Gerard Moerdyk

Gerard Leendert Pieter Moerdyk (Moerdijk) (distrik Waterberg, Z.A.R., 4 Maart 1890 – Modderpoort, distrik Nylstroom, 29 Maart 1958) was 'n Suid-Afrikaanse argitek wat veral roem verwerf het met sy ontwerp van die Voortrekkermonument, maar wat ook vir die ontwerp van tallose Afrikaanse kerke en ander openbare geboue verantwoordelik was.

Lewensloop 

Moerdyk was die oudste van die nege kinders van die Hollandse onderwyser Jan Leendert Moerdyk, van Ierseke, en sy vrou, Cornelia Dorst, van Brouwershaven, Nederland. Moerdyk se vader het gereageer op pres. Paul Kruger se oproep om leerkragte uit Nederland en emigreer in 1888 na die Z.A.R. Sy verloofde volg hom 'n jaar later en hulle tree op 27 Februarie 1889 op Nylstroom in die huwelik. Die egpaar vestig hulle in die distrik Waterberg waar "Meester Moerdyk" sy lang loopbaan as onderwyser begin.

Moerdyk ontvang sy eerste onderwys by sy vader en van goewernantes. In 1893 word sy vader assistent-onderwyser aan die Staatsmodelschool in Pretoria, maar verhuis twee jaar later na Volksrust waar die gesien tot met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog in Oktober 1899 woon. Moerdyk se vader vertrek op kommando, terwyl sy vrou met hulle vyf kinders in die Standertonse konsentrasiekamp opgeneem word. Die smart en ellende van die vroue en kinders het hier 'n onuitwisbare indruk op die jong gemoed van Moerdyk gelaat.

Ná die oorlog in 1902 herenig die gesin in Pretoria waar Moerdyk as leerling aan die Pretoria College (later Pretoria Boys High School) matrikuleer en 'n toekenning kry met 'n prysvraag wat deur die departement van openbare werke vir 'n skoolontwerp uitgeskryf is. In 1906 aanvaar hy 'n betrekking teen tien pond per maand in dieselfde departement en bly daar werksaam tot 1909. Nou vertrek hy na Engeland om hom aan die skool van die Architectural Association in Londen as argitek te bekwaam. Met uiters beperkte middele, persoonlike opofferings en ondanks pessimisme, voltooi hy sy akademiese opleiding en dit boonop met lof. Tussendeur het hy uitgebreide reise na die Europese vasteland onderneem. 'n Tyd lank studeer hy aan die Ecòle des Beaux Arts in Parys, sowel as aan die British School of Archaeology in Rome. In Italië maak hy kennis met die klassiek-Romeinse en die Renaissance-argitektuur, wat later 'n sterk invloed op sy argitektoniese skeppings sou uitoefen.

In 1913 keer hy met sy verworwe A.R.I.B.A. na Suid-Afrika terug, vol verwagting ten opsigte van werksgeleenthede. Hy beleef egter die nadelige gevolge van die Eerste Wêreldoorlog (1914 tot 1918) vir sy loopbaan. Hy werk 'n jaar lank vir die departement van openbare werke, waarna hy 'n betrekking as tekenaar by 'n mynmaatskappy aan die Rand aanvaar. Hier werk hy tot omstreeks 1917. Hy begin daarna sy eie praktyk en ontvang in 1917 sy eerste opdrag: 'n plan om 'n kerk op Bothaville te ontwerp. Tot in daardie stadium het Wynand Louw, die ander vermaarde Afrikaanse argitek van veral ook kerke, reeds tien kerke vir die Nederduitse Gereformeerde Kerk ontwerp. Dus kan Moerdyk, wat sewe jaar jonger as Louw was, met reg beskou word as die tweede groot Afrikaanse argitek. Die kerk op Bothaville word die eerste van meer as 80 opdragte vir kerkgeboue wat hy deur die loop van sy loopbaan sou ontvang, van Suidwes-Afrika tot Rhodesië en in al vier die destydse provinsies van die Unie van Suid-Afrika.

