Heks van Hexrivier

Die Heks van Hexrivier is 'n Suid-Afrikaanse legendariese figuur uit die 18de of 19de eeu.

Gebeure 
Verskeie skrywers en ondersoekers het hul eie weergawe van die verhaalgebeure.

P.J. Nienaber skryf in sy Afrikaanse Verhalende Verse (1958):

Die Pharos Feitegids (2007) skets die gebeure soos volg:

'n Ander weergawe, soos vertel deur Kelly Wheeler (2009), verloop min of meer dieselfde. Eliza Meiring se welgestelde familie besit in 1768 een van ses plase in die vallei - Buffelskraal, met die plaashuis altyd vol mans wat Eliza se hand probeer wen. Sy was een van daardie blasé dametjies wat gou verveeld met die mans geraak het. Om haar hart te wen, moes die man dit darem verdien. Sy het voorgestel dat al haar aanhangers probeer om vir haar 'n Disa-blom van die klowe van die Matroosberg te pluk. Ten spyte van die moeilike uitdaging was daar een man vir wie Eliza werklik lief was en wie werklik lief was vir haar. Hy was die enigste man wat dapper genoeg was om die uitdaging te aanvaar. Sy reis was lank en swaar, maar dit was alles die moeite werd toe hy die rooi disas teen die hange van 'n krans sien blom. In sy opgewondenheid leun hy oor en probeer om die eerste blom wat hy sien te gryp, maar hy gly op die nat mos en val tot sy tragiese dood. Toe Eliza die nuus van die dood van haar geliefde hoor is haar hele wese gevul met hartseer en berou omdat sy tot die besef gekom het dat dit haar eie selfsugtigheid was wat die dood van haar enigste ware liefde veroorsaak het. Hierdie berou het gegroei tot kranksinnigheid en binnekort moes Eliza in haar eie slaapkamer opgesluit word waar sy versorg is. Eliza het ‘n paar keer tevergeefs probeer ontsnap, maar dit was eers met die hulp van die maanlig wat sy suksesvol was. Met haar lang, wit nagrok wat vloeiend om haar smeul het Eliza kaalvoet deur die voetheuwels gehardloop, opsoek na haar ware liefde. Sy het vrugteloos deur die nag gesoek en uiteindelik op ‘n rots van uitputting neergestort. Hier het sy gesit en huil en die wind het haar hartseer aangedra tot waar haar familie dit gehoor het. Haar gesin het die geluid van hul dogter se smart gevolg, net om te sien hoe die rots onder haar uit krummel en sy tot haar dood val. Haar storie dien as waarsku teen ydelheid.

Laubser (2012) gee die verhaal in haar verhandeling so weer:

Pieter W. Grobbelaar se oorvertelling (1968) belig ook hierdie sy waar die hoogmoed letterlik tot 'n val kom. Nie alleen sterf die geliefde, hierdie keer genaamd Filip, op die berghange nie, maar ook die meisie, genaamd Elise. Maar in hierdie weergawe kom sy te hore van Filip se dood en gaan hom onmiddellik soek; en daar, waar sy die geknakte blomsteel sien en die spore van Filip se val, sak sy met 'n sug op die plek in mekaar en die afgrond gryp haar net soos hy Filip gegryp het. Die onbetrokke publiek is ook glad nie geraak deur die tragiek wat afgespeel het nie, maar geniet skynbaar 'n tikkie leedvermaak oor die lotsbeslissing - dat Elise met die dood gestraf is vir haar hoogmoed was haar "verdiende loon", want sy het immers "'n jong man se lewe gekos." Ook in hierdie verhaal dwaal sy elke maanlignag rond op soek na haar geliefde, al roepend ("haar geroep 'n suggie wind"), al sal sy hom nooit vind nie.

Oorsprong 
Pieter W. Grobbelaar doen 'n uitvoerige ondersoek in sy vaktydskrifartikel in die Tydskrif vir Letterkunde (1991). 

Die verhaal word die eerste maal opgeteken in die onderwysersblad De Unie deur die skrywer D'Arbez, in die jaar 1914. Die verhaal se naam is "De rode bloem".

