nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
ma tomo Weliki Nokolo

li ma tomo pi ma Lusi. ma Lusi la, ma tomo ni li awen lon tenpo pi suli mute tawa ma tomo ante pi ma Lusi. tenpo pini suli la ma tomo ni li lon kulupu esun Ansa. ma tomo li jo e tomo sinpin loje lon insa tomo. ona li lon poka pi nasin telo Olowa.
kulupu:ma tomo pi ma Losi
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma tomo Wilasimisu

anu li ma tomo lon ma Italija. jan 3718 li lon ma tomo nihttps://demo.istat.it/app/?i=D7B. ma tomo ni li lon kipisi ma lili Susatenja, lon kipisi ma suli Satenja. jan mute li tawa ma tomo ni lon tenpo musi pi ken pali ala. 
ma Wilasimisu li open lon kulupu nena Setepateli li pini lon ma telo Kapo Kaponala. nena ma li lon poka pi ma ni. suli pi nena Mini Mini li suli Meton 700.
lon poka pi ma Kapo Kaponala la ma telo ko Kanpulonsu en ma jan telo pi jan musi pi tan ma ante li lon. poka ante la telo lili Noteli en ma telo ko Simisu en ma jan telo Sunko li lon. ma telo Kapoli en ma telo Sepentala li jo pi ma Wilasimisu tawa jan lawa.
kipisi tomo pi ma Wilasimisu la ma telo ko Simisu li weka lon suli Meton 1500.
==tan sona==
kulupu:ma tomo pi ma Italija
kulupu:ma Sasinja
ma tomo lawa

ma tomo lawa li ma tomo ni: kulupu lawa pi ma lawa ona li lon ona.
ma mute la, ma tomo suli nanpa wan li ma tomo lawa. ma Nijon la, ma tomo Tokijo li suli nanpa wan, li ma tomo lawa. taso, ni li ken: ma tomo lawa li lili. ken la, kulupu lawa li pali e ma tomo lawa tawa ona taso. ken la, ma tomo ante li kama suli. ken la, ona li wile e ni: ma tomo lawa li suli tawa kulupu lawa, li lili tawa ijo ante. ma Mewika la, ma tomo Wasinton li ma tomo lawa, li lili.
kulupu:ma tomo
kulupu:ma tomo lawa
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
ma tomo lili Pinikepeke

ma tomo Breinigerberg li ma tomo lili lon ma tomo Sope lon ma Nolinwesepalen lon ma Tosi.
tenpo pini mute la jan pi ma Loma suli li lon ma tomo lili Pinikepeke. jan li alasa e esun pi ma Loma suli lon ma tomo lili ni.
Breinigerberg
kulupu:ma Tosi
ma wan pi ma Anku en ma Soson

tenpo pini la ma Anku en ma Soson li wan. taso tenpo ni la ona li ma tu.
jan pi ma Anku en ma Soson li wile wan e ma. taso, jan lawa li ken ala kama poka.
kulupu:ma palisa lon poka telo
Anku
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma wawa

ma wawa li ma suli li ma wawa lon utala. ma wawa pi tenpo ni li ma Mewika li ma Sonko. ona li jo e jan utala mute e ilo utala mute. tenpo pini la ma wawa li ma Sesesele li ma Mewika.
kulupu:ma
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
mama

mama li pali e ijo li awen e ona. tenpo mute la jan lili li awen lon poka pi mama ona lon tenpo suli. jan li kama kulupu lon kulupu mama.
mama soweli la soweli lili anu sike lili pi soweli lili li kama tan sijelo mama. tenpo mute la mama akesi li pana taso e akesi lili ona li awen ala e ona. mama waso li awen e sike ona li awen e waso lili. soweli pi nena mama li awen lon poka pi soweli lili ona lon tenpo suli. ona li pana e telo mama tan nena ona tawa soweli lili.
kulupu:mama
kulupu:jan
kulupu:soweli
kulupu:nasin jan
mama sewi

