Soewereiniteit

Soewereiniteit is die reg van 'n administratiewe liggaam om die hoogste gesag uit te oefen sonder om aan 'n ander liggaam aanspreeklik te wees. In die politieke teorie is soewereiniteit 'n wesenlike term wat die oppergesag oor 'n politieke entiteit aandui. Die model van die Westfale-soewereiniteit is die basis vir die proses van staatvorming in 'n groot deel van die moderne wêreld. Die konsep kom waarskynlik uit die Latynse superanus of supreme potestas.

Die legitimering van hierdie gesag kan vanuit verskillende perspektiewe benader word, soos populêre soewereiniteit of godsoewereiniteit. In moderne state kan alle regte gewoonlik teruggevoer word na die grondwet of konstitusie. Deur middel van die begrip soewereiniteit word aangedui hoekom die grondwet van toepassing is. In die geval van populêre soewereiniteit, byvoorbeeld so omdat die mense veronderstel is om hulself daardie grondwet te gee. In die geval van vorstesoewereiniteit, word die monarg geag die grondwet te gee.

In die internasionale reg is soewereiniteit 'n belangrike konsep, aangesien dit betrekking het op die respek vir mekaar se grense en die reg om gesag uit te oefen binne die grense van 'n nasionale staat, die reg tot selfbeskikking. Dit beteken dat 'n ander staat nie die reg het om in interne aangeleenthede in te meng nie en weerhouding van aggressie teen die soewereine staat. Soewereiniteit beteken ook dat 'n soewereine staat geen gesag oor 'n ander soewereine staat mag uitoefen nie.

Geskiedenis

Protestantse Hervorming
Die konsep van soewereiniteit in die moderne konteks is in die sestiende eeu deur die politieke filosoof Jean Bodin (1530-1596) bekendgestel. In sy belangrikste werk, Les six livres de la république (1576), het hy die moderne konsep van soewereiniteit bekendgestel. Hiermee het Bodin die grondslag gelê vir die teoretiese grondslag van absolutisme en moderne staatsgesag en daarmee 'n belangrike oorgang van die Middeleeue na die Moderne Tyd aangedui.

Die uitwerking van die begrip soewereiniteit deur Bodin moet verstaan word teen die agtergrond van die Hugenote-oorloë. Om vrede en rustigheid terug te bring na die samelewing, het Bodin, soos Niccolò Machiavelli, gevoel dat sterk gesag nodig was. Vir Bodin was dit die Franse koning wat absolute mag benodig, analoog tot die pouslike plenitudo potestatis. Hy was dus gekant teen die beperking van die koninklike mag wat die Monarchomaques (Franse Hugenote-teoretici wat teen die einde van die 16de eeu teen monargie gekant was, veral omdat hulle teoreties die moord op tiranniese leiers geregverdig het) in gedagte gehad het, veral na die Bartolomeusnag van 1572. Bodin het aangevoer dat soewereiniteit die absolute en ewige mag van 'n staat is. Absoluut staan hier vir die ondeelbare mag, nie beperk deur hoër gesag of gedeel met laer instellings nie. Ewige of onvervreembare beteken dat laer instellings hul mag mag implementeer deur regspraak te gebruik, staatsamptenare aan te stel en belasting op te lê - maar hierdie magte is altyd herroepbaar. 

Dit is merkwaardig dat Bodin nie probeer het om soewereiniteit te probeer regverdig met verdrae of beginsels soos droit divin, die goddelike reg wat heersers sou hê nie.

Vrede van Westfale
Ten tye van Bodin was daar min leiers wat die absolute mag in hul lande kon eis. Dit het stadig verander deur 'n proses van staatsvorming onder druk van die kompetisie tussen die Westerse state. Daar was 'n konsolidasie van 'n paar duisend onafhanklike politieke eenhede omstreeks 1300 en ongeveer vyfhonderd omstreeks 1500, tot 'n paar dosyn in 1900. Dit het beteken dat die oorblywende heersers meer mag sou konsolideer ten koste van die adel in die besonder.

Die vrede van Münster en Wesfale in 1648 het 'n einde gemaak aan die verskillende konflikte wat destyds in Europa geveg is. Tydens die vredesonderhandelings was die idee van politieke eenhede sonder hoër gesag reeds ten volle gevestig. In die verlede was hierdie hoër gesag vir 'n lang tyd de jure die Heilige Romeinse Ryk, maar die keiser was nie magtig genoeg om vir 'n geruime tyd hierdie de facto uit te oefen nie. Alhoewel die politieke entiteit van die Heilige Romeinse Ryk nie afgeskaf is nie, beteken dit in die praktyk die einde daarvan.

Met hierdie vrede was die onderlinge verhoudings in Europa vir die eerste keer gebaseer op soewereiniteit en nie op die onderlinge verhoudings van die monarge nie. Dit het uiteindelik die uitgangspunt vir die nuwe ontwerp van Europa geword. Terselfdertyd het dit egter ook die mag van die heerser beperk. Terwyl dit in die Europa van die Middeleeue nog steeds die persoonlike eiendom van die heerser was en dus as sodanig herverdeel en saamgesmelt kon word, het die staat self meer en meer die uitgangspunt geword van die gesag. Die legitimering van Bodin van die koning, verskuif so na die staat om die Westfaliese soewereiniteit te vorm.

