Werkwoordstyd in Afrikaans

Die werkwoordstyd of tempus  /tɛmpus/ (Latyn vir "tyd"; meervoud: tempora /tɛmpɔra/) handel oor watter tyd of tydsfase uit die oogpunt van die spreker of skrywer 'n gebeurtenis plaasvind. Dit word dan ook hoofsaaklik uitgedruk deur die werkwoord. Dit vorm 'n belangrike deel van die Afrikaanse taalleer.

Tydvorme 
Afrikaans, Engels en Duits

Let wel: Bogenoemde tabel is deur D.J. Potgieter uit die Nederlandse tydvorme (Afrikaans se stamtaal) aangepas om vertaling in en uit Afrikaans met ander Wes-Germaanse tale en tydvorme te vergemaklik. Afrikaans se Voltooide teenwoordige tyd en onvoltooide verlede tyd word in der waarheid net soos in Suid-Duits, Frans, Italiaans, Spaans en Portugees as 'n geheel behandel (die Romaanse tale beskik wel oor 'n bykomende literêre verlede tyd).

Die werklike indeling lyk dus so:

NOTA: Die voltooide teenwoordige tyd, die onvoltooide verlede tyd en die voltooide verlede tyd het almal in die bedrywende (aktiewe) vorm saamgesmelt en toon oënskynlik slegs een gemerkte verledetydsvorm, dié van die voltooide teenwoordige tyd. So gebruik hulle almal bv. "het gesien". Tog verskil die voltooide verlede tyd se lydende vorm (passief) opmerklik van die voltooide teenwoordige tyd en die onvoltooide verlede tyd s'n ("was" word hier gebruik, nie "is" nie). Dit is daarom onjuis om aan te voer dat tempusverlies (verlies van tydsvorm) by die voltooide verlede tyd heeltemal plaasgevind het. Die voltooide verlede tyd word om hierdie rede in die tabel hierbo afsonderlik aangedui.

Historiese teenwoordige tyd (praesens historicum) 
BELANGRIK: Bywoorde van tyd beïnvloed die gebruik van tyd in sinne. Reeds, toe en al word dikwels gebruik saam met 'n werkwoord in die teenwoordige tyd om die verlede tyd aan te dui. Dit verkort die sinne heelwat. Een voorbeeld is Toe sien ek hom wat presies dieselfde beteken as  Toe het ek hom gesien.
 As die tyd van die handeling reeds in die eerste sin van byvoorbeeld 'n paragraaf in die verlede tyd aangedui is, het die skrywer nie nodig om enduit woorde in die verlede tyd te stel nie. Die skrywer kan dan, met die uitsondering van was, alle werkwoorde in die teenwoordige tyd aandui en bywoorde van tyd in die verlede tyd uitdruk.
Byvoorbeeld:
  Ek het op die sypaadjie gestaan. Toe kom die motor vinnig om die draai en ry vas teen die lamppaal. Daar was 'n harde slag. Ek draai om. 'n Konstabel stap oor van die anderkant van die straat en kyk na die motor en die insittendes. Toe draai hy na my. Hy vra: "Het u die ongeluk gesien?" Toe sê ek nee, ek het na die winkelvenster gekyk.
  I was standing on the pavement. Then the car came rapidly round the corner and rode slap into the lamppost. There was a loud noise. I turned around. A policeman stepped over from the other side of the street and looked at the car and its occupants. The he turned to me. He asked: "Did you see the accident?" Then I said no, I was (or had been) looking at the shopping window.

