Pahlewi-skrif

Pahlewi, Pahlavi of Pehlevi is ’n skryfstelsel wat gebruik is vir verskeie Middel-Iranse tale. Pahlewi-samestellings is ook gebruik in dialekte van Parthies, Fars, Sogdies, Skities en Khotanees.

Die skrif, logogramme en sommige woorde het ontstaan uit geskrewe Aramees en is aangepas by gesproke Middel-Irans. Dit was dus ’n unieke stelsel met belangrike elemente wat vreemd was vir die taalgroep waarvoor dit gebruik is. Dit het eienskappe van ’n afsonderlike taal, maar is nie een nie.

Naam 
Die term "Pahlewi" is dalk afgelei van die naam "Parthies", die taal van ’n streek net oos van die Kaspiese See. Die term is ook al verder terug herlei na die Avestiese woord pərəthu- ("wyd [soos van die aarde]"). Dit stem ooreen met die Sanskrit-woorde pŗthvi- ("aarde") en parthivi ("[god] van die aarde").

Geskiedenis 

Die vroegste geattesteerde gebruik van Pahlewi was in die tyd van Arsaces I van Parthië (250 v.C) op vroeë Parthiese muntstukke. Die skrif kon egter teoreties so vroeg as 300 v.C. gebruik gewees het as dit toe vir Middel-Irans gebruik is. Geen manuskripte van voor die 6de eeu n.C. is egter nog gevind nie. As die naam van ’n letterkundige genre verwys dit dus na Middel-Iranse tekste uit omstreeks die 2de eeu v.C. tot in 900 n.C., waarna die Iranse tale die "moderne" fase betree het.

Die oudste voorbeelde van Pahlewi as ’n letterkundige skrif is fragmente van die sogenaamde "Pahlewi-psalms", ’n vertaling uit die 6de tot 7de eeu n.C. van ’n Siriese psalmboek wat aan die Syroete in Noordwes-China gevind is. Dit is in ’n meer archaïese skrif as die latere Pahlewi geskryf.

Ná die Moslemse verowering van Persië is Pahlewi vervang met die Arabiese alfabet, behalwe in Zoroastriese heilige geskrifte.

Skrif 

Die skrif is afgelei van die Aramese alfabet, met aanpassings vir die Iranse tale. Dit is essensieel ’n tipiese abjad, maar vanweë die baie Aramese logogramme is dit nie altyd foneties nie. Selfs al is dit foneties, kan daar meer as een transliterasie-simbool vir elke teken wees omdat sekere verskillende, oorspronklik Aramese letters mettertyd dieselfde vorms aangeneem het. Daarby is Pahlewi later gekenmerk deur historiese en archaïese spellings wat nie veranderings in uitspraak weergegee het nie.

Daar is drie verskillende vorms van die skrif:

 Inskripsie-Pahlewi
Inskripsie-Pahlewi is die vroegste bekende vorm en word aangetref in kleifragmente uit omstreeks 171–138 v.C. Ander voorbeelde is op munte en rotse. Hierdie skrif bestaan uit 19 karakters wat nie aan mekaar raak nie.

 Psalter-Pahlewi
Psalter-Pahlewi kom van die sogenaamde Pahlewi-psalms wat in China gevind is. Dié skrif het 18 grafeme wat aan mekaar raak. Weens die gebrek aan soortgelyke geskrifte is ’n groot deel daarvan nog nie ontsyfer nie.

 Boek-Pahlewi
Boek-Pahlewi is ’n gladder vorm met letters wat aan mekaar raak en ingewikkelde verbindings vorm. Dit was die mees algemene vorm van die skrif, met net 12, of saam met "alef" 13, grafeme wat 24 klanke voorstel. Die formele samevloeiing van oorspronklik verskillende letters en verskeie ander elemente veroorsaak groot dubbelsinnigheid en maak die skrif besonder moeilik om te ontsyfer. In latere vorme is dié dubbelsinnigheid probeer teenwerk met diakritiese tekens. Boek-Pahlewi is tot omstreeks 900 n.C. algemeen gebruik.

 Logogramme
In beide Inskripsie- en Boek-Pahlewi is baie algemene woorde, onder meer voornaamwoorde, deelwoorde, syfers en hulpwerkwoorde vervang deur Aramese ekwivalente, wat as logogramme gebruik is. So is die woord vir "hond" geskryf as  (Aramees kalbā), maar uitgespreek as sag; "brood" is geskryf as  (Aramees laḥmā), maar uitgespreek as nān. Sulke logogramme is soms gevolg deur letters wat dele van die Iranse woord foneties voorstel, soos ⟨⟩ vir pitar ("vader"). Die grammatikale uitgange is gewoonlik foneties geskryf.

Unicode 
Inskripsie-Pahlewi en Inskripsie-Parthies is tot die Unicode-standaard gevoeg in Oktober 2009, met die uitreiking van weergawe 5.2. Psalter- en Boek-Pahlewi is nog nie in Unicode geënkodeer nie. Blokke: U+10B60–U+10B7F (Inskripsie-Pahlewi) en U+10B40–U+10B5F (Inskripsie-Parthies).

Sien ook 
Geskiedenis van die alfabet

Verwysings

Bronne

Eksterne skakels 
 Pahlavi by farvardyn.com 
 SIL-klassifikasie 
 Deel 1 en 2 Deel 2 Internet Archive – Lessons in Pahlavi-Pazend deur S.D.Bharuchī en E.S.D.Bharucha (1908)
 Pahlewi by ancientscripts.com

  Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia

Abjads