Αρχαία μακεδονική γλώσσα

Η αρχαία μακεδονική γλώσσα ή αρχαία μακεδονική διάλεκτος ήταν διάλεκτος των αρχαίων ελληνικών που ομιλούταν στην αρχαία Μακεδονία. Αν και μερικές φορές αναφέρεται ως γλώσσα δεν πρόκειται για ξεχωριστή ελληνική γλώσσα αλλά σε κάθε περίπτωση είναι στενά συγγενική των αρχαίων ελληνικών. Ήταν η γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Μακεδόνες, μέχρι τα τέλη της 1ης χιλιετίας π.Χ. όταν άρχισε να υποχωρεί η χρήση της και αντικαταστάθηκε από την αττική διάλεκτο, η οποία αποτέλεσε τη βάση για την μετέπειτα ελληνιστική κοινή.

Ο όγκος των σωζόμενων δημοσίων και ιδιωτικών επιγραφών που έχουν ανακαλυφθεί, δείχνει πως δεν υπήρχε κάποια άλλη γραπτή γλώσσα στην αρχαία Μακεδονία εκτός από τα ελληνικά, και πως οι πρόσφατες επιγραφικές ανακαλύψεις, όπως ο κατάδεσμος της Πέλλας, κείμενο που ανακαλύφθηκε στην Πέλλα το 1986 και χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ., γραμμένο σε ιδιότυπη δωρική διάλεκτο, δείχνουν πως τα αρχαία μακεδονικά ήταν μια από τις βορειοδυτικές αρχαίες ελληνικές διαλέκτους. 

Η αντίθετη περίπτωση, το να μην σχετίζεται με την ελληνική αλλά κάποια άλλη γλώσσα, είναι ιδιαίτερα περιορισμένη καθώς δεν έχουν ανευρεθεί κείμενα αδιαμφισβήτητα γραμμένα σε διαφορετική γλώσσα. Υπάρχει ένα σώμα το οποίο χαρακτηρίζεται ως αυθεντικές μακεδονικές λέξεις συγκεντρωμένο από αρχαίες πηγές, κυρίως από επιγραφές νομισμάτων καθώς και από το λεξικό του Ησυχίου του 5ου αιώνα μ.Χ.. Οι περισσότερες από αυτές τις λέξεις είναι ελληνικές, αλλά υποστηρίζεται πως ορισμένες δεν ανταποκρίνονται στην τυπική ελληνική φωνολογία.

Η εκδοχή της μακεδονικής γλώσσας ως διαλέκτου της ελληνικής είναι η καθιερωμένη, όμως δεν έχει γίνει αποδεκτή από όλους. Στη νεότερη εποχή, η ύπαρξη ζητήματος της ελληνικότητας ή μη της γλώσσας, έχει επίσης γίνει μέρος της πολιτικής και διπλωματικής διαμάχης των χωρών οι οποίες έχουν περιοχές που αυτοπροσδιορίζονται με τον όρο ή παράγωγα της ονομασίας Μακεδονία.

Ταξινόμηση 

Εξαιτίας της αποσπασματικής φύσης των μαρτυριών υπάρχουν ποικίλες ερμηνείες και προτάσεις για την ταξινόμηση της γλώσσας (Mallory and Adams (1997), σελ. 361):
 Ελληνική τοπική διάλεκτος, δωρικού χαρακτήρα, με έντονες καταβολές από παλαιότερες γλώσσες των Ελλήνων (π.χ. ομηρική διάλεκτος). Αυτή η θεωρία είναι και η επικρατέστερη
 Ελληνική διάλεκτος που ανήκει στην αιολική ομάδα (Hoffman 1906, Hammond 1972)
 Ελληνική διάλεκτος που ανήκει στο σύμπλεγμα των βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων (Hammond 1989, Masson 1996)
 Ελληνική διάλεκτος αναμεμιγμένη με ιλλυρικές γλώσσες ή τη θρακική γλώσσα. Βλ. Kretschmer (1896) και E. Schwyzer (1959)
 Ελληνική διάλεκτος με μη ινδοευρωπαϊκό υπόστρωμα. Βλ. M. Sakellariou (1983)
 Ιλλυρική διάλεκτος με προσμίξεις από την ελληνική γλώσσα. Βλ. K. O. Müller (1825) και G. Bonfante 1987)
 Ανεξάρτητη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, συγγενής της ελληνικής, της θρακικής και των φρυγικών γλωσσών. Βλ. I. I. Russu (1938) και Antoine Meillet (1965)

