Stabat Mater

Die Stabat Mater is 'n 13de-eeuse Christelike lofsang aan Maria, wat haar lyding as Jesus Christus se moeder tydens sy kruisiging uitbeeld. Die skrywer daarvan kan óf die Franciskaan Jacopone da Todi, óf Pous Innocentius III wees.   Die titel is ontleen aan die eerste reël, "Stabat Mater dolorosa", wat beteken "die hartseer moeder het gestaan".

Dié gesang word as deel van die liturgie vir Maria gesing en is al deur baie Westerse komponiste getoonset.

Datum 
Die Stabat Mater is voorheen dikwels aan Jacopone da Todi (ongeveer 1230–1306) toegeskryf, maar dit word nou sterk in twyfel getrek ná die ontdekking van die vroegste genoteerde afskrif van die Stabat Mater in 'n 13de-eeuse trapgesang wat aan die Dominikaanse nonne in Bologna behoort (Museo Civico Medievale).

Die Stabat Mater was teen die einde van die 14de eeu goed bekend en Georgius Stella het in 1388 oor die gebruik daarvan geskryf, terwyl ander historici later in dieselfde eeu daaroor skryf. In Provence is dit omstreeks 1399 tydens die negedagoptogte gebruik.

As 'n liturgiese sekwent is die Stabat Mater, saam met honderde ander sekwente, deur die Konsilie van Trente verbied, maar in 1727 het Pous Benedictus XIII dit weer herstel vir die Fees van die Sewe Smarte van die Heilige Maagd Maria.

Teks en vertaling 
Die Latynse teks hieronder kom uit 'n 1853- Roomse brevier en is een van 'n hele aantal weergawes van die gedig. 'n Vrye vertaling van die teks word regs van die Latynse teks gegee.
{| style="border:0px"
|
<poem lang="la">1. Stabat mater dolorósajuxta Crucem lacrimósa,
dum pendébat Fílius.

2. Cuius ánimam geméntem,
contristátam et doléntempertransívit gládius.

3. O quam tristis et afflíctafuit illa benedícta,
mater Unigéniti!

4. Quae mœrébat et dolébat,
pia Mater, dum vidébatnati pœnas ínclyti.

5. Quis est homo qui non fleret,matrem Christi si vidéret
in tanto supplício?

6. Quis non posset contristári
Christi Matrem contempláridoléntem cum Fílio?

7. Pro peccátis suæ gentisvidit Jésum in torméntis,
et flagéllis súbditum.

8. Vidit suum dulcem Natum
moriéndo desolátum,dum emísit spíritum.

9. Eja, Mater, fons amórisme sentíre vim dolóris
fac, ut tecum lúgeam.

10. Fac, ut árdeat cor meum
in amándo Christum Deumut sibi compláceam.

11. Sancta Mater, istud agas,crucifíxi fige plagas
cordi meo válide.

12. Tui Nati vulneráti,
tam dignáti pro me pati,pœnas mecum dívide.

13. Fac me tecum pie flere,crucifíxo condolére,
donec ego víxero.

14. Juxta Crucem tecum stare,
et me tibi sociárein planctu desídero.

15. Virgo vírginum præclára,mihi iam non sis amára,
fac me tecum plángere.

16. Fac ut portem Christi mortem,
passiónis fac consórtem,et plagas recólere.

17. Fac me plagis vulnerári,fac me Cruce inebriári,
et cruóre Fílii.

18. Flammis ne urar succénsus,
per te, Virgo, sim defénsusin die iudícii.

19. Christe, cum sit hinc exire,da per Matrem me veníre
ad palmam victóriæ.

20. Quando corpus moriétur,
fac, ut ánimæ donéturparadísi glória.

Amen.
</poem>
|
Daar staan die moeder van smarte,
wenend langs die kruis
waaraan haar Seun hang;

wie se treurende siel,
teneergedruk en rouend,
met die swaard deurboor is.

O hoe treurig en verslae
is die geseënde vrou, 
moeder van die Eniggebore!

Sy treur en kry swaar,
dié vrome Moeder, terwyl sy kyk
hoe haar glorieryke seun gestraf word.

Watter mens sal nie huil
as hulle die moeder van Christus
in sulke diepe lyding sien nie?

Wie sou nie hartseer word
as hulle die moeder van Christus só aanskou
waar sy oor haar seun rou nie?

Vir die sondes van sy mense
sien sy Jesus in sy foltering,
oorgegee aan die sweephoue.

Sy sien hoe haar liewe Seun
verlate terwyl Hy sterf
en sy laaste asem uitblaas.

O moeder, fontein van liefde,
laat my die krag van hartseer sien
sodat ek saam met jou mag rou.

Gee dat my hart mag brand
van my liefde vir Christus die Here
sodat dit Hom mag behaag.

