Topsy Smith

Topsy Smith (12 Julie 1914 – 5 Maart 1985) was 'n Afrikaanse skrywer wat ongeveer 200 boeke geskryf het. Hy is veral bekend vir sy jeugverhale, onder andere reekse soos Trompie, Saartjie (onder die skuilnaam Bettie Naudé) en Buksie. Sy boeke het 'n belangrike bydrae tot die Afrikaanse letterkunde gelewer en het jongmense vir baie jare lank lus en lief vir lees gemaak.

Die eerste Trompie-verhaal is in 1950 gepubliseer, met opvolgstories wat tot 1956 verskyn het. Die TV-reeks Trompie, wat op sy boeke gebaseer is, is in 1980 uitgesaai met Anton Goosen wat die bekende kenwysie gesing het. Die Saartjie-reeks het die eerste keer in 1953 verskyn en is tot 1958 gepubliseer. Beide die reekse is verskeie kere daarna herpubliseer. Sy laaste boek, Nog net een keer, is in 1991, ses jaar ná sy dood, gepubliseer. Sy fiksie vir volwassenes word meestal onder die skuilnaam M.G. Smith gepubliseer.

Lewe en werk 
Mathys Gerhardus Smith is op 12 Julie 1914 in Parys in die Vrystaat gebore as een van drie kinders van Mathys Gerhardus Smith en Elizabeth Catharina Naudé. Hy het ’n broer, Jacob Naudé, en ’n suster, Anna. Sy jeugjare bring hy in ’n Engelse huis in Pretoria deur. Hy verloor albei sy ouers op vyftienjarige leeftyd en verhuis dan na Koppies in die Vrystaat. Hier is alles Afrikaans en hy lees alles wat hy in die hande kan kry. Hy matrikuleer op die dorp en in sy matriekjaar speel hy rugby vir die skool se eerste span en ook vir die dorpspan.

Hy studeer dan verder aan die Universiteit van Stellenbosch, waar hy die B.A.-graad behaal met Engels en Afrikaans-Nederlands as hoofvakke. Tydens sy studentejare speel hy vir die Maties se eerste rugbyspan en is hy ook kaptein van die boksspan en lid van die atletiekspan. Na sy graad neem hy ’n kursus in liggaamsopvoeding en nadat hy ’n diploma verwerf word hy aangestel as organiseerder van liggaamsopvoeding vir die skole van Springs en Brakpan. Vir geruime tyd hierna werk hy ook as vryskut-sportjoernalis vir onder andere Die Vaderland en Die Sondagpers. Van Springs word hy na Krugersdorp verplaas, maar hy besluit om eerder gewone onderwys te gee en behaal in 1943 die Hoër Onderwysdiploma aan die Universiteit van Pretoria. In 1944 begin hy Afrikaans onderrig by ’n Engelse privaatskool in Johannesburg.In 1978 tree hy af as hoof van Sandringham Laerskool, ’n posisie wat hy vir 25 jaar beklee het. Hierna ondervind hy hartprobleme en ondergaan in 1980 ’n groot opehartoperasie.

Hy is getroud met Josie Stuart-Bertram en hulle het ’n dogter, Shona, en ’n seun, Anthony. Op 5 Maart 1985 is hy oorlede.

Skryfwerk 
Reeds as student verskyn sy eerste kortverhaal in 1937 in Die Huisgenoot. In sy vrye tyd as onderwyser begin hy kortverhale en sketse skryf vir verskillende tydskrifte en sy verhaal, Trompie se das (voorloper vir die latere reeks) word op 25 Mei 1943 in Naweek gepubliseer.

Nie-fiksie 
Sy eerste boeke is nie-fiksie sportboeke, wat insluit Kampioene van die bokskryt, Ons Springbok-rugbyspelers en Tokkelossie (’n rugbygeskiedenis van die Springbokke tot voor die Tweede Wêreldoorlog), Bokshelde van die wêreld, Draers van groen en goud, “Atlete van Springbokland en Spannende gebeure van die sportwêreld.

