Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος

Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος (, , , επονομαζόμενος και «τουρκικός πόλεμος») ονομάζεται ο πόλεμος που ξέσπασε στα Βαλκάνια μεταξύ των συνασπισμένων χωρών της Ελλάδας, της Βουλγαρίας, της Σερβίας και του Μαυροβουνίου, εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ο πόλεμος διήρκεσε από τον Οκτώβριο του 1912 έως τον Μάιο του 1913.

Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος έληξε με την υπογραφή της Συνθήκης Λονδίνου (1913) που συνομολογήθηκε μεταξύ των νικητών συμμάχων, (Ελλάδας-Βουλγαρίας, Μαυροβουνίου και Σερβίας) αφενός και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αφετέρου.

Αποτελέσματα του πολέμου ήταν η ήττα και εκδίωξη των Οθωμανών από όλη σχεδόν τη Βαλκανική χερσόνησο, αφού η συμμαχία των βαλκανικών κρατών της απέσπασε το Κοσσυφοπέδιο, τη Μακεδονία και το μεγαλύτερο μέρος της Θράκης.

Τα αίτια του πολέμου
Μέσα σε ένα περιβάλλον προϊούσας διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, - ένα περιβάλλον που το ενίσχυαν ο εθνικισμός και ο ανταγωνισμός μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, (η διείσδυση της Γερμανικής Αυτοκρατορίας προς την Οθωμανική, έστρεψε το ενδιαφέρον και των άλλων δυνάμεων σε αυτό το σημείο της Ευρώπης) - τα βαλκανικά κράτη, θεώρησαν πως είχε έρθει η ώρα, να διώξουν τους Οθωμανούς από τη περιοχή εντελώς, και να καρπωθούν τα ίδια τα εδάφη που θα παραχωρούνταν.

Ήδη από το 1861 η Σερβική διπλωματία είχε κινηθεί προς την κατεύθυνση δημιουργίας μιας συμμαχίας κατ' αρχήν μεταξύ των ομόθρησκων Ελλήνων και ύστερα και με τα υπόλοιπα κράτη, σαν τον μοναδικό τρόπο εκδίωξης των Οθωμανών.

Η Επανάσταση των Νεότουρκων το 1908 αντί να καλυτερεύσει, χειροτέρευσε τα πράγματα για τους μη Τούρκους υπηκόους της Αυτοκρατορίας αφού άρχισε συστηματική προσπάθεια εκτουρκισμού των χριστιανικών πληθυσμών της Βαλκανικής, πράγμα που γιγάντωσε τη δυσφορία των πληθυσμών αυτών.Προμήνυμα της σύγκρουσης που θα επακολουθούσε ήταν η εξέγερση των Αλβανών υπηκόων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας (παραδοσιακά αφοσιωμένοι στο Οθωμανικό καθεστώς)  το 1910, με σκοπό την δημιουργία ανεξάρτητου κράτους.

Στις 29 Φεβρουαρίου/3 Μαρτίου του 1912 στη Σόφια, υπογράφηκε η πρώτη συνθήκη φιλίας και συμμαχίας μεταξύ Σερβίας και Βουλγαρίας, η οποία προέβλεπε την αμοιβαία στρατιωτική συνδρομή για την εξασφάλιση της πολιτικής ανεξαρτησίας και εδαφικής ακεραιότητας των δύο χωρών, την δυνατότητα ένοπλου αγώνα εναντίον των Οθωμανών αλλά και τη διανομή των εδαφών που θα απελευθερώνονταν. Τις επόμενες μέρες υπεγράφησαν οι επιμέρους στρατιωτικές συνθήκες.

Στις 16/29 Μαΐου του 1912 υπογράφηκε και πάλι στη Σόφια η συνθήκη μεταξύ Βουλγαρίας και Ελλάδας η οποία όμως λόγω των δεδηλωμένων Βουγλαρικών διεκδικήσεων στα εδάφη της Μακεδονίας και της Θράκης, δεν γινόταν μνεία για την απόδοση των εδαφών που θα απελευθερώνονταν. Η συνθήκη είχε τριετή διάρκεια, και προέβλεπε τη στρατιωτική συνδρομή της μιας χώρας υπέρ της άλλης σε περίπτωση πολέμου με την Τουρκία. Τέλη Σεπτεμβρίου του 1912 υπογράφηκε και το στρατιωτικό σκέλος της συνθήκης.

Τον Αύγουστο του ίδιου έτους, υπογράφηκε και η τρίτη συνθήκη μεταξύ Βουλγαρίας και Μαυροβουνίου, συνθήκη που αφορούσε τον διακανονισμό στρατιωτικών θεμάτων.

