Boom

In plantkunde is 'n boom 'n meerjarige plant met 'n langwerpige stam wat gewoonlik takke en blare ondersteun. Volgens sommige enger definisies is 'n boom slegs houtplante met sekondêre groei, plante wat bruikbaar is vir hul hout of plante bo 'n bepaalde hoogte. In wyer definisies word langer palms, boomvarings, piesangs en bamboes ook as bome geag. Bome is nie 'n taksonomiese groep nie, maar sluit 'n verskeidenheid plantspesies in wat onafhanklik van mekaar 'n stam en takke ontwikkel het as 'n manier om bo ander plante uit te troon om vir sonlig te kompeteer. Die meerderheid boomspesies is angiospermae of hardehoutsoorte; baie van die res is gimnospermae of sagtehoutsoorte. Bome bestaan al vir 370 miljoen jaar en daar is na raming sowat drie biljoen volwasse bome in die wêreld.

'n Boom het tipies baie sekondêre takke wat vry van die grond deur die stam ondersteun word. Hierdie stam bevat tipies houtagtige weefsel vir sterkte, en vaskulêre weefsel om materiaal van een deel van die boom na 'n ander te vervoer. Die meeste bome word omring deur 'n laag bas wat as 'n beskermende versperring dien. Onder die grond vertak die wortels en sprei wyd uit; hulle dien om die boom te anker en vog en voedingstowwe uit die grond te onttrek. Bo die grond verdeel die takke in kleiner takke en lote. Die lote dra gewoonlik blare, wat ligenergie opvang en dit deur fotosintese in suikers omskakel, wat die voedsel vir die boom se groei en ontwikkeling verskaf.  

Bome plant gewoonlik voort met behulp van sade. Blomme en vrugte kan teenwoordig wees, maar sommige bome, soos konifere, het eerder stuifmeelkegels en saadkeëls. Palms, piesangs en bamboes produseer ook sade, maar boomvarings produseer eerder spore.  

Bome speel 'n beduidende rol om erosie te verminder en die klimaat te modereer. Hulle verwyder koolstofdioksied uit die atmosfeer en stoor groot hoeveelhede koolstof in hul weefsels. Bome en woude bied 'n habitat vir baie dier- en plantspesies. Tropiese reënwoude is een van die mees biodiverse habitatte ter wêreld. Bome bied skadu en skuiling, hout vir konstruksie, brandstof vir kook en verhitting, en vrugte vir kos sowel as baie ander gebruike. In sommige wêrelddele krimp woude omdat bome afgekap word om grond vir landboudoeleindes beskikbaar te stel. Weens hul lang lewe en bruikbaarheid, is bome nog altyd eerbiedig, met heilige bome in verskeie kulture, en hulle speel 'n rol in baie van die wêreld se mitologieë.

Bome is geneig om langlewend te wees, sommige word etlike duisende jaar oud. Dit is byvoorbeeld bekend dat die moerassipres (Taxodium distichum) van die oostelike Verenigde State meer as 2 000 jaar oud kan word. Boomsade kan ook lank kiemkragtig bly. Verskeie sade van die Judese dadelpalm, 'n uitgestorwe variëteit van Phoenix dactylifera, is vanaf 1963 te Masada in Israel gevind. Die sade het volgens koolstofdatering uit die eerste, tweede en vierde eeue voor Christus dateer, asook die eerste eeu n.C.. Etlike hiervan is tog tussen 2005 en 2014 ontkiem en het lewenskragtige dadelpalms van albei geslagte opgelewer.

Beskermde spesies en eksemplare
In Suid-Afrika geniet etlike boomspesies amptelike beskerming. Teen November 2021 het die Departement van Omgewing, Bosbou en Visserye reeds 52 inheemse boomspesies op die beskermde lys geplaas. Eksemplare van hierdie spesies mag ingevolge die Nasionale Bosbouwet (Wet nr. 84 van 1998) nie vernietig, teruggesnoei, verwyder, geskenk, verhandel, vervoer of uitgevoer word sonder die nodige vergunning of lisensie van die departement nie.