In die eerste weergawe speel die verhaalgebeure in 1720 af op die plaas Bellevue (Schoongezicht), die dogter ter sprake is ene Estelle (wat so 'n mooi meisie geword het dat die kêrels haar La Belle Enchanteresse (Die skone heks, die betowerende vrou, die bekoorlike towenares) genoem het), die dogter van 'n boer genaamd Etienne de Savoye, moontlik die enigste seun van die Hugenoot Jacques de Savoye. Charles du Pré, ook uit die Hugenotegeslag, word na die rotspunt (bekend as 'La roche du Soleil', of 'De Zonnenklip') gewys en Estelle vra dat hy vir haar die rooi blom moet pluk en terugbring, "en ik zal je vrouw worden." Charles klim die berg uit, lê met sy maag te ver vooroor om die blom te pluk en tuimel na benede. En sterf. 'n Skaapwagter bring die tyding aan boer Etienne de Savoye en hulle gaan haal die liggaam. Hy kon slegs aan sy klere uitgeken word - sy kop was onherkenbaar verbrysel. Maar in sy regterhand hou hy steeds die rooi blom vas - die "disa grandiflora" [wat eintlik disa uniflora moet wees]. Toe Estelle die lyk aanskou, raak sy van haar sinne af. Op die bed lê sy maer en uitgeteer - en op 'n helder nag glip sy by die kamer uit (verby haar slapende oppasster), klim self die berg uit en spring na haar dood, presies waar die jongman afgeval het. Die verteller voer aan die drie keer in sy lewe wat hy wel tydens 'n helder maanlignag te voet deur die Heksrivierkloof gestap het, was dit asof daar op La roche du Soleil 'n wit verskynsel was wat die vorm aangeneem het van 'n vroulike gedaante. 

Die Savoye-naam is denkbeeldig en pas by die naamgewing van die vroeë 18de eeu, net soos die jongkêrels wat by Estelle kom kuier het: Jan Greeff, Hercules du Toit, Johannes Vlok, Piet Pretorius, Gerrit van der Bijl, Charles du Pré, Pierre de Villiers en Jean Villon.

Twee jaar later kom die tweede weergawe in Die Brandwag, maar hierdie keer verander die name. D'Arbez het nou 'n informant, ene oom Jan Naudé (wat hierdie verhaal weer by sy oupa gehoor het, wat dit weer by sy oupa gehoor het, wat die eerste seun van die stamvader Naudé was - en toevallig die 'Schone Heks' goed geken het. Want hy was een van haar vryers!). Die vader in die verhaal is nou Pierre de Savoye, die dogter is Elise, die jongkêrel nou Philippe Durand, die seun van Jean Durand, ook 'n Hugenoot. Die verhaalgebeure vind nou in 1703 plaas. Die rotspunt is in die Matroosberg. Die spook is hierdie keer slegs "aan weinig mense beschoren".

Grobbelaar voer aan hierdie weergawe is darem te dik vir 'n daalder. Die werklike Hugenoot De Savoye se voornaam was nie Pierre nie, maar wel Jacques. Geen kind se naam was Elise nie. Sy plase was in Simonsberg en die Wagenmakersvallei, maar nooit in die Hexriviervallei nie. In 1712 keer hy en sy vrou terug na Europa. Aan die manlike kant het die familie in Suid-Afrika heeltemal uitgesterf. Die informant, Naudé, is waarskynlik 'n skepping van D'Arbez, want eers in 1718 sit die stamvader Naudé voet aan wal in Suid-Afrika.

Lawrence G. Green kry 'n ander oorsprong (die bron vermoedelik 'n koerantartikel uit 1926): Die vader se naam is J.H. Meiring, die dogter se naam is Eliza, die plaas is Buffelskraal. Die naam van die kêrel is onbekend. Hierdie keer speel die verhaal af in die 1760's, want nou word "E.M." en die jaartal "1768" op een van die ruite van die kamervensters uitgekrap. Die ruit het egter teen die 1950's gebreek.

'n Stellenbosse student van die Departement Afrikaanse Kultuurgeskiedenis teken 'n soortgelyke verhaal op in 1973, maar hierdie keer word die nadruk geplaas op die spookkamer self, op die plaas Clovelly, voorheen Buffelskraal, wat aan die voet van die Matroosberg in die De Doorns-omgewing in 1767 opgerig is. Die spokery vind nou ook in die huis plaas, en nie alleen op die berg nie. In 1979 sê die inwoners op die plaas (egpaar Hill) hulle is bewus van die legende, maar het self nog niks gewaar nie.

'n Paar punte bly dus dieselfde: die meisie se naam is Elize, Elise of Eliza, die verkorting van Elizabeth. Ook Buffelskraal kom in meer as een bron voor.

Die datum 1768 is wel verdag, want die oorspronklike swaairaamvensters is omstreeks 1840 met Georgiaanse skuiframe vervang, wat groter as dié van die Kaaps-Hollandse vensters was (hoe sou die ruit dan behoue gebly het, of in die eerste plek bestaan het?). Die geweldatum op Buffelskraal gee 1767 aan, maar die huis self was in aanbou tussen 1767 en 1768. Daar is ook 'n tweede huis op die plaas met 'n ander geweldatum. Die informant kon met die gegewens deurmekaar geraak het, of maar net gehoor het van die uitkrapsels.