mama sewi li jan sewi pi suli mute. tenpo mute la ona li jan sewi taso li mama e ale li lon ma ale li sona e ale li ken pali e ale li pona mute li kon li sijelo ala. tenpo mute la ona li toki tawa jan wawa. nasin wan la mama sewi li mije ala li meli ala. nasin ante la mama sewi li mije anu meli. 
nasin sewi li jo e mama sewi wan anu mama sewi mute. nasin sewi ante li jo e mama sewi ala kin. jan ante lon nasin sewi ante li jo e sitelen ante pi mama sewi ona. mama sewi li jan ala tawa jan mute. tan ni la ona li jo ala e nimi pi jan sewi li jo e nimi sewi taso. 
nasin sewi ante la mama sewi li jo e nimi mute. nasin sewi Jejuta la ona li sewi Ele (toki Isiwi. El) li sewi Jawe (toki Iwisi: YHWH). jan pi nasin sewi Jejute li ken ala toki e nimi Jawe. nasin sewi Silami la mama sewi li sewi Alaku (toki Alapi: الله Allāh). nasin sewi Salatuta la ona li sewi Ajura Masuta (toki Aweta: Ahurā Mazdā; toki Ilan: اورمزد/هرمز Ormazd/Hormoz). nasin sewi Intu la ona li sewi Paman (toki Sankita: Brahman) li sewi Iwala (toki Sankita: Īśvara). nasin sewi Siki la ona li sewi Wajekulu (toki Punsapi: Vāhigurū). 
kulupu:nasin sewi
mani

mani li ilo esun. esun la, jan ale li pilin e ni: mani li pona. ni la, jan li ken pana e mani, li kama jo e ijo ante tan mani ni. ale li pona. 
thumb|jan mute li kepeken e soweli mani
 
== mani lon nasin jan ==
jan mute la, mani li ken ike. nasin mani la, jan mute ala li jo e mani mute. jan ante li jo e mani lili. jan pi mani mute li ken pali e mani sin tan ni: ona li jo e ilo. jan ante li jo e ilo ala. taso, ona li wile e moku e tomo. ona li wile pali kepeken ilo tan ni. kepeken ilo la, ona li pana e mani mute tawa jan pi mani mute. taso, jan pi mani mute li pana e mani lili tawa jan ante mute. ni la, nasin mani li awen. 
== soweli mani ==
lipu pu la, nimi mani li ken soweli suli, tan ni: tenpo pini la, jan li esun kepeken soweli suli sama mani.
kulupu:mani
kulupu:ilo
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
mani Elopa

mani Elo (sitelen: €; ISO 4217: EUR) anu mani Elopa li mani pi ma mute lon kulupu ma Elopa. tenpo sike nanpa 1999 la, esun pi mani ante pi ma ante li kama kepeken ona. taso, lipu mani Elo en sike mani Elo li kama lon tenpo sike nanpa 2002.
kulupu:mani
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
mani En pi ma Nijon

(sitelen: ¥) li mani lawa pi ma Nijon. esun lon esun pi mani ma la, ona li mani nanpa tu wan."Triennial Central Bank Survey Foreign exchange turnover in April 2022" - kulupu Bank for International Settlements kulupu lawa pi ma Nijon li pana e mani En pi tenpo ni lon tenpo sike 1871.
==tan sona==
kulupu:mani
kulupu:ma Nijon
mani Seke sin

li mani lon ma Isale. tenpo sike 1985 la, mani Seke sin li kama lon esun pi ma Isale. mani Seke pini li weka.
kipisi pi mani Seke sin li mani Akola. mani Seke sin wan li sama mani Akola ale.
lipu mani pi mani Seke sin mute li jo e sitelen pi jan Lake Peluten. lipu mani pi mani Seke sin mute mute luka luka li jo e sitelen pi jan Saju Jenekoki. lipu mani pi mani Seke sin ale li jo e sitelen pi jan Leja Kope. lipu mani pi mani Seke sin ale ale li jo e sitelen pi jan Natan Ateman.
kulupu:ma Isale
kulupu:mani
mani Tala pi ma Mewika

li mani lon ma Mewika, li mani lon ma ante kin.
== nanpa mani ==
nanpa 	sitelen lawa	sitelen monsi	jan sitelen 	ijo sitelen
mani Tala wan 	 	 	jan So Wasinton 	sitelen suli pi ma Mewika
mani Tala tu 	 	 	jan Toma Sepison 	sitelen "toki pi kama ma ante" tan jan Son Tanpal
mani Tala luka 	 	 	jan Apajan Linkon 	tomo suli pi jan Apajan Linkon
mani Tala luka luka 	 	 	jan Alekanta Ameton	tomo mani suli pi ma Mewika
mani Tala mute 	 	 	jan Antu Sakason 	tomo lawa pi ma Mewika
mani Tala mute mute luka luka	 	 	jan Ulisi Ken 	tomo suli pi ma Mewika
mani Tala ale 	 	 	jan Pensamin Pankin	tomo pi kama ma ante pi ma Mewika
kulupu:mani
kulupu:ma Mewika
mani anpa

