Αντιρρησίες συνείδησης στην Ελλάδα

Στη νεότερη ιστορία της Ελλάδας, έχουν σημειωθεί φαινόμενα αντιρρησιών συνείδησης για διάφορους λόγους, ιδιαίτερα κατά το δεύτερο τέταρτο του 20ού αιώνα.

Αρχικά, επρόκειτο για μαζικά κύματα λιποταξιών λόγω εξάντλησης από τις πολυάριθμες πολεμικές επιχειρήσεις που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1910. Για τον μισό και πλέον αιώνα που ακολούθησε, οι Μάρτυρες του Ιεχωβά αρνήθηκαν σταθερά να συμμετάσχουν σε οποιαδήποτε στρατιωτική υπηρεσία —στάση συνείδησης η οποία αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερη σκληρότητα. Τη δεκαετία του 1980 άρχισαν να εμφανίζονται ιδεολογικοί ή κοινωνικοπολιτικοί αρνητές στράτευσης. Κατά τη διάρκεια του ενός αιώνα δηλωμένης συνειδησιακής αντίρρησης ως προς τον πόλεμο και τη στρατιωτική θητεία, η ελληνική νομοθεσία είτε υπήρξε αμήχανα τιμωρητική, συχνά υπό το βάρος εσωτερικών πιέσεων, είτε σύρθηκε από τη διεθνή κοινότητα ώστε να βελτιώσει την κατάσταση. Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η ψήφιση νόμου το 1997 που εισήγαγε μια μορφή πολιτικής κοινωνικής υπηρεσίας ως εναλλακτική της στρατιωτικής.

Ιστορικό

Αρχές του 20ού αιώνα 

Ο θεσμός της υποχρεωτικής στράτευσης εισήχθη στην Ελλάδα το 1911, λίγο καιρό πριν την εμπλοκή της χώρας σε μια σειρά διαδοχικών πολέμων: οι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912-1913), ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος (1917-1918), η εκστρατεία στην Ουκρανία (1919) και οι επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία (1920-1922). Εξαιτίας της μακράς διάρκειας αυτής της εμπλοκής —πάνω από μια δεκαετία— και της συνεπακόλουθης εξάντλησης των στρατιωτών —πολλοί από τους οποίους κατατάχθηκαν το 1911 και απολύθηκαν το 1923—, έκανε την εμφάνισή του το πρώτο μαζικό κύμα λιποταξιών στον ελληνικό στρατό.

Στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου 
Για τα επόμενα 60 χρόνια αρνητές στράτευσης για λόγους συνείδησης ήταν αποκλειστικά οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, καθώς η χριστιανική συνείδησή τους τους επιβάλλει να παραμένουν πολιτικά και στρατιωτικά ουδέτεροι. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου (1946-1949) Μάρτυρες του Ιεχωβά είτε καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν είτε καταδικάστηκαν σε ισόβια δεσμά. Την περίοδο που ακολούθησε αρκετοί από αυτούς στάλθηκαν σε εξορία στη Μακρόνησο, στη Γυάρο και αλλού.

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τήρησαν την ίδια στάση ασυμβίβαστης πολιτικής ουδετερότητας και αρνήθηκαν να πάρουν όπλο, όπως συνέβη και με χιλιάδες ομοπίστους τους υπό το καθεστώς των Ναζί, από τους οποίους περισσότεροι από 200 δικάστηκαν από το Γερμανικό Πολεμικό Δικαστήριο, καταδικάστηκαν και κατόπιν εκτελέστηκαν.

Τη δεκαετία του 1960 

Χαρακτηριστική περιγραφή του κλίματος και της αντιμετώπισης που τους επιφυλασσόταν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και τις αρχές του 1960 καταγράφεται στο αυτοβιογραφικό διήγημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου που έγραψε το 1963 με τίτλο Ο Χιλιαστής —μια από τις ελάχιστες μαρτυρίες τρίτων που σώζονται επί του θέματος από εκείνη την εποχή. Ο συγγραφέας περιγράφει την τυχαία γνωριμία του με έναν Μάρτυρα του Ιεχωβά κρατούμενο στο κέντρο κατάταξης κοντά στην Κόρινθο, όπου είχε παρουσιαστεί, και εκφράζεται με θαυμασμό για το ηθικό σθένος του. Οι μαρτυρίες του αποτελούν δείγμα της βαναυσότητας με την οποία αντιμετωπίστηκαν εκείνοι που αρνούνταν να πάρουν όπλο. Δεκαετίες αργότερα ο Χριστιανόπουλος εξακολούθησε να διώκεται εξαιτίας αυτής της σπάνιας καταγραφής των όσων συνέβαιναν στους θρησκευτικούς αντιρρησίες συνείδησης.

Καθώς κυλούσε η δεκαετία του 1960, επιβάλλονταν ποινές κάθειρξης 15 και 20 χρόνων, οι οποίες προξένησαν παγκόσμια κατάπληξη και αγανάκτηση. Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά που παρουσιάζονταν στο στρατό και αρνούνταν να παραλάβουν όπλο εκείνη την περίοδο ήταν πάνω από 500 άτομα ανά έτος. Το 1966 η καταδίκη σε θάνατο που απαγγέλθηκε εναντίον του Χρήστου Καζάνη, ο οποίος δήλωνε ότι «η παραλαβή οπλισμού αντιβαίνει εις την συνείδησίν του και τας θρησκευτικάς του πεποιθήσεις», «προκάλεσε διεθνή κατακραυγή». Μερικές εβδομάδες αργότερα, η ποινή αυτή μετριάστηκε σε 4½ χρόνια φυλάκιση. Τη δεκαετία του 1970 συνεχίσθηκε η επιβολή εξοντωτικών ποινών 5, 8, 10 ακόμη και 20 ετών φυλάκισης με ταυτόχρονη πενταετή ή δεκαετή στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων. Όλα αυτά συνέβαιναν ενόσω η στρατιωτική θητεία δεν ξεπερνούσε σε διάρκεια τα 2½ χρόνια.

Τη δεκαετία του 1970 
Το νομικό καθεστώς και η βάναυση μεταχείριση των αντιρρησιών συνείδησης δεν άλλαξε ούτε όταν επανήλθε ο κοινοβουλευτισμός το καλοκαίρι του 1974. Εκείνη την περίοδο υπήρχαν κρατούμενοι Μάρτυρες του Ιεχωβά οι οποίοι είχαν ήδη εκτίσει πολυετή φυλάκιση, από εφτά ως δέκα χρόνια, σε στρατιωτικές φυλακές μετά από αλλεπάλληλες καταδίκες. Πολλοί νεαροί Μάρτυρες αναγκάστηκαν να καταφύγουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες για να περιορίσουν τις συντριπτικές συνέπειες που επέφερε αυτή η πολιτειακή αντιμετώπιση στη ζωή τους λόγω της σταθερής τους απόφασης «να μην πάρουν όπλο».

Η «απάνθρωπη», «εξευτελιστική μεταχείριση» και η «βάναυση συμπεριφορά» σε βάρος των αντιρρησιών συνείδησης και η νομοθετική αντιμετώπισή τους από την πολιτεία —η οποία χαρακτηρίστηκε «νομική τρομοκρατία»— τέθηκαν προς εξέταση στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Τον Ιούλιο του 1977, το Συμβούλιο της Ευρώπης στην Αμβέρσα αποφάνθηκε τα εξής:

Οι φωνές δημόσιας διαμαρτυρίες στο εσωτερικό της χώρας ήταν ελάχιστες. Εκείνη την περίοδο ξεχώρισε η εκδήλωση του συγγραφέα Βασίλη Βασιλικού να θέσει δημόσια το ερώτημα: «Δεν θα βρεθεί τάχα ένας βουλευτής, μέσα στους τριακόσιους, να φέρει το θέμα στη Βουλή και να ρυθμιστεί μια για πάντα αυτό το πρόβλημα;» Τελικά δύο βουλευτές, η Βιργινία Τσουδερού και ο Θόδωρος Αναγνωστόπουλος έθεσαν σχετική ερώτηση στη Βουλή. Η απάντηση που έλαβαν από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας ήταν η εξής: «Αι εφαρμοζόμεναι παρ' ημίν δι' αυτούς [τους αντιρρησίες συνείδησης] διατάξεις τυγχάνουν απολύτως εναρμονισμέναι προς τας διατάξεις του Συντάγματος». Μάλιστα, ο τότε υπουργός Εθνικής Άμυνας, Ευάγγελος Αβέρωφ, είχε πει σε δημοσιευμένη επιστολή του:

«Η άρνησή τους [των Μαρτύρων του Ιεχωβά ή άλλων] να πάρουν όπλα είναι αναμφισβήτητα παραβίαση των νόμων και θα πρέπει να τιμωρείται. Το είδος της ποινής θα πρέπει να είναι αποτελεσματικό, ώστε να περιορίζει το πρόβλημα στις ελάχιστες δυνατές διαστάσεις του. Δεν μπορούμε εμείς, η Ελλάς, σαν χώρα με το οξύ δημογραφικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε και τη συνεχή επαγρύπνηση που μας επιβάλλεται από την ιστορία, να προσδιορίσουμε το είδος της ποινής κατά τα πρότυπα των άλλων κρατών, που δεν αντιμετωπίζουν τα ίδια προβλήματα. [...] Είναι βέβαιο πως πολλοί νέοι, που θα ήθελαν ν' αποφύγουν τη στράτευση, θα εμφανίζονταν σαν Ιεχωβάδες. Και τότε δεν θα μιλούσαμε για δεκάδες, αλλά για εκατοντάδες και χιλιάδες. Ίσως τότε το πρόβλημα θα γινόταν οξύτερο. [...] Βαριά, ομολογουμένως, η σημερινή τιμωρία. Και ακόμη βαρύτερη γιατί επαναλαμβάνεται. [...] Η σημερινή μεταχείριση δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας ιδιοτροπίας ή εκδικητικής τάσεως. Δεν είναι πολύ ανθρώπινη και δεν τη θέλουμε».

Ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Κωνσταντίνος Στεφανάκης σχολίασε σε ερώτημα του βουλευτή Γεώργιου-Αλέξανδρου Μαγκάκη, υπό το βάρος σωρείας επιστολών διαμαρτυρίας που έφταναν καθημερινά από το εξωτερικό, όσον αφορά ότι υπήρχαν τότε κρατούμενοι που είχαν παραμείνει φυλακισμένοι για 10-15 χρόνια: «Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν άνθρωποι με αυτάς τας ποινάς. Έχει περιοριστεί πάρα πολύ ο αριθμός και εκείνο το οποίο επιτρέπεται από την σωφρονιστικήν συντελείται». Η ανταπάντηση του ερωτώντος βουλευτή ανέφερε μεταξύ άλλων: «Η Διεθνής Αμνηστία έχει κατάλογον των φυλακισμένων. Είναι περίπου ενενήντα τόσοι και έχουν ποινές πράγματι πολυχρονίους».

Παράλληλα, στο ίδιο δημοσίευμα με την επιστολή του Αβέρωφ ο Γιώργος Παπαλάπας, ο οποίος κρατούνταν στις Φυλακές Ιωαννίνων ως αντιρρησίας συνείδησης, τόνισε την προθυμία των Μαρτύρων του Ιεχωβά να προσφέρουν μη στρατιωτική υπηρεσία για το κοινό καλό αναφέροντας μεταξύ άλλων:

«Εγώ, που σας γράφω, καθώς και επτά άλλοι συναγωνιστές, είχαμε αρρωστήσει πέρυσι από πνευμονία. Αυτή μέχρι σήμερα μου άφησε χρόνια βρογχίτιδα. Και συνετέλεσε στο να καταρρεύσει υπερβολικά η υγεία μου. Αυτό, λοιπόν, που ζητάμε είναι ένας στοιχειώδης σεβασμός των δικαιωμάτων μας ως ανθρώπων. Αγαπάμε τον τόπο μας και όλους τους ανθρώπους που μας περιστοιχίζουν. Θέλουμε να εργαστούμε θετικά γι' αυτόν. Είμαστε πρόθυμοι να προσφέρουμε οποιαδήποτε εργασία που δεν έρχεται σε σύγκρουση με τη συνείδησή μας».

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1977, κάτω από την πίεση διεθνών οργανισμών και ιδιαίτερα του Συμβουλίου της Ευρώπης, η κυβέρνηση Καραμανλή, στην τελευταία μέρα λειτουργίας της Βουλής και στις 11 το βράδυ, πέρασε τον νόμο 731/1977, με τον οποίο όσοι αρνούνται να φέρουν όπλα για θρησκευτικούς λόγους μπορούσαν να εκπληρώσουν τετραετή άοπλη θητεία σε στρατόπεδο. Όσοι είχαν καταδικαστεί μέχρι τότε για ανυπακοή απαλλάχθηκαν και υποχρεούνταν να εκπληρώσουν άοπλη θητεία. Αν αρνούνταν και αυτή τη δυνατότητα, καταδικάζονταν σε ποινή φυλάκισης ίση με τη διάρκεια της άοπλης θητείας και εξαιρούνταν κατόπιν από την εκπλήρωση θητείας. Δυο χρόνια πριν, κατά τις διαδικασίες εκπόνησης του Συντάγματος του 1975, η τότε πρόταση μέρους του Κοινοβουλίου για τη θέσπιση εναλλακτικής υπηρεσίας για όσους αρνούνταν για ιδεολογικούς ή θρησκευτικούς λόγους να εκπληρώσουν στρατιωτική θητεία είχε απορριφθεί από την κυβερνητική πλειοψηφία. Η Εισηγητική Έκθεση του νέου νόμου, των υπουργών Ε. Αβέρωφ και Κ. Στεφανάκη, ανέφερε μεταξύ άλλων:

«Εκτός των διαμαρτυριών αι οποίαι από μηνών περιέρχονται ημίν εκ πολλών πλευρών του εξωτερικού (Διεθνής Οργάνωσις Αμνηστίας, Διάφοροι Οργανώσεις, πολυάριθμοι Ιδιώται) τελευταίως προσετέθη το εξής άκρως δυσάρεστον: Εις την Κοινοβουλευτικήν Συνέλευσιν του Συμβουλίου Ευρώπης εν Στρασβούργω όπου, ως γνωστόν, συζητείται ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εις τας διάφορας χώρας και όπου τινές εξ αυτών θα ηδύναντο να ευρεθούν εις δυσχερεστάτην θέσιν, αιφνιδίως ευρέθη κατηγορουμένη, περισσότερων όλων, η Ελλάς. Πράγματι, εις εισήγησιν κατά χώρας, η Ελλάς αναφέρεται ως παραβιάζουσα τα ανθρώπινα δικαιώματα περισσότερον πάσης άλλης χώρας, διότι επιβάλλει αυστηράς ποινάς φυλακίσεως εις τους δια λόγους θρησκευτικής συνειδήσεως αρνούμενους να φέρουν όπλα (Μάρτυρας Ιεχωβά). Με τα επικρατούντα εις το Ευρωπαϊκόν Κοινοβούλιον, ουδεμία άλλη αντίκρουσης είναι δυνατή πλην η της θεσπίσεως διά τους Μάρτυρας του Ιεχωβά αόπλου στρατιωτικής υποχρεώσεως θητείας ή εκγυμνάσεως αυξημένης κατά το διπλάσιον της υπό των ενόπλων εκπληρούμενης και ποινικής τακτοποιήσεως των εκ τούτων καταδικασθέντων ή υπό κατηγορίαν τελούντων δι' ανυπακοήν, εκ λόγων θρησκευτικής πεποιθήσεως, εις Δ/γήν όπως φέρουν όπλα. Εν όψει δε του γεγονότος ότι η ένοπλος εκπλήρωσις των στρατιωτικών υποχρεώσεων είναι επαχθεστέρα της τοιαύτης του αόπλου και συμβάλλει αμέσως εις την άμυναν της χώρας, κρίνεται σκόπιμον όπως η διάρκεια της αόπλου θητείας ή εκγυμνάσεως ορισθή εις το διπλάσιον της ενόπλου τοιαύτης».

Εντούτοις, παρά την ψήφιση αυτού του νόμου από τη Βουλή των Ελλήνων, υπήρξε δυσκολία στην εφαρμογή του, καθώς δίνονταν αυθαίρετες ερμηνείες από ορισμένους στρατιωτικούς.

Εκτός αυτού, μετά την ψήφιση του νόμου, ξέσπασε θύελλα διαμαρτυριών που συνέτεινε στο να καταστεί ανίσχυρος και ελλιπής. Τις διαμαρτυρίες ενθάρρυνε —είτε σιωπηρά είτε απροκάλυπτα— η Εκκλησία της Ελλάδας. Αυτή η κατάσταση είχε ως συνέπεια να γίνει εντονότερη η βάναυση συμπεριφορά στην πράξη.

