Lund

Lund is 'n stad in die provinsie Skåne län in die suide van Swede.  Daar het in 2011 82 800 mense gewoon uit 'n munisipale totaal van 110 824.  Dit is die setel van Lund Munisipaliteit.  Volgens die nuutste bevindinge is die stad in ongeveer 990 gestig toe Skåne aan Denemarke behoort het.  Dit het gou 'n groot Christelike sentrum in die Oossee-gebied geword in 'n tyd toe die noorde nog 'n grensland vir Christelike sendingwerk was, veral in Skandinawië en in besonder Denemarke deur die Middeleeue.  Van 1103 was dit die setel van die aartsbiskop.  In die middel van die stad staan die Dom van Lund van tussen 1019 en 1145 gebou is.

Lund Universiteit wat in 1666 gestig is, is vandag een van Skandinawië se grootste instellings vir opleiding en navorsing.

Geskiedenis 

Tesame met Sigtuna is Lund die oudste stad in die huidige Swede.  Die oorsprong van Lund is onbekend.  Tot en met die 1980's is gedink dat die stad ongeveer in 1012 gestig is deur Sven Gaffelbaard of sy seun Knoet die Grote van Denemarke.  Die area was toe deel van die koninkryk van Denemarke.  Onlangse argeologiese ontdekkings het egter aangedui dat die eerste nedersetting terugdateer na ongeveer 990 met die hervestiging van setlaars by Uppåkra.  Die Uppåkra-nedersetting dateer terug na die eerste eeu voor Christus en die oorblyfsels is by die huidige dorpie Uppåkra.  Koning Sven Gaffelbaard het Loda na sy huidige ligging geskuif (met 'n afstand van ongeveer vyf kilometer).  Die nuwe ligging van Lund, op 'n heuwel oorkant 'n drif, het die nuwe ligging 'n aansienlike verdedigingsvoordeel verleen vergeleke met Uppåkra wat geleë is op die hoogste punt van 'n groot vlakte.

In 1048 is die stad 'n episkopale bisdom gemaak en verenig met Dalby in 1060 en in 1103 het dit die setel van die aartsbiskop van Skandinawië geword.  Die bisdom van die nabygeleë Dalby is in 1066 daarin opgeneem.  Bouwerk aan die Dom van Lund is in 1103 op kort daarna begin.  In 1152 is die Noorse aartsbiskop van Nidaros gestig as 'n afsonderlike provinsie van die kerk, onafhanklik van Lund.  In 1164 het Swede sy eie aartsbiskop bekom alhoewel hy in naam ondergeskik was aan die aartsbiskop van Lund.  Dit is steeds, as die bisdom van Lund, 'n bisdom in die Sweedse Kerk.

Die Katedraalskool is in 1085 gestig deur die Deense koning Knoet die Heilige.  Dit is die oudste skool in Skandinawië en een van die oudste in noord-Europa.  Heelwat bekendes het hier skoolgegaan, waaronder die akteur Max von Sydow en verskeie hooggeplaaste politici.

In 1658 is Skåneland deur Denemarke aan Swede oorgemaak deur die Vrede van Roskilde.  Op 4 Desember 1676 is Lund verdedig in die Slag van Lund, een van die bloedigste veldslae wat in Skandinawië plaasgevind het.

Lund Universiteit, gestig in 1666, is die grootste universiteit in Swede met 42,000 voltyd en deeltydse studente, alhoewel nie almal in Lund woon nie.  Hierdie getal sluit die Lund Instituut vir Tegnologie in wat in 'n mate onafhanklik is van die ou universiteit.  Tot die 1940's was Lund 'n relatief klein stad met min grootskaalse industrieë en het dit ongeveer een kwart van die huidige stedelike gebied beslaan waar dit oorheers is deur die katedraal en die universiteit.  Sedertdien het die studentegetalle met ongeveer twaalf keer vermeerder, daar is baie maatskappytakke in die chemiese, mediese elektroniese bedryf en van die 1990's ook inligtingsbestuur.

In vergelyking met baie ander Sweedse stede is die stedelike hart van Lund goed bewaar.  'n Plaaslike wet vereis argeologiese opgrawings wat gepaard gaan met ontwikkeling in sekere dele van die stad.

Geografie 
Lund is geleë in Swede se grootste landboudistrik in due suidweste van Skåne, minder as tien kilometer van die oewer van die Straat van Sont.  Van bo aan Sankt Hans heuwel kann 'n mense Kopenhagen, die hoofstad an Denemarke sien.  Lund is dit redelik ver van ander Sweedse stete soos Gotenburg (250 km), Stockholm (600 km) en Umeå (1200 km).  Malmö is egter slegs 15 km van Lund af.

