Seks

Hierdie artikel handel oor menslike geslagsomgang. Vir seks by diere, sien Paring; vir die Afrikaanse musiekgroep, sien Die Seks.

Die term seks (afgelei van die Latynse sexus "geslag") verwys na die praktiese uitoefening van seksualiteit. In die algemene taalgebruik sluit die term seksuele handelings tussen twee of meer persone in, veral seksuele omgang en ander vergelykbare seksuele praktyke – in bepaalde gevalle ook masturbasie. Dit is ook onder verskeie ander name bekend, soos geslagsgemeenskap of koïtus.

Seks vervul ’n aantal verskillende funksies: Dit bevredig die seksdrang (libido), bewerkstellig voortplanting en speel ook ’n sentrale rol in liefdesverhoudings, waar dit 'n belangrike vorm van sosiale interaksie verteenwoordig en gevoelens van teerheid, geneentheid en liefde tot uitdrukking bring.

In die engste sin beteken seks die penetrasie van die vroulike vagina met die manlike penis. Dit is ook bekend as "vaginale seks". Ander vorme van seks waarby penetrasie betrokke is, sluit in anale seks (penetrasie van die anus met die penis), orale seks (penetrasie van die mond met die penis of orale penetrasie van die vagina), vingerseks (penetrasie met die vingers) en penetrasie met behulp van ’n dildo. Omdat mense die gevaar loop om seksueel oordraagbare infeksies op te doen tydens seks, word veilige seks algemeen aanbeveel. 

Verskeie wette bestaan in talle lande teen sekere seksdade, soos bloedskande, seks met minderjariges, prostitusie, bestialiteit, sodomie, homoseksuele seks, en voor- en buitehuwelikse seks. Godsdienssienings speel ook ’n rol in persoonlike besluite oor seksuele aktiwiteit, soos besluite oor maagdelikheid. Hoewel sienings van seksualiteit baie verskil van godsdiens tot godsdiens, is daar sekere dade wat algemeen veroordeel word, soos owerspel.

Seksuele handelings is ook onderhewig aan die reg op seksuele selfbestemming, en in die meeste beskaafde lande word hierdie reg deur wette beskerm wat ’n straf oplê vir mense wat seks sonder instemming, soos verkragting, uitoefen of probeer uitoefen.

Gedrag

Definisies

Hoewel "seks", "seksuele omgang" of "gemeenskap" feitlik altyd dui op die penetrasie van die vagina met die penis, kan "seks" ’n aansienlik breër betekenis hê en kan dit penetrerende en niepenetrerende seks tussen twee of meer mense insluit. Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) verklaar dat nie-Engelse tale en kulture verskillende woorde vir seksuele aktiwiteit het, "met effens verskillende betekenisse". Verskeie vulgêre woorde, slenguitdrukkings en eufemismes word vir seksuele omgang gebruik, soos "naai", "pomp" en "saamslaap". Dit is ook onder die Latynse name immissio penis ("invoeging van die penis") of coitio ("koïtus", "saamkom", "saamgaan") bekend.

Vaginale, anale en orale seks word meer as enige ander seksuele aktiwiteit beskou as seksuele omgang.

Hoewel niepenetrerende seks as seksuele omgang beskou kan word, kan dit ook beskou word as ’n manier om maagdelikheid te bewaar. Sommige gay mans beskou die teenmekaarvryf van penisse of orale seks as ’n manier om maagdelikheid te bewaar, terwyl ander dit kan beskou as hulle belangrikste seksuele aktiwiteit. Lesbiërs kan orale en vingerseks as seksuele omgang beskou en dus as ’n vorm van die verlies van hulle maagdelikheid, of nie.

Studies oor die betekenis van seksuele omgang verskil soms. Terwyl die meeste penis-vaginale seks as seksuele omgang beskou, is die vraag of anale of orale seks wel omgang is debatteerbaar, met orale seks die laagste op die ranglys.

Stimulasie
Seksuele omgang of enige ander seksuele aktiwiteit kan verskeie seksueel stimulerende faktore (fisiologies of sielkundig) insluit, soos verskillende seksposisies (waarvan die sendelingposisie die algemeenste is) of die gebruik van seksspeelgoed. Voorspel kan sommige seksuele aktiwiteite voorafgaan en dit lei dikwels tot seksuele prikkeling van die seksmaats, en dus ’n ereksie van die manlike penis en vaginale smering. Dit is ook algemeen dat mense seksueel bevredig kan word deur gesoen, eroties aangeraak of vasgehou te word.

Gedurende koïtus plaas seksmaats hulle heupe in so ’n posisie dat die penis heen en weer in die vagina kan beweeg om weerstand te skep, gewoonlik sonder om die penis heeltemal uit die vagina te haal. So stimuleer hulle mekaar en hulleself, en dit kan lei tot ’n orgasme by een of albei.

