Taalkundige geslag

Taalkundige geslag, genus, of soms ook selfstandigenaamwoordklas, is 'n selfstandigenaamwoordklasstelsel wat in die gedrag van woorde wat daarmee geassosieer word weerspieël word. In tale met taalkundige geslag behoort elke selfstandige naamwoord aan een van die klasse van die taal en slegs baie klein aantal ter selfde tyd aan meer as een klas.

As 'n taal byvoorbeeld tussen manlike en vroulike geslag onderskei, behoort elke selfstandige naamwoord aan een van die twee geslagte. Om 'n selfstandige naamwoord, of enige bepaler, of ander soort woord wat die selfstandige naamwoord affekteer, korrek te verbuig, moet 'n mens bepaal of die selfstandige naamwoord manlik of vroulik is. Die term "taalkundige geslag" word meestal vir Indo-Europese tale, waarvan baie die patroon wat beskryf is volg, gebruik. Afrikaans en moderne Engels het egter nie taalkundige geslag nie.

Die taalkundige geslagkonsep word onderskei van die biologiese en maatskaplike konsepte van natuurlike geslag. Die konsepte werk egter in baie tale op mekaar in. Beide taalkundige en natuurlike geslag kan taalkundige effekte in 'n gegewe taal hê.

Hoewel sommige skrywers die term "selfstandigenaamwoordklas" as 'n sinoniem of 'n uitbreiding van "taalkundige geslag" sien, beskou ander dit as aparte konsepte.

Oorsig 
Baie tale plaas elke selfstandige naamwoord in een van drie klasse, of "geslagte":

 Manlike geslag: wat meeste woorde wat na manlike wesens verwys insluit sowel as arbitrêre nie-lewende dinge;
 Vroulike geslag: wat meeste woorde wat na vroulike wesens verwys insluit sowel as arbitrêre nie-lewende dinge; en
 Onsydige geslag: wat meeste ander nie-lewende dinge insluit, maar soms ook lewende wesens met natuurlike geslag (soos het meisje in Nederlands en das Mädchen in Duits)

Byvoorbeeld:, in hulle nominatiewe enkelvoud vorm is Poolse selfstandige naamwoorde tipies vroulik as hulle met -a eindig, onsydig as hulle met  -o, -e, of -ę eindig, en manlik as hulle geen geslagsagtervoegsel  (nulmorfeem) het. Dus, encyklopedia "ensiklopedie" is vroulik, krzesło "stoel" is onsydig, en ręcznik "handdoek" is manlik. As die byvoeglike naamwoord duży, "groot", met die selfstandige naamwoord in frases gekombineer word, verander dit volgens hulle taalkundige geslag:

Die onsydige geslag dek dus nie alle selfstandige naamwoorde wat nie 'n natuurlike geslag het nie en manlike en vroulike taalkundige geslag kan woorde insluit wat geen natuurlike geslag het nie.

'n Volle taalkundige geslagstelsel het betrekking op twee verskynsels:

 Verbuiging of fleksie: Baie woorde het verskillende vorms vir verskillende geslagte, en sekere morfologiese merkers is karakteristiek van elke geslag.
 Kongruensie: Elke selfstandige naamwoord word geassosieer met een geslagklas. In 'n frase of bysin verbuig woorde wat na 'n gegewe selfstandige naamwoord verwys, soos lidwoorde en byvoeglike naamwoorde, in ooreenstemming met die geslag van dié selfstandige naamwoord.

Vergelykende tabel van taalkundige geslag in verskillende Indo-Europese tale:

Geslagverbuiging 
In baie tale word geslag op verskeie maniere aangedui.

 "Ek is lief vir jou" in Arabies:
 gesê aan 'n manlike persoon — uħibbuka (أُحِبُّكََ)
 gesê aan 'n vroulike persoon — uħibbuki (أُحِبُّكِ)

 "Baie dankie" in Portugees:
 gesê deur 'n man — muito obrigado
 gesê deur 'n vrou — muito obrigada

Die verandering van een geslag na die ander word tipies bewerkstellig deur verbuiging van gepaste woorde, die voorwerpagtervoegsel van die werkwoord uħibbu-ka/ki in die Arabiese voorbeeld (geslag word nie in Arabies in die eerste persoon aangedui nie), en die voorwerpagtervoegsel in die verlede deelwoord (of byvoeglike naamwoord) obrig-ado/a in die Portugese voorbeeld kom ooreen met die geslag van die spreker.

