Αθαμάνιο Άρτας

Το Αθαμάνιο είναι χωριό του νομού Άρτας και Διαμέρισμα του Δήμου Κεντρικών Τζουμέρκων με πληθυσμό 313 μόνιμους κατοίκους, ο οποίος αυξάνεται σημαντικά από το Μάιο και έπειτα, λόγω της μετακίνησης πληθυσμού από τις πεδινές περιοχές του Νομού, ο οποίος ασχολείται με την κτηνοτροφία. Το Αθαμάνιο, μαζί με τους οικισμούς Αμπέλια [39 κ.], Κορακάδα [51 κ.], Σκαλούλα [31 κ.], Παλαιοχώρι [45 κ.], Τελήσι [38 κ.] και Πλάτανος [0 κ.], αποτελούν την Τοπική Κοινότητα Αθαμανίου, συνολικού πληθυσμού 517 κατοίκων. Εφάπτεται του οικισμού Κορακάδα, συνορεύει με τον οικισμό Αμπέλια, από τον οποίο τους χωρίζει η Εθνική Οδός Άρτας-Τρικάλων και βρίσκεται πολύ κοντά στον οικισμό Τελήσι (τους χωρίζει ο οικισμός Αμπέλια).

Το Αθαμάνιο είναι κτισμένο αμφιθεατρικά στις παρυφές των Τζουμέρκων (Αθαμανικά Όρη): η κορυφή που βρίσκεται πάνω από το χωριό έχει υψόμετρο 2.393 μέτρα. Υψομετρικά το κέντρο του χωριού βρίσκεται στα 756 μέτρα, λόγω όμως της μορφολογίας του εδάφους είναι κτισμένο από υψόμετρο 620μ έως 1042μ. Απέχει 64 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα του νομού, Άρτα, διαδρομή περίπου 50 λεπτών από το νέο οδικό άξονα Άρτας-Τρικάλων, και 90 χιλιόμετρα από τα Τρίκαλα. Γεωγραφικά τοποθετείται στο τμήμα των ανατολικών Τζουμέρκων και σε απόσταση 15 χλμ από τον ποταμό Αχελώο, που αποτελεί και το φυσικό σύνορο με τον Νομό Τρικάλων.

Ιστορικά στοιχεία για την ευρύτερη περιοχή 
Η περιοχή του Δήμου Αθαμανίας στους μυθικούς και προϊστορικούς χρόνους αποτελούσε τμήμα της χώρας των Αθαμάνων, η οποία εκτεινόταν μεταξύ Ηπείρου, Θεσσαλίας και Δυτικής Στερεάς Ελλάδας. Οι Αθαμάνες, ηπειρωτικό φύλο που κατοικούσαν στην ορεινή περιοχή των Αθαμανικών Ορέων (Τζουμέρκα) και των βορειοανατολικών Αγράφων, οφείλουν το όνομά τους στο μυθικό βασιλιά Αθάμαντα, που ήρθε από τον Ορχομενό της Βοιωτίας, εγκαταστάθηκε και βασίλευσε στην περιοχή. Έτσι πήρε το όνομά του και το χωριό.

Κατά τους ιστορικούς χρόνους, οι Αθαμάνες αναφέρονται πρώτη φορά το 395 π.Χ., ενισχύοντας την τετραπλή συμμαχία Κορίνθου, Άργους, Αθήνας και Θήβας. Στρατευμένοι ή μισθοφόροι πολεμιστές, εκστρατεύουν στην Ιταλία υπό τον βασιλιά Πύρρο κατά τη δεύτερη περίοδο της βασιλείας του (296-272 π.Χ.).

Με την κυριαρχία των Ρωμαίων (167 π.Χ.), η Αθαμανία και όλη η Ήπειρος αρχικά συγχωνεύεται με τη Μακεδονία, αποτελώντας ρωμαϊκή επαρχία, ενώ μετά την υποταγή και της υπόλοιπης Ελλάδας το 146 π.Χ., προσαρτήθηκε στην επαρχία Αχαΐας.

Από τον 3ο μέχρι και τον 11ο αιώνα, Κέλτες, Βάνδαλοι, Οστρογότθοι, Σλάβοι, Νορμανδοί, Βούλγαροι και άλλοι επιδρομείς θα ερημώσουν πολλές φορές την περιοχή των Τζουμέρκων. Η Αθαμανία, στα χρόνια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, αποτέλεσε αρχικά μέρος του Θέματος Νικόπολης και αργότερα τμήμα του ισχυρού Δεσποτάτου της Ηπείρου (1204-1449), ενισχύοντάς το οικονομικά και στρατιωτικά.