Die stimulasie van die klitoris speel by vroue ’n groot rol in seksuele aktiwiteit; 70-80% van vroue benodig regstreekse klitorale stimulasie om ’n orgasme te bereik, hoewel indirekte stimulasie (deur byvoorbeeld vaginale omgang) ook genoeg kan wees vir ’n orgasme. As gevolg hiervan kan die vrou ’n posisie bo die man inneem vir die beste klitorale stimulasie.

Anale seks behels die stimulasie van die anus, anale opening, sluitspier of rektum; dit behels gewoonlik die penetrasie van die anus deur die penis, maar kan ook met seksspeelgoed, die tong (anilingus) of die vingers gedoen word.

Orale seks bestaan uit al die aktiwiteite waarby die gebruik van die mond en keel betrokke is om die geslagsdele of anus te stimuleer. Dit word soms as die enigste seksuele aktiwiteit gedoen en kan die insluk van semen tydens fellatio of vaginale vloeistowwe tydens cunnilingus insluit.

Vingerseks sluit in die manipulasie van die klitoris, res van die vagina of anus met die doel van seksuele prikkeling of stimulasie; dit kan die hele seksdaad uitmaak of deel wees van wedersyde masturbasie, voorspel of ander seksuele aktiwiteite.

Voortplanting

Natuurlike menslike voortplanting behels penis-vaginale penetrasie waartydens semen, wat manlike gamete bekend as sperma bevat, deur ejakulasie van die penis in die vagina gestort word. Die sperma beweeg deur die vaginale kanaal en die serviks na die baarmoeder en dan die eierleiers. 

Miljoene sperma kom in elke ejakulasie voor om die kans van bevrugting te vergroot, maar net een hoef ’n eiersel te bereik vir bevrugting om plaas te vind. Wanneer ’n vrugbare eiersel in die eierleier teenwoordig is, versmelt die manlike gameet met die eiersel vir bevrugting en die vorming van ’n nuwe embrio. Wanneer ’n bevrugte eiersel die baarmoeder bereik, heg dit vas aan die slymvlies aan die wand daarvan en swangerskap begin.

Die kans op swangerskap is die grootste tussen sowat vyf dae voor en een tot drie dae ná ovulasie. Om die moontlikheid van swangerskap te verhoog word seksuele omgang elke een tot twee dae aanbeveel, of elke twee of drie dae. Navorsing het getoon die seksposisie maak nie ’n aansienlike verskil in die moontlikheid van bevrugting nie, solank semen in die vagina gestort word.

Wanneer ’n spermskenker seks met ’n vrou het wat nie sy maat is nie met die blote doel om haar swanger te maak staan dit bekend as natuurlike inseminasie, in teenstelling met kunsmatige inseminasie. Laasgenoemde is ’n metode om swangerskap te bewerkstellig op kunsmatige of halfkunsmatige maniere. Vir kunsmatige bevrugting kan spermskenkers hulle sperma skenk deur ’n spermbank, en die inseminasie word gedoen met die uitsluitlike doel om die vrou te bevrug; in dié mate is dit die mediese ekwivalent van seksuele omgang. 

Ook gay en lesbiese pare kan van kunsmatige bevrugting gebruik maak. Soms verkies gay mans om ’n surrogaatma te gebruik; lesbiërs kan kies tussen skenkerinseminasie of ’n surrogaatma.

Veilige seks en geboortebeperking
Daar is verskeie maniere waarop veilige seks deur hetero- en homoseksuele paartjies beoefen kan word, insluitende niepenetrerende seks, en heteroseksuele paartjies kan orale en anale seks gebruik as ’n manier van geboortebeperking. Swangerskap kan egter steeds met anale en ander vorme van seks voorkom as die penis naby die vagina kom en die sperma naby die ingang tot die vagina beland; daar is ook die risiko van bevrugting al is die penis nie naby die vagina nie, want sperma kan na die opening van die vagina oorgedra word deurdat die vagina in aanraking kom met vingers of ander niegenitale liggaamsdele wat in kontak met semen was.

Kondome kan ook gebruik word as ’n vorm van veilige seks en geboortebeperking. Dit word algemeen aanbeveel vir die voorkoming van seksueel oordraagbare siektes. Volgens verslae van die Amerikaanse Nasionale Gesondheidsinstitute en die WGO verlaag die korrekte en volgehoue gebruik van latekskondome die risiko van die oordrag van MIV/vigs met sowat 85-99% in verhouding met wanneer seks sonder beskerming beoefen word. Kondome word selde vir orale seks gebruik en daar is min navorsing daaroor. Die doeltreffendste manier om seksueel oordraagbare infeksies te vermy is om ’n mens te onthou van seks, veral vaginale, anale en orale seks.