Die historiese teenwoordige tyd kom algemeen in Afrikaans voor, veral in verhale. Iets wat in die verlede gebeur het, word beskryf asof dit pas gebeur, m.a.w. die vorm is dié van die teenwoordige tyd, maar die betekenis dié van die verlede tyd. Dit word gebruik om die realisme van die verhaal te verhoog.
 Ek neem toe my boeksak, pak my boeke in, groet vir Moeder, en stap skool toe. Toe ek daar kom, sien ek dat die klok reeds gelui het en ek laat was.
Die onderstreepte sinsdeel toon 'n voltooide verlede tyd (die klok het reeds gelui voordat die spreker/verteller by die skool aangekom het) binne die historiese teenwoordige tyd. Die sien is reeds 'n wenk dat die spreker die klok nie gehoor het nie, maar byvoorbeeld op 'n verlate skoolterrein afgekom het, of gesien het die leerders staan reeds in hul rye. Het daar egter gestaan,
 ...Toe ek daar kom, lui die klok en ek stap vinnig by die hek in
wyk die verlede tyd nie af nie. Die spreker/verteller is steeds betyds.

Omskakeling van bedrywende na lydende sinne 
LW: die onderstaande tabelle fokus alleen op die werkwoord:

Onvoltooide teenwoordige tyd, bedrywend:

 Ek koop (die huis).
Onderwerp werkwoord (voorwerp)

Onvoltooide teenwoordige tyd, lydend:

Ruweg omgekeer:
 (die huis) word gekoop deur my.
(voorwerp) werkwoord Onderwerp

Beter uiteengeset (werkwoord aan die einde):
 (die huis) word deur my gekoop.
(voorwerp) (hulp)werkwoord Onderwerp werkwoord

Passiewe 
Let wel: eenvoudige passiewe (lydende vorme) in die onvoltooide teenwoordige tyd kan op twee maniere uitgedruk word:

Uit die bedrywende vorm...

 Die wolf byt die hond.

...is die volgende lydende vorme korrek:

 Die hond word gebyt deur die wolf.
 Die hond word deur die wolf gebyt.

Wes-Germaanse tydstabelle

Vorgangspassiv en Zustandspassiv 
In onderstaande tabelle word 'n vergelyking gemaak tussen Afrikaans, Duits, Nederlands en Engels. By Duits en Afrikaans wil dit voorkom of daar twee passiewe is wat gedeel word.

 Die Vorgangspassiv – verwys na die passief wat klemlê op die proses (dikwels aangedui deur -word).
 Die Zustandspassiv – verwys na die passief wat klemlê op die resultaat (van die proses) (dikwels aangedui deur -wees)

Dit wil ook voorkom of die veronderstelde Zustandspassiv in Nederlands en Engels afwesig is.

Onvoltooide teenwoordige tyd 
In Bedrywende/Aktiewe vorm (Präsens, Onvoltooide teenwoordige tyd, Simple present tense) van sien

By die onvoltooide teenwoordige tyd word "Ek sien" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek word gesien" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Präsens, Onvoltooide teenwoordige tyd, Simple present tense)van sien

Meer volledig:

Voltooide teenwoordige tyd 
Die Duitse Perfekt, omskryf as vollendete Gegenwart (Praesens perfectum), word hier gebruik. In party Duitse dialekte aan die Suide word hierdie Perfekt gebruik as plaasvervanger vir die Präteritum.

In Bedrywende/Aktiewe vorm (Perfekt, Voltooide teenwoordige tyd, Present prefect tense) van sien

By die voltooide teenwoordige tyd word "Ek het gesien" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek is gesien" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Perfekt, Voltooide teenwoordige tyd, Present prefect tense)van sien

Meer volledig:

Let wel:
 In sekere sinne word het bo is verkies, soos *dit is ontstaan uit... wat eerder dit het ontstaan uit... moet wees. Eersgenoemde voorbeeld word as 'n "deftige vorm" beskou.
 is geword word soms ook as 'n "deftige vorm" beskou, maar as onafrikaans.

Onvoltooide verlede tyd 
Let wel: Afrikaans beskik nie oor 'n preterium (onvoltooide verlede tyd) as boekvoorleestaal, soos byvoorbeeld in Nederlands nie: Hij keek (hy het gekyk) in stede van hij kijkt (hy kyk). Afrikaans maak meestal gebruik van die onvoltooide teenwoordige tyd in die verhaalhede:

Bv. Neville kyk na die groot gebou voor hom. (uit: Geheime Dossiere 3:Sieners, 1999, Michael Green, Perskor, bl. 185)

In party Suid-Duitse dialekte word die perfektum (sien "Voltooide teenwoordige tyd" bo) gebruik as plaasvervanger vir die Duitse preteritum.

