Język turecki

Język turecki (tur. , IPA: [], Türk dili) – język należący do grupy oguzyjskiej języków tureckich, ojczysty dla ponad 83 mln ludzi na całym świecie, Uniwersytet w Syracuse, co czyni go najpowszechniejszym ze swojej rodziny językowej. Turecki używany jest przede wszystkim w Turcji i na Cyprze Północnym, mniejsze skupiska mówiących znajdują się w Iraku, Grecji, Bułgarii, Macedonii Północnej, Kosowie, Albanii i w innych częściach Europy Wschodniej. Turecki jest używany także przez wielu imigrantów w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech. Turecki dzieli się na wiele dialektów; za podstawę języka literackiego i standard uważany jest turecki stambulskiGeoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, Oxford University Press, 2002, str. 26.
Korzeni języka należy doszukiwać się w Azji Środkowej, skąd wywodzą się pierwsze zapisy po turecku, datowane na prawie 1300 lat wstecz. Na zachód zasięg języka osmańskotureckiego (odmiany tureckiego używanej jako język administracji i literatury Imperium Osmańskiego) rozszerzył się w momencie ekspansji terytorialnej kraju. W 1928, w wyniku jednej z reform Atatürka w czasach wczesnej Republiki Tureckiej, pismo osmańskie zastąpiono alfabetem łacińskim. Obecnie standaryzację i dalsze reformy tureckiego prowadzi Instytut Języka Tureckiego.
Cechą wyróżniającą język turecki jest harmonia samogłoskowa i silna aglutynacyjność. Podstawowy szyk zdania to podmiot–dopełnienie–orzeczenie. Nie rozróżnia się klasy rzeczownikowej ani rodzaju gramatycznego. Istnieje silne rozgraniczenie w tytułowaniu osób („ty” – „wy”) oraz rozbudowany system wyrazów grzecznościowych. Turecki używa zaimków w drugiej osobie zależnie od stopnia zażyłości, grzeczności, dystansu społecznego albo wieku. Zaimek osobowy drugiej osoby liczby mnogiej i formy czasowników używane są także w odniesieniu do pojedynczej osoby celem okazania szacunku. Okazjonalnie można także zastosować w liczbie mnogiej zaimek drugiej osoby liczby mnogiej (sizler), aby okazać jeszcze większy dystans i szacunek.
== Klasyfikacja ==
Turecki jest członkiem oguzyjskiej rodziny językowej, podgrupy języków tureckich. Pod wieloma względami pokrywa się z innymi językami oguzyjskimi, takimi jak azerski, turkmeński, kaszkajski, gagauski oraz bałkano-gagauski. Rodzina języków tureckich zawiera około 30 języków używanych w Europie Wschodniej, Azji Środkowej i na Syberii. Według niektórych naukowców jest to podgrupa rodziny ałtajskiej, do której zalicza się między innymi także język mongolski oraz koreański. Około 40% użytkowników języka tureckiego to użytkownicy rodzimi, dla których jest on językiem ojczystym. Cechy charakterystyczne tureckiego, takie jak harmonia samogłoskowa, aglutynacyjność i brak rodzaju gramatycznego są cechami uniwersalnymi pośród języków tureckich i ałtajskich.
== Historia ==
Język turecki rozwijał się na terenie Anatolii od XI wieku, to jest od opanowania tych terenów przez plemiona tureckie pod wodzą Seldżuków.
: Etapy rozwoju języka tureckiego:
Okres 	Nazwa polska 	Nazwa turecka
koniec XI w. – XIV w. 	seldżucki (staroanatolijski, staroosmański)	Eski Anadolu Türkçesi = Eski Osmanlıca
koniec XIV w. – koniec XIX w.	osmański (osmańskoturecki) 	Osmanlıca
od XX w. 	współczesny turecki (turecki Turcji) 	Türkiye Türkçesi = Öz Türkçe
Od XIX wieku trwał proces dostosowywania języka pisanego do mówionego, oczyszczania go z zawiłych konstrukcji oraz słów pochodzących z arabskiego i perskiego. Poszukiwano przy tym słów rdzennie tureckich lub wykorzystywano zapożyczenia z języków zachodnioeuropejskich, między innymi z języka francuskiego. Proces ów, zwany „oczyszczaniem” (sadeleşme), przybrał na sile w latach 20. i 30. XX wieku, podczas rządów prezydenta Mustafy Kemala Atatürka.
Od 1928 język turecki zapisywany jest za pomocą alfabetu tureckiego, opartego na literach łacińskich. Alfabet turecki ma 29 liter.