Besluite en opsies aangaande geboortebeperking kan deur kulturele, genderrol-, folklore- en godsdienstige oorwegings beïnvloed word. In die oorwegend Katolieke lande Ierland, Italië en die Filippyne word klem gelê op vrugbaarheidsbewustheid en die ritmemetode, terwyl ander geboortebeperkingsmetodes afgekeur word. Wêreldwyd is sterilisasie ’n algemener manier van geboortebeperking, terwyl die gebruik van die intra-uteriene apparaat (IUA) ’n algemene vorm van omkeerbare geboortebeperking is. 

Bevrugting en geboortebeperking is veral ’n saak van lewe of dood in ontwikkelende lande, waar een uit elke drie voue voor 20 ’n kind kry; 90% van onveilige aborsies in hierdie lande kan voorkom word deur doeltreffende geboortebeperking.

Voorkoms

Penis-vaginale penetrasie is die algemeenste vorm van seksuele omgang. Studies wys die meeste heteroseksuele paartjies beoefen feitlik elke keer vaginale seks. Die Amerikaanse Nasionale Opname van Seksuele Gesondheid en Gedrag (NSSHB) het in 2010 berig vaginale seks is "die algemeenste seksuele gedrag tussen mans en vroue van alle ouderdomme en etnisiteite". Volgens Clint E. Bruess et al. is dit "die gedrag wat die meeste bestudeer word" en "dikwels die fokus van seksopvoedingsprogramme vir die jeug". Weiten et al. sê dit is die "algemeens onderskryfde en beoefende seksdaad in ons gemeenskap".

Oor orale en anale seks sê die Sentrums vir Siektebeheer en  (CDC) in 2009: "Studies dui aan orale seks word algemeen beoefen deur seksueel aktiewe man-vrou- en selfdegeslagpaartjies van verskillende ouderdomme, insluitende tieners."  Orale seks is aansienlik algemener as anale seks. Die NSSHB-studie van 2010 het bevind mans beoefen vaginale seks meer dikwels as penetrerende anale seks, maar dat 13-15% van mans tussen 25 en 49 penetrerende anale seks het. Dit is minder algemeen dat mans die passiewe maat in anale seks is; sowat 7% van mans tussen 14 en 94 het gesê hulle was al die passiewe maat. Volgens die studie beoefen vroue minder anale seks as mans, maar die praktyk is nie ongewoon onder hulle nie; daar is geraam 10-14% van vroue tussen 18 en 39 het in die vorige 90 dae anale seks beoefen, en die meeste vroue het gesê hulle het een keer per maand of ’n paar keer per jaar anale seks.

Ouderdom met eerste omgang
Die voorkoms van seksuele omgang is al tussen kulture vergelyk. In 2003 het Michael Bozon van die Franse Institut national d'études démographiques ’n studie gedoen oor die ouderdom waarop vroue en mans hulle eerste seksuele omgang gehad het. In die eerste groep wat hy bestudeer het, mense van Afrika suid van die Sahara (Mali, Senegal en Ethiopië), het geblyk die mans was ouer as die vroue toe hulle die eerste keer seks gehad het, maar dit was dikwels buite die huwelik. Die studie het die Indiese subkontinent as deel van die studie beskou, maar net data van Nepal was beskikbaar.

In die tweede groep het geblyk families moedig hulle dogters aan om eers later in hulle lewe te trou en om hulle tot dan van seks te onthou. Seuns word egter aangemoedig om voor hulle troue ondervinding met ouer vroue en prostitute op te doen. Die ouderdom van mans in hierdie groep was laer as dié van vroue. Die groep het Latynse kulture ingesluit, van beide Suid-Europa (Portugal, Griekeland en Roemenië) en Latyns-Amerika (Brasilië, Chili en die Dominikaanse Republiek). Die studie het gereken baie Asiatiese gemeenskappe val ook in dié groep, maar net data van Thailand was beskikbaar.

In die derde groep was die ouderdomme van mans en vroue nader aan mekaar; daar was egter twee subgroepe. In nie-Latynse, Katolieke lande (Pole en Litaue word genoem), was die ouderdom met die eerste seks hoër, wat dui op huwelike later in die lewe en die bewaring van mans en vroue se maagdelikheid. Dieselfde patroon van later huwelike en die bewaring van maagdelikheid het in Singapoer en Sri Lanka voorgekom. China en Viëtnam is as deel van die groep beskou, maar data was nie beskikbaar nie. In Noord- en Oos-Europese lande was die ouderdom met die eerste seks laer, met mans en vroue wat albei voor die huwelik seksuele omgang gehad het. Die studie het Switserland, Duitsland en Tsjeggië by die groep ingesluit.

