Padkos

Padkos verwys na peuselhappies wat mense saam met hul neem om te eet terwyl hulle reis, gewoonlik op 'n lang padreis.

Tipiese voorbeelde van padkos sluit in: hardgekookte eiers, toebroodjies, frikkadelle, hoenderboudjies, Weense worsies, slaptjips en koeldrank en gewoonlik ook koffie of tee in 'n fles.

Woordherkoms 
Volgens die Afrikaanse Etimologieë deur Boshoff en Nienaber (1967) , deur na Johannes du Plessis Scholtz  se bydrae te verwys, kom die woord in Suid-Afrika in die tweede helfte van die 18de eeu voor. 

En inderdaad, in hierdie geval is dit waarskynlik Jacobus Coetsé Jansz in sy Relaas aan Rijk Tulbagh, wat in 1760 onder meer oor die "Amacquas" uitwei, en juis dat hierdie stam selfs 'n paar jong beeste tot padkos sal ruil vir krale (as sieraad) en veral yster:

G.J. Van Wyk (2003) stel die datum op 1750.

Op die 12de Julie 1725, skryf Francois de Cuiper in sy Dagregister oor die nypende proviandtekort (in hierdie geval, hul beeste wat deels van uitputting op 'n streep vrek, en die Tsongastamme wat nie sonder meer die krale as ruilmiddel wou aanvaar nie), wat maar een faktor was wat later daartoe aanleiding sou gee dat die ekspedisie by die Komati in hul spore moes omdraai, terug Delagoabaai (in die hedendaagse Mosambiek) toe:

In 'n paar voetnotas oor dieselfde Dagregister, wys H.J.J.M. van der Merwe op die woorde "bocken" (i.p.v. "geiten"), "hoenders" (i.p.v. "kippen") en selfs die presiese spelling "bagasie" (i.p.v. "bagage") wat op 'n druppel water na Afrikaans lyk.

Maar, die woord is selfs nog ouer. In die Dagboek van Adam Tas, in die Nederlandse verklaring én toeligting van prof. Leo Fouché, word 'n deel uit Starrenburg se dagboek op 21 Oktober 1705 ("Starrenburgs Volledig Verslag") gejukstaponeer met Van der Stel se gepubliseerde weergawe daarvan ("Van der Stels Lezing hiervan"). Dit handel hier oor sy poging om beeste te ruil met die Khoi-Kaptein Bootsman. Bootsman wil egter nie beeste ruil nie, maar slegs skape. Starrenburg raak toe later ongeduldig en skryf wat toe verder gebeur het. Opvallend genoeg word Van der Stel se "padkos" met twee woorde geskryf, Starrenburg s'n wel as een woord.

Die Engelse vertaling by albei daarvan lui: "viands for the road".

En net mooi die vorige dag, die 20ste Oktober 1705, soos ook opgeneem in die Beschryving Van 't Nederlandsch Comptoir op de Kust van Malabar en van onzen Handel in Japan, Mitsgaders een Beschryving van Kaap der Goede Hoope, en't Eyland Mauritius [... deur François Valentijn (1726), vind mens:

Hier lui die inskrywing op 21 Oktober 1705:

Die Woordenboek der Nederlandsche Taal erken die Suid-Afrikaanse herkoms van padkost: (in Zuid-Afrika) datgene wat men medeneemt als men op het pad gaat, reisbehoefte.

In 1968, by die heruitgawe van die Patriotwoordeboek, sorteer H.J.J.M. van der Merwe in die voorwoord "padkos" onder die kategorie: 'Moontlike eiegoed, ofskoon die (waarskynlike) Nederlandse (dialektiese?) inslag tog dikwels duidelik is'.

Ook in Vroeë Afrikaanse woordelyste (1971), deur H.J.J.M. van der Merwe, vind mens die woord is opgeneem in A.N.E. Changuion se Proeve van Kaapsch taaleigen (1848): Zamenst. padkost, teerkost of mondbehoefte op reis..
"Padkos" is eweneens opgeneem in Theodorus M. Tromp se De Afrikaansche Taal, hoofstuk 22 uit Herinneringen uit Zuid-Afrika (1879): eten voor onderweg, op reis, en in die lys Afrikaanse woorde en uitdrukkings versamel deur Arnoldus Pannevis (omstreeks 1880): Padkos, teerkost op den weg.

Voedsel 
Opvallend genoeg is daar die sinoniem "wegkost" wat opduik in Anders Sparrman se lywige Resa till Goda Hopps (1783, oor sy reisjare 1772-1776 aan die Kaap); soos gebruiklik is gaste ook nie met leë hande op die langpad weggestuur nie:

In die tyd van die Tweede Vryheidsoorlog en daarna kon padkos 'n stukkie biltong en 'n bietjie drinkwater beteken het, afhangend hoe kort die afstand was. Maar dit beteken moontlik ook gekookte eiers, brood, beskuit, gekookte melk, koffie, vleis, suiker, lemoene, 'n tros piesangs (en ander vrugte), of selfs brandewyn, 'n bottel wyn of knertsie jenewer, wat op die trein genuttig kan word. Soms moes hierdie padkos gerek word vir tussen 2 tot 8 dae. 

Skaars 90 jaar later voer 'n Nederlandse rubriekskrywer in die Algemeen Dagblad aan geen Suid-Afrikaner met 'n greintjie selfrespek sal die pad aandurf sonder padkos nie. Dit is nou hardgekookte eiers, gebraaide worsies, tamaties, eier-en-mayonnaise-toebroodjies en frikkadelle. Gewoonlik gaan daar ook "een berg padkos" in die motor saam, veral sodat mens die kinders op die agtersitplek konstant kan volprop om hul stil te hou.

Madeleine van Biljon skryf in 'n essay oor "reiskos" onder meer oor 'n koekblik volgepak met koue frikkadelle, hardgekookte eiers en tamatietoebroodjies. Die toebroodjie kry op reis 'n anderse smaak deur die hitte in die bagasiebak en die tamatiesap wat in die broodjie deursyfer. Onder andere skryf sy oor 'n pitabrood wat mens aan die kant oopsny en met sagte botter, twee snye ham, twee snye sterk Cheddar (of Mozzarella) en 'n paar snye agurkies opvul en dan in die oondrooster vooraf plaas om die kaas te laat smelt. Andersins kan oorskietlamsboud met sous gebruik word.

Verwysings 

Kultuur in Suid-Afrika
Voedsel