Macbeth van Skotland

Macbeth MacFinley (volle naam: Mac Bethad mac Findlaích, Skots-Gaelies: MacBheatha mac Fhionnlaigh; 1005 - 15 Augustus 1057), met die bynaam Rí Deircc ("die Rooi Koning"), was van 1040 tot met sy dood koning van Skotland (toe bekend as Alba), en van vroeër af ook koning van Moray en van Fortriu. Daar is bewyse dat hy baie van sy tyd in en om die Forres-gebied van Moray deurgebring het waar hy, terwyl hy koning van Moray was, sy neef Duncan van Alba in ’n veldslag naby Pitgaveny verslaan het. 

Hy is veral bekend danksy William Shakespeare se tragedie Macbeth en die baie werke wat daardeur geïnspireer is. Die toneelstuk is hoofsaaklik geskoei op Holinshed's Chronicles (1577) en is nie noodwendig histories korrek nie.

Naam 
Die naam "Macbeth (Mac-Bethad, of in moderne Gaelies MacBheatha) beteken "seun van die lewe". Hoewel dit soos ’n patroniem lyk, is dit nie een nie, maar het dit eerder die betekenis van "regverdige man" of "godsdienstige man".

Koninklike herkoms 
Volgens sommige bronne is Macbeth ’n kleinseun van Malcolm II en dus ’n neef van Duncan I, wat hy opgevolg het. Malcolm II se kleinseun Duncan is op 30 November 1034 aangewys as koning van Alba, oënskynlik sonder teenstand (terwyl vorige troonopvolgings gepaardgegaan het met ’n stryd tussen verskillende aanspraakmakers). Anders as die bejaarde koning Ducan van Shakespeare se toneelstuk, was die regte koning Duncan in 1034 ’n jong man, en selfs in 1040 toe hy dood is.

Vanweë sy jeug het Duncan se vroeë heerskappy blykbaar sonder groot omwentelinge verloop. Later was sy bewind onsuksesvol. In 1039 is Strathclyde deur die Northumbriërs aangeval en ’n wraakaanval daarna deur Duncan was rampspoedig. Hy het die nederlaag oorleef, maar die volgende jaar het hy ’n leër noordwaarts aangevoer na Moray, Macbeth se domein, oënskynlik in ’n strafaanval teen Moray. Hy is daar, op die slagveld by Bothnagowan, nou Pitgaveny, gedood deur ’n leër onder aanvoering van Macbeth. Dit was moontlik op 14 Augustus 1040.

Koning van Alba 
Ná Duncan se dood het Macbeth koning geword. Daar is geen bewyse van teenstand nie, maar dit sou normaal gewees het as sy bewind nie algemeen aanvaar sou word nie. In 1045 is Duncan se pa, Crínán van Dunkeld, die stamvader van die Huis van Dunkeld en leke-ab van Iona, in ’n geveg tussen twee Skotse leërs dood.

Duncan se vrou het met haar kinders, onder andere die toekomstige konings Malcolm III en Donald III, uit Skotland gevlug. Verskeie bestemmings word genoem, maar die Britse historikus E. William Robertson meen die veiligste plek vir hulle sou haar of Duncan se familie en ondersteuners in Atholl gewees het.

Ná Crínán se nederlaag het Macbeth blykbaar geen mede-aanspraakmakers op die troon gehad nie.

Laaste jare 
In 1052 was Macbeth indirek betrokke in die stryd in die Koninkryk van Engeland tussen Godwin, die Graaf van Wessex, en Eduard die Belyer toe hy ’n paar Normandiese bannelinge van Engeland in sy hof ontvang. In 1054 het Eduard se Graaf van Northumbrië, Siward, ’n groot inval in Skotland aangevoer. Dit het gelei tot ’n bloedige veldslag waarin 3 000 Skotte en 1 500 Engelse volgens die Annale van Ulster dood is. Die gevolg was dat ene Máel Coluim (nie Máel Coluim mac Donnchada, die toekomstige Malcolm III van Skotland nie) heringestel is as die koning van Strathclyde. Dit kan wees dat die gebeure van 1054 verantwoordelik was vir die idee in Shakespeare se toneelstuk dat die Engelse Malcolm III op die troon geplaas het.

Macbeth het nie die Engelse inval lank oorleef nie; hy is in 1057 verslaan en noodlottig gewond deur die toekomstige Malcolm III, seun van Duncan I. Die presiese datum is onseker; dit wissel van 14 Augustus tot 15 Augustus tot 5 Desember. Macbeth se stiefseun, Lulach, is kort daarna as koning aangewys.

Anders as latere skrywers, noem geen bron uit Macbeth se tyd dat hy ’n tiran was nie. Die Duan Albanach noem hom "die beroemde Mac Bethad". Die Profesie van Berchán beskryf hom as "die vrygewige koning van Fortriu", en sê:

Die legende 

Macbeth se lewe het, nes dié van koning Duncan I, teen die einde van die 14de eeu legendariese afmetings aangeneem toe John van Fordun en Andrew van Wyntoun hul geskiedenisse skryf. 

In Shakespeare se toneelstuk Macbeth van die 17de eeu, wat hoofsaaklik op Raphael Holinshed se weergawe berus, is Macbeth aanvanklik ’n dapper en lojale generaal van die bejaarde koning Duncan. Nadat hy deur die drie hekse en sy eie vrou gevlei is, besluit Macbeth dis in die haak om die koning te vermoor en die troon oor te neem. Eindelik blyk die hekse se voorspellings misleidend te wees en Macbeth vervreem die adel van Skotland. Hy word in ’n veldslag deur prins Malcolm verslaan. Terwyl die koning se leërs disintegreer, loop hy Macduff raak – ’n vlugtende adellike wie se vrou en kinders vroeër deur Macbeth se doodspatrollies vermoor is. Toe Macbeth besef hy sal sterf in ’n tweegeveg met Macduff, weier hy eers om dit te doen. Maar Macduff verduidelik as Macbeth oorgee, sal sy voormalige onderdane hom spot. Daarna neem Macbeth hom voor: "I will not yield to kiss the ground before young Malcolm's feet, to be baited by a rabble's curse." Hy besluit om tot die dood teen Macduff te baklei. Macbeth word verslaan en onthoof, en die toneelstuk eindig waar prins Malcolm sy kroning beplan.

Die waarskynlike rede dat Shakespeare Macbeth so onvleiend uitgebeeld het, is dat koning Jakobus VI en I van Malcolm III afgestam het deur die Huis van Bruce en sy eie Huis van Stewart, terwyl Macbeth se lyn uitgesterf het met die dood van Lulach ses maande ná sy stiefpa s'n.  

In ’n essay van 1959 vergelyk Boris Pasternak Shakespeare se Macbeth met Raskolnikof, die hoofkarakter in Misdaad en Straf deur Fjodor Dostojefski. Pasternak het verduidelik nie een van die karakters is aanvanklik ’n moordenaar nie, maar word een weens ’n paar foutiewe redenerings en ’n geloof dat hulle bo die wet verhewe is.

Verwysings

Bronne 

 

 Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia

Geboortes in 1005
Skotse monarge
Sterftes in 1057