Die mees onlangse spesies om tot die beskermde lys gevoeg te word is die rooi-ivoor, jakkalsbessie, manketti en omtisa (Umtiza listeriana) in 2021. Ander boomspesies wat wetlik beskerm word is die kameeldoring, vaalkameeldoring, kremetart, peulmahonie, groendoring, poeierkwasboom, witgat, msasa, mingerhout, swartwortelboom, swazi-uiehout (Cassipourea swaziensis), boesmanstee, Indiese wortelboom, bastertambotie, Pondo-treurdoring (Colubrina nicholsonii), hardekool, assegaai, bosveldsaffraan, bosveld-rooiklapperbos, ebbehoutghwarrie, moerasvy, silwerboom, Tongawortelboom (Lumnitzera racemosa), Pondo-boesmanstee (Lydenburgia abbottii), Sekhukhuni-boesmanstee (L. cassinoides), kusrooimelkhout, Lebombowattel, stinkhout, Gariep-harpuisboom (Ozoroa namaquensis), appelblaar, kasuur, breëriviergeelhout, Outeniekwageelhout, Henkel-se-geelhout, opregte geelhout, Barbertonse bergsuikerbos, Serpentynsuikerbos, rooistinkhout, kiaat, rooiwortelboom, maroela, krinkhout, witmelkhout, Pondo-gifertjie (Tephrosia pondoensis), peperbasboom, Clanwilliamseder en Baviaanskloofseder. 

Die wet maak ook voorsiening vir die beskerming van besonderse individuele bome deur hulle as kampioenbome te verklaar. Sogenaamde "grootbome" benewens sekere lanings en aanplantings van historiese belang, hetsy inheems of uitheems, kan hierdeur beskerming verkry. Teen 2015 is amptelike beskerming reeds aan 82 Suid-Afrikaanse kampioenbome toegeken, waaronder die Kanferlaning (Cinnamomum camphora) te Vergelegen, die Poskantoorboom (Sideroxylon inerme) in Mosselbaai, die Ou slaweboom (Quercus robur) in George en die Wonderboom (Ficus salicifolia) in Pretoria. Buite Suid-Afrika word registers van amptelike kampioenbome ook in Kanada, die Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Nieu-Seeland gehou.

Hoofboomgroepe 

Net in Suider-Afrika is daar ongeveer 2 100 inheemse plantspesies wat as bome gereken word, waarvan sommige ook onderskeibare subspesies en variëteite het. Etlike inheemse bome word binne die streek, maar buite hul natuurlike verspreidingsgebied verbou, en kan dus lokaal as uitheems beskou word. Byna oral groei bome wat van buite die streek ingevoer is, soos tewens op die hoëveld waar baie plaaslike boomsoorte nie aard nie. Die getal ingevoerde boomspesies in Suider-Afrika is al op 'n bykomende 2 000 spesies geraam, waarvan sowat 100 in die streek genaturaliseer is, en sommige indringerstatus verwerf het. Een manier om boomspesies te eien is deur die gebruik van sogenaamde sleutels, maar dié is vir plantkundiges eerder as leke geskik, omdat kennis van vakterme en plantanatomie benodig word. Vertroudheid met die belangrikste plantfamilies van 'n streek fasiliteer egter identifikasie deur vergelyking van 'n beperkte getal spesies aan die hand van 'n vereenvoudigde stel kenmerke. Byna twee derdes van Suider-Afrikaanse boomspesies behoort naamlik tot een van 20 families, wat met die nodige opleiding op sig onderskeibaar is. In dalende volgorde van spesie-diversiteit is hulle die katjiepiering-, ertjie-, doringboom-, pendoring-, naboom-, mango-, protea-, boswilg-, flambojant-, ebbehout-, madeliefie-, aartappelbos-, selonsroos-, vy-, kapper-, mirre-, salie-, rosyntjiebos-, sitrus- en lietsjiefamilies.

Blomdraende plante (Magnoliophyta; angiosperme)

Dikotiele (Magnoliopsida) A – F 
 Altingiaceae (Altingia familie)
 Amberboom, Liquidambar-spesie
 Anacardiaceae (Kasjoe familie)
 Kasjoe, Anacardium occidentale
 Veselperske (mango), Mangifera indica
 Pistasio, Pistacia vera
 Soemak, Rhus-spesie, insluitend Karees
 Lakboom, Toxicodendron verniciflua
 Annonaceae (Suikerappel familie)
 Cherimoja Annona cherimola
 Suikerappel Annona reticulata
 Papaja Asimina triloba
 Suursop Annona muricata
 Apocynaceae (Dogbane familie)
 Pachypodium Pachypodium-spesie
 Aquifoliaceae (Huls familie)
 Huls, Ilex-spesie
 Araliaceae (Ivy familie)
 Kalopanax, Kalopanax pictus

