Αλέξιος Ε΄ Δούκας

Ο Αλέξιος Ε΄ Δούκας ή Αλέξιος Μούρτζουφλος (1140 - 1204) ήταν ο προτελευταίος Βυζαντινός Αυτοκράτορας πριν πέσει η Κωνσταντινούπολη στα χέρια των Λατίνων στην Δ΄ Σταυροφορία (5 Φεβρουαρίου 1204 - 12 Απριλίου 1204). Το επώνυμο του ήταν Δούκας επειδή ανήκε στη Δυναστεία των Δουκών αλλά πήρε το παρατσούκλι "Μούρτζουφλος" χάρη στα πυκνά άτσαλα φρύδια του. Ο Αλέξιος Ε΄ ήταν πρωταγωνιστής στο πραξικόπημα που ανατράπηκαν και θανατώθηκαν οι προκάτοχοι του : Ισαάκιος Β΄ Άγγελος και ο νεαρός γιος του Αλέξιος Δ΄ Άγγελος. Έκανε σοβαρές προσπάθειες να υπερασπιστεί την Κωνσταντινούπολη από τους Σταυροφόρους, είχε τη λαϊκή υποστήριξη, αλλά αποξενώθηκε από την αριστοκρατία της πόλης. Μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης και τη δημιουργία της Λατινικής Αυτοκρατορίας ο Αλέξιος Μούρτζουφλος τυφλώθηκε και εκτελέστηκε από τους Φράγκους. 

Το επώνυμο του δείχνει ότι καταγόταν από κορυφαία αριστοκρατική οικογένεια του Βυζαντίου, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι είχε σχέσεις αίματος μαζί της επειδή πολλές ευτελείς οικογένειες στο Βυζάντιο χρησιμοποιούσαν το επώνυμο "Δούκας". Πολλές πηγές τον καταγράφουν σαν τρισέγγονο του Αλέξιου Α΄ Κομνηνού του πρώτου Βυζαντινού αυτοκράτορα από τη Δυναστεία των Κομνηνών μέσω της μητέρας του. Η πληροφορία δεν είναι ανακριβής, είναι βέβαιο ότι όλοι οι Βυζαντινοί σφετεριστές εκείνη την εποχή είχαν κάποια ρίζα από τους Κομνηνούς. Το όνομα του πατέρα του σύμφωνα με μια ακριβή πηγή ήταν Ισαάκιος Δούκας και ήταν δεύτερος ξάδελφος του προκατόχου Αλέξιου Δ΄ Άγγελου. Μια επιστολή στον πάπα Ιννοκέντιο Γ΄ τονίζει ότι ο Αλέξιος Δούκας Μούρτζουφλος είχε συγγένεια αίματος με τον Αλέξιο Δ΄ Άγγελο.

Ηγέτης του αντιλατινικού κινήματος 

Ο σύγχρονος ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης γράφει τα χειρότερα λόγια για τον Αλέξιο Ε΄ αλλά είχε προκατάληψη επειδή τον απέλυσε από το αξίωμα του "Λογοθέτη", δεν αρνήθηκε ωστόσο τη μεγάλη εξυπνάδα του. Ο Αλέξιος Μούρτζουφλος συμμετείχε στο αποτυχημένο κίνημα που οργάνωσε ο Ιωάννης Κομνηνός ο Παχύς να ανατρέψει τον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ΄ Άγγελο (1200). Φυλακίστηκε (1201) για τη συμμετοχή του και ελευθερώθηκε όταν οι Σταυροφόροι ανέτρεψαν τον Αλέξιο Γ΄ και επανέφεραν στον αυτοκρατορικό θρόνο τον Ιούλιο του 1203 τον αδελφό του και τον ανιψιό του. Ο Μούρτζουφλος πήρε κατόπιν στη αυτοκρατορική αυλή το τίτλο του "Πρωθυπουργού" με ειδικότητα στα οικονομικά. Παντρεύτηκε δυο φορές αλλά μια από τις ερωμένες του ήταν η Ευδοκία Αγγελίνα, κόρη του Αλεξίου Γ΄.
Στις αρχές του 1204 ο Ισαάκιος Β΄ και ο Αλέξιος Δ΄ δεν είχαν την εμπιστοσύνη των κατοίκων της πόλης για να τους προστατεύσουν από την επιθετικότητα των Λατίνων Σταυροφόρων και των Βενετών συμμάχων τους. Οι Σταυροφόροι περίμεναν τα λεφτά που τους είχαν υποσχεθεί οι αυτοκράτορες, δεν τα έπαιρναν και έχασαν την υπομονή τους, έκαψαν το 1/6 της πόλης και το 1/3 των κατοίκων έμειναν άστεγοι. Οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης αποφάσισαν να αντιδράσουν δυναμικά στους Σταυροφόρους και ο Αλέξιος Μούρτζουφλος έγινε ο ηγέτης του αντί-Λατινικού κινήματος. Η επίθεση στους Λατίνους έγινε στην τοποθεσία "Τρυπητός Λίθος", το βουνό κάποια στιγμή κατέρρευσε αλλά μια ομάδα από τοξότες τον προστάτευσε από τον θάνατο.