Klimaat 
Anders as die res van suidelike Swede het Lund 'n seeklimaat.  Ten spyte van die noordelike ligging is die klimaat relatief gemiddeld vergeleke met ander plekke op dieselfte breedteligging en selfs verder suid, hoofsaaklik weens die nabyheid van die see.  Weens die noordelike breedteligging kry Lund soveel as 17 uur se daglig in midsomer en ongeveer 7 uur in midwinter.

Somers is warm en aangenaam met 'n gemiddelde hoë temperatuur van 22 °C en lae van ongeveer 14 °C maar temperature styg soms tot bo 25 °C en toevallige hittegolwe is algemeen in die somer.  Winters is koud met temperature gemiddeld tussen -1 °C en 3 °C.

Reënval is lig tot gemiddeld gedurende die jaar met ongeveer 170 nat dae.  Sneeu kom karig voor, hoofsaaklik tussen Desember en Maart, maar die sneeu bly nie lank lê nie en sommige winters is selfs sonder sneeu.

Hoof besienswaardighede 
Gedurende die 12de en 13de eeue, toe Lund die setel van die aartsbiskop was, is baie kerke en kloosters gebou.  Daar was in 'n stadium soveel as 27 kerke maar die meeste van hulle is vernietig as gevolg van die Reformasie in 1536.  Verskeie Middeleeuse gebou staan steeds, insluitend die Dom van Lund, Liberiet, die restourant Stäket en die Katedraalskool.  Houtraamwerke is kenmerkend van die huise wat tot aan die einde van die 19de eeu gebou is, soos die Wickmanska gården.

Die meeste van die sentrale geboue in Lund dateer van die laat 19de eeu toe klein huise vervang is met verdiepinghuise.  Merkbare geboue van hierdie era sluit in die Universiteitsbiblioteek (1902), die Grand Hotel (1899) en die hoofgebou van die universiteit (1882).

Vervoer

Groot paaie 
Lund is reeds sedert 1953 aan die padnetwerk verbind toe die E22, die eerste snelweg in Swede, buite die dorp aangelê is.  Daar is ook ander verbindings met groot paaie in die omgewing, soos die E6 via Riksväg 16 en die Landsväg 108 wat aan die E65 verbind.

Fiets 
Lund is groot lof toegeswaai vir sy fietsryinfrastruktuur.  Daar is 5 000 fietsparkeerplekke in die stad wat 'n veelverdiepinggebou en 160 000 km se fietsbane insluit en 45% van pendelaars reis per fiets.  In die afgelope 10 jaar was daar geen toename in motorkargebruik nie.

Spoorweë en openbare vervoer 
Lund is reeds sedert 1857 per spoor bereikbaar op die hoofspoorweg tussen Malmö en Stockholm.  Vandag is daar ook direkte verbindings met Kopenhagen en Elsinore via die Öresundbrug.  Hierdie verbinding word bedien deur die Öresundståg wat ouderhou word deur die Danske Statsbaner in Denemarke en Skånetrafiken in Skåne asook die SJ in die res van Swede.  Plaaslike verkeer word beheer deur die tweekoets elektriese eenhede Pågatågen, wat verbindings met baie bestemmings in Skåne het.  Weens Lund se sentrale ligging is dit moontlik om na die drie grootste stede in Swede te reis sonder om van trein te verwissel.

Openbare vervoer in Lund word beheer deur Skånetrafiken maar die busnetwerk behoort aan die Bergkvarabuss-maatskappy.  Daar is ongeveer 400 bushaltes met 11 roetes wat deur ongeveer 40 busse bedien word.  Daar bestaan ook planne om 'n tremnetwerk in te stel in sekere dele van die stad en na die voorstedelike dorpe Dalby, Staffanstorp en Södra Sandby, om die openbare vervoer vinniger te laat verloop en om meer mense te kan akkommodeer.

In onlangse tye het die druk op die spoorweë en busse toegeneem weens die toename in pendelaars tussen Lund, Malmö en ander nabygeleë plekke en 'n toename in professionele en ontspanningsbesoeke aan Denemarke.  In 2010 het die Citytunneln (Stadstonnel) in Malmö geopen om die groei in pendelaars te akkommodeer.

Lughawens 
Lund is geleë naby Malmö-Sturup Lughawe wat hoofsaaklik gebruik word vir binnelandse vlugte.  Kastrup, die lughawe vir Kopenhagen, word dikwels gebruik vir internasionale vlugte en is ongeveer 33 minute per trein van Lund af.  Daar is ook 'n klein vliegveld, Hasslanda Flygfält, ten suide van Lund wat hoofsaaklik vir privaat- en huurvlugte gebruik word.

Verwysings