Αηδόνι

Το Αηδόνι  είναι στρουθιόμορφο πτηνό της οικογενείας των Μυιοθηριδών, που απαντά και στον ελλαδικό χώρο. Η επιστημονική ονομασία του είδους είναι Luscinia megarhynchos και περιλαμβάνει 3 υποείδη. Στην Ελλάδα απαντά τo υποείδος Luscinia megarhynchos megarhynchos, C. L. Brehm, 1831.

Το αηδόνι, παρά την «ταπεινή του ενδυμασία», θεωρείται από το ευρύ κοινό το πτηνό με το ομορφότερο κελάηδημα στην υφήλιο. Ακόμη και αν αυτό είναι υποκειμενικό βέβαια, επιστημονικές αναλύσεις με τη χρήση ψηφιακών συνθετητών (παλμογράφων), έχουν αναδείξει τη μεγάλη ποικιλία των φασματικών κυματομορφών της φωνής του πτηνού. Η περιπλοκότητά του αποτελεί γρίφο για τους ερευνητές και αναλύεται ως ιδιόμορφο στοιχείο της ηθολογίας του ζωικού βασιλείου ως προς τη δυνατότητα καταχώρησης τόσο πολλών μουσικών «μοτίβων» στον εγκέφαλο ενός πτηνού (βλ. Φωνή).

Τάση παγκόσμιου πληθυσμού
Σταθερή →

Ονοματολογία
Η επιστημονική ονομασία του γένους Luscinia είναι η ακριβής απόδοση της ελληνικής αηδών (κοινώς το «αηδόνι»). 

Ο όρος megarhynchos στην επιστημονική ονομασία του είδους είναι εκλατινισμένη απόδοση της ελληνικής μεγάρυγχος δηλ. «μεγάλο ρύγχος/ράμφος» χωρίς, ωστόσο, να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Είναι όμως πιθανόν, ο ονοματοδοτήσας το είδος να χρησιμοποίησε μεταφορικά τον όρο αυτό, όχι για να τονίσει το μέγεθος του ράμφους του πτηνού, αλλά την εξαιρετική του ικανότητα στο τραγούδι. 
Η ελληνική λέξη αηδών -όνος συνδέεται με την ινδοευρωπαϊκή ρίζα awed «ομιλώ», της οποίας αποτελεί εκτεταμένη βαθμίδα: αFηδ (-ών)  (πρβλ. αFείδω «άδω», αFοιδός «τραγουδιστής»).

Συστηματική ταξινομική
Το είδος περιγράφηκε από τον Γερμανό πάστορα και ορνιθολόγο Κρ. Μπρεμ (Christian Ludwig Brehm, 1787 – 1864), υπό τη σημερινή του ονομασία (Γερμανία, 1831). 

Η γεωγραφική διαφοροποίηση των υποειδών είναι μερικώς σταδιακή, από πληθυσμούς με σκούρο πτέρωμα, κοντύτερες πτέρυγες και ουρά στα δυτικά, σε πληθυσμούς με ανοικτόχρωμο πτέρωμα, μεγαλύτερες πτέρυγες και ουρά στα ανατολικά.

Γεωγραφική εξάπλωση
Το αηδόνι είναι, πλήρως μεταναστευτικό είδος του Παλαιού Κόσμου (οικοζώνες: Παλαιαρκτική και Αφροτροπική) που σημαίνει ότι, δεν υπάρχει περιοχή μόνιμης ετήσιας παρουσίας σε ολόκληρο το φάσμα κατανομής του.

Στην Ευρώπη, το αηδόνι έρχεται το καλοκαίρι για να φωλιάσει, από τις ακτές του Ατλαντικού και το Ηνωμένο Βασίλειο στα δυτικά και, δια μέσου συμπαγούς ζώνης που περνάει από τα κεντρικά της ηπείρου, μέχρι τη Μικρά Ασία και τον Εύξεινο Πόντο στα ανατολικά. Ωστόσο, απουσιάζει στα βόρεια, από το ύψος της Δανίας και των Βαλτικών χωρών και βορειότερα, όπως και από όλη σχεδόν τη Ρωσία.

Στην Ασία, η ζώνη καλοκαιρινής αναπαραγωγής συνεχίζεται μετά τον Εύξεινο Πόντο, ανατολικά προς Κασπία, Μέση Ανατολή, Καζακστάν και Αφγανιστάν, με τα ανατολικά όρια στη Μογγολία και τη βορειοδυτική Κίνα.

Το σύνολο των ευρασιατικών αναπαραγωγικών πληθυσμών μεταναστεύει στην Αφρική, η οποία αποτελεί αποκλειστική επικράτεια διαχείμασης. Οι περιοχές που ξεχειμωνιάζουν τα πτηνά βρίσκεται στο γεωγραφικό πλάτος του ισημερινού περίπου, σε μια ευρεία ζώνη που αρχίζει από τις ακτές του Ατλαντικού και τον Κόλπο της Γουινέας και καταλήγει στις ακτές του Ινδικού, στην Τανζανία, την Κένυα και τη Σομαλία. 

(Πηγές: ) 

(σημ. με έντονα γράμματα το υποείδος που απαντά στον ελλαδικό χώρο)

Μεταναστευτική συμπεριφορά
Το αηδόνι είναι πλήρως μεταναστευτικό είδος, με τον συνολικό όγκο του παγκόσμιου πληθυσμού να εκτελεί μεγάλες αποδημίες -ιδιαίτερα τα ασιατικά πτηνά-, όλες προς την Αφρική, η οποία αποτελεί την αποκλειστική επικράτεια διαχείμασης.

