Elizabeth Taylor

Dame Elizabeth Rosemond Taylor (27 Februarie 1932 – 23 Maart 2011), ook bekend as Liz Taylor, was ’n Engels-Amerikaanse aktrise, sakevrou en filantroop. Sy het haar loopbaan as aktrise in die vroeë 1940's begin en was een van die gewildste sterre van die klassieke Hollywood van die 1950's. Sy het tot in die 1960's ’n suksesvolle loopbaan gehad en vir die res van haar lewe ’n bekende openbare figuur gebly. In 1999 het die Amerikaanse Rolprentinstituut haar as die sewende grootste vroulike silwerdoeklegende van die klassieke Hollywood aangewys.

Taylor is in Londen gebore as die dogter van ryk, vooraanstaande Amerikaanse ouers. Die gesin het in 1939 teruggetrek na Los Angeles en sy het gou ’n kontrak by Universal Pictures gekry. Haar eerste fliekrol in 1942 was klein en haar kontrak is nie hernu nie. Sy het daarna by Metro-Goldwyn-Mayer aangesluit en haar deurbraak in National Velvet (1944) gemaak. Sy was een van die ateljee se gewildste tienersterre en het in die vroeë 1950's volwasse rolle begin vertolk. Die eerste was in die komedie Father of the Bride (1950), en sy het goeie resensies gekry vir haar spel in die drama A Place in the Sun (1951).

Sy het in dié tyd nie gehou van die rolle wat sy gekry het en van die ateljee se beheer oor haar lewe nie en het oorweeg om haar loopbaan te beëindig. Van die middel 1950's af het sy egter rolle begin kry wat sy meer geniet het, soos in die epiese drama Giant (1956). In die volgende jare was sy in verskeie prente te sien wat kommersieel suksesvol was en goeie resensies gekry het. Dit sluit in twee verwerkings van toneelstukke deur Tennessee Williams: Cat on a Hot Tin Roof (1958) en Suddenly, Last Summer (1959); vir laasgenoemde het sy ’n Golden Globe gewen. Hoewel sy nie gehou het van haar rol as ’n hoëklasprostituut in BUtterfield 8 (1960), haar laaste rol vir MGM, nie het sy ’n Oscar vir haar spel gewen.

Taylor is toe ’n rekordbedrag van $1 miljoen betaal vir haar rol in die epiese geskiedenisfliek Cleopatra (1963), in daardie stadium die duurste prent wat nog gemaak is. Tydens die verfilming het Taylor en haar medester Richard Burton ’n buite-egtelike verhouding aangeknoop wat ’n skandaal veroorsaak het. Ondanks openbare afkeur, het hulle hul verhouding voortgesit en is in 1964 getroud. Die media het hulle "Liz en Dick" gedoop, en hulle het in 11 prente saam verskyn, insluitende The V.I.P.s (1963), The Sandpiper (1965), The Taming of the Shrew (1967) en Who's Afraid of Virginia Woolf? (1966). Taylor het die beste resensies van haar loopbaan vir Woolf gekry, asook haar tweede Oscar en verskeie ander pryse. Sy en Burton is in 1974 geskei, maar het kort daarna versoen geraak en is in 1975 weer getroud. Die tweede huwelik is in 1976 beëindig.

Taylor se loopbaan het in die laat 1960's begin agteruitgaan, hoewel sy tot in die middel 1970's nog in rolprente te sien was. Daarna het sy gefokus op die loopbaan van haar sesde man, senator John Warner. In die 1980's het sy haar eerste beduidende verhoogrol vertolk en in verskeie TV-prente en  verskyn en was sy die eerste beroemde wat haar eie parfuum bekend gestel het. 

Nadat sy erg-emosioneel geraak is deur die afsterwe van haar vriend Rock Hudson, wat in 1985 aan vigs oorlede is, was sy een van die eerste sterre wat aan MIV/vigs-aktivisme deelgeneem het. Sy was in 1985 ’n medestigter van die American Foundation for AIDS Research en het in 1991 die Elizabeth Taylor-vigsstigting op die been gebring. Van die vroeë 1990's tot met haar dood het sy haar tyd aan filantropiese werk bestee. Sy het verskeie pryse daarvoor ontvang, onder meer die Presidensiële Burgersmedalje van Amerika.

Deur Taylor se loopbaan was haar persoonlike lewe die onderwerp van konstante media-aandag. Sy het agt keer met sewe mans getrou, ernstige siektes oorleef en ’n stralerjakkerlewe gelei; sy het onder meer een van die duurste juweliersversamelings in die wêreld gehad. 

Ná baie jare van swak gesondheid is sy in 2011 op 79-jarige ouderdom aan kongestiewe hartversaking dood.

Vroeë lewe 

Taylor is op 27 Februarie 1932 in Londen gebore. Haar ouers, Francis Lenn Taylor, ’n kunshandelaar, en die afgetrede verhoogaktrise Sara Sothern (gebore Sara Viola Warmbrodt), was Amerikaanse burgers van Kansas, maar het in 1929 na Londen getrek en ’n kunsgalery geopen.

In die lente van 1939 het die Taylors besluit om na Amerika terug te keer weens die toenemende politieke spanning in Europa. Vroeg in 1940 het Francis ’n nuwe galery in Los Angeles geopen en die familie het hulle eindelik in Beverly Hills gevestig.

Loopbaan

Vroeë rolle (1941–1949) 
Nadat verskeie mense opgemerk het Taylor moet oudisies vir rolprente aflê, het sy in April 1941 ’n klein rol in Universal Pictures se There's One Born Every Minute (1942) gekry, asook ’n jaarkontrak by hulle. Sy het geen ander rolle gekry nie en haar kontrak is ná ’n jaar beëindig.

Laat in 1942 het sy ’n tweede kans gekry toe ’n aktrise met ’n Engelse aksent gesoek is vir Lassie Come Home (1943). Sy het aan die begin van die volgende jaar ’n standaardkontrak vir sewe jaar geteken.

Taylor was 12 toe sy haar eerste groot rol kry in National Velvet. MGM was op soek na ’n aktrise met ’n Engelse aksent wat kon perdry en Taylor het aan albei kriteria voldoen. National Velvet was ’n groot sukses toe dit op Kersdag 1944 uitgereik word en resensente het Taylor se lof besing.

