Περσική γλώσσα

Η Περσική γλώσσα, γνωστή και ως Φαρσί, είναι ινδοευρωπαϊκή γλώσσα που ομιλείται στο Ιράν, το Αφγανιστάν, το Τατζικιστάν, την Αρμενία, την Τουρκία, το Ιράκ, το Πακιστάν, τη Συρία, το Ουζμπεκιστάν, την Κιργιζία, σε όμορες χώρες και αλλού. Αποτελεί γόνο της Αρχαία Περσικής γλώσσας και είναι τμήμα του ιρανικού κλάδου της ινδοϊρανικής γλωσσικής οικογένειας. Η γλώσσα καλείται Φαρσί στο Ιράν, το είδος που ομιλείται στο Αφγανιστάν καλείται Νταρί, ενώ στο Τατζικιστάν, το Ουζμπεκιστάν και την κεντρική Ασία το είδος της περσικής γλώσσας που ομιλείται καλείται Τατζίκ.

Πριν τον βρετανικό αποικισμό, η Περσική χρησιμοποιούνταν ευρέως ως δεύτερη γλώσσα στην Ινδική υποήπειρο. Κυριάρχησε ως γλώσσα πολιτισμού και εκπαίδευσης σε αρκετές ισλαμικές αυλές στην υποήπειρο κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα και έγινε η επίσημη γλώσσα υπό τη διακυβέρνηση των Μουγκάλ αυτοκρατόρων. Το 1832 η βρετανική αποικιοκρατική δύναμη άρχισε να χρησιμοποιεί την Αγγλική αντί της παραδοσιακής Περσικής. Μαρτυρία για την εκτεταμένη χρήση της στη περιοχή αποτελεί η επίδρασή της στα Χίντι, τα Μπενγκάλι και τα Ουρντού, όπως και το γεγονός ότι παραμένει δημοφιλής στην περιοχή η περσική λογοτεχνία. Η Περσική και οι διάλεκτοί της αποτελούν επίσημες γλώσσες στο Ιράν, το Αφγανιστάν και το Τατζικιστάν. Σύμφωνα με το Βιβλίο της CIA, υπάρχουν 71 εκατομμύρια γηγενείς ομιλητές της Περσικής στο Ιράν, το Αφγανιστάν, το Τατζικιστάν και το Ουζμπεκιστάν και ο ίδιος αριθμός ανθρώπων που μπορούν να μιλήσουν την Περσική σε όλον τον κόσμο. Ανήκει στις Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες τύπου με σειρά των όρων της πρότασης υποκείμενο–αντικείμενο–ρήμα. Έγινε αίτηση στην UNESCO να επιλέξει την Περσική ως μία από τις γλώσσες της το 2006.

Ιστορία 

Η Περσική ως μέλος της οικογένειας των Ινδοευρωπαϊκών γλωσσών ανήκει στον Ινδοϊρανικό κλάδο των σάτεμ γλωσσών. Οι ακαδημαϊκοί πιστεύουν ότι ο υποκλάδος των Ιρανικών αναπτύχθηκε βάσει της παρακάτω χρονολογικής σειράς: Αρχαία Ιρανική (Αβέστα και Αρχαία Περσική) → Μέση Ιρανική (Παχλαβί Μέση περσική γλώσσα και αρκετές άλλες γλώσσες) → Σύγχρονη Ιρανική (Περσική, Παστού γλώσσα, Κουρδική, και αρκετές άλλες γλώσσες), περ. 900 έως σήμερα.

Η Αρχαία Περσική, η κύρια γλώσσα που απαντάται στις επιγραφές των Αχαιμενιδών, δε θα πρέπει να συγχέεται με την μη-Ινδοευρωπαϊκή Ελαμιτική (βλ επιγραφή του Μπεχιστούν). Σε αυτή την περίοδο η μορφολογία απλοποιήθηκε από το περίπλοκο κλιτικό σύστημα των ρημάτων και των ουσιαστικών της αρχαίας Περσικής στην σχεδόν πλήρως κανονικοποιημένη μορφολογία και αυστηρή σύνταξη της σύγχρονης Περσικής, με έναν τρόπο που συχνά παραλληλίζεται με την ανάπτυξη της Αγγλικής. Επιπροσθέτως, εισήχθησαν πολλές λέξεις από γειτονικές γλώσσες, ανάμεσα στις οποίες περιλαμβάνονται η Αραμαϊκή και η Ελληνική σε αρχαιότερες περιόδους, αργότερα η Αραβική και σε μικρότερο βαθμό η Τουρκική. Σε πιο πρόσφατες περιόδους εισήχθησαν στη γλώσσα δάνειες λέξεις κυρίως από τη Γαλλική και την Αγγλική.