mani anpa li mani tawa jan ale.
mani anpa li lon la jan li kama jo e mani anpa lon tenpo mun ale.
jan li pali la pali ala la ona li kama jo e mani anpa.
jan li pali la jan li ken kama jo e mani ante. taso jan pali kin li kama jo e mani anpa. jan pali li kama jo e mani anpa e mani ante. 
jan pali ala li kama jo e mani anpa. ona li kama jo ala e mani ante.
jan li kama jo e mani anpa tan ni: jan li jan.
jan li kama jo e mani ante tan ni: jan li pali.
jan mute li pilin e ni: mani anpa li lon la jan ale li sama.
mani anpa li "basic income" kepeken toki Inli.
kulupu:mani
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
meli kon

meli kon li pilin ni: tawa jan la, ona li meli. tenpo mute la, jan li meli sijelo tan tenpo pi kama lon. taso tenpo ante la, ona li meli tonsi. kin jan li ken tonsi meli pi kon pi meli lili.
== kulupu jan en nasin jan ==
nasin meli li ante lon kulupu jan ante.
tenpo mute pi kama lon la kulupu li pana e jan sin lon kulupu meli anu kulupu mije. ni la tonsi li ken lon kulupu ike. ona li kama suli la ona li ken ante e ni.
sama la meli en mije li ken ante e ni. kulupu ona en sijelo ona li sama ala wile ona li sama ala kon ona la ona li ken ante e ona.
kulupu pi ma Elopa la meli mute li jo e linja lawa suli e len noka open e len kule mute. ni li nasin meli tawa kulupu ni. tenpo mute la kulupu li toki e ni tawa meli: "nasin wan li pona tawa meli. meli li wile e ni." taso tenpo ni la meli li ante e nasin ni li kama jo e linja lili e len noka linja e len kule ala.
kulupu mute pi nasin sewi Silami la meli li wile jo e len lawa. jan ante li ken ala lukin e linja ona. taso meli ale ala li jo e ni.
kin la kulupu li pana e sona ante tawa meli tawa mije. (kulupu mute li toki e ni tawa tonsi: "sina meli/mije" li pana ala e sona tonsi tawa ona. taso ni li kama ante).
kulupu mute la nasin pi lawa mije li ike tawa meli. nasin pi wawa meli li wile ante e ni.
kulupu:jan
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
meli sijelo

meli li kulupu pi ijo lon. jan en soweli en waso en kala en akesi en pipi en kasi en ijo ante li ken meli. mije sijelo li ante. kin sijelo li ken meli mije, li ken meli ala mije ala.
jan mute pi meli sijelo li meli kon. taso jan ante li tonsi, li mije tonsi.
== sijelo ==
sijelo meli en sijelo meli en sijelo tonsi li ken ante.
=== jan===
jan la sijelo meli li jo e lupa unpa e nena sijelo sinpin tu e ante lili mute lon tenpo mute. taso meli ale li jo ala e ni ale. meli li ken jo e wan e tu e mute. kin la meli li ken jo ala e ni li ken jo e ante. taso meli mute li jo e ale ni.
meli en mije en tonsi la kalama toki li ante. taso jan li wile la ona li ken ante e kalama toki ona.
meli mute li ken kama e jan sin tan insa pi sijelo ona tan lupa mama ona. taso meli mute li ken ala. ona li kama e jan sina la ona li mama. jan sin li jan lili.
===nasin ante===
soweli en akesi en waso en kala en pipi la ni li sama. meli pi mute ni li ken jo e soweli sin e akesi sin e waso sin e kala sin e pipi sin. taso kala wan la, mije li jo e kala sin.
meli li ken kama e sin lili kepeken nasin ante mute ni:
*soweli la meli li kama jo e telo unpa tan mama ante lon insa ona. mama meli soweli li jo e soweli lili lon insa. ni la ona li kama suli. tenpo kama la soweli lili li kama tan insa li kama lon.
*tenpo mute la akesi meli en waso meli en kala meli en pipi meli li pana e sike mama. tenpo kama la ijo lili ona li pakala e sike mama li kama lon tan ona.
ni la jan li sama soweli.
meli soweli en meli jan la nena sijelo sinpin li pana e telo mama tawa soweli lili (anu jan lili). meli jan li jo e ni la ona li jo e tu lon tenpo mute. meli soweli ante li jo e nanpa ante. telo ni li wawa li pona li suli e soweli lili (anu jan lili). 
==selo ona==
lukin la meli li ken sama mije anu tonsi li ken ante tan mije anu tonsi.
meli li ken kule ante li ken jo e linja ante li ken jo e sijelo ante. mije anu tonsi la meli li ken suli li ken lili.
===soweli===
soweli la meli li ken sama mije li ken ante lukin tan mije anu tonsi. soweli mute la mije li suli mute.
===kala===
kala mute la meli li sama mije.
===waso===
waso la meli li ken lili li ken kule mute ala.
Anas_platyrhynchosZZ.jpg|sitelen ni la meli li lon sewi. mije li lon anpa.
Peacock courting peahen.jpg|meli li jo e kule lili. mije li jo e kule mute li suli lukin.
Pair_of_mandarin_ducks.jpg|mije li jo e kule mute. meli li jo e kule lili.
===pipi===
pipi la meli li ken ante lukin tan pipi mije.
Anthocharis_cardamines_female_(5709794696).jpg|meli li walo.
Anthocharis_cardamines_Weinsberg_20080424.jpg|mije li walo li jelo.
===akesi===
akesi la ni li sama soweli.
=== jan ===
jan la meli li ken ante lukin tan kulupu jan / nasin jan tan sijelo. taso meli en mije en tonsi li ken sama lukin.
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kulupu:ijo lon
kulupu:soweli
mije pi olin mije

