Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is 'n multidissiplinêre organisasie wat hom beywer vir die bevordering van wetenskap, tegnologie en kunste in Afrikaans, asook die bevordering van die gebruik en gehalte van Afrikaans. Die Hertzogprys word jaarliks vir 'n hoogstaande letterkundige werk toegeken.

Ontstaan 
Die inisiatief vir die stigting van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het gekom van genl. J.B.M. Hertzog. Hertzog was 'n besonder groot kampvegter vir die Nederlands-Afrikaanse taal. Hy het voorgestel "dat een lichaam in 't leven worde geroepen ter bevordering van de Hollandse taal en letteren in Zuid-Afrika". Op 2 Julie 1909, terwyl die Nasionale Konvensie in Bloemfontein onderweg was, kom die eerste 30 lede van die liggaam byeen om die Zuid-Afrikaanse Akademie voor Taal, Letteren en Kunst te stig. Die doel van die akademie was: "De handhaving en bevordering van de Hollandse Taal en Letteren, en van de Zuid-Afrikaanse Geschiedenis, Oudheidkunde en Kunst", met 'n byvoeging: "Onder 't Hollands wordt verstaan: beide taalvormen gebruiklijk in Zuid-Afrika". Die primêre doel van die Akademie was aanvanklik om Nederlands, maar ook Afrikaans te bevorder. Die naam van die Akademie is in 1942 gewysig na die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns toe 'n nuwe fakulteit 'natuurwetenskap en tegniek' geskep is.

Werksaamhede 

Sedertdien was dit verantwoordelik vir die totstandkoming van onder meer die Stigting Simon van der Stel en die Afrika-instituut. Voorts beywer die Akademie hom daarvoor om belangstelling in die Suid-Afrikaanse geskiedenis, oudhede, kuns en Afrikaanse taal en letterkunde te bevorder. Die Akademie het deur die jare bekend geword weens die gereelde toekenning van literêre pryse (waarvan die Hertzogprys die bekendste is), en ander prestigepryse soos die N.P. van Wyk Louw-medalje.

Die Taalkommissie van die S.A. Akademie is belas met die taak om gesaghebbende uitsprake oor Afrikaans te lewer. In die begin het die vaslegging van 'n uniforme spelling vir Afrikaans byna al die kommissie se tyd in beslag geneem, maar mettertyd het hy al hoe meer terreine van die taalgebruik betree. Die kommissie se werkswyse deur die jare het daartoe aanleiding gegee dat sy spelreëls allerweë as gesaghebbend aanvaar word. Sy besluite word van tyd tot tyd in die Afrikaanse woordelys en spelreëls gepubliseer. Die agtste uitgawe was in 1991, die negende in 2002 en die tiende in 2009.

Vanaf 2019 is Prof. Anne-Marie Beukes die Hoof- uitvoerende beampte. Op 16 November 2022  is ‘n Funksie om die Afrikaanse Wikipedia se 21ste verjaarsdag te vier aangebied by die kantore van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns in Pretoria. Die Akademie het ook tydens die funksie amptelik die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia geword toe Prof Anne-Marie Beukes, uitvoerende hoof van die Akademie en Deon Steyn, direkteur van die Afrikaanse Wikipedia ‘n naambord onthul het wat lees ‘’Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is die trotse tuiste van die Afrikaanse Wikipedia’’.