Φαίνεται ότι ακολουθούνται 2 μεταναστευτικές οδοί: στην κυριότερη από αυτές, οι δυτικοί πληθυσμοί του υποείδους megarhynchos ταξιδεύουν για να διαχειμάσουν στις επικράτειες μεταξύ της Σαχάρας και του τροπικού δάσους που ακολουθεί τη ζώνη από τη Δ. Αφρική ανατολικά προς την Ουγκάντα. Αυτοί οι πληθυσμοί αναχωρούν από τα εδάφη αναπαραγωγής μεταξύ του τέλους Ιουλίου και του Σεπτεμβρίου. Η αποδημία πραγματοποιείται σε ευρύ μέτωπο, σε γενικές γραμμές με νοτιοδυτική κατεύθυνση, οπότε τα πουλιά απαντούν σε όλη την περιοχή της Μεσογείου -περισσότερο στη δυτική πλευρά. Η -σχετική- σπανιότητα σε μεγάλο τμήμα της Β. Αφρικής και της Μέσης Ανατολής το φθινόπωρο δείχνει ότι, πιθανόν, το πέρασμα άνω από τη Μεσόγειο και τη Σαχάρα πραγματοποιείται σε μία (1), χωρίς ανάπαυλα πτήση. Η άφιξη στα αφρικανικά εδάφη διαχείμασης πραγματοποιείται από τις αρχές Νοεμβρίου έως τις αρχές Απριλίου. 

Η επιστροφή στα εδάφη αναπαραγωγής πραγματοποιείται κυρίως στα τέλη Μαρτίου και τις αρχές Απριλίου, όπως δείχνουν τα εαρινά περάσματα από τη Νιγηρία, αν και κάποιοι πληθυσμοί παραμένουν στην Αφρική μέχρι τις αρχές Μαΐου. Σε αντίθεση με τη φθινοπωρινή αποδημία, πολλά από τα πουλιά που επιστρέφουν την άνοιξη, καταγράφονται κατά μήκος των ακτών της Β. Αφρικής και στα νησιά της Μεσογείου, ακόμα και στο εσωτερικό της Αλγερίας και της Λιβύης, που σημαίνει ότι χρησιμοποιούνται σταθμοί ανάπαυλας. 

Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από τη Σκανδιναβία, την Ισλανδία και τη Λιθουανία, τον Νίγηρα και το Τζιμπουτί. 

Στην Ελλάδα, το αηδόνι απαντά σε όλη την επικράτεια ως καλοκαιρινός αναπαραγόμενος επισκέπτης . Φωλιάζει τα καλοκαίρια, τόσο στην Κρήτη  όσο και στην Κύπρο.

Βιότοπος
Στη δυτική Παλαιαρκτική, το αηδόνι αναπαράγεται σε μεσαία και υπο-μεσαία γεωγραφικά πλάτη, σε ήπια και θερμά εύκρατα οικοσυστήματα, στις μεσογειακές και στεπώδεις κλιματικές ζώνες. Απαντά σε περιοχές με δάση και συστάδες με δένδρα, θαμνότοπους με πλούσιο υπόστρωμα, πιο σπάνια σε κήπους και οπωρώνες.  Διαφέρει από το συγγενικό τσιχλαηδόνι, στο ότι προτιμάει πιο νότιες, δυτικές, και γενικά κάπως θερμότερες επικράτειες αναπαραγωγής, ενώ είναι πιο συνηθισμένο στα ξηρά, αμμώδη εδάφη και τις ηλιόλουστες πλαγιές.

Έρευνα που εκπονήθηκε στη Γερμανία έδειξε ότι, τα οικοσυστήματα του αηδονιού καθορίζονται από συγκεκριμένες γεωγραφικές και κλιματικές παραμέτρους: 
Θέσεις χαμηλότερες των 400 μ.
Μέση θερμοκρασία αέρος κατά τη βλαστητική περίοδο, μεγαλύτερη των 14°C
Περισσότερες από 20 ημέρες ετησίως, κατά τις οποίες η θερμοκρασία υπερβαίνει τους 25°C
Μέσο ετήσιο ύψος κατακρημνισμάτων μικρότερο των 750 χλστ.
Δείκτης ξηρασίας μικρότερος του 0,35
Όχι κλειστούς στον ορίζοντα θόλους δένδρων (canopies)

Στην Ελλάδα το αηδόνι απαντά σε όλα τα ενδιαιτήματα με πυκνή, θαμνώδη βλάστηση, συνήθως σε υγρές θέσεις, από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 800 μ., περίπου, αν και έχουν παρατηρηθεί πουλιά μέχρι τα 1.200 μ. Ιδιαίτερα πυκνές συναθροίσεις καταγράφονται κατά μήκος ποταμών και ρεμάτων και σε βαθιές κοιλάδες με πολλή βλάστηση. Σε ορισμένες πόλεις μπορούν να βρεθούν σε κήπους και αστικά πάρκα.  Επίσης σε αμπελώνες, φράχτες και υγρές λόχμες,  ενώ αποφεύγουν τα πεύκα και τα έλατα.