mije pi olin mije li mije li olin e mije. jan ni li ken olin e mije taso li ken olin e jan pi kulupu ante. ona li lon kulupu kule.
jan li awen ken ala e nasin pi mije ni lon ma mute. sama la jan mute li pana e ike tawa mije ni.
kulupu:kulupu kule
kulupu:nasin jan
mije pi soweli waso

li jan lon ala pi lipu sitelen tan kulupu DC. ona li open tan nanpa 27 tan tenpo sike nanpa 1939. mama lon pi jan ni li jan Po Ken li jan Pile Pinka.
nimi lon pi mije pi soweli waso li jan Puse Wen. jan Puse Wen li jo e mani mute li kepeken e mani ni tan esun e ilo mute. jan Puse Wen li mije pi soweli waso tan ni: jan ike li moli e mama ona. 
jan pona pi mije pi soweli waso li ni: jan waso (anu jan Lopin) en meli pi soweli waso (anu jan Paweman) en meli soweli (anu jan Kaweman). jan ike pi mije pi soweli waso li ni: jan musi (anu jan Joka) en jan pi sinpin tu (anu jan Tupese) en jan pi waso pimeja walo (anu jan Penwin).
lipu mute en sitelen tawa mute en musi ilo mute li lon tan mije pi soweli waso. mije pi soweli waso li suli mute tawa nasin kulupu.
kulupu:musi
kulupu:jan
mije sijelo

mije li kulupu pi ijo lon. jan en soweli en waso en kala en akesi en pipi en kasi en ijo ante li ken mije. meli sijelo li ante. kin sijelo li ken meli mije, li ken meli ala mije ala.
jan mute pi mije sijelo li mije kon. taso jan ante li tonsi, li meli tonsi.
moku

moku li ijo ni: ona li wawa e sijelo. jan en soweli li pana e moku tawa uta ona la, moku li tawa insa ona. moku li insa la, sijelo li kama wawa.
moku li lon pini pi insa jan la sijelo li pana e ko jaki e telo jelo.
moku ante li pona tawa jan ante tawa soweli ante. 
moku li pona tawa jan ante tawa soweli ante. wile moku pi ijo ale li sama ala. jan li ken moku e ni:
* telo
* kasi (lipu kasi, kili, pan)
* soweli (waso, akesi, kala, pipi)
* pali soweli (sike mama, telo walo, ko suwi)
jan mute li moku e kasi e soweli. jan ante li moku e kasi taso tan ni: ona li pilin e ni: jan li ike tawa soweli li moli e ona. jan pi moku e kasi taso li jan pi kulupu Peketalijan en kulupu Pekan.
kulupu jan ante li moku e moku ante.
tenpo pini la jan li alasa e moku taso. tenpo ni la jan ken pali kasi e kasi li jo e soweli tomo. ni li ante e moku jan. tenpo ni la jan li ken moku e telo walo e pan.
jan li seli e moku tan ni: moku seli li pona.
jan lili mute li moku e telo walo pi mama ona. telo ni li pona mute tawa ona.
jan li jo ala e moku e telo la ona li kama ike li ken moli. jan li jo e moku suli mute la ona li kama suli li kama ike li ken moli kin.
kulupu:moku
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
moku Jupesi

