Ryn

Die Ryn (Duits: Rhein, Frans: Rhin, Italiaans: Reno, Retoromaans: Rain, Nederlands: Rijn, Latyn: Rhenus) is 'n rivier in Europa met 'n lengte van 1 238,8 kilometer. 

Die naam Ryn is van Keltiese oorsprong en beteken vloeiend. Tesame met die Donau het die Ryn die grootste gedeelte van die noordelike grens van die Romeinse Ryk gevorm. Die Romeine het die rivier Rhenus genoem. Sedert die antieke tydperk is die Ryn 'n besige waterweg.

Met jaarliks sowat 300 miljoen ton se vrag, wat hier vervoer word, is die Ryn die belangrikste waterweg in Europa. Tagtig persent van alle goedere, wat op Europese waterweë vervoer word, word op Rynskepe gelaai. As waterweg verbind die rivier groot nywerheidsgebiede langs sy oewer met mekaar en bly danksy 'n gesofistikeerde radarstelsel 365 dae per jaar bevaarbaar – selfs in digte mis.

Die Ryn is daarnaas een van die hoofare van Europese kultuur wat die Alpegebied met die Noordsee verbind en oor 'n lang afstand die grenslyn tussen die oorspronklik Romeins-oorheerste gebiede van Suid- en Wes-Europa en streke onder Germaanse invloed vorm. So het die meeste stedelike nedersettings langs die Ryn aan sy linkeroewer ontstaan. Van hul beskeie begin as militêre kampe het hulle gegroei tot vroeg-Christelike biskopsetels en uiteindelik tot Middeleeuse handelspilpunte.

Die loop van die rivier 
Sy twee bronriviere, die Vorderrhein (Duits: "Voorryn") en Hinterrhein ("Agterryn"), ontspring in die Sankt-Gotthard-bergmassief (Kanton Graubünden) in die Switserse Alpe.

Hierna vloei die rivier deur die Bodenmeer na die weste en vorm 'n rukkie die Duits-Switserse grens. Naby Schaffhausen is die Ryn-waterval en naby Basel draai dit na die noorde en kom uit in die vlakte van die Bo-Ryn, waar dit die Frans-Duitse grens vorm. Naby Bingen ontmoet die rivier die Duitse middelgebergte en vorm die pragtige Middelrynvallei. Ná Bonn bereik die Ryn vlakker gebied.

Die Ryn se monding is in Nederland waar die rivier in drie arms vertak, die noordelike Yssel -wat na die Ysselmeer stroom-, die eintlike Ryn en die groter suidelike Waal. Oorspronklik het die Ryn self naby Katwyk in die Noordsee uitgemond, maar vandag is dié Oude Rijn net 'n klein riviertjie, omrede dit in 1122 naby Wijk bij Duurstede afgesluit is. Die meeste water gaan nou deur die Lek en die Waal.  Albei dié rivierarms vorm saam met die Maasrivier 'n uitgestrekte delta, die Ryn-Maas-delta, voordat hulle in die nabyheid van Rotterdam in die Noordsee uitmond. Die Waal en die Maas het tot 1904 saamgekom naby Woudrichem en het daar die Merwede of Merwe (Middelnederlands: Merowe) gevorm, wat bekend is van die Afrikaanse van Van der Merwe, maar waarskynlik ook van die Merovinge.

Regterkantse syriviere van die Ryn 
 uit die Swartwoud (Schwarzwald) (van die bron na die noorde):
 Wutach
 Wiese
 Dreisam
 Elz
 Kinzig
 Rench
 Murg
 Alb
 Neckar
 Main
 Murg
 Lahn
 Wied
 Sieg
 Wupper
 Düssel
 Ruhr
 Emscher
 Lippe

Linkerkantse syriviere van die Ryn 
 Thur
 Murg
 Necker
 Sitter
 Töss
 Glatt
 Aare
 Birs
 Ill
 Nahe
 Moesel
 Nette
 Ahr
 Erft

Stede langs die Ryn 
(L vir stede wat links geleë is, R vir stede wat regs geleë is. Links staan ewe aan "wes" en regs staan ewe aan "oos".)

 Ilanz
 Chur
 Kreuzlingen (L)
 Konstanz (R)
 Stein am Rhein
 Schaffhausen (R)
 Rheinau
 Eglisau
 Kaiserstuhl (Aargau) (L)
 Waldshut (R)
 Laufenburg (Baden) (R)
 Laufenburg (Schweiz) (L)
 Bad Säckingen (R)
 Rheinfelden (Baden) (R)
 Rheinfelden (Schweiz) (L)
 Basel (L)
 Kleinbasel (R)
 Mülhausen (L)
 Breisach am Rhein (R)
 Straatsburg (L)
 Kehl (R)
 Karlsruhe (R)
 Wörth am Rhein (L)
 Germersheim (L)
 Speyer (L)
 Ludwigshafen (L)
 Mannheim (R)
 Gernsheim (R)
 Mainz (L)
 Wiesbaden (R)
 Rüdesheim am Rhein (R)
 Bingen (L)
 Sankt Goarshausen (R)
 Sankt Goar (L)
 Boppard (L)
 Lahnstein (R)
 Koblenz (L,R)
 Bendorf (R)
 Neuwied (R)
 Weißenthurm (L)
 Andernach (L)
 Bad Hönningen (R)
 Bad Breisig (L)
 Sinzig (L)
 Linz am Rhein (R)
 Remagen (L)
 Unkel (R)
 Bad Honnef (R)
 Bonn (L,R)
 Königswinter (R)
 Niederkassel (R)
 Wesseling (L)
 Keulen (L,R)
 Dormagen (L)
 Monheim am Rhein (R)
 Düsseldorf (R,L)
 Neuss, (L)
 Krefeld-Uerdingen (L)
 Duisburg (R,L)
 Rheinberg (L)
 Wesel (R,L)
 Xanten (L)
 Rees (R)
 Emmerik aan die Ryn (R)
 Lobith (R)
 Arnhem (R)
 Wijk bij Duurstede (R)
In 1122 is die Ryn naby Wijk bij Duurstede afgesluit en sy water het sedert dié tyd deur die Lek sy pad na die see gevind. Aan die Oude Rijn is nog geleë:
 Utrecht
 Alphen aan de Rijn
 Leiden
 Katwijk

Verwysings

Eksterne skakels 

  Internationale Kommission zum Schutz des Rheins (IKSR)
  Internationale Kommission für die Hydrologie des Rheingebietes (KHR)
  SWR Wissen: Geomorphologie – Der Rhein

Baden-Württemberg
Elsas
Gelderland
Hesse
Noord-Brabant
Noordryn-Wesfale
Rynland-Palts
Utrecht (provinsie)
Vorarlberg
Zuid-Holland
Geografie van Liechtenstein
Riviere in Duitsland
Riviere in Frankryk
Riviere in Nederland
Riviere in Oostenryk
Riviere in Switserland