 Betulaceae (Berke familie)
 Els, Alnus-spesie
 Berk, Betula-spesie
 Haagbeuk, Carpinus-spesie
 Haselaar, Corylus-spesie
 Bignoniaceae (Jakaranda familie)
 Catalpa, Catalpa-spesie
 Cactaceae (Kaktus familie)
 Saguaro, Carnegiea gigantea
 Cannabaceae (Dagga familie)
 Dagga, Cabanis genus
 Witstinkhout, Celtis-spesie
 Cornaceae (Kornoelie familie)
 Kornoelie, Cornus-spesie
 Dipterocarpaceae familie
 Garjan, Dipterocarpus-spesie
 Sal, Shorea-spesie
 Ericaceae (Heide familie)
 Arbutus, Arbutus-spesie
 Eucommiaceae (Eucommia familie)
 Eucommia Eucommia ulmoides 
 Fabaceae (Ertjie familie)

 Acacia, Acacia-spesie
 Gleditsia, Gleditsia triacanthos
 Robinia, Robinia pseudoacacia
 Purperwinde, Laburnum-spesie
 Pau Brasil, Brasilhout, Caesalpinia echinata
 Fagaceae (Beuk familie)
 Kastaiing, Castanea-spesie
 Beuk, Fagus-spesie
 Suiderbeuk, Nothofagus-spesie
 Looieik, Lithocarpus densiflorus
 Eike, Quercus-spesie
 Fouquieriaceae (Boojum familie)
 Boojum, Fouquieria columnaris

H – P 
 Hamamelidaceae (Towerhaselaar familie)
 Persiese ysterhout, Parrotia persica
 Juglandaceae (Walneut familie)
 Okkerneut, Juglans-spesie
 Hickory, Carya-spesie
 Vlerkneut, Pterocarya-spesie
 Lauraceae (Lourier familie)
 Kaneel Cinnamomum zeylanicum
 Lourierboom Laurus nobilis
 Avokado Persea americana
 Lecythidaceae (Paradysneut familie)
 Brasiliëneut Bertholletia excelsa
 Lythraceae (Liguster familie)
 Crape-myrtle, Lagerstroemia-spesie
 Magnoliaceae (Magnolia familie)
 Tulpeboom, Liriodendron-spesie
 Magnolia, Magnolia-spesie
 Malvaceae (Katoen familie; insluitend Tiliaceae en Bombacaceae) 
 Kremetart, Adansonia-spesie, (ook genoem Baobab of Boab)
 Katoenboom, Bombax-spesie
 Bottelbome, Brachychiton-spesie
 Kapok, Ceiba pentandra
 Durian, Durio zibethinus
 Balsa, Ochroma lagopus
 Kakao (Kakao), Theobroma cacao
 Linde, Tilia-spesie
 Meliaceae (Mahonie familie)
 Neem, Azadirachta indica
 Maksering, Melia azedarach
 Mahonie, Swietenia mahagoni
 Moraceae (Moerbei familie)
 Vy, Ficus-spesie
 Moerbei, Morus-spesie
 Myristicaceae (Neutmuskaat familie)
 Neutmuskaat, Mysristica fragrans
 Myrtaceae (Mirte familie)
 Bloekom, Eucalyptus-spesie
 Mirt, Myrtus-spesie
 Guawa, Psidium guajava

 Nyssaceae (Tupelo familie; ook soms ingesluit in Cornaceae)
 Tupelo, Nyssa-spesie
 Duifboom, Davidia involucrata
 Oleaceae (Olyf familie)
 Olyf, Olea europaea
 Es, Fraxinus-spesie
 Paulowniaceae (Paulownia familie)
 Foxglove boom, Paulownia-spesie
 Platanaceae (Blataan familie)
 Blataan, Platanus-spesie

