Βαλκάνια

Με την ονομασία Βαλκάνια (εκ της τουρκικής λέξης «μπαλκάν» (balkan = όρος ή υψηλή δασώδης οροσειρά), λεγόμενη και Βαλκανική χερσόνησος ή εναλλακτικά Χερσόνησος του Αίμου (αρχ. ελληνική), χαρακτηρίζεται, τόσο ως πολιτικός όσο και ως γεωγραφικός όρoς, η περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης, νότια του Δούναβη και ανατολικά της Αδριατικής θάλασσας, αλλά και χώρες γειτονικές που βρίσκονται εκτός των φυσικών γεωγραφικών ορίων της χερσονήσου αυτής, που από το μακρινό παρελθόν λειτούργησε και λειτουργεί ως σταυροδρόμι πολιτισμών, μεταξύ Ευρωπαϊκής και Ασιατικής ηπείρου.

Η διακριτή ταυτότητα και ο τεμαχισμός της βαλκανικής χερσονήσου θεωρείται απότοκος της ορεινής γεωγραφίας της, αλλά και της συγκέντρωσης πολλών εθνοτήτων σε έναν γεωγραφικά σε σχετικά περιορισμένο χώρο και της εξαιρετικά βίαιης ιστορίας της, που είναι γεμάτη πολέμους και επιδρομές. Η ευρύτερη περιοχή αυτή των καλύπτει περί τα 550.000 τ.χλμ. και ο πληθυσμός της αγγίζει τα 53 εκατομμύρια κατοίκους. Το όνομα της περιοχής αντλείται από τα Βαλκάνια όρη ή οροσειρά του Αίμου που διατρέχουν την περιοχή από το κέντρο της Βουλγαρίας έως την ανατολική Σερβία.

Ορισμοί και σύνορα

Χερσόνησος
Τα Βαλκάνια αναφέρονται ως βαλκανική χερσόνησος ή χερσόνησος του Αίμου, καθώς περιβάλλονται από την Αδριατική, το Ιόνιο, το Αιγαίο, τον Μαρμαρά (Προποντίδα) και τη Μαύρη θάλασσα (Εύξεινος Πόντος), νοτιοδυτικά, νότια και νοτιοανατολικά.
Ενώ δεν είναι ένα πρότυπο χερσονήσου, δεδομένου ότι δεν έχει κάποιο ισθμό να τη συνδέει με την ηπειρωτική Ευρώπη, τούτος ο ορισμός χρησιμοποιείται συχνά για να υποδείξει την ευρύτερη βαλκανική περιοχή.

Νοτιοανατολική Ευρώπη 
Εξαιτίας των υποδηλώσεων που προαναφέρθηκαν για τον όρο «Βαλκάνια», πολλοί προτιμούν αντ' αυτού τον όρο Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η χρήση αυτού του όρου ως γεωγραφικού προσδιορισμού αυξάνεται σταδιακά. Μια πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 1999 ονομάστηκε Σύμφωνο σταθερότητας για τη νοτιοανατολική Ευρώπη, και η δικτυακή εφημερίδα Balkan Times μετονομάστηκε σε Southeast European Times το 2003. Η χρήση αυτού του όρου για τη βαλκανική χερσόνησο (και μόνο αυτήν) τεχνικά αγνοεί τη γεωγραφική παρουσία της Ρουμανίας, η οποία βρίσκεται επίσης στο νοτιοανατολικό τμήμα της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Γεωγραφικός ορισμός και όρια 

Τα βόρεια σύνορα της βαλκανικής χερσονήσου θεωρείται γενικά ότι ευθυγραμμίζονται με τη γραμμή που διαμορφώνεται από τους ποταμούς Δούναβη, Σάβου και Κούπα και ένα τμήμα που συνδέει τις πηγές του Κούπα με τον κόλπο Κβάρνερ. 

Υπάρχουν επίσης και άλλοι ορισμοί των βόρειων συνόρων των Βαλκανίων:
 η γραμμή Κόρκα (Krka), (ποταμός στη Σλοβενία) – Βιπάβα (Vipava) - βόρειο όριο του κόλπου της Τεργέστης,
 η γραμμή Δνείστερος - Τιμισοάρα - Ζάγκρεμπ – όρος Τρίγκλαβ,
 η γραμμή Σάβου - Λιουμπλιάνσκο Πόλιε (Ljubljansko polje) – ποταμός Ίντριτσα (Idrijca) – ποταμός Σόκα (Soca).

