Υπνερωτομαχία Πολύφιλου

Η Υπνερωτομαχία Πολυφίλου (Λατινικά: Hypnerotomachia Poliphili), ο τίτλος του οποίου εναλλακτικά μπορεί να μεταφραστεί ελεύθερα ως «Ο αγώνας του Πολύφιλου για τον έρωτα μέσα σε ένα όνειρο» (βάσει της αγγλικής μετάφρασης Poliphilo's Strife of Love in a Dream), δημοσιεύθηκε στη Βενετία το 1499 από το φημισμένο εκδότη της εποχής Άλδο Μανούτιο και είναι ένα από τα πιο διάσημα αρχέτυπα (incunabula) της πρώιμης τυπογραφίας.  

Ο τίτλος είναι δημοφιλής μεταξύ των βιβλιόφιλων για τον υψηλής αισθητικής σχεδιασμό και στοιχειοθέτησή του και μεταξύ των ιστορικών της τέχνης για τις όμορφες και μυστηριώδεις ξυλογραφίες του. Μέσα στις 467 σελίδες των 40 κεφαλαίων του (μαζί με τα δύο παραρτήματα), βρίθει από ερωτικές παγανιστικές περιγραφές και ονειρικά περιβάλλοντα γεμάτα μυθολογικά όντα και αλληγορίες, καθώς και παραπομπές στην κλασική αρχαιότητα και αρχαίους πολιτισμούς, με αρκετές από τις ξυλογραφίες να περιέχουν λέξεις σε λατινικά, αρχαία ελληνικά, αραμαϊκά, αραβικά, εβραϊκά και αιγυπτιακά ιερογλυφικά.

Γλώσσα και κείμενο

Η ιδιάζουσα γλώσσα (εκλατινισμένη Ιταλική) και το ερμητικού χαρακτήρα κείμενό του παρέχει στους μελετητές του έργου γρίφους με πολλές πιθανές ερμηνείες. Ο συγγραφέας του βιβλίου τείνει να χρησιμοποιεί γλαφυρές και πολύχρωμες περιγραφές για κάθε πρόσωπο και τοποθεσία στο όνειρο του Πολύφιλου, με αποτέλεσμα η κατανόηση του κειμένου να παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες και η πρώτη ολοκληρωμένη μετάφραση στα Αγγλικά να έχει ολοκληρωθεί το 1999, μισή χιλιετία αργότερα από την αρχική έκδοση του βιβλίου. 

Ο αρχικός τίτλος του έργου είναι:
HYPNEROTOMACHIA POLIPHILI, VBI HV
MANA OMNIA NON NISISOMNIVM
ESSE DOCET. ATQVE OBITER
PLVRIMA SCITV SANE
QVAM DIGNA COM
MEMORAT.
* * *
* *
*

που στα Ελληνικά μεταφράζεται ελεύθερα ως:
ΥΠΝΕΡΩΤΟΜΑΧΙΑ ΠΟΛΥΦΙΛΟΥ, ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΦΑΝΕΡΩΝΕΤΑΙ
ΠΩΣ ΟΛΕΣ ΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑ ΟΝΕΙΡΑ, ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ
ΑΛΛΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΑΞΙΑ
ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ
ΜΝΗΜΗΣ.
* * *
* *
*

Συνοπτική περιγραφή της ιστορίας

Η Υπνερωτομαχία χωρίζεται σε δύο βιβλία. Το Πρώτο Βιβλίο ξεκινά με τον Πολύφιλο και την ανήσυχη νύχτα που περνά εξαιτίας της απόρριψης του από την αγαπημένη του Πόλια (με πιθανή ετυμολογία "Πολύ ή πολλά πράγματα"). Όταν τελικά αποκοιμιέται, ονειρεύεται ότι βρίσκεται σε ένα λιβάδι και αρχίζει να περιπλανιέται. Χωρίς να το καταλάβει, χάνεται μέσα σε ένα σκοτεινό δάσος και τρομοκρατείται. Τελικά, εξουθενωμένος και διψασμένος, κατορθώνει να βγει από το φυσικό αυτό λαβύρινθο και βρίσκει ένα ποτάμι, αλλά πριν προλάβει να πιει απ'το νερό του μια απόκοσμη μουσική τον παρασέρνει και μεταφέρεται ως δια μαγείας σε ένα ήσυχο τοπίο, όπου δεσπόζει μια οξιά, κάτω από την οποία, ξεχνώντας για λίγο τη δίψα του, κοιμάται και βλέπει ένα δεύτερο όνειρο. Σ' αυτό το δεύτερο ονειρικό επίπεδο, βρίσκει τον εαυτό του σε μια όαση με φοινικιές. Πριν καλά-καλά συνειδητοποιήσει πού βρίσκεται, όμως, εμφανίζεται ένας λύκος και τρέπεται σε φυγή, με αποτέλεσμα να εισέλθει σε μια εγκαταλελειμμένη αρχαία πόλη.  

