Sharpeville-slagting

Die Sharpeville-slagting was 'n gewelddadige botsing tussen betogers en die polisie in die gelyknamige township in die Vaaldriehoek, teen die destydse paswette.

Sharpeville, wat na John Sharpe, 'n burgemeester van Vereeniging, vernoem is, was op 21 Maart 1960 die toneel van die sogenaamde "Sharpeville-slagting", waarvan die internasionale gemeenskap met skok kennis geneem het en wat aanleiding tot landwye opstande gegee het. Daar is beweer dat die swart betogings in Sharpeville tot 'n paniekbevange reaksie deur die polisie gelei het. 'n Geregtelike ondersoek het getoon dat die meeste van die 69 slagoffers van agter geskiet is. 

Die slagting is gefotografeer deur fotograaf Ian Berry, wat aanvanklik gedink het die polisie skiet loskruitpatrone. In die huidige Suid-Afrika word 21 Maart as 'n openbare vakansiedag ter ere van menseregte en ter herdenking van die Sharpeville-slagting gevier. 

Die regering van Hendrik Verwoerd het 'n noodtoestand verklaar en 'n verbod op die African National Congress en die Pan Africanist Congress, van Robert Sobukwe, geplaas. Nelson Mandela het daarop sy beleid van vreedsame verset laat vaar en die ANC se militêre vleuel, die Umkhonto we Sizwe, gestig.

Lewe in Sharpeville voor die slagting
Sharpeville is die eerste keer in 1943 gebou om Topville te vervang, 'n nabygeleë dorp wat oorbevolking gely het waar siektes soos longontsteking wydverspreid was. Weens die siekte is daar in 1958 met verskuiwings vanaf Topville begin. Ongeveer 10 000 Swartes is deur middel van gedwonge verskuiwings na Sharpeville geskuif. Sharpeville het 'n hoë werkloosheidsyfer sowel as hoë misdaadsyfers gehad. Daar was ook jeugprobleme omdat baie kinders by bendes aangesluit het en met misdade in plaas van skole geaffilieer was. Verder is 'n nuwe polisiestasie geskep, vanwaar die polisie energiek was om passe na te gaan, onwettige inwoners te deporteer en klopjagte op  onwettige sjebeens uit te voer.

Voorafgaande gebeure 
Suid-Afrikaanse regerings het sedert die agtiende eeu maatreëls ingestel om die vloei van Swart-Suid-Afrikaners na stede te beperk. Paswette wat bedoel was om hul beweging en indiensneming te beheer en te rig, is in die 1950's opgedateer. Onder die land se Nasionale Party-regering was Swart inwoners in stedelike distrikte onderhewig aan instromingsbeheermaatreëls. Individue ouer as sestien was verplig om pasboeke te dra, wat 'n identiteitskaart, indiensneming en invloeimagtiging van 'n arbeidsburo, naam van werkgewer en adres, en besonderhede van persoonlike geskiedenis bevat het. Voor die Sharpeville-slagting het die Nasionale Party-administrasie onder leiding van dr. Hendrik Verwoerd hierdie wette gebruik om groter rassesegregasie af te dwing en dit in 1959–1960 uitgebrei om vroue in te sluit.   Vanaf die 1960's was die paswette die primêre instrument wat die staat gebruik het om sy politieke opponente aan te hou en te teister.

Die African National Congress (ANC) het voorberei om 'n veldtog van protes teen paswette te begin. Hierdie betogings sou op 31 Maart 1960 begin, maar die mededingende Pan Africanist Congress of Azania (PAC), onder leiding van Robert Sobukwe, het besluit om die ANC vooruit te loop deur sy eie veldtog tien dae vroeër, op 21 Maart, te loods omdat hulle geglo het dat die ANC kon nie die veldtog wen nie.

Die Voorval
Op 21 Maart 1960 het 'n groep van tussen 5 000 en 10 000 mense by die plaaslike polisiestasie bymekaargekom en hulself vir arrestasie aangebied omdat hulle nie hul pasboeke by hulle gehad het nie. Die Sharpeville-polisie was nie heeltemal onvoorbereid vir die betoging nie, aangesien hulle die vorige aand reeds kleiner groepe meer militante aktiviste weggedryf het.

PAC het aktief georganiseer om die opkoms na die betoging te verhoog, pamflette versprei en persoonlik verskyn om mense aan te spoor om nie werk toe te gaan op die dag van die betoging nie. Baie van die burgerlikes teenwoordig het vrywillig bygewoon om die betoging te ondersteun, maar daar is bewyse dat die PAC ook dwangmiddels gebruik het om die skare daarheen te lok, insluitend die sny van telefoonlyne na Sharpeville, en die voorkoming van busbestuurders om hul roetes te ry. 

Teen 10:00 het 'n groot skare saamgedrom, en die atmosfeer was aanvanklik rustig en feestelik. Minder as 20 polisiebeamptes was aan die begin van die betoging in die stasie teenwoordig. Later het die skare tot ongeveer 20 000 gegroei  en die bui is beskryf as "lelik", wat veroorsaak het dat ongeveer 130 polisieversterkings, ondersteun deur vier Saracen pantserpersoneeldraers, na die toneel gestuur is. Die polisie was met vuurwapens gewapen, insluitend Sten-masjiengewere en Lee–Enfield-gewere. Daar was geen bewyse dat enigiemand in die byeenkoms met enigiets anders as klippe gewapen was nie.

F-86 Sabre-stralers en Harvard-opleidingsvliegtuie het laag oor die skade gevlieg in 'n poging om hulle op te breek. Die betogers het gereageer deur klippe te gooi (drie polisiemanne is getref) en die polisieversperrings te storm. Polisiebeamptes het probeer om traangas te gebruik om hierdie vooruitgang af te weer, maar dit was ondoeltreffend, en die polisie het teruggeval op die gebruik van hul knuppels. Omstreeks 13:00 het die polisie probeer om 'n betoger te arresteer, en die skare het vorentoe gestroom. Die polisie het kort daarna begin skiet.