Jeugreekse 
Hy is egter veral bekend vir sy talle jeugreekse, waaronder die Trompie-reeks en ook die Saartjie-reeks, laasgenoemde wat hy onder die skuilnaam Bettie Naudé skryf. Hierdie reekse, hoewel dit hewige teenstand vanuit letterkundige kringe kry omdat dit kwansuis nie letterkundig van aard is nie, is waarskynlik die gewildste reekse vir die Afrikaanse kind ooit. Hy skryf nog ander reekse jeugverhale, soos die Louws van Linton, Jantjie, Hendrik Hoffman, Bosapies van Bergville en Gampietjie-reekse. Vir Engelse kinders skryf hy reekse oor Nicky (ook in Afrikaans vertaal as die Niekie-reeks) en Leon.

Trompie 
Die Trompie-reeks beskryf die wedervaringe van Trompie en die Boksombende, wat in die dorpie Kwaggaberg woon en middae na skool by die Fort vergader, waar hulle slim en stoute planne bedink en dan uitvoer. Trompie Toerien is die leier en die ander bendelede is die ewig-kouende Blikkies, die slimkop Dawie en die sterk Rooie, terwyl Trompie se hond, Boesman, die seuns orals vergesel. Hierdie reeks word telkemale herdruk en heruitgegee in omnibusse. Dit is ook ’n trefferreeks op televisie en die temalied, Trompie en die Boksombende, gesing deur Anton Goosen, word baie bekend. ’n Nuwe Trompie-reeks wat Smith ná ’n paar jaar begin skryf, kry nie dieselfde aftrek as die oorspronklike een nie.

Saartjie 
In die Saartjie-reeks is die dertienjarige Saartjie Baumann die hoofkarakter. Sy is die dogter van ’n snydokter en hulle woon in die voorstad Lynnekom in Johannesburg. Haar “kliek” is Anna en Lina, met die klein Muggie wat altyd ongenooid soos ’n skaduwee agter hulle aandrentel. Klein Apie, Saartjie se boetie, is ’n ewige doring in hulle vlees. Ook hierdie reeks word omskep in ’n televisiereeks en word verskeie heruitgegee, ook in omnibus-vorm. Die eksperiment om Trompie en Saartjie te kombineer in ’n reeks is minder geslaag en slegs twee boeke in hierdie beplande reeks word gepubliseer.

Jantjie 
Die Jantjie-reeks speel op die dorpie Petrusdorp af, waar Jantjie en sy bende, die Nuuskierige Agies, die dorp op horings neem.

Bosapies van Bergville 
Die Bosapies van Bergville speel op ’n klein dorpie in die Boland af en het vyf kinders (van albei geslagte) as hoofkarakters. Die leier van die bende Bosapies is die negejarige Buksie Barnard en die ander lede van die bende is Tjokkie Gous en sy tweelingsuster Geitjie Gous, Lien Barnard en Japsnoet Barnard (Buksie se broer en suster). Hulle vang allerhande kattekwaad aan en beland ook in spannende avonture, soos die keer toe Buksie agterkom wie die gemaskerde man is wat die rooftogte in Bergville uitvoer en die Bosapies kry om hom te help om die man te vang. Hierdie boeke is op jonger kinders gemik en word ook in groter formaat gepubliseer en geïllustreer.

Gampietjie 
Die Gampietjie-reeks beskryf die wedervaringe van die twee broers Gampietjie Gouws en sy broertjie Gawie, wat in die Sonskynweeshuis is nadat hulle ouers oorlede is. Hier vorm hulle hegte vriendskappe met Willem Barnard en die witkopdogtertjie Rina Neethling. Hulle het talle avonture, onder meer wanneer hulle probeer om weg te loop. Die maats se lewens verander, maar die avonture hou nie op nie, nadat hulle aangeneem word en op die dorpie Gansville gaan woon.

Die Louws van Linton 
Die Louws van Linton-reeks het die twaalfjarige Lammie Louw as hoofkarakter en meeste van die gebeure draai om hom. Daar is egter ook Gogga, Lammie se onnutsige jonger broertjie, hulle ouer broer Christo wat reeds in matriek is en hulle ouer suster Elise, wat reeds uit die skool is. Die pa is die gesette en joviale Jan Louw en die ma is Martha Louw. Hulle moet die wysheid van Salomo en die geduld van Job hê om huis te hou met veral Lammie en Gogga. Die Louws woon in Linton, ’n voorstad van Johannesburg.

