Αγία Κυριακή Ηλείας

Η Αγία Κυριακή είναι χωριό και έδρα ομώνυμης τοπικής κοινότητας, της δημοτικής ενότητας Λασιώνος, του δήμου Αρχαίας Ολυμπίας, της περιφερειακής ενότητας (τέως νομού) Ηλείας, στην περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας, σύμφωνα με το πρόγραμμα Καλλικράτης. Πριν το πρόγραμμα Καλλικράτης και το σχέδιο Καποδίστριας, ανήκε στην επαρχία και νομό Ηλείας, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Πελοποννήσου.  Μέχρι το 1955, η Αγία Κυριακή ονομαζόταν Κέρτιζα.

Γεωγραφία
Η Αγία Κυριακή βρίσκεται στην ΒΑ. Ηλεία, σε ορεινή θέση του όρους Λάμπεια, στον επαρχιακό δρόμο προς τον Ερύμανθο. Η κοινότητα είναι χαρακτηρισμένη ως αγροτικός ορεινός οικισμός, με έκταση 7,427 χμ² (2011) και μέσο σταθμικό υψόμετρο 940. Απέχει 49 χλμ. περίπου ΒΑ. του Πύργου (μέσω Πανόπουλου).

Δημογραφικά στοιχεία

Διοικητική εξέλιξη
Ο οικισμός είχε αναγνωριστεί από το 1835 και μέχρι το 1930 ανήκε στο νομό Αχαΐας και Ήλιδος, ως Κέρτιζα. Στις 20/09/1955 πήρε τη σημερινή του ονομασία. Με το ΦΕΚ 224Α - 04/12/1997, ο οικισμός αποσπάστηκε από την κοινότητα Αγίας Κυριακής και προσαρτήθηκε στο δήμο Λασιώνος. Με το ΦΕΚ 87Α - 07/06/2010 αποσπάστηκε από το δήμο Λασιώνος και προσαρτήθηκε στο δήμο Αρχαίας Ολυμπίας.

Ιστορικά στοιχεία

Πληθυσμός[εκκρεμεί παραπομπή] 
ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΚΑΤΆΣΤΙΧΑ ΩΣ ΠΗΓΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ:ΟΜΙΛΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ εκ Κρυόβρυσης Ηλείας ένα μέρος από το ιστορικό του αρχείο που αναφέρει και το χωριό μας σχετικά με το πληθυσμιακό χαρακτήρα  εκείνης της περιόδου ο οποίος ήταν αμιγές Ελληνικός.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Θ. ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ

Θεολόγου-Επίτ. Δ/ντή Β/θμιας Εκπ/σης

ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΚΑΤΆΣΤΙΧΑ 

ΩΣ  ΠΗΓΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ

ΓΙΑ  ΤΟΥΣ ΟΙΚΙΣΜΟΥΣ  ΤΟΥ  ΜΟΡΙΑ  ΣΤΑ (1461-63)

ΣΤΑ 1461-63  ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΑ ΚΑΤΑΣΤΙΧΑ:

                                                                                                                                                                 

Με βάση τα Οθωμανικά κατάστιχα, στα 1461-63, κατά την κατάκτηση του Μοριά από τους Οθωμανούς και πρίν την απογραφή Γριμάνι (1700) η Κέρτιζα αναφέρεται να είχε 136 κατοίκους. Τα ενεργά νοικοκυριά με αμιγές Ελληνικό πληθυσμό ήταν 27 (άγαμοι: 1, χήρες: 0, σύνολο: 28) και πλήρωναν το κεφαλικό φόρο που τους είχε επιβληθεί αφού ήταν χριστιανοί στους εισπράκτορες των Οθωμανών και ασχολούνταν κυρίως με τις καλλιέργειες σιτηρών.