Μορφολογία

Το αηδόνι είναι πτηνό χωρίς κάποιο ιδιαίτερο ή εντυπωσιακό χαρακτηριστικό. Είναι σχετικά απλό, μάλλον «θαμπό» σε χρωματισμούς, μεσαίου μεγέθους στρουθιόμορφο με κρυπτική συμπεριφορά που δυσκολεύει την παρατήρησή του στο πεδίο. Η άνω επιφάνεια του σώματος είναι ομοιόμορφη ελαιο-καφετί, εκτός από την πιο σκωριόχρωμη-κοκκινωπή, μακριά ουρά. Η κάτω επιφάνεια είναι λευκωπή με γκρίζα ή καφεκίτρινη απόχρωση στο στήθος και τις πλευρές, ενώ οι ταρσοί κίτρινοι-ροζ. Το πρόσωπο εμφανίζει «γλυκά» χαρακτηριστικά  που τονίζονται από τους μεγάλους μαύρους, λαμπερούς οφθαλμούς και τον αχνό οφθαλμικό δακτύλιο που τους περιβάλλει.

Τα φύλα είναι παρόμοια ενώ τα νεαρά άτομα έχουν καφεκίτρινα σημάδια στην άνω επιφάνεια του σώματος συμπεριλαμβανομένου του κεφαλιού, και αχνές λωρίδες στην κάτω. Η ουρά είναι ελάχιστα πιο ανοικτόχρωμη από των ενηλίκων.

Βιομετρικά στοιχεία
Μήκος σώματος: (15-) 16 έως 16,5 (-17) εκατοστά
Άνοιγμα πτερύγων: 22 έως 24 (-25) εκατοστά
Μήκος χορδής πτέρυγας: ♂ 8,4 ± 0,2 εκατοστά [Εύρος 8,1 – 8,8 εκατοστά (σε δείγμα Ν=298 ατόμων στο Ηνωμένο Βασίλειο)], ♀ 8,2 ± 0,2 εκατοστά [Εύρος 7,8 – 8,5 εκατοστά (Ν=155)]
Βάρος: ♂ 19,0 – 23,9 γραμμάρια (Ν=245), ♀ 18,0 – 26,0 γραμμάρια (Ν=108) 

(Πηγές: )

Τροφή
Το αηδόνι τρέφεται κυρίως με χερσαία ασπόνδυλα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, κυρίως μυρμήγκια, σκαθάρια και αράχνες. Αργά το καλοκαίρι και το φθινόπωρο προτιμάει καρπούς (σωροκάρπια) και σπέρματα. Αναζητά την τροφή του ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα, σπανιότερα σε γυμνό έδαφος ή ανάμεσα στα κλαδιά των δένδρων, σε θάμνους και τους βλαστούς των φυτών.

Ηθολογία
Πτηνό με εξαιρετικά κρυπτική συμπεριφορά, το αηδόνι είναι από εκείνα τα πουλιά που είναι πολύ εύκολο να τα ακούσεις, αλλά δύσκολο να τα δεις.  Αναζητά την τροφή του κάτω από τις πυκνές λόχμες και ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα, με μικρά πηδήματα. Συνήθως κρατάει την ουρά του ανασηκωμένη και μισοανοιγμένη σε σχήμα βεντάλιας (cocked).

Φωνή

Γενικά
Το τραγούδι του αηδονιού είναι ιδιαίτερα αισθητό τη νύχτα, κάτι που «αντικατοπτρίζεται» στη λαϊκή του ονομασία, σε πολλές γλώσσες (αγγλ. nightingale, γερμ. Nachtigall, ολλ. Nachtegaal, σουηδ. Sydnäktergal κ.ο.κ). Μόνο τα αζευγάρωτα αρσενικά τραγουδούν τακτικά το βράδυ, με σκοπό να προσελκύσουν έναν σύντροφο. Το τραγούδι είναι τόσο δυνατό που, τις νύχτες, μπορεί να ακουστεί μέχρι και 500 μ. μακριά.  Το ημερήσιο κελάηδημα, ιδιαίτερα τα ξημερώματα πριν από την ανατολή του ηλίου, υποτίθεται ότι είναι σημαντικό για την υπεράσπιση του ζωτικού χώρου. Τα αηδόνια τραγουδούν ακόμα πιο δυνατά σε αστικά ή ημιαστικά περιβάλλοντα, προκειμένου να ακούγονται μέσα στον θόρυβο του εκεί περιβάλλοντος. 

Το κελάηδημα του αηδονιού δεν είναι κληρονομικό, καθώς τα νεαρά άτομα μετά την πτέρωση διασκορπίζονται στα πυκνά μέρη του δάσους και προσπαθούν να καλέσουν τους γονείς τους με «άτεχνο» τρόπο. Αργότερα, η οικογένεια επανενώνεται και, τότε είναι η περίοδος που οι ενήλικες διδάσκουν στα νεαρά πώς να τραγουδούν. Με την πάροδο της ηλικίας τα πουλιά κελαηδούν ακόμη καλύτερα, οπότε, τα ηλικιωμένα αηδόνια είναι και οι καλύτεροι τραγουδιστές. 