Hendrik Hoffman 
Die Hendrik Hoffman-reeks is vir groter kinders, met Hendrik en sy maats wat aan die begin in matriek is en dan verder studeer op Stellenbosch. Hendrik Hoffman is die leier en ’n skitterende sportman en sy maats is Kallie Snyman, ook ’n gedugte sportman, die vet Sakkie de Beer en die tingerige maar skrander Pietie Kleynhans, wat by almal as Tinktinkie bekendstaan. Linda Greyling is die meisie wat Hendrik se hart vinniger laat klop en sy speel saam met haar vriendin, Anna Jooste, ook ’n belangrike rol in hierdie reeks.

Nie-reeks boeke 
Hy skryf enkele nie-reeks boeke. Gamaroela-Gawie en Tjokkie is rugbyverhale vir seuns, terwyl Roelf Reyneke – Aanslag nommer een ’n avontuurverhaal vir seuns is. Sy heel laaste boek (uitgegee ses jaar na sy dood) is weer ’n sportboek vir seuns, hierdie keer oor boks, naamlik Nog net een keer. Shona en die feetjies is ’n fantasieverhaal wat hy vir sy dogtertjie skryf.

Volwasse fiksie 
Vir volwasse lesers skryf hy boeke vir die Dagbreek-Boekkring, meestal onder die naam M.G. Smith, waarvan Juffrou Jackie se man die gewildste is. Die ontluiking van tant Matilda (later heruitgegee as Die metamorfose van Matilda) is ook vir hierdie mark en vertel van die 33-jarige oujongnooi Matilda se verandering nadat sy onverwags die waardevolste diamant in die wêreld erf en die mans om haar begin draai. Blonde godin is ’n spanningsverhaal vir volwasse lesers. Nadat ’n intieme vriendin se man vermoor word, besluit dr. Gie impulsief om te help en hy dokter die misdaadtoneel om haar ’n beter alibi te gee. Hy verloor egter sy identiteitsdokument en vlug, waarna hy ’n feitlik onmoontlike stryd voer om sy onskuld te bewys. Hy skryf ook talle tydskrifvervolgverhale onder verskeie skuilname.

Publikasies 
Werke uit sy pen sluit in:

Topsy Smith

Nie-reeks boeke 
 Kampioene van die bokskryt, 1964
 Ons Springbok-rugbyspelers en Tokkelossie, 1946
 Shona en die feetjies, 1946
 Bokshelde van die wêreld,1946
 Draers van die groen en goud, 1947
 Atlete van Springbokland, 1950
 Spannende gebeure van die sportwêreld, 1950
 Die Botha’s, 1953
 The day the bus vanished, 1966
 Fanie die vlieër, 1967
 Gamaroela-Gawie, 1967
 Juffrou Jackie se man (MG Smith), 1970
 Die ontluiking van tant Matilda (M.G. Smith), 1971
 Tjokkie, 1971
 Operation big one, 1972
 Roelf Reyneke – aanslag nommer een, 1978
 Die metamorfose van Matilda, 1979
 Jackie, 1979
 Blonde godin, 1980
 Nog net een keer, 1991

Die Trompie-reeks 
 Trompie, 1950
 Trompie die onnut (later heruitgegee as Trompie die stouterd), 1950
 Trompie die soet seun, 1951
 Trompie die hoërskoolseun, 1951
 Trompie die dromer, 1952
 Trompie die speurder, 1952
 Trompie die sterk seun (later heruitgegee as Trompie die kragman) , 1952
 Trompie die groot minnaar (later heruitgegee as Trompie die hartedief) , 1952
 Trompie die held, 1952
 Trompie die jintelman, 1952
 Trompie die mooi seun, 1952
 Trompie die prefek (later heruitgegee as “Trompie die leier”), 1952
 Trompie die filmster, 1955
 Trompie die krieketspeler, 1955
 Trompie die vegter, 1955
 Trompie die sakeman, 1956
 Trompie die sportman, 1956
 Trompie die waaghals, 1956
 Trompie die rebel, 1956
 Trompie die rugbyspeler, 1956
 Trompie die hanswors, 1956
 Trompie die reisiger, 1956
 Trompie die kaptein, 1956
 Trompie die atleet, 1956
 Trompie die meisiehater (later heruitgegee as Trompie die alleenloper), 1957

Die nuwe Trompie-reeks 
 Trompie en die mooi meisie, 1962
 Trompie en die dominee, 1962
 Trompie en die kinderstrand, 1962
 Trompie en die sneltrein, 1962
 Trompie en die renmotor, 1963
 Trompie en die erdvarkgat, 1963

