Karel Schoeman

Karel Schoeman (* Trompsburg, Vrystaat, 26 Oktober 1939, oorlede 1 Mei 2017 in die Noorderbloem-aftreeoord in Bloemfontein) was 'n Afrikaanse skrywer.

In 1956 het hy sy matriekeksamen aan die Hoër Jongenskool in die Paarl geslaag. Schoeman het taalkunde aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat gestudeer en in 1959 'n BA-graad behaal. In dieselfde jaar het hy die Rooms-Katolieke geloof aangeneem en aan die Rooms-Katolieke Seminarium St. John Vianney in Pretoria gestudeer. In 1961 het hy tot die orde van die Fransiskane in Ierland toegetree. Ná drie jaar se novisiaat in die kloosters van Killarney en Gilwald het hy egter besluit om nie sy gelofte as priester af te lê nie. Hy het in 1964 na Bloemfontein in Suid-Afrika teruggekeer en die Hoër Diploma in Biblioteekkunde behaal.

Pryse en eretoekennings 
Karel Schoeman se werk is verskeie kere met pryse bekroon. Hy het drie keer die Hertzogprys gewen (in 1970 vir sy romans By fakkellig,  'n Lug vol helder wolke en Spiraal; in 1986 vir  'n Ander land en in 1995 vir Hierdie lewe). Vir die roman  'n Ander land het hy ook die Ou Mutual-prys, die W.A. Hofmeyrprys en die Helgaard Steyn-prys gekry, terwyl hy vir Hierdie lewe ook die CNA-prys ontvang het. Vir Verkenning het Schoeman in 1997 die M-Net-boekprys en die Stals-prys vir kultuurgeskiedenis gewen. Hy het in 2002 vir 'n tweede keer die W.A. Hofmeyr-prys vir Armosyn van die Kaap opgeraap. Hy het ook vier Recht Malan-pryse gewen.

In 1999 het hy in Pretoria die Orde van Voortreflike Diens van oudpres. Nelson Mandela ontvang.

Loopbaan 
Nadat hy sy studies aan die Universiteit van die Vrystaat voltooi het, is hy na die buiteland, waar hy van tyd tot tyd gewoon het. Aanvanklik was hy 'n broeder in ŉ Franciskaneklooster in Ierland, waarna hy in onderskeidelik Amsterdam en Kreta gewoon het. Later het hy in Glasgow, Skotland, as verpleër gewerk. Schoeman het later weer in Suid-Afrika gewoon en was verbonde aan die Provinsiale Biblioteekdiens van die Vrystaat. Hoewel Schoeman hoofsaaklik as prosaïs bekend geword het, het hy ook vertalings van dramas soos Tsjechof se Oom Wanja en Schiller se Maria Stuart gedoen.

Soos in sy prosawerk word sy werk gekenmerk deur 'n fyn wisseling van stemminge, die broosheid, tydelikheid en mislukking van menslike verhoudinge en aktuele politieke strominge, en die spanninge van die tyd. Hoewel hy in die periode van die sestigers en die sewentigers val, is sy werk individualisties van aard. Schoeman se debuutwerk, Veldslag, het in 1960 verskyn. Die werk bestaan uit twee novelles wat elk 'n aspek van die Anglo-Boereoorlog as tema het. Hy het ook die volgende romans geskryf: In ballingskap (1964); By fakkellig (1966); Spiraal (1968); ŉ Lug vol helder wolke (1967); Op ŉ eiland (1971); Na die geliefde land (1972); Die noorderlig (1975); Om te sterwe (1976); Afrika: 'n roman (1977); Die hemeltuin (1979); Die reisiger (1980) en Waar ek gelukkig was (1981).

Al die werke handel oor persoonlike verhoudings en in ŉ hele paar, soos Om te sterwe, kom Suid-Afrika se politieke situasie ter sprake. Vir 'n Lug vol helder wolke wat in 1982 deur die SAUK se televisiediens gebeeldsaai is, By fakkellig en Spiraal het Schoeman die Hertzogprys in 1970 verower. Benewens bogenoemde romans het Schoeman ook 'n aantal reisbeskrywings, soos Berig uit die vreemde (1966), Koninkryk in die noorde (1977) en Onderweg (1978), geskryf.

Hy het ook biografiese romans oor kunstenaars soos Shakespeare, Rembrandt en Beethoven geskryf (onderskeidelik Die hart van die son, 1965, Lig in die donker, 1969, en Eroica, 1973). Sy veelsydigheid blyk voorts ook uit ŉ bundel verhale uit die Ierse mitologie: Helde van die rooi tak (1973). In die eerste televisietekste wat in Afrikaans gepubliseer is, Besoek (1975), Die somerpaleis (1975) en Die jare (1976), toon Schoeman, soos in sy ander werk, 'n fyn aanvoeling vir menslike verhoudinge en stemmingswisselinge.