Το αρσενικό τραγουδάει όλο το έτος, ιδιαίτερα όταν φθάσει στις περιοχές φωλιάσματος και, μόνον όταν έχει ήδη φωλιάσει και επωάζονται τα αβγά, μειώνει σταδιακά το κελάηδημα. Από την ημέρα που οι νεοσσοί εγκαταλείψουν τη φωλιά και μέχρι να ανεξαρτητοποιηθούν, το αρσενικό αρχίζει πάλι το τραγούδι για να σταματήσει όταν η οικογένεια «διαλυθεί» οριστικά.

Χαρακτηριστικά
Σε γενικές γραμμές, τρία είναι τα βασικά χαρακτηριστικά στοιχεία του κελαηδήματος του αηδονιού:
Είναι πολυθεματικό, αποτελείται δηλαδή από μουσικά θέματα (sic) διαφορετικά το ένα από το άλλο, που το κάθε πουλί τα ενώνει και τα αρθρώνει με τον δικό του τρόπο
Είναι διακοπτόμενο, με τις μουσικές φράσεις να μην διαρκούν πολύ και να εναλλάσσονται με την παρεμβολή παύσεων
Είναι δυνατό, έως εξαιρετικά δυνατό, κάτι που επισημαίνουν ιδιαίτερα χωρικοί και φυσιολάτρες όταν τις πρώτες πρωινές ώρες, όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά, «δεν σε αφήνει να κοιμηθείς»

Μουσικά στοιχεία

Πολλά είναι τα πουλιά που κελαηδάνε όμορφα και, μάλιστα, μπορεί κάποια συγκεκριμένα «σημεία» του τραγουδιού τους να είναι πιο όμορφα ή πιο δυνατά από εκείνα του αηδονιού (π.χ. καναρίνια, κότσυφες, καρδερίνες, κελαηδότσιχλες). Όμως, το αηδόνι θεωρείται ο μεγάλος τραγουδιστής της φύσης επειδή, πρώτον, συνδυάζει όλα τα χαρακτηριστικά του κελαηδήματος των άλλων ωδικών πτηνών μαζί, φέρνοντάς τα σε αξιοθαύμαστη μουσική ισορροπία (balance)  και, δεύτερον, το κελάηδημά του είναι εξαιρετικά απρόβλεπτο και αυτοσχεδιαστικό, κάτι που δεν έχουν τα περισσότερα ωδικά πτηνά. Επίσης, πρέπει να ληφθεί υπ΄όψιν ότι, πολλά ωδικά πτηνά αναπαράγονται και μαθαίνουν να τραγουδούν σε αιχμαλωσία από ειδικούς, ενώ το αηδόνι κελαηδάει μόνο στο φυσικό του περιβάλλον σε άγρια κατάσταση. Εάν κλειστεί σε κλουβί, πολύ δύσκολα ανατρέφεται, μελαγχολεί και συνήθως πεθαίνει. 

Το τραγούδι του αρσενικού είναι εξαιρετικά περίπλοκο και πλούσιο, με περισσότερα από 20, μικρής διάρκειας μουσικά «θέματα», τα οποία επαναλαμβάνονται με διαφορετική σειρά κάθε φορά. Ανάμεσα στα θέματα, υπάρχουν ισόχρονες παύσεις (2-4 δευτερόλεπτα, περίπου), ενώ μπορεί να παρεμβάλλονται και απλές μονοσύλλαβες «νότες». Αυτές οι παύσεις όχι μόνον δεν υποβαθμίζουν το κελάηδημα, αλλά τού προσδίδουν μεγαλύτερη βαρύτητα, καθώς μετά από κάθε παύση, ο «ακροατής» αναμένει διαφορετικό μοτίβο. Η ποιότητα της «σύνθεσης» είναι εξαιρετικά δύσκολο να προβλεφθεί, καθώς αποτελείται από εναλασσόμενα τμήματα που, στο καθένα, το αηδόνι εξαντλεί τις μουσικές του δυνατότητες, πάντοτε με σκοπό να υπερκεράσει το τραγούδι του «αντίπαλου» αρσενικού: μελίσματα, φλαουτάτα, λαρυγγισμοί, τιτιβίσματα, τερετίσματα, σφυρίγματα, ψίθυροι, κροταλίσματα ακόμη και σκληρά κακαρίσματα, ή κοάσματα  είναι μερικοί από τους ήχους που αρθρώνει το κάθε άτομο, μεμονωμένα. Η ταχύτητα εκτέλεσης των μοτίβων ποικίλλει, συνήθως όμως είναι μεγάλη, η δε δυναμική της εκτέλεσης, απλά δεν έχει ανταγωνιστή: τα μουσικά θέματα περνούν από διαδοχικά crescendi και diminuendi, ακριβώς όπως κάνουν τα μουσικά όργανα της ορχήστρας και οι ψιθυριστοί ήχοι μετατρέπονται μονομιάς σε εκρηκτικούς λαρυγγισμούς και λαμπρά μελίσματα.  
 
 
Από μουσική άποψη, ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο του τραγουδιού του αηδονιού είναι ότι, αποτελείται από καθαρές, λαμπερές και δυνατές νότες που, ένα εξασκημένο «μουσικό αυτί», μπορεί άνετα να τις περάσει στο πεντάγραμμο. Δεν είναι τυχαίο ότι, ο Μπετόβεν στην περίφημη Συμφωνία αρ 6 («Ποιμενική»), προπάθησε να αποδώσει το κελάηδημα του αηδονιού σε ένα πέρασμα 8 μέτρων. 
Επιστημονικές αναλύσεις με τη χρήση ψηφιακών παλμογράφων, έχουν αναδείξει τη μεγάλη ποικιλία των φασματικών κυματομορφών της φωνής του πτηνού (sonograms).