Αρχαία ελληνική διάλεκτος 

Είναι πολλοί εκείνοι που θεωρούν ότι η μακεδονική ήταν βόρεια ελληνική διάλεκτος, και ανάμεσά τους περιλαμβάνονται ακαδημαϊκοί όπως οι Φραντς Χάινριχ Λούντολφ Άρενς (Franz Heinrich Ludolf Ahrens) (1843) και  Όττο Χόφμαν (Otto Hoffmann) (1906). Σύγχρονος υπέρμαχος αυτής της άποψης είναι ο καθηγητής Ολίβιε Μέισον (Olivier Masson), ο οποίος στο άρθρο του για την αρχαία μακεδονική γλώσσα, στην 3η έκδοση του Κλασικού Λεξικού της Οξφόρδης (1996), προτείνει ότι η μακεδονική σχετιζόταν με βορειοδυτικές ελληνικές διαλέκτους:

Κατά την άποψή μας ο ελληνικός χαρακτήρας των περισσότερων ονομάτων είναι προφανής και είναι δύσκολο να σκεφθούμε οποιαδήποτε ελληνοποίηση οφειλόμενη σε πλήρη δανεισμό [...] Η μειοψηφία των ονομάτων που δεν φαίνονται ελληνικά [...] ίσως οφείλεται σε επιδράσεις υποστρωμάτων ή επιστρωμάτων (όπως συμβαίνει παντού στην Ελλάδα). Η μακεδονική λοιπόν μπορεί να ιδωθεί ως ελληνική διάλεκτος, χαρακτηριζόμενη από την περιφερειακή της θέση και τις τοπικές της προφορές. Όμως, αντίθετα με πρότερες απόψεις που την προσδιόριζαν ως αιολική διάλεκτο [...] θα πρέπει να σκεφθούμε πλέον τη σχέση της με τη βορειοδυτική ελληνική [...] Χρειάζεται να αναμένουμε νέες ανακαλύψεις, αλλά ίσως μπορούμε διστακτικά να συμπεράνουμε ότι η μακεδονική είναι βορειοδυτική ελληνική.

Οι ισχνές μαρτυρίες είναι ανοικτές σε ποικίλες ερμηνείες, και δεν υπάρχει οριστική απάντηση στο ερώτημα αν η αρχαία μακεδονική ήταν στην πραγματικότητα ελληνική διάλεκτος. Το πιθανότερο είναι ότι η μακεδονική δεν ήταν αρχαία ελληνική διάλεκτος στηριζόμενη στο αττικό ή το ιωνικό παράδειγμα, εξ ου και ο συχνός προσδιορισμός της ως αποκλίνουσα ελληνική διάλεκτος.
Σε αυτό το σημείο έχει ενδιαφέρον να τονιστούν οι απόψεις των ειδικών της μακεδονικής ιστορίας, όπως ο Nicholas Goeffrey Lempiere Hammond (Χάμοντ) και ο Hermann Bengtson (Μπένγκτσον). Ο Ηammond θεωρεί τη μακεδονική διάλεκτο της ελληνικής, και ενώ αρχικά (1972) πίστευε ότι ανήκε στην αιολική ομάδα, τελικώς κατέληξε στη βορειοδυτική ελληνική ομάδα (1989), μετά από τις ανακαλύψεις που έγιναν στην Πέλλα τη δεκαετία του 1980. Συγκεκριμένα αναφέρει : «συμπερασματικά, η γλώσσα των Μακεδόνων ήταν μια ξεχωριστή και ιδιαίτερη μορφή της ελληνικής, που αντιστάθηκε στις εξωτερικές επιδράσεις και ήταν συντηρητική στην προφορά. Παρέμεινε έτσι μέχρι τον τέταρτο αιώνα, όταν υποτάχθηκε ολοκληρωτικά στην πλημμυρίδα της κοινής ελληνικής. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη π.χ. ότι οι Μακεδόνες υιοθέτησαν ποτέ την ιλλυρική ή τη θρακική ως γλώσσα τους. Κανείς ποτέ δεν υπαινίχθηκε ότι οι Μακεδόνες μιλούσαν θρακικά, αν και ο Δημοσθένης και διάφοροι άλλοι θα χαίρονταν πάρα πολύ αν το είχαν κάνει».