Επιφανείς αγωνιστές του χωριού το 1821
Αργυρόπουλος Δημητράκης (Αρχ. Αγων.)
Κοσμάς Αποστόλης (Αριστεία Φ. 206)
Σπηλιόπουλος Αντώνιος (Αριστεία Φ. 159)

Πεσόντες σε διαφόρους πολέμους 
Ανθυπολοχαγός Γεώργιος Ι.Δημητρακόπουλος

1896- Κων/νος Π.Παπακυριακόπουλος

Α' Παγκόσμιος Πόλεμος 1917-1918

Χρύσανθος Γ. Ρουμελιώτης

Βασίλειος Π. Ρουμελιώτης

Παντελής Ι. Βασιλόπουλος

Γεώργιος Ν. Δέρβος

Κων/νος Ν. Δέρβος

Άγγελος Ν. Δέρβος

Ιωάννης Δ. Δέρβος

Φώτιος Δ. Δέρβος

Στους Βαλκανικούς πολέμους του 1912:
Νικόλαος Ι. Σπηλιόπουλος
Ηλίας Αγγ. Αθανασόπουλος
Στη Μικρασιατική καταστροφή του 1922:
Βασίλειος Θ. Δέρβος
Νικόλαος Χρ. Κανελλόπουλος
Βασίλειος Αθ. Αδαμόπουλος
Αγγελής Γ. Θεοδωρόπουλος
Χρήστος Γ. Θεοδωρόπουλος
Στη Γερμανοϊταλική κατοχή 1940-1944:
Ηλίας Θ. Δέρβος
Αντώνης Παντ. Δημητρακόπουλος
Στον εμφύλιο πόλεμο 1944-1949:
Χαράλαμπος Αγγ. Ζαχαρόπουλος
Χαράλαμπος Π. Δέρβος

Ιστορική Μάχη Πολίτσας (Μάιος 1821) εις θέση: Πλάκες/Ταμπούρια. 
Απέναντι από τον συνοικισμό Πολίτσας του χωριού πολέμησε το πρωτοπαλίκαρο του  Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, Καπετάν Γιώργης Γιαννιάς. Συγκεκριμένα, στην τοποθεσία "Πλάκες Πολίτσας" Κερτίζας, εξ ου και οι σημερινές θέσεις "Ταμπούρια" και  πλησίον "Τσάχλης", ταμπουρωθηκε ο περιβόητος οπλαρχηγός Γιώργης Γιαννιάς, γιός του Γιάννη Γιαννιά από την Προστοβιτσα Τριταιας, σημερινή Δροσιά ο οποίος με 150 παλικάρια πολέμησε γενναία εναντίων των Τουρκαλβανών. Ριζωμένος στα απόκρημνα βουνά στα δάση και στα λαγκάδια όπως και ο πατέρας του στην ίδια ορεινή τοποθεσία  την ημέρα εκείνη της ιστορικής μάχης είχε ταμπουρωθεί σ'ένα στενό σημείο της περιοχής της Πολίτσας  θέση: Πλάκες σημερινού οικισμού της Κοιν.Αγίας Κυριακής (Κερτίζα) φτάνοντας οι τούρκοι τον παρότρυναν να παραδοθεί, όμως ο Γιαννιάς παραμένει στην θέση του και αφού σηκώθηκε απευθύνθηκε λέγοντας τους      δεν παραδίνομαι "Εγώ είμαι ο Γιώργης ο Γιαννιάς το πρώτο παλικάρι"τότε τον χτυπούν ανταλλάσσουν πυροβολισμούς      και τον τραυματίζουν βαριά, πληγωμένος συνεχίζοντας στο πεδίο της μάχης μαζί      με τα υπόλοιπα παλικάρια του ο ήρωας σκοτώνεται οι Τούρκοι περιέφεραν για τρείς μέρες το σώμα του και το κεφάλι του ως λάφυρο όπως συνήθιζαν τότε  προτού το παραδώσουν στη μητέρα του για ταφή.  

