Języki słowiańskie

Języki słowiańskie – grupa języków w obrębie podrodziny bałtosłowiańskiej rodziny języków indoeuropejskich. Pochodzą od języka prasłowiańskiego, który rozpadł się na dialekty regionalne w wyniku wielkiej ekspansji Słowian w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. Używanie języków słowiańskich jest wyznacznikiem przynależności do ludów słowiańskich, które prócz języków łączy kultura i pochodzenie.
Języki słowiańskie dzielą się na trzy zespoły języków: zachodnio-, wschodnio- i południowosłowiańskie.
Najstarsze zachowane manuskrypty z tekstami słowiańskimi pochodzą z X wieku. Do zapisu języków słowiańskich używane są lub były alfabety: głagolicki, cyrylicki i łaciński, a w niewielkim zakresie również arabski i hebrajski. Językami słowiańskimi posługuje się ponad 300 milionów ludzi.
== Pochodzenie ==
Języki słowiańskie należą do grupy „satem” języków indoeuropejskich.
Języki słowiańskie powstały w wyniku rozpadu pierwotnego języka prasłowiańskiego. Nie ma jednak uzgodnionego stanowiska co do tego, kiedy i gdzie język prasłowiański istniał oraz kiedy doszło do jego rozpadu. Zasadniczo są dwa stanowiska w tej kwestii:
# wspólnota językowa prasłowiańska istniała w odległych czasach (wymienia się tu często II tysiąclecie p.n.e.);
# wspólnota językowa prasłowiańska istniała w czasach bliskich pojawieniu się Słowian w antycznych źródłach pisanych, a więc być może nawet dopiero około połowy I tysiąclecia n.e.
Większość językoznawców ponadto uważa, że przed etapem istnienia języka prasłowiańskiego istniała wspólnota językowa bałto-słowiańska. Języki słowiańskie wykazują najwięcej cech wspólnych z językami bałtyckimi (litewskim, łotewskim oraz wymarłymi: pruskim i jadźwińskim), co przemawia za wyprowadzeniem wniosku o wspólnocie bałtosłowiańskiej. Języki słowiańskie wykazują również stopień pokrewieństwa z językami germańskimi i irańskimi, a także pewne cechy wspólne z językami celtyckimi, iliryjskim i trackim. Pozwala to zaakceptować wniosek, że język Słowian rozwinął się między kompleksami etnicznymi: bałtyjskim na północy, germańskim na zachodzie, irańskim na wschodzie oraz celtyckim, trackim i iliryjskim na południu.
== Wspólne cechy ==
Wszystkie języki słowiańskie mają wyraźne cechy wspólne:
* wybitnie fleksyjna morfologia – większość języków słowiańskich ma 6 lub 7 przypadków
* podział czasowników na dokonane i niedokonane (leksykalny aspekt)
* obecność fonemicznej palatalizacji (znanej jako zmiękczenie)
* skomplikowane zbitki spółgłoskowe, powstałe po zaniku jerów, np. w polskim wyrazie bezwzględny lub rosyjskim wstrjecza „spotkanie”.
Języki słowiańskie nie tylko mają bardzo podobną gramatykę, lecz wykazują również duże podobieństwo w słownictwie, co dowodzi, że z języka prasłowiańskiego wyodrębniły się stosunkowo niedawno. Tam, gdzie poszczególne języki słowiańskie graniczą ze sobą, granice te z reguły są nieostre – występują szerokie pasy gwar przejściowych i obszary przenikania się zjawisk charakterystycznych dla obu sąsiadujących języków. Uważa się, że języki słowiańskie tworzą kontinuum. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne w przypadku języków południowosłowiańskichSławski Języki słowiańskie, passim, w: Bednarczuk (red.) Języki..., tom II, s. 907–1005.. Podobne zjawisko występowało do 1947 roku na obszarze etnicznego styku polsko-ukraińskiego (polski – rusiński – ukraiński).
== Klasyfikacja języków słowiańskich ==
Przynależność i podział języków słowiańskich są w lingwistyce ugruntowane. Wątpliwości powstają jedynie w kwestii grupowania poszczególnych lektów i zespołów gwarowych, a także nakreślania granicy między pojęciami języka i dialektu. Poniższa klasyfikacja pochodzi ze strony projektu Ethnologue..
: języki indoeuropejskie
:: języki bałtosłowiańskie
::: języki słowiańskie (ok. 317 mln)
:::: języki zachodniosłowiańskie (ok. 61 mln)
::::: grupa lechicka – języki lechickie
:::::: połabski †
::::::: kaszubski (ok. 50 tys.) – uznawany za język regionalny
:::::::: słowiński – †
:::::: polski (ok. 44 mln)
::::::: śląski (ok. 509 tys.) – uznawany za dialekt języka polskiego lub nieoficjalnie za odrębny język
::::: grupa łużycka – języki łużyckie
:::::: dolnołużycki (ok. 15 tys.)
::::::: ponaschemu †
:::::: górnołużycki (ok. 55 tys.)