Μετά την κατάληψη της Άρτας από τους Τούρκους το 1449, η περιοχή των Τζουμέρκων προβάλλει αντίσταση και παραμένει ανεξάρτητη μέχρι το 1479, οπότε και αναγνωρίζει την τουρκική κυριαρχία, διατηρώντας όμως σημαντικά προνόμια ως ημιανεξάρτητη, αυτοδιοικούμενη κοινότητα. Κατά τον 17ο αιώνα, τα προνόμια περιορίζονται, οι φόροι αυξάνονται ενώ η περιοχή δοκιμάζεται από αναρχία, ληστείες και διωγμούς.

Από το 1696, οπότε τα χωριά της περιοχής των Τζουμέρκων και της ευρύτερης περιοχής οικειοθελώς τίθενται υπό την προστασία των Ενετών με την υποχρέωση πληρωμής φόρου, και ιδιαίτερα μετά τη συνθήκη του Κάρλοβιτς μεταξύ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Βενετίας το 1699, μια νέα περίοδος ανασυγκρότησης και ανοικοδόμησης της περιοχής αρχίζει. Ανασυγκροτούνται οικισμοί, οικοδομούνται μοναστήρια, εκκλησίες, επισκευάζονται υδραγωγεία, νερόμυλοι κλπ.
 
Γεγονότα που σημαδεύουν την περιοχή των Τζουμέρκων κατά τον 18ο αιώνα είναι τα Ορλωφικά το 1770 και η άνοδος στην εξουσία του Αλή Πασά το 1785.
Κατά τους επαναστατικούς χρόνους, η συμμετοχή των Τζουμέρκων στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 είναι αξιόλογη. Στο μοναστήρι του Αγ. Γεωργίου στο Βουργαρέλι το Μάιο του 1821 συγκεντρώθηκαν οι οπλαρχηγοί των Τζουμέρκων και Ραδοβυζίων (Γεώργιος Καραϊσκάκης, Γώγος Μπακόλας κ.ά.) και κήρυξαν την επανάσταση της Άρτας. Από τότε, αρκετά επαναστατικά κινήματα σημειώνονται στην περιοχή των Τζουμέρκων και αρκετές μάχες διεξάγονται μέχρι το 1881, οπότε και γίνεται η προσάρτηση της περιοχής και της Άρτας στην ελεύθερη ελληνική επικράτεια.

Τα πολεμικά γεγονότα του 20ου αιώνα (Βαλκανικοί πόλεμοι και οι δυο Παγκόσμιοι Πόλεμοι) και ιδιαίτερα η Κατοχή 1941-1944 και η δράση των αντιστασιακών δυνάμεων ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ στην περιοχή κατά τον Εμφύλιο σημαδεύουν την περιοχή των Τζουμέρκων με σημαντικές ανθρώπινες απώλειες και καταστρεπτικές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες.

Η εσωτερική και η εξωτερική μετανάστευση τις επόμενες δεκαετίες θα μειώσουν ακόμα περισσότερο το ανθρώπινο δυναμικό του Δήμου Αθαμανίας, κατά συνέπεια και του χωριού Αθαμανίου.

Εξαγορά του Αθαμανίου 
Το παλαιότερο όνομα του Αθαμανίου φέρεται ως Λειψίστα, με 705 κατοίκους το 1883, οπότε και προσαρτήθηκε στον Δήμο Β' Ταξεως της Θεοδωρίας, που είχε έδρα το Βουργαρέλιον. Το 1912 διορθώνεται σε Λουψίστα, αποσπάται από το Δήμο Θεοδωρίας και ορίζεται έδρα της κοινότητας Λουψίστας. Το 1927 μετονομάζεται από Λουψίστα σε Λειψόν. Τέλος το 1950 μετονομάζεται από Λειψόν σε Αθαμάνιον.

Το παλιό όνομα του Αθαμανίου ήταν Λουψίστα, το οποίο προήρθε κατά τον 16ο αιώνα, με αφορμή την έλλειψη υδάτινων πόρων στην περιοχή λόγω παρατεταμένης περιόδου ανομβρίας.