moku Jupesi (toki Nijon la nimi ona li ni: ゆべし) li moku suwi pi ma Nijon (ma Ukusima).
== moku ==
=== moku lili ===
* potamosi (Botamochi)
* tawipuku (Daifuku)
* etamame (Edamame)
* okonomijaki (Okonomiyaki)
* tawijaki (Taiyaki; pan suwi ni sama lukin kala)
* takojaki (Takoyaki; sike ko pan)
thumb|amesaiku
=== moku suwi ===
* amesawiku (Amezaiku; musi suwi)
* anisu (Anmitsu)
* anpan (Anpan)
* kasela (Castella)
* sinsoku (Chinsoku)
* telo kasi laso kasi moku suwi lete (Green tea ice cream; matcha ice cream)
* imakawajaki (Imagawayaki)
* melonpan
* mosi moku suwi lete (Mochi ice cream)
* momisi mansu (Momiji manjū)
* pulin (Purin)
* telo sewi lili pan suwi (Raindrop cake)
* sata antaki (Sata andagi)
* kili poki suwi(Wagashi)
== moku tenpo mute la ==
* pan kala lete (susi,Sushi)
* kala lete (sasimi, Sashimi)
* kala linja (unaki, Unagi)
* kala seli pi selo jelo (tenpula, Tempura)
* sopa (Soba)
* uton (Udon)
* lamen (Ramen)
* onikili (Onigiri)
* jakitoli (Yakitori)
* sukijaki (Sukiyaki)
kulupu:suwi
kulupu:moku pi ma Nijon
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
moku Kajopinto

li moku pi ma Amelika insa. ona li lon tan palisa pan walo tan kili pimeja.
==nimi==
nimi gallo pinto pi toki Epanja li "waso mije pi kule lili mute". nimi ni li lon tan ni: kili pimeja li lon insa pi kili walo la moku Kajopinto li sama waso tawa lukin.
==tenpo pini==
moku Kajopinto li lon tan ma Kosalika anu ma Nikalawa. moku Kajopinto li lon tan kulupu jan Metiso. kili pimeja li lon tan jan kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika. palisa pan li lon tan kulupu jan Epanja. moku tu ni li wan tan tenpo lanpan pi ma Amelika.
kulupu:moku
moku Tenpula

li moku tan ma Nijon. 
== sona pi pali moku ==
wile open pali la jan o kama jo e kasi moku. pini ni la o kepeken ko. ko li ken lon kepeken ijo ni: sike moku waso en telo lete en ko pan. 
o lon insa e ijo ale ni lon supa sike. o kepeken ala moku mute. jan li kepeken moku mute la moku li ken pakala li ken ike. 
o wan e ona ale lon tenpo pi lili mute kepeken ilo moku palisa tu. tan tenpo lili la, moku li jo e nena, li pona tawa uta. 
pini ni la o kipisi e moku kasi. moku o tawa telo ko seli moku.
== tenpo pini ==
jan pi ma Elopa li kama tawa ma Nijon la, ona li pana e moku pi sama lili tawa jan pi ma Nijon. taso la, tenpo ni la, moku ni li kama ante lon ma Nijon, li kama jo e nimi Tenpula.
kulupu:moku pi ma Nijon
moli

thumb|300px|lawa jan moli
moli li pini lon. moli la sijelo li tawa ala li kama lete. tenpo kama la ijo lon ale li moli. kulupu mute en nasin sewi mute la sijelo li moli la kon jan li awen lon ma ante.
kulupu:moli
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
moli suli pi lon ma tomo Nansin