Dood- en beseringsgetal
Die amptelike syfer is dat 69 mense dood is, waaronder 8 vroue en 10 kinders, en 180 beseer is, insluitend 31 vroue en 19 kinders. Die polisie het baie in die rug geskiet toe hulle omgedraai het om te vlug, wat veroorsaak het dat sommige verlam is.

Slagoffers is saam begrawe tydens 'n seremonie wat deur geestelikes uitgevoer is. Philip Finkie Molefe, verantwoordelik vir die stigting van die eerste Assemblies of God-kerk in die Vaal, was onder die geestelikes wat die diens gehou het.

Voorwendsel vir die skietvoorval
Polisieverslae in 1960 het beweer dat jong en onervare polisiebeamptes paniekerig geraak het en spontaan losgebrand het, wat 'n kettingreaksie veroorsaak het wat sowat veertig sekondes geduur het. Dit is waarskynlik dat die polisie vinnig geskiet het, want twee maande voor die slagting is nege konstabels aangerand en vermoor, waarvan sommige se binnegoed uitgesny was, tydens 'n klopjag by Cato Manor. Min van die polisiemanne wat teenwoordig was, het opleiding in openbare orde ontvang. Sommige van hulle was vir meer as vier-en-twintig uur aan diens sonder 'n breek. Luitenant-kolonel Pienaar, die bevelvoerder van die polisieversterkings by Sharpeville, het 'n bietjie insig gegee oor die ingesteldheid van diegene in die polisiemag, wat in sy verklaring gesê het dat "die inboorling-mentaliteit hulle nie toelaat om vir 'n vreedsame betoging bymekaar te kom nie. Vir hulle om bymekaar te kom beteken geweld.” Hy het ook ontken dat hy enige bevel gegee het om te vuur en het gesê dat hy dit nie sou gedoen het nie.

Ander getuienis wat aan die Waarheid-en-versoeningskommissie gegee is "die getuienis van Kommissie-deponente openbaar 'n mate van oorleg in die besluit om by Sharpeville te vuur, was meer as die gevolg was van onervare en bang polisiebeamptes wat paniekering geword het.”

Reaksie 
Die herrie onder Suid-Afrika se swart bevolking was onmiddellik, en die volgende week het betogings, protesoptogte, stakings en onluste regoor die land plaasgevind. Op 30 Maart 1960 het die regering 'n noodtoestand afgekondig en meer as 18 000 mense aangehou, insluitend prominente anti-apartheidsaktiviste wat bekend gestaan het as lede van die Congress Alliance insluitend Nelson Mandela en sommige wat steeds in die Verraadverhoor verstrengel was.

Baie Blanke Suid-Afrikaners was ook verskrik oor die slagting. Die digter Duncan Livingstone, 'n Skotse immigrant van die eiland Mull wat in Pretoria gewoon het, het in reaksie op die Bloedbad die Skots-Gaeliese gedig Bean Dubh a' Caoidh a Fir a Chaidh a Marbhadh leis a' Phoileas geskryf ("'n Swart vrou treur oor haar man vermoor deur die polisie").

'n Storm van internasionale protes het gevolg op die Sharpeville-skietery, insluitend simpatieke betogings in baie lande en veroordeling deur die Verenigde Nasies. Op 1 April 1960 het die Verenigde Nasies se Veiligheidsraad Resolusie 134 aanvaar. Sharpeville was 'n keerpunt in Suid-Afrika se geskiedenis; die land het homself toenemend geïsoleer in die internasionale gemeenskap bevind. Die voorval het ook 'n rol gespeel in Suid-Afrika se ontrekking uit die Statebond van Nasies in 1961.

Die Sharpeville-slagting het daartoe bygedra dat die PAC en ANC as onwettige organisasies verbied is. Die slagting was een van die katalisators vir 'n verskuiwing van passiewe weerstand na gewapende weerstand deur hierdie organisasies. Die stigting van Poqo, die militêre vleuel van die PAC, en Umkhonto we Sizwe, die militêre vleuel van die ANC, het kort daarna gevolg.

Nie alle reaksies was negatief nie: gewikkel in sy teenkanting teen die Burgerregtebeweging, het die Mississippi Huis van Verteenwoordigers 'n resolusie gestem wat die Suid-Afrikaanse regering ondersteun "vir sy standvastige beleid van segregasie en die [harde] nakoming van hul tradisies in die lig van oorweldigende eksterne agitasie."

Herdenkings 
Sedert 1994 word 21 Maart as Menseregtedag in Suid-Afrika herdenk. 

Sharpeville was die terrein wat president Nelson Mandela gekies het vir die ondertekening van die Grondwet van Suid-Afrika op 10 Desember 1996. 

In 1998 het die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) bevind dat die polisie-aksies "growwe menseregteskendings daarstel deurdat buitensporige geweld onnodig gebruik is om 'n samekoms van ongewapende mense te stop.". 

Op 21 Maart 2002, die 42ste herdenking van die slagting, is 'n gedenkteken deur oudpresident Nelson Mandela geopen as deel van die Sharpeville Menseregte-gebied.

Verwysings

Leesstof 
Sharpeville: An Apartheid Massacre and its Consequences, Tom Lodge, Oxford University Press, 2011. Moontlik beskikbaar op Google Books.

Sien ook 
 Marikana-slagting
 Bulhoek-opstand
 Koegas-gruwels
 Langeberg-rebellie
 1922-staking

Apartheid
Gauteng
Onluste in Suid-Afrika