Πατριάρχης Ιωάννης Ζ΄ Γραμματικός

Ο Ιωάννης Ζ΄, ο επονομαζόμενος Γραμματικός, ήταν εικονομάχος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Προερχόταν από οικογένεια αρμένικης καταγωγής.

Τα μέχρι την πατριαρχία
Καταγόταν από τον επιφανή οίκο της Κωνσταντινούπολης, των Μοροχαρζαμίων, και είχε πνευματική συγγένεια με την αυτοκράτειρα Θεοδώρα. Κατά μία πηγή ήταν αρχικά εικονόφιλος. Θεωρούνταν από τους πιο μορφωμένους της εποχής του, εξ ου και η προσωνυμία «γραμματικός». Έγινε ηγούμενος της Μονής Σεργίου και Βάκχου και μέλος του ανακτορικού κλήρου, και το 814, μετά από εντολή του αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄, συνέταξε, μαζί με τον μετέπειτα πατριάρχη Αντώνιο του Συλαίου, έκθεση για τη δογματική θεμελίωση της απομάκρυνσης των εικόνων. Ήταν αυτός που εκπροσωπούσε τους εικονομάχους στις δογματικές αντιπαραθέσεις του με τους εικονόφιλους. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης έγραφε χαρακτηριστικά πως «σχεδόν όλοι ο μοναχοί και οι ηγούμενοι μέσα στο Βυζάντιο» έπαψαν να είναι φορείς των εικονολατρικών πεποιθήσεων.

Μετά την καθαίρεση του εικονόφιλου πατριάρχη Νικηφόρου ο Λέων θέλησε να κάνει πατριάρχη τον Ιωάννη αλλά απετράπη από τους συγκλητικούς, οι οποίοι επικαλέστηκαν το νεαρόν της ηλικίας του. Υπήρξε ευνοούμενος του Μιχαήλ Β΄, ο οποίος του ανέθεσε τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Θεόφιλου.

Οι εικονόφιλοι (δηλ. όλοι οι σωζόμενοι) χρονογράφοι επετέθηκαν ομαδικά κατά του Ιωάννη. Τον ονομάζουν μονίμως Ιαννή, Υλζελά, Σίμωνα Μάγο, νέο Απολλώνιο, φατριάρχη, λεκανομάντη και διαφθορέα ωραίων γυναικών, ακόμη και καλογριών. Τον κατηγορούν επίσης ότι ήταν αυτός που υπαγόρευε στον Θεόφιλο την εικονομαχική πολιτική του. Πέραν αυτού, ο Ιωάννης φέρεται ότι ενέπνευσε στον Θεόφιλο την αγάπη προς τη δικαιοσύνη, την κοσμική (δηλαδή κλασσική) παιδεία και τις καλές τέχνες.

Όταν ο Θεόφιλος ανέβηκε στον θρόνο, ονόμασε τον Ιωάννη σύγκελλο, αξίωμα που ήταν η τελευταία βαθμίδα προς την πατριαρχία. Το 831 ο Ιωάννης ηγήθηκε της περίφημης πρεσβείας που έστειλε ο Θεόφιλος στον χαλίφη Αλ-Μαμούν στη Βαγδάτη, όπου κατέπληξε τους Άραβες με τη γενναιοδωρία του και το πνεύμα του. Έμεινε δύο χρόνια στη Βαγδάτη, μέχρι που ο θάνατος του Αλ-Μαμούν διέκοψε τις διαπραγματεύσεις. Κατόρθωσε πάντως ο Ιωάννης να πετύχει την απελευθέρωση πολλών αιχμαλώτων και μεθόδευσε τη δραπέτευση και επιστροφή του αυτόμολου στρατηγού Μανουήλ στην Κωνσταντινούπολη. Ένα άλλο αποτέλεσμα της πρεσβείας του Ιωάννη ήταν η κατ’ εισήγησίν του ανέγερση των πολυτελέστατων ανακτόρων του Βρύου με μουσουλμανική τεχνοτροπία.