Ο Herman Bengtson στα ειδικά βιβλία του για τη Μακεδονία, αλλά και στα γενικότερά του για την ελληνική ιστορία, όπως το Griechisce Geschichte : Von den Anfaengen bis in die Remische Kaiserzeit (Ελληνική Ιστορία: Από την αρχή μέχρι τα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας) αναφέρει «Για τους σύγχρονους μελετητές το γλωσσολογικό υλικό από ανθρωπωνύμια, τοπωνύμια, ονόματα μηνών και θρησκευτικούς όρους ωθεί στο συμπέρασμα ότι οι Μακεδόνες ήταν ελληνόφωνος πληθυσμός. Η υπόθεση του ινδοευρωπαϊστή P. Kretschmer (Κρέτσμερ), ότι οι Μακεδόνες ήταν ανάμεικτος ελληνο-ιλλυρικός λαός είναι ελάχιστα πειστική. Έτσι, με τη σημαντική εξαίρεση του Julius Kaerst, η πλειοψηφία των σύγχρονων ιστορικών υποστηρίζει την ελληνοφωνία των Μακεδόνων, εντάσσοντάς τους στην ομάδα των βορειοδυτικών Ελλήνων».

Ελληνομακεδονική ομάδα 
Ορισμένοι γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι η μακεδονική γλώσσα ήταν αδελφή γλώσσα όλων των αρχαίων ελληνικών διαλέκτων και όχι μια ακόμη ελληνική διάλεκτος. Αν αυτή η άποψη είναι ορθή, τότε η μακεδονική και η ελληνική είναι δύο κλάδοι μιας ομάδας των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, που σχηματίζουν μια ελληνομακεδονική ομάδα, η οποία αναφέρεται ενίοτε ως ελληνική ομάδα. Τέτοιου είδους ορολογία θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρανοήσεις, αφού η ελληνική ομάδα των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών γίνεται συνώνυμη με τον ελληνικό κλάδο αυτών (που περιέχει όλες τις αρχαίες και σύγχρονες ελληνικές διαλέκτους). (βλ. Κατάλογος Γλωσσολόγου).

Ένας αριθμός μακεδονικών λέξεων, ιδιαίτερα στο λεξικό του Ησύχιου, αμφισβητούνται (π.χ. ορισμένοι δεν τις θεωρούν πραγματικές μακεδονικές λέξεις) και κάποιες υπέστησαν πιθανώς φθορά κατά τη μεταβίβαση. Έτσι, η λέξη «αβρούτες» στο λεξικό του Ησύχιου, πιθανώς διαβαζόταν ως αβρούϜες (αβρουϝες), με το ταυ (τ) να αντικαθιστά ένα δίγαμμα (ϝ). Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, τούτη η λέξη θα μπορούσε να υπάρχει σε μια ελληνική διάλεκτο. Άλλοι όμως, κυρίως ο Αντουάν Μεγιέ (Antoine Meillet), βλέπουν το οδοντικό ως αυθεντικό και θεωρούν ότι η λέξη ανήκει σε μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα διαφορετική από την ελληνική.

Ανεξάρτητη παλαιοβαλκανική γλώσσα 

Ορισμένοι γλωσσολόγοι θεωρούν ότι η μακεδονική γλώσσα όχι μόνον ήταν διακριτή, αλλά ότι ανήκε σε κάποιον ινδοευρωπαϊκό κλάδο διαφορετικό του ελληνικού (ή ελληνομακεδονικού), και προτείνουν ότι δεν είναι ιδιαίτερα συγγενική προς την ελληνική. Απορρίπτουν τις ισχυρές ελληνικές αντιστοιχίσεις που ανακαλύφθηκαν στη Μακεδονία και προτιμούν να την αντιμετωπίζουν ως ινδοευρωπαϊκή παλαιοβαλκανική γλώσσα, τοποθετώντας τη γεωγραφικά και γλωσσολογικά ανάμεσα στην ιλλυρική γλώσσα δυτικά, και τη θρακική γλώσσα ανατολικά.

Η υπόθεση ότι γλωσσολογικά η μακεδονική έστεκε ανάμεσα στην ιλλυρική και τη θρακική, διαμορφώνοντας έτσι ένα είδος ενδιάμεσης γλώσσας και ταυτόχρονα συνδεκτικό κρίκο ανάμεσα στις δύο, προϋποθέτει ότι η ιλλυρική και η θρακική υπήρξαν στο παρελθόν συγγενείς κλάδοι. Ωστόσο, ο θρακοϊλλυρικός κλάδος δεν ευνοείται ως υπόθεση, εξαιτίας της έλλειψης μαρτυριών.

Η λεξικογραφική δεξαμενή αποκαλύπτει ότι ορισμένες λέξεις της μακεδονικής δεν έχουν συνώνυμες στηνελληνική, αλλά διαθέτουν συνώνυμες με άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Υπάρχουν, επίσης, και κάποιες άλλες λέξεις που δεν έχουν συνώνυμα με οποιαδήποτε άλλη γλώσσα και είναι πιθανώς προ-ινδοευρωπαϊκής προέλευσης.