Αναπαραγωγή

Η περίοδος φωλιάσματος ποικίλλει ανάλογα με την επικράτεια αναπαραγωγής, αλλά συνήθως είναι Απρίλιο-Μάιο, ενώ στις βορειότερες χώρες παρατείνεται μέχρι τον Ιούνιο. Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ σε κάθε αναπαραγωγική περίοδο. Στις προτιμώμενες θέσεις αναπαραγωγής (βλ. Βιότοπος), το αηδόνι κατασκευάζει τη φωλιά του, στο έδαφος, ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα ή σε ελαφρά υπερυψωμένο σημείο στα κλαδιά των θάμνων. Το ύψος από το έδαφος μπορεί να κυμαίνεται από 30 έως 75 εκατοστά, σπάνια ψηλότερα.  Η φωλιά κατασκευάζεται από το θηλυκό και είναι μια ακαλαίσθητη δομή από νεκρά φύλλα και ξερό χορτάρι, επιστρωμένη με ξερά κλωνάρια, ριζίδια και τρίχες.  Το βάθος της δεν είναι μεγαλύτερο από 6 εκατοστά. 
Η γέννα αποτελείται από (3-) 4 έως 5 (-7) υποελλειπτικά αβγά, διαστάσεων 20,8 Χ 15,6 χιλιοστών και βάρους 2,7 γραμμαρίων, εκ των οποίων, ποσοστό 6% είναι κέλυφος.  Η επώαση αρχίζει μετά την εναπόθεση του τελευταίου αβγού, πραγματοποιείται από το θηλυκό και διαρκεί, κατά μέσον όρο, 13-14 ημέρες.   Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και χρήζουν της άμεσης προστασίας των γονέων. Πτερώνονται περίπου (10-) 11 έως 12 (-13) ημέρες μετά την εκκόλαψη,  αφήνοντας τη φωλιά λίγο πριν να είναι σε θέση να πετάξουν, ενώ υποβοηθούνται με τη σίτιση για μερικές εβδομάδες ακόμη.

Κατάσταση πληθυσμού
Παρά το γεγονός ότι υπήρξαν μειώσεις πληθυσμών στη Γαλλία και την Τουρκία στο διάστημα 1990-2000, αυτές αντισταθμίστηκαν από ανάλογες αυξήσεις σε άλλες χώρες, όπως σε Ιταλία και Κροατία. Γενικά, τo είδος δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο και αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN. 
Τους μεγαλύτερους καταγεγραμμένους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, διαθέτουν η Τουρκία, η Ισπανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Πορτογαλία.

Κατάσταση στην Ελλάδα
Τα αηδόνια αναπαράγονται σε όλα τα ηπειρωτικά και στα περισσότερα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, όπου κατά τόπους είναι κοινά πτηνά. Στην Κεντρική Ελλάδα, τα πρώτα αηδόνια ακούγονται ήδη από τα τέλη Μαρτίου, ενώ οι αφίξεις από τα αφρικανικά εδάφη συνεχίζονται μέχρι τον Μάιο. Υπάρχουν διαφορές στην άφιξη των πτηνών σε απομακρυσμένες, μεταξύ τους, περιοχές (λ.χ. στην Κρήτη σε σχέση με τη Θράκη). Η φθινοπωρινή αποδημία ξεκινάει από τα μέσα Αυγούστου και συνεχίζεται μέχρι τον Οκτώβριο, αλλά τα περισσότερα πουλιά έχουν αναχωρήσει μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου.

Άλλες ονομασίες
Το αηδόνι απαντά στον ελλαδικό χώρο και με την ευρέως διαδεδομένη ονομασία μπιρμπίλι.  Επίσης, αναφέρεται ως ποταμίδα στην Κρήτη.

Στην τέχνη και τη λαϊκή κουλτούρα 
Το αηδόνι είναι σημαντικό σύμβολο στην ποίηση. Ο Όμηρος επικαλείται το αηδόνι στην Οδύσσεια μέσω του μύθου της Φιλομήλας και της αδελφής της, Πρόκνης, μία από τις οποίες μεταμορφώθηκε σε αηδόνι. Ο μύθος αυτός αναφέρεται και στην τραγωδία του Σοφοκλή Τηρεύς, από την οποία σώζονται μόνο αποσπάσματα. Μια δημοφιλής εκδοχή του ίδιου μύθου υπάρχει και στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου καθώς και σε μεταγενέστερους ποιητές, όπως τους Κρετιέν ντε Τρουά, Τζόφρι Τσόσερ και Τζον Γκάουερ. Το ποίημα του Τόμας Έλιοτ Η έρημη χώρα που μεταφράστηκε το 1936 από τον Γιώργο Σεφέρη επίσης αναφέρεται στο τραγούδι του αηδονιού αλλά και στον παραπάνω μύθο.

Το αηδόνι έχει επίσης χρησιμοποιηθεί ως σύμβολο για τους ποιητές και τη ποίησή τους. Τόσο στους Όρνιθες του Αριστοφάνη όσο και στον Καλλίμαχο, το τραγούδι του αηδονιού είναι μια μορφή ποίησης, ενώ ο Βιργίλιος συγκρίνει το μοιρολόγι του Ορφέα με αυτό του αηδονιού.