R – Z 
 Rhizophoraceae (Wortelboom familie)
 Rooimanglied, Rhizophora mangle
 Rosaceae (Roos familie)
 Rowans, Whitebeams, Sorbus
 Hawthorn, Crataegus-spesie
 Peer, Pyrus-spesie
 Appel, Malus-spesie
 Amandel, Prunus dulcis
 Perske, Prunus persica
 Pruim, Prunus domestica
 Kersie, Prunus-spesie
 Rubiaceae (Katjiepiering familie)
 Koffie, Coffea-spesie
 Rutaceae (Lemoen familie)
 Sitrus, Citrus-spesie
 Kurkboom, Phellodendron-spesie
 Euodia, Tetradium-spesie
 Salicaceae (Wilger familie)
 Aspen, Populus-spesie
 Populier, Populus-spesie
 Wilger, Salix-spesie

 Sapindaceae (sluit ook in Aceraceae, Hippocastanaceae) (Seepbessie familie)
 Moepel, Acer-spesie
 Perdekastaiing, Aesculus-spesie
 Mexican Buckeye, Ungnadia speciosa
 Lietsjie, Litchi sinensis
 Goue reënboom, Koelreuteria paniculata
 Sapotaceae (Melkhout familie)
 Arganboom, Argania spinosa
 Gutta-percha, Palaquium-spesie
 Tambalacoque, of "Dodoboom", Sideroxylon grandiflorum, voorheen Calvaria major
 Simaroubaceae Hemelboom familie
 Hemelboom, Ailanthus-spesie
 Theaceae (Camellia familie)
 Gordonia, Gordonia-spesie
 Stuartia, Stuartia-spesie
 Thymelaeaceae (Thymelaea familie)
 Ramin, Gonystylus-spesie
 Ulmaceae (Elm familie)
 Elm, Ulmus-spesie
 Zelkova, Zelkova-spesie
 Verbenaceae Lantana familie
 Kiaat, Tectona-spesie

Monokotiele (Liliopsida) 

 Agavaceae (Agave familie)
 Cabbage tree, Cordyline australis
 Drakeboom, Dracaena draco
 Joshuaboom, Yucca brevifolia
 Arecaceae (Palmae) (Palm familie)
 Areca Nut, Areca catechu
 Kokospalm Cocos nucifera
 Dadelpalm, Phoenix dactylifera
 Chusan Palm, Trachycarpus fortunei
 Poaceae (Gras familie)
 Bamboes Poaceae subfamilie Bambusoideae
 Piesang'bome' is nie werklik bome nie.

Konifere (Pinophyta; Sagtehoutbome) 
 Araucariaceae (Araucaria familie)
 Araucaria, Araucaria-spesie
 Kauri, Agathis-spesie
 Wollemia, Wollemia nobilis
 Cupressaceae (Sipres familie)
 Sipres, Cupressus-spesie
 Skynsipres, insluitend Oregonseder, Chamaecyparis-spesie
 Juniper, Juniperus-spesie
 Alerce of Patagoniese sipres, Fitzroya cupressoides
 Sugi, Cryptomeria japonica
 Rooihoutboom, Sequoia sempervirens
 Reuserooihout, Sequoiadendron giganteum
 Skemerrooihout, Metasequoia glyptostroboides
 Kaalsipres, Taxodium distichum

 Pinaceae (Den familie)
 Witden, Pinus-spesie
 Pinyonden, Pinus-spesie
 Den, Pinus-spesie
 Spar, Picea-spesie
 Lork, Larix-spesie
 Douglasspar, Pseudotsuga spesie
 Silwerspar, Abies-spesie
 Seder, Cedrus-spesie
 Podocarpaceae (Geelhout familie)
 Outeniekwageelhout, Afrocarpus falcatus
 Totara, Podocarpus totara
 Miro Prumnopitys ferruginea
 Sciadopityaceae
 Kusamaki, Sciadopitys-spesie
 Taxaceae (Taksus familie)
 Taksus, Taxus-spesie

Ginkgos (Ginkgophyta) 
 Ginkgoaceae (Ginkgo familie)
 Ginkgo, Ginkgo biloba

Broodbome (Cycadophyta) 
 Cycadaceae familie
 Ngathu broodboom, Cycas angulata
 Zamiaceae familie
 Wunu broodboom, Lepidozamia hopei

Varings (Pterophyta) 
 Cyatheaceae en Dicksoniaceae families
 Boomvarings, Cyathea, Alsophila, Dicksonia (nie 'n monofiletiese groep nie)

Sien ook 
 Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome
 Lys van indringerplante in Suid-Afrika
 Woud, land wat dig met bome begroei is.

Verwysings

Eksterne skakels 
 
 Virtual Tree Herbarium (TreeMAP)

 
Soorte plante