Το Φεβρουάριο του 1978, 45 αντιρρησίες συνείδησης που κρατούνταν στις Στρατιωτικές Φυλακές Αυλώνας, εξέθεσαν με συγκεκριμένα στοιχεία την κατάσταση όπως είχε διαμορφωθεί —τόσο νομικά όσο και στην πράξη— στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Η εφημερίδα Ελευθεροτυπία δημοσίευσε αυτή την επιστολή στις 15 Ιουλίου 1978. Η αντίδραση του υπουργού Εθνικής Αμύνης Ε. Αβέρωφ ήταν άμεση:

«Πολύ πριν την ψήφιση του νόμου 731 επιτροπές Ιεχωβάδων μου είχαν δηλώσει ότι τους ικανοποιούσε απόλυτα η σχετική παράγραφος του νόμου [...] Παρ' όλα αυτά, λίγο μετά την ψήφιση του νόμου άλλαξαν τακτική. Και αρνούνται και τη στρατιωτική στολή ακόμα να φορέσουν. Οι σκοποί τους είναι πρόδηλοι: αποπειρώνται να διαμορφώσουν κλίμα αναρχίας και να επηρεάσουν τους υπό κατάταξη στρατεύσιμους. Παράλληλα με τις "εκκλήσεις" τους προς τους ελεύθερα σκεπτόμενους ανθρώπους, οι λεγόμενοι Μάρτυρες του Ιεχωβά προσπαθούν να εκθέσουν τη χώρα και το κύρος της ηγεσίας των Ενόπλων Δυνάμεων με αστείες καταγγελίες, προκειμένου να επιτύχουν προνομιακή μεταχείριση έναντι όλων των υπολοίπων Ελλήνων. Συγκρίνατέ τους με τα τσοπανόπουλα, τα χιλιάδες τσοπανόπουλα ή αγροτόπαιδα —προστάτες των γονέων τους— που υπηρετούν 30 μήνες αγόγγυστα. Αδιαφορώ και για τα αστεία επιχειρήματά τους και για τις προθέσεις αυτών που τους υποκινούν. Τους δηλώ μόνον ότι ματαιοπονούν και ότι η αντιμετώπιση όσων εξ αυτών σκέπτονται να μειώσουν το κύρος των Ενόπλων Δυνάμεων θα είναι αυστηρότατη».

Η κινητοποίηση που είχε προκληθεί από την επιστολή των 45 αντιρρησιών είχε, όμως, ως αποτέλεσμα να έρθει στην Ελλάδα δύο ημέρες αργότερα ο εκπρόσωπος της Διεθνούς Αμνηστίας. Μόλις έγινε γνωστή η άφιξή του, όλοι οι αντιρρησίες συνείδησης μεταφέρθηκαν στις Αγροτικές Φυλακές Κασσάνδρας όπου και παρέμειναν τελικά.

Στις 15 Μαρτίου 1979 η έκρυθμη κατάσταση που επικρατούσε έγινε φανερή με έντονο τρόπο: Στον 20χρονο Μάρτυρα του Ιεχωβά αντιρρησία συνείδησης Ε. Γαζή επιβλήθηκε ποινή κάθειρξης 18 χρονών. Αυτό το γεγονός έγινε αφορμή ώστε στις 10 Μαΐου του ίδιου έτους να υποβληθεί στο Συμβούλιο της Ευρώπης πρόταση 10 μελών της Συνέλευσης, η οποία ζητούσε την εξέταση της ελληνικής περίπτωσης «εις μελέτην της παραβιάσεως του δικαιώματος αντιρρήσεως εκ λόγων συνειδήσεως, δια την στρατιωτικήν υπηρεσίαν εν Ελλάδι». (Έγγραφο 4345/10-5-1979)

Τη δεκαετία του 1980 
Στα χρόνια που ακολούθησαν, αν και τα κινήματα για το σεβασμό των δικαιωμάτων των στρατιωτών ήταν ιδιαίτερα ενεργά, η άρνηση στράτευσης για μη θρησκευτικούς λόγους ήταν θέμα επί του οποίου δεν έπαιρναν θέση τα κόμματα της αριστεράς.

Η πολιτική αμφισβήτηση μερικών από τους παραδοσιακούς θεσμούς και ειδικά της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας κέρδισε αρχικά έδαφος ανάμεσα στις τότε νεοεμφανιζόμενες οικολογικές ομάδες, στους κύκλους των ανυπότακτων και σε μέρος του αντιεξουσιαστικού χώρου. Οι πρώτες σποραδικές αναφορές στο θέμα τοποθετούνται γύρω στα 1982-1984, ενώ η Οικολογική Εφημερίδα καθώς και η εξαιρετική για την εποχή του έκδοση του περιοδικού Αρνούμαι έδωσαν φωνή με την εμφάνισή τους και προσανατόλισαν το νεογέννητο κίνημα υποστήριξης της αντίρρησης συνείδησης για κοινωνικο-πολιτικούς λόγους. Σταδιακά, καθώς οι διεθνείς σχέσεις αναπτύσσονταν, οι σχετικές εκδηλώσεις και τα άρθρα πλήθαιναν, επιτεύχθηκε μια σχετική συνοχή και οι άμεσοι στόχοι δεν αποτελούσαν ακόμη αντικείμενο σύγκρουσης —ήταν ήδη πραγματικότητα η αποφυλάκιση Μαρτύρων του Ιεχωβά με πολυετείς φυλακίσεις, έπαψαν οι επαναλαμβανόμενες διώξεις και, σταδιακά, θεσπίστηκε η νομοθεσία για εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία.

Τα έτη 1986-1987 αναδείχτηκαν οι πρώτοι μη θρησκευτικοί αντιρρησίες συνείδησης. Οι δηλώσεις τους ήταν ανατρεπτικές, είχαν ανθρωπιστικό χαρακτήρα, δεν περιόριζαν την άρνηση σε ένα είδος στρατού ή πολιτικού συστήματος και προωθούσαν τη μη-βία και την κοινωνική ανυπακοή. Τον Μάρτιο του 1987 ο 28χρονος Μιχάλης Μαραγκάκης, ο πρώτος που έκανε δημόσια γνωστή την άρνησή του να στρατευτεί, συνελήφθη και τον Ιούνιο καταδικάστηκε σε τετραετή φυλάκιση.

Η κυβέρνηση ενέμεινε στη σκληρή της στάση, παρά το εντυπωσιακό κίνημα συμπαράστασης που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα και διεθνώς. Η έλλειψη πολιτικής βούλησης καλυπτόταν από εκτιμήσεις για την αντισυνταγματικότητα της άρνησης στράτευσης και της εναλλακτικής υπηρεσίας. Μετά από έφεση που υπέβαλε τον Φεβρουάριο του 1988, η ποινή του Μαραγκάκη μετατράπηκε σε φυλάκιση 26 μηνών. Στις 22 του ίδιου μήνα άρχισε απεργία πείνας την οποία διέκοψε την Πρωτομαγιά, ύστερα από την υπόσχεση της κυβέρνησης, που θορυβημένη από τη διεθνή υποστήριξη δήλωσε πως θα εξετάσει την υπόθεση της αντίρρησης συνείδησης κάτω από θετικό πρίσμα.

Στο μεταξύ στις 12 Απριλίου του ίδιου χρόνου συνελήφθη ο αντιρρησίας Θανάσης Μακρής, ο οποίος συμπαραστάθηκε με απεργία πείνας στον Μαραγκάκη. Στις 26 Μαΐου καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση (η οποία αργότερα μετατράπηκε σε 18μηνη), και έτσι ξεκίνησε νέα απεργία πείνας στην οποία τον συνόδευσε ο Μαραγκάκης και η οποία διακόπηκε όταν η κυβέρνηση δημοσιοποίησε νομοσχέδιο τον Ιούλιο. Αυτό το σχέδιο νόμου που προέβλεπε μεταξύ των άλλων διπλάσιας διάρκειας αναπληρωματική/εναλλακτική θητεία δεν έφτασε ποτέ για συζήτηση στη Βουλή. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισης του Μαραγκάκη και του Μακρή βρισκόταν σε εξέλιξη μια τεράστια εκστρατεία αποστολής χιλιάδων επιστολών συμπαράστασης, η οποία έφερε σε θέση άμυνας την κυβέρνηση. Οργανώθηκαν δεκάδες συναυλίες και εκδηλώσεις συμπαράστασης, ενώ πάνω από είκοσι άτομα δήλωσαν αντιρρησίες συνείδησης για ιδεολογικούς λόγους.

Ο Μιχάλης Μαραγκάκης αποφυλακίστηκε τον Δεκέμβριο του 1988 μετά από τρεις διαδοχικές απεργίες πείνας 71, 50 και 20 ημερών, ενώ ο Θανάσης Μακρής τον Ιούλιο του 1989 μετά από δύο απεργίες 55 και 33 ημερών. Και οι δύο αποφυλακίστηκαν έχοντας εκτίσει τα 2/3 της ποινής τους. Στο μεταξύ, η δυνατότητα άοπλης στρατιωτικής θητείας είχε επεκταθεί με νόμο (Φεβρουάριος 1988) και στους ιδεολογικούς αρνητές, κανείς τους όμως δεν έκανε χρήση της ρύθμισης.