Στο σονέτο 102, ο Ουίλιαμ Σέξπιρ συγκρίνει την ερωτική του ποίηση με το κελάηδημα του αηδονιού (Φιλομήλα):Καινούργια ’ταν η αγάπη μας, ότι άνθιζε αυτή

σαν βάλθηκαν οι στίχοι μου γλυκά να τη δοξάσουν·

κι η Φιλομήλα τραγουδά στου θέρους την αρχή

μα παύει ο αυλός της όταν πια οι μέρες του γεράσουν.Με την έλευση του ρομαντισμού, ο συμβολισμός του πουλιού άλλαξε και πάλι. Οι ποιητές είδαν το αηδόνι όχι μόνο ως ποιητή αλλά και ως κάτοχο μιας ανώτερης τέχνης που θα μπορούσε να εμπνεύσει τον άνθρωπο-ποιητή. Για ορισμένους ρομαντικούς ποιητές, το αηδόνι άρχισε να αποκτά τις ιδιότητες της μούσας. Γενικά, το πουλί έχει χρησιμοποιηθεί ως σύμβολο της δημιουργικότητας, της μούσας, της αγνότητας της φύσης, της αρετής και της καλοσύνης. 

Το αηδόνι είναι το εθνικό πτηνό του Ιράν. Στη μεσαιωνική περσική λογοτεχνία, το απολαυστικό κελάηδημα του αηδονιού συμβολίζει τον παθιασμένο αλλά μάταιο έρωτα.

Στην Πίστη Μπαχάι, το αηδόνι συμβολίζει τον Μπαχαολά, ιδρυτή της θρησκείας αυτής.

