Suid-Afrikaanse rand

Die Suid-Afrikaanse rand is die geldeenheid van Suid-Afrika sedert republiekwording en desimalisasie in 1961, toe dit die Suid-Afrikaanse pond vervang het. Die naam is afgelei van die Witwatersrand, Suid-Afrika se skatkamer van minerale rykdomme. Dit is ook 'n amptelike geldeenheid van die Gemeenskaplike Monetêre Gebied wat Suid-Afrika se buurlande Eswatini (saam met die lilangeni), Lesotho (saam met die loti) en Namibië (saam met die Namibiese dollar) insluit. Dié lidlande se geldeenhede word gelykstaande gehou aan die Suid-Afrikaanse rand. Daarbenewens is die rand 'n nieamptelike geldeenheid van Angola (naas die kwanza), Zambië (naas die kwacha) en Zimbabwe (saam met verskeie ander geldeenhede). Die rand is voorheen ook in Botswana (1966–1976), Suidwes-Afrika (1961–1990) asook die bantoestans van Bophuthatswana, Ciskei, Transkei en Venda gebruik.
 'n Rand word verdeel in 100 sente (voorgestel deur die letter c)
 Die rand is beskikbaar in sewe muntstukke (5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2 en R5) en 5 note (R10, R20, R50, R100 en R200). Daar word vanaf April 2002 nie meer een- en tweesentstukke gemunt nie.
 Die ISO-geldeenheidkode is ZAR (afgelei van Nederlands: Zuid-Afrikaanse Rand), en die algemene notasie is die voorvoegsel R.
 Wisselkoers (12/06/2022): 1 VS$ = 15,86 ZAR, 1 euro = 16,69 ZAR, 1 pond sterling = 19,53 ZAR.

Kort geskiedenis 

Die eerste banknote het die afbeelding van Jan van Riebeeck, die eerste Nederlandse goewerneur van die Kaap die Goeie Hoop, gedra. In die 1980's is die note herontwerp met afbeeldings van inheemse grootwilddiere, soos die renoster, olifant, leeu, buffel, luiperd, ens.

In Augustus 2004 is 'n nuwe R5-munt bekendgestel, in 'n poging om vervalsing van die ou R5-munt te probeer beperk. Sekuriteitsmaatreëls wat ingestel is, sluit in 'n tweemetalige ontwerp (soortgelyk aan die €1- en €2-munte en die Britse £2-munt), 'n spesiale geriffelde sekuriteitsgroef om die rand en mikro-belettering.

31 Mei 2010 is as die keerdatum aangewys waar alle ou R200-note, dit wil sê, dié wat nie oor die nuwe landswapen en nuwe sekuriteitsmaatreëls beskik nie, finaal uitgefaseer word. Dit kon by handelsbanke ingeruil word, waarna dit vanaf 1 Junie 2010 slegs by die Suid-Afrikaanse Reserwebank omgeruil kon word.

In Mei 2012 moes die Reserwebank 3,6 miljoen R100-banknote vernietig, omrede die Sweedse drukkery wat dit vervaardig het, die verkeerde grootte en kleure gebruik het. Dit sou onder andere probleme veroorsaak het in dobbelmasjiene.

Op 11 Februarie 2013 is 'n nuwe reeks banknote bekendgestel waarop die gesig van Nelson Mandela pryk wat die "Groot vyf"-reeks van die 1990's vervang het. Geen R500-noot sal bekendgestel word nie.

In 2016 was die rand die 18de mees verhandelde geldeenheid ter wêreld, ten spyte daarvan dat Suid-Afrika se ekonomie slegs die 33ste grootste ter wêreld was.

In Februarie 2018 is aangekondig dat 'n nuwe reeks banknote uitgereik sal word om Nelson Mandela se eeufeesjaar te gedenk. Hierdie reeks bevat note in alle denominasies, 10-, 20-, 50-, 100- en 200-rand. Hierdie note sal saam met bestaande note versprei word en is op 18 Julie 2018 vrygestel, wat die 100ste herdenking van sy geboorte was. Die note toon Nelson Mandela se gesig aan die voorkant, maar in plaas van die Groot vyf-diere op die agterkant wys hulle 'n meer jeugdige Mandela met verskillende ikoniese tonele van sy nalatenskap. Hierdie tonele sluit in: die heuwels van die Oos-Kaap, met die beskeie geboorteplek van Mandela te Mwezo (10-rand); die Mandela-huis in Soweto, waar hy sy politieke lewe (20-rand) gedefinieer is; die plek waar Mandela naby Howick na 17 maande se skuiling gevang is, waar 'n monument (50-rand) tot sy eer opgerig is; die plek van Mandela se 27-jaar tronkstraf op Robbeneiland (100-rand); en laastens die inhuldiging van Mandela as president by die Uniegebou in 1994 (200 rand).