moli suli pi ma tomo Nansin(toki Sonko:南京大屠杀 nan2 jing1 da4 tu2 sha1.toki Nijon:南京大虐殺) li moli suli lon ma tomo Nansin.moli suli ni li ni:kulupu utala pi ma Nijon li moli mute li unpa pi ken ala li pana seli li lanpan e ijo pona tawa jan pi ma Sonko.kulupu utala pi ma Nijon li pali e pali ike pi jan ala e utala lon ma mute pi ma Sonko.kulupu utala pi ma Nijon li moli e jan 300000 lon moli suli ni.moli suli ante mute li lon.kulupu utala pi ma Nijon li unpa pi ken ala e meli mute.http://neverforget.sina.com.cn/f/2005-03-29/1627320.html?from=waphttp://neverforget.sina.com.cn/f/2005-03-29/1616316.html?from=waptomo mute mute mute li pakala seli tan kulupu utala pi ma Nijon.http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.htmlmije li moli,meli li moli ala tan unpa pi ken ala.https://web.archive.org/web/20120112070403/http://www.sjhistory.net/site/newxh/yjzt1-3mb_a2006110113310.htm
==pana e mani tan pali ike==
==sitelen lon==
jan mute pi ma Nijon li pilin e ni :sitelen ni mute li lon ala anu li moli lili li ike ala,taso ona mute li lon.kulupu lawa pi ma Nijon kin.taso jan utala majuna pi ma Nijon li toki e ni:ni mute mute li lon.https://www.japantimes.co.jp/opinion/2014/03/01/commentary/japans-reactionaries-waging-culture-war/#.UxMH8o1WF9A
sitelen mute li tan jan pi ma Mewika en jan pi ma Elopa lon ma tomo Nansin.http://dangshi.people.com.cn/BIG5/n/2012/1213/c85037-19881881.htmljan mute pi ma Nijon li toki e ni:ni li lon ala,jan pi ma Sonko li wile ike e ma Nijon,ona mute li pali e ni.http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.htmlhttps://web.archive.org/web/20151222193456/http://www.sjhistory.net/site/newxh/yjzt1-3mb_a2007042316169.htm
==pana pona tawa ma Sonko==
ma pona pi ma tomo Nansin
thumb|tomo pi jan San Lapo,ona li pana pona mute tawa jan pi ma Sonko,tenpo ni la,tomo ni li tomo pi awen sona pi ma pona pi ma mute.tan pana pona e jan pi ma Sonko.jan pi ma ante mute li pali e ma pona.suli la,jan 250000 li lon.taso kulupu utala pi ma Nijon li tawa ma pona ni li moli e mije li unpa pi ken ala e meli li lanpan e ijo pona li seli e tomo.
ma pona ante
ma pona ante mute li lon.jan pi ma Sonko en ma Elopa li pali e ona mute.https://web.archive.org/web/20120111192141/http://www.sjhistory.net/site/newxh/yjzt1-3mb_a20041214807.htmtaso ona mute li pakala tan kulupu utala pi ma Nijon.
==len e sijelo moli==
nasin luka pi len e sijelo moli li lon:
1 jan sama li len e jan sama.
2 kulupu pona li len
3 kulupu utala pi ma Nijon li pakala ike e sijelo moli tan pakala e lon.
4 kulupu lawa pi ma Nijon li lawa e ma Sonko li len tan pakala e lon.
5 ma pona pi ma Nansin li len.
jan mute li ken alasa e sijelo moli mute lon telo en ma.
==jan moli==
ken la,lili la,jan 300000 li moli.http://neverforget.sina.com.cn/f/2005-03-29/1627320.html?from=wap
==tan sona==
moli tan lipu lawa

li ni: jan li pali e ijo pi ike mute tawa lipu lawa la, jan lawa ken moli e ona tan pali ona. tenpo sike 2022 la, ma lawa pi nanpa 54 li moli e jan ona tan pali ike ona. ma pi mute 109 li pali ala e ijo ni (taso li ken pali e ni tan ni: jan utala li utala li moli e jan pi utala ala anu ijo ike sama). ma pi mute 7 li ken ala moli e jan ona lon tenpo ale.
jan mute li toki e ni: moli sama ni li pona ala li pakala e kon pi sitelen pi ken jan. taso, ma mute li awen e pali ni.
==tenpo pini==
tenpo pini mute la, moli ni li lon ma mute anu ma ali. tenpo pini pi tenpo sike pini 200 la, jan mute en ma mute li sona ala li ken ala e ni: kepeken nasin seme la, mi mute li ken pona e jan pi pali ike? ona li ken awen pali e ijo ike. tan ni la, moli tan pali ike ona li lon. kin la, kulupu jan mute a pi ma mute li pali e ijo ni.
taso, jan ale ala li pilin e ni: pali ni li pona. tan ni la, jan mute pi tenpo ale li wile e ni: moli tan pali ike ona li weka tan nasin lawa ma. tenpo lon la, ma mute li ken pali e ijo ante. jan li ken ante li ken pona e pali ona la, ma li wile ala kepeken moli sama ni lon tenpo mute. moli li ken ala pona lon tenpo kama pi pali ni.
kulupu:moli
kulupu:nasin lawa
monsuta Kosila