Το συνηθέστερα χρησιμοποιούμενο βόρειο σύνορο Δούναβης-Σάβος-Κούπα είναι αυθαίρετο ως προς τα φυσιογραφικά χαρακτηριστικά του, όμως μπορεί να αναγνωριστεί εύκολα στον χάρτη. Είναι ιστορικά δικαιολογήσιμο επειδή η περιοχή που καθορίζεται έτσι (μαζί με τη Ρουμανία, αποκλείοντας το Μαυροβούνιο, τη Δαλματία και τα Επτάνησα) αποτελούσε τον μεγαλύτερο τμήμα της ευρωπαϊκής επικράτειας της Οθωμανικής αυτοκρατορίας από τα τέλη του 15ου έως τον 19ο αιώνα. Ο ποταμός Κούπα σχηματίζει ένα φυσικό σύνορο μεταξύ της νοτιοανατολικής Σλοβενίας και της Κροατίας, ο Σάβος διχοτομεί την Κροατία, τη Σερβία και τον Δούναβη, ο οποίος είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος ευρωπαϊκός ποταμός (μετά τον Βόλγα) και διαμορφώνει ένα φυσικό σύνορο μεταξύ Βουλγαρίας, Σερβίας και της Ρουμανίας. Βόρεια αυτής της γραμμής βρίσκεται η πεδιάδα της Παννονίας και (στην περίπτωση της Ρουμανίας) τα Καρπάθια Όρη.

Το υψηλότερο σημείο των Βαλκανίων βρίσκεται στο όρος Ρίλα, στη Βουλγαρία (υψόμετρο 2.925 μέτρα), ενώ το χαμηλότερο στο Φρέαρ των Οινουσσών, ανοιχτά της Μεσσηνίας με βάθος 5.267 μέτρα.

Χώρες 
Χώρες που ανήκουν εξ ολοκλήρου, γεωγραφικά στη Βαλκανική Χερσόνησο:

Χώρες που περιλαμβάνονται, μερικώς ή κατά το ήμιση, γεωγραφικά στη Βαλκανική Χερσόνησο:

Χώρες που δεν ανήκουν, γεωγραφικά στη Βαλκανική Χερσόνησο, αλλά συνδέονται με αυτήν:

Κλίμα
Τα Βαλκάνια έχουν γενικά ποικιλία ορεινού, ηπειρωτικού και μεσογειακού κλίματος με κάποιες διάφορες και μεταξύ των ίδιων τύπων, κατά κανόνα στα Βόρεια οι χειμώνες είναι πολύ ψυχροί με θερμοκρασίες -24°C και -28°C και μπορεί να φτάσουν και -30°C ενώ στα νότια είναι πιο ήπιοι με θερμοκρασίες από +11°C και +3°C και μπορεί να φτάσει και -1°C. Ακόμη, τα καλοκαίρια είναι αρκετά ζεστά σε όλες τις βαλκανικές χώρες και μπορεί να φτάσουν έως +40°C. Οι ακραίες θερμοκρασίες που έχουν σημειωθεί στα Βαλκάνια είναι +48°C στην Ελλάδα και -39°C στη Ρουμανία.

Φυσικοί πόροι 

Το μεγαλύτερο τμήμα της περιοχής των Βαλκανίων καλύπτεται από οροσειρές που τη διατρέχουν από νοτιοδυτικά προς βορειοανατολικά. Οι κύριες οροσειρές είναι οι Δειναρικές Άλπεις στη Σλοβενία, την Κροατία και τη Βοσνία, το Όρος Σκάρδος που ξεκινά από την Αλβανία προς τη Βόρεια Μακεδονία και την οροσειρά της Πίνδου ως την κεντρική Ελλάδα. Στη Βουλγαρία υπάρχουν οροσειρές που διατρέχουν την περιοχή από ανατολάς προς δυσμάς, όπως τα Βαλκάνια Όρη και η οροσειρά της Ροδόπης στα σύνορά της με την Ελλάδα. Η υψηλότερη κορυφή είναι η Μουσαλά, (2925 μ) στο όρος Ρίλα, στη νοτιοδυτική Βουλγαρία. 