Trompie en Saartjie 
 Eerste ontmoeting, 1970
 Die geheim van die honde, 1970

Die Bosapies van Bergville-reeks 
 Die padda by die skool, 1958
 Die geheim van Bergville, 1958
 Die vlieënde pierings, 1958
 Die rowers by die see, 1958
 Japsnoet begin skoolgaan, 1958
 Buksie speel rugby, 1958
 Die gemaskerde man, 1959
 Buksie se klasmaats, 1959
 Buksie en die spook, 1959
 Huis sonder moeder, 1959
 Buksie en die slang, 1959
 Oorlog op Bergville,1959

Die Hendrik Hoffman-reeks 
 Hendrik Hoffmann, hoofprefek, 1959
 Hendrik Hoffmann, Matiestudent, 1959
 Hendrik Hoffmann, intervarsity-held, 1960
 Hendrik Hoffmann, Springboksenter, 1960
 Hendrik Hoffmann, kaptein van sy land, 1960
 Hendrik Hoffmann, sportman van die jaar, 1960

Die Louws van Linton-reeks 
 Lammie soek moeilikheid, 1960
 Avonture by die see, 1960
 Lammie en die leeu, 1960
 Die geheim van die spookhuis, 1960
 Moleste by die skool, 1960
 Tant Katrien kom kuier, 1961
 Die keer – onskuldig!,1963
 Gogga die engeltjie, 1964

Die Gampietjie-reeks 
 Gampietjie, 1963
 Gampietjie in die weeshuis, 1963
 Gampietjie op Gansville, 1963
 Gampietjie en die vlugteling, 1963
 Gampietjie se avonture, 1964

Die Jantjie-reeks 
 Pret op Petrusdorp, 1963
 Rebel op Petrusdorp, 1964
 Moleste op Petrusdorp, 1966
 Marsmanne op Petrusdorp, 1966
 Speurder op Petrusdorp, 1967
 Weeskind op Petrusdorp, 1967

Die Leon-reeks 
 Leon at Clan College, 1963
 Leon the rugger captain, 1963
 Leon solves the mystery, 1964
 Leon’s great adventure, 1967

Die Nicky-reeks 
 Nicky and the twins, 1958
 Nicky’s adventure, 1958
 Nicky in trouble, 1958
 Nicky’s big fight, 1958

Bettie Naudé

Die Saartjie-reeks 
 Saartjie Baumann, 1953
 Saartjie se vakansie, 1953
 Saartjie se geheim, 1953
 Saartjie se donkie, 1953
 Saartjie se nuwe maat, 1953
 Saartjie se slim plan, 1953
 Saartjie se papegaai, 1954
 Saartjie se held, 1954
 Saartjie se geveg, 1954
 Saartjie se skatte, 1954
 Saartjie se kliek, 1954
 Saartjie se kêrel, 1955
 Saartjie se kordaatstuk (later herdruk as Saartjie se dapper daad), 1955
 Saartjie se piekniek, 1955
 Saartjie se moleste, 1955
 Saartjie se prys, 1955
 Saartjie se gevaar, 1957
 Saartjie se dagboek, 1957
 Saartjie se verjaarsdag, 1957
 Saartjie se drome, 1957
 Saartjie se sirkus,  1958
 Saartjie se boetie, 1958
 Saartjie se wedstryd, 1958
 Saartjie se afskeid, 1958

Bronne

Boeke 
 Kannemeyer, J.C. Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983
 Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom. Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005

Tydskrifte en koerante 
 Anoniem. Trompie-skrywer is nog net baie ‘moeg’. Die Vaderland, 1 Julie 1980
 Anoniem. Saartjie volg nou Trompie se spore. Die Vaderland, 8 September 1988
 Gouws, Andries. Selfone neem nie húl vuisgevegte af. Beeld, 11 Desember 2006
 Hoeksema, Jan. Groot name het Smith beïnvloed. Vaderland, 23 Junie 1971
 Jacobs, Jaco. Trompie & Kie hier om te bly. Taalgenoot, April 2007
 Torr, Donnay. Terug na jou kinderjare. Beeld, 11 Desember 2006

Ongepubliseerde dokumente 
 Scott, Lynette. Trompie Toerien 50 jaar oud. Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) Bloemfontein

Verwysings 

Afrikaanse skrywers
Geboortes in 1914
Sterftes in 1985