Η ερειπωμένη πόλη κινεί την περιέργεια του Πολύφιλου, ο οποίος μας περιγράφει όλα τα φανταστικά της μνημεία λεπτομερώς: μια τεράστια πυραμίδα, δύο κολοσσοί, ένας ελέφαντας που κουβαλά έναν οβελίσκο και άλλα πολλά αγάλματα. Ενώ θαυμάζει τη μαεστρία της κατασκευής της πύλης της πυραμίδας, του επιτίθεται ένας δράκος, αναγκάζοντάς τον να μπει μέσα στην πύλη και κατά συνέπεια στον σκοτεινό λαβύρινθο στη βάση της πυραμίδας.  

Παλεύοντας με τις σκέψεις του βρίσκει τη δύναμη να αντεπεξέλθει και σε αυτή τη δοκιμασία και καταφέρνει τελικά να βρει την έξοδο από το λαβύρινθο. Έτσι, μπαίνει σε έναν νέο ονειρικό χώρο, στο βασίλειο της Ελευθερυλίδας. Εκεί, τον ανακαλύπτουν αρχικά πέντε νύμφες που αντιπροσωπεύουν τις πέντε αισθήσεις και τον καθοδηγούν για να συναντήσει τη βασίλισσά τους, η οποία του υποδεικνύει ποιο πρέπει να είναι το επόμενό του βήμα προς αναζήτηση της αγαπημένης του Πόλιας. Κατόπιν με τη συνοδεία δύο νυμφών, της Λογικής και της Επιθυμίας, οδηγείται προ τριών πυλών. Επιλέγει να διαβεί τη μεσαία από αυτές, αυτή της Ερωτοτρόφου, όπου και ανακαλύπτει την αγαπημένη του.  

Η Πόλια, αξίζει να σημειωθεί, δεν του αποκαλύπτεται αμέσως. Αφού τον καθοδηγεί στον νέο ονειρικό χώρο και του επεξηγεί μια σειρά από τελετουργικά - πέντε μεγαλοπρεπείς θριάμβους αφιερωμένες στην παντοδυναμία του Έρωτα και μια θυσία στον Πρίαπο - τον παίρνει στο Ναό της Αφροδίτης Φυσιζώης. Εκεί γίνεται η αναγνώριση των εραστών, έπειτα από ένα πολύπλοκο τελετουργικό που παραπέμπει στο μυστήριο της βάπτισης και στην αναστάσιμη λειτουργία του Πάσχα. Μετά το ναό, πάνε σε ένα λιμάνι που γειτνιάζει με το Πολυάνδριον, το νεκροταφείο των χαμένων εραστών, το οποίο ο Πολύφιλος εξερευνά. Όταν επιστρέφει στην Πόλια, μεταφέρονται με πλεούμενο σε μια ουτοπική εκδοχή του νησιού των Κυθήρων με τον Έρωτα να είναι ο βαρκάρης, όπου και συναντούν άλλη μία θριαμβευτική παρέλαση αφιερωμένη στη γαμήλια τους ένωση, η οποία και πραγματοποιείται στο κέντρο του νησιού εν παρουσία της θεάς Αφροδίτης και του θεού Έρωτα. Μετά την ένωσή τους, καταλήγουν στον κήπο του Άδωνη και συμμετέχουν στα Αδώνια, το ετήσιο μνημόσυνο του αδικοχαμένου εραστή της Αφροδίτης. Εκεί οι νύμφες που τους συνοδεύουν ζητούνε από την Πόλια να τους πει τη δική της ιστορία. Έτσι, αναδύεται εμβόλιμα μια δεύτερη ιστορία που αποτελεί το περιεχόμενου του Δεύτερου Βιβλίου της Υπνερωτομάχια. Η ιστορία της Πόλιας μεταφέρει τους αναγνώστες σε ένα ψευδοϊστορικό Τρεβίζο κατά τα χρόνια 1462-1463 και αφηγείται μια πολύ διαφορετική ιστορία της αγάπης τους. Σε αυτή την εναλλακτική ιστορία, η Πόλια ως πιστή ακόλουθος της θεάς Αρτέμιδας αρχικά απορρίπτει τον Πολύφιλο, ο οποίος κατά συνέπεια "πεθαίνει" μπροστά στα μάτια της. Ως αποτέλεσμα, ο θεός Έρωτας της στέλνει τρομαχτικά οράματα και εφιάλτες για να την πείσει να αλλάξει γνώμη - όπως αποκαλύπτεται αργότερα αυτά τα οράματα στάλθηκαν ως αποτέλεσμα του αιτήματος του Πολύφιλου προς τους θεούς του Έρωτος σε μια υπερβατική εμπειρία που είχε, όταν ήταν "πεθαμένος". Τελικά, η Πόλια τρομαγμένη από τις συνέπειες της απειθαρχίας της προς τον Έρωτα και ακολουθώντας τις συμβουλές της παραμάνας της, αλλάζει στάση. Ερωτευμένη πλέον με τον Πολύφιλο, επιστρέφει στο άψυχο σώμα του, αγκαλιάζοντας και φιλώντας τον. Τότε, ως εκ θαύματος, ο Πολύφιλος επιστρέφει στη ζωή. Αφού εκδιώκονται από το ναό της Αρτέμιδος για την απρεπή τους συμπεριφορά, το ζευγάρι πάει στο ναό της Αφροδίτης για να ευλογήσει τον έρωτά τους και οι εραστές να είναι επιτέλους μαζί. Με αυτό το αίσιο τέλος καταλήγει η ιστορία της Πόλιας και επιστρέφουμε στον κήπο του Άδωνη. Καθώς ο Πολύφιλος είναι έτοιμος να πάρει την Πόλια στην αγκαλιά του, όμως, η Πόλια εξαφανίζεται μέσα σε ένα σύννεφο και ο Πολύφιλος ξυπνάει μόνος του και πάλι και συνειδητοποιώντας ότι όλα ήταν μάταια.