Taylor het later gesê haar kinderjare het geëindig toe sy ’n ster word, want MGM het elke aspek van haar lewe beheer. Sy het daarna ’n klein rol in die derde Lassie-rolprent, Courage of Lassie (1946), gekry.

Toe Taylor in 1947 15 word, het MGM ’n meer volwasse beeld van haar begin skep en fotosessies gereël waarin sy as ’n "normale" tiener uitgebeeld is. Sy is in die pers met ouer aktrises soos Ava Gardner en Lana Turner vergelyk. Ná nog twee rolle, in Cynthia (1947) en Life with Father (1947), het sy byrolle gekry as ’n "mansteler" in A Date with Judy (1948) en ’n bruid in die romantiese komedie Julia Misbehaves (1948). Laasgenoemde was ’n groot sukses. In 1949 het die tydskrif Time haar op sy voorblad geplaas en haar die leier onder Hollywood se volgende geslag sterre genoem, ’n "juweel met goeie waarde, ’n ware saffier".

Volwasse rolle (1950–1955) 
Toe sy in 1950 18 word, het Taylor meer volwasse rolle begin speel, soos in Conspirator (1949) en The Big Hangover (1950). Laasgenoemde is in Mei uitgereik en in dieselfde jaar is Taylor met die hotelerfgenaam Conrad Hilton jr. getroud in ’n seremonie wat baie publisiteit ontvang het.

In 1951 was sy saam met Montgomery Clift en Shelley Winters te sien in A Place in the Sun. Volgens haar was dit die eerste keer dat sy gevra is om toneel te speel en nie net haarself te wees nie. Sy is geloof vir haar spel, vir die eerste keer sedert National Velvet. Die prent was ook ’n groot sukses.

In Januarie 1951 is sy van Hilton geskei, wat ’n openbare skande veroorsaak het. Sy het haar eerste kontrak by MGM afgesluit met ’n rol in The Girl Who Had Everything (1953). Sy het daarna nog ’n kontrak vir sewe jaar met hulle aangegaan. Hoewel sy interessanter rolle wou hê, het sy die geld nodig gehad, want sy is kort tevore met die Britse akteur Michael Wilding getroud en was swanger. Weens haar finansiële afhanklikheid het die ateljee nou nog meer beheer oor haar gehad.

Een van haar volgende rolle was in The Last Time I Saw Paris, wat geskoei was op ’n kortverhaal deur F. Scott Fitzgerald. Hoewel eers teensinnig, het sy die rol geniet. Hoewel dit nie so ’n groot sukses was nie, het dit positiewe resensies gekry. Taylor het tydens die vervaardiging daarvan weer swanger geraak en moes instem om haar dienstydperk met ’n jaar te verleng om te vergoed vir die tyd op swangerskapsverlof.

Groot lof vir Taylor (1956–1960) 

Teen die middel 1950's het die Amerikaanse rolprentbedryf ernstige kompetisie van die televisiebedryf gehad, met die gevolg dat minder rolprente gemaak is en eerder op gehalte gefokus is. Die verandering was tot voordeel van Taylor, wat eindelik weer in interessante rolle begin speel het het ná ’n paar jaar van teleurstellings. Nadat sy die regisseur George Stevens genader het, het sy die vroulike hoofrol in Giant (1956) gekry; dit was ’n epiese drama oor ’n boeredinastie met ook Rock Hudson en James Dean. Taylor het nie goed met Stevens klaargekom nie en was dikwels siek, wat tot oponthoude gelei het. Boonop is Dean in ’n motorongeluk dood dae nadat sy werk aan die rolprent voltooi is; ’n hartseer Taylor moes egter nog reaksieskote doen vir hul gesamentlike tonele. Toe Giant ’n jaar later uitgereik word, was dit ’n groot sukses, wat lof van resensente gekry het. Hoewel Taylor nie soos haar medesterre vir ’n Oscar benoem is nie, het sy ook lof gekry vir haar spel, wat deur Variety "verbasend slim" genoem is en deur The Manchester Guardian "’n verstommende openbaring van onverwagte gawes". Dié koerant het haar een van die prent se sterkste punte genoem.

MGM het Taylor weer saam met Montgomery Clift geplaas in Raintree County (1957), ’n burgeroorlogsdrama wat die ateljee gehoop het so gewild soos Gone with the Wind (1939) sou wees. Hoewel dit nie heeltemal so suksesvol was nie, is Taylor vir die eerste keer vir ’n Oscar benoem.

Taylor het haar volgende rol, as Maggie die kat in die rolprentweergawe van Tennessee Williams se toneelstuk Cat on a Hot Tin Roof (1958), as ’n hoogtepunt in haar loopbaan beskou, hoewel dit saamgeval het met een van die moeilikste tydperke in haar persoonlike lewe. Ná die voltooiing van Raintree Country is sy van Wilding geskei en met die vervaardiger Mike Todd getroud. Sy het net twee weke aan die prent gewerk toe Todd in Maart 1958 in ’n vliegongeluk sterf. Hoewel sy verpletter was, het druk van die ateljee en die wete dat Todd groot skuld gehad het, haar genoop om net drie weke later terug te keer werk toe. Sy het later gesê sy het "op ’n manier Maggie geword", en dat wanneer sy gewerk het die enigste tye was wat sy in die weke ná Todd se dood kon funksioneer.

Tydens die verfilming het Taylor se persoonlike lewe nog meer aandag gekry toe sy ’n verhouding met die sanger Eddie Fisher aangeknoop het, wie se huwelik met die aktrise Debbie Reynolds in die media opgehemel is as ’n verbintenis van "Amerika se lieflinge". Die verhouding – en Fisher se daaropvolgende egskeiding – het Taylor se beeld verander van ’n rouende weduwee in ’n vrou wat huwelike opbreek. MGM het die skandaal tot hul voordeel ingespan deur ’n foto van Taylor wat in ’n négligé op ’n bed poseer, op die prent se reklameplakkate te gebruik. Sy het lof vir haar toneelspel gekry en is vir ’n Oscar en Bafta benoem.