Wat data in die VSA betref, het die Nasionale Sentrum vir Gosondheidstatistieke in 2010 berig die ouderdom met die eerste seksuele omgang is 17,1 jaar vir beide mans en vroue.

Invloed op gesondheid

Voordele
Seksuele omgang en aktiwiteit het volgens berig word voordele vir die gesondheid so uiteenlopend soos ’n groter immuniteit deur die liggaam se vervaardiging van teenliggaampies te verhoog en ’n gepaardgaande laer bloeddruk, en ’n kleiner kans op prostaatkanker. 

Seksuele intimiteit en orgasmes verhoog vlakke van die hormoon oksitosien (ook bekend as "die liefdeshormoon"), wat mense kan help bande smee en vertroue opbou. Oksitosien het vermoedelik ’n groter impak op vroue as op mans, wat die rede kan wees dat vroue seksuele aantrekking of aktiwiteit meer as mans met romanse en liefde verbind. 

’n Langtermynstudie met 3 500 mense tussen 18 en 102 deur die kliniese neuropsigoloog David Weeks het op grond van onpartydige beoordelings van die mense se foto's, aangedui seks op ’n gereelde basis help mense chronologies aansienlik jonger lyk.

Risiko's
Seksueel oordraagbare infeksies (SOI's) is bakterieë, virusse of parasiete wat deur seksuele kontak versprei word, veral deur onveilige vaginale, anale en orale seks. Orale seks is minder riskant as vaginale en anale seks. SOI's toon dikwels nie aanvanklike simptome nie en dit verhoog die risiko dat dit onwetend aan ander oorgedra kan word.

In Amerika is daar elke jaar 19 miljoen nuwe gevalle van seksueel oordraagbare infeksies, en in 2005 het die WGO geskat daar is 448 miljoen mense tussen 15 en 49 jaar oud wat elke jaar met geneeslike SOI's (soos sifilis, gonorree en chlamydia) aangesteek word. Sommige SOI's kan ’n genitale sweer veroorsaak; selfs as hulle dit nie doen nie, vermenigvuldig hulle die risiko tienvoudig om MIV op te doen of oor te dra. Hepatitis B kan ook deur seksuele kontak oorgedra word. Daar is wêreldwyd sowat 257 miljoen chroniese draers van hepatitis B. 

MIV is een van die grootste redes van sterftes in die wêreld; in 2010 het na raming sowat 30 miljoen mense gesterf sedert die begin van die epidemie. Van die 2,7 miljoen nuwe MIV-infeksies wat in 2010 wêreldwyd voorgekom het, was 1,9 miljoen (70%) in Afrika. Die WGO het ook berig dat die "geskatte 1,2 miljoen Afrikane wat in 2010 aan MIV-verwante siektes gesterf het, 69% van die 1,8 miljoen sterftes wêreldwyd weens die infeksie uitgemaak het". Dit word deur bloedtoetse opgespoor en hoewel geen geneesmiddel nog gevind is nie, kan dit bestuur word deur antiretrovirale middels vir die siekte en kan pasiënte ’n gesonde en produktiewe lewe lei.

In 2005 het die WGO geraam 123 miljoen vroue wêreldwyd raak elke jaar swanger, en sowat 87 miloen van hierdie swangerskappe, of 70,7%, is onbeplan. Sowat 46 miljoen swangerskappe eindig jaarliks in ’n aborsie. 

Oormatige seksuele aktiwiteit op ’n gereelde (daaglikse) basis kan tot ’n verslawing aan seks lei. Seksuele verslawing, of hiperseksualiteit, word dikwels beskou as ’n impulsbeheersteuring of gedragsverslawing.

Duur van seks en genitale komplikasies
Seksuele omgang waarby ’n man betrokke is, eindig dikwels wanneer die man ejakuleer, en daarom het sy seksmaat nie noodwendig tyd gehad om ’n orgasme te bereik nie. Voortydige ejakulasie is ook algemeen, en vroue het ’n langer tyd as mans nodig om seksueel gestimuleer te raak voordat hulle ’n orgasme bereik. Volgens geleerdes soos Weiten et al. "dink baie paartjies ’n orgasme moet net deur gemeenskap [penis-vaginale seks] bereik word", die woord "voorspel" suggereer dat enige ander vorm van seksuele stimulasie net ’n voorbereiding vir die "hoofgebeure" is en dat "omdat vroue minder gereeld ’n orgasme deur gemeenskap bereik", hulle meer geneig as mans is om ’n orgasme voor te gee om hulle seksmaat te bevredig.