Η συμμαχία παίρνει μορφή τον Αύγουστο του 1912 με τη μυστική Συμφωνία των Χριστιανικών Κρατών της χερσονήσου του Αίμου.

Οι τέσσερις αυτές χριστιανικές χώρες άσκησαν διπλωματική πίεση στην Οθωμανική αυτοκρατορία για ευρείες μεταρρυθμίσεις και για την απόδοση της αυτονομίας σε όλες τις χριστιανικές περιοχές. Το τελεσίγραφο τους, το έστειλαν με τη μορφή της Διακοίνωσης των Τεσσάρων Χριστιανικών Κρατών τον Οκτώβριο του 1912. Η Υψηλή Πύλη, φυσικά το απέρριψε, και έτσι ξεκίνησε ο Α’ Βαλκανικός πόλεμος.

Στρατιωτικές επιχειρήσεις

Οθωμανική Αυτοκρατορία
 Ο στρατός ξηράς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εξοπλισμένος και εκπαιδευμένος από την τότε Γερμανική Αυτοκρατορία, συνίστατο από 350.000 πεζούς στρατιώτες, 6.000 ιππείς και 850 πυροβόλα, και μοιράστηκε σε δυο μεγάλες στρατιές: στην ευρύτερη περιοχή της Θράκης: Αδριανούπολη – Σαράντα Εκκλησιές – Μπαμπά Εσκή – Διδυμότειχο και στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας και κυρίως στη γραμμή Σκόπια - Βελεσσά.

Βαλκανικός Συνασπισμός

Το βασίλειο της Βουλγαρίας είχε τον μεγαλύτερο και καλύτερα εξοπλισμένο στρατό (τυφέκια Μάουζερ, πεδινά πυροβόλα Σνάιντερ του 1908, ορειβατικά και οβιδοβόλα 12 εκ.) από όλους τους συμμάχους. Διέθετε 300.000 πεζούς στρατιώτες, 5.000 ιππείς και 720 πυροβόλα και κινήθηκε στη βόρεια μεθόριο της Θράκης, στις κοιλάδες του ποταμού Έβρου, Τούντζα και Άρδα. Σύμφωνα με τα σχέδια των επιχειρήσεων, με την κήρυξη του πολέμου ο κύριος όγκος του βουλγαρικού στρατού κατευθύνθηκε νότια, προς τη Θράκη. Οι Σαράντα Εκκλησίες καταλήφθηκαν χωρίς ουσιαστική αντίσταση και αμέσως μετά τέθηκε σε πολιορκία η Αδριανούπολη. Η βουλγαρική επίθεση ανακόπηκε στη γραμμή Τσατάλτζας στις 4 Νοεμβρίου, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Κωνσταντινούπολη. Η Αδριανούπολη μετά από πολιορκία μηνών τελικά έπεσε στα χέρια των Βουλγάρων, στις 22 Φεβρουαρίου 1913. Επίσης καταλήφθηκε και η Ραιδεστός στις ακτές της Προποντίδας.

 Το Βασίλειο της Σερβίας, είχε έναν καλά οργανωμένο στρατό με δύναμη 220.000 πεζών στρατιωτών, 3.000 ιππέων και 500 πυροβόλων και με αρχιστράτηγο (τουλάχιστον τυπικά) τον βασιλιά Πέτρο. Η Σερβία θα επιτεθεί στις περιοχές των Σκοπίων και του Μοναστηρίου σε συνεργασία με τους Μαυροβούνιους, εναντίον του στρατού του Αλή Ράζα. Οι επιχειρήσεις τους συγκεντρώθηκαν πρωτίστως στην κοιλάδα του νότιου Μοράβα και δευτερευόντως στην περιοχή του Νόβι Πάζαρ. Ο Σερβικός Στρατός κατευθύνθηκε νότια και νοτιοανατολικά και κατέλαβε διαδοχικά τις πόλεις: Νόβι Παζάρ, Μητροβίτσα, Πρίστινα, Σκόπια, Μοναστήρι και περνώντας τον Αξιό, το Κρίβολακ, το Ιστίπ και τη Γευγελή. Προωθήθηκε και προς τα δυτικά, μέχρι την Αδριατική και κατέλαβε το Δυρράχιο και το βόρειο τμήμα της σημερινής Αλβανίας, σε συνεργασία και με το Μαυροβούνιο.

 Το Βασίλειο της Ελλάδας, με αναδιοργανωμένο και καλά εξοπλισμένο στρατό (τυφέκια Μάνλιχερ, πολυ­βόλα Σβάρτς Λόζε, πυροβόλα Σνάιντερ), είχε στη διάθεσή του 100.000 στρατιώτες, 1.000 ιππείς και 180 πυροβόλα για τον πόλεμο στην ξηρά. Οι Έλληνες πολέμησαν εναντίον των Οθωμανών κυρίως στις περιοχές της Ηπείρου και της Μακεδονίας, ενώ με τη ναυτική κυριαρχία τους στο Αιγαίο, βοήθησαν σημαντικά τον αγώνα όλων των συμμάχων.