Άνοδος στον θρόνο 

Ο Αλέξιος Μούρτζουφλος εκμεταλλεύτηκε το μίσος των κατοίκων της Κωνσταντινούπολης για τους Λατίνους, το οποίο ειλικρινώς μοιραζόταν, ώστε να πετύχει την προσωπική του άνοδο. Στα τέλη Ιανουαρίου του 1204 οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης επαναστάτησαν και στην ταραχή που ακολούθησε, ο ευγενής Νικόλαος Καναβός ανακηρύχτηκε αυτοκράτορας, αλλά αρνήθηκε να δεχτεί το στέμμα. Οι δυο συναυτοκράτορες αποκλείστηκαν στο Παλάτι των Βλαχερνών και ζήτησαν από τον Μούρτζουφλο να αναλάβει να υποστηρίξει την πόλη από τους Σταυροφόρους. Ο Μούρτζουφλος όμως αποφάσισε να ανατρέψει τους αυτοκράτορες και να τους αντικαταστήσει, και έτσι τη νύχτα της 28ης Ιανουαρίου 1204 δωροδόκησε τη Βαράγγειο Φρουρά και συνέλαβε τους αυτοκράτορες. Οι Βαράγγοι κατόπιν τον οδήγησαν στο θησαυροφυλάκιο, ο νεαρός Αλέξιος Δ΄ στραγγαλίστηκε από τους επαναστάτες, ο τυφλός και ψυχικά διαταραγμένος πατέρας του πέθανε από τη λύπη του. Ο Καναβός διορίστηκε αξιωματούχος από τον νέο αυτοκράτορα, αλλά αρνήθηκε κάθε επαφή μαζί του, απομονώθηκε και δολοφονήθηκε στα σκαλιά του Καθεδρικού ναού της Αγίας Σοφίας.

Αμυντικές προετοιμασίες 

Οι χρόνοι στους οποίους πέθαναν ο Καναβός και οι πρώην αυτοκράτορες είναι άγνωστοι, αν και το πιθανότερο είναι ότι ανακηρύχτηκε αυτοκράτορας την ίδια μέρα που στράφηκε εναντίον τους. Ο Ματζούκης γράφει ότι ανακηρύχτηκε αμέσως αυτοκράτορας, αλλά η στέψη του έγινε στις 5 Φεβρουαρίου. Με άδειο το θησαυροφυλάκιο αποφάσισε να φορολογήσει σκληρά την αριστοκρατία, η κίνηση αυτή τον έκανε αγαπητό στον λαό, αλλά έχασε τους παραδοσιακούς του ισχυρούς συμμάχους. Ο Αλέξιος Ε΄ έκλεισε τις πύλες της πόλης στους Σταυροφόρους και ενίσχυσε τις οχυρώσεις, ο ίδιος με το σπαθί στο χέρι οδήγησε τις επιθέσεις που είχαν στόχο να διακόψουν τις προμήθειες στους Σταυροφόρους. Ο Ερρίκος της Φλάνδρας οδήγησε μια επίθεση στη Φιλέα (2 Φεβρουαρίου 1204) για να βρει προμήθειες. Οι Βυζαντινοί ηττήθηκαν, τα αυτοκρατορικά διακριτικά και μια εικόνα της Παναγίας της Νικοποιού πέρασαν στα χέρια των Λατίνων. Ο Αλέξιος Ε΄ δραπέτευσε ζωντανός, αλλά μια προσπάθεια του να καταστρέψει τα εχθρικά πλοία με την αποστολή φλεγόμενων πλοίων απέτυχε.