Αναφορές στο αηδόνι 

 Η αηδών (αρχαία ελληνικά: ἀηδών) είναι ένας από τους χαρακτήρες στην κωμωδία Όρνιθες (414 π.Χ.) του Αριστοφάνη. 
 Η Φιλομήλα μεταμορφώνεται σε αηδόνι στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου. 
 Στον μύθο της Φιλομήλας όπως απαντά στον Οβίδιο αναφέρεται και το ποίημα "Laüstic" (η βρετονική λέξη για το "αηδόνι") της μεσαιωνικής ποιήτριας Μαρίας της Γαλλίας.
 Το σονέτο του Άγγλου Τζον Μίλτον με τίτλο "To the Nightingale" (1632–33) αντιπαραθέτει το αηδόνι ως σύμβολο του έρωτα με τον κούκο ως σύμβολο της συζυγικής απιστίας των γυναικών.
 Το ποίημα του Άγγλου Σάμιουελ Τέιλορ Κόλριτζ με τίτλο "The Nightingale: A Conversation Poem" (1798) αμφισβητεί την παραδοσιακή σύνδεση ανάμεσα στο αηδόνι και τη μελαγχολία.
 Στο δεύτερο μέρος της 6ης συμφωνίας (γνωστής και ως Ποιμενικής, 1808) του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν το φλάουτο μιμείται το κάλεσμα του αηδονιού.
 Στο μυθιστόρημα της Μαίρης Σέλεϊ Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας (1818), το τέρας παρομοιάζει το τραγούδι της Σοφίας με ένα "αηδόνι στο δάσος".
 Στο ποίημα του "Ode to a Nightingale" (Ωδή σ' ένα αηδόνι, 1819), ο Άγγλος Τζον Κιτς αντιπαραθέτει την πραγματικότητα με το ρομαντικό ιδεώδες της ένωσης με τη φύση.
 Στο ποίημά του "Η δάφνη και το αηδόνι" (1857;) ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης χρησιμοποιεί τον θρήνο του αηδονιού ως μοιρολόι για τον θάνατο του Διονυσίου Σολωμού.
 Το "Να το πούμε ένα" είναι ένα παιδικό δημοτικό τραγούδι από τη Μικρά Ασία, που τραγουδιέται για να μάθουν τα παιδιά να μετράνε - στη συγκεκριμένη περίπτωση, πουλιά και άλλα ζώα.
 Το δημοτικό τραγούδι της Μακεδονίας με τίτλο "Πουλάκι είχα στο κλουβί", μιλά για ένα αηδόνι που το σκάει από το κλουβί τη Μεγάλη Παρασκευή.
 Στο πολύ γνωστό δημοτικό τραγούδι "Μου παρήγγειλε τ' αηδόνι" από τη Μεσσηνία, ένα καλομαθημένο αηδόνι παραγγέλνει υλικά για να φτιάξει τη φωλιά του.
 Η ευχάριστη διάθεση που φέρνει το χαρούμενο κελάηδημα των αηδονιών περιγράφεται από τον Διονύσιο Λαυράγκα στην επτανησιακή καντάδα "Λαλούν τ' αηδόνια".
 Στο πρώτο Βαλς του Μεφιστοφελή (1859-1862) του Φραντς Λιστ το αηδόνι τραγουδά ένα ερωτικό τραγούδι.
 Ο Δανός Χανς Κρίστιαν Άντερσεν υμνεί το πανέμορφο κελάηδμα του αηδονιού στο παραμύθι του Το αηδόνι του αυτοκράτορα (1843).
 Ο Κωστής Παλαμάς ύμνησε το γλυκό κελάηδημα του αηδονιού στο ποίημά του "Έν’ αηδόνι" (1907). Την ίδια χρονιά, ο Παλαμάς γράφει το "Ο θάνατος τ’ αηδονιού", όπου τονίζεται η σύνδεση του πουλιού με τη μελαγχολία.
 Στο συμφωνικό ποίημα Τα πεύκα της Ρώμης (1924) του Οτορίνο Ρεσπίγκι, περιλαμβάνεται η ηχογράφηση του κελαηδήματος ενός αηδονιού σε φωνογράφο, που αποτελεί και την πρώτη ηχογράφηση οποιουδήποτε πτηνού.
 O Ίγκορ Στραβίνσκι βάσισε την πρώτη του όπερα, που είχε τίτλο Το αηδόνι (1914) στο παραμύθι του Άντερσεν, ενώ αργότερα έγραψε το συμφωνικό ποίημα Το τραγούδι του αηδονιού με μουσική από αυτήν την όπερα.
 Στο βουβό αμερικανικό δράμα The Nightingale (Το αηδόνι, 1914), η Έθελ Μπάριμορ ενσαρκώνει μια καλλίφωνη σοπράνο, γνωστή και ως "αηδόνι".
 Το 1915, ο Αμερικανός Τζόζεφ Λαμ έγραψε ένα κομμάτι ράγκταϊμ με τίτλο "Ragtime Nightingale" θέλοντας να μιμηθεί το κάλεσμα του αηδονιού.
 Ο Βαγγέλης Περπινιάδης τραγούδησε το "Ποιος είδε αηδόνι στο κλουβί" (1965) του Γιώργου Μανισαλή σε στίχους Κώστα Βίρβου τονίζοντας ότι η άγρια φύση του πουλιού δεν του επιτρέπει να ζει στην αιχμαλωσία.
 Το αηδόνι εμφανίζεται στον τίτλο της αντιμιλιταριστικής σπονδυλωτής ταινίας του Γιώργου και του Ιάκωβου Καμπανέλλη Το κανόνι και τ' αηδόνι (1968).
 Στο τραγούδι "Το γλυκό τ’ αηδόνι" (1970) που συνέθεσε ο Μίμης Πλέσσας σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου, η Ρένα Κουμιώτη τραγουδά για το γλυκόλαλο πουλί που παίζει ρόλο ερωτικού μεσάζοντα.
 Η αγγλική δραματική ταινία The Nightingale (Το αηδόνι, 1981) της Κριστίν Έντζαρντ χρησιμοποιεί μαριονέτες για να αφηγηθεί το παραμύθι του Άντερσεν Το αηδόνι του αυτοκράτορα.
 Ως σύμβολο του έρωτα βλέπει το αηδόνι η Χάρις Αλεξίου τραγουδώντας το "Η αγάπη είναι αηδόνι" σε μουσική Αντώνη Βαρδή και στίχους Σαράντη Αλιβιζάτου στον δίσκο Ξημερώνει (1980).
 Ο Ηλίας Κλωναρίδης, στον δίσκο του με τίτλο Η συνάντηση (1981) τραγουδά "Τ' αηδόνι" σε μουσική και στίχους του Απόστολου Καλδάρα, επανερχόμενος στο μοτίβο του αηδονιού που τραγουδά το βράδυ και δεν τον αφήνει να κοιμηθεί.
 Στην πίσω πλευρά του κροατικού κέρματος του ενός (1) κούνα υπάρχει ένα αηδόνι από το 1993.
 Για τη μελαγχολική πλευρά του αηδονιού τραγούδησε η Δήμητρα Γαλάνη στο "Αηδόνι" που συνέθεσε ο Παναγιώτης Καλαντζόπουλος σε στίχους της Ελένης Ζιώγα στον δίσκο Το κόκκινο φεγγάρι (1994).
 Στο τραγούδι του Νότη Σφακιανάκη "Αηδόνι" από τον δίσκο Οι νότες είναι επτάψυχες (1998) σε μουσική Γιάννη Δημητρά και στίχους Σόφης Παππά, το κλάμα του αηδονιού συμβολίζει το τέλος ενός έρωτα.
 Ο Διονύσης Σαββόπουλος, στο τραγούδι του Αηδόνι στην κερασιά από τον δίσκο Ο χρονοποιός (1999), παρομοιάζει το λάλημα του αηδονιού με τραγούδι μπλουζ.
 Το 2001 κυκλοφορεί ο δίσκος της Μελίνας Κανά που είχε για τίτλο το όνομά της και περιείχε το τραγούδι "Έχω έν’ αηδόνι στο κλουβί" σε μουσική Νίκου Πλάτανου και μελοποιημένους στίχους του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, γραμμένους τη δεκαετία του 1930.
 Ο Ζαφείρης Μελάς τραγούδησε το "Ένα αηδόνι" σε μουσική και στίχους του Σταμάτη Γονίδη στον δίσκο Μια φωνή (2009), αναφερόμενος για μία ακόμα φορά στο βραδινό κελάηδημα του πουλιού.
 Στην αμερικανική δραματική ταινία Nightingale (Αηδόνι, 2014) του Έλιοτ Λέστερ, ο πρωταγωνιστής Πίτερ τραγουδάει μόνος σε πολλές σκηνές της ταινίας, θυμίζοντας το αρσενικό αηδόνι που κελαηδά μες στο σκοτάδι για να προσκαλέσει σύντροφο. 
 Για το νυχτερινό κελάηδημα του αηδονιού τραγουδά ο Παντελής Θαλασσινός στο τραγούδι "Αηδόνι μου" σε μουσική του ίδιου και στίχους του Γιώργου Μπίμη από τον δίσκο Με δυο ρολόγια (2016).

Σημειώσεις 
i.  Περιλαμβάνει και το L. m. bachrmanni 

ii.  Ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης γράφει χαρακτηριστικά: «Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».

Παραπομπές

Πηγές
BirdLife International. 2004. Birds in Europe: population estimates, trends and conservation status. BirdLife International, Cambridge, U.K.
del Hoyo, J.; Elliott, A.; Christie, D. 2006. Handbook of the Birds of the World, vol. 11: Old World Flycatchers to Old World Warblers. Lynx Edicions, Barcelona, Spain.
Gordo, O.; Sanz, J. J. 2006. Climate change and bird phenology: a long-term study in the Iberian Peninsula. Global Change Biology 12: 1993-2004.
IUCN. 2014. The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2014.2. Available at:www.iucnredlist.org. (Accessed: August, 2015).
Jenni, L.; Kery, M. 2003. Timing of autumn bird migration under climate change: advances in long-distance migrants, delays in short-distance migrants. Proceedings of the Royal Society of London Series B 270(1523): 1467-1471.
Sparks, T. H.; Huber, K.; Bland, R. L.; Crick, H. Q. P.; Croxton, P. J.; Flood, J.; Loxton, R. G.; Mason, C. F.; Newnham, J.A.; Tryjanowski, P. 2007. How consistent are trends in arrival (and departure) dates of migrant birds in the UK?  Journal of Ornithology 148: 503-511.
Tryjanowski, P.; Kuzniak, S.; Sparks, T. H. 2002. Earlier arrival of some farmland migrants in western Poland. Ibis 144: 62-68.
Tryjanowski, P.; Kuzniak, S.; Sparks, T. H. 2005. What affects the magnitude of change in first arrival dates of migrant birds?  Journal of Ornithology 146: 200-205.
Wink, Michael (1973): Die Verbreitung der Nachtigall (Luscinia megarhynchos) im Rheinland. Charadrius 9(2/3): 65-80. (PDF)

Βιβλιογραφία
«Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας» (RDB), Αθήνα 1992
Bertel Bruun, Birds of Britain and Europe, Hamlyn 1980.
Bob Scott and Don Forrest, The Birdwatcher’s Key, Frederick Warne & Co, 1979
Christopher Perrins, Birds of Britain and Europe, Collins 1987. 
Colin Harrison & Alan Greensmith, Birds of the World, Eyewitness Handbooks, London 1993
Colin Harrison, Nests, Eggs and Nestlings Of British and European Birds, Collins, 1988.
Dennis Avon and Tony Tilford, Birds of Britain and Europe, a Guide in Photographs, Blandford 1989
Detlef Singer, Field Guide to Birds of Britain and Northern Europe, The Crowood Press, Swindon 1988
Enticott Jim and David Tipling: Photographic Handbook of the Seabirds of the World, New Holland, 1998
Gray, Mary Taylor The Guide to Colorado Birds, Westcliffe Publishers, 1998
Handrinos & Akriotis, The Birds of Greece, Helm 1997
Hermann Heinzel, RSR Fitter & John Parslow, Birds of Britain and Europe with North Africa and Middle East, Collins, 1995 
Howard and Moore, Checklist of the Birds of the World, 2003. 
Jim Flegg, Field Guide to the Birds of Britain and Europe, New Holland, London 1990
Jobling, J. 1991. A dictionary of scientific bird names. University Press, Oxford.
Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης, ΕΟΕ, 2007
Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης, Collins
Linnaeus, Carolus (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata (in Latin). Holmiae (Laurentii Salvii). 
Peter Colston and Philip Burton, Waders of Britain and Europe, Hodder & Stoughton, 1988
R. Grimmett, C. Inskipp, T. Inskipp, Birds of Nepal, Helm 2000
Rob Hume, RSPB Complete Birds of Britain and Europe DK, 2002
Valpy, Francis Edward Jackson, An Etymological Dictionary of the Latin Language
Βασίλη Κλεισούρα, Εργοφυσιολογία, εκδ. Συμμετρία, Αθήνα 1990
Γεωργίου Δ. Μπαμπινιώτη, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα 2002
Γιώργος Σφήκας, Πουλιά και Θηλαστικά της Κρήτης, Ευσταθιάδης, 1989
Γιώργος Σφήκας, Πουλιά και Θηλαστικά της Κύπρου, Ευσταθιάδης, 1991
Ιωάννη Όντρια (I), Πανίδα της Ελλάδας, τόμος Πτηνά.
Ιωάννη Όντρια (II), Συστηματική Ζωολογία, τεύχος 3.
Ιωάννου Χατζημηνά, Επίτομος Φυσιολογία, εκδ. Γρ. Παρισιάνου, Αθήνα 1979
Ντίνου Απαλοδήμου, Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας, 1988.
Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, εκδ. 1996 (ΠΛΜ)
Πάπυρος Λαρούς, εκδ. 1963 (ΠΛ)
Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΕΕ), ΕΟΕ 1994
Χανδρινός Γιώργος (Ι), «Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας»

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Αηδόνι, ο Βασιλιάς των ωδικών πτηνών

Μυγοθηρίδες