Η ίδια η γλώσσα αναπτύχθηκε στο πέρασμα των αιώνων. Εξαιτίας της τεχνολογικής ανάπτυξης νέες λέξεις και εκφράσεις δημιουργήθηκαν και εισήχθησαν στην Περσική, όπως και σε κάθε άλλη γλώσσα. Στην Τεχεράνη η Ακαδημία της Περσικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας είναι ένα κέντρο που αξιολογεί τις νέες λέξεις και διαμορφώνει τις περσικές αντίστοιχες. Στο Αφγανιστάν, η Ακαδημία Επιστημών του Αφγανιστάν διαμορφώνει και αξιολογεί αναλόγως για την Περσική γλώσσα στο Αφγανιστάν.

Εκτός από το καθεστώς επίσημης γλώσσας στο Αφγανιστάν, το Ιράν και -πρόσφατα- στο Τατζικιστάν- η Περσική επί μακρόν θεωρείτο η μόνη ή η επίσημη γλώσσα η κατάλληλη και για τους σκοπούς του Ισλάμ στο Πακιστάν σύμφωνα με το Κίνημα για τη Γλώσσα του Πακιστάν ως ενοποιητική δύναμη του Ισλαμικού ομοσπονδιακού συστήματος σε σχέση με τους δυτικούς γείτονές του σε ιστορική, γεωγραφική και πολιτισμική βάση. Αυτός είναι και ο λόγος που τα Ούρντου, μια μορφή της ινδουστανικής γλώσσας με πάρα πολλά δάνεια από τα περσικά και τα αραβικά, υιοθετήθηκε ως εθνική γλώσσα του Πακιστάν. Η περσική γλώσσα έχει αποτελέσει συχνά την κρατική γλώσσα των μουσουλμανικών κρατών στην ινδική υποήπειρο.

Ζητήματα ορολογίας 

Ο όρος Περσικά, είναι ο ευρύτερα χρησιμοποιούμενος και προέρχεται από τον Λατινικό *Persianus < Λατινικά Persia < Ελλ. Πέρσης, ελληνοποιημένη λέξη της περσικής Parsa. Ο όρος Φαρσί είναι αραβοποιημένη μορφή του Παρσί, εξαιτίας της έλλειψης του φωνήματος /p/ στην πρότυπη αραβική. Οι γηγενείς ομιλητές την αποκαλούν τυπικά 'Φαρσί'. Ωστόσο, η γλώσσα είναι ιστορικά γνωστή ως Περσική. Μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979 πολλοί Ιρανοί μεταναστεύοντας στη Δύση συνέχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο Φαρσί για τη γλώσσα τους σε σημείο που ο όρος έγινε κοινός τόπος σε αγγλόφωνες χώρες.

Η Ακαδημία της Περσικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας ανήγγειλε επισήμως ότι ο όρος "Περσική" είναι ο πλέον κατάλληλος, καθώς έχει την μεγαλύτερη παράδοση στις δυτικές γλώσσες ως ένδειξη πολιτισμικής και εθνικής συνέχειας. Από την άλλη, απαντάται συχνά στην γλωσσολογία ο όρος "Φαρσί" τόσο από Ιρανούς όσο και αλλοεθνείς συγγραφείς. Η διεθνής προτυποποίηση ISO 639-1 χρησιμοποιεί τον κωδικό "fa", που βασίζεται σε τοπικές ονοματολογίες. Ο ISO 639-3 χρησιμοποιεί το "Περσική" (κωδικός "fas") για την ("μακρογλώσσα") που ομιλείται στο Ιράν και το Αφγανιστάν, αλλά "Ανατολική Φαρσί" και "Δυτική Φαρσί" για δύο από τις υποδιαιρέσεις τους (σχεδόν συμπίπτουν με τα ιδιώματα που χρησιμοποιούνται στο Αφγανιστάν και το Ιράν αντίστοιχα). Το Ethnologue, με τη σειρά του, περιλαμβάνει τα "Ανατολικά Φαρσί" και "Δυτικά Φαρσί" ως δύο διακριτές καταχωρήσεις και καταλογογραφεί αντίστοιχα το "Περσική" και "Παρσί" ως εναλλακτικές ονομασίες, εκτός του "Ιρανί" για τη δυτική και "Νταρί" για την ανατολική μορφή αντίστοιχα. Παρόμοια ορολογία, αλλά με πολύ περισσότερες υποδιαιρέσεις υιοθετήθηκε από τον "Κατάλογο του Γλωσσολόγου", όπου η "Περσική" εμφανίζεται ως υποομάδα των "Νοτιοδυτικών Ιρανικών γλωσσών". Επί του παρόντος στα ΜΜΕ που διαθέτουν υπηρεσίες στην Περσική γλώσσα (π.χ. VOA, BBC, DW, RFE/RL, κ.λπ.) χρησιμοποιείται το "Περσική" αντί του "Φαρσί". Τον ίδιο όρο χρησιμοποιεί η Αμερικανική Ένωση Διδασκάλων της Περσικής, το Κέντρο Προώθησης της Περσικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας και πολλοί λόγιοι που ασχολούνται με τη συγκεκριμένη γλώσσα.