Μετά την Επανάσταση του 1821, η πρώτη οριοθέτηση των συνόρων άφησε την Ήπειρο ως τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι το 1881, οπότε κι έγινε η προσάρτηση της περιοχής της Ηπείρου. Όμως, οι Τούρκοι που είχαν στην ιδιοκτησία τους αυτές τις περιοχές και τα χωριά είχαν πουλήσει τις εκτάσεις αυτές σε πλούσιους Έλληνες και το δικαίωμά τους αυτό κατοχυρώθηκε με τη Συνθήκη του Βερολίνου στις 13 Ιουλίου 1878.

Αγοραστές των χωριών της Άρτας και των Τζουμέρκων ήταν ο Χρηστάκης Ζωγράφος, ο οποίος ήταν εκείνη την εποχή προμηθευτής του τουρκικού στρατού, και ο Κωνσταντινος Καραπάνος, γιος του Γεράσιμου Καραπάνου, αρχιεπιστάτη των κληρονόμων του Μουσταφά Πασά, μεγάλου αξιωματούχου της Τουρκίας, έμπιστου συνεργάτη του σουλτάνου Αβδούλ Αζίζ Χαν Γαζή και ιδιοκτήτη περιοχών της Θεσσαλίας και της Δυτικής Μακεδονίας.

Οι δύο αυτές οικογένειες συγγένεψαν μεταξύ τους παντρεύοντας τους απογόνους τους κι έτσι έγινε μεταβίβαση περιουσίας, που περιελάμβανε κάποια χωριά, όπως το Αθαμάνιο, τα οποία και πάλι υπέφεραν από την καταπίεση και τη βαριά φορολογία των νέων ιδιοκτητών. Οι κάτοικοι αποφάσισαν να αγοράσουν οι ίδιοι μόνοι τους το δικό τους χωριό, πρόταση την οποία αποδέχτηκε ο Καραπάνος και έδωσε εντολή για σύνταξη κτηματολογίου.

Το συμβόλαιο αγοραπωλησίας συντάχθηκε στις 16 Ιουνίου 1883 (αρ. 1486) και το συμφωνηθέν ποσό ήταν 4.500 χρυσές λίρες, εξοφλητέο μέχρι το 1891. Παρά τις προσπάθειες για εξόφληση του τελικού ποσού, το συμβόλαιο διαλύθηκε και τα δικαιώματα χάθηκαν. Οι αρχικοί ιδιοκτήτες δέχτηκαν να πουλήσουν το Αθαμάνιο στους κατοίκους του μέσω εγγυητή (26 Σεπτεμβρίου 1898) και εξόφληση σε 33 χρόνια. Την ψιλή κυριότητα ανέλαβε το κράτος, την οποία ανέκτησαν οι κάτοικοι του χωριού το 1998.

Δημογραφικά και οικονομικά στοιχεία 
Πληθυσμιακά αποτελείται από κατοίκους άνω των 45 ετών σε ποσοστό πάνω από 60%, ενώ οι νέοι ασχολούνται κατά κύριο λόγο με την κτηνοτροφία και τις κατασκευές. Γνωστή είναι η ικανότητα των κτιστών πέτρας από τα Τζουμέρκα. Υπάρχουν αρκετοί δημόσιοι υπάλληλοι στην σύνθεση του πληθυσμού, οι οποίοι συμβάλλουν ενεργά στην διατήρηση ενός οικονομικού υποβάθρου που μπορεί να συντηρεί το χωριό, το οποίο βρίσκεται σε δυσχερή θέση λόγω μορφολογίας και έλλειψης μονάδων παραγωγής.

Τα τελευταία χρόνια, γίνεται μια προσπάθεια επενδύσεων στον αγροτουρισμό μέσω Περιφερειακών Προγραμμάτων Ανάπτυξης και επενδυτικών Προγραμμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με αποτέλεσμα το χωριό επί του παρόντος να έχει τη δυνατότητα φιλοξενίας και σίτισης επισκεπτών.

Η ομορφιά του ορεινού όγκου των Τζουμέρκων και αρκετά σημεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος αποτελούν σημαντικό πόλο έλξης για τους επισκέπτες. Υπάρχουν αρκετά μονοπάτια που προσφέρονται για ορειβασία και σημεία πάνω από το χωριό για αναρρίχηση. Σε απόσταση 3 χιλιομέτρων και σε υψόμετρο 960 μ. λειτουργεί πίστα αγώνων Παραπέντε. Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη επενδυτικό πρόγραμμα για την κατασκευή Χιονοδρομικού κέντρου με δύο πίστες (Αρχαρίων και Αθλητών) το οποίο θα βρίσκεται 2.8 χλμ μακριά από το κέντρο του Αθαμανίου και σε υψόμετρο 1350μ.