Taylor se volgende prent, Joseph L. Mankiewicz se Suddenly, Last Summer (1959), was ook op ’n boek van Tennessee Williams geskoei. Haar mede-akteurs was Montgomery Clift en Katharine Hepburn. Hoewel dit oor geestesteurings, kindertydtraumas en homoseksualiteit handel, is dit weer met Taylor se seksuele aantrekkingskrag bemark; die lokprent en plakkaat toon haar albei in ’n wit baaikostuum. Die strategie het gewerk en die prent was ’n finansiële sukses. Taylor is vir die derde keer vir ’n Oscar en vir haar eerste Golden Globe benoem.

Teen 1959 moes Taylor in nog ’n prent vir MGM verskyn, hulle het besluit dit sou BUtterfield 8 (1960) wees, ’n drama oor ’n hoëklasprostituut. Die ateljee het reg voorspel: Taylor se openbare beeld sou maak dat gehore haar maklik met dié rol kon vereenselwig. Om dieselfde rede het sy die prent gehaat, maar sy het geen sê in die saak gehad nie. Die ateljee het egter ingestem tot haar versoek dat die prent in New York geskiet word en Eddie Fisher ook ’n rol kry. Soos voorspel, was BUtterfield 8 ’n groot kommersiële sukses. Bosley Crowther het geskryf Taylor "lyk soos ’n miljoen dollar, óf in pels óf in ’n negligée". Sy het haar eerste Oscar vir haar toneelspel in dié prent gewen.

Prente saam met Richard Burton (1961–1967) 

Nadat haar kontrak met MGM verstryk het, het Taylor in 20th Century-Fox se Cleopatra (1963) gespeel – dit was ’n epiese geskiedenisprent wat haar volgens die rolprenthistorikus Alexander Doty beroemder as ooit gemaak het. Sy was die eerste aktrise wat meer as $1 miljoen vir ’n rol betaal is; Fox het haar ook 10% van die prent se wins gegee en die fliek geskiet in Todd-AO, ’n wyeskermformaat waarvan sy die regte van Mike Todd geërf het. Die verfilming – wat gekenmerk is deur duur stelle en kostuums, voortdurende vertragings en ’n skandaal wat veroorsaak is deur Taylor se buite-egtelike affair met haar medespeler Richard Burton – is fyn deur die media dopgehou. Volgens Life was dit die rolprent waaroor die meeste nog gepraat is. Die verfilming het in 1960 die eerste keer in England begin, maar moes verskeie kere weens gure weer en Taylor se swak gesondheid gestaak word. In Maart 1961 het sy lewensgevaarlike longontsteking opgedoen en ’n lugpypinsnyding moes gedoen word; een nuusagentskap het selfs verkeerdelik berig dat sy gesterf het. Ná haar herstel het Fox die filmmateriaal wat reeds geskiet is, weggegooi en die verfilming na Rome geskuif. Joseph Mankiewicz is as die nuwe regisseur aangestel en Burton in die rol van Mark Antony. Die prent is eindelik in Julie 1962 voltooi. Teen ’n koste van $62 miljoen was dit in dié tyd die duurste prent wat nog gemaak is.

Cleopatra was in Amerika die grootste treffer van 1963 by die loket; dit het $15,7 miljoen geïn, maar dit het jare geduur voordat die vervaardigingskoste gedek is en die prent het Fox byna bankrot gemaak. Die ateljee het Taylor in die openbaar die skuld vir die probleme gegee, en het Burton en Taylor onsuksesvol gedagvaar omdat hul gedrag na bewering die prent skade berokken het. Die resensies van die fliek was gemeng tot negatief; Taylor was daarvolgens oorgewig en haar stem te skraal, en sy is ongunstig met haar klassiek-opgeleide Britse medesterre vergelyk. Taylor het Cleopatra later ’n laagtepunt in haar loopbaan genoem en beweer die ateljee het die tonele uitgesny wat die "kern van die karakterisering" weergegee het.

Vervaardigers was gretig om munt te slaan uit die skandaal om Taylor en Burton. Hul volgende fliek saam was Anthony Asquith se The V.I.P.s (1963), wat die opskrifte oor hulle weerspieël het. Taylor het die rol gespeel van ’n beroemde model wat haar man probeer verlaat vir ’n minnaar en Burton het die rol van haar vervreemde miljoenêrman gespeel. Dit is kort ná Cleopatra uitgereik en was ’n lokettreffer.

Ná The V.I.P.s het Taylor ’n blaaskans van twee jaar van rolprente geneem. In dié tyd is sy en Burton van hul onderskeie gades geskei en het hulle met mekaar getrou. Die superpaartjie het in die middel 1960's in verskeie rolprente saam verskyn en oor die volgende dekade ’n gesamentlike $88 miljoen verdien.

Hul eerste gesamentlike projek ná haar blaaskans was Vincente Minnelli se romantiese drama The Sandpiper (1965), oor ’n ongeoorloofde affair tussen ’n boheemse kunstenaar en ’n getroude kerklike. Die resensies was grootliks negatief, maar dit was ’n treffer by die loket.

Vir hul volgende prent, Who's Afraid of Virginia Woolf? (1966), het Taylor die grootste lof in haar loopbaan ontvang. Sy en Burton het die rolle vertolk van Martha en George, ’n middeljarige paartjie wat ’n huwelikskrisis beleef. Om die rol van die 50-jarige Martha oortuigend te vertolk het Taylor gewig aangesit, ’n pruik gedra en haar grimeer sodat sy oud en moeg lyk – in teenstelling met haar openbare beeld as ’n glansryke rolprentster. Op Taylor se voorstel is die teaterregisseur Mike Nichols aangestel om die prent te regisseer, ondanks sy gebrek aan rolprentondervinding. Die produksie het verskil van enigiets wat sy al gedoen het, want Nichols wou hê al die tonele moes eers gerepeteer word voordat verfilming begin het. Woolf is beskou as grondverskuiwend vanweë sy volwasse tema en ongesensorde taal, en dit het uitstekende resensies gekry. Variety het geskryf Taylor se "karakterisering is tegelyk sensueel, leedvermakerig, sinies, jammerenswaardig, afstootlik, lustig en sag", en Stanley Kauffmann van The New York Times het gemeen dis die "beste werk van haar loopbaan". Die prent was ook een van die grootste kommersiële suksesse van die jaar. Taylor het vir haar spel haar tweede Oscar gewen, asook ’n Bafta, ’n National Board of Review- en ’n New York City Film Critics Circle-prys.

