Veelvoudige ster

’n Veelvoudige ster (Engels: multiple star system) is ’n paar sterre wat om mekaar wentel en deur swaartekrag gebind word. ’n Groot aantal sterre wat deur swaartekrag gebind word, word gewoonlik ’n sterreswerm (star cluster), of as dit baie groot is ’n sterrestelsel (galaxy), genoem.

Beskrywing
’n Stelsel wat uit twee sterre bestaan, word ’n dubbelster genoem. As daar geen getyeffekte, versteuring deur ander kragte of oordrag van massa van een ster na die ander is nie, is so ’n stelsel stabiel en albei sterre sal vir ’n onbepaalde tyd om die barisentrum van die twee sterre wentel. Cygnus X-1 is waarskynlik ’n voorbeeld van ’n dubbelster wat uit ’n ster en ’n swartkolk bestaan.

Andersins is veelvoudige sterre stelsels wat uit drie of meer sterre bestaan wat van die Aarde af lyk of hulle na aan mekaar lê. Soms is die sterre fisiek naby mekaar en deur swaartekrag gebonde, in welke geval dit ’n "fisieke" veelvoudige ster genoem word, en soms lyk dit net of hulle na aan mekaar is, in welke geval dit ’n "optiese" veelvoudige ster is (wat beteken die sterre lyk van die Aarde af of hulle na aan mekaar is en dieselfde punt in die lug beset, maar in werklikheid kan die een ster verder van die Aarde af wees as die ander een en is dit nie duidelik nie tensy ’n mens hulle uit ’n ander hoek bekyk). 

Die meeste veelvoudige sterre bestaan uit drie sterre. Groepe met vier sterre kom minder dikwels voor en groepe met meer sterre is heelwat skaarser. In 1999 se hersiene Tokovinin-katalogus van fisieke veelvoudige sterre is 551 uit die 728 stelsels wat beskryf word driedubbele sterre. 

Veelvoudige sterre is kleiner as oop sterreswerms, wat ’n ingewikkelder dinamika het en van 100 tot 1 000 sterre bevat. Veelvoudige sterre kan in twee hoofkategorieë verdeel word: (1) stelsels wat stabiel is en wentelbane het met min wisselwerking, en (2) stelsels met onstabiele wentelbane met ’n groot wisselwerking wat chaotiese gedrag openbaar.

Driedubbele sterre

In ’n "fisieke" driedubbele sterstelsel wentel elke ster om die massamiddelpunt van die stelsel. Gewoonlik vorm twee van die sterre ’n nabye dubbelster en wentel die derde ster in ’n veel wyer wentelbaan om dié twee. Dié rangskikking is stabiel. As die binneste en buitenste wentelbane byna ewe groot was, sou die stelsel onstabiel geraak het en dit sou daartoe kon lei dat ’n ster uit die stelsel gewerp word. HR 6819 is ’n voorbeeld van ’n stabiele stelsel, waarin die buitenste ster wentel om ’n binneste dubbelster wat bestaan uit ’n ster en ’n stellêre swartkolk.

Driedubbele sterre wat nie almal swaartekraggebonde is nie, kan bestaan uit ’n fisieke dubbelster en ’n optiese metgesel (soos Beta Cephei) of in seldsame gevalle ’n optiese driedubbele ster (soos Gamma Serpentis).

Voorbeelde

Twee sterre 
 Sirius, ’n dubbelster wat uit ’n hoofreeks-tipe A-ster en ’n witdwerg bestaan.
 Procyon, ’n soortgelyke kombinasie.
 Mira, ’n veranderlike ster wat uit ’n rooireus en witdwerg bestaan.
 Delta Cephei, ’n Cepheïed-veranderlike.
 Spica.

Drie sterre 
 Polaris, of Alpha Ursae, die noordelike poolster. Die naaste metgesel is so na aan die hoofster dat net sy swaartekraguitwerking op Polaris A sy bestaan verklap het, totdat die Hubble-ruimteteleskoop dit in 2006 waargeneem het.
 Alpha Centauri, wat bestaan uit ’n hoofdubbelster (twee geeldwerge, Alpha Centauri A en Alpha Centauri B), en ’n rooidwerg, Proxima Centauri, wat verder daarvandaan lê.  
 HD 188753, in die sterrebeeld Swaan, wat bestaan uit ’n geel-, oranje- en rooidwerg
 Xi Tauri in die sterrebeeld Bul wat uit drie blou-wit B-tipe-hoofreekssterre bestaan
 Fomalhaut (α PsA, α Piscis Austrini) in die Suidelike Vis. Die hoofster het ’n enorme stofskyf soortgelyk aan die vroeë Sonnestelsel, maar met ’n groter massa.

Vier sterre 
 Capella, twee reusesterre met ’n rooidwerg in ’n wentelbaan om hulle. Met ’n skynbare magnitude van sowat  is Capella een van die helderste sterre in die naglug.
 Mizar, wat dikwels aanvaar is as die eerste dubbelster wat ontdek is (1650). Later is gevind dat hulle albei op hul eie ’n dubbelster is.
 HD 98800

Vyf sterre 
 91 Aquarii
 Delta Orionis

Ses sterre 
 Castor
 HD 139691

Sewe sterre 
 Nu Scorpii
 AR Cassiopeiae

Verwysings

Skakels
 Triple star system, APOD
 Alpha Centauri system, APOD
Amptelike webtuiste