In Spaans eindig meeste ,manlike selfstandige naamwoorde en bepalers met die agtervoegsel -o of met 'n konsonant, terwyl die agtervoegsel -a kenmerkend is van vroulike selfstandige naamwoorde. Dus, niño beteken “seun”, en niña “meisie”. Hierdie paradigma kan gebruik word om nuwe woorde te skep: van die manlike selfstandige naamwoorde abogado "advokaat", diputado "lid van die parlement" en doctor "dokter", kan die vroulike weergawes maklik afgeleis word abogada, diputada, en doctora.

Soms word geslag op meer subtiele wyse uitgedruk. In die algemeen het geslagsaanduiding in Wallies verlore gegaan, beide wat selfstandige naamwoorde, en baie keer byvoeglike naamwoorde, betref. Die taal het egter die eiesoortige eienskap dat die eerste konsonant van 'n woord onder sekere sintaktiese omstandighede na 'n ander verander. Geslag is een van die faktore wat die mutasie bepaal, veral die sogenaamde sgate mutasie.  Byvoorbeeld, die woord merch, wat meisie of dogter beteken, verander na ferch na die bepaalde lidwoord. Dit gebeur slegs by vroulike selfstandige naamwoorde; byvoorbeeld, mab "seun" bly onveranderd na 'n bepaalde lidwoord. Byvoeglike naamwoorde word op soortgelyke wyse deur geslag beïnvloed.

Persoonsname 
Persoonsname word baie keer saamgestel met taal-spesifieke affikse wat die geslag van die dare identifiseer. Algemene vroulike agtervoegsels is -a, vir name van Latynse of ander Romaanse oorsprong (b.v. Robert en Roberta) en -e, van Franse oorsprong (b.v. Justin en Justine). Hoewel geslagverbuigings gebruik kan word om kognate name vir persosne van die teenoorgetselde geslag te skep in tale wat taalkundige geslag hte, is dit nie opsigself taalkundige geslag nie en is daar in tale wat nie taalkundige geslag het nie konvensies vir die skep van name in die teenoorgestelde geslag.

Persoonlike voornaamwoorde 
Persoonlike voornaamwoorde het baie keer verskillende vorme gegrond op geslag. Self in tale soos Afrikaans of Engels wat taalkundige geslag verloor het, word daar nog tussen "hy" (meestal gebruik vir manlike persoon of dier), "sy" (vroulike persoon of dier), en "dit" (voorwerp of abstraksie) onderskei. Persoonlike voornaamwoord veranadering volgens geslag waarborg egter ook nie die bestaan van taalkundige geslag nie.

Geslag voornaamwoorde en hulle ooreenstemmende verbuigings wissel aansienlik tussen verskillende tale. In tale wat nooit taalkundige geslag het nie, is daar gewoonlike net een woord vir "hy" en "sy", soos hän in Fins en ő in Hongaars. Hierdie tale het verskillende voornaamwoorde en verbuigings in die derde persoon slegs om aan te onderskeie tussen mense en nie-lewende voorwerpe.

In tale wat slegs 'n manlike en vroulike geslag het, is die verstek voornaamwoord die manlike derde persoon enkelvoud. Byvoorbeeld, die Franse sin vir "Dit reën" is Il pleut, letterlik "Hy reën". Daar is 'n paar uitsonderings: die ooreenstemmende sin in Wallies is Mae hi 'n bwrw glaw, letterlik "Sy reën".

Geslagooreenkoms 

In die Franse sinne Lui, c'est un grand acteur "Hy is 'n groot akteur" en Elle, c'est une grande actrice "Sy is 'n groot aktrise", verander byna elke woord om aan te pas by die geslag van die onderwerp. Die selfstandige naamwoord acteur verbuig deur die manlike agtervoegsel -eur te verander na die vroulike agtervoegsel -rice, die persoonlike voornaamwoord lui "hy" verander na  elle "sy", en die vroulike agtervoegsel -e tot die lidwoord (un → une) en die byvoeglike naamwoord (grand → grande). Slegs die voorstellende frase  c'est "hy/sy/dit is" bly onveranderd.

Die volgende sin dien as voorbeeld van geslag ooreenkoms in Oudengels.

Die woord hire "haar" verwys na lind "skild". Aangesien die selfstandige naamwoord taalkundig vroulik was, moet die byvoeglike naamwoorde brade "breed" en tilu "goed", sowel as die voornaamwoorde seo "die/daardie" en hire "haar", wat na lind verwys ook in hulle vroulike vorm verskyn. Oudengels het drie geslagte, manlik, vroulik en onsydig, maar geslagverbuigings is in Engels grootliks vereenvoudig deur klankverskuiwings, en het later heeltemal verlore gegaan.