Taylor en Burton se The Taming of the Shrew (1967) van Franco Zeffirelli was ’n uitdaging vir Taylor: Sy was die enigste aktrise in die rolverdeling wat geen ondervinding van Shakespeare-toneelstukke gehad het nie. Zeffirelli het later gesê dit het haar toneelspel interessant gemaak, want sy "het die rol van voor af geskep". Resensente het gemeen die toneelstuk se materiaal pas by die paartjie en die prent was ’n lokettreffer wat $12 miljoen geïn het.

Taylor se derde prent van 1967, John Huston se Reflections in a Golden Eye, was haar eerste een sonder Burton sedert Cleopatra. Dit was ’n drama oor ’n homoseksueel wat sy seksuele oriëntasie onderdruk en sy ontroue vrou. Taylor se ou vriend Montgomery Clift sou eers die manlike hoofrol vertolk, maar sy loopbaan was al ’n paar jaar lank aan die agteruitgaan weens middelmisbruik. Taylor was egter vasbeslote om hom in die prent te hê en het selfs aangebied om sy versekering te betaal. Clift is egter aan ’n hartaanval dood voordat die verfilming begin het en hy is deur Marlon Brando vervang. Reflections was ’n kommersiële mislukking en het swak resensies gekry.

Taylor en Burton se laaste prent van die jaar was Graham Greene se weergawe van The Comedians, wat gemengde resensies gekry het en teleurstellend by die loket gevaar het.

Agteruitgang van loopbaan (1968–1979) 

Taylor se loopbaan was teen die laat 1960's aan die agteruitgaan. Sy het gewig aangesit, was op pad na haar middeljare en het nie ingepas by Nuwe Hollywood-sterre soos Jane Fonda en Julie Christie nie. Ná verskeie jare van byna konstante media-aandag was die publiek ook moeg vir haar en Burton, en die twee se stralerjakkerleefstyl is gekritiseer.

In 1968 het Taylor in twee prente van die regisseur Joseph Losey gespeel – Boom! en Secret Ceremony. Albei was mislukkings. Haar derde prent met George Stevens as regisseur, The Only Game in Town (1970), waarin sy die rol van ’n Las Vegas-verhoogmeisie speel wat ’n verhouding met ’n kompulsiewe dobbelaar (Warren Beatty) het, was onsuksesvol.

Die drie prente waarin sy in 1972 gespeel het, was effens meer geslaagd: Zee and Co., met Michael Caine, Under Milk Wood, waarin sy net ’n klein rol gespeel het, en Peter Ustinov se Faust-parodie Hammersmith Is Out, haar 10de prent saam met Burton.

Taylor en Burton se laaste prent saam was Divorce His, Divorce Hers (1973), nogal ’n gepaste naam omdat hulle die volgende jaar geskei is. Haar ander prente wat in 1973 uitgereik is, was die Britse riller Night Watch en die Amerikaanse drama Ash Wednesday. Vir laasgenoemde, waarin sy die rol speel van ’n vrou wat verskeie plastiesechirurgie-operasies ondergaan in ’n poging om haar huwelik te red, het sy ’n Golden Globe-benoeming gekry. Haar enigste prent van 1974, die Italiaanse The Driver's Seat, was ’n mislukking.

Taylor het in die middel 1970's minder rolle vetolk en daarop gefokus om haar sesde man, die Republikeinse politikus John Warner, te steun. In 1976 het sy gespeel in die Sowjet-Amerikaanse fantasieprent The Blue Bird, nog ’n mislukking, en ’n klein rol gehad in die televisieprent Victory at Entebbe (1976). In 1977 het sy gesing in die gekritiseerde rolprentweergawe van Stephen Sondheim se A Little Night Music.

Verhoog- en TV-rolle; aftrede (1980–2007) 
Ná ’n tydperk waarin sy half afgetree as aktrise was, het Taylor gespeel in The Mirror Crack'd (1980), wat ’n verwerking is van ’n misterieroman deur Agatha Christie; haar medespelers was ’n groep akteurs uit die ateljee-era, soos Angela Lansbury, Kim Novak, Rock Hudson en Tony Curtis.

In ’n poging om haarself uit te daag, het sy daarna verskyn in haar eerste beduidende verhoogrol, as Regina Giddens in ’n Broadway-produksie van Lillian Hellman se The Little Foxes. In plaas daarvan om Giddens in ’n negatiewe lig uit te beeld soos dikwels in vorige produksies, was Taylor se weergawe van Giddens ’n slagoffer van haar omstandighede. Die première was in Mei 1981 en dit is gevolg deur uitverkoopte sitplekke vir die volgende ses maande, ondanks gemengde resensies. Dan Sullivan van die Los Angeles Times het gemeen: "Taylor verteenwoordig ’n moontlike Regina Giddens, soos gesien deur die persona van Elizabeth Taylor. Daar is ’n mate van toneelspel in, sowel as ’n mate van persoonlike vertoon." In November 1981 het Taylor die rol van die sosiale vlinder Helena Cassadine in die sepie General Hospital vertolk. Daarna het sy weer in Londen se Weseinde in The Little Foxes gespeel, maar het grootliks negatiewe resensies van die Britse pers gekry.

Aangespoor deur die aanvanklike sukses van The Little Foxes het Taylor en die vervaardiger Zev Buffman die Elizabeth Taylor Repertory Company gestig. Die eerste en enigste produksie daarvan was ’n nuwe weergawe van Noël Coward se komedie Private Lives, met Taylor en Burton. Die Bostonse première was in die Amerikaanse lente van 1983 en hoewel dit kommersieel suksesvol was, het dit oor die algemeen negatiewe resensies gekry. Resensente het opgelet albei sterre se gesondheid is taamlik swak. Taylor het haar ná die speelvak van die toneelstuk in ’n rehabilitasiesentrum laat opneem en Burton is die volgende jaar oorlede. Ná die mislukking van Private Lives het Taylor haar teatergeselskap ontbind. Haar enigste ander projek daardie jaar was die televisieprent Between Friends.