In 1920 verower hy 'n Carnegiebeurs om 'n studie van die Kaaps-Hollandse boustyl te maak en in 1924 verskuif hy sy praktyk na Pretoria. 'n Tyd lank verkeer hy in vennootskap met Wynand Louw, wat in die Paarl praktiseer, maar weens probleme wat die afstand van meer as 1 600 km meebring, word die vennootskap ná enkele jare ontbind. In dié tyd het hulle nietemin 'n paar skitterende voorbeelde van die toe ontluikende inheemse kerklike boukuns ontwerp, naamlik die NG kerke op Dundee (ingewy 7 – 10 Desember 1922), Louis Trichardt (ingewy 1926), Marquard (1925), Bloemfontein-Noord (sg. Klipkerk, ingewy 1923) en Luckhoff (ingewy 1924). Moerdyk handhaaf sy praktyk in Pretoria tot en met sy dood met behulp van 'n steeds toenemende aantal assistente en met takke in Johannesburg en Bloemfontein.

Die jare tussen 1918 en 1928 was die bedrywigste van Moerdyk se loopbaan. Daar was 'n groot vraag na sy diens as argitek en boonop werp hy sy kragte in by die kultuurstryd van die Afrikaner. Hy beywer hom ook vir die reg van die praktiserende argitekte om staatsopdragte uit te voer en kom tot 'n uitgerekte konfrontasie met die gevestigde belange binne en rondom die departement van openbare werke, wie se amptenare tot in daardie stadium staatsgeboue moes ontwerp. Die stryd is soms tot selfs in die parlement gevoer en vereis veel van Moerdyk se liggaamlike en geestelike kragte, veral gepaard met sy buitengewone bedrywigheid in sy praktyk. Hy het baie gereis en was verskeie tale magtig; daarom kon hy met gesag praat oor 'n groot verskeidenheid onderwerpe, maar hy was ook 'n Afrikanerseun wat tot die hart kon spreek van die tientalle kerkrade voor wie hy moes verskyn as argitek van hulle beplande kerkgebou. Sy beresenheid maak hom 'n indrukwekkende mens, veral destyds tot min Suid-Afrikaners dit kon bekostig om oorsee te reis.

In 1936 ontwerp hy die Voortrekkermonument in samewerking met die argitek Henry Watson. Die boubedrywighede het op 13 Julie 1937 tydens 'n plegtigheid op Monumentkoppie begin. Die hoeksteen van die monument is op 16 Desember 1938 deur drie afstammelinge van oorspronklike Voortrekkerleiers gelê: mev. J.C. Muller (kleindogter van Andries Pretorius), mev. K.F. Ackerman (agterkleindogter van Andries Hendrik Potgieter) en mev. J.C. Preller (agterkleindogter van Piet Retief). Die monument is op 16 Desember 1949 feestelik ingewy.

Hy wen in 1937 die wedstryd vir die ontwerp van die eerste minister se woning in Pretoria, Libertas. In 1950 ontvang hy 'n eredoktersgraad van die Universiteit van die Oranje-Vrystaat en sterf agt jaar later op Nylstroom.

Filosofie 
In Die Nuwe Brandwag ('n tydskrif vir kuns en lettere) se uitgawe van November 1929 in die artikel "Hedendaagse Kerkgeboue" gee Moerdyk 'n kort uiteensetting van die ontwikkeling van kerkgeboue in Europa en dan 'n samevatting van sy filosofie betreffende die ontwerp van Afrikaanse kerke.