Από το 1989 η είσοδος των Οικολόγων Εναλλακτικών στη Βουλή και η θετική αντιμετώπιση του θέματος εκ μέρους του Συνασπισμού έφεραν το θέμα στο κοινοβουλευτικό προσκήνιο. Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκε ο Σύνδεσμος Αντιρρησιών Συνείδησης ως μετεξέλιξη των Επιτροπών Συμπαράστασης στους Μαραγκάκη και Μακρή.

Τη δεκαετία του 1990 
Τον Φεβρουάριο του 1990 ο αριθμός των πολιτικών αντιρρησιών συνείδησης έφτασε τους 27, ενώ ταυτόχρονα περίπου γίνεται η σημαντική εμφάνιση των πρώτων αντιρρησιών συνείδησης στην Τουρκία. Αν και οι Μάρτυρες του Ιεχωβά εξακολουθούσαν να φυλακίζονται —ανά πάσα στιγμή υπήρχαν περίπου 400 έγκλειστοι με τετραετείς ποινές σε στρατιωτικές και αγροτικές φυλακές—, έπαψαν οι διώξεις κατά των μη θρησκευτικών αντιρρησιών με εξαίρεση τις διοικητικές κυρώσεις.

Η κατάσταση άλλαξε τον Μάιο του 1991 με τη σύλληψη του Νίκου Μαζιώτη. Ακολούθησε η σύλληψη του Παύλου Ναθαναήλ τον Σεπτέμβριο. Στις δηλώσεις τους ανέφεραν ως λόγο άρνησης την ταξική/αντιεξουσιαστική τους συνείδηση και διακήρυξαν την απροθυμία τους να υπηρετήσουν οποιαδήποτε μορφή εναλλακτικής θητείας. Καταδικάστηκαν σε ένα χρόνο φυλάκιση με τριετή αναστολή και αφέθηκαν και πάλι ελεύθεροι, ενώ τους επιδόθηκε φύλλο πορείας. Ο Μαζιώτης συνελήφθη και πάλι στις 9 Οκτωβρίου 1992. Άρχισε απεργία πείνας η οποία διήρκεσε 50 μέρες και διακόπηκε με την αποφυλάκισή του.

Το 1992 η κυβέρνηση ανακοίνωσε την προετοιμασία νομοσχεδίου, του οποίου όμως η πορεία τερματίστηκε άδοξα, όταν απορρίφθηκε από το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους ως αντισυνταγματικό στο τέλος της χρονιάς. Κατά την περίοδο των επόμενων κυβερνήσεων κυκλοφορούσαν σενάρια για νομοσχέδιο που θα αναγνωρίζει την αντίρρηση συνείδησης, όπως π.χ. η «κοινωνική θητεία στο στρατό», τα οποία θεωρήθηκαν από μερικούς ως τεχνάσματα που στόχο είχαν την αναχαίτιση των πολιτικών πιέσεων τόσο από το εξωτερικό όσο και από το εσωτερικό της χώρας. Οι αντιρρησίες είχαν φτάσει περίπου τους 100, αν και δεν ήταν όλοι διατεθειμένοι να εκπληρώσουν κοινωνική υπηρεσία, αν και όταν αυτή επρόκειτο να ψηφιστεί.

Οι περισσότεροι πολιτικοί αντιρρησίες άλλαξαν σπίτια και οι αρχές δεν τους ενόχλησαν, κατάσταση που άλλαξε με τη σύλληψη τον Αύγουστο του 1995 του Νίκου Καρανίκα στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας. Ο Καρανίκας μεταφέρθηκε σε στρατιωτικές φυλακές και καταδικάστηκε σε φυλάκιση τεσσάρων χρόνων για ανυποταξία σε καιρό γενικής επιστράτευσης. Τον Δεκέμβριο του 1995 και μετά από την ανάπτυξη ενός μεγάλου κινήματος συμπαράστασης, το Αναθεωρητικό Δικαστήριο μείωσε την ποινή του σε ένα χρόνο με τριετή αναστολή. Κατά την έξοδό του όμως από τη δικαστική αίθουσα και σύμφωνα με την πάγια πρακτική των στρατολογικών αρχών, του επιδόθηκε φύλλο πορείας. Ο Καρανίκας δεν παρουσιάστηκε και η εναντίον του κατηγορία μετατράπηκε πλέον σε λιποταξία. Με την ίδια κατηγορία ο Νίκος Μαζιώτης, που είχε συλληφθεί για άλλη υπόθεση, καταδικάστηκε το 1998 σε πρωτόδικη φυλάκιση δέκα μηνών, η οποία στο Αναθεωρητικό Δικαστήριο μειώθηκε στους οκτώ μήνες. Ο Αργεντινός Αντόλφο Πέρες Εσκιβέλ, ο οποίος έχει τιμηθεί με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, είχε δηλώσει τα εξής:

«Θέλω να εκφράσω τη βαθύτατη ανησυχία μου για την τύχη του αντιρρησία συνείδησης Ν. Καρανίκα [...] Πιστεύω ότι η άρνηση στράτευσης για λόγους συνείδησης είναι ανθρώπινο δικαίωμα που προάγει την ειρήνη και τη δικαιοσύνη στον κόσμο. Με ανησυχεί το γεγονός ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι η μόνη χώρα της Ε.Ε, όπου οι νέοι οι οποίοι αρνούνται να υπηρετήσουν στρατιωτική θητεία δεν έχουν τη δυνατότητα να υπηρετήσουν μια εναλλακτική κοινωνική θητεία».

Στο μεταξύ —αν και με καθυστέρηση δεκαετιών σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη— ψηφίστηκε στις 27 Ιουνίου 1997 ο νόμος 2510, που εισάγει μια μορφή πολιτικής κοινωνικής υπηρεσίας ως εναλλακτική της στρατιωτικής. Ο όρος «αντιρρησίας συνείδησης» αναφέρεται για πρώτη φορά σε νομικό κείμενο, χωρίς βέβαια αυτό να σηματοδοτεί την τυπική αναγνώριση ενός ανθρώπινου δικαιώματος. Αυτό γίνεται προφανές και από την εισηγητική έκθεση του νόμου, στην οποία αναφέρεται πως «η αντιμετώπιση του σχετικού ζητήματος των αντιρρησιών συνείδησης, με σεβασμό πάντα στον υποχρεωτικό και καθολικό χαρακτήρα της στρατιωτικής θητείας, είναι αναγκαία και για τη συμμόρφωση της χώρας προς υποχρεώσεις που έχει αναλάβει από διεθνείς συνθήκες». Στη συζήτηση της Διαρκούς Επιτροπής Εθνικής Άμυνας και Εξωτερικών Υποθέσεων που έγινε στη Βουλή, η Μαρία Δαμανάκη είχε αναφέρει μεταξύ άλλων:

«Η Βουλή σήμερα δίνει —και πρέπει να δώσει— αυτό το δικαίωμα [της εναλλακτικής θητείας] σε αυτούς τους ανθρώπους, διότι αυτό είναι ατομικό δικαίωμα το οποίο είναι κατοχυρωμένο σε όλες τις διεθνείς συμβάσεις, διότι είναι ανάγκη να πείσουμε όχι τους ξένους οι οποίοι μας επιβάλλουν οτιδήποτε —δεν είναι για εμένα αυτό το κύριο, παρ' όλο που η Ελλάδα πράγματι σύρεται στα διεθνή δικαστήρια— αλλά να πείσουμε κατ' αρχήν την ελληνική κοινωνία και την κοινή γνώμη ότι τα ατομικά δικαιώματα, η ελευθερία συνείδησης και η ελευθερία θρησκευτικής επιλογής του καθενός και της καθεμιάς είναι σεβαστά. Αυτό είναι το πεδίο που δοκιμάζεται η πολιτική».