Van die middel 1980's af was Taylor hoofsaaklik in TV-produksies te sien. Sy het in 1984 kamees in die sepies Hotel en All My Children vertolk en was in 1985 ’n bordeeleienares in die historiese minireeks North and South. Sy het ook in verskeie TV-prente gespeel, soos Malice in Wonderland (1985), There Must Be a Pony (1986) en Poker Alice (1987). Sy was te sien in Franco Zeffirelli se Frans-Italiaanse prent Young Toscanini (1988) en haar laaste toneelspelrol was in ’n TV-weergawe van Sweet Bird of Youth (1989), haar vierde Tennessee Williams-toneelstuk. In dié tyd het sy erepryse begin ontvang vir haar loopbaan: die Cecil B. DeMille-prys in 1985 en die Film Society of Lincoln Center se Chaplin-prys in 1986.

In die 1990's het Taylor op MIV/vigs-aktivisme gefokus. Haar paar rolle sluit in karakters in die animasiereekse Captain Planet and the Planeteers (1992) en The Simpsons (1992, 1993), en kamees in die CBS-reekse The Nanny, Can't Hurry Love, Murphy Brown en High Society. Haar laaste prent wat in teaters uitgereik is, was The Flintstones (1994), waarin sy Pearl Slaghoople in ’n kort byrol vertolk. Dit het swak resensies gekry, maar was gewild by die loket. Taylor het Amerikaanse en Britse erepryse vir haar loopbaan gekry: die AFI Life Achievement Award in 1993, die Screen Actors Guild Life Achievement Award in 1997 en ’n BAFTA Fellowship in 1999. In 2000 het koningin Elizabeth II haar ’n dame gemaak.

Ná byrolle in die TV-prent These Old Broads (2001) en in die animasiesitkom God, the Devil and Bob (2001) het Taylor haar aftrede as aktrise aangekondig om haar tyd aan filantropie te wy. Haar laaste openbare optrede was in 2007, toe sy en James Earl Jones die toneelstuk Love Letters opgevoer het by ’n Paramount Studios-funksie ten bate van vigs.

Ander ondernemings

MIV/vigs-aktivisme 
Taylor was een van die eerste bekendes wat aan MIV/vigs-aktivisme deelgeneem het; sy het gehelp om meer as $270 miljoen vir die saak in te samel. Sy het haar filantropiese werk in 1984 begin nadat sy gefrustreerd geraak het omdat daar so min aan die siekte gedoen word, hoewel dit wyd bespreek word. Sy het later aan Vanity Fair verduidelik sy "het besluit ek kan met my naam sekere deure oopsluit, dat ek op sigself ’n verbruiksartikel is – en ek praat nie as ’n aktrise nie. Ek kan die roem vat waaroor ek gegrief was en waarvan ek vir so baie jare probeer wegkom het – maar jy kan nooit daarvan wegkom nie – en dit gebruik om iets goeds te doen. Ek wou aftree, maar die poniekoerante wou my nie toelaat nie. Toe dink ek: As julle my wil gebruik, gaan ek julle gebruik."

Taylor het haar filantropiese werk begin deur die eerste geldinsameling vir vigs in Los Angeles te help reël en die gasvrou daarvan te wees. In Augustus 1985 het sy saam met dr. Michael Gottlieb die Nasionale Vigsnavorsingstigting gestig nadat haar vriend en voormalige medester Rock Hudson aangekondig het dat hy aan die siekte sterf. Die volgende maand het die stigting met dr. Mathilde Krim se vigsstigting saamgesmelt om die Amerikaanse Stigting vir Vigsnavorsing (amfAR) te vorm. Terwyl amfAR op geld vir navorsing gefokus het, het Taylor in 1991 die Elizabeth Taylor-vigsstigting (ETAF) gestig om bewustheid te kweek en steundienste aan mense met MIV/vigs te verskaf; sy het self vir die oorhoofse koste betaal. Haar trust gaan steeds voort met sy werk. Taylor het ook gehelp om amfAR se operasies na ander lande te versprei; ETAF werk ook internasionaal.

Taylor het in 1986, 1990 en 1992 voor die Amerikaanse Senaat en Kongres getuig vir die Ryan White Care Act, die grootste nasionaal befondsde program in Amerika vir MIV/vigs. Sy het president Ronald Reagan oortuig om vir die eerste keer in 1987 in ’n toespraak erkenning aan die siekte te gee, en sy het presidente George H.W. Bush en Bill Clinton gekritiseer oor ’n gebrek aan belangstelling om die siekte te beveg. Taylor het ook ’n sentrum gestig wat gratis toetsing doen, asook die Elizabeth Taylor Endowment Fund vir navorsing en opvoeding aan UCLA. In 2015 het Taylor se sakevennoot, Kathy Ireland, beweer Taylor was in die 1980's aan die hoof van ’n onwettige netwerk wat medisyne onder Amerikaners met MIV/vigs versprei het voordat die medisyne goedgekeur was. Die bewering is deur verskeie mense ontken.

Taylor is met verskeie pryse vereer vir haar filantropiese werk. Sy is in 1987 ’n ridder van die Franse Erelegioen gemaak en het die Jean Hersholt- Humanitêre Prys in 1993 ontvang, asook die Screen Actors' Guild Lifetime Achievement Award vir humanitêre diens in 1997, die GLAAD Vanguard Award in 2000 en die Presidensiële Burgersmedalje in 2001.

Geurmiddels en juweliersware 
Taylor was die eerste bekende wat haar eie versameling geurmiddels geskep het. In samewerking met Elizabeth Arden het sy twee trefferparfuums bekend gestel: Passion in 1987 en White Diamonds in 1991. Sy was persoonlik aan die hoof van die skepping en vervaardiging van elk van die 11 geure wat in haar naam bemark is. Volgens die biografieskrywers Sam Kashner en Nancy Schoenberger het sy meer met haar parfuums verdien as deur haar hele loopbaan as aktrise. Met haar dood het die Britse koerant The Guardian berig die grootste deel van haar boedel van ’n geraamde $600 miljoen tot $1 miljard bestaan uit inkomste uit haar parfuums. In 2005 het Taylor ook ’n juweliersmaatskappy, House of Taylor, saam met Kathy Ireland en Jack en Monty Abramov begin.