Die laaste stuk word as sy geslaagdste beskou. Bloemfontein, die ontstaan van ŉ stad, 1846-1946, wat in 1980 verskyn het, word alom beskou as ŉ uitsonderlike stuk geskiedskrywing. Die dood van 'n Engelsman (1982) is 'n roman wat ook op historiese gebeure gebaseer is.

Literêre werk 

Hieronder volg 'n verkorte en bondige lys van werke uit sy omvattende oeuvre:

Romans 
 1965:  Veldslag - Twee novelles; Die Hart van die Son - 'n Roman oor die lewe van Shakespeare
 1966: By fakkellig
 1967: n Lug vol helder wolke 1968: Spiraal 1969: Lig in die donker - 'n Roman oor die lewe van Rembrandt 1971: Op 'n eiland 1972: Na die geliefde land 1973: Eroica - 'n Roman oor die lewe van Beethoven 1975: Die Noorderlig 1976: Om te sterwe 1977: Afrika: 'n Roman 1979: Die hemeltuin 1980: Die Reisiger (Die roman is geskryf in opdrag van die SAUK vir die eeufees in 1980 van Leipoldt se geboorte. Dit is 'n denkbeeldige herskepping van die kort periode in die lewe van die pas gekwalifiseerde Dokter Leipoldt gedurende die winter van 1908-09 aan boord die privaatjag van die Amerikaanse koerantmagnaat Joseph Pulitzer.)
 1981: Waar ek gelukkig was 1984: '''n Ander land
 1990: Afskeid en vertrek
 1993: Hierdie lewe (Deel van Schoeman se Stemme-reeks, as Stemme 2)
 1995: Die uur van die engel  (Deel van Schoeman se Stemme-reeks, as Stemme 3)
 1996: Verkenning
 1998: Verliesfontein  (Deel van Schoeman se Stemme-reeks, as Stemme 1)
 2009: Titaan (Historiese roman oor die lewe van Michelangelo Buonarroti)

 Reisverslae en -beskrywings 
 1977: Koninkryk in die Noorde - 'n boek oor Skotland
 2011: Riviereland - twee besoeke aan Nederland
 2013: Deelstad - 'n boek oor Berlyn 
 2017: Afskeid van Europa - Aantekeninge
 2019: Die laaste reis (Karel Schoeman se “reisbriewe” - mymeringe, gedagtes en herinneringe van sy laaste drie kort reise na Lesotho)

 Geskiedkundige werk 
 Bloemfontein: die ontstaan van 'n stad, 1846-1946 (1980)
 Vrystaatse erfenis (1982)
 Bloemfontein in beeld, 1860-1910 (1987)
 Die Vrijstatia-reeks: Sophie Leviseur: Memories
 Frantz Balfet: Samuel Rolland (1801-1873)
 J.G. Fraser - James Briggs: Sotho War Diaries: 1864-1865
 Die Huis van die Armes: die Berlynse Sendinggenootskap in die OVS, 1833-1869
 Maude Bidwell: Pen Pictures of the Past
 The Free State Mission: the Anglican Church in the OFS, 1863-1883
 Die Herinneringe van JC de Waal
 The Recollections of Elizabeth Rolland (1803-1901)
 The Bloemfontein Diary of Lieut. W.J. St John, 1852-1853
 The Early Days of the Orange Free State
 The Wesleyan Mission in the Orange Free State, 1833-1854
 The Missionary Letters of Gottlob Schreiner, 1873-1846
 The British Presence in the Transorange, 1845-1854
 Armosyn van die Kaap (2001)
 Die suidhoek van Afrika (2003)
 The early Mission in South Africa/Die vroeë Sending in Suid-Afrika, 1799-1819 (2005)
 Kolonie aan die Kaap. Jan van Riebeeck en die vestiging van die eerste blankes, 1652-1662 (2010)
 Die Bosmans van Drakenstein - Persoonlike dokumente van die familie Bosman van Drakenstein, 1705-1842 (2010, getranskribeer en geredigeer deur Karel Schoeman)
 Imperiale somer: Suid-Afrika tussen Oorlog en Unie, 1902 – 1910 (2015)
 Skepelinge - Aanloop tot 'n roman (2017)
 Rekonstruksie - Die naoorlogsjare in Suid-Afrika, 1902-1905 (2021, postuum)
 Babilon - Johannesburg in die koloniale tydperk, 1902-1910 (2021, postuum)
 Herlewing - Transvaal en die grensgebiede in die naoorlogsjare, 1902-1910 (2022, postuum)