Voorsitters 

 Pres. M.T. Steyn (1909-1916)
 Prof. Adriaan Moorrees (1917-1922)
 Dr. F.V. Engelenburg (1923-1925)
 Prof. D.F. Malherbe (1925-1927)
 Sen. F.S. Malan (1927-1930)
 Dr. F.V. Engelenburg (1930-1932)
 Prof. D.F. Malherbe (1932-1934)
 Sen. F.S. Malan (1936-1936)
 Dr. E.G. Jansen (1937-1938)
 Dr. S.H. Pellissier (1939-1946)
 Dr. J.K. Marais (1946-1949)
 Prof. S.P.E. Boshoff (1949-1950)
 Prof. T.H. le Roux (1950-1952)
 Dr. T.E.W. Schumann (1952-1955)
 Prof. F.E.J. Malherbe (1955-1958)
 Dr. F.J. de Villiers (1958-1961)
 Prof. P.F.D. Weiss (1961-1963)
 Dr. A.J.A. Roux (1963-1965)
 Prof. P.J. Nienaber (1965-1967)
 Dr. S. Meiring Naudé (1967-1969)
 Prof. G. Cronjé (1969-1971)
 Prof. H.L. de Waal (1971-1973)
 Prof. Gerhard J. Beukes (1973-1975)
 Dr. C van der Merwe Brink (1975-1977)
 Prof. A.P. Grové (1977-1979)
 Prof. H.W. Snyman (1979-1981)
 Prof. F.C. Fensham (1981-1983)
 Dr. C.F. Garbers (1983-1985)
 Prof. J.A. Heyns (1985-1987)
 Dr. R.R. Arndt (1987-1989)
 Prof. Elize Botha (1989-1991) (Eerste vroulike voorsitter)
 Dr. L. Alberts (1991-1993)
 Prof. W.T. Claassen (1993-1995)
 Prof. F.P. Retief (1995-1997)
 Prof. L.M. Brümmer (1997-1999)
 Prof. P.H. Kapp (1999-2001)
 Prof. T. Erasmus (2001-2005)
 Prof. H.P. van Coller (2005-2009)
 Dr. W. van Zyl de Villiers (2009-2011)
 Prof. W.A.M. Carstens (2011-2014)
 Prof. W.J. Pienaar (2014-2017)
 Prof. Irma Eloff (2017-2020)
 Prof. Oppel Greeff (2020-2023 )
 Prof. Ilse Feinauer (2023- )

Hoof- uitvoerende beamptes (HUB) 
Die HUB is aanvanklik eers Sekretaris, later Hoofsekretaris genoem en tans Hoof- uitvoerende beampte.   
 Prof. G. Knothe (1910-1916)
 Dr. W.M.R. Malherbe (1916-1922)
 Dr. G.S. Preller (1923-1927)
 Dr. D.B. Bosman (1927-1929)   
 Prof. S.P. Engelbrecht (1930-1932)
 Mnr. J.S.M. Rabie (1932-1934)
 Mnr. I.M. Lombard (1934-1947)
 Dr. F.C.L. Bosman (1948-1958)
 Dr. M.S. du Buisson (1958-1962)
 Mnr. D.P. Goosen (1962-1967)      
 Mnr. D.J. van Niekerk (1968-1974)
 Dr. D.J.C. Geldenhuys (1975-1997)
 Dr. J.B.Z. Louw (1997-2000)
 Prof. Lawrey McFarlane (2001-2005)
 Prof. J. van der Elst (2005-2012)
 Dr. Dioné Prinsloo (2012-2019)
 Prof. Anne-Marie Beukes (2019- )

Erelede 

Erelidmaatskap van die Akademie word as ’n besonder hoë eer beskou, alhoewel dit met geen prys of penning gepaardgaan nie. ’n Persoon word tot erelid van die Akademie benoem ter erkenning van buitengewone dienste aan Suid-Afrika, aan die Afrikaanse taal, of aan die Akademie in die besonder.