Διάλεκτοι και συγγενείς γλώσσες 
Η επικοινωνία και η αλληλοκατανόηση είναι γενικά δυνατή ανάμεσα στους Ιρανούς, τους Τατζίκους και τους Περσόφωνους Αφγανούς. Σε τοπικό επίπεδο ωστόσο:
Νταρί είναι η τοπική ονομασία για την ανατολική διάλεκτο της Περσικής, μία από τις δύο επίσημες γλώσσες του Αφγανιστάν, στις οποίες περιλαμβάνονται η Χαζαρική γλώσσα — ομιλείται από τους Χαζάρους του κεντρικού Αφγανιστάν. Στην 'Νταρί' η προφορά διαφέρει από εκείνη της σύγχρονης περσικής γλώσσας. Στο Ιράν απαντώνται 'Νταρί' σε σχόλια ή λογοτεχνικά κείμενα.
 Η Τατζικική θα μπορούσε να θεωρηθεί ανατολική διάλεκτος της Περσικής, αλλά αντίθετα από την Ιρανική ή Αφγανική Περσική, γράφεται με Κυριλλικό αλφάβητο.

Το Ethnologue χρησιμοποιεί διαφορετική ταξινόμηση για τις διαλέκτους της περσικής γλώσσας. Σύμφωνα με αυτή την πηγή, στις διαλέκτους αυτής της γλώσσας περιλαμβάνονται οι παρακάτω:
 Δυτική Περσική (Ιράν)
 Ανατολική Περσική (Αφγανιστάν)
 Τατζικική (Τατζικιστάν)
 Χαζαρική (Αφγανιστάν)
 Αϊμάκ (Αφγανιστάν)
 Μπουχαρική (Ισραήλ, Ουζμπεκιστάν)
 Ντεβάρι (Πακιστάν)
 Νταργουαζί (Αφγανιστάν)
 Ντζιντί (Ισραήλ)
 Παχλαβί (Αφγανιστάν)

Οι γλώσσες που ακολουθούν είναι ορισμένες από τις αλληλοσυνδεόμενες γλώσσες των διάφορων ιρανικών λαών στο σύγχρονο Ιράν:
 Μαζανταρανί, ομιλείται στο βόρειο Ιράν, κυρίως στην επαρχία Μαζανταράν.
 Γκιλέκι (ή Γκιλάκι), ομιλείται στην επαρχία του Γκιλάν.
 Ταλύς (ή Ταλίσι), ομιλείται στο βόρειο Ιράν και νότια τμήματα της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν.
 Λούρι (ή Λόρι), ομιλείται κυρίως στις νοτιοδυτικές ιρανικές επαρχίες Λορεστάν και Χουζεστάν.
 Τατ (επίσης Τατί ή Εστεχαρντί), ομιλείται σε τμήματα των ιρανικών επαρχιών του ανατολικού Αζερμπαϊτζάν, την επαρχία Ζανγιάν και την επαρχία Καζβίν.
 Νταρί (ζωροαστρική) ή Γκάμπρι, ομιλείται κυρίως στο Γυάζντ και το Κερμάν από τους Ζωροάστρες του Ιράν. Ενίοτε απόκαλείται και Γιαζντί.

