Βόρεια Ήπειρος

{{Πλαίσιο πληροφοριών
| bodyclass = vevent
| bodystyle = border-spacing: 3px; background-color: white;
|image        = Η περιοχή της Ηπείρου και τα σύγχρονα όρια κρατών.
|headerstyle  = background-color: lightsteelblue; font-size:1.05em;
|labelstyle   = font-size:1.05em; font-weight:lighter;
|datastyle    = font-size:1.05em;
|abovestyle = font-size: 1.25; background-color: lightsteelblue;
|above    = Βόρεια Ήπειρος
|header1  = Διοίκηση
|label2   = Χώρα
|data2    = Αλβανία
|label3   = Μητροπόλεις
|data3    = ΑργυρόκαστροΆγιοι ΣαράνταΚορυτσά
|label4   = Αυτονομία
|data4    = 
 Απελευθερώθηκε μαζί με την υπόλοιπη Ήπειρο από την Οθωμανική κυριαρχία, την περίοδο 1912-13, από τους Έλληνες
 de facto ανήκει στην Αλβανία από τις 29 Ιουλίου 1913
 de jure απέκτησε την αυτονομία της στις 17 Μαΐου 1914, κάτι που δεν εφαρμόστηκε ποτέ
|header5  = Διοικητική διαίρεση
|label6   = Νομοί
|data6    = {{nowrap|Νομός Αυλώνα{{efn|Δήμος Αγίων ΣαράνταΔήμος ΔελβίνουΔήμος ΚονίσποληςΔήμος ΦοινικαίωνΔήμος Χειμάρρας
 καθώς το αλβανικό κράτος θεωρούσε την εκπαίδευση των Ελλήνων - και κυρίως την επίδραση των δασκάλων που θεωρούνταν όλοι ως υπέρμαχοι της βορειοηπειρωτικής αυτονομίας  - ως πιθανή απειλή για την εδαφική του ακεραιότητα . 
Στα μέσα της δεκαετίας του 1920, οι προσπάθειες για άνοιγμα ελληνικών σχολείων και σχολών εκπαίδευσης δασκάλων σε αστικές περιοχές με μεγάλους ελληνικούς πληθυσμούς αντιμετωπίστηκε εχθρικά με αποτέλεσμα την απουσία αστικών ελληνικών σχολείων τα επόμενα χρόνια. Μετά την παρέμβαση της Κοινωνίας των Εθνών το 1935, ένας περιορισμένος αριθμός σχολείων, και μόνο εκείνων εντός της επίσημα αναγνωρισμένης ζώνης, άνοιξαν ξανά. Τα 360 σχολεία της προ του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου περιόδου μειώθηκαν δραματικά τα επόμενα χρόνια και η εκπαίδευση στα ελληνικά τελικά καταργήθηκε εντελώς το 1935.

1926: 78, 1927: 68, 1928: 66, 1929: 60, 1930: 63, 1931: 64, 1932: 43, 1933: 10, 1934: 0

Την περίοδο αυτή, το αλβανικό κράτος ηγήθηκε των προσπαθειών για την ίδρυση μιας αυτοκέφαλης ορθόδοξης εκκλησίας (σε αντίθεση με το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας), μειώνοντας έτσι την επιρροή της ελληνικής γλώσσας στο νότο της χώρας. Σύμφωνα με νόμο του 1923, ιερείς που δεν ήταν αλβανόφωνοι, καθώς και μη αλβανικής καταγωγής, αποκλείστηκαν από τη νέα αυτή αυτοκέφαλη εκκλησία.

Β' Παγκόσμιος πόλεμος (1939-1945) 

Το 1939, η Αλβανία έγινε ιταλικό προτεκτοράτο και χρησιμοποιήθηκε για τη διευκόλυνση στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά της Ελλάδας τον επόμενο χρόνο. Η ιταλική επίθεση, που ξεκίνησε στις 28 Οκτωβρίου 1940, αποκρούστηκε γρήγορα από τις ελληνικές δυνάμεις. Ο ελληνικός στρατός, αν και αντιμετώπιζε έναν ανώτερο αριθμητικά και τεχνολογικά στρατό, αντεπιτέθηκε και τον επόμενο μήνα κατάφερε να εισέλθει στη Βόρειο Ήπειρο. Η Βόρεια Ήπειρος έγινε έτσι ο τόπος της πρώτης ξεκάθαρης οπισθοδρόμησης για τις δυνάμεις του Άξονα. Ωστόσο, μετά από ένα εξάμηνο ελληνικής διοίκησης, ακολούθησε η εισβολή στην Ελλάδα από τη ναζιστική Γερμανία τον Απρίλιο του 1941 και η Ελλάδα συνθηκολόγησε.