In 1991 het geleerdes van die Kinsey-instituut gesê: "Die waarheid is dat die tyd tussen penetrasie en ejakulasie nie net van man tot man verskil nie, maar ook van tyd tot tyd vir dieselfde man." Volgens hulle is die regte lengte van seksuele omgang die tyd wat albei maats nodig het om wedersyds bevredig te word; hulle het klem gelê daarop dat Kinsey "bevind het 75 persent van mans ejakuleer binne twee minute van penetrasie. Maar hy het nie gevra of die mans of hulle maats dink twee minute is wedersyds bevredigend nie" en dat "onlangser verslae dui op effens langer tye vir omgang". 

’n Opname in 2008 deur Kanadese en Amerikaanse seksterapeute het bevind die gemiddelde tyd vir heteroseksuele omgang (koïtus) is 7 minute, dat 1 tot 2 minute te kort is, 3 tot 7 minute genoeg, 7 tot 13 minute wenslik en 10 tot 30 minute te lank.

Anorgasme is wanneer gereeld gesukkel word om ’n orgasme te bereik, ondanks genoeg stimulasie, en dit persoonlike stres veroorsaak. Dit is aansienlik algemener by vroue as by mans, en dit is al toegeskryf aan die gebrek aan seksopvoeding oor die vrou se liggaam, veral in seksnegatiewe kulture, soos dat klitorale stimulasie gewoonlik vir ’n vrou die sleutel tot ’n orgasme is. Die fisieke struktuur van koïtus bevoordeel penisstimulasie bo klitorale stimulasie; die ligging van die klitoris verg stimulasie met die hand of mond om ’n orgasme vir die vrou te bewerkstellig. Sowat 25% van vroue sê hulle bereik moeilik ’n orgasme, 10% het nog nooit ’n orgasme gehad nie en 40% of 40-50% het óf gekla dat hulle nie bevredig word nie óf het die een of ander tyd in hulle lewe gesukkel om seksueel opgewek te raak.

Vaginisme is die onwillekeurige sametrekking van die bekkenvloerspiere wat koïtus, of enige vorm van penetrasie van die vagina, pynlik en soms onmoontlik maak. Dit kan moeilik wees om te oorkom, want as vroue verwag om pyn tydens seksuele omgang te ervaar kan dit die spiere laat saamtrek, en dit lei weer tot pynlike seksuele omgang. Behandeling van vaginisme vereis dikwels beide sielkundige en gedragstegnieke. 

Sowat 40% van mans lei minstens soms aan die een of ander vorm van erektiele disfunksie, of impotensie. Vir mense wat met impotensie sukkel wat deur mediese toestande veroorsaak word, is voorskrifmedisyne soos Viagra beskikbaar. Dokters maan egter teen die onnodige gebruik van hierdie middels omdat hulle gepaardgaan met ernstige risiko's, soos ’n groter kans op ’n hartaanval. 

Sowat een uit elke drie mans kan die een of ander tyd deur voortydige ejakulasie geraak word. Die Amerikaanse Urologiese Vereniging raam tot 21 persent van mans in die VSA kan voortydige ejakulasie ervaar.

Sosiale uitwerking

Volwassenes
Redes vir seks kan voortplanting of ontspanning wees. Dit speel ook dikwels ’n belangrike rol in bandvorming (bonding). In baie gemeenskappe is dit algemeen dat paartjies seks het terwyl hulle voorbehoedmiddels gebruik, om so pret te hê en hulle emosionele verhouding te versterk terwyl hulle met opset probeer om ’n swangerskap te vermy.

In mense is ovulasie relatief onsigbaar sodat ’n paartjie nie altyd weet of die vrou op enige gegewe oomblik vrugbaar is nie. ’n Moontlike rede hiervoor kan wees die vorming van sterk emosionele bande tussen seksmaats, wat belangriker vir sosiale interaksies en langtermynverhoudings is as onmiddellike voortplanting.

Seksuele behoeftes wat nie bevredig word nie, word verbind met ’n hoër kans op egskeiding en die beëindiging van verhoudings, veral wat mans betref. Sommige studies wys egter ’n gebrek aan gereelde seks is nie self ’n groot rede vir egskeiding nie, maar dit is dikwels een van verskeie redes wat daartoe kan lei. Volgens ’n studie in 2010 het die NSSHB bevind mans wie se laaste seksuele omgang met ’n lewensmaat was, het groter prikkeling, meer plesier en minder probleme soos erektiele disfunksie ervaar as mans wie se laaste seksdaad met iemand buite ’n verhouding was.

Vroue kla dikwels oor hulle manlike seksmaats se gebrek aan seksuele spontaniteit. ’n Afname in seksuele aktiwiteit onder hierdie vroue kan wees omdat hulle glo hulle is nie meer aantreklik nie of omdat hulle maats se gesondheidsprobleme seksuele omgang belemmer. Sommige vroue sê hulle grootste seksuele bevrediging kom uit seks met iemand met wie hulle ’n emosionele band het, eerder as net danksy ’n orgasme. Wat egskeiding betref, is vroue meer geneig om hulle mans te verlaat weens ontrouheid as hulle in ’n huwelik met min samewerking of baie konfilk is.