Persoonlike lewe

Huwelike, verhoudings en kinders 

Deur haar hele volwasse lewe het Taylor se persoonlike lewe, en veral haar agt huwelike, groot belangstelling van die media en afkeer van die publiek ontlok. Volgens die biografieskrywer Alexander Walker was "die huwelik die kern van die mite wat Elizabeth Taylor omring het [vandat sy 16 jaar oud was], of sy daarvan gehou het of nie". MGM het in 1948 gereël dat sy met die voetbalkampioen Glenn Davis uitgaan, en die volgende jaar het sy vir ’n kort rukkie verloof geraak aan William Pawley jr., seun van die Amerikaanse ambassadeur William D. Pawley. Die rolprentmagnaat Howard Hughes wou ook met haar trou en het haar ouers ’n sessyferbedrag aangebied as sy sy vrou sou word. Taylor het die aanbod van die hand gewys, maar was andersins gretig om jonk te trou omdat haar "taamlik puriteinse opvoeding en geloofstelsel" haar laat glo het "liefde is sinoniem aan die huwelik". Taylor het later gesê sy was in dié tyd "emosioneel onvolwasse" vanweë haar beskutte kinderjare en dat sy geglo het sy kan onafhanklikheid van haar ouers en MGM kry deur middel van ’n huwelik.

Taylor was 18 toe sy op 6 Mei 1950 in Beverly Hills trou met Conrad "Nicky" Hilton jr., erfgenaam van die Hilton-hotelketting. MGM het die groot, duur bruilof gereël en dit het ’n groot mediamakietie geword. In die weke ná die troue het Taylor besef sy het ’n fout gemaak; sy en Hilton het nie net net min belangstellings gedeel nie, maar hy was ook krenkend en ’n groot drinker. Sy het in Januarie 1951, agt maande ná die troue, ’n egskeiding gekry.

Taylor is op 21 Februarie 1952 in Londen met haar tweede man, die Britse akteur Michael Wilding, getroud; hy was 20 jaar ouer as sy. Sy het hom in 1948 die eerste keer ontmoet tydens die verfilming van The Conspirator in Engeland. Hul verhouding het begin toe sy in 1951 terugkeer om Ivanhoe te skiet. Taylor het gehou van die ouderdomsgaping, want sy wou die "rustigheid en sekuriteit van vriendskap" uit hul verhouding hê; hy het gehoop die huwelik sou sy loopbaan in Hollywood bevorder. Hulle het twee seuns gehad: Michael Howard (1953) en Christopher Edward (1955). Namate Taylor meer selfvertroue gekry het, het sy en Wilding uitmekaargedryf; sy mislukkende loopbaan was ook ’n bron van onmin. Terwyl sy in 1955 van die huis af weg was tydens die verfilming van Giant, het die skindertydskrif Confidential ’n skande veroorsaak deur te beweer hy onthaal ontkleedanseresse tuis. Taylor en Wilding het in 1956 aangekondig hulle gaan skei en hulle is die volgende jaar uitmekaar.

Taylor is op 2 Februarie 1957 met haar derde man, die teater- en rolprentvervaardiger Mike Todd, getroud. Hulle het ’n dogter, Elizabeth "Liza" Frances (1957), gehad. Todd, wat bekend was vir sy reklametruuks, het die media se aandag in hul huwelik aangewakker; hy het byvoorbeeld in Junie 1957 ’n verjaardagpartytjie in Madison Square Garden gehou wat deur 18 000 gaste bygewoon en op CBS uitgesaai is. Sy dood in ’n vliegongeluk op 22 Maart 1958 het Taylor verpletter. Sy is getroos deur hul vriend die sanger Eddie Fisher, met wie sy gou ’n verhouding aangeknoop het. Aangesien Fisher steeds met die aktrise Debbie Reynolds getroud was, het die affair ’n skandaal veroorsaak. Taylor en Fisher is op 12 Mei 1959 getroud; sy het later beweer sy het slegs weens haar hartseer met hom getrou.

Terwyl sy in 1962 in Italië aan Cleopatra geskiet het, het Taylor ’n verhouding met haar medester die Walliese akteur Richard Burton begin, hoewel hy ook getroud was. Gerugte oor die verhouding het in die pers begin verskyn en is bevestig deur ’n paparazzi-foto van hulle op ’n jag. Volgens die sosioloog Ellis Cashmore was die foto ’n keerpunt – dit het ’n nuwe era ingelui waarin dit moeilik vir sterre was om hul persoonlike en beroepslewe van mekaar te skei. Die skandaal het veroorsaak dat Taylor en Burton deur die Vatikaan veroordeel is en tot ’n beroep in die Amerikaanse Kongres om hulle te verbied om die land weer binne te gaan. Taylor en Fisher is op 6 Maart 1964 in Mexiko geskei, sy is nege dae later met Burton getroud. Burton het Liza Todd daarna aangeneem, asook Maria Burton (gebore op 1 Augustus 1961), ’n Duitse weeskind wie se aanneming Taylor begin het terwyl sy nog met Fisher getroud was.

Taylor en Burton, wat deur die media "Liz en Dick" gedoop is, het in 11 rolprente saam verskyn en ’n stralerjakkerleefstyl gelei. Hulle het miljoene op "pelse, diamante, skilderye, ontwerpersklere, reis, kos, drank, ’n jag en ’n straler" uitgegee. Die twee is in Junie 1974 die eerste keer geskei, maar het versoen geraak en op 10 Oktober 1975 weer in Botswana getrou. Die tweede huwelik het minder as ’n jaar gehou en hulle is in Julie 1976 weer geskei. Die media het hul verhouding dikwels "die huwelik van die eeu" genoem. Sy het later gesê: "Ná Richard was die mans in my lewe net daar om my jas vas te hou, om die deur oop te maak. Al die mans ná Richard was eintlik net geselskap."

