Dirkie Uys

Dirkie Uys ook geskryf as Dirk Cornelis Uijs was op 3 Maart 1823 op Potteberg in die distrik Swellendam gebore, hy is op 6 April 1838 by die Slag van Italeni in Zoeloeland saam met sy vader Piet Uys en 15 ander man gesneuwel, hulle is begrawe op die 11 April 1838. Dirkie is as ’n Suid-Afrikaanse kinderheld uit die Groot Trek geëer op Gelofte Dag ook bekend as Vlag dag gevier op 31 Mei elke jaar.

Vroeë lewe 
Uys was die tweede van drie seuns van die Voortrekkerleier Piet Uys en sy vrou Alida Maria Uys. Kort na Uys se geboorte het sy ouers na Brakfontein by die mond van die Krommerivier, ongeveer 16 km van Humansdorp af, verhuis. Daarna het hulle ’n ruk lank in die wyk Onder-Boesmansrivier gewoon. Formele letteronderwys het Uys nie ontvang nie, maar van kindsbeen af met boerdery en die treklewe kennis gemaak. Sy vader was ’n teler van opregte perde wat lang afstande kon aflê. Gebeure wat ’n indruk op sy kindergemoed gemaak het, was sy vader se gereelde kommandodiens, die kommissie wat sy vader in Augustus 1834 na Natal gelei het, die swaar verliese wat die gesin in Desember 1834 tydens die Sesde Grensoorlog gely het en die arrestasie en onsimpatieke behandeling van sy moeder deur ’n Britse amptenaar terwyl sy vader weg was op kommandodiens.

Op trek 
Uys het die Kolonie saam met sy ouers en ongeveer honderd mense en drie-en-twintig waens in Augustus 1837 verlaat. Soos die ander seuns moes hy vee oppas en met die trek help. Dit was ’n avontuurlike lewe en ’n natuurlike militêre opleidingskool. Gedurende Oktober-November 1837 het sy vader deelgeneem aan die strafekspedisie teen die Matebelemag.

Na die moord op die Retief-geselskap en die Zoeloe-aanvalle op die Voortrekkerlaers het die Uys-trek vanaf Winburg die ontredderde Voortrekkers in Natal te hulp gesnel. By Doornkop het die gesamentlike laers besluit om ’n strafekspedisie onder leiding van Uys se vader en Andries Potgieter teen die Zoeloes uit te stuur. Sy vader het besluit om hom saam te neem.  Hy was toe pas vyftien jaar oud, weerbaar en ’n goeie ruiter. Op 6 April 1838 het 347 man en ’n paar Kleurlinge vertrek en in die noordoostelike rigting, oor die Tugela, verby die latere Rorkesdrif en Isandlwana gereis. Op 10 April 1838 is Italeni, ongeveer vyf km suidwes van Mgungundlovu, bereik.

Sterfte 
Op 11 April 1838 het die kommando in twee groepe die 8,000 Zoeloes wat teen die heuwels stelling ingeneem het, aangeval. Die Uys-groep het suksesvol opgetree, dog toe hulle die vlugtende Zoeloes agtervolg, het twee manne afgedwaal. Toe Uys en sy vader en veertien ander man hulle te hulp snel, is hulle in ’n hinderlaag gelei. Nadat hulle omsingel is, moes hulle noodgedwonde ’n pad oopskiet. Uys se vader is gewond; sy krygsgenote het hom saamgeneem, maar hy het gesterf. Ongeveer ’n kilometer verder is Uys deur die Zoeloes vasgekeer en het waarskynlik in die spruit daar naby  gesterf. Sy oorblyfsels is nooit gevind nie en het vermoedelik in die spruit weggespoel.

Nalatenskap 
Die Hoërskool Dirkie Uys op Moorreesburg en op Warden, die Dirkie Uys Voortrekkerkommando in Pretoria, die Dirkie Uys Gemeenskapsgesondheidskliniek in Goodwood, die Dirkie Uys/Durban Akademie in Durban, die Dirkie Uys Laerskool in Johannesburg en strate in verskeie dorpe is na hom vernoem. Die voorval waartydens Dirkie oorlede is, is ook uitgebeeld op een van die friese in die Voortrekkermonument.

Verwysings

Eksterne skakels 
 
 
 

Groot Trek
Afrikaners
Suid-Afrikaanse kinderhelde
Geboortes in 1823
Sterftes in 1838