Συγγραφέας του έργου

Δεν αναφέρεται συγγραφέας στο βιβλίο, αλλά βάσει μιας ακροστοιχίδας που σχηματίζεται από το πρώτο γράμμα κάθε κεφαλαίου στην αρχική ιταλική έκδοση, εμφανίζεται η φράση POLIAM FRATER FRANCISCVS COLVMNA PERAMAVIT, που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει Ο αδελφός Φραντσέσκο Κολόννα αγαπούσε βαθιά την Πόλια. Έτσι εικάζεται ότι ο πιθανός συγγραφέας του βιβλίου ήταν ο Φραντσέσκο Κολόννα, ένας Δομινικανός μοναχός που έζησε τον 15ο και 16ο αιώνα .

Παρόλα αυτά, κατά καιρούς η συγγραφή του βιβλίου έχει αποδοθεί από διάφορους λογίους στον Λέον Μπαττίστα Αλμπέρτι, στο Niccolo Lellio Cosmico και νωρίτερα στον Λορέντζο των Μεδίκων (Lorenzo de' Medici), τον ίδιο τον Άλδο Μανούτιο, ο οποίος ήταν ο τυπογράφος του βιβλίου, ή και σε κάποιον άλλο εύπορο Ρωμαίο αξιωματούχο της εποχής.

Ο σχεδιαστής των ξυλογραφιών είναι ακόμα λιγότερο βέβαιος, αν και οι σύγχρονες εκτιμήσεις τείνουν να απονέμουν το έργο στον Μπενεντέττο Μπορντόνε.

Επιρροή στην Αρχιτεκτονική
Η αρχιτεκτονική των κτηρίων εμπνέεται από στοιχεία της κλασσικής αρχαιότητας, ενώ οι ξυλογραφίες είναι πρωτογενής πηγή για τις αναγεννησιακές απόψεις σχετικά με τα κτήρια και την παραγωγή συμβολικού τοπίου μέσω των κήπων.

Προσέλκυσε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον αρχιτεκτόνων που μελέτησαν τη φανταστική αρχιτεκτονική του βασισμένη στη μελέτη αρχαίων μνημείων. Το έργο μελετάται ήδη από τον 17ο αιώνα.

Επιρροή στην Ψυχολογία
Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ το μελέτησε ως αλχημική πραγματεία υπό την οπτική γωνία της αναλυτικής ψυχολογίας. 

Η Λίντα Φιρτζ-Νταβίντ (Linda Fierz-David) και η Μαίρη Χόττινγκερ (Mary Hottinger) στο βιβλίο τους με τίτλο The Dream of Poliphilo ανακαλύπτουν στη μακροσκελή και μάλλον παράξενη ονειρική αφήγηση της αναζήτησης του Πολύφιλου την ένωσή του με την αγαπημένη του Πόλια. 

Παρόμοια με το πρώιμο μεσαιωνικό αφήγημα «Το ειδύλιο του Ρόδου», αλλά πολύ εκτενέστερη η Υπνερωτομαχία γίνεται κατανοητή ως μυστική αλληγορία, ένας συνδυασμός ψυχολογίας και αλχημείας. Ο αφηγητής παρουσιάζεται να αναζητά την άνιμά του μέσω μιας σειράς αποκαλύψεων και μυήσεων που καθορίζονται διαρκώς από την τοπογραφία του περιβάλλοντος χώρου.