Μετά την συνθηκολόγηση της Ελλάδας, η Βόρεια Ήπειρος έγινε και πάλι μέρος του αλβανικού προτεκτοράτου που κατείχε η Ιταλία. Πολλοί Βορειοηπειρώτες δημιούργησαν αντιστασιακές ομάδες και οργανώσεις στον αγώνα κατά των δυνάμεων κατοχής. Το 1942 ιδρύθηκε το «Μέτωπο Απελευθέρωσης Βορείου Ηπείρου» γνωστή και ως «ΜΑΒΗ»). Περίπου 1.500 Έλληνες εντάχθηκαν στον κομμουνιστικό «Αλβανικό Εθνικό Απελευθερωτικό Στρατό» (ο στρατιωτικός βραχίονας του Κομμουνιστικού Κόμματας Αλβανίας, στον οποίο σχημάτισαν τρία ξεχωριστά τάγματα, «Τάγμα «Θανάσης Ζήκος», «Τάγμα Παντελής Μπότσαρης», «Τάγμα Λευτέρης Τάλιος», κ.α.  Στα τελευταία στάδια του πολέμου, οι Αλβανοί κομμουνιστές μπόρεσαν να σταματήσουν την επαφή μεταξύ της μειονότητας και των δεξιών στρατιωτών του ΕΔΕΣ στη νότια Ήπειρο, που ήθελαν να ενώσουν τη Βόρεια Ήπειρο με την Ελλάδα.

Όταν τελείωσε ο πόλεμος και οι κομμουνιστές ανέκτησαν την εξουσία στην Αλβανία, ένα ψήφισμα της Γερουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών απαιτούσε την παραχώρηση της περιοχής στο ελληνικό κράτος, αλλά σύμφωνα με τις ακόλουθες μεταπολεμικές διεθνείς συνθήκες ειρήνης παρέμεινε μέρος του αλβανικού κράτους. Τόσο κατά  τη διάρκεια του μεσοπολέμου όαο και της περιόδου μεταξύ του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της εγκαθίδρυσης του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Αλβανία, υπάρχει ένα κύμα μετεγκαταστάσεων Ελλήνων και Αλβανών Χριστιανών από τη νότια Αλβανία στην ελληνική Ήπειρο, οι οποίοι έγιναν γνωστοί ως  «Βορειοηπειρώτες», δηλαδή Έλληνες που κατάγονται από το τμήμα της Ηπείρου που παραδόθηκε στην Αλβανία. Αντίθετα, οι μουσουλμάνοι που έχουν αναπτύξει αλβανική εθνική συνείδηση ​​ή που δεν μπορούν να ταυτιστούν με Έλληνες ή Τούρκους φεύγουν από την Ελλάδα για την Αλβανία, την οποία επιλέγουν λόγω εθνικότητας και γλώσσας.

Ψυχρός πόλεμος (1945-1991) καθεστώς Ενβέρ Χότζα 
Στο τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι σχέσεις των δυο χωρών δεν αποκαταστάθηκαν - αντίθετα παρέμειναν  σε εμπόλεμη κατάσταση μέχρι το 1987. Αυτό οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στις εδαφικές διεκδικήσεις της Ελλάδας στη Βόρεια Ήπειρο και στη μεταχείριση της ελληνικής μειονότητας.   Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Αλβανία εντάχθηκε στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης ενώ η Ελλάδα στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ, με αποτέλεσμα οι σχέσεις των δυο χωρών την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου να είναι ιδιαίτερα τεταμένες. 

Η Αλβανία αποκατέστησε τη μειονοτική ζώνη βάσει της συμφωνίας της Κοινωνίας των Εθνών του 1921, αλλά χωρίς τη συμπερίληψη των τριών χωριών της Χειμάρρας και της εκπαίδευσης στα ελληνικά στη μειονοτική ζώνη. Παρόλα αυτά, οι Έλληνες στην Αλβανία, σε αντίθεση με τις μειονότητες σε άλλες χώρες των Βαλκανίων, όπως οι Σλαβομακεδόνες στην Ελλάδα κατά την εποχή αυτή, ήταν μια επίσημα αναγνωρισμένη μειονότητα που είχε το δικαίωμα στην εκπαίδευση στα ελληνικά, καθώς και το δικαίωμα να γράφει και να δημοσιεύει στα ελληνικά . Ωστόσο, η χρήση της ελληνικής γλώσσας εκτός των μειονοτικών ζωνών, όπως για παράδειγμα στη Χειμάρρα, απαγορευόταν και πολλά ελληνικά ονόματα ανθρώπων και τόπων άλλαζαν σε αλβανικά.

Η χώρα υπήρξε απομονωμένη όλο αυτό το διάστημα, και η συνηθισμένη ποινή για κάποιον που προσπαθούσε να διαφύγει στην Ελλάδα ήταν αυτή του θανάτου καθώς και της εξορίας των συγγενών του για εργασία στα ορυχεία της κεντρικής και βόρειας Αλβανίας. Επίσης, μεταφέρθηκαν έποικοι από άλλες περιοχές (κυρίως μουσουλμανικής θρησκείας) και δημιουργήθηκαν οικισμοί μεταξύ της 'μειονοτικής ζώνης' και περιοχών με επίφοβη αλβανική εθνική συνείδηση.

Το αλβανικό κράτος από το 1967 κατάργησε επισήμως όλες τις θρησκείες. Οποιαδήποτε θρησκευτική εκδήλωση, είτε δημόσια είτε σε ιδιωτικό χώρο, απαγορεύτηκε αυστηρά. Όλες οι εκκλησίες, τα μοναστήρια και γενικά η εκκλησιαστική ακίνητη περιουσία μετατράπηκε σε αποθήκες, εργοστάσια ή γυμναστήρια. Ο κλήρος φυλακίστηκε, η κατοχή θρησκευτικής εικόνας αποτελούσε αδίκημα για τον αλβανικό νόμο. Ο ελληνικός πληθυσμός που η παράδοσή του ήταν στενά συνυφασμένη με τη θρησκεία δέχτηκε δυσανάλογο πλήγμα, αποκομμένος από τις πολιτιστικές του ρίζες.

Από την άλλη πλευρά, ο Ε. Χότζα ως μέρος της πολιτικής του προσέγγισε ορισμένους μεμονωμένους αντιπρόσωπους των Βορειοηπειρωτών, τους οποίους και ανέδειξε πολιτικά. Όμως, όταν το 1960 ο Σοβιετικός Γενικός Γραμματέας Νικίτα Χρουστσώφ, του ζήτησε να δώσει αυτονομία στην περιοχή το απέρριψε αμέσως.

Η ελληνική μειονότητα στην Αλβανία και το Βορειοηπειρωτικό ζήτημα 
Στην Αλβανία, οι Έλληνες θεωρούνται «εθνική μειονότητα», ενώ οι Βλάχοι ελληνικής εθνικής συνείδησης συγκαταλέγονται με τους υπόλοιπους Βλάχους ως «γλωσσική μειονότητα». 

Δεν υπάρχει κάποια αξιόπιστη πηγή όσον αφορά το μέγεθος οποιονδήποτε εθνικών μειονοτήτων στην Αλβανία, αν και η ικανοποιητική απογραφή των εθνικών ομάδων είναι μια από τις δεσμεύσεις της Αλβανίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. 

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στη διάσκεψη του Παρισιού του 1919, η ελληνική μειονότητα αριθμούσε 120.000 κατοίκους, ενώ η τελευταία απογραφή υπό το κομμουνιστικό καθεστώς (1988) αναφέρει μόνο 58.785. Εντούτοις, η περιοχή που μελετήθηκε, περιορίστηκε στα νότια σύνορα της χώρας, στα 99 χωριά της αποκαλούμενης «ελληνικής μειονοτικής ζώνης». Υπό τον περιορισμό αυτό, η συγκεκριμένη απογραφή παρουσίαζε το μέγεθος της μειονότητας κατά πολύ συρρικνωμένο από την πραγματική εικόνα, αποκλείοντας σημαντικές συγκεντρώσεις της ελληνικής μειονότητας εκτός της μειονοτικής ζώνης (π.χ. στην Χειμάρρα, στην Κορυτσά, στην Αυλώνα). Πηγές από την ελληνική μειονότητα έχουν υποστηρίξει ότι υπάρχουν ως και 500.000 Έλληνες στην Αλβανία που αντιστοιχεί στο 12% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. Σε μια εθνολογική μελέτη του 1995, ο αριθμός των Ελλήνων στη Βόρειο Ήπειρο μόνο, υπολογίζεται σε 40.000, ενώ στην υπόλοιπη χώρα υπάρχουν ακόμη 20.000 Έλληνες. Η οργάνωση εθνών και λαών υπολογίζει την ελληνική μειονότητα σε 70.000 περίπου άτομα.