Η πολιορκία των Σταυροφόρων 

Η απώλεια της συγκεκριμένης εικόνας που εκπροσωπούσε την προστασία της πόλης από τους ξένους εχθρούς με τη βοήθεια της Παναγίας ήταν τεράστιο ηθικό πλήγμα για τους Βυζαντινούς, ύστερα από αυτό άρχισαν να πιστεύουν σοβαρά ότι η πτώση της πόλης στους Λατίνους ήταν θέλημα θεού.

Ο Αλέξιος Ε΄ συνάντησε τον Δόγη της Βενετίας Ενρίκο Ντάντολο για να προχωρήσει σε διαπραγματεύσεις (8 Φεβρουαρίου 1204) αλλά οι όροι που του ζήτησε ο υπερήλικας δόγης ήταν τόσο σκληροί που τους αρνήθηκε κατηγορηματικά. Ο Χωνιάτης αναφέρει ότι ο Αλέξιος Ε΄ σύρθηκε με τη βία σε διαπραγματεύσεις ύστερα από αιφνίδια επίθεση των Σταυροφόρων και ο νεαρός Αλέξιος Δ΄ θανατώθηκε την ίδια μέρα· η επιμονή των Σταυροφόρων να τον κάνουν αυτοκράτορα ίσως να ήταν η αιτία της θανάτωσής του. Ο Αλέξιος Μούρτζουφλος εξοργίστηκε όταν έμαθε τα νέα για τη θανάτωση του Αλέξιου Δ΄ και έδιωξε όλους τους Λατίνους από την Κωνσταντινούπολη. Οι Φράγκοι με τη σειρά τους άρχισαν τα σχέδια για τη διανομή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και έβαλαν μπροστά τα σχέδια τους για την τελική έφοδο και την κατάκτηση της πόλης τον επόμενο μήνα.

Η πτώση της Κωνσταντινούπολης 

Οι υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης απέκρουσαν με επιτυχία την έφοδο των Σταυροφόρων στις 9 Απριλίου, αλλά η δεύτερη επίθεση σε τρεις μέρες στάθηκε αρκετά ισχυρή και οδυνηρή. Οι Σταυροφόροι σπάζοντας τα τείχη στην πύλη της Πετριάς μπήκαν στην πόλη και λεηλάτησαν το Παλάτι των Βλαχερνών, ενώ ακόμα και τότε ο Αλέξιος Ε΄ δεν κατάφερε να ξεσηκώσει τον λαό. Ο αυτοκράτορας μπήκε σε ένα πλοίο με τη σύζυγο του Ευδοκία Αγγελίνα και την πεθερά του Ευφροσύνη Δούκαινα Καματηρά, δραπέτευσε σε άγνωστη κατεύθυνση για τη Θράκη (12 Απριλίου 1204). Ο Κωνσταντίνος Λάσκαρης ανακηρύχτηκε στον ναό της Αγίας Σοφίας νέος Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης, αλλά δεν μπόρεσε να πείσει τους Βαράγγους να μείνουν να πολεμήσουν και έτσι δραπέτευσε και αυτός, αφήνοντας την Κωνσταντινούπολη στα χέρια των Σταυροφόρων.

Τύφλωση και δολοφονία 

Ο Αλέξιος Ε΄ και οι οπαδοί του έφτασαν στη Μοσυνούπολη όπου έμενε ο πεθερός του, ο έκπτωτος αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄. Η υποδοχή του πεθερού του ήταν στην αρχή καλή και, αφού τον βόλεψε στο χώρο των λουτρών, τον προέτρεψε να κάνει μπάνιο με την κόρη του. Μόλις ο Αλέξιος Ε΄ βρέθηκε μέσα στο λουτρό, όρμησαν οι υπηρέτες του Αλεξίου Γ΄ και τον τύφλωσαν, καθώς ο πεθερός του ήθελε με αυτόν τον τρόπο να τον αποκλείσει από την διεκδίκηση του αυτοκρατορικού θρόνου. Η Ευδοκία όρθια, δίπλα στην πόρτα των λουτρών, έβριζε τον πατέρα της και αυτός την προπηλάκιζε για τον αδιάντροπο και λάγνο έρωτά της. Όντας πλέον τυφλός ο Αλέξιος Ε΄ περιπλανιόταν στην περιοχή της Μοσυνούπολης χωρίς προστασία και μόνος, όπου οι Λατίνοι τον αναγνώρισαν και τον συνέλαβαν τον Νοέμβριο του 1204. 