Bestaan die uitkrapsels wel, en spesifiek op die plaas, behoort die plaas egter sedert 1750 aan Pieter Hugo. Hy is in 1752 oorlede, en die plaas is aan sy seun Jacobus Hugo (1737-1769) bemaak. Die twee huise is in sy tyd gebou: sy moeder het nog jong kinders gehad en is nie weer getroud nie.

Grobbelaar vermoed die sogenaamde "Heks van Hexrivier" was 'n nooi Johanna Elizabeth Meiring en die jongkêrel Philip de Vos; en dat die voorval circa 1840 plaasgevind het. In hierdie geval het De Vos op die plaas gebly, en nie die meisie nie. Hy vermoed ook dit was 'n doodgewone bergklimongeluk "waaromheen die volksverbeelding voortgeborduur het."

Ook die sogenaamde "eidelweiss-vertelling" kon Grobbelaar in geen Europese volksoorleweringboek vind nie:

Daar bestaan wel die ou argetipiese "heldenqueeste" of "heldetaak" en "die soektog na die helende plant of juweelstuk" wat algemeen in volksverhale voorkom, onder andere ook in Indië en Pole. 

Grobbelaar wys ook op 'n ooreenkoms met 'n ander verhaal uit Ladismith (Kaap), by Prins-se-krans (of Prinsrivier, of Prinsrivierpoort) waar 'n kleurling-jongman heuningkoeke sou uithaal vir sy geliefde (om haar as sy vrou te wen), hoog teen 'n krans op. Onder die gewig van die heuningkoeke breek die een houtpen af. Ook hy val, en breek sy nek. Jare later het die houtpenne nog in die skeure van die krans bly vassteek waarteen hy opgeklim het. Ook by daardie poort het dit glo gespook.

Kultuurinvloed 
"Die heks van Hexrivier" kom ook tot uiting onder meer in die roman Teleurgestel (1918) deur Jochem van Bruggen (nou wel teen 'n Transvaalse agtergrond; die held sterf darem nie). Die ballade van S.J. Pretorius verskyn in talryke bronne - in die bloemlesings deur P.J. Nienaber, Afrikaanse verhalende verse (1948), asook Vorm en inhoud en Digters en digsoorte. Laasgenoemde twee is herhaaldelik vir skole voorgeskryf en dus wyd gesirkuleer. Ook Lawrence Green gee in beknopte vorm gestalte aan hierdie ballade in sy boek In the land of afternoon (1950). Nienaber verwerk D'Arbez se verhaal in sy boek Legendes van ons eie land (1952). Dit verskyn ook in Die mooiste Afrikaanse sprokies (1968) en  	
Die heks van Hexrivier, en ander Afrikaanse sprokies (1972) van Pieter W. Grobbelaar. Die legende word oorvertel in Die beste Suid-Afrikaanse spookstories (2014, p. 33 e.v.) deur Wendy Maartens.

Hier volg die gedig oor hierdie verhaal, geskryf deur S.J. Pretorius:

Die legende en toponimie 
Die vroegste vermelding van Hexrivier is skynbaar aangeteken op Dinsdag, 7 Januarie 1716:

Die spesifieke bovermelde heks-legende en Hexrivier hou nie noodwendig met mekaar verband nie.

Prof. J.J. Smith het in Die Suiderstem vanaf 4 Junie tot 20 Augustus 1938 'n reeks artikels rondom 'aardrykskundige eiename' bespreek, wat in sy rubriek 'Op ons Taalakker' verskyn het. Hierdie koerantartikels is merkbaar 'n dekade voor Nienaber se voorgeskrewe bloemlesings geskryf, en het veral gesteun op Botha se Place Names in the Cape Province en Pettman se South African Place Names. Wat opval is die indeling van Hexrivier onder "gevoelsname", want die "nou, donker kloof van die Hexrivier het die eerste besoekers blykbaar aan die grillerigheid van die heksewêreld laat dink, net soos die moeilike en sorgwekkende bergketting bekend as die Drakensberg vir die Voortrekkers as kwellende drake voorgekom het."

Die legende as bron vir die pleknaamgewing word egter ook nie heeltemal uitgesluit nie, hoewel dit wil blyk dat die naam eerder 'n leenvertaling is, gebou op 'n ouer substratum Boesmanbegrip (wat noue raakpunte toon met verskeie ander nabygeleë dialekte), en daardeur die ou betekenis min of meer bewaar het.
In Dictionary of Southern African place names (2014) staan daar onder die naam Hexrivier:

Die Afrikaanse vertaling Plekname van Suider-Afrika (2020, bl. 274) lui so:

Uit hierdie inligting betreffende die 'towenaar' of 'toordokter', vermoed Anton Prinsloo "daar was glo 'n invloedryke een daar naby."

Verwysings 

Geskiedenis van Suid-Afrika
Volksverhale