Navorsing wys ook paartjies wat nie getroud is nie, maar saamwoon, het meer seks as getroude paartjies en is meer geneig om seks buite die verhouding te hê; dit kan wees as gevolg van die "wittebrood-effek" (die nuwigheid om seks met ’n maat te hê), aangesien seks gewoonlik al hoe minder beoefen word hoe langer ’n paartjie getroud is. Getroude paartjies het seks gemiddeld een of twee keer per week, of sowat ses tot sewe keer per maand. Ouer mense het gewoonlik ook minder seks as jong mense.

Tieners
Tieners gebruik seks algemeen vir verhoudings- en ontspanningsdoeleindes, en dit kan ’n negatiewe óf positiewe uitwerking op hulle lewe hê. Hoewel tienerswangerskappe in sommige kulture verwelkom word, word dikwels daarop neergesien. Volgens navorsing plaas die vroeëre begin van puberteit by kinders groot druk op tieners om soos volwassenes op te tree voordat hulle emosioneel en kognitief daarvoor gereed is. 

Sommige studies toon veral meisies wat seksuele omgang het, ondervind meer stres en depressie en dat meisies meer geneig as seuns is om seksueel riskant te wees, soos om seks sonder ’n kondoom te hê. Dit kan egter wees dat verdere navorsing nodig is. In sommige lande word seksopvoeding op skool gegee; dié programme is omstrede, want baie mense reken seksopvoeding is die plig van ouers en voogde.

Sommige studies in die 1970's tot '90's dui op ’n verband tussen selfagting en seks onder tieners, terwyl ander studies uit die 1980's en '90's min of geen verband gevind het nie. Navorsing uit die 1990's en later dui meestal op laasgenoemde. 

Volgens die psigiater Lynn Ponton het alle tieners ’n sekslewe, of hulle seks met ander, met hulleself of skynbaar geen seks het nie. Deur tieners se seksualiteit as ’n potensieel positiewe ervaring te beskou, eerder as iets inherent gevaarliks, kan jong mense gehelp word om gesonder patrone te ontwikkel en positiewer keuses oor seksuele aktiwiteit te maak. Volgens sommige navorsers kan langtermyn- romantiese verbindings tieners die vermoë help ontwikkel om later in hulle lewe verhoudings van goeie gehalte hê.

Etiese, godsdienstige en wetlike sienings

Hoewel seksuele omgang, as koïtus, die natuurlike metode van voortplanting by die mens is, het mense ingewikkelde morele en etiese riglyne wat die beoefening daarvan reguleer. Dit verskil volgens godsdienstige en landswette. Sommige regerings en godsdienste het ook streng aanduidings van "paslike" en "onpaslike" seksuele gedrag, wat insluit beperkings op soorte seks wat toelaatbaar is.

Regsaspekte

Seksuele misdade
Seks met iemand teen sy of haar sin, of sonder instemming, is verkragting, maar kan ook "seksuele aanranding" genoem word; dit word in die meeste lande as ’n ernstige misdaad beskou. Meer as 90% van verkragtingslagoffers is vroue, 99% van verkragters is mans en net 5% van verkragters is vreemdelinge vir hulle slagoffers.

Die meeste lande het ’n toestemmingsouderdom wat bepaal hoe oud iemand moet wees om wettige seks te hê, gewoonlik 16 tot 18, maar dit wissel van 12 tot 20 jaar. In sommige gemeenskappe word die toestemmingsouderdom bepaal deur niestatutêre gebruike en tradisies. Seks met ’n persoon jonger as dié ouderdom word, ongeag of hulle toestemming gegee het, dikwels beskou as seksuele aanranding of statutêre verkragting, soms afhangend van die verskil tussen die twee partye se ouderdom. 

Sommige lande beskou enige seks met ’n persoon met onvoldoende verstandelike vermoëns om toestemming te gee, ongeag ouderdom, as verkragting.

Robert Francoeur et al. sê "voor die 1970's het die definisies van verkragting dikwels net penis-vaginale seksuele omgang ingesluit". Dit is dikwels as seksuele aanranding gedefinieer. Mettertyd het die betekenis van verkragting in sommige dele van die wêreld breër geword om baie ander soorte dade teen iemand se sin in te sluit, soos anale seks, orale seks en penetrasie van die vagina of anus met ’n ander voorwerp as ’n penis. Dit het ook in Suid-Afrika gebeur. Die Suid-Afrikaanse wysigingswet op seksuele misdade van 2007 het nuwe definisies vir verkragting daargestel met ’n genderneutrale basis. Dit het die definisie van verkragting as penis-vaginale penetrasie vervang om onder meer alle seks sonder instemming in te sluit; dit het ook die toestemmingsouderdom vir hetero- en homoseksuele op 16 vasgestel.