 1909 – Pres. F.W. Reitz
 1912 – Prof. J.I. Marais
 1917 – Prof. P.J.G. de Vos; C.P. Hoogenhout
 1918 – D.F. du Toit
 1919 – J.E.A. Volschenk
 1921 – G.J. Malherbe
 1922 – M.J. Stucki; G.R. von Wielligh
 1927 – Dr. J.D. Kestell; prof. Adriaan Moorrees
 1930 – Jan F.E. Celliers
 1931 – Dr. W.J. Leyds
 1935 – Prof. D.C. Hesseling; J.S.M. Rabie
 1938 – Prof. J.W. Pont
 1941 – Prof. J.D. du Toit; prof. A. Francken; genl. J.B.M. Hertzog; sen. F.S. Malan; Anton van Wouw
 1942 – G.S. Preller
 1947 – Prof. G. Besselaar; mnr. N.C. Havenga; dr. F.E.T. Krause
 1951 – Jochem van Bruggen
 1953 – Dr. E.G. Jansen; dr. D.F. Malan; dr. M.E. Rothmann
 1955 – Adv. J.G. Strijdom
 1956 – Dr. Hans Vedder
 1957 – Gerard Moerdyk, J.H. Pierneef
 1959 – J.G.H. Bosman; prof. B.B. Keet; Maggie Laubser; dr. H.F. Verwoerd
 1960 – Staatspres. C.R. Swart
 1961 – Prof. T.H. le Roux; sen. C.A. van Niekerk
 1962 – Prof. M.R. Breyne; sen. Jan de Klerk; dr. T.E. Dönges
 1963 – Prof. S.P.E. Boshoff; mnr. I.M. Lombard; N.P. van Wyk Louw; prof. D.F. Malherbe; prof. D.F. du T. Malherbe; dr. T.E.W. Schumann
 1965 – Dr. F.J. de Villiers; F.H. Odendaal; dr. S. Henri Pellissier
 1966 – Dr. F.C.L. Bosman; adv. B.J. Vorster
 1968 – Staatspres. J.J. Fouché; dr. Jan van den Berg
 1969 – Prof. G. Dekker; prof. C.G.S. de Villiers; dr. A.L. Geyser; prof. T.J. Haarhoff; dr. L.W. Hiemstra; dr. J.E. Holloway; mev. M.M. Jansen; dr. A.D. Keet; prof. F.E.J. Malherbe; dr. H.O. Mönnig; dr. H.J. van Eck
 1970 – Dr. S.J. du Toit
 1971 – Prof. G.S. Nienaber; prof. H.G. Stoker
 1972 – Prof. J. du P. Scholtz
 1973 – Prof. M.S.B. Kritzinger; dr. Theo Wassenaar
 1974 – Dr. C.F. Krige
 1975 – Dr. N. Diederichs
 1977 – Dr. S. Meiring Naudé
 1978 – Dr. A.J.A. Roux; dr. R.L. Straszacker
 1980 – Dr. P.J. Meyer
 1981 – Prof. G. Cronjé; prof. C.H. Rautenbach; prof. H.B. Thom
 1983 – Prof. W. Kempen; prof. D.J. Opperman; prof. M. Versfeld
 1984 – Prof. Gerhard J. Beukes; prof. P.J. Nienaber; staatspres. Marais Viljoen
 1987 – Staatspres. P.W. Botha; regter V.G. Hiemstra; prof. H.W. Snyman
 1988 – Dr. W.L. Grant
 1989 – Hoofregter P.J. Rabie
 1991 – Prof. P.J. Cillié; Elisabeth Eybers; prof. Ernst van Heerden
 1993 – Prof. H.P. van der Schijff
 1994 – Mev. Audrey (Blignault) de Villiers
 1995 – Prof. P.W. Hoek; mev. A.M. Hofmeyr
 1996 – Prof. E.P. Groenewald; prof. A.P. Grové; dr. D.G. Roos
 2001 – Dr. Louw Alberts; dr. A.E. Rupert
 2002 – Mev. Mimi Coertse
 2003 – Dr. C.F. Garbers; prof. Réna Pretorius
 2004 – Prof. Elize Botha
 2006 – Prof. A.J. Brink; prof. A.H. van Wyk
 2007 – Dr. Bettie Cilliers-Barnard; prof. G.J. Gerwel; prof. P.H. Kapp; dr. Franklin Sonn
 2008 – Dr. R.R. Arndt; prof. T.T. Cloete; prof. S. Grové; prof. P. Smit
 2009 – Oudpres. F.W. de Klerk; oudpres. N.R. Mandela; hoogeerwaarde Desmond Tutu
 2014 – Prof. Theuns Erasmus
 2015 – Prof. J.C. Steyn
 2016 – Prof. Adam Small
 2020 – Prof. Jacques van der Elst