O heilige moeder, gee dat jy
die wonde van die kruis 
op my hart mag inbrand,

dié van jou gewonde Seun,
wat Hom verwerdig het om vir my te ly.
Deel sy straf met my.

Laat ek pligsgetrou saam met jou huil
en saam met Hom aan die kruis ly
vir solank as wat ek lewe;

om saam met jou by die kruis te staan,
verenig in jou trane –
dit begeer ek.

O edele maagd van maagde,
moenie jou teenoor my verbitter nie,
laat ek saam met jou mag treur.

Gee dat ek die dood van Chritus mag dra;
laat ek deel in die lyding
en die wonde oordink.

Laat ek ly aan die wonder,
laat die kruis my deurdrenk,
en ook die bloed van die Seun.

Moenie dat ek in die vlamme brand nie;
mag ek deur jou, o maagd, verdedig word
op die oordeelsdag.

O Christus, as dit my tyd is om te sterf, 
gee dat ek deur die moeder
na die oorwinningspalm gaan.

Wanneer my liggaam verrot,
gee dat my siel 
die wonder van die paradys mag sien. 

Amen.
|}

 Toonsettings 
Komponiste wat die Stabat Mater getoonset het, sluit in:

 Josquin des Prez
 Orlando de Lassus (1585)
 Palestrina: Stabat Mater (c.1590)
 Giovanni Felice Sances (1643)
 Marc-Antoine Charpentier H.15 & H.387 (1685–90)
 Louis-Nicolas Clérambault C. 70 (17..)
 Sébastien de Brossard SdB.8 (1702)
 Emanuele d'Astorga (1707)
 Antonio Vivaldi: Stabat Mater (1712)
 Domenico Scarlatti (1715)
 Nicola Fago (1719)
 Domenico Scarlatti: Stabat Mater (1723)
 Antonio Caldara (~1725)
 Agostino Steffani (1727)
 Pergolesi: Stabat Mater (1736)
 Nicola Logroscino (1760)
 Florian Leopold Gassmann (~1765)
 Joseph Haydn: Stabat Mater (1767)
 Giuseppe Tartini (1769)
 Tommaso Traetta (1770)
 Antonio Soler (1775)
 Boccherini: Stabat Mater (1781, 1801)
 Franz Ignaz Beck (1782)
 Pasquale Cafaro (1784)
 Franz Schubert: Stabat Mater in G-mineur (1815) en Stabat Mater in F-mineur (1816)
 Juan Crisóstomo Arriaga (1821?)
 Gioachino Rossini: Stabat Mater (1831–1841)
 Peter Cornelius (1849)
 Franz Liszt: deel van die oratorium Christus (1862–1866)
 Antonín Dvořák: Stabat Mater (1876–1877)
 Laura Netzel (1890)
 Josef Bohuslav Foerster : Op. 56 (1891–1892)
  : Op. 50 (1893)
 Giuseppe Verdi (1897)
 Charles Villiers Stanford (1906)
 Toivo Kuula (1919)
 George Oldroyd (1922)
 Szymanowski: Stabat Mater (1925–1926)
 Johann Nepomuk David (1927)
 Lennox Berkeley (1947)
 Julia Perry (1947)
 Poulenc: Stabat Mater (1950)
 Penderecki: in St Luke Passion'' (1963–1966)
 Deel: Stabat Mater (1985)
 Knut Nystedt (1986)
 Amaral Vieira (1988)
 Trond Kverno (1991)
 Pawel Lukaszewski (1994)
 Vladimir Martynov (1994)
 Salvador Brotons (1997)
 Frank Ferko (1999)
 Vladimír Godár (2001)
 Bruno Coulais (2005)
 Karl Jenkins : Stabat Mater (2008)
 Paul Mealor (2009, hersien 2010)
 Metropolitan Hilarion (2011)
 Franco Simone (2014)
 James MacMillan (2015)
 Vache Sharafyan

Die meeste toonsettings gebruik die Latynse teks. Karol Szymanowski se toonsetting is in Pools, hoewel dit ook in Latyn gesing kan word. George Oldroyd se toonsetting is in Latyn met 'n Engelse vertaling vir Anglikaanse en Episkopale gebruik.

Verwysings

Eksterne skakels 
 Webtuiste oor (tans) 250 verskillende Stabat Mater-toonsettings: inligting oor die komponiste, die musiek en die teks. Die webtuiste bevat ook vertalings van die teks in 20 tale.
 Verskeie Engelse vertalings
 Gesang uitgevoer deur "Exsurge Domine" vokale ensemble.
 Karol Szymanowski se "Stabat Mater". Spaanse Radio-en-Televisiesimfonieorkes. Thomas Dausgaard, dirigent. Regstreekse konsert.