Hy skryf onder meer (destydse Afrikaans onveranderd gelaat): "Dit spreek vanself dat ons dus 'n nuwe tipe moet ontwikkel om 'n kerkgebou te verkry wat aan alle benodigdhede van ons dienste sal voldoen, en hier, soos by alle kuns, het ons 'n ryke verlede, nie alleen wat die vorm van die gebou betref nie, maar ook op argitektoniese gebied. Met wysiginge word stadigaan 'n kerkgebou ontwikkel wat paslik is vir ons diens, wat by ons landskap pas, wat gebou word uit Afrikaanse materiale, in eg Afrikaanse gees." Hy som dan sy benadering tot die argitektuur ook in breër verband op wanneer hy skryf: "Argitektuur is nie 'n wetenskap wat langs harde lyne en strenge vorme opgetrek word nie. Dis 'n kuns, en soos alle kunste is ook argitektuur lenig en toepaslik van vorm. Daar is baie bykomende elemente wat in aanmerking geneem moet word. Een van die vernaamstes hiervan is miskien die omgewing waarin die gebou geplaas moet word. Selfs vandag nog besef min mense dat verskillende omgewings verskillende geboue vereis. Dat 'n gebou wat op een plek mooi sal lyk al sy aantreklikheid verloor as hy sonder wysiging na 'n ander plek verplaas word." So is sy feitlik eenderse ontwerpe vir die NG kerk op Luckhoff en in Turffontein eie aan die omgewing gemaak deurdat die Vrystaatse kerk van plaaslike klip gebou is en dié op die Hoëveld gepleister en wit geverf is.

Moerdyk sê verder dat die Oud-Hollandse boustyl met sy kenmerkende gewels die enigste is wat vir Afrikaanssprekendes 'n eg Afrikaanse vorm is, maar dat dit heeltemal verkeerd sou wees om te dink dat dit onveranderd op enige plek in Suid-Afrika net so aantreklik sal wees. Hy sê omdat daar konkrete vorms is waarin die plaaslike argitek dié vorms kan verander "sien hy hierin 'n kans om 'n boustyl te ontwikkel wat nasionaal en kenmerkend van sy volk sal wees". Dan skryf hy oor die boustof van Afrikaanse kerke en sê: "(D)it is net so vernaam om die gees van die materiale lokaal te hou as om gebou in harmonie met sy omgewing te bring: die een vloei feitlik voort uit die ander. Met die uitsoek van die beste materiaal om te gebruik, moet in die eerste plek die doel van die gebou in die oog gehou word. Die plegtigheid van die kerkgebou eis die skoonste en mees verfynde materiale wat lokaal verkrygbaar is. Met lokaal word nie juis bedoel dat die klip wat gebruik word noodsaaklik op die plek self of binne 'n myl of twee uit die grond gehaal moet word nie … wat bedoel word is dat materiale gebruik moet word wat, as enigsins moontlik, saamstem met die algemene karakter van die landstreek waar die gebou opgetrek word.

Die meeste van Moerdyk se kerkontwerpe is in klip gebou. Hy skryf dan ook: "Wat die optrek van die mure van 'n kerkgebou betref, is daar geen mooier materiaal as klip nie, soms fyn bewerk, soms ru gelaat, al na die geaardheid van die klip en die karakter van die omgewing." Nietemin skryf hy verderaan daar is geen rede waarom gemeentes wat dit nie kan bekostig nie, nie 'n mooi kerk van bakstene kan bou nie, al word klip "as eerste op die lys geplaas".

Argitekte soos Moerdyk en Wynand Louw het baie gedoen om die neogotiese kerkboustyl wat veral tydens die tweede helfte van die 19de eeu gewild was in Suid-Afrika in onguns te laat verval. Die grootste eksponent van dié styl was die Duitse boorling  Carl Otto Hager. Sy grootste prestasie was die verbouings en herontwerp van die moederkerk op Stellenbosch, maar minstens vier van die kerke wat hy ontwerp het, het intussen in die slag gebly: Die tweede (Nederduitse) Gereformeerde kerkgebou op Ceres, die NG kerkgebou op Fraserburg, die NG kerkgebou op Caledon en die NG kerkgebou op Willowmore. Veral die verlies van die Neogotiese kerkgebou op Caledon word as 'n groot jammerte beskou.