Foutiewe vervrouliking in Afrikaans 
Daar is 'n algemene wanpersepsie dat 'n boot, skip, motor, wa, trein, vliegtuig en land in Afrikaans 'n sy genoem of vroulik gepersonifieer word. Van die redes wat aangevoer word, berus bloot op sogenaamde tradisie.

Tradisioneel dan, uit die stamtaal Nederlands, waaruit Afrikaans spruit, is 'n boot manlik én vroulik tegelyk, 'n schip is onsydig, 'n auto is manlik, 'n wagen is manlik, 'n trein is manlik en 'n vliegtuig is onsydig. 'n Land is in Nederlands ook onsydig.

By woorde wat manlik en onsydig is, is die onderwerpsvorm onderskeidelik hij en het en die besitlike voornaamwoord altyd zijn (bv. "Spanje was bovendien ook rijker dan de rest van het rijk vanwege zijn kolonies", "het schip en zijn bemanning", maar ook "het schip en zijn zusterschepen").
By woorde in Nederlands wat tegelyk manlik én vroulik is, soos 'n boot, het die sprekers die voorkeur om te kies – in Nederland sal dikwels die manlike verwysing verkies word, terwyl in Vlaandere die vroulike verwysing verkies word.

Die vroulike verwysing in Afrikaans kan ook nie by die Duits gesoek word nie, want das Boot is onsydig, das Schiff is onsydig, das Auto is onsydig,
 der Wagen is manlik, der Zug is manlik,
 das Flugzeug is onsydig en das Land is onsydig.

Daar bestaan geen noodsaaklike verband tussen die taalkundige geslag en die biologiese (natuurlike) geslag nie. Een voorbeeld is die gebruiklike das Mädchen (die meisie) in Duits. Die das, wat onsydigheid aandui, en dus van die meisie 'n geslagtelose "dit" maak, bevestig verder dat die woord 'n verkleiningswoord (-chen) is. Das Mädchen is die verkleiningswoord vir die ouer en uitgediende die Maid (wat inderdaad vroulik is). Net so het jy das Jungchen, die seuntjie/knapie, wat ook 'n geslagtelose "dit" is (hoewel der Junge (manlik) in die omgang verkies word, omrede "Jungchen" op gemeensaamheid dui).

In Afrikaans word wat werklik vroulik is met vroulike voornaamwoorde aangedui en die res, ook lewelose voorwerpe soos skepe, treine, motors, gemeentes, kerke, lande , ens. word as manlik beskou:

 Die skip het sy bestemming bereik.
 Die trein snel voort op sy baan.
 Dis 'n ou motor, maar sy masjien loop nog sag.
 Die gemeente hou sy basaar.
 Dis my kerk en ek staan by hom.

Die gebruik van die vroulike vorme sy en haar in Afrikaans ten opsigte van skepe, ander nie-lewende voorwerpe, maar ook diere/persone waarvan die geslag onbekend is, sou mens kon sê is onder versterkte Engelse invloed. Dus is hierdie verskynsel 'n Anglisisme.

Tog is die bogenoemde stelling ook nie heeltemal eenvoudig nie.

Wanneer 'n lewelose voorwerp 'n vrouenaam het, geld dieselfde reël, byvoorbeeld – Die passasierskip, die Queen Elizabeth II, het aangekom, maar hy vertrek weer môre. Daar is slegs een uitsondering: As daar regstreeks na die vrouenaam alleen verwys word [sonder om in dieselfde sin die lewelose voorwerp ter sake te bring] dan kan die vroulike voornaamwoord gebruik word, byvoorbeeld: Die Queen Elizabeth II het aangekom, maar sy vertrek weer môre.

Soos te sien in Nederlands kan 'n skip wel met 'n vroulike naam, byvoorbeeld die vergane Anna Jacoba, as vroulik personifieer word in die vorm – Al tijdens haar eerste reis liep de Anna Jacoba op de klippen. Hier is ook geen direkte verwysing na wat presies die Anna Jacoba is nie.

Wanneer 'n sin egter uit Nederlands verkeerdelik vertaal word, soos De zee en haar oevers as *Die see en haar oewers is dit 'n Neerlandisme. 
In Afrikaans behoort dit te wees: Die see en sy oewers.

'n Soortgelyke taalverskynsel is inderdaad ook in Nederlands te vinde, wat in die wandel bekend staan as die haar-ziekte. Dit verskil met Afrikaans in die opsig dat Anglisismes nie hier ter sprake is nie, maar wel eerder hiperkorreksie, of die tendens om alle sake en begrippe wat abstrak of kollektief van aard is sonder meer as vroulik op te neem.

Verwysings 

Grammatika