Οι κάτοικοι είναι βλαχόφωνοι (Βλαχομπογδάνοι) και αυτό επιβεβαιώνεται και από το παλαιότερο όνομα του χωριού (Lupsiste από το ρουμάνικο Lup - λύκος - το Χωριό των Λύκων)

Απασχόληση ανά οικονομικό τομέα 
 Πρωτογενής Τομέας: 41,22%
 Δευτερογενής Τομέας: 21,7%
 Τριτογενής Τομέας: 31,2%

Πληθυσμιακή εξέλιξη 
Στις 19 Μαρτίου του 1961 (ημερομηνία απογραφής του 1961) ο οικισμός Κουρακάται καταργείται και προσαρτάται στον οικισμό Αθαμάνιο. Ο οικισμός Κουρακάται είχε αναγνωριστεί σαν οικισμός στις 16 Οκτωβρίου του 1940 (ημερομηνία απογραφής του 1940).

(*) Το γράφημα αναφέρεται στο σύνολο των συγχωνευμένων οικισμών Αθαμανίου και Καρακάται.

Παραγωγή 
Παράγονται κυρίως γαλακτοκομικά προϊόντα άριστης ποιότητας, καθώς και ντόπια αλλαντικά. Επίσης, ανθεί τα τελευταία χρόνια η μελισσοκομία. Το βασικότερο δένδρο που αποδίδει στο υψόμετρο του Αθαμανίου είναι η καρυδιά, οπότε γίνεται συγκομιδή και συσκευασία ξηρών καρπών. Επιπλέον, υπάρχει και μικρή ενασχόληση με την συγκομιδή θυμαριού και τσαγιού του βουνού.

Περιβάλλον

Χλωρίδα 
Οι πλαγιές των Τζουμέρκων παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία από αυτοφυή δάση ελάτης και πεύκης, μεγάλη ποικιλία από καρποφόρα, αειθαλή ή φυλλοβόλα, όπως Βελανιδιές, κουμαριές, αγριοκερασιές, φουντουκιές, φλαμουριές, πλατάνια και ξηροπλάτανοι, καθώς και ποικιλία φυτών όπως το σαλέπι, η άγρια μέντα, το τσάι, η θρούμπα, η ρίγανη, η άγρια ορχιδέα, ο νάρκισσος και ο κόκκινος κρίνος.

Πανίδα 
Το οικοσύστημα της περιοχής απαρτίζουν ελάφια, λύκοι, αγριόγατοι, ζαρκάδια, αρκούδες, λαγοί, σκαντζόχοιροι, ασβοί, πέρδικες, τσαλαπετεινοί, γεράκια, αετοί και σταυραετοί.

Τοπική κουζίνα  
Με ανεπτυγμένη την κτηνοτροφία, το χωριό φημίζεται για τα ψητά του και τις συνταγές που σαν βασικό συστατικό έχουν το κρέας. Επίσης φτιάχνονται πίτες από διάφορα χόρτα και με γάλα, καθώς και γλυκά βασιζόμενα στο αλεύρι και στα καρύδια.

Προσωπικότητες 
 Αλέξης Τσίπρας: πολιτικός, πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ, πρωθυπουργός Ελλάδας (2015-2019). Έχει γεννηθεί στην Αθήνα, αλλά από το Αθαμάνιο κατάγεται ο πατέρας του, ενώ η μητέρα του από την Ελευθερούπολη Καβάλας.
 Αράπη Βίκη: πρώην βουλευτής ΔΗΚΚΙ
 Τσίπρας Ηρ. Γιώργος: πρώτος εξάδελφος τέως Πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα, βουλευτής

Παραπομπές

Πηγές 
 Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού
 Υπουργείο Εσωτερικών
 Υπουργείο Γεωργίας
 Εθνική Στατιστική Υπηρεσία
 Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Άρτας
 Δήμος Αθαμανίας

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 http://diadromes.freehost.gr/athamanio/index.htm
 http://www.e-city.gr/arta/home/view/1207.php 
 http://athamanioartas.blogspot.com/
 «Αθαμάνιο Άρτας και Αμπέλια Αθαμανίου, πτήση (Αφήγηση)» από epirustravel.eu. Πλάνα της περιοχής από drone.

Χωριά του νομού Άρτας
Δήμος Κεντρικών Τζουμέρκων