 Biografieë 
 In liefde en trou (1989)
 Die wêreld van die digter (1986)
 Olive Schreiner: 'n Lewe in Suid-Afrika, 1855-1881 (1989)
 Only an anguish to live here: Olive Schreiner and the Anglo-Boer War, 1899-1902 (1992) 
 Die wêreld van Susanna Smit, 1799 - 1863 (1995)
 The Face of the Country: A South African family album, 1860-1910 (1996)
 Dogter van Sion (1997)
 Merksteen (1998; outobiografie)
 Stamland - 'n Reis deur Nederland (1999; vervolging op Schoeman se "familiebiografie" Merksteen)
 From the collections of the South African Library (1999)
 Die laaste Afrikaanse boek (2002; outobiografie)
 n Duitser aan die Kaap, 1724-1765 (2004; outobiografie)
 Witnesses to War: Personal documents of the Anglo-Boer War (1899-1902) 
 Slot van die Dag - Gedagtes (2017; outobiografie)

 Vertalings in Afrikaans deur Schoeman 
 Anton Tsjechof, Oom Wanja: Tonele uit die Plattelandse Lewe in Vier Bedrywe (1968)
 Uit die Iers: Middeleeuse Gedigte (1970)
 Helde van die Rooi Tak: Die Saga van Cucullin en die Veeroof van Culne (1973)
 Friedrich Schiller, Maria Stuart (1973)
 Anton Tsjechof, Die Kersieboord: Blyspel in Vier Bedrywe (1975)
 Gode, Helde en Konings: Middeleeuse Ierse Verhale (1975)
 Finn en sy Mense: Die Avonture van die Fianna van Ierland (1976)
 Pieter Langendijk, Die Huweliksbedrog: 'n Blyspel (1976)
 Herman Heijermans, Op Hoop van Seën: 'n Spel van die See in Vier Bedrywe (1979)
 Arthur Schnitzler, Liebelei (1981)
 Rob Nairn, ’n Stil Gemoed: 'n Inleiding tot die Boeddhisme en Meditasie (1997)

 Vertalings van Schoeman se werke 
Vertalings van Schoeman se romans het in Duits, Engels, Frans, Nederlands en Russies verskyn.

 Duits 
 In einem fremden Land ('n Ander land), vertaal deur Gisela Stege, Knaus, München, 1993

 Engels 
 Promised Land (Na die geliefde land), vertaal deur Marion Friedmann, Julian Friedmann Publishers Limited, Londen 1978
 Another Country ('''n Ander land), vertaal deur David Schalkwyk, Sinclair-Stevenson, Londen 1991
 Take Leave and Go (Afskeid en Vertrek), vertaal deur Karel Schoeman, Sinclair-Stevenson, Londen 1992
 Miss Godby and the magistrate, uittreksel van Verliesfontein, in Michael Rice en Chris N. van der Merwe (red.) A Century of Anglo-Boer War Stories, Jonathan Ball Publisher, Johannesburg 1999
 This Life (Hierdie Lewe), vertaal deur Elsa Silke, Human & Rousseau, Kaapstad-Pretoria 2005

Frans 
Kortverhale:

Dans le parc (Die park na die val van die blare); L'hôtel (Die hotel); Point de rupture (Onderbreking), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein in Caravanes, Éditions Phébus, Parys 2003

Romans : 
 En étrange pays ('n Ander land), vertaal (uit Engels) deur Jean Guiloineau, Éditions Robert Laffont, Parys 1993, Éditions Rivages, Parys 1998 en Éditions Phébus, Parys 2008
 La saison des adieux (Afskeid en vertrek), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2004 (Prix Amphi 2006).
 Retour au pays bien-aimé (Na die geliefde land), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2006.
 Cette vie (Hierdie lewe), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2009, Prix du Meilleur Livre étranger 2009
 Des voix parmi les ombres (Verliesfontein), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2014
 L'heure de l'ange (Die uur van die engel), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Éditions Phébus, Parys 2018, Prix Transfuge du Meileur roman africain 2018
 Le jardin céleste (Die Hemeltuin), vertaal deur Pierre-Marie Finkelstein, Actes Sud, Parys 2022

Nederlands 
 Een ander land ('n Ander land), vertaal deur Riet de Jong-Goossens, Uitgeverij Contact, Amsterdam 1993
 Merksteen: een dubbelbiografie (Merksteen: 'n dubbelbiografie), vertaal deur Riet de Jong-Goossens, Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam 2004
 Dit leven (Hierdie lewe), vertaal deur Rob van der Veer, Brevier Uitgeverij, Kampen 2014 en

Russies 
 В родную страну (Na die geliefde land), vertaal deur A. K. Slavinska, Прогресс, Moskou 1978

Bronne 
 Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409664, volume 25, bl. 22
  Reise met Schoeman - in die voetspore van die skrywer, 2020, Ria Winters

Verwysings 

Suid-Afrikaanse dade van selfmoord
Suid-Afrikaanse skrywers
Suid-Afrikaanse vertalers
Afrikaanse skrywers
Geboortes in 1939
Sterftes in 2017
Afrikaners
Afrikaanse letterkunde