Τόσο η μεγάλης διάρκειας (36 μηνών) κοινωνική θητεία που θεσπίστηκε όσο και η ουσιαστική επιβάρυνση των αντιρρησιών με τα έξοδα διαβίωσης θεσπίστηκαν με σκοπό να λειτουργήσουν ως αντικίνητρα για τον θεσμό αυτόν. Επιπλέον, η στάση του στρατού σκλήρυνε και πάλι κατά πολύ αμέσως μετά την ψήφιση του νόμου. Οι πρώτοι Μάρτυρες του Ιεχωβά που αρνήθηκαν να εκπληρώσουν εναλλακτική υπηρεσία, εξαιτίας του ότι υπάγονταν στο υπουργείο Εθνικής Άμυνας, καταδικάστηκαν σε έξι χρόνια φυλάκιση —στο διπλάσιο της τότε ισχύουσας εναλλακτικής—, ενώ οι Λάζαρος Πετρομελίδης και Γιάννης Χρυσοβέργης προσέφυγαν ενάντια στην υπερβολικά μεγάλη διάρκεια και τις συνθήκες εκπλήρωσης του θεσμού. Όταν τελικά τέθηκε σε εφαρμογή αποδεκτά η εναλλακτική υπηρεσία υπήρξε πλήθος κρουσμάτων απάνθρωπης μεταχείρισης σε βάρος των αντιρρησιών που υπηρετούσαν σε δημόσιες υπηρεσίες. Μάλιστα, υπήρξαν ακραίες αντιδράσεις και σε νομικό επίπεδο, όπως για παράδειγμα η προσφυγή της διοίκησης του Γηροκομείου Αιγίου στο Συμβούλιο της Επικρατείας, με αίτημα την απομάκρυνση του αντιρρησία Γεώργιου Κλιάμπα επειδή είναι αλλόδοξος και κατά συνέπεια δεν μπορεί να υπηρετεί σε ένα Ορθόδοξο ίδρυμα: «Ο τοποθετούμενος είναι μάρτυς του Ιεχωβά, άλλης πίστεως δηλαδή και συνεπώς όχι μόνο αρνητής, αλλά και ακατάλληλος δια την εκτέλεσιν τής, υπό την αιγίδα του Μητροπολίτου, παρεχομένης ψυχολογικής και κοινωνικής στηρίξεως κατά το Ορθόδοξον Δόγμα των ανθρώπων με ειδικάς ανάγκας και των οικογενειών των».

Οι προτάσεις του Συνηγόρου του Πολίτη που δόθηκαν τον Αύγουστο του 1999 στον Υπουργό Εθνικής Άμυνας Άκη Τσοχατζόπουλο για τον εξορθολογισμό του θεσμού στη μορφή που υφίστατο περιλάμβαναν μεταξύ άλλων την αποστρατιωτικοποίηση του θεσμού προκειμένου να υπαχθεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Εσωτερικών, να ισχύουν και για τους αντιρρησίες τα ευεργετήματα που ισχύουν και στους στρατευομένους, όπως της μειωμένης θητείας σε διάφορες κατηγορίες (π.χ. προστάτες), να επεκταθεί σε όλες τις υπηρεσίες του Δημοσίου η δυνατότητα άσκησης υπηρεσίας, να ισχύει κανονικό οκτάωρο και πενθήμερη εργασία, καθώς και η προβλεπόμενη άδεια.

Την ίδια εκείνη περίοδο, ο Πετρομελίδης συνελήφθη κοντά στο σπίτι του και τον Απρίλιο του 1999 καταδικάστηκε σε τέσσερα χρόνια φυλάκιση, απελευθερώθηκε δε με απόφαση του Εφετείου και μετά από την ανάπτυξη μεγάλου κινήματος συμπαράστασης.

Στην αυγή του 21ου αιώνα 
Στις 6 Απριλίου 2000, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταδίκασε ομόφωνα την Ελλάδα στην υπόθεση Θλιμμένος κατά Ελλάδας καθώς θεώρησε ότι το ελληνικό κράτος δεν έλαβε τα κατάλληλα θετικά μέτρα έτσι ώστε να διαχωρίσει αυτούς που έχουν καταδικαστεί για κακούργημα για θρησκευτικούς λόγους και τους καταδικασθέντες για κακούργημα για άλλους λόγους. Συγκεκριμένα το 1983 ο Μάρτυρας του Ιεχωβά Ιάκωβος Θλιμμένος είχε εκτίσει τη φυλάκισή του ως αντιρρησίας συνείδησης, καταδίκη που —όπως συνέβαινε με όλους τους αντιρρησίες που είχαν εκτίσει ποινή φυλάκισης λόγω της συνειδησιακής στάσης τους— καταχωρήθηκε ως κακούργημα στο ποινικό μητρώο του. Έξι χρόνια αργότερα, το Φεβρουάριο 1989, αυτή η κατηγορία στέρησε στον Θλιμμένο την αναγνώρισή του από το σώμα ορκωτών λογιστών και το διορισμό του σε ανάλογη θέση παρά την επιτυχία του ως δεύτερου στη σειρά στις απαιτούμενες εξετάσεις. Η προσφυγή του κατά της απόφασης απορρίφθηκε οριστικά στις 28 Ιουνίου 1996. Κατόπιν προσέφυγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας το οποίο, αν και αρχικά δικαίωσε τον ενάγοντα και έκρινε άκυρη την απόφαση, σε επόμενη παραπομπή στην Ολομέλειά του αποφάνθηκε πως καλώς δεν είχε διοριστεί ο Θλιμμένος. Έτσι, η υπόθεση οδηγήθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, το οποίο ομοφώνως απεφάνθη ότι στην υπόθεση αυτή υπήρξε παραβίαση του Άρθρου 14 (περί απαγόρευσης των διακρίσεων) σε συνδυασμό με το Άρθρο 9 (περί ελευθερίας της σκέψης, συνείδησης και θρησκείας) και του Άρθρου 6, παράγραφος 1 (δικαίωμα ακροαματικής διαδικασίας σε εύλογο χρονικό διάστημα —καθώς 7 και πλέον χρόνια κράτησαν οι διαδικασίες μέχρι να παρθεί η σχετική οριστική απόφαση) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Σύμφωνα με την ίδια απόφαση, το ελληνικό κράτος κλήθηκε να αποζημιώσει τον προσφεύγοντα με το ποσό των 9 εκατομμυρίων δραχμών (περ. 26.500 €) για ηθική βλάβη και δικαστικές δαπάνες. Εντούτοις, στην Ελλάδα, ακόμη και ύστερα από αυτή την απόφαση του Ευρωπαϊκού δικαστηρίου, υπήρξαν προσφυγές στο Συμβούλιο της Επικρατείας οι οποίες στρέφονταν ουσιαστικά εναντίον του νόμου 2610/97 περί εναλλακτικής θητείας για τους αντιρρησίες συνείδησης.

Εξαιτίας του τιμωρητικού χαρακτήρα της εφαρμοζόμενης εναλλακτικής υπηρεσίας, τον Μάρτιο του 2005, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών κάλεσε την Ελλάδα να βελτιώσει την κατάσταση των αντιρρησιών συνείδησης, σημειώνοντας ότι:

«Η Επιτροπή εκφράζει την ανησυχία της γιατί η διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας για τους αντιρρησίες συνείδησης είναι πολύ μεγαλύτερη από τη στρατιωτική θητεία, και γιατί η αξιολόγηση των αιτήσεων για την υπηρεσία αυτή βρίσκεται υπό τον αποκλειστικό έλεγχο του Υπουργείου Άμυνας. Το Κράτος-Μέλος πρέπει να διασφαλίσει ότι η διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας δεν έχει τιμωρητικό χαρακτήρα, και πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο να αναθέσει την αξιολόγηση των αιτήσεων αναγνώρισης αντιρρησιών συνείδησης σε πολιτικές αρχές».

Στις 4 Μαΐου 2006 ο Πετρομελίδης, Πρόεδρος του Συνδέσμου Αντιρρησιών Συνείδησης πλέον, καταδικάστηκε σε πέντε μήνες φυλάκιση με αναστολή από το Αναθεωρητικό Δικαστήριο Αθηνών για ανυποταξία σε καιρό ειρήνης. Ήταν η δεύτερη καταδίκη του μετά τον Ιούνιο του 2003 οπότε είχε καταδικαστεί από το ίδιο δικαστήριο σε 20 μήνες φυλάκιση με αναστολή, για τον ίδιο λόγο. Με την πιο πρόσφατη ερήμην καταδίκη του σε ποινή φυλάκισης 30 μηνών για ανυποταξία τον Δεκέμβριο του 2004 από το Ναυτοδικείο Πειραιά, ήρθη η αναστολή της προηγούμενης ποινής, με αποτέλεσμα να οφείλει να εκτίσει συνολική ποινή φυλάκισης 50 μηνών εφόσον συλληφθεί. Το 1998 αρνήθηκε να υπηρετήσει την εναλλακτική θητεία, καθώς θεωρείται ότι έχει άκρως τιμωρητική διάρκεια —στην περίπτωσή Πετρομελίδη επτάμισι φορές μεγαλύτερη από τη στρατιωτική θητεία που θα υπηρετούσε. Η άρνησή του εκείνη σήμαινε ότι εξέπιπτε της ιδιότητας τού αντιρρησία συνείδησης. Έκτοτε έλαβε τακτικά νέες προσκλήσεις κατάταξης να υπηρετήσει στον στρατό και του έχουν απαγγελθεί επανειλημμένα κατηγορίες για ανυποταξία. Ο Πετρομελίδης εξέτισε ποινές φυλάκισης τον Μάιο του 1998, τον Απρίλιο του 1999 και τον Σεπτέμβριο του 2002. Ακόμα και με τον νεότερο νόμο 3421/2005, βάσει του οποίου δίνεται η επιλογή υποβολής εκ νέου αίτησης για εναλλακτική πολιτική θητεία, θα έπρεπε να υπηρετήσει εναλλακτική πολιτική υπηρεσία 17 μηνών, ενώ εάν δεν ήταν αντιρρησίας συνείδησης θα υπηρετούσε εννεάμηνη στρατιωτική θητεία, από την οποία θα μπορούσε να εξαγοράσει επτάμισι μήνες και να υπηρετήσει ενάμισι μήνα.