Σημειώσεις - παραπομπές

Χρονολογική λίστα εκδόσεων 1499-2006 
1499: Hypnerotomachia Poliphili ubi humana omnia nisi somnium esse docet, Venezia: Aldus. 
1545: La Hypnerotomachia di Poliphilo. Cioè Pugna d'Amore in Sogno. Dov' Egli Mostra che  Tutte le Cose Humane Non Sono Altro che Sogno, Venezia: Figliuoli di Aldo. 
1546: Hypnerotomachie, ou discours du songe de Poliphile, deduisant comme Amour le combat a l'occasion de Polia (Jean Martin et alt.), Paris: par Jacques Kerver. Επανέκδοση: 1553/4 and 1561. 
1592: Hypnerotomachia. The Strife of Loue in a Dreame (Richard Dallington), London: John Charlewood for Simon Waterson and William Holme. Επανέκδοση: 1890 (Andrew Lang). 
1600: Le tableau des riches inventions couverts du voile des feintes amoureuses, qui sont  representées dans le Songe de Poliphile desvoilées des ombres du Songe & subtilement  exposées (Béroalde de Verville), Paris: Matthieu  Guillemot. Επανέκδοση 1657 
1772: Les amours de Polia, ou, Le songe de Poliphile, Paris: Chez Antoine Pallandre. [Υπάρχει ένα αντίτυπο στην Βιβλιοθήκη Cicognara του Βατικανού]. 
1804: Songe de Poliphile (J.G. Legrand), 2 τόμοι, Paris: P. Didot l'Ainé. Επανέκδοση: Parma: Bodoni, 1811
1880-1883: Le Songe de Poliphile, ou Hypnerotomachie de frère Francesco Colonna (Claudius Popelin), 2 τόμοι, Paris: Isidore Liseux. 
1964: Hypnerotomachia Poliphili (Giovanni Pozzi and Lucia  A. Ciapponi), 2 τόμοι, Padua: Editrice Antenore. Επανέκδοση: 1980. 
1986: The Dream of Poliphilus (Adam McLean), Grand Rapids, MI: Phanes Press.
1994: Le Songe de Poliphile, translated by Jean Martin (Paris: Kerver, 1546). (Gilles Polizzi), Paris:  Imprimerie Nationale.
1998: Hypnerotomachia Poliphili (Marco  Ariani and Mino Gabriele), 2 τόμοι, Milano: Adelphi Edizioni.
1999: Hypnerotomachia Poliphili: The Strife for Love in a Dream (Joscelyn Godwin), New York and London: Thames &  Hudson. Επανέκδοση 2005 
1999: Sueño de Polifilo (Pilar Pedraza), Barcelona: El Acantilado. 
2006: De Droom van Poliphilus: Hypnerotomachia Poliphili (Ike Cialona), Amsterdam: Athenaum – Polak & Van Gennep.
2014: Francesco Colonna: Hypnerotomachia Poliphili: Interlinearkommentarfassung (Theon Lykos) (Volume 1) (German Edition), (Thomas Reiser, Uta Schedler), Breirenbrunn.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Η αρχική έκδοση του 1499:
The Electronic Hypnerotomachia: ομοιοτυπία και συζήτηση, στο MIT Press.
rarebookroom.org: Υψηλής ανάλυσης αντίγραφο από τη Βιβλιοθήκη του Κονγκρέσου. 
Υψηλής ανάλυσης αντίγραφο - Herzog August Bibliothek.
Σε PDF, TXT (ZIP) και RTF (ZIP) format από το Liber Liber.
Ομοιοτυπία 13 σελίδων και πεντάλεπτη ανάγνωση από την αγγλική μτφρ. του Godwin, 1999. 

Η αγγλική έκδοση του 1592:
Hypnerotomachia, από το Project Gutenberg
The Strife of Love in a Dreame Σε PDF, DJVU και beta flip-book format. 

Συμφραζόμενα και ερμηνεία:
Άρθρο για το Βιβλίο του Μήνα από το πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, Τμήμα Ειδικών Συλλογών της Βιβλιοθήκης.

Αρχιτεκτονικές αναπλάσεις:
Περισσότερες από 50 έγχρωμες αναπλάσεις της αρχιτεκτονικής οκτώ μνημείων που περιγράφονται στο Hypnerotomachia Poliphili.
Ερευνητικό Πρόγραμμα Formas Imaginsque Poliphili για την Ψηφιακή Ανακατασκευή των ονειρικών χώρων της Υπνερωτομαχίας. 

Ιταλική λογοτεχνία
Αναγεννησιακή λογοτεχνία