Χρυσαυγή Κοζάνης

Η Χρυσαυγή είναι ένα από τα ορεινά χωριά της επαρχίας Βοΐου.
Απέχει τριάντα λεπτά από την πόλη των Γρεβενών και είκοσι λεπτά από την κωμόπολη του Τσοτυλίου. Η τοπική αρχιτεκτονική διατηρεί το παραδοσιακό ύφος, με λιθόκτιστα σπίτια κτισμένα από ντόπιους μαστόρους. 

Έχει υψόμετρο 860 μ. και καταλαμβάνει δώδεκα τ.χλμ. έκταση. Αποτελεί δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Βοΐου και στην τελευταία απογραφή οι μόνιμοι κάτοικοι ήταν 140.

Η ιστορία του χωριού 
Το χωριό βρίσκεται νοτιοδυτικά του Τσοτυλίου και ανάμεσα στα χωριά Κορυφή, Μόρφη, Δίλοφο, Δασύλλιο, Τρίκορφο και Άγιο Κοσμά.

Η ημερομηνία ίδρυσης της Χρυσαυγής είναι δύσκολο να προσδιοριστεί λόγω έλλειψης γραπτών στοιχείων. Οι παλαιότερες καταγραφές βρίσκονται σε Κώδικα του μοναστηριού της Ζάμπορδας με ημερομηνία 1534 και το όνομα Μιραλί. Οι πρώτοι οικιστές, σύμφωνα με την παράδοση, εγκαταστάθηκαν στην τοποθεσία «Σελιό» 2 χιλιόμετρα βόρεια του χωριού. Στην εδαφική της περιοχή υπήρχαν σκόρπιοι οικισμοί, οι οποίοι καταστράφηκαν από επιδρομές Τουρκαλβανών. Οι εναπομείναντες φαίνεται να ίδρυσαν το χωριό, χωρίς να είναι γνωστό με ακρίβεια το πότε. Το βέβαιο είναι πως το χωριό προϋπήρχε του 1534, όπως βεβαιώνουν γραπτές μαρτυρίες.Το παλιό όνομα ήταν Μιραλίκατά μια εκδοχή προέρχεται ετυμολογικά από Τούρκο διοικητή της περιοχής με το όνομα Ομέρ Αλή. Το 1927 μετονομάστηκε σε Στρογγυλόν και το 1930 πήρε το όνομα Χρυσαυγή.

Νότια του χωριού υπάρχουν σωροί από πέτρες, πιθανόν κατάλοιπα αρχαίου στρατιωτικού καταυλισμού που έλεγχε τις ορεινές διαβάσεις.
Εκεί βρέθηκε και χάλκινο αγαλματίδιο της θεάς Αθηνάς, καθώς και αιχμές από δόρατα, ξίφη και μεταλλικά αγγεία. Επίσης βρέθηκαν νομίσματα των ελληνιστικών, ρωμαϊκών και βυζαντινών χρόνων.

Προέλευση του ονόματος «Χρυσαυγή» 
Το 1793 πολλά χωριά του Βοΐου εξισλαμίστηκαν και έγιναν τσιφλίκια μπέηδων φιλικά προσκείμενων στον Αλή Πασά. Στη Χρυσαυγή εγκαταστάθηκε ο μπέης Αλή Κούκος, στον οποίο οι κάτοικοι πλήρωναν προστατευτικό φόρο που αντιστοιχούσε στο ένα δέκατο της παραγωγής τους (δεκάτη). Εκτός από τον χρηματικό φόρο, οι κάτοικοι ήταν υποχρεωμένοι, όταν γινόταν γάμος, να παραδίδουν στον μπέη τη νύφη, για να περάσει μαζί του την πρώτη νύχτα του γάμου της. Αυτό το έθιμο μερικοί δεν το ανέχτηκαν και έτσι δολοφόνησαν τον μπέη το 1830. Η επόμενη μέρα θεωρήθηκε από τους κατοίκους σαν μια «χρυσή αυγή». Το 1962 αποκαλύφθηκαν έπειτα από εκσκαφή τα οστά του μπέη στη θέση Κούκος.

Ως αντίποινα για τη δολοφονία οι Τούρκοι επέβαλλαν φόρο αίματος στο χωριό. Με τα χρήματα αυτά χτίστηκε στη Κωνσταντινούπολη τζαμί με την ονομασία «Μιραλί τζαμισί». Η Χρυσαυγή και τα γύρω χωριά έπαψαν να είναι τσιφλίκια το 1836 με φιρμάνι του σουλτάνου Μαχμούτ Β'.

Αξιοθέατα

Παλιό πετρογέφυρο 

Το παλαιότερο πετρογέφυρο της Χρυσαυγής κτισμένο το 18ο αιώνα, είναι αξιόλογο αρχιτεκτονικό έργο και βρίσκεται στην είσοδο του χωριού, γεφυρώνοντας το Τριτσιώτικο ρέμα. Παλαιότερα υπήρχε ενσωματωμένη λιθανάγλυφη επιγραφή που πληροφορούσε σχετικώς: μινυ ιουλι 17 ετος 1795. Τα χαρακτηριστικά που κάνουν το μνημείο να ξεχωρίζει είναι πως στα σημεία που εδράζεται υπάρχει υψομετρική διαφορά και αντί ακρόβαθρου, το ένα του άκρο ακουμπάει σε βράχο. Επίσης υπάρχει σύνθετη κατασκευή στηθαίου που αποτελείται από σφηνωμένους ορθοστάτες και ανάμεσα τους τραβέρσες, κάτι που δεν συναντάται συχνά σε άλλα πέτρινα γεφύρια της χώρας.

Μεγάλο πετρογέφυρο 
Το μεγάλο πετρογέφυρο βρίσκεται σε ένα σημείο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους στο Μαγεριώτικο ρέμα, 500 μ. βορειότερα του οικισμού. Έχει άνοιγμα βάσης 14,20 μ., ύψος καμάρα 8 μ. και πλάτος 3 μ. Κτίστηκε το 1854 και αρχιμάστοράς του ήταν ο Νικόλαος Αναγνώστης Τζιούφας (1824-1892) από το Δίλοφο, που κατασκεύαζε ο ίδιος ακόμα και τα εργαλεία του. Τα στηθαία φτιάχτηκαν από τους Χρυσαυγιώτες Ευθύμιο Ζιούδα και Αθανάσιο Πούλιο. Κατά την παράδοση το έργο χρηματοδότησε ο ληστής Νικόλαος Ζάμπρος από το Πολυνέρι Γρεβενών, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τους κατοίκους που τον έσωσαν από καταδίωξη Τούρκων ζαπιέδων.

Δέση 

Στο ίδιο σημείο που βρίσκεται το μεγάλο πετρογέφυρο εντυπωσιάσει η Δέση. Πρόκειται για πέτρινο καταρράκτη μήκους 25 μέτρων και ύψους 7,5 μέτρων που κτίστηκε το 1855 για τη λειτουργία του νερόμυλου του χωριού. Το 1860 κτίστηκε ο παλιός νερόμυλος, ο οποίος λειτούργησε έως το 1944. Τη χρονιά εκείνη ο μύλος καταστράφηκε από γερμανικό απόσπασμα λόγω των πατριωτικών συνθημάτων που υπήρχαν στους τοίχους του. Παρέμεινε κατεστραμμένος έως το 1992 όπου και έγινε η ανακατασκευή του από ευρωπαϊκό πρόγραμμα σε συνδυασμό με την οικονομική αρωγή του πολιτιστικού συλλόγου.

Σχολείο 
Εξαιρετικό δείγμα αρχιτεκτονικής αποτελεί το διδακτήριο του χωριού που κτίστηκε το 1925 με την οικονομική συνδρομή της Αγαθοεργούς Αδελφότητας Μοιραλής ο Αγιος Αθανάσιος, σύλλογο που ίδρυσαν οι ξενιτεμένοι Χρυσαυγιώτες στην Αμερική το 1918.

Εκκλησία 

Η επιβλητική εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου που δεσπόζει στην πλατεία, κτίστηκε το 1866 και από το 1867 είναι η ενοριακή εκκλησία της Χρυσαυγής. Πρόκειται για τρίκλητη βασιλική, με πέτρα πελεκητή και με σκεπή σαμαρωτή χωρίς τρούλο. Λιθανάγλυφη επιγραφή είσοδο μας πληροφορεί πως «ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΚΑΙ ΙΕΡΟΥ ΤΟΥΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΕΤΕΛΕΣΘΗΣΑΝ ΤΗ 25 ΑΠΡΙΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΤΟΥς 1867 ΥΠΟ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΣΙΣΑΝΙΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ».

Η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου το 1997 χαρακτηρίστηκε ως μνημείο χρήζοντος κρατικής προστασίας με αριθμό ΦΕΚ «ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ36/ΚΗΡ/54554/1855/7-11-1997 - ΦΕΚ 1108/Β/15-12-1997».

Άλλα αξιοθέατα 
Έξοχα έργα λαϊκής τέχνης συναντάει κανείς διάσπαρτα στο χωριό. Τη θαυμάσια πύλη των κοιμητηριών φιλοτεχνημένη από τον φημισμένο γλύπτη της περιοχής Γιώργιο Λάζο ή Βράγκα. Ένα έργο με νεοκλασικούς απόηχους και έντονες Ευρωπαϊκές επιρροές των αρχών του 20ου αιώνα.

Επίσης τρία λίθινα προσκυνητάρια εξαιρετικά δείγματα λαϊκής τέχνης, έργα του Γεωργίου Βράγκα και του Νικολάου Πασχάλη φιλοτεχνημένα κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα.

Άλλες ιστορικές αναφορές 

Αποσπάσματα από Οδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου Νέας Οροθετικής Γραμμής και Θεσσαλίας/Συνταχθείσαι τη εντολή του επί των στρατιωτικών υπουργού υπό Νικολάου Θ. Σχινά ταγματάρχου. 1886, Ανέμη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Εισαγωγή, Ποταμοί Μακεδονίας, σελ. μα'

Οδοιπορικά, σελ. 58

Επίσης στο Η Μακεδονία: εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου, υπό Αθ. Χαλκιοπούλου. 1910  (Ανέμη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κρήτης), το Μιραλί αναφέρεται σαν ελληνικό χωριό με 280 κατοίκους, που διοικητικά ανήκε στον καζά Ανατσελίτσης του σαντζάκιου των Σερβίων.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Η ιστοσελίδα της Χρυσαυγής

Δήμος Βοΐου
Χωριά του νομού Κοζάνης