Kort ná haar tweede egskeiding van Burton het Taylor haar sesde man, die Republikeinse politikus John Warner, ontmoet. Hulle is op 4 Desember 1976 getroud en hierna het Taylor daarop gekonsentreer om vir sy verkiesingsveldtog te werk. Nadat Warner tot die Senaat verkies is, het haar lewe as ’n politikus se vrou in Washington, D.C. vir haar vervelig en eensaam geword, en sy het gewig aangesit, depressief geraak en al hoe meer op voorskrifmedisyne en alkohol gesteun. Taylor en Warner is in Desember 1981 uiteen en in November 1982 geskei.

Ná haar egskeiding van Warner het Taylor met die akteur Anthony Geary uitgegaan, en was sy in 1983 tot 1984 verloof aan die Mexikaanse prokureur Victor Luna en in 1985 aan die New Yorkse sakeman Dennis Stein. Sy het haar sewende – en laaste – man, die konstruksiewerker Larry Fortensky, in 1988 in die Betty Ford-sentrum ontmoet. Hulle is op 6 Oktober 1991 op die ranch Neverland van haar vriend van ’n lang tyd Michael Jackson getroud. Die troue was weer aan groot mediabelangstelling onderworpe; een fotograaf het met ’n valskerm op die ranch neergedaal. Taylor het die troufoto's vir $1 miljoen aan die tydskrif People verkoop; sy het die geld gebruik om haar vigsstigting te begin. Taylor en Fortensky is in Oktober 1996 geskei.

Steun vir Joodse sake 
Taylor het as ’n Christian Scientist grootgeword, maar in 1959 die Joodse geloof aangeneem. Hoewel twee van haar mans, Mike Todd en Eddie Fisher, Joods was, het sy gesê dit is nie die rede hoekom sy van geloof verander het nie; sy wou dit "al lank" doen en dat daar "gerusstelling en waardigheid en hoop vir my in hierdie antieke godsdiens is wat 4 000 jaar lank behoue gebly het … Ek voel of ek my hele lewe lank al ’n Jood is." Walker het gemeen Taylor is beïnvloed deur haar peetpa, die Britse politikus Victor Cazalet, en haar ma wat in haar kinderjare aktiewe ondersteuners van Sionisme was.

Taylor was daarna ’n aktiewe ondersteuner van Joodse en Sionistiese sake. Sy het in 1959 Israelse obligasies ter waarde van $100 000 gekoop, wat daartoe gelei het dat Moslem-lande in die Midde-Ooste en Afrika haar rolprente verbied het. Sy is ook in 1962 toegang tot Egipte geweier om Cleoptara daar te skiet, maar die verbod is twee jaar later opgehef nadat Egiptiese amptenare besef het die prent het positiewe publisiteit vir die land gebring. Taylor het ook geld help insamel vir organisasies soos die Joodse Nasionale Fonds en sy was in die trusteeraad van die Simon Wiesenthal-sentrum.

Sy het ook help pleit vir die reg van Jode van die Sowjetunie om na Israel te emigreer, ’n besoek aan die USSR gekanselleer weens sy veroordeling van Israel oor die Sesdaagse Oorlog en ’n brief onderteken wat protes aanteken teen ’n 1975-resolusie van die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies waarvolgens Sionisme veroordeel is as ’n vorm van rassisme. Sy was die verteller in Genocide (1981), ’n dokumentêr oor die Holocaust wat ’n Oscar gewen het.

Styl en juweliersversameling 

Taylor is as ’n mode-ikoon beskou vir beide haar rolprentkostuums en persoonlike styl. By MGM is die meeste van haar kostuums ontwerp deur Helen Rose en Edith Head, en in die 1960's deur Irene Sharaff. Haar bekendste kostuums sluit in ’n wit aandrok in A Place in the Sun (1951), ’n Griekse rok in Cat on a Hot Tin Roof (1958), en ’n onderrok en ’n pelsjas in BUtterfield 8 (1960). Haar grimering in Cleopatra (1963) het ’n modeneiging vir "katooggrimering" met swart oogomlyner van stapel gestuur.

Taylor het deur haar hele lewe juweliersware versamel en het die Krupp-diamant van 33,19 karaat, die Taylor-Burton-diamant van 69,42 ka en die La Peregrina-pêrel van 50 ka besit; laasgenoemde het eens aan koningin Maria I van Engeland behoort. Al drie juwele was geskenke van Richard Burton. Sy het in 2002 ’n boek oor haar versameling gepubliseer met die naam My Love Affair with Jewelry. Sy het gehelp om die werk van die mode-ontwerpers Valentino Garavani en Halston gewild te maak. In 1997 het sy ’n ereprys van die Amerikaanse Mode-ontwerpersraad ontvang vir haar lewenslange bydrae tot glans. Haar juweliers- en modeversameling is ná haar dood deur Christie's opgeveil ten bate van haar vigsstigting, ETAF. Haar juwele is vir die rekordbedrag van $156,8 miljoen verkoop en haar klere en bykomstighede vir nog $5,5 miljoen.

Gesondheidsprobleme en dood 

Taylor het vir die grootste deel van haar lewe gesondheidsprobleme gehad. Sy is met skoliose (sywaartse ruggraatverkromming) gebore en het in 1944 haar rug gebreek tydens die verfilming van National Velvet. Die breuk het haar chroniese rugpyn besorg, maar is eers jare later opgespoor. In 1956 het sy ’n rugoperasie ondergaan waartydens van haar rugskywe met geskenkte been vervang is. Taylor het ook ander siektes en beserings gehad wat dikwels tot operasies gelei het. In 1961 het sy byna-noodlottige longontsteking gehad en ’n lugpypinsnyding benodig.

Sy was ook verslaaf aan alkohol en voorskrifmedisyne. Sy is van Desember 1983 tot Januarie 1984 in die Betty Ford-sentrum behandel en was die eerste bekende wat haarself in die kliniek laat opneem het. Sy het later in die dekade ’n terugslag beleef en is weer in 1988 opgeneem. Taylor het ook ’n stryd met haar gewig gehad – sy het oorgewig geraak tydens haar huwelik met senator John Warner en het ’n dieetboek oor haar ondervinding, Elizabeth Takes Off (1988), geskryf. Sy het baie gerook totdat sy in 1990 weer ernstige longontsteking gekry het.