Gevolge
Die idee van die soewereine staat was so sterk dat na 1648 allerhande ander vorme van regering stadig begin verdwyn het. Byvoorbeeld, kon die Hanse nie meer in die nuwe bestelling funksioneer nie. Natuurlik het 'n verandering in handelsvloei en handelsekonomie reeds in 'n vroeë stadium 'n verkrummeling van die Hanse Liga veroorsaak, sodat dit nie sy posisie kon behou nie. In 'n wêreld waar soewereiniteit die enigste riglyn was, kon dit egter glad nie bestaan nie. Sommige Hanseatiese stede het soewereiniteit behaal en wou hulle nie meer aan die Hananse Liga onderwerp nie. Ander behoort aan gebiede waar 'n ander monarg soewerein was.

Nog 'n verskynsel van die samelewing wat verdwyn het en sy regsgeldigheid aan die staat oorgedra het, is die staat se wettige geldigheid van adelkontrakte of huisverdrae. Die adel het sy mag aan die staat opgee en die wettige geldigheid van onderlinge verdrae oor opvolging het onder druk gekom. Die adel en koning is onder die gesag van die staat. Dit gebeur op die meeste plekke ná die Franse Revolusie, maar was 'n gevolg van die voortsetting van Bodin se redenasie. In die negentiende eeu was die staat selfs sentraal tot baie politieke teorieë, soos liberalisme, sosialisme, kommunisme en anargisme.

Kontemporêre situasie

Aspekte van soewereiniteit
Vir soewereiniteit was die vrede van Münster en Wesfalen belangrik. In die sluiting van daardie vrede het drie aangeleenthede soewereiniteit verander. Aan die een kant het soewereiniteit tot gevolg dat daar nie meer 'n hoër mag oor die staat gestel word nie. Aan die ander kant speel erkenning van daardie soewereiniteit deur ander 'n belangrike rol. Beide is nou verwant. Indien erken word dat ‘n staat soewerein is, is daar geen hoër mag bo so 'n staat wees nie, gelykheid gehandhaaf word in interaksies en dat geen staat in 'n ander se binnelandse politieke kwessies inmeng nie. 'n Oorhoofse derde aspek is dat soewereiniteit onderhandelbaar is. Al hierdie aspekte kom keer op keer terug wanneer dit kom by soewereiniteit in die wêreldpolitiek.

Wêreldinstellings
Sedert dekolonisasie is amper die hele wêreld in soewereine state verdeel. Bodin se soewereiniteit idee is een van die magtigste politieke idees ter wêreld. Dit beteken nie dat die ou keiserlike China of Japan nie soewereine entiteite sou gewees het nie. Hierdie ryke het egter ook gebiede wat hulle nie regstreeks bestuur het nie, maar meer indirek bestuur deur huldeblykbetalings en dies meer. Dit bestaan nie meer in die moderne wêreld nie. Na buite is die grens van die staat gevestig en binne daardie gebied is daar 'n staatsapparaat wat alles tot met daardie grens beheer. As daar gebiede binne daardie grens is wat 'n sekere mate van selfbestuur het, is dit gewoonlik 'n federasie. As onafhanklikheid nie gereguleer word nie, kan jy nie net die grens oorsteek nie. Daar kom wel wettelose gebiede of stamgemeenskappe voor. In teorie is die grens van die staat ‘egter heilig’.

Uitsonderings
Hoewel soewereiniteit die aanvaarde manier is om die wêreld in state te deel, is die praktyk dikwels meer kompleks. Daar is steeds gebiede wat nie regtig as soewereine state beskryf kan word nie, maar wat bestaan en 'n vorm van eie regering het. 

Die Republiek China (wat dikwels ook Republiek China op Taiwan, Nasionaal-China of slegs Taiwan genoem word) is een van twee Chinese state wat daarop aanspraak maak dat hulle die regmatige verteenwoordiger van China is (die ander een is die Volksrepubliek China).

‘n Ander uitsondering is Puerto Rico. Hierdie land is tans nie 'n staat van die Verenigde State van Amerika nie, maar dit is deel daarvan: 'n protektoraat. Vir die buitewêreld is 'n ander soewereine staat die gesag oor die gebied. Inwaarts is dit outonoom. Ook hier blyk dit dat soewereiniteit nie so ondubbelsinnig is soos wat dit lyk nie en maak die genoemde aspekte van soewereiniteit plooibaar.

Nog 'n uitsondering is die Europese Unie. In die Europese Unie het soewereine state besluit om sekere administratiewe aangeleenthede gesamentlik te betuur. Die individuele state delegeer daardeur deel van hul soewereiniteit aan 'n ander instelling, wat self nie soewerein is in die sin van 'n erkende staat nie. Nietemin gebruik hierdie instelling soewereiniteit na binne oor die uitgekontrakteerde beleidsterreine.

Ander vorme van staatsbestuur
Nog 'n vorm van staatsadministrasie wat in Europa as 'n eweknie en voorloper van die soewereine staat bekend geword het, is 'n susereiniteit. Susereiniteit is die heerskappy van 'n soewereine staat oor 'n ten dele selfstandige staat. Die term is oorspronklik gebruik om die verhouding tussen die Ottomaanse Ryk en sy omliggende gebiede te beskryf. Dit verskil van soewereiniteit in die opsig dat dit slegs beperkte selfregering bied, onderhewig aan reëls wat aan hulle opgelê is.

Nota 
 Hierdie artikel is vertaal vanuit die Nederlandse Wikipedia

Verwysings

Eksterne skakels 

Regeringstelsels