li monsuta suli lon ala tan sitelen tawa tan ma Nijon. nimi ante pi monsuta Kosila li "monsuta lawa pi monsuta ale" (King of the Monsters). ona li open tan tenpo sike nanpa 1954 tan sitelen tawa Kosila.
monsuta Kosila li akesi wawa li lape lon insa ma anpa telo suli. taso, ona li pini lape tan ilo utala wawa suli. ona li sitelen pi pakala pi ma tomo Ilosima pi ma tomo Nakasaki. sitelen tawa mute pi monsuta Kosila li lon. nimi pi monsuta Kosila li open tan nimi "ゴリラ, gorira" (soweli wawa pi sama jan) tan nimi "鯨, kujira" (kala soweli suli).
monsuta Kin Kon en monsuta Kinku Kitola en monsuta ilo Mekakosila li utala e monsuta Kosila. monsuta Kosila li ken pana e kon seli tan uta ona li ken kalama suli.
kulupu:musi
kulupu:ma Nijon
monsuta Pukasali

monsuta Pukasali(toki Soson:불가사리) li monsuta lon epiku pi ma Soson en ma Anku.jan li pali e ona kepeken pan palisa lili en telo loje.ona li wile e ni:moku e kiwen.https://namu.wiki/w/%EB%B6%88%EA%B0%80%EC%82%AC%EB%A6%AC(%EC%A0%84%EC%84%A4%EC%9D%98%20%EB%8F%99%EB%AC%BC)
== tan nimi ==
ken la ,kon pi nimi ona li ni:ken ala moli e ona.
ken la ,kon pi nimi ona li ni :seli li ken moli e ona.https://www.cbaigui.com/monster/2680?page=1
==tan sona==
monsuta jan moli

monsuta jan moli anu li monsuta lon ala. ona li sijelo tawa pi jan moli. monsuta ni li open tan nasin sewi Wotun.
nimi "monsuta Sonpi" li open tan toki Konko. ona li open tan nimi "nzambi" (sewi) anu nimi "zumbi" (ijo sewi). nimi ni li open tawa ma pi pini suno tan tenpo sike 1819 tan jan Lope Sosi. lipu ma pi kon nasa (The Magic Island) tan jan Wilijan Sipu li kepeken open e monsuta ni.
monsuta jan moli pi musi pi nasin sona li open tan sitelen tawa tenpo pimeja pi jan moli tawa (Night of the Living Dead) tan jan Jo Lomelo. monsuta ni li moku e sijelo sona. sitelen tawa mute pi monsuta jan moli li lon. sitelen tawa open pi jan moli (Dawn of the Dead) en sitelen tawa kama sin pi jan moli tawa (Return of the Living Dead) li sitelen tawa suli. kalama musi Sila tan jan Make Sakeson li kepeken e monsuta ni.
musi ilo Pajowasato (バイオハザード, Baiohazādo) en musi ilo tomo pi jan moli (House of the Dead) li musi ilo suli tan kulupu pi tenpo sike 1990. sitelen tawa jan moli tawa (The Walking Dead) li kulupu pi sitelen tawa suli. sitelen tawa la monsuta jan moli li pini e ma.
kulupu:nasin sewi
kulupu:musi
mu

thumb|waso li mu.
mu li kalama uta pi ijo lon. soweli en akesi en kala en pipi en waso li toki ala sama jan. taso, ona li ken mu.
==mu mute==
Mudchute cow 1.ogg|mu soweli
Humpback-Whale-Song-on-the-Southern-Ocean-Feeding-Grounds-Implications-for-Cultural-Transmission-pone.0079422.s005.oga|mu pi kala suli (Megaptera novaeangliae)
Calling song of Magicicada cassini - pone.0000892.s002.oga|mu pipi
==o lukin kin==
* nimi:mu
kulupu:kalama
kulupu:soweli