Όπως είναι φυσικό, οι πρόσφατοι νόμοι δεν ήταν δυνατό να λύσουν τα πολλά και περίπλοκα προβλήματα που είχαν συσσωρευτεί επί πολλά χρόνια. Παρ' όλα αυτά, η ψήφισή τους αποτέλεσε θετικό βήμα, τόσο στην αντιμετώπιση της Ελλάδας από άλλες χώρες όσο και από τους Έλληνες αντιρρησίες που επέλεξαν να στηρίξουν το θεσμό με τη συμμετοχή τους.

Σύμφωνα με τον Σύνδεσμο Αντιρρησιών Συνείδησης, από το 1998 και για τα επόμενα περίπου πέντε χρόνια εκπλήρωσαν εναλλακτική πολιτική υπηρεσία πάνω από 1.000 αντιρρησίες, αν και η πορεία υλοποίησης του θεσμού ανέδειξε μια σειρά δυσλειτουργίες και προβλήματα, τα οποία κατέστησαν απαραίτητες συμπληρωματικές νομοθετικές ρυθμίσεις. Οι ρυθμίσεις αυτές έχουν επαρκώς αναλυθεί στην εμπεριστατωμένη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη (1999) καθώς και στις προτάσεις της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Αξίζει να σημειωθεί η τεκμηρίωση από το Συμβούλιο της Ευρώπης της παραβίασης του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη από την Ελλάδα για τη διακριτική μεταχείριση που επιβάλλει στους αντιρρησίες συνείδησης (2001) και η για πρώτη φορά υιοθέτηση σχετικής έκθεσης (Έκθεση Μάρτι (Marty), 2001) από την Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης. Επίσης, η πρακτική της Ελλάδας να ασκεί συνεχείς και επαναλαμβανόμενες διώξεις για το ίδιο ουσιαστικά αδίκημα μπήκε στο στόχαστρο της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ο.Η.Ε. σε συνεδρίασή της το Μάρτιο του 2005, καθώς αντέβαινε ρητά στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Πολιτικά και Κοινωνικά Δικαιώματα.

Το 2001 ψηφίστηκε νόμος ο οποίος καθιστούσε πλέον δυνατή τη διαγραφή από το ποινικό μητρώο των αντιρρησιών συνείδησης των ποινών φυλάκισης που είχαν επιβληθεί για το στρατιωτικό αδίκημα της ανυπακοής πριν την καθιέρωση της εναλλακτικής κοινωνικής υπηρεσίας.

Η τρέχουσα κατάσταση 
Σύμφωνα με την ισχύουσα έως και το 2008 ελληνική νομοθεσία, οι λόγοι συνείδησης θεωρούνται ότι σχετίζονται με μια γενική αντίληψη περί ζωής, βασισμένη σε συνειδητές θρησκευτικές, φιλοσοφικές ή ηθικές πεποιθήσεις, που εφαρμόζονται από το άτομο απαράβατα και εκδηλώνονται με τήρηση ανάλογης συμπεριφοράς.

Μέχρι τουλάχιστον το 2007, αν και υπήρχε σχετικό νομοθετικό πλαίσιο, απορρίπτονταν συλλήβδην τα αιτήματα για εκπλήρωση εναλλακτικής πολιτικής θητείας για τους μη θρησκευτικούς αντιρρησίες συνείδησης, γεγονός που καταγγέλθηκε ως απαξίωση του θεσμού από την πολιτεία. Σήμερα, στους υπηρετούντες εναλλακτική υπηρεσία παρέχεται το ποσό των 223,53 ευρώ μηνιαίως εφόσον ο φορέας απασχόλησης αδυνατεί να παράσχει τροφή και στέγη.

Οι αντιρρησίες συνείδησης μέχρι το 2010 είχαν δύο επιλογές: Είτε να υπηρετήσουν άοπλη στρατιωτική θητεία είτε να υπηρετήσουν εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία σε υπηρεσίες και δημόσιους φορείς. Στην πρώτη περίπτωση θεωρούνταν κανονικά στρατευμένοι ενώ στη δεύτερη περίπτωση δεν υπάγονταν στη δικαιοδοσία των ενόπλων δυνάμεων και δεν θεωρούνταν στρατευμένοι. Το 2010 καταργήθηκε η άοπλη στρατιωτική θητεία.

Ως προς τη διάρκεια της εναλλακτικής πολιτικής κοινωνικής υπηρεσίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης για τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη έχει νομολογήσει το 2006 ότι δεν πρέπει να υπερβαίνει το 150% του αντιστοίχου χρόνου της στρατιωτικής θητείας, δηλαδή τους 18 μήνες για όσους έχουν την υποχρέωση της 12μηνης στρατιωτικής θητείας. Ως τα μέσα του 2008, η ελληνική νομοθεσία δεν είχε συμμορφωθεί με αυτή τη διεθνή συνθήκη, η οποία έχει υπερνομοθετική ισχύ, καθώς επιβάλλει κοινωνική υπηρεσία διπλάσιας διάρκειας από την ισχύουσα στρατιωτική θητεία πλην ένα μήνα. Όμως, το καλοκαίρι του 2010 αποφασίσθηκε και εφαρμόσθηκε από τον Ιανουάριο του 2011, η μείωση της εναλλακτικής θητείας στους 15 μήνες για τους εκτελούντες πλήρη θητεία και σε ανάλογους μήνες για τους εκτελούντες μειωμένη θητεία. Τον Ιούνιο του 2019 μειώθηκε σε 12 μήνες για πλήρη θητεία, όμως τον Οκτώβριο του 2019 η νέα κυβέρνηση επανέφερε τη διάρκεια στα προηγούμενα επίπεδα, προκαλώντας την αντίδραση της Διεθνούς Αμνηστίας και άλλων οργανώσεων.

Εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία και αντιρρησίες συνείδησης 
Το 1997, η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε νόμο που επιτρέπει την εναλλακτική και άοπλη κοινωνική υπηρεσία για τους αντιρρησίες συνείδησης. Το 2001, με την αναθεώρηση του Ελληνικού Συντάγματος, η Βουλή αναγνώρισε το δικαίωμα στη συνειδητή αντίρρηση στράτευσης. Αρχικά η ενναλακτική πολιτική κοινωνική υπηρεσία για τους υπόχρεους πλήρους θητείας, ήταν 36 μήνες (3 χρόνια), δηλαδή διπλάσια από την τότε θητεία στον στρατό ξηράς. Όμως στον νόμο δεν είχε γραφτεί ο όρος "διπλάσια από τη στρατιωτική" αλλά αντίθετα είχε γραφτεί απλώς "συν δεκαοκτώ μήνες". Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η σταδιακή μείωση της στρατιωτικής θητείας να μη σημαίνει μια αναλογική μείωση της εναλλακτικής. Έτσι φτάσαμε στο σημείο όταν η στρατιωτική θητεία ήταν 1 χρόνος (12 μήνες) η εναλλακτική πολιτική κοινωνική υπηρεσία να είναι 12+18=30 μήνες. Γύρω στο 2004 αλλαγή στη νομοθεσία επέτρεψε, χωρίς να αλλάζει το κείμενο του νόμου που μιλάει για +18 μήνες, να μπορεί με υπουργική απόφαση να μειώνεται η εναλλακτική πολιτική κοινωνική υπηρεσία ώστε να έχει διπλάσια πλην ένα μήνα, διάρκεια από την κανονική στρατιωτική θητεία. Η σχεδόν διπλάσια διάρκεια θητείας έχει προκαλέσει την αντίδραση μη κυβερνητικών οργανισμών, σύμφωνα με τους οποίους η εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία στην Ελλάδα έχει «τιμωρητικό χαρακτήρα» και δεν αποτελεί αντίστοιχο της στρατιωτικής θητείας ως προσφορά σε κάποιο κοινωνικό φορέα. Στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει καταργηθεί η υποχρεωτική στράτευση, και όπου υπάρχει συνοδεύεται από κοινωνική θητεία, που σε άλλες χώρες θεωρείται μη τιμωρητική με κανονικές αποδοχές και διάρκεια μικρότερη του ενός χρόνου (Δανία ισόχρονη 4 μηνών, Γερμανία ισόχρονη ενός χρόνου) ενώ σε άλλες χώρες είναι προσαυξημένη και θεωρείται τιμωρητική (Αυστρία 9 μήνες εναλλακτική έναντι 6 στρατιωτικής, 50% προσαύξηση. Κύπρος 33 μήνες εναλλακτικής έναντι 24 μηνών στρατιωτικής, προσαύξηση 37,5%. Φινλανδία στις περισσότερες περιπτώσεις 12 μήνες εναλλακτική έναντι 6 στρατιωτική, προσαύξηση 100%. Εσθονία 16 μήνες εναλλακτική έναντι 8 στρατιωτική, προσαύξηση 100%)(βλ. Χάρτης του EBCO για την εναλλακτική υπηρεσία των αντιρρησιών συνείδησης στην Ε.Ε. ). Τον Απρίλιο του 2010 ανακοινώθηκε ότι η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας θα μειωνόταν στους 15 μήνες.Όμως αυτό δε συνέβη παρά μόνο τον Ιανουάριο του 2011 με την υπογραφή υπουργικής απόφασης.(βλ. 11 Ιανουαρίου 2011 In.gr Στους 15 μήνες μειώνεται η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας) Ας σημειωθεί ότι σύμφωνα με τις αλλαγές στη στρατολογική νομοθεσία που ψηφίστηκαν τον Σεπτέμβριο του 2010, θα μπορούσε η διάρκεια να μειωθεί ακόμα και στους 14 μήνες (αφού ο νόμος προβλέπει πλέον ότι η εναλλακτική είναι διπλάσια της μέγιστης στρατιωτικής, αλλά με υπουργική απόφαση μπορεί να μειωθεί μέχρις σημείου να είναι δύο μήνες περισσότερη από τη μέγιστη στρατιωτική - που σήμερα (αρχές 2011) είναι 12 μήνες στο ναυτικό και στην αεροπορία, άρα μπορεί η εναλλακτική να μειωθεί, αν θελήσει ο υπουργός, στους 14 μήνες. Βλ. άρθρο 78 (στ) του ν.3883/2010 (ΦΕΚ 167/Α') που τροποποίησε το Άρθρο 60 του Ν. 3421/2005 (ΦΕΚ τ. Α, 302/13-12-2005)Διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας των αντιρρησιών συνείδησης). 