Ένας από τους σημαντικότερους συναγωνιστές του Γιώργη Γιαννιά που πήρε μέρος στη μάχη αυτή καθώς και, ένα μήνα αργότερα, στη μάχη στο Πούσι ήταν ο εκ Κερτίζας Δημητράκης Αργυρόπουλος ο οποίος είχε υπό τις εντολές του 10 στρατιώτες και είχε πάρει μέρος και σε πολλές άλλες μάχες όπως στις πολιορκίες της Πάτρας και Μεσολογγίου ο οποίος σκοτώθηκε στην μάχη στο Πούσι στις 22 Ιουνίου 1821. Η δράση του στην ορεινή Ηλεία είχε καίρια σημασία για την αποφυγή των λεηλασιών από τους Τούρκους όπως γινόταν σε πολλές περιοχές της πεδινής Ηλείας. Τέλος στην ίδια θέση Πλάκες Πολίτσας είχαν πιάσει και το πατέρα του ήρωα Γιάννη  Γιαννιά όταν αυτός είχε βγει στην κλεφτουριά και συμμετείχε σε μάχες μαζί με τον Λάμπρο Κατσώνη,τον Ζαχαριά και τον Ανδρέα Ανδρούτσο το 1805 έπεσε σε παγίδα που του είχαν στήσει τραυματίστηκε και τον συνέλαβε σ'αυτή την τοποθεσία ο παλιός του φίλος Κονταχμετης ο Λαλιώτης και τον οδήγησαν στην Πάτρα όπου τον κρέμασαν προ του ναού του Αγίου Αθανασίου σε μια μελικοκιά στην σημερινή πλατεία Μαρούδας ή Γιαννιά μαζί με τον γιατρό Τζιμίκο.

Αξιοθέατα
Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής στα βόρεια του οικισμού. Ο σημερινός ναός της Αγίας Κυριακής οικοδομήθηκε κατά τα έτη  1890-1891 πάνω στα θεμέλια του προϋπάρχοντος ναού της Αγίας Κυριακής, που υπήρχε το έτος 1831.
Δυτικά, κάτω από το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής, βρίσκεται το σπήλαιο του Αρμακιανού η Αγίου Μαρκιανού εντός των ορίων της Κοινότητας Αγίας Κυριακής σε υψόμετρο 1065 μέτρων περίπου, ακριβώς κάτω από την κορυφή (Κονιάκος) της οροσειράς Αγίας Παρασκευής. Είναι ένα από τα σημαντικότερα και σπουδαία σπήλαια της ορεινής Ηλείας, οι προσπάθειες που γίνονται από φορείς και συλλόγους για την ανάδειξη του και επισκεψιμότητα του είναι σε θετική κατεύθυνση για την περαιτέρω αξιοποίηση του. Φημολογείται ότι ήταν παλιό μοναστήρι και οι καλόγεροι το εγκατέλειψαν λόγω της υγρασίας που υπάρχει. Διακοσμημένο από τρεις όμορφες κουρτίνες από σταλακτίτες και σταλαγμίτες που στολίζουν το χώρο του σπηλαίου, καθώς και με τις ομορφιές της της γύρω περιοχής συνδυάζουν ένα υπέροχο περιβάλλον για τον επισκέπτη.

Διάφορα
Στην Κέρτιζα γεννήθηκαν οι αδελφοί Γεράσιμος, Γιώργος και Χαράλαμπος Βασιλόπουλος, οι ιδρυτές της αλυσίδας super market «Α.Β. Βασιλόπουλος», όπως και οι Αφοί Παναγιωτόπουλοι με την Κεραμοτουβλοποιία ΑΒΕΕ Δουνεικα Ηλείας με αρκετές πωλήσεις σε Ελλάδα και εξωτερικό καθώς και πολλές δωρεές κεραμιδιών στην ευρύτερη περιοχή της Ηλείας.

Παραπομπές και υποσημειώσεις

Πηγές
Αποτελέσματα της Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2011 που αφορούν στο Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας, Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας, τχ. 2ο, φ. 3465 (28 Δεκεμβρίου 2012).
Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, 1978, 2006 (ΠΛΜ)
Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς, εκδ. 1963 (ΠΛ)
Εγκυκλοπαίδεια Δομή, 2002-2004.
Οργανισμός εκδόσεων «Ελλάδα», χάρτες (Βαρελάς).
Περιοδικό Διακοπές, εκδ. Δ.Ο.Λ., 2010.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Αγίας Κυριακής Ηλείας. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 14/02/2022.
 Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Κοινότητας Αγίας Κυριακής Ηλείας. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 14/02/2022.
 Χαρτογράφησαν το σπήλαιο του Αγίου Μαρκιανού. ilialive.gr. 12 Ιουλίου 2017.

Χωριά του νομού Ηλείας
Δήμος Αρχαίας Ολυμπίας
Δήμος Λασιώνος