Toekennings 
Pryse, erepennings, medaljes en beurse wat deur die Akademie toegeken word/is word hier onder genoem.

Pryse 
 Hertzogprys
 Eugène Maraisprys
 Scheepersprys vir Jeugliteratuur
 SA Akademieprys vir Vertaalde Werk
 Alba Bouwerprys vir Kinderliteratuur
 Elsabe Steenbergprys vir Vertaalde Kinder- en Jeugliteratuur in Afrikaans
 C.J. Langenhovenprys vir Taalwetenskap
 Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek
 Toon van den Heeverprys vir Regswetenskap
 D.F. du Toit-Malherbeprys vir Genealogiese Navorsing
 Stalspryse
 Totiusprys vir Teologie en die studie van die grondtale van die Bybel
 Jacques van der Elstprys vir beste artikel in die Tydskrif vir Geesteswetenskappe
 Deleen Bekkerprys vir die beste rolprentdraaiboek in Afrikaans
 Samuel Edward Mqhayiprys
 Olive Schreinerprys vir Engelse Letterkunde
 Poortkompetisie (PUK-Kanselierstrustprys)
 Havengapryse
 Albert Stratingprys vir Voorkomende Geneeskunde
 FARMOVS-prys vir Farmakologie en Geneesmiddelontwikkeling
 Douw Greeffprys
 Louis Hiemstraprys vir Niefiksie
 Huberte Rupertprys vir Klassieke Musiek
 C.L. Engelbrechtprys
 Protea Boekhuisprys 
 Poortprys

Medaljes 
 Tienie Hollowaymedalje vir Kleuterliteratuur
 Markus Viljoenmedalje vir Joernalistieke Prestasie
 D.F. Malanmedalje
 Ds. Pieter van Drimmelenmedalje
 N.P. van Wyk Louw-medalje
 Elizabeth C. Steijnmedalje
 Frans du Toitmedalje vir Bedryfsleiding
 Transnetmedalje
 Goue Akademiemedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie
 M.T. Steynmedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie
 Senior Kaptein Scottmedalje
 Junior Kaptein Scottmedalje
 Christo Wiese-medalje vir Bedryfsleiding

Erepennings 
 Erepenning vir Afrikaanse Radiohoorspele en Erepenning vir Afrikaanse Radiohoorbeelde
 Erepenning vir Afrikaanse Televisiedramas en Erepenning vir Afrikaanse Dokumentêre Televisieprogramme
 Erepenning van die Akademie
 Erepenning vir Wetenskaplike Vakbevordering
 Erepenning van die Fakulteit Natuurwetenskap en Tegnologie

Ander 
 Elisabeth Eybersbeurs
 Spesiale Oorkondes

Bronne 
 Combrink, Johan en Spies, Johan. Sakboek van regte Afrikaans, Tafelberg, Kaapstad, 1994
 Schirmer, Peter. Die beknopte geïllustreerde ensiklopedie van Suid-Afrika, Sentrale Nuusagentskap (Edms.) Bpk., Johannesburg, 1981
 Kapp, Pieter (P.H.). Draer van 'n droom: Die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns 1909–2009, Hemel & See Boeke, Hermanus, 2009

Verwysings

Eksterne skakels 
 Die Akademie se webwerf
 Akademie skrik nie meer vir storms, Rapport, 25 November 2001

Akademie
Afrikaans
SA Akademie vir Wetenskap en Kuns