύνη για τους εξαφανισμένους Τουρκοκυπρίους σε μεμονωμένα ακραία στοιχεία του αντιμακαριακού στρατοπέδου.

Κάθε αναφορά σε Τουρκοκύπριους ή Ελληνοκύπριους οι οποίοι χάθηκαν πριν την τουρκική εισβολή, θα απονομιμοποιούσε την κυρίαρχη αφήγηση καθώς θα έθετε δύσκολα ερωτήματα: Οι συμφωνίες Ζυρίχης Λονδίνου ένα τέλος ή απλά ένα στάδιο για την Ένωση; Ήταν τα θύματα της ΕΟΚΑ προδότες, και αν όχι, πρέπει η μνήμη τους αναγνωριστεί; Μέχρι ποιο βαθμό οι θεσμοί της Κυπριακής Δημοκρατίας ήταν υπεύθυνοι για τους Τουρκοκύπριους που εξαφανίστηκαν την δεκαετία του 1960; Ήταν οι πραξικοπηματίες προδότες, ιδεολόγοι ή απλά άτυχοι που έτυχε να βρεθούν στον λάθος τόπο την λάθος ώρα; Η διακοινοτική βία μπορεί να δικαιολογήσει έστω και σε ένα μέρος την τουρκική εισβολή;

Το θέμα των Αγνοουμένων στον Κινηματογράφο  
Ίχνη: Ένα ντοκιμαντέρ για τους Αγνοούμενους του 1974 (2019) Advanced Media Institute, Σκηνοθεσία: Άρης Χατζηστεφάνου 
Ο Λόγος της Αντιγόνης, (2011) ντοκιμαντέρ από τη Σούλα Χατζηκυριάκου.
Σε τούτο το καρτέρι [In this Waiting] 2011, σε σκηνοθεσία της Άννας Τσιάρτα.
Κύπρος: Ανασκαλίζοντας το Παρελθόν, Αναζητώντας το Μέλλον [Cyprus: Digging the Past in Search of the Future]
Σκάβοντας για ένα μέλλον [Digging for a Future], ντοκιμαντέρ που δημιούργησε η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοούμενους
Η δική μου αλήθεια, σειρά ντοκιμαντέρ της Σούλας Χατζηκυριάκου που προβλήθηκαν από την ελληνοκυπριακή τηλεόραση το 2010.
Σουλτάνα και Χαρίτα, ντοκιμαντέρ του Δημήτρη Ανδρέου
Το αγνοούμενο λεωφορείο [Kayıp Otobus], ταινία που κυκλοφόρησε το 2007
Σφαγές στην Κύπρο [Massacres in Cyprus], ντοκιμαντέρ παραγωγής του 2004
Φωνή Αίματος Ι [Voice of Blood I] και Φωνή Αίματος ΙΙ: Αναζητώντας τη Σελντέν  [Voice of Blood II: Searching for Selden]. Το ντοκιμαντέρ κυκλοφόρησε το 2004
Νεκροί που θεωρούνται αγνοούμενοι; Μια ταινία για τους αγνοουμένους στην Κύπρο [Dead, Presumed Missing? A film on Missing Persons in Cyprus]. Ταινία παραγωγής 2003, των Paul Sant Cassia και Colette Piault.
Αγνοούμενοι που θεωρούνται ζωντανοί: οι 1619 αγνοούμενοι [Missing Presumed Alive: The 1619 Missing Persons]

Σημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές
 
 
 
Ktori, M. & g. Baranhan (2018). Development and future perspectives of a humanitarian forensic programme: The Committee on Missing Persons in Cyprus example, Egyptian Journal of Forensic Sciences 8:25. https://www.researchgate.net/publication/323584483_Development_and_future_perspectives_of_a_humanitarian_forensic_programme_the_committee_on_missing_persons_in_Cyprus_example

Περεταίρω βιβλιογραφία

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Σύνδεσμος Οικογενειών Μαρτύρων και Ανάπηρων Παλαιμάχων
Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοούμενους στην Κύπρο
Παγκύπρια Οργάνωση Συγγενών Αδήλωτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων
Τουρκοκυπριακό Ίδρυμα Ανθρώπινων Δικαιωμάτων

Τουρκική εισβολή στην Κύπρο
Σχέσεις Κύπρου-Τουρκίας