In Bedrywende/Aktiewe vorm (Perfekt (Suid-Duitsers), Präteritum (Noord-Duitsers), Onvoltooide verlede tyd, Simple past tense) van sien

By die onvoltooide verlede tyd word "Ek het gesien" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek is gesien" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Perfekt (Suid-Duitsers), Präteritum (Noord-Duitsers), Onvoltooide verlede tyd, Simple past tense) van sien

Meer volledig:

Voltooide verlede tyd 
In Bedrywende/Aktiewe vorm (Plusquamperfekt, Voltooide verlede tyd, Past Perfect) van sien

By die voltooide verlede tyd word "Ek het gesien" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek was gesien" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Plusquamperfekt, Voltooide verlede tyd, Past Perfect)van sien

Meer volledig:

Futur I, Onvoltooide teenwoordige toekomende tyd, Simple Future tense 
In Bedrywende/Aktiewe vorm (Futur I, Onvoltooide teenwoordige toekomende tyd, Simple Future tense) van sien

Daar kan ook eenvoudig van die teenwoordige tyd gebruik gemaak word, sonder die sal, byvoorbeeld:
 Ek speel môre; Ek vlieg Donderdagaand; Ons eet later. - Môre speel ek / Donderdag vlieg ek / Later eet ons.
 Ek luister volgende keer na jou.
 Ek wil nie hê jy moet jou verder oor die saak bekommer nie. (dat jy jou verder oor die saak sal bekommer nie)

By die onvoltooide teenwoordige toekomende tyd word "Ek sal sien" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek sal gesien word" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Futur I, Onvoltooide teenwoordige toekomende tyd, Simple Future tense) van sien

Meer volledig:

Futur II, Voltooide teenwoordige toekomende tyd, Future perfect tense 
In Bedrywende/Aktiewe vorm (Futur II, Voltooide teenwoordige toekomende tyd, Future perfect tense) van sien

By die voltooide teenwoordige toekomende tyd word "Ek sal gesien het" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek sal gesien geword het" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Futur II, Voltooide teenwoordige toekomende tyd, Future perfect tense) van sien

Meer volledig:

Onvoltooide verlede toekomende tyd 
Vir Duits gebruik ons hier Konjunktiv II en Futur I.

In Bedrywende/Aktiewe vorm (Onvoltooide verlede toekomende tyd, Conditional present) van sien

By die Onvoltooide verlede toekomende tyd word "Ek sou sien" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek sal gesien geword het" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Onvoltooide verlede toekomende tyd, Conditional present) van sien

Meer volledig:

Voltooide verlede toekomende tyd 
Duits gebruik hier die Konjunktiv II in Plusquamperfekt.

In Bedrywende/Aktiewe vorm (Voltooide verlede toekomende tyd, Conditional perfect) van sien

By die Voltooide verlede toekomende tyd word "Ek sou gesien het" in die bedrywende vorm (aktief) omgeskakel na "Ek sou gesien geword het" in die lydende vorm:

In Lydende/Passiewe vorm (Voltooide verlede toekomende tyd, Conditional perfect) van sien

Meer volledig:

 NOTA: Dit wil voorkom of sulke voorgestelde vertalings selde, indien ooit, in die volksmond opgang maak. Kyk byvoorbeeld na die volgende kommentaar:

 Die leeu sou ons opgevreet het, maar ons is vroegtydig deur ander toeriste gewaarsku,
in stede van die lydende vorm:
 Ons sou deur 'n leeu opgevreet geword het, maar ons is vroegtydig deur ander toeriste gewaarsku''
 Oorspronklike plasing: Leeu sou ons opgevreet het maar ons was genadiglik gewaarsku deur ander toeriste 20 km voor ons sou stop.)

Sien ook 
 Werkwoordtyd

Verwysings 

Afrikaans