Νικόλαος Δ΄ Μουζάλων

Ο Νικόλαος Μουζάλων ήταν Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως κατά τα έτη 1147-1151.

Βίος

Καταγωγή
Ο Νικόλαος Μουζάλων καταγόταν από επιφανή Κωνσταντινουπολίτικη οικογένεια: από αυτήν προέρχονταν ο επίσκοπος Αμυκλών Νικόλαος Μουζάλων, (β΄ μισό 12ου αι.). Οι αδελφοί, Γεώργιος, Θεόδωρος και Ανδρόνικος Μουζάλωνες ήταν πολιτικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι: ο Θεόδωρος ήταν Μεγάλος Λογοθέτης επί αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγου και στη Σύνοδο του 1284 άσκησε κριτική στους λατινίζοντες Ιωάννη Βέκκο, Κωνσταντίνο Μελιτηνιώτη και Γεώργιο Μετοχίτη.

Σχετικά με τη ζωή του Νικόλαου Μουζάλωνος οι πηγές είναι περιορισμένες: κυρίως στηριζόμαστε στην έμμετρη αυτοβιογραφική Απολογία του που συνέθεσε όταν παραιτήθηκε από τον Αρχιεπισκοπικό θρόνο της Κύπρου, και από ένα Εγκώμιον που συντάχθηκε από ανώνυμο ρήτορα και εκφωνήθηκε όταν ήταν Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Επί πατριάρχη Νικόλαου Γ' Γραμματικού (1084-1111) του ανατέθηκαν καθήκοντα λαϊκού ιεροκήρυκα.

Αρχιεπίσκοπος Κύπρου
Όταν χήρευσε ο Αρχιεπισκοπικός θρόνος της Κύπρου, ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός εκτιμώντας τη λογιοσύνη του τον έκρινε ως πιο κατάλληλο για τη θέση αυτή, ενώ ήταν λαϊκός. Ο Μουζάλων θέλοντας να αποφύγει την εκλογή κατέφυγε σε μοναστήρι κοντά στην Κωνσταντινούπολη ίσως στη μονή Κοσμιδίου, όπου εκάρη μοναχός. Τελικά ο αυτοκράτορας έκαμψε την αντίδραση του μοναχού -πλέον- Μουζάλωνος, ο οποίος εστάλη στην Κύπρο. Είναι άγνωστο ακριβώς το χρονικό διάστημα της αρχιεπισκοπείας του, αλλά σίγουρα παραιτήθηκε οικειοθελώς το 1110. Οι λόγοι της παραίτησής του έχουν να κάνουν με την αδυναμία του να ελέγξει την νοσηρή κατάσταση που επικρατούσε στην Αρχιεπισκοπή: κληρικοί συνεργάζονταν με τους φοροεισπράκτορες, ενώ οι κληρικοί που καταπατούσαν τους εκκλησιαστικούς κανόνες έβρισκαν κάλυψη από τους κοσμικούς άρχοντες.

Μετά την παραίτησή του γύρισε στη μονή Κοσμιδίου ως ηγούμενός της στην οποία παρέμεινε για τριανταεπτά χρόνια.

Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως
Οι συνθήκες ανόδου του στον Πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης συνδέονται με την παραίτηση του Πατριάρχη Κοσμά Β' του Αττικού τον Φεβρουάριο του 1147 λόγω πλημμελούς άσκησης των καθηκόντων του και καθαίρεσής του. Μετά από δεκάμηνη χηρεία, και καθώς η Σύνοδος αδυνατούσε να συμφωνήσει στην εκλογή κατάλληλου προσώπου, ζήτησε τη συνδρομή του Μανουήλ Κομνηνού, ο οποίος προέκρινε τον Νικόλαο Μουζάλων λόγω της εκτίμησης που έχαιρε από τον λαό και λόγω του προηγούμενου ποιμαντικού έργου του στην Κύπρο. Οι επίδοξοι διεκδικητές του θρόνου της Βυζαντινής Πρωτεύουσας προέβαλαν κανονικά ζητήματα, καθώς η προηγούμενη παραίτησή του από τον Αρχιεπισκοπικό θρόνο της Κύπρου ήγειρε ζήτημα παραίτησης και από την ιερωσύνη. Ο ίδιος αρνούνταν την εκλογή για αρκετό χρόνο και χρειάστηκε η πίεση του Αυτοκράτορα για να μεταπειστεί.

Ο Μουζάλων ως Νικόλαος Δ' παρέμεινε στον πατριαρχικό θρόνο από τον Δεκέμβριο του 1147 έως τον Απρίλιο του 1151, οπότε υποχρεώθηκε σε παραίτηση. Η δράση του κυρίως εξαντλήθηκε στη ρύθμιση καθημερινών νομοκανονικών θεμάτων. Συνέγραψε αρκετά θεολογικά έργα, μεταξύ αυτών και μια διατριβή που αποδομεί το φιλιόκβε. Στην διάρκεια της πατριαρχίας του η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, εκμεταλλευόμενη το κενό που προηγήθηκε της εκλογής του, εξέλεξε αντικανονικώς μητροπολίτη ερήμην του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.

Παραπομπές

Πηγές
 
 
 Γεράσιμος Μέριανος, «Προστατεύοντας τα συμφέροντα ποιμνίου και μητροπόλεως. Κατάδειξη δημοσιονομικών ατασθαλιών με αφορμή επιστολές του Ευθύμιου Μαλάκη», Ανάτυπο εκ του τόμου Η Υπάτη στην Εκκλησιαστική Ιστορία,την εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό, Αθήνα 2011, σελ.272-291
 

Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως
Αρχιεπίσκοποι Κύπρου
Βυζαντινοί λόγιοι
Ορθόδοξοι λόγιοι
Κύπριοι ιεράρχες
Βυζαντινοί του 12ου αιώνα
Επίσκοποι του 12ου αιώνα