Γλωσσολογία και πολιτική 

Το ζήτημα της αρχαίας μακεδονικής γλώσσας ή διαλέκτου φαίνεται πως υπήρξε παράδειγμα της στενής σχέσης ανάμεσα στην γλωσσολογική έρευνα και την πολιτική. Ο γνωστός γλωσσολόγος Γεώργιος Χατζιδάκις ασχολήθηκε με το ζήτημα λίγο πριν και κατά την διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, με δύο μονογραφίες (1896, 1911), στις οποίες απηύθυνε και μήνυμα στους «αδελφούς Μακεδόνες» που δοκιμάζονταν. Το συμπέρασμα του Χατζιδάκι ήταν ότι η μακεδονική «αδιαμφισβήτητα» υπήρξε διάλεκτος της αρχαίας ελληνικής. Παράλληλα, Βούλγαροι γλωσσολόγοι (π.χ. G. Kazaroff) απέκλειαν το ενδεχόμενο η αρχαία μακεδονική να σχετίζεται με την ελληνική και τη συνέδεαν με κάποια άλλη αρχαία γλώσσα των Βαλκανίων (π.χ. ιλλυρική ή θρακική). Το ενδιαφέρον στην Ελλάδα σχετικά με αυτό το ζήτημα, τουλάχιστον όσον αφορά το ευρύ κοινό, αναθερμάνθηκε την τριετία 1990-93, δηλαδή την περίοδο της μεγάλης εθνικιστικής έξαρσης με αφετηρία το Μακεδονικό ονοματολογικό ζήτημα. Σχετικός τόμος που εκδόθηκε στη συγκεκριμένη περίοδο είχε τον τίτλο: «Η γλώσσα της Μακεδονίας: Η αρχαία μακεδονική και η ψευδώνυμη γλώσσα των Σκοπίων» (Εκδόσεις Ολκός, 1992). Διάφορες ψευδοεπιστημονικές θεωρίες από επιστήμονες, συνήθως μη γλωσσολόγους, της Βόρειας Μακεδονίας συνδέουν τη γλώσσα με τη σύγχρονη, σλαβομακεδονική γλώσσα, συμπέρασμα το οποίο απορρίπτεται καθολικά από τη γλωσσολογία.

Το βασικό -γλωσσολογικό- πρόβλημα έχει ως αφετηρία την ουσιαστική έλλειψη στοιχείων σχετικά με τη μακεδονική. Όπως παραδέχεται η Άννα Παναγιώτου (2001), το 99% των επιγραφών που μας έχουν σωθεί από την Μακεδονία είναι γραμμένες στην αττική διάλεκτο, πιθανότατα εξαιτίας της επιβολής της αττικής διαλέκτου ως επίσημης γλώσσας του Μακεδονικού βασιλείου ήδη από τα τέλη του 5ου- αρχές 4ου αι. Π.Κ.Ε. Το υπόλοιπο 1% εκπροσωπείται από πολύ πρόσφατες ανακαλύψεις δύο κατάδεσμων (δηλαδή, αντικειμένων που περιέχουν κατάρες), οι αρχαιότεροι των οποίων χρονολογούνται από τον 4ο αι. Παρόλα αυτά, κάποια σχετικά ασφαλή συμπεράσματα για τη γραμματική και φωνολογία της γλώσσας μπορούν να εξαχθούν.

Γνωρίσματα

Φωνολογία 

 Πιθανή τροπή των ινδοευρωπαϊκών ηχηρών δασέων (*/bh/, */dh/, */gh/) σε ηχηρά κλειστά (*/b/, */d/, */g/)

 Διατήρηση του */a:/

 Απλοποίηση της ακολουθίας /ign/ σε /i:n/

 Τροπή του /ɔ:/ σε /u:/ πριν ή μετά από ρινικά

 Απώλεια δασύτητας στο συμφωνικό σύμπλεγμα /sth/ (/sth/ > /st/)

Γραμματική 

 Ονομαστική πρωτόκλιτων αρσενικών και θηλυκών σε -ας και -α

 Γενική ενικού πρωτόκλιτων αρσενικών σε -α

 Γενική πληθυντικού πρωτόκλιτων σε -ᾶν

 Ο τύπος της προσωπικής αντωνυμίας πρώτου προσώπου σε δοτική ενικού ἐμίν

 Χρονικός σύνδεσμος ὁπόκα

 Πιθανή άσιγμη ονομαστική πρωτόκλιτων αρσενικών σε κάποιες περιπτώσεις

Ανθρωπωνυμία 

Τα μακεδονικά ονόματα (της περιόδου πριν την επέκταση ανατολικά του Αξιού ή ατόμων του «Παλαιού βασιλείου» μετά την επέκταση) έχουν χωριστεί σε τέσσερις βασικές κατηγορίες από τον Μιλτιάδη Χατζόπουλο:

 «Επιχώρια», κυρίως λόγω της ιδιαίτερης φωνολογίας αλλά και του γεγονότος ότι χρησιμοποιήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά από Μακεδόνες σε όλη την αρχαιότητα, ονόματα με καθαρά ελληνική ετυμολογία

 Κυρίως «πανελλήνια» ελληνικά ονόματα

 Μη ελληνικά ονόματα που έχουν συνδεθεί με άλλες γλώσσες (ιλλυρική, θρακική κ.λ.π.)

 Ονόματα αγνώστου ετυμολογίας

Τοπωνυμία

Ημερολόγιο

Υποσημειώσεις

Βιβλιογραφία 

 H. Ahrens De Graecae linguae dialectis, Goettingen, 1843.
 Albrecht von Blumenthal, Hesychstudien, Stuttgart, 1930.
 Edmonds, J.M. The Fragments of Attic Comedy, "Strattis, Passage 28". Leiden: Brill, 1957.
 Fasmer, M. The Etymological Dictionary of the Russian Language. Moscow, 1986.
 S. Hornblower, A. Spawforth (Editors), The Oxford Classical Dictionary, revised 3rd ed., New York/London, Oxford University Press, 2003.  
 O. Hoffmann Die Makedonen. Ihre Sprache und ihr Volkstum, Goettingen 1906
 Brian Joseph (1999), Ancient Greek in: J. Garry, C. Rubino, A. Faber, R. French (editors), Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages: Past and Present, New York/Dublin, H. W. Wilson Press, 2001
 Katcic, Ancient Languages of the Balkans, The Hague, Mouton (1976).
 J. P. Mallory,  D. Q. Adams (edd.) Encyclopedia of Indo-European culture, 1997.
 Olivier Masson, Sur la Notation Occasionnelle du Digamma Grec par d'Autres Consonnes et la Glose  Macédonienne Abroutes, Bulletin de la Société de Linguistique de Paris, t. XC, 1995, p. 231-239.
 Neroznak, V. Paleo-Balkan languages, Moscow, 1978.
 Pokorny, Julius, Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern, 1959.
 Rhomiopoulou, Katerina. An Outline of Macedonian History and Art. Greek Ministry of Culture and Science, 1980.
 G. Babiniotis Ancient Macedonian: The Place of Macedonian among the Greek Dialects in : A. M. Tamis (ed.), Macedonian Hellenism, Melbourne 1990, pp. 241–250
 C. Brixhe, A. Panayotou, Le Macédonien in: Langues indo-européennes, ed. Bader, Paris, 1994, 205–220.
 J. Chadwick The Prehistory of the Greek Language, Cambridge 1963
 In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon - Eugene N. Borza, p. 94 (citing Hammond); G. Horrocks, Greek: A History of the Language and its Speakers (1993), ch.4.1.
 Παραπομπή 1: Γεώργιος Μπαμπινιώτης - Η διάλεξη δόθηκε στην αγγλική γλώσσα στο Wright Theatre της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Μελβούρνης και οργανώθηκε από το Αυστραλιανό Ινστιτούτο Μακεδονικών Σπουδών, το Ελληνικό Μουσείο και την Παμμακεδονική Ένωση Μελβούρνης στο πλαίσιο των ΔΗΜΗΤΡΙΩΝ 2012.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Κατάλογος αρχαίων επιγραφών στην Μακεδονία μαζί με τα κείμενα τους - epigraphy.packhum.org
 Ελληνομακεδονική Ομάδα (Ohio State University)
 Μακεδονική γλωσσολογία  (Central Connecticut State University)
 Γλωσσολόγος: Κατάλογος ελληνικού δένδρου
 Γλωσσολόγος:Κατάλογος αρχαίων γλωσσών
 Greek Language (Εγκυκλοπαίδεια Britannica 1911 edition)
 Ο Λίβιος περί των αρχαίων Μακεδόνων 
  Η γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων·  νέα στοιχεία από την Πέλλα (Ιωάννη Μ. Ακαμάτη επίκουρου καθηγητή ΑΠΘ)
 Ο γλωσσολόγος Otto Hoffmann για την γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων

 αρχαία μακεδονική (linguaescriptaque)

Αρχαίες γλώσσες
Ελληνικές γλώσσες
Εξαφανισμένες γλώσσες της Ευρώπης