Op 1 Januarie 2023 het die Suid-Afrikaanse Reserwebank nuwe muntstukke met 'n heeltemal ander ontwerp en die landsnaam in al die elf amptelike tale op uitgereik.

Waarde van die rand

Apartheidsera 

Vanaf die geldeenheid se instelling in 1961 tot 1982 was die rand sterker as Amerika se dollar, maar dit het in die 1980's skerp begin verswak.

Aanvanklik het die snelle groei van die 1950's in die 1960's voortgeduur. Suid-Afrika het by die vasgestelde dollarprys van goud gebaat, terwyl 'n vaste wisselkoers sekerheid in die goudmynbedryf gebring het. Dit het Suid-Afrika gehelp om tot die derde grootste goudverskaffer te ontwikkel. Goud was vir meer as 'n driekwart van die land se hulpbronuitvoer en sowat 60% van die totale uitvoer verantwoordelik.

Tussen 1970 en 1980 is 'n gemiddelde groei van 3,7% gehandhaaf. Dit was die begin van sanksies en die oliekrisis van 1973 toe die binneland groot toenames in vervoerkoste ervaar het. Brandstof-rantsoenering en spoedbeperkings was aan die orde van die dag.

Vanaf 1981 was die gemiddelde groei in Suid-Afrika net 2%. Binnelandse onrus en sanksies het 'n rol gespeel, maar die wêreldwye hulpbronkrisis het 'n groot bydrae tot die verlangsaming gelewer.

Post-Apartheid 
In die 1990's het dit die verswakking voortgesit as gevolg van onsekerheid oor die land se toekoms onder die nuwe regering.

Net ná die aanvalle op 11 September 2001 in die VSA, het die rand 'n drastiese verswakking teen die Amerikaanse dollar gelei. In Desember 2001 het die rand 'n rekordlaagtepunt bereik teen 1 VS$ = 13,85 ZAR; van toe af het die rand weer herstel en meer as 50% van sy waarde teruggewen, tot so 'n mate dat versterkings in die geldeenheid (vanaf R13,84 per dollar in 2001 tot onder R6 per dollar in 2005) groot verliese vir sommige maatskappye beteken het en baie werksgeleenthede as gevolg hiervan verlore gegaan het. Vanaf 2011 het die rand stelselmatig teenoor die dollar verswak en het teen November 2015 'n waarde van 14,39 rand vir een Amerikaanse dollar gehad.

In Desember 2015 het die Suid-Afrikaanse president Jacob Zuma vir Nhlanhla Nene van sy pos as minister van finansies onthef en stel David van Rooyen as sy opvolger aan. Dit het tot gevolg dat die rand tot meer as 15 rand per dollar daal. Dit is die swakste wat dit ooit was sedert dit die pond in 1961 vervang het. Van Rooyen se ministerskap het 3 dae gehou, waarna hy deur Pravin Gordhan vervang is.

Gordhan is in Maart 2017 vir 'n tweede keer as Minister van Finansies ontslaan. Dit het tot groot burgerlike protes en ook onrus in die ANC gelei. Die land se kredietgradering is kort daarna tot rommelstatus afgegradeer.

Toekoms 
Volgens die ekonoom Mike Schüssler sal die gemiddelde groei tussen 2011 en 2030 nie sommer 2% oorskry nie. Daarteenoor styg die heersende bevolkingsgroeikoers van 17% steeds. As beide faktore in ag geneem word, kan min groei per capita verwag word.

Banknootreekse

Eerste reeks

Tweede reeks

Derde reeks

Vierde reeks

Vyfde reeks

Sesde reeks

Sewende reeks

Sien ook 
 Gemeenskaplike Monetêre Gebied
 Krugerrand
 Suid-Afrikaanse pond
 Witwatersrand

Notas

Verwysings

Verdere leesstof

Eksterne skakels 

  Bank van Suid-Afrika