Taylor se gesondheid het gedurende die laaste twee dekades van haar lewe al hoe meer agteruitgegaan en sy het in die 2000's selde openbare geleenthede bygewoon. Sy het in 1990 en 2000 ernstige longontsteking gehad, in die middel 1990's ’n heupvervanging ondergaan, ’n goedaardige breingewas in 1997 laat verwyder en is in 2002 suksesvol vir velkanker behandel. Sy het ’n rolstoel gebruik weens haar rugprobleme en is in 2004 met kongestiewe hartversaking gediagnoseer. Ses weke nadat sy vir dié siekte in die hospitaal opgeneem is, is sy op 23 Maart 2011 op 79-jarige ouderdom in Los Angeles oorlede. Sy is die volgende dag tydens ’n private Joodse seremonie begrawe. Op versoek van Taylor het die seremonie 15 minute laat begin, want volgens ’n verteenwoordiger "wou sy selfs vir haar eie begrafnis laat wees".

Nalatenskap 

Taylor was een van die laaste sterre van die klassieke Hollywood, maar ook een van die eerste moderne sterre. In die tyd toe ’n paar groot ateljees die toneel in Hollywood oorheers het, was sy die verpersoonliking van die klassieke filmster. Sy is uitgebeeld as anders as "gewone" mense en MGM het haar openbare beeld versigtig uitgewerk en beheer. Toe die klassieke tydperk in die 1960's eindig en paparazzi-fotografie ’n normale deel van die mediakultuur word, was Taylor die definisie van ’n nuwe soort ster wie se werklike lewe die fokus van openbare belang was. Volgens Adam Bernstein van The Washington Post het sy, "meer as vir enige fliekrol, beroemd geword ter wille van roem en het sy ’n voorbeeld gestel vir latere geslagte vermaakkunstenaars, modelle en enigiemand wat halfberoemd is".

Ondanks die pryse wat Taylor gedurende haar loopbaan ingepalm het, is haar toneelspel dikwels deur resensente van haar tyd misgekyk, volgens die rolprenthistorikus Jeanine Basinger. "Geen aktrise het nog ooit ’n moeiliker taak gehad om resensente sover te kry om haar op die silwerdoek te aanvaar as iemand anders as Elizabeth Taylor  Haar persona het haar lewend opgeëet." Haar fliekrolle het dikwels haar persoonlike lewe weerspieël en baie resensente het geglo sy speel maar net haarself, eerder as om toneel te speel. In teenstelling hiermee reken Mel Gussow van The New York Times "die omvang van [Taylor se] toneelspel was verbasend groot", al het sy nooit professionele opleiding ontvang nie. Volgens die resensent Peter Bradshaw was die sexy Taylor "terselfdertyd swoel en vorstelik" en "in haar later jare ’n uitgeslape, intelligente, intuïtiewe teenwoordigheid" op die doek. Die resensent David Thomson meen "sy het die omvang, moed en instink gehad wat net Bette Davis voor haar gehad het – en nes Davis was Taylor monster en vorstin, liefling en feeks, idioot en wyse vrou". Drie rolprente waarin sy te sien was – National Velvet, Giant en Who's Afraid of Virginia Woolf? – is opgeneem in die National Film Registry, en die Amerikaanse Rolprentinstituut het haar aangewys as die sewende grootste vroulike silwerdoeklegende van die klassieke Hollywood.

Taylor is ook al bespreek deur joernaliste en geleerdes wat belangstel in die rol van vroue in die Westerse beskawing. Die akademikus en sosiale kritikus Camille Paglia skryf Taylor was ’n "pre-feministiese vrou" wat "die seksuele mag uitgeoefen het wat feminisme nie kan verklaar nie en probeer vernietig het. Deur sterre soos Taylor voel ons die wêreldversteurende impak aan van legendariese vroue soos Delila, Salome en Helena van Troje." In teenstelling hiermee noem die kulturele kritikus M.G. Lord haar ’n "toevallige feminis". Hy sê hoewel sy nie as ’n feminis geïdentifiseer het nie, het baie van haar prente feministiese temas gehad en "het dit die groot publiek aan feministiese idees bekend gestel". Ook Ben W. Heineman jr. en Cristine Russell skryf in The Atlantic dat haar rol in Giant "stereotipes oor vroue en minderheidsgroepe afgebreek het".

Taylor word as ’n gay-ikoon beskou en het groot erkenning gekry vir haar MIV/vigs-aktivisme. Ná haar dood het die organisasie GLAAD ’n verklaring uitgereik wat lui "sy was nie net in Hollywood ’n ikoon nie, maar ook in die LGBT-gemeenskap, waar sy gewerk het om te verseker almal word met die respek en waardigheid behandel wat ons almal verdien". Sir Nick Partridge van die Terrence Higgins-trust het haar genoem "die eerste groot ster wat vrees en vooroordeel jeens vigs openlik beveg het". Volgens Paul Flynn van The Guardian was sy ’n "nuwe soort gay-ikoon, een wie se posisie nie op tragedie geskoei was nie, maar op haar werk vir die LGBTQ-gemeenskap".

Toe oudpresident Bill Clinton met haar dood oor haar liefdadigheidswerk praat, het hy gesê "Elizabeth se nalatenskap sal bly voortleef in baie mense dwarsoor die wêreld wie se lewens langer en beter sal wees danksy haar werk en die voortgesette pogings van dié wat sy geïnspireer het."

Verwysings

Bronne 

 
 
 
 
 
 
 Dye, David (1988). Child and Youth Actors: Filmography of Their Entire Careers, 1914–1985. Jefferson, NC: McFarland & Co., pp. 226–227.

Eksterne skakels 
 Amptelike webtuiste
 Elizabeth Taylor se viggstigting, ETAF
 
 FBI Records: The Vault – Elizabeth Taylor by vault.fbi.gov
 

  Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia

Amerikaanse entrepreneurs
Amerikaanse filantrope
Amerikaanse Jode
Britse entrepreneurs
Britse Jode
Geboortes in 1932
Sterftes in 2011
Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu
Engelse aktrises van die 20ste eeu
Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu
Engelse aktrises van die 21ste eeu