Έλυτρο (εντομολογία)

Στα έντομα, υπάρχει περίπτωση οι πρόσθιες πτέρυγες να είναι περισσότερο χιτινισμένες και σκληρυμένες με την πρωτεΐνη σκληρωτίνη. Τέτοιες πτέρυγες ονομάζονται έλυτρα. Έλυτρα συναντούμε ιδιαίτερα στις τάξεις των κολεόπτερων και δερμάπτερων. Στην πιο συνηθισμένη περίπτωση τα έλυτρα σχηματίζουν ένα προστατευτικό κάλυμμα της νωτιαίας πλευράς του εντόμου μετά το πρόνωτο, δηλαδή καλύπτουν το μεσοθώρακα, το μεταθώρακα και την κοιλία. 

Ως βάση του ελύτρου εννοείται η άκρη όπου το έλυτρο εκφύεται από το μεσοθώρακα. Η άκρη όπου τα δυο έλυτρα σμίγουν όταν αναπαύεται το έντομο λέγεται ραφή (Sutura) και επίπλευρες (Epipleura) ονομάζονται οι εξωτερικές άκρες που κάμπτονται προς τα κάτω και μέσα.

Υπάρχει η εκδοχή στην οποία μόνο το μισό των πτερύγιων είναι σκληρυμένο, πράγμα που συναντάται στα ημίπτερα. Τότε ονομάζονται ημιέλυτρα (Hemielytra). Τα μπροστινά φτερά στις κατσαρίδες λέγονται ψευδέλυτρα.

Στην Εικόνα 1 τα καστανά έλυτρα είναι σηκωμένα και φαίνονται οι συνήθως κρυμμένοι και ελάχιστα χιτινισμένοι (σκληρυμένοι) τεργίτες. Τα πισινά φτερά σχεδόν δε φαίνονται σε αυτή τη φωτογραφία. Η μεγάλη μαύρη ασπίδα μεταξύ κεφαλιού και φτερών είναι το πρόνωτο. Το μικρό βαρύ χιτινισμένο (σκληρυμένο) μαύρο τμήμα του μεσοθώρακα πίσω από το πρόνωτο που περιβάλλεται από τρίχες είναι ο θυρεός (Scutellum). Ο θυρεός είναι αρκετά μεγάλος στους κοριούς. Στην Εικόνα 2 ο θυρεός είναι το κεντρικό πράσινο τρίγωνο στο οποίο η μεσαία άκρη προεκτείνεται προς το πίσω μέρος και έχει τις τρεις γωνιές άσπρες. Δίπλα του, τα σκληρυμένα μέρη των ημιελύτρων φαίνονται με ανοιχτόχρωμο καφέ χρώμα και μαρμάρινες σκιάσεις. Στα κολεόπτερα ο θυρεός είναι μικρός και μπορεί επίσης να μη φαίνεται άμεσα, αν βρίσκεται κάτω από τη βάση των ελύτρων.

Στα κολεόπτερα τα έλυτρα σμίγουν, σχηματίζοντας μία "ραφή" μεταξύ τους. Υπάρχουν βέβαια και εξαιρέσεις, λ.χ. στη Εικόνα 5 φαίνεται ένα κολεόπτερο από την οικογένεια των Oedemeridae χωρίς ραφή. Σε μερικά είδη στα θηλυκά έντομα τα έλυτρα σμίγουν, ενώ στα αρσενικά δεν σμίγουν στο πίσω άκρο. Σε μερικά κολεόπτερα τα έλυτρα είναι ενωμένα στη ραφή. Αυτά τα ζώα φυσικά δεν μπορούν να πετάξουν. Υπάρχουν όμως και κολεόπτερα που τα έλυτρά τους καλύπτουν μόνο ένα μέρος του οπίσθιου σώματος ή σε σπάνιες περιπτώσεις απουσιάζουν τελείως. Στις Εικόνες 3 και 4 φαίνονται δύο κολεόπτερα από την οικογένεια των Staphylinidae. Στην Εικόνα 3 τα σκούρα γαλάζια μέρη είναι το κεφάλι και τα έλυτρα ενώ πορτοκαλί είναι το πρόνωτο και το μεσαίο μέρος της κοιλίας. Το τελευταίο μέρος της κοιλίας είναι μαύρο. Στην Εικόνα 4 διακρίνεται καλά ο μαύρος θυρεός στη βάση των ελύτρων. Αυτά τα έντομα μοιάζουν περισσότερο με δερμάπτερα παρά με κολεόπτερα. Στην Εικόνα 5 φαίνεται μία φορφικούλη από την τάξη των δερμάπτερων.

Η βασική λειτουργία των ελύτρων είναι η προστασία των οπίσθιων φτερών. Γι' αυτό έχουν σκληρυνθεί. Ανοίγουν μόνο για το πέταγμα. Κατά την πτήση τα έλυτρα δεν κινούνται, συντελούν όμως στην ισορροπία. Στην οικογένεια Cetonidae τα ζώα πετούν με κλειστά έλυτρα, που στην πλευρά τους έχουν ένα άνοιγμα γι´αυτό το λόγο . 
Μερικές οικογένειες κολεοπτέρων, ιδιαίτερα οι Cantharidae έχουν μαλακά έλυτρα.

Η ποικιλία της επιφάνειας των ελύτρων είναι μεγάλη. 

Τα έλυτρα μπορεί να έχουν ανοίγματα προς τους αδένες .

Το χρώμα των ελύτρων μπορεί να προέρχεται από χημικές ουσίες στη χιτίνη, από τη γεωμετρική δομή της χιτίνης ή από το χρώμα τριχών ή λεπιών που καλύπτουν τα έλυτρα εξ ολοκλήρου ή κατά ένα μέρος. Ο χρωματισμός μπορεί να είναι καθοριστικός για την αναγνώριση κάποιου είδους, αλλά πολλές φορές συναντούνται διάφορα σχήματα σε ένα είδος. Στην Εικόνα 6 φαίνονται δύο από τους πολλούς χρωματισμούς που υπάρχουν στο είδος Adalia bipunctata. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό, αποτελεί ακόμη το αντικείμενο ερευνών.

Ιδιαίτερα τα γυαλιστερά έλυτρα των Chrysomelidae χρησιμοποιούνται όχι μόνο για κοσμήματα  και για παραδοσιακή διακόσμηση στην Ασία , αλλά και από σύγχρονους καλλιτέχνες . Στον ΙΘ΄ αιώνα εμφανίζονται στη φορεσιά των κυριών της καλής κοινωνίας .

Αναφορές 
H. Freude, K. W. Harde, G. A. Lohse: Die Käfer Mitteleuropas, Bd.1. Spektrum Akademischer Verlag in Elsevier 1966, ISBN 3-8274-0683-8 

Ελυτρα