Άλλες ανεξάρτητες πηγές υπολογίζουν ότι ο αριθμός Ελλήνων στη βόρειο Ήπειρο είναι 117.000 (περίπου 3,5% του συνολικού πληθυσμού), ένας αριθμός κοντά στην εκτίμηση που παρέχεται από την CIA (2006) (περίπου 3%, δηλαδή 103.000). Αλλά αυτός ο αριθμός ήταν 8% από την ίδια πηγή έναν χρόνο πριν δηλαδή 230.000.Πάντως ο Πληθυσμός της Ελληνικής Μειονότητας κυμαίνεται σύμφωνα με τις πιο έγκυρες πηγές της Αλβανίας σε περίπου 300.000 άτομα δηλαδή περίπου 7,5%. Σε αυτούς τους αριθμούς πρέπει να προστεθούν και περίπου 250.000 Έλληνες της βόρειου Ηπείρου που κατοικούν σήμερα στην Ελλάδα.

Οι Βλάχοι της Βορείου Ηπείρου 
Πολλοί Βλάχοι (ή Αρβανιτόβλαχοι) αυτοπροσδιορίζονται ως Έλληνες, και ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Αλβανία, οι σχέσεις μεταξύ Βλάχων της Ελλάδας και αυτών της Αλβανίας ενδυναμώθηκαν (υπό μορφή οικονομικής ενίσχυσης και συμμετοχής σε κοινές εκδηλώσεις παραδοσιακού χαρακτήρα). Η τελευταία απογραφή που κατέγραψε στοιχεία όσον αφορά γλωσσικές μειονότητες πραγματοποιήθηκε το 1955, απογράφοντας 4.249 Βλάχους. Σε μια εθνολογική μελέτη του 1995, ο αριθμός των Βλάχων υπολογίστηκε σε 25.000 στην περιοχή της Βορείου Ηπείρου, ενώ στην υπόλοιπη χώρα σε 35.000.

Επιπτώσεις στις Ελληνο-Αλβανικές Σχέσεις 

Οι εντάσεις μεταξύ των δύο κρατών στο θέμα της ελληνικής μειονότητας διατηρήθηκαν και μετά το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ενώ επίσημα η εμπόλεμη κατάσταση μεταξύ των δύο χωρών ίσχυε μέχρι το 1987. Οι σχέσεις πέρασαν για ένα σύντομο διάστημα ιδιαίτερη κρίση μετά από την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Αλβανία, το 1991. Το 1993 οι αλβανικές αρχές απέλασαν τον Ελληνο-ορθόδοξο Μητροπολίτη Αργυροκάστρου, με την αιτιολογία ότι επέδειξε ανατρεπτική συμπεριφορά. Η κρίση στις σχέσεις επιδεινώθηκαν στα τέλη Αυγούστου του 1994, όταν αλβανικό δικαστήριο καταδίκασε πέντε μέλη (και ένα έκτο μέλος αργότερα) του εθνικού ελληνικού πολιτικού κόμματος "Ομόνοια", με το αιτιολογικό της υπονόμευσης του αλβανικού κράτους. Η Ελλάδα αντέδρασε παγώνοντας όλη την οικονομική ενίσχυση της Ε.Ε. προς την Αλβανία, κλείνοντας τα σύνορα της με την Αλβανία και, μεταξύ Αυγούστου-Νοεμβρίου 1994, απελαύνοντας πάνω από 115.000 παράνομους Αλβανούς μετανάστες. Όμως από τον Δεκέμβριο του 1994, η κρίση ξεπεράστηκε: η Ελλάδα άρχισε να επιτρέπει την περιορισμένη οικονομική ενίσχυση της Ε.Ε. στην Αλβανία, ενώ η Αλβανία απελευθέρωσε δύο από τους κατηγορουμένους της «Ομόνοιας» και μείωσε τις ποινές των υπόλοιπων τεσσάρων. 

Οι διακρατικές σχέσεις έχουν βελτιωθεί σημαντικά, κατά τα τελευταία έτη. Οι κυβερνήσεις των δύο χωρών υπέγραψαν σύμφωνο φιλίας και συνεργασίας στις 21 Μαρτίου 1996. Στα πλαίσια αυτά, η Ελλάδα είναι σήμερα ο κύριος εξωτερικός επενδυτής της Αλβανίας, επενδύοντας περισσότερα από 400 εκατομμύρια δολάρια, καθώς και ο δεύτερος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Αλβανίας: στην Αλβανία τα ελληνικά προϊόντα αποτελούν περίπου το 21% των εισαγωγών, ενώ το 12% των αλβανικών εξαγωγών κατευθύνονται στην Ελλάδα. Η Ελλάδα είναι επίσης ο τέταρτος μεγαλύτερος χρηματοδότης της Αλβανίας, καθώς η οικονομική της ενίσχυση ανέρχεται σε 73,8 εκατομμύριο ευρώ.

Σημερινή κατάσταση και προστριβές με τις αλβανικές αρχές 

Στα επόμενα έτη, οι εντάσεις περιορίστηκαν κυρίως κατά την διάρκεια εκλογικών περιόδων στην Αλβανία (είτε βουλευτικών είτε δημοτικών) και ιδιαίτερο φανατισμό στην κοινή γνώμη δημιουργούσε πιθανή εκλογή υποψηφίων του κόμματος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το οποίο εκπροσωπεί πολιτικά την μειονότητα. Το 2000, οι αλβανικές δημοτικές εκλογές επικρίθηκαν από διεθνείς οργανισμούς ανθρώπινων δικαιωμάτων για σοβαρές παρατυπίες, που αναφέρθηκαν ότι κατευθύνονταν κατά υποψηφίων του κόμματος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στις πρόσφατες δημοτικές εκλογές (Φεβρουάριος 2007) συμμετείχε σημαντικός αριθμός υποψηφίων από την μειονότητα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση στην Χειμάρρα, όπου ο υποψήφιος εκπρόσωπος της μειονότητας, επανεκλέχθηκε δήμαρχος με ποσοστό 57,13 %, παρόλο που τα δύο κύρια αλβανικά κόμματα (κυβέρνησης και αντιπολίτευσης) τοποθέτησαν κοινό υποψήφιο εναντίον του. Έλληνες παρατηρητές της εκλογικής διαδικασίας είχαν εκφράσει την ανησυχία τους για παρατυπίες στην εν λόγω εκλογική διαδικασία.

Τα 99 χωριά της «ελληνικής μειονοτικής ζώνης» στη βόρειο Ήπειρο χρησιμοποιούν επισήμως τα ελληνικά ως κύρια γλώσσα. Έχουν υπάρξει όμως, διάφορα ζητήματα μεταξύ ελληνικής μειονότητας και αλβανικών αρχών όπως: 
 Ο βαθμός συμμετοχής της ελληνικής κυβέρνησης σε τοπικά θέματα.
 Ο βαθμός συμμετοχής των ατόμων της ελληνικής μειονότητας στις δημόσιες και τοπικές υπηρεσίες της Αλβανίας.
 Η χρήση της ελληνικής σημαίας και συμβόλων στο αλβανικό έδαφος.
 Ο βαθμός και η ένταση στην οποία πρέπει να διδάσκεται η ελληνική γλώσσα στους Βορειοηπειρώτες εντός και αλλά και εκτός μειονοτικής ζώνης.
Τα ζητήματα αυτά ως επί το πλείστον δεν προκαλούν βίαιες αντιδράσεις. 

Στη Αλβανία σήμερα υπάρχουν νομοθεσίες για την διατήρηση και την προστασία της ελληνικής μειονότητας της Β. Ηπείρου (που ανάλογα την πηγή κυμαίνεται από 135.000 ως 400.000 άτομα), αλλά δεν τηρούνται πάντα. Ένα σημαντικό κομμάτι της ελληνικής εθνικής μειονότητας της Β. Ηπείρου ζει και εργάζεται σήμερα στην Ελλάδα (περίπου 250.000 άτομα).

Αντιδράσεις για την απογραφή εθνοτήτων (2011)
Στις αρχές Οκτωβρίου 2011, πραγματοποιήθηκε η πρώτη απογραφή εθνοτήτων στην Αλβανία από την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος, ως ικανοποίηση μακροχρόνιων απαιτήσεων των εκπροσώπων τοπικών παραγόντων στη Βόρεια Ήπειρο καθώς και διεθνών οργανισμών. Παρόλα αυτά, εκπρόσωποι του εκεί Ελληνισμού ανέφεραν σειρά από παρατυπίες που σκοπό έχουν να εμφανίσουν το μέγεθος της ελληνικής μειονότητας κατά πολύ περιορισμένο από το πραγματικό. Ιδιαίτερα, ύστερα από πρόταση του εθνικιστικού κόμματος PDIU τον Ιούνιο, το αλβανικό κοινοβούλιο επικύρωσε τροποποίηση όπου όποιος πολίτης δηλώσει διαφορετική εθνική ταυτότητα από αυτήν που αναγράφει το πιστοποιητικό γέννησής του, επιβαρύνεται με πρόστιμο 1.000 δολαρίων και σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής θα φυλακίζεται. Ως πιστοποιητικά γέννησης θα λαμβάνονται και αυτά επί του ολοκληρωτικού καθεστώτος Ενβέρ Χότζα, όπου Έλληνας δεν μπορούσε να δηλωθεί όποιος δεν κατοικούσε στα 99 χωριά της λεγόμενης 'μειονοτικής ζώνης'.

Ο πολιτισμός της Βορείου Ηπείρου

Παιδεία 
Εξαιρετικά σημαντική υπήρξε η φιλεκπαιδευτική δραστηριότητα στην περιοχή. Είχε ειπωθεί ότι από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο σχεδόν κάθε χωριό είχε το δικό του ελληνικό σχολείο. Βέβαια η εκπαίδευση στην περιοχή ως το 1914 ήταν σχεδόν αποκλειστικά ελληνική. 

Τα πρώτα βήματα για την ίδρυση σχολείων και εκκλησιαστικών ιδρυμάτων πραγματοποιήθηκαν με πρωτοβουλία τοπικών επισκόπων (Δρυϊνουπόλεως Ματθαίου, Αργυροκάστρου Σοφιανού και του Νεκταρίου Τέρπου) κατά τον 17ο αιώνα. Τον 18ο αιώνα ο Κοσμάς ο Αιτωλός πραγματοποιεί εκτεταμένες περιοδείες στην περιοχή και ιδρύει μεγάλο αριθμό σχολείων σχεδόν σε κάθε χωρίο που επισκέπτεται μέχρι τον βίαιο θάνατο του στο Κολικόντασι από Μουσουλμάνους.

Στην Μοσχόπολη λειτουργούσε από τον 18ο αιώνα σημαντική σχολή, η Νέα Ακαδημία που επί πολλές δεκαετίες λειτούργησε ως αλληλοδιδακτικό σχολείο, κυρίως χάρη στις δωρεές του Μοσχοπολίτη βαρώνου Σίμωνας Σίνα. Εκεί λειτούργησε το μοναδικό τυπογραφείο στην Βαλκανική χερσόνησο (με εξαίρεση την Κωνσταντινούπολη) και εκδόθηκε μεγάλος αριθμός βιβλίων. Όμως η Μοσχόπολη καταστράφηκε διαδοχικά από τον φανατισμό των Μουσουλμάνων του Αλή Πασά.

Στο Αργυρόκαστρο λειτουργούσε σχολείο από το 1663, που το 1821 λόγω της Επανάστασης έκλεισε, όμως επαναλειτούργησε το 1830. Άλλη αξιόλογη σχολή ήταν του Δέλβινου που είχε ιδρυθεί το 1537 επί Ενετοκρατίας. Συντηρούνταν από τα κληροδοτήματα εύπορων Δελβινιωτών και αναδείχτηκε σε φυτώριο μάθησης υψηλής στάθμης για την εποχή. Σημαντικές ήταν και η σχολή της Άνω και Κάτω Δρόβιανης που ιδρύθηκε του 1773 από τον Κοσμά τον Αιτωλό.

Στην περιοχή Δρυϊνουπολεως το 1874, σύμφωνα με έκθεση του «Ηπειρωτικού Εκπαιδευτικού Συλλόγου» λειτουργούσαν σε σύνολο 157 χωριών, 78 σχολεία. Το 1874 ιδρύθηκαν στο Κεστοράτι (χωριό βόρεια του Αργυροκάστρου) τα «Ζωγράφεια Διδασκαλεία» από τον Χρηστάκη Ζωγράφο, τα διδασκαλεία αυτά είχαν σκοπό την μόρφωση των δασκάλων (αρρένων και θηλέων) για την δημοτική εκπαίδευση. Τα διδασκαλεία αυτά στα 18 χρόνια λειτουργίας τους εκπαίδευσαν πάνω από 400 δασκάλους. Με την επιχορήγηση του Ζωγράφου ανεγέρθηκαν μεγαλοπρεπή διδακτήρια, που εγκαταστάθηκαν εκτός από τα διδασκαλεία, και τα προϋπάρχοντα σχολεία το παρθεναγωγείο και το νηπιαγωγείο. Ο Ζωγράφος ανέλαβε τα έξοδα για την λειτουργία τους, καθώς και τα έξοδα διατροφής και ενδυμασίας 60 υπότροφων σπουδαστών. Δυστυχώς, παρόλη την ανοδική πορεία που σημείωνε η λειτουργία τους, διαλύθηκαν το 1891, λόγω έντονων αντιπαραθέσεων παραγόντων της περιοχής. Ουσιαστική ήταν και η συμβολή των «Ζάππειων Σχολείων» στο Λάμποβο. Στο ίδιο χωριό λειτουργούσαν παρθεναγωγείο και υφαντήριο, ενώ είχε συγκροτηθεί και βιβλιοθήκη με 400 τόμους Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων.

Στην περιοχή Κορυτσάς σε σύνολο 26.213 κατοίκων (1870) λειτουργούσαν 92 σχολεία με περισσότερους από 3.000 μαθητές. Το πρώτο ελληνικό σχολείο στην Κορυτσά λειτούργησε τον 18ο αιώνα, όμως το 1821 καταστράφηκε λόγω της Επανάστασης, αλλά ξαναλειτούργησε το 1830. Το 1856 ανεγέρθηκαν από το εκκλησιαστικό ταμείο της πόλης και με χορηγία του ευεργέτη Γεωργίου Μπάγκα τα διδακτήρια της σχολής. Από το 1887-88 άρχισε να λειτουργεί στην Κορυτσά πλήρες γυμνάσιο με χορηγία του Ιωάννη Μπάγκα.

Ευεργεσία-Ευποιία 
Με την δημιουργία του Ελληνικού κράτους (1830) αριθμός εύπορων Βορειοηπερωτών συνδράμει στην ανοικοδόμησή του. Οικοδομήματα και ιδρύματα όπως το Αστεροσκοπείο Αθηνών, τα Αρσάκεια εκπαιδευτήρια, η Ακαδημία Αθηνών, το Ζάππειο Μέγαρο υπήρξαν ορισμένες από τις δωρεές που τις οφείλει σε σημαντικές προσωπικότητες της περιοχής. Ιδιαίτερα η ιδέα της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων ξεκίνησε με ενέργειες του Ευάγγελου Ζάππα από τα μέσα του 19ου αιώνα. Πολλοί βορειοηπειρώτες συμμετέχουν και στην πολιτική και οικονομική ζωή του ελληνικού κράτους αλλά και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας της εποχής εκείνης, υποστηρίζοντας δυναμικά τα ανιδιοτελή συμφέροντά τους προς όφελος του Ελληνισμού.