Moerdyk en Louw was inderdaad baanbrekers in die soeke na 'n tipies Suid-Afrikaanse kerkboustyl. Schalk W. le Roux skryf in sy verhandeling Die soeke van drie argitekte na 'n planvorm vir Afrikaanse Gereformeerde kerkbou: "Aan die begin van die twintigste eeu, met die oplewing van ’n eiesoortige bewussyn na die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) en pogings tot kerkvereniging voor en na die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika (1910), is ywerig na ’n 'eie' Suid-Afrikaanse of Afrikaanse kerkboustyl gesoek. Die soektog is deur Wynand Louw en Gerard Moerdyk gelei en gerig. Dit het gepaard gegaan met die snelle verstedeliking wat tot in die jare veertig voortgeduur het. Baie nuwe gemeentes is veral in stede gestig op ’n tydstip dat die tydgenootlike funksionalistiese strewe in argitektuur op die voorgrond was. Die eerste argitekte wat ook lidmate van die kerke was, het op die toneel verskyn en besin oor die aard en vorm wat 'hulle' kerke in die Suid-Afrikaanse dorp of stad moes aanneem."

Moerdykhuis 

Moerdyk het sy eie huis in Devenishstraat, Muckleneuk, ontwerp en bewoon van 1924 tot 1955. Die boustyl van die huis kan beskryf word as 'n Engelse plaashuis, moontlik 'n uitvloeisel van sy vriendskap en wedywering met die argitek George Esselmont Gordon Leith. Moerdyk en Leith het baie voorkeure gedeel, albei het in Londen en in Italië gewerk, en hulle het baie gemeenskaplike vriende gehad. Hulle het albei rowwe koppieklippe gebruik om hul eie huis te bou.

Gesinslewe 
Moerdyk was getroud met Sylva Pirow, suster van die politikus Oswald Pirow. 'n Seun van die egpaar, Gerard Michel Tomby Moerdyk, het getrou met Alida Holloway, 'n dogter van die ekonoom en diplomaat Jack Holloway en die kinderdigter Tienie Holloway (née Purchase). Uit Michel en Alida Moerdyk se huwelik is ses kinders gebore, van wie die skrywer Irma Joubert die oudste was.

Enkele van Moerdyk se werke 
 Gereformeerde kerk Bethulie, 1923.
 Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit, hoeksteen gelê op 9 November 1929.
 Gereformeerde kerk Gobabis, hoeksteen gelê op 29 Julie 1950
 Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes, hoeksteen gelê op 10 April 1948.
 Gereformeerde kerk Kaapstad, in gebruik geneem op 6 April 1952.
 Gereformeerde kerk Krokodilrivier, ingewy 14 Januarie 1928 (onseker of hy wel die argitek was)
 Gereformeerde kerk Kroonstad, hoeksteen gelê 6 Maart 1948.
 Gereformeerde kerk Reddersburg, 1925, saam met Wynand Louw.
 Gereformeerde kerk Waterberg (Modimolle), 1929.
 Britse en Buitelandse Bybelgenootskap, Johannesburg, 1939.
 Kerksaal, Balfour, 1939.
 Kerksaal, Carolina, 1927.
 Landbank, Bloemfontein, 1926 (saam met Wynand Louw).
 Landbank-uitbreiding, Pretoria, 1932.
 Libertas (nou Mahlamba Ndlopfu), Pretoria, 1937.
 Moedersbond-vrouehospitaal en -kraaminrigting, Pretoria, 1925.
 Moerdykhuis, Pretoria, 1926.
 Nederduitsch Hervormde kerkgebou, Bethal, 1926.
 Nederduitsch Hervormde kerkgebou, Heidelberg, Gauteng, 1932.
 Nederduitsch Hervormde kerkgebou, Johannesburg, ingewy op 30 November 1935.
 Nederduitsch Hervormde kerkgebou, Krugersdorp, 1935 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde pastorie, Capital Park, datum onbekend.
 Nederduitse Gereformeerde pastorie, Zeerust, ingewy op 2 en 3 April 1949. Dieselfde ontwerp as Capital Park se pastorie.
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Dundee, 7 – 10 Desember 1922 (ingewy, mede-argitek Wynand Louw).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Alberton, 1939 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Amsterdam, Mpumalanga, 29 Maart 1930 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Bloemfontein-Wes, 1940 (ingewy 24 en 25 Februarie)
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Bloemfontein-Noord (sg. Klipkerk), 1923 (ingewy, mede-argitek W.H. Louw)
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Christiana, 9 April 1921 (hoeksteen gelê, na bewering die eerste kerk wat hy ontwerp het).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Clarens, 1940
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Coligny, 1932 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Delareyville, 3 Mei 1936 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Durban, 2 Februarie 1924 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Hertzogville, 24 April 1926 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Kestell, 31 Maart 1928 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Kroonstad-Noord, 1937 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Louis Trichardt, 1926 (ingewy, mede-argitek Wynand Louw).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Luckhoff, 1924 (mede-argitek Wynand Louw).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Machadodorp, 1928 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Marquard, 1925 (mede-argitek Wynand Louw).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Morgenzon, 1930 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Ottosdal, 1928 (ingewy 12 Oktober)
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Piet Retief, 1922 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Rietfontein, hoeksteen gelê 18 Mei 1940, ingewy in Maart 1941.
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Roossenekal, hoeksteen gelê op 25 Januarie 1919 gelê, 24 Januarie 1942 ingewy.
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Springfontein, omstreeks 1945.
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Wesselsbron, hoeksteen gelê 9 April 1938
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Wolmaransstad, 1933.
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Nuwerus, 10 Oktober 1936 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Steynsrus, 1930 (ingewy).
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Pretoria-Oos (Ooskerk), 1928
 Nederduitse Gereformeerde kerkgebou, Volksrust, 1927
 Stadsaal, Heidelberg, Gauteng, 1939.
 Stasie-gebou, Johannesburg, 1936.
 Verskeie geboue, onder meer Merensky-biblioteek, Universiteit van Pretoria, 1933.