Οι εκτελούντες εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία εργάζονται σε δημόσια ιδρύματα και, σε αντίθεση με τους στρατιώτες, απαγορεύεται να υπηρετήσουν στον τόπο διαμονής ή καταγωγής τους. Το κράτος προμηθεύει τους εκτελούντες εναλλακτική υπηρεσία με 223,53 ευρώ για τα έξοδα διαμονής, που θεωρεί απολύτως στοιχειώδη. Οι υπηρετούντες εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία απασχολούνται μόνο κατά τις ώρες λειτουργίας των υπηρεσιών στις οποίες έχουν διατεθεί, σε αντίθεση με τους λοιπούς στρατεύσιμους, που απασχολούνται ολόκληρο το 24ωρο με ολιγόωρες άδειες εξόδου. Με τον τρόπο αυτό το κράτος δικαιολογεί τη μεγαλύτερη χρονική διάρκεια της εναλλακτικής κοινωνικής υπηρεσίας.

Παρά την ύπαρξη εναλλακτικής θητείας υπάρχουν ακόμη αντιρρησίες συνείδησης που αρνούνται και αυτήν (ολικοί αρνητές στράτευσης). Τον Μάρτιο του 2005 η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών κάλεσε την Ελλάδα να βελτιώσει σημαντικά την κατάσταση τους, με βάση τις υποδείξεις της Διεθνούς Αμνηστίας.

Δικαίωμα αντίρρησης συνείδησης για τους εφέδρους 

Τον Σεπτέμβριο του 2010 (έπειτα και από θετικές δικαστικές αποφάσεις που είχαν προηγηθεί) αναγνωρίστηκε το δικαίωμα αντίρρησης συνείδησης για εφέδρους που είχαν υπηρετησει κανονικά την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία τους: 

" 3. Όσοι έχουν εκπληρώσει ενόπλως τη στρατεύσιμη στρατιωτική τους υποχρέωση και αρνούνται για λόγους συνείδησης να εκπληρώσουν τις εφεδρικές τους υποχρεώσεις, εφόσον αναγνωρίζονται ως αντιρρησίες συνείδησης, εξαιρούνται από την πρόσκληση για κατάταξη και διαγράφονται από την εφεδρεία των Ενόπλων Δυνάμεων, με την απόφαση της παραγράφου 1 του άρθρου 62 του παρόντος νόμου. 4. Για τη διαδικασία και τις προϋποθέσεις αναγνώρισης των αναφερομένων στην προηγούμενη παράγραφο, εφαρμόζονται αναλογικά οι διατάξεις των άρθρων 59 έως 64 του παρόντος νόμου. " 

(βλ. Άρθρο 65 Νόμου 3421/2005 (ΦΕΚ τ. Α, 302/13-12-2005) όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 78 (ιστ) του ν.3883/2010 (ΦΕΚ 167/Α').)

Δικαίωμα στην απεργία κατά τη διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας 

Τον Σεπτέμβριο του 2010 αναγνωρίστηκε εμμέσως το δικαίωμα των αντιρρησιών συνείδησης να συμμετέχουν στις απεργίες μαζί με τους συναδέλφους τους, στους φορείς που δουλεύουν. Ενώ μέχρι τότε απαγορευόταν και μάλιστα με την ποινή της έκπτωσης από το δικαίωμα στην εναλλακτική. Με τον τρόπο αυτό επιχειρούνταν να χρησιμοποιηθούν οι αντιρρησίες συνείδησης ως εν δυνάμει απεργοσπαστικός μηχανισμός. Με την αλλαγή της νομοθεσίας ικανοποιήθηκε ένα πάγιο αίτημα των αντιρρησιών, οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων όπως η Διεθνής Αμνηστία, ανεξάρτητης αρχής του Συνηγόρου του Πολίτη και της ΓΣΕΕ. Σύμφωνα με τον νόμο: "Προσαυξάνεται η διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας κάθε φορά που οι αντιρρησίες συνείδησης: α. Ασκούν συνδικαλιστική δραστηριότητα ή συμμετέχουν σε απεργία κατά το χρονικό διάστημα της εναλλακτικής υπηρεσίας τους. Στην περίπτωση αυτή η εναλλακτική υπηρεσία αυξάνεται για χρόνο ίσο με τις ημέρες απεργίας. β. Τιμωρούνται κατά το χρονικό διάστημα της εναλλακτικής υπηρεσίας τους, εξαιτίας παράβασης των διατάξεων για χορήγηση αδειών απουσίας, με ποινές οι οποίες ισχύουν για τους υπαλλήλους του φορέα που διατέθηκαν. Στην περίπτωση αυτή η εναλλακτική υπηρεσία αυξάνεται για χρόνο διπλάσιο των ημερών αδικαιολόγητης απουσίας." (βλ. Άρθρο 64 Νόμος 3421/2005 (ΦΕΚ τ. Α, 302/13-12-2005) όπως τροποποιήθηκε με την προσθήκη της παραγράφου 9 δυνάμει του άρθρου 78 (ιγ) του ν.3883/2010 (ΦΕΚ 167/Α').

Ας σημειωθεί ότι δεν αφαιρείται ημερομίσθιο από τους απεργούς αντιρρησίες συνείδησης, όπως γίνεται από τους συναδέλφους τους όταν απεργούν, όμως επιβαρύνονται με μια μέρα παραπάνω υπηρεσίας για κάθε μέρα απεργίας.

Υποσημειώσεις 
  Βλέπε την Κωδικοποίηση διατάξεων νόμων στρατολογικής φύσης στον ιστότοπο των Κέντρων Εξυπηρέτησης Πολιτών.
  Στον χαρακτηριζόμενο ως «τιμωρητικό χαρακτήρα» της σημερινής εναλλακτικής κοινωνικής υπηρεσίας έχουν αναφερθεί κατ' επανάληψη οργανισμοί που ασχολούνται με το θέμα αυτό, όπως η Διεθνής Αμνηστία  και το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ελσίνκι .
  Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 4 Απριλίου 2006 .
  Μειώνεται η εναλλακτική θητεία, Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 15 Απριλίου 2010 .
  Μειώνεται η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας για τους αντιρρησίες συνείδησης, In.gr, 14 Απριλίου 2010 .