Στις ακτές το κλίμα των Βαλκανίων είναι μεσογειακό ενώ στην ενδοχώρα είναι ήπιο ηπειρωτικό. Στο βόρειο τμήμα της χερσονήσου και στις ορεινές περιοχές, ο χειμώνας είναι συνήθως παγωμένος με συχνές χιονοπτώσεις, ενώ το καλοκαίρι ξηρό και θερμό. Στις νότιες περιοχές ο χειμώνας είναι συνήθως ηπιότερος. 

Στο πέρασμα των αιώνων πολλά δάση καταστράφηκαν και αντικαταστάθηκαν με θάμνους και πόες. Στις νότιες περιοχές και κοντά στις ακτές υπάρχει σημαντική αειθαλής βλάστηση. Στην ενδοχώρα υπάρχουν τα τυπικά δάση της Ευρώπης με οξιά και δρυ ή έλατο και πεύκο στα ορεινά. Η δενδρογραμμή ή «όριο βλάστησης» στους ορεινούς όγκους αναπτύσσεται περίπου στο ύψος των 1800-2300 μ.

Οι καλλιέργειες στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων εκτιμούνται γενικώς ως μη παραγωγικές, εκτός από τις πεδιάδες όπου το θερμό κλίμα και οι γόνιμες αλλουβιανές αποθέσεις δίνουν τις ευκαιρίες για μια ικανοποιητική παραγωγή. Οι καλλιέργειες στα ορεινά εδάφη είναι μικρές και έχουν συνήθως τοπική εμβέλεια, εκτός από τις καλλιέργειες της αμπέλου και της ελιάς που παρουσιάζουν εξαγωγικές δραστηριότητες.

Οι ενεργειακές πηγές περιορίζονται σε κοιτάσματα λιγνίτη, στη Βουλγαρία, τη Σερβία, τη Βοσνία και την Ελλάδα. Υπάρχουν, επίσης, μικρά αποθέματα πετρελαίου στη Σερβία την Αλβανία, την Κροατία και την Ελλάδα (Αιγαίο). Το φυσικό αέριο κατά το πλείστον εισάγεται ελλείψει εντοπίων ικανοποιητικών αποθεμάτων και χρησιμοποιούνται κυρίως υδροηλεκτρικοί σταθμοί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, εκτός από την περίπτωση της Βουλγαρίας που χρησιμοποιεί και πυρηνικό αντιδραστήρα για την ικανοποίηση των αναγκών της και της Ελλάδας που χρησιμοποιεί λιγνίτη. 

Όσον αφορά στον ορυκτό πλούτο, υπάρχει αρκετός χαλκός, ψευδάργυρος, χρώμιο, μαγγάνιο, βωξίτες, χρυσός και ουράνιο. Ορισμένα από τα μέταλλα -κυρίως οι βωξίτες- είναι τμήμα της βαλκανικής εξαγωγικής δραστηριότητας, κυρίως στην ελληνική επικράτεια.

Σύνθεση πληθυσμών ανά εθνικότητα και θρησκεία 
Ακολουθεί κατάλογος με τον πληθυσμό των βαλκανικών χωρών.

Οι κύριες θρησκείες της περιοχής είναι ο ανατολικός ορθόδοξος Χριστιανισμός, ο Καθολικισμός και ο Ισλαμισμός. Επίσης ασκείται μια ποικιλία διαφορετικών παραδόσεων της κάθε πίστης, με κάθε μία από τις ορθόδοξες χώρες να έχει την εθνική της εκκλησία.

Παραπομπές

Δικτυακοί τόποι 

 Balkanalysis.com
 Βαλκανική ιστορία του Steven W. Sowards
 Civilitas Research
 Radio Free Europe/Radio Liberty Balkan Weekly Report
 SEEurope.net - news coverage on Southeastern Europe
 Κέντρο Ν.Α. Ευρωπαϊκών Σπουδών
 Περιοχή Βαλκανίων: Πετρέλαιο και Αέριο 
 

Βαλκανια