Πατριάρχης
Το 836 ο πατριάρχης Αντώνιος Α΄ πέθανε και ο Ιωάννης έγινε πατριάρχης. Σύμφωνος, εννοείται, με τον Θεόφιλο στο θέμα των εικόνων, συγκάλεσε σύνοδο στην Παναγία των Βλαχερνών που αναθεμάτισε τους εικονόφιλους, επικύρωσε τα θεσπίσματα της εικονομαχικής συνόδου της Ιέρειας (της κατά τους εικονομάχους Ζ΄ οικουμενικής) και αποκήρυξε την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο. Με βασιλικό διάταγμα απαγορεύθηκαν οι εικόνες και διατάχθηκε η αφαίρεσή τους από όλες τις εκκλησίες και η καταστροφή των τοιχογραφιών. Οι μοναχοί όσων μοναστηριών βρίσκονταν μέσα σε πόλεις ή σε χωριά διατάχθηκαν να τα εγκαταλείψουν, ενώ στους μοναχούς των μοναστηριών της υπαίθρου απαγορεύτηκε η είσοδος σε κατοικημένα μέρη.

Παρά τη μεταξύ τους σχέση και τη δογματική τους ταύτιση, ο Ιωάννης δεν δίστασε να επιτιμήσει από τον άμβωνα της Αγίας Σοφίας τον Θεόφιλο για τη συμπεριφορά του έναντι του Αλέξιου Μωσηλέ και του αρχιεπισκόπου Θεόδωρου του Κρίθινου. Ο Θεόφιλος αποδείχθηκε και τώρα καλός μαθητής του Ιωάννη, γιατί κατάλαβε το λάθος του και προσπάθησε να επανορθώσει.

Η πτώση
Στην επιθανάτια κλίνη του Θεόφιλου, η Θεοδώρα κι ο λογοθέτης Θεόκτιστος ορκίστηκαν, όπως τους ζήτησε ο αυτοκράτορας, ότι θα διατηρήσουν την εικονομαχική του πολιτική και τον Ιωάννη στον πατριαρχικό θρόνο. Αλλά αμέσως μετά τον θάνατο του Θεόφιλου η Θεοδώρα και ο Θεόκτιστος καθήρεσαν τον Ιωάννη και αναστήλωσαν τις εικόνες. Ο Ιωάννης κλείστηκε στη Μονή του Κλειδίου στον Βόσπορο και ασχολήθηκε με τη μελέτη της νεκρομαντείας, ενώ οι χρονογράφοι αναφέρουν ότι επειδή έξυσε τα μάτια του Χριστού, της Παναγίας και των Ταξιαρχών από μιαν εικόνα του μοναστηριού, τιμωρήθηκε από τη Θεοδώρα με διακόσιες μαστιγώσεις. Ύστερα από λίγα χρόνια ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ΄ ξέθαψε τα οστά του Ιωάννη καθώς και του Κωνσταντίνου Ε΄, τα μαστίγωσε στον Ιππόδρομο και τα έκαψε.

Παραπομπές

Πηγές 
 Ιωσήφ Γενέσιος, Περί Βασιλειών, μετάφρ. Παύλου Νιαβή, εκδόσεις Κανάκη, Αθήνα 1994
 Συνεχισταί Θεοφάνους («Οι μετά Θεοφάνην», Theophanes continuatus), Χρονογραφία συγγραφείσα εκ προστάγματος Κωνσταντίνου Πορφυρογεννήτου, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
 αγνώστου Βίος Λέοντος του Αρμενίου, Migne, Patrologia Graeca, τόμος 108
 Λέων ο Γραμματικός, Χρονογραφία, Migne, Patrologia Graeca, τόμος 108
 Ιωάννης Σκυλίτσης, ‘’Σύνοψις Ιστοριών 
 Συμεών Μάγιστρος, Χρονογραφία, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
 Γεώργιος Μοναχός ο Αμαρτωλός, Βίοι των νέων βασιλέων, εκδ. Bekker, Βόννη, 1838
 Γεώργιος Κεδρηνός Σύνοψις Ιστοριών, Migne, Patrologia Graeca, ed. Garnier, Paris 1894, t. 121
 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
 Γεώργιος Χατζηαντωνίου, Εικονομάχοι στο Βυζάντιο, εκδόσεις «ο Λόγος», σελ. 208
 

Ιωαννης Ζ
Εικονομαχία
Βυζαντινοί του 9ου αιώνα
Επίσκοποι του 9ου αιώνα