Gill-kollege

Gill-kollege is 'n dubbelmedium-, koëd-staatshoërskool op die Oos-Kaapse dorp Somerset-Oos.

Dié roemryke onderwysinstelling is in 1869 gestig as ’n hoërskool en universiteitsopleidingsentrum vir seuns en jong mans danksy ’n £23 000-erflating van dr. William Gill (1783-1863), ’n geneesheer en wolboer wat skatryk geword het deur middel van sy merinoplaas naby Kookhuis.

Agtergrond 
Gill het die Somerset Reading Society in 1832 gestig as voorloper van die latere dorpsbiblioteek. Hy het geld nagelaat vir die stigting en onderhoud van 'n inrigting van hoër onderwys in die Oos-Kaap. Die oorspronklike gedagte was dit die Oostelike Provinsie (Oos-Kaap) se universiteit moes word, maar weens strawwe mededinging van die St. Andrew-kollege (waaruit die Rhodes-universiteitskollege ontstaan het) in Grahamstad, destyds soos vandag, ’n veel groter en belangriker nedersetting as Somerset-Oos, kon Gill-kollege nie aan die vereiste voldoen nie wat die status van universiteitskollege beperk het tot instellings met meer as 75 studente wat matriek verwerf het. Gevolglik verloor Gill-kollege sy universiteitstatus in 1903 en word 34 jaar ná sy ontstaan slegs ’n hoërskool.

’n Eiesoortige probleem het ontstaan weens verlies van Gill se status: Die kollege kon nie meer baat vind by dr. Gill se erflating nie omdat die testament bepaal het die geld mag slegs aangewend word vir ’n instelling vir hoër (naskoolse) onderwys. Die saak het in die Unieparlement gaan draai en die Privaat Wet op die Gill-kollege-korporasie van 1912 het dit wettig gemaak om die bemaking aan te wend vir naskoolse beurse. Die fonds word tot vandag toe geadministreer deur die Gill-korporasie, wat jaarliks vier of vyf beurse toeken aan studente wat aan ’n Suid-Afrikaanse universiteit wil gaan studeer.

Universiteitstatus verloor 
Die bedoeling was dat Gill ’n opleidingsinstelling vir seuns en jong mans sou wees, maar dit het een van die eerste tersiêre instellings geword wat vroue toegelaat het. Een van dié vroue wat uitgeblink het, was Ismay Craib (oftewel mev. Basil Schonland). Van 1928 af het Gill opnuut net seuns aanvaar en het dit ’n seunskool gebly tot in 1965, toe Gill-kollege en die Hoër Meisieskool Bellevue saamgesmelt het. Die skool het nog altyd leerders van wyd en syd gelok wat in sy koshuise tuisgaan.

Kampus 
Die skool besit uitsonderlike, geskiedkundige geboue, onder meer die oorspronklike gebou wat in 1869 in gebruik geneem is en wat nou as skoolbiblioteek dien. Die senior seunskoshuis is in 1892 in gebruik geneem. Die lowerryke skoolterrein is besonder ruim en sluit ook die aangrensende, gelyknamige laerskool in. Bosberg, wat uitttroon bo die dorp, bied 'n skilderagtige agtergrond.

Rektors en skoolhoofde 
 Prof. Peter MacOwan, 1869 - 1881
 Prof. Robert MacWilliam, 1881 - 1903
 William J. Gall, 1903 (rektor), 1909 - 1936 (hoof: Hoërskool Gill-kollege)
 F.E. de Villiers, 1937 - 1955
 H. Winkler, 1956 - 1960
 S.D. Naudé, 1960 - ?
 S.G. Zietsman, 2005 - 2014
 Marina Marais (waarnemend)
 Hein van Heerden, 1 April 2016 – hede (voorheen vyf jaar adjunkhoof van Hoërskool Merensky, Tzaneen)

Bekende alumni 
Talle bekende Suid-Afrikaners het hier studeer of skoolgegaan, onder andere:
 1874 – Reinhold Gregorowski (1856–1922), regter en staatsprokureur
 1874 – sir M.W. Searle (1855–1926), regter)
 1874 – sir H.H. Juta (1857–1930), regsgeleerde, regter, parlementslid
 Sir James Rose-Innes (1855–1942), hoofregter van Suid-Afrika
 Genl. Pierre de Villiers, polisiekommissaris
 Genl. J.M. Keevy (1908–1981), polisiekommissaris
 Dr. W.H. Craib, hartspesialis
 A.H. Vosloo, administrateur van Kaapland
 Dr. A.L. Geyer (1894–1969), tweede redakteur van Die Burger en SA se hoë kommissaris in Londen
 Ds. Petrus Postma (1854-1919), predikant in die Gereformeerde Kerk
 Ds. Martinus Postma (1855–1926), predikant en professor in die Gereformeerde Kerk
 Dr. Willie Landman (1909–1986), predikant in die Nederduitse Gereformeerde Kerk
 Genl. H.B. Klopper (1902–1978), generaal en bevelvoerder van die Suid-Afrikaanse Weermag 
 Prof. H.W. Snyman
 Ds. Henry Lindo Webb (1875-1948), predikant in die Nederduitse Gereformeerde Kerk
 Ds. William Loftie Eaton, leraar van die NG gemeente Jamestown van 1899–1933

Galery

Hoofde

Leerders en studente

Bronne 
 Potgieter, D.J. (red.) 1972. Standard Encyclopaedia of Southern Africa. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).

Eksterne skakels 
Die skool se webtuiste 

Oos-Kaap
Skole in die Oos-Kaap