Daar is gewoonlik ook wette teen bloedskande, of seks met ’n nabye familielid, selfs al gee albei partye toestemming. Nog algemeen verbode seksdade is bestialiteit en nekrofilie.

Huwelike en verhoudings

Seksuele omgang word tradisioneel beskou as ’n noodsaaklike deel van die huwelik, met baie godsdienstige gebruike wat die volvoering van die huwelik vereis en die huwelik verklaar as die paslikste eenheid vir seksuele voortplanting. In sulke gevalle word enige rede wat aanleiding daartoe gee dat die huwelik nie volvoer word nie, beskou as ’n rede vir die nietigverklaring daarvan (wat nie ’n egskeidingsprosedure vereis nie). Seks tussen huweliksmaats word in verskeie gemeenskappe en godsdienste as ’n "huweliksreg" beskou, in historiese én moderne tye, veral wat betref die man se regte met sy vrou. Tot laat in die 20ste eeu was daar gewoonlik ’n klousule wat die man uitgesluit het van vervolging weens verkragting as hy sy vrou gedwing het om seks te hê. Volgens die skrywer 'lai Oshitokunbo Oshisanya het die konsep van huweliksregte algemeen afgeneem namate die wetlike status van vroue verander het.

Owerspel (seks met ’n persoon wat nie jou huweliksmaat is nie) is in sommige regsgebiede steeds ’n misdaad. Seksuele omgang tussen ongetroude mense en die saamwoon van ’n ongetroude paartjie is ook in sommige regsgebiede onwettig. 

In sommige ander lande word die huwelik nie sosiaal of wetlik vereis vir seksuele omgang of voortplanting nie. (In sommige lande soos Ysland, Noorweë, Swede, Denemarke, Bulgarye, Estland, Slowenië, Frankryk en België vind die meeste geboortes buite die huwelik plaas.) Wat egskeidingswette betref, kan ’n weiering om seks met ’n huweliksmaat te hê rede wees vir ’n egskeiding.

In sommige lande is seks tussen mense van dieselfde geslag strafbaar met tronkstraf of teregstelling; dit is byvoorbeeld die geval in sommige Islamitiese lande, soos Iran. Teenstand teen selfdegeslaghuwelike is grootliks geskoei op die geloof dat seksuele omgang en oriëntasie heteroseksueel van aard moet wees. Die erkenning van sulke huwelike is in baie lande ’n menseregte-, politieke, sosiale, morele en godsdienstige kwessie. Die konflik gaan gewoonlik daaroor of paartjies van dieselfde geslag toegelaat behoort te word om ’n huwelik aan te gaan, ’n ander status moet gebruik soos ’n burgerlike verbintenis (met óf dieselfde regte as ’n huwelik óf beperkte regte) of nie so ’n reg moet hê nie.

In November 2006 het die Parlement van Suid-Afrika die Wetsontwerp op Burgerlike Verbintenisse 230-41 goedgekeur waardeur die regtelike instrument van 'n "vrywillige verbintenis van twee persone" geskep is wat "deur óf 'n huwelik óf 'n burgerlike verbintenis voltrek en geregistreer word". Die wet spesifiseer nie of die verbintenis of huwelik tussen heteroseksuele of homoseksuele persone aangegaan mag word nie.

Godsdiensaspekte
Daar is uiteenlopende verskille tussen godsdienstige sienings oor seks binne en buite die huwelik.