:::::: wschodniołużycki †
::::: grupa czesko-słowacka
:::::: czeski (ok. 10 mln)
:::::: słowacki (ok. 5 mln)
:::::: knaan †
:::: język panońsko-słowiański † – prawdopodobnie ogniwo pomiędzy językami zachodnio- i południowosłowiańskimi
:::: języki południowosłowiańskie (ok. 35 mln)
::::: grupa wschodnia (ok. 10 mln)
:::::: staro-cerkiewno-słowiański (starosłowiański) †
::::::: cerkiewnosłowiański †*
:::::: bułgarski (ok. 8,5 mln)
:::::: macedoński (ok. 1,8 mln)
::::: grupa zachodnia (ok. 25 mln)
:::::: słoweński (ok. 2 mln)
:::::: serbsko-chorwacki (ok. 23 mln)
::::::: serbski (ok. 13 mln)
::::::: chorwacki (ok. 7 mln)
::::::: bośniacki (ok. 2,5 mln)
::::::: czarnogórski (ok. 0,15 mln)
:::: języki wschodniosłowiańskie (ok. 210 mln)
:::::: rosyjski (ok. 160 mln)
:::::: ruski †
::::::: białoruski (ok. 8 mln)
::::::: podlaski (ok. 0,032 mln)
::::::: ukraiński (ok. 40 mln)
::::::: rusiński (ok. 0,61 mln)
Oznaczenia:
† – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego
†* – język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych
== Mikrojęzyki słowiańskie ==
W grupie języków słowiańskich oprócz języków indywidualnych wyróżnia się także tzw. mikrojęzyki, tj. etnolekty odmienne od języka ogólnego dominującego na danym obszarze, ale charakteryzujące się pewną tradycją piśmienniczą i pewnym stopniem normalizacji. Są to:
* rusiński (jugorusiński) – używany przez Rusinów panońskich w Wojwodinie (Serbia), jeden z tamtejszych języków urzędowych;
* rezjański – powstały na bazie rezjańskiego dialektu języka słoweńskiego używanego w dolinie Rezji (północne Włochy);
* prekmursko-słoweński – używany w Słowenii i na pobliskich terenach Węgier i Austrii;
* kajkawski – powstały na bazie dialektów chorwackich, używany w północnej Chorwacji, bliski językowi słoweńskiemu (ma pewną tradycję piśmienniczą; uważany też za dialekt języka serbsko-chorwackiego);
* czakawski – podobna sytuacja, jak powyższy (ma pewną tradycję piśmienniczą; uważany też za dialekt języka serbsko-chorwackiego);
* burgenlandzki – używany przez Chorwatów burgenlandzkich w Austrii, na Węgrzech, Słowacji i dawniej na Morawach, uważany też za dialekt języka serbsko-chorwackiego;
* molizański – używany przez Chorwatów we włoskiej prowincji Molise, powstały na bazie dialektów chorwackich;
* banacko-bułgarski – używany przez Bułgarów z Banatu na pograniczu Rumunii i Serbii, powstały na bazie gwar bułgarskich.
Istnieje też tendencja do wyodrębniania się kolejnych języków słowiańskich:
* morawskiego – z języka czeskiego
* śląskiego – z języka polskiego
* laski – z języka czeskiego
* gwary podlaskie (ukraińskie) – z przejściowych dialektów białorusko-ukraińskich.
Na bazie języków słowiańskich powstało też wiele sztucznych języków słowiańskich, m.in. język międzysłowiański, które w założeniu twórców powinny być zrozumiałe dla mówiących przynajmniej jednym językiem słowiańskimSpis słowiańskich języków pomocniczych.. Na podstawie wschodniosłowiańskich dialektów Syberii (z zapożyczeniami z języków tureckich oraz języka arabskiego) opracowano sztuczny język syberyjski. Również oparte na językach słowiańskich są fikcyjne języki północnosłowiańskie oraz wenedyk – język romański, który przeszedł podobny rozwój jak polski.
== Porównanie wybranych wyrazów w językach słowiańskich ==
prasłowiański	rosyjski 	ukraiński 	białoruski 	łemkowski 	polski 	kaszubski	czeski	słowacki	dolnołużycki	górnołużycki	słoweński	serbsko-chorwacki 	bułgarski 	macedoński
*ogňь 	огонь (agoń) 	вогонь (wohoń) 	агонь (ahoń) 	оген (ohen) 	ogień 	òdżin 	oheň 	oheň 	wogeń 	woheń 	ogenj 	oganj/vatra / огањ/ватра	огън (ogăn) 	оган/огин (ogan/ogin)
*ryba 	рыба (ryba) 	риба (ryba) 	рыба (ryba) 	рыба (rŷba) 	ryba 	rëba 	ryba 	ryba 	ryba 	ryba 	riba 	riba / риба 	риба (riba) 	риба (riba)
*gnězdo 	гнездо (gniezdo)	гнiздо (hnizdo)	гняздо (hniazdo)	гнiздо (hnizdo)	gniazdo	gniôzdo 	hnízdo	hniezdo 	gnězdo 	hnězdo 	gnezdo 	gn(ij)ezdo / гн(иј)ездо 	гнездо (gnezdo)	гнездо (gnezdo)
*oko 	око (oko) 	око (oko) 	вока (woka) 	око (oko) 	oko 	òkò 	oko 	oko 	woko 	woko 	oko 	oko / око 	око (oko) 	око (oko)
== Zobacz też ==
* język międzysłowiański
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
* 
* Jerzy Nalepa, Słowiańszczyzna północno-zachodnia. Podstawy jedności i jej rozpad, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1968.
* Leszek Bednarczuk (red.), Ignacy Ryszard Danka, Andrzej Pisowicz, Tadeusz Pobożniak, Józef Reczek, Jan Safarewicz, Wojciech Skalmowski, Języki indoeuropejskie, tom I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, .
* Leszek Bednarczuk (red.), Witold Mańczak, Jan Safarewicz, Franciszek Sławski, Wojciech Smoczyński, Aleksander Szulc Języki indoeuropejskie, tom II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, .
* 
* 
*