Οι Λατίνοι τον έσυραν μαζί τους στην Κωνσταντινούπολη και τον βασάνισαν. Εκεί ο αιχμάλωτος Αλέξιος έδειξε τεράστια γενναιότητα στη δίκη που είχαν στήσει οι Λατίνοι, αυτοί ωστόσο τον καταδίκασαν σε θάνατο για το φόνο του Αλέξιου του Δ΄ και άνανδρα τον γκρέμισαν από τον Φόρο του Θεοδοσίου. Το νέο Λατινικό καθεστώς ισχυρίστηκε ότι εκτέλεσε όπως έπρεπε να κάνει τον δολοφόνο του "τελευταίου νόμιμου αυτοκράτορα", και μετά θα κυβερνούσαν την πόλη 57 χρόνια μέχρι την ανακατάληψη της πόλης από τη Δυναστεία των Παλαιολόγων και τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο το 1261.

Οικογένεια 
Νυμφεύτηκε την Ευδοκία Αγγελίνα, κόρη του Αλεξίου Γ΄ Αυτοκράτορα των Ρωμαίων. Δεν απέκτησαν απογόνους.

Παραπομπές

Πηγές 
Akropolites, G. The History, trans. Ruth Macrides (2007) Oxford University Press.
Choniates, N.: Magoulias, Harry J., ed. (1984). Ο City of Byzantium. Annals of Niketas Choniates. Detroit: Wayne State University Press. ISBN 0-8143-1764-2.
Donald Nicol, Βιογραφικό Λεξικό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μτφρ. Ευγένιος Πιερρής, εκδ. Ελληνική Ευρωεκδοτική, Αθήνα, 1993, σελ. 46.
Falk, A. (2010) Franks and Saracens: Reality and Fantasy in the Crusades, Karnac Books.
Giarenis, I. (2017) "The Crisis of the Fourth Crusade in Byzantium (1203-1204) and the Emergence of Networks for Anti-Latin Reaction and Political Action", Mediterranean World, 23.
Head, C. (1980) "Physical Descriptions of the Emperors in Byzantine Historical Writing", Byzantion, Vol. 50, No. 1 (1980), Peeters Publishers, pp. 226–240.
Hendrickx, B. and Matzukis, C. (1979) "Alexios V Doukas Mourtzouphlos: His Life, Reign and Death (?-1204)", in Hellenika (Ελληνικά) 31, pp. 111–117.
Madden, T.F. (1992) "The Fires of the Fourth Crusade in Constantinople, 1203- 1204: A Damage Assessment", Byzantinische Zeitschrift, lxxxiv–v, pp. 72–93.
Madden, T.F. (1995) "Outside and Inside the Fourth Crusade", The International History Review, Vol. 17, No. 4 (Nov., 1995), Taylor and Francis, pp. 726–743.
Runciman, S. (reprinted 1987) A History of the Crusades: Volume III, The Kingdom of Acre and the Later Crusades, Cambridge University Press Archive.
Jonathan Harris, Byzantium and the Crusades (London and New York, 2nd ed., 2014).
Kazhdan, Alexander, ed. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press.
Jonathan Phillips, The Fourth Crusade and the Sack of Constantinople (London and New York, 2004).
Savignac, David. "The Medieval Russian Account of the Fourth Crusade – A New Annotated Translation".

Γενεαλογία 
Γενεαλογία Ρωμαίων Αυτοκρατόρων 717 - 1453

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 

Αλεξιος
Δ΄ Σταυροφορία
Πρωτοβεστιάριοι
Βυζαντινοί του 12ου αιώνα
Δομέστικοι των Σχολών