Galery van kerkgeboue

Verwysings

Bronne 
 Albertyn, dr. C.F. (red.), 1972. Afrikaanse Kinderensiklopedie. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.
 Olivier, ds. P.L., 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.
 Vermeulen, Irma: Man en monument - die lewe en werk van Gerard Moerdijk. Pretoria: J.L. van Schaik. 1999. ISBN 0-627-02446-7

Eksterne skakels

Algemeen 
 Biografiese inligting en lys ontwerpe

NG, NH en Gereformeerde kerke 
 Bloemfontein-Noord se NG kerkgebou op Google Maps
 Bloemfontein-Wes se NG kerkgebou op Google Maps
 Delareyville se NG moederkerkgebou 
 Heidelberg, Gauteng, se NG kerkgebou op Google Maps
 Johannesburg se Nederduitsch Hervormde kerk, inligting oor  se gebou op Stad Johannesburg se amptelike webwerf 
 Kestell se NG kerkgebou
 Kestell se NG kerkgebou op Flickr
 Kroonstad-Noord se NG kerkgebou
 Krugersdorp se NG kerkgebou op Google Maps
 Machadodorp se NG kerkgebou op Google Maps
 Modimolle (Nylstroom) se Gereformeerde kerkgebou op Google Maps
 Morgenzon se NG kerkgebou op Flickr 
 Nuwerus se NG kerkgebou in die tydskrif Weg se fotogalery
 Nuwerus se kerkgebou op SAforums.co.za
 Piet Retief se NG kerkgebou op ViewPhotos.org
 Springfontein se NG kerkgebou op Google Maps
 Steynsrus se NG kerkgebou op Google Maps
 Turffontein se NG kerkgebou, Beeld berig oor die brand wat die gebou in 1992 in puin gelê het en wat toe nie herbou kon word nie.
 Wolmaransstad se NG kerkgebou op Google Maps (nie van nader te sien nie)

Ander geboue 
 Heidelberg, Gauteng, se stadsaal op Google Maps
Middelburg-hospitaal

Suid-Afrikaanse argitekte
Geboortes in 1890
Sterftes in 1958