Αξιομνημόνευτοι Βορειοηπειρώτες

Σημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές 
 Η Βόρεια Ήπειρος στη δεκαετία 1912-1922. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού.
 Ήπειρος: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού. Μ. Β. Σακελαρίου. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1997.
 Έκθεση για την καταπάτηση των ανθρωπίνων και μειονοτικών δικαιωμάτων της εθνικής ελληνικής κοινότητας στην Αλβανία. (Βόρειος Ηπείρος), 2003
 Σοφία Βούρη, Γεώργιος Καψάλης.Ελληνόγλωσση εκπαίδευση στην Αλβανία. Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ., Ρέθυμνο 2003.
 Βόρειος Ήπειρος και Ελληνισμός. Επτά Ημέρες. Καθημερινή, 6 Μαρτίου 1994.
 Ralitsa Rousseva, Εικονογραφικά χαρακτηριστικά των ναών της Μοσχόπολης και του Βυθικουκίου. Μακεδονικά 35. Πανεπιστήμιο Marburg. (γερμανικά και ελληνικά)
 Μιχάλης Κοκολάκης, "Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο Σαλναμέ του 1895" στο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, Δημήτρης Δημητρόπουλος, Μιχάλης Κοκολάκης και Ευδοκία Ολυμπίτου (επιμ.), Πληθυσμοί και οικισμοί του ελληνικού χώρου. Ιστορικά μελετήματα, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2003
 Ηλίας Χρυσοχοΐδης, "Εκατό χρόνια από τις μεγάλες αλλαγές στην Ηπειρο", Καθημερινή, 27 Ιουλίου 2014.

Ξενόγλωσσες πηγές 
 The Greek Minority in Albania In the Aftermath of Communism (Οι Έλληνες της Αλβανίας στην μετακομμουνιστική εποχή) Ακαδημία Αμύνης του Ηνωμένου Βασιλείου.
 Winnifrith, Tom (2002). Badlands-borderlands: a history of Northern Epirus/Southern Albania.(Ιστορία της Βορείου Ηπείρου/Νοτίου Αλβανίας) London: Duckworth. pp. 130. ISBN 0-7156-3201-9
 Jelokova Ζ., Mincheva Λ., Fox, Fekrat Β. (2002). Μειονότητες σε κίνδυνο, πρόγραμμα: Έλληνες στην Αλβανία. Το κέντρο για τη διεθνής ανάπτυξη και την αντιμετώπιση συγκρούσεων, ΧΑΛΑ το πρόγραμμα, Πανεπιστήμιο της Μέρυλαντ, 26 Ιουλίου, 2006.
 Ελληνικό όργανο ελέγχου του Ελσίνκι: Έλληνες της Αλβανίας και Αλβανών στην Ελλάδα, Σεπτέμβριος 1994.
 Albania: From Anarchy to a Balkan Identity. (Αλβανία: Από τη αναρχία προς μια βαλκανική ταυτότητα) Miranda Vickers & James Pettifer, 1999. ISBN 1-85065-279-1.
 Das Ossuarium des -Petrus und Paulus - Klosters in Vithkuq (Nordepirus) und seine Freskedekoration (1750). Makedonika 34 (2003/04). Πανεπιστήμιο Marburg. (γερμανικά)

Περαιτέρω βιβλιογραφία 
 Ελευθερία Κ. Μαντά, Η εκπαίδευση της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία κατά το Μεσοπόλεμο, εκδ. IMXA & Φιλόπτωχος Αδελφότης Ανδρών Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2010
 B. P. Papadakis, Histoire diplomatique de la question Nord-Epirote, Αθήνα 1958
 Triadafilos Triadafilopoulos, "Power politics and nationalist discourse in the struggle for 'Northern Epirus': 1919-1921", Journal of Southern Europe and the Balkans, v.2, 2 (November 2000), σελ. 149-162

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Παρουσίαση της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, στον οργανισμό UNPO (Unprepresented people Organization Οργανισμός μη εκπροσωπούμενων λαών).
 Η Ελληνική μειονότητα στην Αλβανία, από τον οργανισμό Minorities at Risk (Μειονότητες σε κίνδυνο).
 Ελσίνκι, Η Ελληνική μειονότητα στην Αλβανία
 Βόρειος Ήπειρος Απόσπασμα από έργο του ερευνητή Tom J. Winnifrith. (αγγλικά)
 The question of the Northern Epirus and the pease conference, Νικόλαος Κασανέτης, Εκδ. Πανηπειρωτικής Ένωσης της Αμερικής, Oxford University Press, 1919 (Αγγλικά)
 Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών.
 Βόρειος Ήπειρος και υπηκοότητα. Άρθρο της Καθημερινής.
 Νεολαία Βορειοηπειρωτών.
 Εξόριστη κυβέρνηση Βορείου Ηπείρου. Οργανισμών για την διεθνή πληροφόρηση επί σχετικών θεμάτων.

 
Ελληνοαλβανικές σχέσεις
Πολιτική γεωγραφία