Bosveldstollingskompleks

Die Bosveldstollingskompleks (of BSK) is ‘n groot gelaagde stollingsintrusie binne die aardkors wat gekantel en verweer is, en tans dagsome vorm langs die rand van ‘n groot geologiese bekken, die Transvaalse bekken. Hierdie Suid-Afrikaanse gesteentekompleks bevat sekere van die rykste ertsneerslae op aarde. Die reserwes van platinumgroep-metale (PGMe), naamlik platinum, palladium, osmium, iridium, rhodium en rutenium, is die grootste ter wêreld, en daar is omvangryke hoeveelhede yster, tin, chroom, titaan en vanadium. Gabbro of noriet word ook uit dele van die kompleks gesteengroef vir lewering van maatsteen. Die geologiese verskynsel is omstreeks 1897 ontdek deur Gustaaf Molengraaff.

Oorsprong 
Die Bosveldstollingskompleks bedek ‘n peervormige gebied in die sentraal Transvaal, en is verdeel in ‘n oostelike en westelike lob, benewens ‘n verdere noordelike uitbreiding. Al drie uitbreidings van die stelsel is omstreeks dieselfde tyd gevorm — sowat 2 miljard jaar gelede — en hulle is opmerklik eenders. Groot hoeveelhede gesmelte rots van die aardmantel het deur lang vertikale krake in die aardkors, in reuse boogvormige gedifferensieerde lopolitiese intrusies na die oppervlakte gekom. Vermoedelik is hierdie intrusies 30 miljoen jaar ouer as die nabygeleë Vredefort-impak aan die kompleks se suidekant. Die resultaat van die uitwerking van hierdie tydsame invloeie van gesmelte rots, benewens die kristallisasie van verskillende minerale by verskillende temperature, was die vorming van ‘n struktuur, straks soos ‘n gelaagde koek, wat uit onderskeibare rotsstrata bestaan, insluitend drie PGM-bevattende lae of sogenaamde riwwe. Groot areas van die sentrale kompleks lê onder jonger rots.

Die ekstrusies is geleë oor ‘n vroeë diabasiese intrusieplaat, waarvan die dagsome aan die suidoostekant van die kompleks sigbaar is. Voorgenoemde ekstrusies is tipies groenerig gekleurd en saamgestel uit klinopiroksien, wat omvorm is na hoornblende en plagioklase, wat beskou word as die vroegste fase van die kompleks.

Die kompleks sluit gelaagde mafiese intrusies (die Rustenburg-gelaagde suite) en ‘n felsiese fase in. Die geografiese sentrum daarvan is noord van Pretoria geleë in Suid-Afrika by omtrent 25° S en 29° O. Dit bedek meer as 66 000 km2, ‘n gebied so groot soos Ierland. Die kompleks wissel in dikte, en is plek-plek tot 9 km dik. Litologies varieer dit van oorwegend ultramafiese peridotiet, chromitiet, harzburgiet en bronzitiet in die laer afdelings tot mafiese noriet, anortosiet en gabbro na die bolae. Die mafiese Rustenburg-gelaagde suite word gevolg deur ‘n felsiese fase (die Lebowa-granietsuite).

Die ertsliggame binne die kompleks sluit die BG2 (Bogroep 2) rif in, wat tot 43.5% chromiet bevat, en die platinumdraende horisonne Merenskyrif en Platrif. Die Merenskyrif wissel van 30 tot 90 cm in dikte. Dit is ‘n noriet met ekstensiewe chromitiet en sulfiedlae of -sones wat die erts bevat. Die Rif bevat ‘n gemiddeld van 10 dpm platinumgroep-metale, vasgevang in pyrrhotien, pentlandiet en piriet, benewens rare platinumgroep-minerale en allooie. Die Merensky- en BG2-riwwe bevat sowat 90% van die wêreld se bekende PGM-reserwes. Omtrent 80% van die platinum en 20% van die palladium wat jaarliks gemyn word, word uit hierdie horisonne geproduseer.

Verwysings

Eksterne skakels 
 Bushveld Igneous Complex  (PDF 39 bladsye) – besoek 2009-05-22
 Fotos van die Bosveldstollingskompleks (Rustenburg-gelaagde suite) – veldblootstellings  (Universiteit van Kaapstad) besoek 2009-05-22
 [http://web.uct.ac.za/depts/geolsci/dlr/301s/bushveld%20thin%20sections.html  Bosveldstollingskompleks (Rustenburg-gelaagde suite)- dunsnit-fotomikrograwe (Universiteit van Kaapstad) besoek 2009-05-22

Geologie