== Zarys fonetyki ==
Współczesny język turecki posiada 29 głosek.
Głoska	Polski odpowiednik / wymowa
a 	a
b 	b
c 	między dż a dź
ç 	między cz a ć
d 	d
e 	e
f 	f
g 	g (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko)
ğ 	(tzw. „miękkie g” – yumuşak ge) po samogłoskach: a, ı, o, u oznacza, że poprzedzająca samogłoska ma być wymawiana długo; natomiast po samogłoskach: e, i, ö, ü wymawiane jest jak pol. j
h 	h
ı 	y (właściwie )
i 	i
j 	między ż a ź
k 	k (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko)
l 	l (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko)
m 	m
n 	n
o 	o
ö 	jak niem. ö czy franc. eu ()
p 	p
r 	r
s 	s
ş 	między sz a ś
t 	t
u 	u
ü 	jak niem. ü czy franc. u ()
v 	w
y 	j
z 	z
Daszek ^ nad samogłoskami a, u (â, û) oznacza długość tych samogłosek i jednocześnie zmiękczenie wymowy poprzedzającej spółgłoski, np. kâr [kʲaːr] „zysk”; î zaś oznacza długą samogłoskę, np. resmî [rɛsˈmiː] „oficjalny”, dinî [diˈniː] „religijny”. Samogłoska i nie zmiękcza poprzedzającej ją spółgłoski s (jak w pol. sinus).
Znak apostrofu ’ wskazuje granicę między nazwą własną a sufiksem, który jest do niej dołączony.
W języku tureckim akcent pada z reguły na ostatnią sylabę. 
== Liczebniki ==
Lp 	Liczebnik główny	Liczebnik porządkowy
0 	sıfır 	(brak)
1 	bir 	birinci
2 	iki 	ikinci
3 	üç 	üçüncü
4 	dört 	dördüncü
5 	beş 	beşinci
6 	altı 	altıncı
7 	yedi 	yedinci
8 	sekiz 	sekizinci
9 	dokuz 	dokuzuncu
10 	on 	onuncu
11 	on bir 	on birinci
20 	yirmi 	yirminci
30 	otuz 	otuzuncu
40 	kırk 	kırkıncı
50 	elli 	ellinci
60 	altmış 	altmışıncı
70 	yetmiş 	yetmişinci
80 	seksen 	sekseninci
90 	doksan 	doksanıncı
100 	yüz 	yüzüncü
200 	iki yüz 	iki yüzüncü
1000 	bin 	bininci
10000	on bin 	on bininci
== Miesiące ==
Polski 	Turecki
styczeń 	Ocak
luty 	Şubat
marzec 	Mart
kwiecień 	Nisan
maj 	Mayıs
czerwiec 	Haziran
lipiec 	Temmuz
sierpień 	Ağustos
wrzesień 	Eylül
październik	Ekim
listopad 	Kasım
grudzień 	Aralık
== Dni tygodnia ==
Polski 	Turecki
poniedziałek	pazartesi
wtorek 	salı
środa 	çarşamba
czwartek 	perşembe
piątek 	cuma
sobota 	cumartesi
niedziela 	pazar
== Święta religijne i państwowe ==
Polski 	Turecki
Wszystkich Świętych 	Azizler Günü
Święto Wniebowstąpienia 	Miraç Kandili
Wigilia Bożego Narodzenia	Noel Arifesi
Boże Narodzenie 	Noel Günü
Wielkanoc 	Paskalya
Wielka Niedziela 	Paskalya Pazartesi
Wielki Piątek 	Mübarek Cuma Günü
wielki post 	Büyük Perhiz
Niedziela Palmowa 	Palmiye Pazarı
Nowy Rok 	Yılbaşı
Ramadan 	Ramazan
Święto Ofiary 	Kurban Bayramı
Święta Noc 	Kandil Gecesi
Święto Republiki 	Cumhuriyet Bayramı
Dzień zwycięstwa 	Zafer Bayramı
== Zobacz też ==
* Wikipedia tureckojęzyczna
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
* Marek Stachowski: Gramatyka języka tureckiego w zarysie, Kraków 2007.
* B. Podolak, P. Nykiel: Kieszonkowy słownik turecko-polski polsko-turecki, Kraków 2008.
Turecki Język
 
Kategoria:Języki Cypru
Kategoria:Języki Azerbejdżanu
Kategoria:Języki Bułgarii
Kategoria:Języki Niemiec
Kategoria:Języki Kosowa
Kategoria:Języki Rosji
Kategoria:Języki Macedonii Północnej
Kategoria:Języki Cypru Północnego