Ορθογραφία 

Η μεγάλη πλειονότητα των σύγχρονων ιρανικών κειμένων είναι γραμμένη σε μια μορφή του αραβικού αλφαβήτου. Στη σύγχρονη εποχή το λατινικό αλφάβητο χρησιμοποιήθηκε κυρίως για τεχνολογικούς ή λόγους διεθνοποίησης. Η Τατζικική, που θεωρείται από πολλούς γλωσσολόγους ως περσική διάλεκτος επηρεασμένη από τη Ρωσική, γράφεται με Κυριλλικό αλφάβητο στο Τατζικιστάν.

Περσικό αλφάβητο 

Η σύγχρονη περσική γλώσσα γράφεται με μια τροποποιημένη εκδοχή του αραβικού αλφάβητου, με διαφορετική προφορά των γραμμάτων.

Υιοθέτηση της γραφής 
Με την μεταστροφή της Περσίας στο Ισλάμ, χρειάστηκαν περίπου 150 χρόνια για να υιοθετήσουν οι Πέρσες το αραβικό αλφάβητο έναντι των αρχαιότερων χρησιμοποιούμενων. Προγενέστερα χρησιμοποιούντο δύο διαφορετικά αλφάβητα η Παχλαβί γραφή (Μέση Περσική, τροποποιημένη εκδοχή του αραμαϊκού αλφάβητου, και το γηγενές Ιρανικό αλφάβητο (Ντινταπιράκ>Ντιν Νταμπίρε (κυριολεκτικά: θρησκευτική γραφή).

Προσθήκες
Εξαιτίας του γεγονότος ότι υπάρχουν φθόγγοι που δεν υφίστανται στην Αραβική λόγω διαφορετικών γλωσσικών οικογενειών, στην περσική εκδοχή του έχουν προστεθεί τέσσερα γράμματα. Ορισμένοι αποκαλούν το τροποποιημένο αλφάβητο Περσοαραβικό. Τα τέσσερα επιπρόσθετα γράμματα είναι:

Διαφοροποιήσεις 
Πολλές περσικές λέξεις με αραβική ρίζα προφέρονται διαφορετικά από την αρχική αραβική λέξη. Το Άλεφ με κάτω χάμζα ( إ ) αλλάζει πάντα σε άλεφ ( ا ). Το τεχ μαρμπούτα ( ة ) συνήθως, αλλά όχι πάντα, αλλάζει σε τεχ ( ت ) ή χεχ ( ه ), ενώ λέξεις που χρησιμοποιούν διαφορετικά χάμζα συλλαβίζονται με ένα άλλο είδος χάμζα (έτσι το مسؤول γίνεται مسئول).

Τα διαφορετικά ως προς το σχήμα γράμματα είναι:

Τα διακριτικά σημεία που χρησιμοποιούνται στην αραβική γραφή, χαρακάτ, χρησιμοποιούνται και στην Περσική, αν και ορισμένα από αυτά έχουν διαφορετική προφορά. Για παράδειγμα το αραβικό Ντάμμα προφέρεται /u/, ενώ το περσικό προφέρεται /o/.

Η περσική εκδοχή, επίσης, προσθέτει ένα ψευδοδιάστημα στην αραβική γραφή, που ονομάζεται Zero-width non-joiner (ZWNJ) στην προτυποποίηση Unicode. Λειτουργεί ως διάστημα που ξεχωρίζει δύο συνδεόμενα γράμματα, αλλά δεν έχει οπτικό εύρος.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 AriaDic Farsi / Αγγλικό λεξικό με προφορά 
 New Persian Project: Persian
 UCLA Language Materials Project: Persian
 FarsiNet - Πληροφορίες για την προέλευση της Φαρσί γλώσσας, της Περσικής κ.λπ
 Περσο-αγγλικό και Αγγλο-περσικό Λεξικό
 Easypersian.com
 Ένωση Περσών Γλωσσολόγων 

Κλασικές γλώσσες
 
Γλώσσες του Αζερμπαϊτζάν
Γλώσσες του Αφγανιστάν
Γλώσσες του Ιράκ
Γλώσσες του Ιράν
Γλώσσες του Μπαχρέιν
Γλώσσες του Ουζμπεκιστάν
Γλώσσες της Ρωσίας
Γλώσσες του Τατζικιστάν
Γλώσσες της Τουρκίας
Ιρανικές γλώσσες