Υποσημειώσεις

Βλέπε επίσης 
 Αντιρρησίες συνείδησης
 Στρατιωτική θητεία στην Ελλάδα
Στρατολόγηση ανά τον κόσμο

Πηγές

Έντυπη βιβλιογραφία 
 Αντιρρησίες Συνείδησης, Κώστας Τσαρούχας, 1996, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, ISBN 960-344-176-7.
 Human Rights without Frontiers (Ανθρώπινα Δικαιώματα Χωρίς Σύνορα), Αύγουστος 1992, ειδική έκδοση «Ελλάδα: Εσκεμμένες Παραβιάσεις των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων».
 Περιοδικό Αρνούμαι, Φεβρουάριος 1985.
 Ιστορία Ελλήνων Αντιρρησιών Συνείδησης, Σύνδεσμος Ελλήνων Αντιρρησιών Συνείδησης.
 Ο Ιός, στην Ελευθεροτυπία, από τον ιστότοπο του Ιού:
 «Ξενόφερτοι αντιφρονούντες», 19 Νοεμβρίου 1995.
 «Η άρνηση στράτευσης στο εδώλιο: Θητεία χωρίς χακί», 17 Δεκεμβρίου 1995.
 «Η Ελλάδα και το Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων: Στο εδώλιο του Στρασβούργου», 19 Οκτωβρίου 1997.
 «Εναλλακτικά καταναγκαστικά έργα», 13 Μαρτίου 1999.
 Διεθνής Αμνηστία:
 Amnesty International Report (Έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας), 1992, Ελλάδα.
 Μαρτυρίες της Διεθνούς Αμνηστείας:
 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1994.
 Ιανουάριος-Μάρτιος 1997.
 Ιούλιος-Σεπτέμβριος 1997.
 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1997.
 Ιανουάριος-Ιούνιος 1999.
 Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2002.
 Ιανουάριος-Μάρτιος 2005.
 Περιοδικό Μετρό, 10 Νοεμβρίου 1993, «Ανθρώπινα Δικαιώματα: "Αντιρρησίες" και νόμος».
 Νομικό Βήμα, Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, Τόμ. 39, σελ. 450-453.
 Υπεράσπιση, Διμ. Επιθεώρηση Ποινικού Δικαίου και Δικαίου Θεμελιωδών Ελευθεριών, Ιούλιος-Αύγουστος 1992, σελ. 922-924.
 Ξύπνα!, 8 Ιανουαρίου 1998, «Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Επανορθώνει μια Αδικία».
 Η Σκοπιά, 1 Οκτωβρίου 1979 (1 Ιουνίου 1979, στην αγγλική έκδοση), «Ορθόδοξη Μισαλλοδοξία».
 Ξύπνα!, 22 Ιουλίου 1978 (22 Φεβρουαρίου 1978, στην αγγλική έκδοση), «Η Ελλάς τροποποιεί τον Νόμο για τους Αντιρρησίες Συνειδήσεως».
 Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Γενική Διεύθυνση Μελετών, Νοέμβριος 1994, «Σχετικά με το Σεβασμό των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα».
 Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Συνοπτικά πρακτικά συνεδρίασης Τρίτης 7 Ιουλίου 1992.
 Σημείωμα για τη Διακήρυξη για τη Βία, της Σεβίλλης (The Seville Statement on Violence), Δήμητρα Παπαδοπούλου, Ινστιτούτο Εκπαίδευσης για την Ειρήνη.
 Έκθεση του Ειδικού Εισηγητή του Ο.Η.Ε. για τη θρησκευτική μη ανοχή στην Ελλάδα (Special Rapporteur of the Commission on Human Rights on freedom of religion or belief, A/51/542/Add.1/7.11.1996)

 Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Υφιστάμενη νομοθεσία 
 Εφημερίς της Κυβερνήσεως, Αρ. Φύλλου 1854/29 Δεκεμβρίου 2005, Άοπλη στρατιωτική υποχρέωση και εναλλακτική υπηρεσία των αντιρρησιών συνείδησης (σελ. 3-6) .
 Νόμος 3421/2005, 23 Νοεμβρίου 2005, Στρατολογία των Ελλήνων και άλλες διατάξεις, Κεφ. Ι' Εναλλακτική υπηρεσία των αντιρρησιών συνείδησης (σελ. 24-27) , στον ιστότοπο antirrisies.gr.
 Συνήγορος του Πολίτη, Ιούλιος 1999, Ειδική Έκθεση «Ο Θεσμός της Εναλλακτικής Πολιτικής-Κοινωνικής Υπηρεσίας, Προτάσεις Αναμόρφωσης» .
 Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 17 Σεπτεμβρίου 1996, Ψήφισμα σχετικά με τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Α4-0223/96).

 Πρόσθετες πληροφορίες 
 Σύνδεσμος Αντιρρησιών Συνείδησης: Επίσημος ιστότοπος.
 Διεθνής Αμνηστία:
 Έκθεση & δελτίο τύπου (1 & 15 Μαΐου 2006) «Ελλάδα: Είναι πια καιρός να συμμορφωθεί πλήρως με τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την αντίρρηση συνείδησης» ("Greece: High time to comply fully with European standards on conscientious objection", AI Index: EUR 25/003/2006)  και εδώ  .
 Δελτίο τύπου (29 Μαρτίου 2006): «Ο διωγμός δεν είναι λύση για την αντίρρηση συνείδησης».
 Έκθεση (11 Μαΐου 2005) και Δελτίο τύπου: «Ελλάδα: Τιμωρούνται για τις πεποιθήσεις τους - Πώς οι αντιρρησίες συνείδησης συνεχίζουν να στερούνται τα δικαιώματά τους» ("Greece: Punished for their beliefs - How conscientious objectors continue to be deprived of their rights", AI Index: EUR 25/007/2005)  και εδώ  .
 Δελτίο τύπου (17 Ιανουαρίου 2005): «Ελλάδα: "Παύσατε πυρ" για τους αντιρρησίες συνείδησης» ("Greece: "Cease fire" for the conscientious objectors!", AI Index: EUR 25/003/2005)  και εδώ  .
 Δελτίο τύπου (29 Σεπτεμβρίου 2003): «Ελλάδα: Οι αντιρρησίες συνείδησης ζουν υπό δαμόκλειο σπάθη».
 Έκθεση (1 Ιουνίου 2003): «Ελλάδα: Να είσαι στον στρατό ή να επιλέγεις να μην είσαι: ο συνεχιζόμενος διωγμός των αντιρρησιών συνείδησης» ("Greece: To be in the army or choosing not to be: The continuous harassment of conscientious objectors", AI Index: EUR 25/003/2003)  και εδώ  .
 Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι/Ελληνική Ομάδα για τα Δικαιώματα των Μειονοτήτων:
 Επίσημος ιστότοπος cm.greekhelsinki.gr.
 Πληροφοριακό υλικό ως το Νοέμβριο του 2004 μπορεί να βρεθεί στον παλιό ιστότοπο του Παρατηρητηρίου εδώ, greekhelsinki.gr.
 Ευρωπαϊκό Γραφείο για την Αντίρρηση Συνείδησης (European Bureau for Conscientious Objection): Επίσημος ιστότοπος. 
 Αντίρρηση συνείδησης στην Ελλάδα (Φεβρουάριος 2004).
 Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου:
 Προτάσεις για τον Θεσμό της Εναλλακτικής Πολιτικής-Κοινωνικής Υπηρεσίας.
 Προτάσεις για την Αναθεώρηση Άρθρων του Ελληνικού Συντάγματος.
 Indymedia.org: Αντιρρησίες Συνείδησης στην Ελλάδα: Συνοπτική αναδρομή (αναπαραγωγή του δημοσιεύματος του Συνδέσμου Αντιρρησιών Συνείδησης όπως εμφανίζεται εδώ).
 Ελευθερία, 17ης Αυγούστου 1966, σ. 8 και 19ης Αυγούστου 1966, σ. 8 Καταδίκη σε θάνατο του Μάρτυρα του Ιεχωβά Χρήστου Καζάνη επειδή αρνήθηκε να παραλάβει όπλο.

 Πρόσθετη ανάγνωση 
 Ο Χρόνος, 22ας Φεβρουαρίου 2007, «Γνωρίζοντας έναν αντιρρησία συνείδησης».
 Ιστότοπος thiteia.org: Αντιρρησίες συνείδησης & εναλλακτική θητεία: Διάρκεια εναλλακτικής υπηρεσίας και άλλα σχετικά στοιχεία.
 Ιστότοπος ellinikos-stratos.com: Αντιρρησίες συνείδησης: Σχετικές πληροφορίες.
 Human Rights Without Frontiers (Ανθρώπινα Δικαιώματα Χωρίς Σύνορα), 2007, "Can Conscientious Objectors Be Good Citizens? A Look at Relationship between Freedom of Conscience and Duty to the State (2007) , στον ιστότοπο hrwf.net.
 Έθνος'', 11 Σεπτεμβρίου 2009, «Εναλλακτική θητεία με πολλά "αγκάθια"»

Ελλαδα
Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις
Αντιρρησίες