 Το Μαυροβούνιο-το πρώτο από τα τέσσερα κράτη που κήρυξε τον πόλεμο, στις 25 Σεπτεμβρίου/8 Οκτωβρίου του 1912, διέθετε 35.000 στρατιώτες πεζικού και 130 πυροβόλα. Το Μαυροβούνιο θα εξαντλήσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του, στην πολιορκία της πόλης Σκόδρα στη σημερινή Αλβανία και σε δευτερεύουσας σημασίας συμπλοκές στην περιοχή του Νόβι Πάζαρ της σημερινής Σερβίας. Τη Σκόδρα κατάφεραν να την κατακτήσουν ύστερα από 7 μήνες πολιορκίας της, στις 13 Απριλίου του 1913. Η χαρά της νίκης όμως, κράτησε ελάχιστα, αφού τον Μάιο του 1913 αναγκάστηκαν να την παραδώσουν στο νεοσύστατο κράτος της Αλβανίας.

Μάχες

Μάχες Βουλγαρίας - Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Μάχες Σερβίας - Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Μάχες Ελλάδας - Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Οι ημερομηνίες των μαχών αναγράφονται σύμφωνα με Ιουλιανό ημερολόγιο που ίσχυε τότε

Μάχες Μαυροβουνίου - Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Διάσκεψη Ειρήνης, τερματισμός του πολέμου και άλυτα προβλήματα 

Οι προστριβές ανάμεσα στα μέλη του Βαλκανικού Συνασπισμού, σχετικά με την οριστική διανομή των εδαφών της ευρωπαϊκής Τουρκίας, εμφανίστηκαν με τη ραγδαία προέλαση των στρατευμάτων του Συνασπισμού προς τη Μακεδονία. Η Βουλγαρία, που είχε επικεντρώσει τις δυνάμεις της και προς τη Θράκη, διεκδικούσε και στη Μακεδονία εδάφη τα οποία είχε καταλάβει ήδη ο ελληνικός στρατός και, σύμφωνα με βουλγαροσερβική συνθήκη, εδάφη που είχαν περιέλθει στην κατοχή της Σερβίας. 

Η Ελλάδα, δεν δεσμευόταν με κάποια συνθήκη διανομής εδαφών. Η Σερβία, διεκδικούσε όχι μόνο τα εδάφη της Μακεδονίας που είχε στην κατοχή της, αλλά και την έξοδό της προς την Αδριατική, η οποία απειλούνταν από τη δημιουργία αλβανικού κράτους. Πριν ακόμη ολοκληρωθούν οι συγκρούσεις του Α' Βαλκανικού Πολέμου, είχε αρχίσει η αντιπαράθεση για την οριστική διανομή των νεοαποκτηθέντων εδαφών.

Από την έναρξη των συγκρούσεων οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν προσπαθήσει να ελέγξουν την κατάσταση: εν μέρει για να εξασφαλίσουν η καθεμιά τα δικά της ζωτικά συμφέροντα στην περιοχή και εν μέρει για να αποφύγουν να μετατραπεί η κρίση σε γενικευμένο ευρωπαϊκό πόλεμο. Σε αυτά τα πλαίσια ο υπουργός εξωτερικών της Αγγλίας Σερ Εδουάρδος Γκρέυ, άρχισε εντατικές διαπραγματεύσεις προς αυτές τις κατευθύνσεις. 