Die meeste denominasies in die Christendom, insluitende die Rooms-Katolieke Kerk, het streng sienings oor watter seksuele praktyke aanvaarbaar is of nie. Die meeste sienings word deur verskillende interpretasies van die Bybel beïnvloed. Sommige kerke beskou seks buite die huwelik as ’n sonde; in sulke gevalle word seks soms as iets heiligs tussen ’n man en vrou beskou. Histories het Christelike leerstellinge dikwels selibaat voorgestaan, hoewel net sekere lede van sommige groepe (soos sekere godsdiensleiers) vandag ’n eed van selibaat aflê en afstand doen van die huwelik en enige seksuele aktiwiteit. Die Bybel kan vertolk word as dat dit penis-vaginale seks as die enigste aanvaarbare seksuele praktyk onderskryf, terwyl die Bybel volgens ander vertolkings nie duidelik is oor orale of enige ander spesifieke soort seks nie; volgens laasgenoemde vertolkings is dit ’n persoonlike keuse of orale seks binne die huwelik aanvaarbaar is. Sommige kerke beskou die gebruik van geboortebeperking om voortplanting te verhinder as ’n groot sonde teen God en die huwelik, omdat hulle glo die hoofrede van die huwelik is om kinders te kry, terwyl ander kerke dit nie glo nie. 
 As ’n huwelikseremonie in die Rooms-Katolieke Kerk plaasvind, maar dit word nie volvoer nie, om watter rede ook al, word die huwelik beskou as ratum sed non consummatum. So ’n huwelik kan deur die pous nietig verklaar word.
 In die Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae word seks binne die huwelik as heilig beskou. Seks is volgens hulle deur God ingestel vir die skepping van kinders en die uitdrukking van liefde tussen ’n man en vrou. Lede word ontmoedig om seks voor die huwelik te hê en om ontrou aan ’n huweliksmaat te wees.
 Shakers glo seksuele omgang is die wortel van alle kwaad en dat alle mense dus selibaat moet wees, insluitende getroude pare. Die oorspronklike Shaker-gemeenskap wat in 1840 ’n hoogtepunt met 6 000 volle lede bereik het, het teen 2009 net drie lede gehad.
 In Judaïsme word van ’n getroude man verwag om sy vrou te voorsien van seksuele plesier, wat onah (letterlik "haar tyd") genoem word. Dit is een van die voorwaardes wat hy aanvaar as deel van die Joodse huwelikskontrak wat hy tydens die huwelikseremonie aan haar gee. In Joodse sienings van die huwelik is seksuele begeerte nie boos nie, maar dit moet op die regte tyd, plek en manier bevredig word.
 Islam beskou seks binne die huwelik as genotvol, ’n spirituele aktiwiteit en ’n plig. Moslemmans, beide Sjiiete en Soenniete, word toegelaat om met tot vier vroue permanent te trou. In Sjia-Islam kan mans ’n onbeperkte hoeveelheid tydelike huwelike aangaan, wat van ’n paar minute tot verskeie jare kan duur en waarin seks toelaatbaar is. Soennivroue kan net een permanente huwelik op ’n keer aangaan en Sjiavroue beide permenent en tydelik. Seks buite die huwelik en die hou van byvroue, asook owerspel, anale seks en homoseksualiteit is verbode.
 In Hindoeïsme is daar wisselende sienings van seksualiteit, maar in die algemeen word seks buite die huwelik as immoreel en skandelik beskou.
 Boeddhistiese etiek, in sy algemeenste formulering, reken ’n mens behoort nie sensuele plesier na te streef nie, want dit hou jou gebonde aan die siklus van geboorte en die dood, samsara, en keer dat jy nirwana bereik. Aangesien Boeddhistiese monnike heeltemal oorgehaal is om hierdie doel te bereik, bly hulle selibaat. Ander monastiese opleidingsreëls verbied masturbasie, wellustige aanraking en gesprekke met mense van die teenoorgestelde geslag, en ander vorme van seksuele aktiwiteit. Boeddhistiese niegeestelikes onderneem die Vyf Voorskrifte, waarvan die derde een is om seksuele wangedrag te vermy, en dus nie ander leed aan te doen met jou seksuele gedrag nie. Owerspel is die duidelikste oortreding van die voorskrif. Ander is om seks met ’n verloofde vrou te hê of iemand wat nog deur ’n familielid beskerm word, asook verkragting en bloedskande. Boeddhistiese geskrifte bevat geen ander reëls of aanbevelings vir niegeestelikes wat betref masturbasie, homoseksualiteit en voorbehoedmiddels nie. Latere Boeddhistiese skrywers soos Nagarjuna gee verskeie verklarings en aanbevelings.
 In die Baha’igeloof word seks net tussen ’n man en vrou toegelaat.
 Aanhangers van Wicca leer "om die Godin se aanbidding in die hart te laat wees wat hom verheug, omdat alle dade van liefde en plesier die Godin se rituele is." Dit laat aanhangers skynbaar toe om sensualiteit en plesier te verken. Hulle word aangemoedig om verantwoordelik met seks te wees, op watter manier dit ook al plaasvind.

In sommige gevalle word seks tussen twee mense beskou as teen godsdienswette en leerstellings. In baie godsdiensgemeenskappe, soos die Rooms-Katolieke Kerk en Mahayana-Boeddhisme, word van godsdiensleiers verwag om hulle van seks te onthou sodat hulle hulle volle aandag, energie en lojaliteit aan hulle godsdienspligte kan wy.

Verwysings

Eksterne skakels
 The International Encyclopedia of Sexuality
 Glossario di Sessuologia clinica – Glossary of clinical sexology 
 Janssen, D. F., Growing Up Sexually. Volume I. World Reference Atlas
 Advantages of Sexual Reproduction

 Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia

 
Voorbladartikels