Οι Μεγάλες δυνάμεις δέχτηκαν την πρόταση του Γκρέυ να συγκληθεί διάσκεψη των πρεσβευτών τους στο Λονδίνο υπό την προεδρία του. Ταυτόχρονα, κάλεσε και τους εμπόλεμους σε διάσκεψη ειρήνης.
Για τα εμπόλεμα κράτη η ειρηνευτική διάσκεψη ήταν ευκαιρία όχι μόνο να υπογράψουν τη συνθήκη ειρήνης που θα διαμόρφωνε το μεταπολεμικό εδαφικό καθεστώς στα Βαλκάνια, αλλά και να λύσουν τις ενδοσυμμαχικές διαφορές και να εξασφαλίσουν την επιρροή των Μεγάλων Δυνάμεων για τα γενικότερα συμφέροντά τους. Παρά τις διαφωνίες τους, στα θέματα διανομής των νεοαπεκτειθέντων εδαφών, οι βαλκανικοί σύμμαχοι παρέταξαν ενιαίο μέτωπο απέναντι στην Υψηλή Πύλη, η οποία αρνιόταν να αποδεχτεί ως τετελεσμένο γεγονός την απώλεια των ευρωπαϊκών της εδαφών και εφάρμοσε τακτική κωλυσιεργίας. Μετά όμως τις διαδοχικές ήττες στα πεδία των μαχών και όταν πια διαφαινόταν το μη αναστρέψιμο των συγκρούσεων (ιδιαίτερα μετά τη ναυμαχία της Λήμνου), η τουρκική κυβέρνηση του Κιαμήλ Πασά φάνηκε διατεθειμένη να αποδεχτεί το τελεσίγραφο των Μεγάλων Δυνάμεων και να υπογράψει συνθήκη ειρήνης. Αλλά στις 10 Ιανουαρίου εκδηλώθηκε στρατιωτικό κίνημα υπό τον Εμβέρ Πασά που ανέτρεψε την προηγούμενη μετριοπαθή κυβέρνηση και η νέα εθνικιστική κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης απέρριψε το τελεσίγραφο.

Ωστόσο στις 29 Ιανουαρίου, η νέα κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης ζήτησε εκ νέου τη μεσολάβηση των Μεγάλων Δυνάμεων. Αυτές απαίτησαν από τους εμπόλεμους να αποδεχτούν την άνευ όρων μεσολάβησή τους για τη σύνταξη του κειμένου της συνθήκης ειρήνης. Η Τουρκία φυσικά δέχτηκε αμέσως, διότι η κατάσταση είχε επιδεινωθεί γι’ αυτήν σε όλα τα μέτωπα. Οι Μεγ. Δυνάμεις δεν έσπευσαν να αναγνωρίσουν το γεγονός της κατάληψης της Θεσσαλονίκης από τον ελληνικό στρατό, για λόγους που σχετίζονται με τα δικά τους συμφέροντα. Το ίδιο έκανε και μερίδα των Εβραίων της πόλης οι οποίοι οραματίζονταν μια αυτόνομη Θεσσαλονίκη υπό ισραηλιτική διοίκηση. Οι Γερμανοί και οι Αυστριακοί ήταν υπέρ της διεθνοποίησης της πόλης.

Συνθήκη του Λονδίνου 

Ο Α' Βαλκανικός Πόλεμος τελείωσε επίσημα με τη συνθήκη του Λονδίνου (1913) η οποία περιλάμβανε τα εξής κύρια σημεία:

 παραχώρηση στις χώρες του Βαλκανικού Συνασπισμού όλων των εδαφών δυτικά της Γραμμής Αίνου-Μηδείας
 τη ρύθμιση του καθεστώτος της Αλβανίας από τις Μεγάλες Δυνάμεις, σε επόμενη διάσκεψη
 την παραχώρηση της Κρήτης στους Συμμάχους
 τη ρύθμιση της τύχης των νησιών του Αιγαίου και της χερσονήσου του Άθω από τις Μεγάλες Δυνάμεις (επίσης σε μελλοντική διάσκεψη).

Η συνθήκη ειρήνης υπογράφτηκε στο Λονδίνο στις 17 (30) Μαϊου 1913. Δύο μέρες αργότερα υπογράφτηκε στη Θεσσαλονίκη η ελληνοσερβική συνθήκη συμμαχίας και συνεργασίας. 

Η διάσκεψη ειρήνης τελικά δημιούργησε λόγους για νέες προστριβές μεταξύ των βαλκανικών συμμάχων: η δημιουργία αλβανικού κράτους, που θα στερούσε την έξοδο προς στην Αδριατική στη Σερβία, την ανάγκασε να γίνει πιο αδιάλλακτη στις σχέσεις της με τη Βουλγαρία και να αθετήσει τις υποσχέσεις για παραχώρηση εδαφών (ως αποζημίωση) που είχε οριστεί εξαρχής με διακρατική συμφωνία. Ένας άλλος παράγοντας προστριβών ήταν και η έλλειψη ελληνοβουλγαρικής συμφωνίας για τη διανομή των νέων εδαφών, καθώς και οι «φιλομακεδονικοί» κύκλοι στη Βουλγαρία, που απαιτούσαν άμεση βουλγαρική προσάρτηση της Θεσσαλονίκης.

Ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος ήταν προ των πυλών.

Παραπομπές

Δείτε επίσης 
 Βαλκανικοί Πόλεμοι
 Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος

 
1912 στη στρατιωτική ιστορία
Νεότερη ιστορία της Βουλγαρίας
Νεότερη ιστορία της Σερβίας
Ιστορία του Μαυροβουνίου
Στρατιωτική ιστορία της Ευρώπης

nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog