Joachim Lelewel

thumb|286x286px|Grób Lelewela na cmentarzu Na Rossie w Wilnie (2010)
thumb|248x248px|Tablica upamiętniająca Joachima Lelewela na Kamienicy Lelewelów (Dulfusowskiej) przy ul. Długiej 4 w Warszawie
thumb|240px|Sala Joachima Lelewela na Uniwersytecie Wileńskim (2009)
Joachim Lelewel (ur. 22 marca 1786 w Warszawie, zm. 29 maja 1861 w Paryżu) – polski historyk, bibliograf, slawista, numizmatyk, poliglota (znał 12 języków), heraldyk, działacz polityczny oraz wolnomularz.
== Rodzina ==
Pochodził z rodziny szwedzkiej Loelhoeffel de Leowensprung, osiadłej w Prusach Wschodnich.
Jego dziadkiem był Henryk Loelhoeffel von Lowensprung, lekarz nadworny króla Augusta III). Ojciec Joachima, Karol Maurycy był prawnikiem i skarbnikiem Komisji Edukacji Narodowej (1778-1794), otrzymał polski indygenat (1775) ze zmianą nazwiska na Lelewel.
Braćmi Joachima byli Jan Paweł, inżynier i malarz, oraz Prot Adam, oficer napoleoński.
== Życiorys ==
=== Profesor i poseł ===
Profesor Liceum Krzemienieckiego, Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu Warszawskiego.
Członek czynny Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1829 rokuLista imienna członków Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w styczniu 1829 roku, [Warszawa], [1829], s. 4..
Lelewel był również założycielem, w 1815 roku, Tygodnika Wileńskiego – czasopisma o charakterze naukowo-literackim, na łamach którego debiutował m.in. Adam Mickiewicz.
Poseł na sejm Królestwa Polskiego (1830).
=== Powstanie listopadowe ===
Był prezesem założonego w trakcie powstania listopadowego Towarzystwa Patriotycznego (1/12/1830) – radykalnego odłamu obozu powstańczego, dążącego do wprowadzenia fundamentalnych reform społecznych.
Był członkiem kierowanej przez Adama Czartoryskiego Rady Administracyjnej (3/12-18/12/1830).
Poseł na sejm powstańczy (18/12) z powiatu żelechowskiegoAndrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 481, 586., przewodniczący sejmowej Komisji Praw Organicznych i Administracyjnych.
Przypisuje mu się zorganizowanie demonstracji patriotycznej 25 stycznia 1831, ku czci dekabrystów. Jako poseł z powiatu żelechowskiego województwa podlaskiego na sejm powstańczyAndrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 481. podpisał 25 stycznia 1831 akt detronizacji Mikołaja I RomanowaDayarusz Sejmu z R. 1830–1831, wydał Michał Rostworowski, T. I, Kraków 1907, s. 245.. Jest prawdopodobnie autorem hasła Za wolność naszą i waszą, które widniało na sztandarach powstańczych.
Był członkiem Rządu Narodowego Królestwa Polskiego (od 29 stycznia do 5 października 1831).
5 października 1831 wraz z oddziałami powstańczymi pod dowództwem ostatniego wodza naczelnego powstania gen. dyw. Macieja Rybińskiego przekroczył granicę Królestwa Polskiego i Prus w okolicach wsi Jastrzębie, gdzie ogłoszono kapitulację i złożono broń. Wraz z armią na emigrację udały się też władze powstańcze z ostatnim prezesem Rządu Narodowego Bonawenturą Niemojowskim, członkowie sejmu, liczni politycy oraz znani poeci porucznik Wincenty Pol i Seweryn Goszczyński. Odchodząc na obczyznę oświadczyli, że nie zrezygnują z podjętego celu. Po przekroczeniu granicy pruskiej na rzece Pissie wraz z żołnierzami armii polskiej został internowany w obozie nad Drwęcą w okolicach zabudowań klasztoru franciszkanów w Brodnicy.
Podczas powstania listopadowego została mu przekazana dokumentacja z kancelarii Pawła Monrenheima, kierownika kancelarii dyplomatycznej Królestwa Polskiego. Zgodnie z ustaleniami historyków, odpowiada za zniszczenie części z 30 kartonów poufnej korespondencji dyplomatycznej. Pobudki, jakimi się kierował, pozostają nieznane.
=== Emigracja ===
Po upadku powstania emigrował z kraju. Był członkiem sejmu powstańczego na emigracjiWalenty Zwierkowski, O Sejmie w Emigracji, Poitiers 1839, s. 10.. Był członkiem Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich w Paryżu w 1832 rokuDruk ulotny, odezwa Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich, Paryż 23 sierpnia 1832, niepaginowana.. Na emigracji był działaczem, a po kilku latach przywódcą Młodej Polski, założonej w szwajcarskim Bernie 12 maja 1834 przez Feliksa Nowosielskiego, Stolzmana, F. Gordaszewskiego, K. Zaleskiego i J. Dybowskiego półtajnej organizacji o charakterze demokratyczno-republikańskim, związanej z Młodą Europą Giuseppe Mazziniego. W 1834 roku zaocznie skazany przez władze rosyjskie na powieszenie za udział w powstaniu listopadowymTygodnik Petersburski 1834, nr 89, s. 533.. W 1837 założył i kierował Zjednoczeniem Emigracji Polskiej, które dążyło do politycznego zjednoczenia całej polskiej emigracji (nie mylić ze Zjednoczeniem Emigracji Polskiej powstałym w Paryżu w 1866 roku).
Politycznie był zwolennikiem ustroju republikańskiego.
Zainicjowana przez niego tzw. szkoła lelewelowska (badająca procesy historyczne w ich całości) miała istotny wpływ na rozwój polskiej historiografii. W latach 1842–1852 w Poznaniu na podstawie jego prac historycznych powstały Starożytności Polskie, pierwsza polska encyklopedia historyczna napisana przez przedstawicieli tej szkoły: Jędrzeja Moraczewskiego, Emila Kierskiego, Antoniego Poplińskiego, Jana Konstantego Żupańskiego.
Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół NaukBolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 3.. W 1847 roku wybrano go na wiceprezesa Międzynarodowego Towarzystwa DemokratycznegoNorman Davies, "Boże Igrzysko. Historia Polski. Wydanie poszerzone", Kraków 2010, s. 27. Na bankiecie założycielskim Towarzystwa we wrześniu tego roku Lelewel spotkał Karola Marksa, z którym nawiązał przyjacielską relację i zaangażował w działalność dla sprawy niepodległości Polski. 
26 maja 1861 ciężko chory przewieziony został przez przyjaciół z Brukseli do prywatnej kliniki w Paryżu. Próba ratowania jego zdrowia nie powiodła się i trzy dni później Lelewel zmarł. Po uroczystym nabożeństwie został pochowany na cmentarzu Montmartre.
W 1929 r., w związku z 350. rocznicą założenia Uniwersytetu Wileńskiego, z którym Lelewel był związany, jego prochy zostały sprowadzone do Wilna i złożone na cmentarzu Na Rossie.
Pomysłodawca odznaczenia w randze orderu „Gwiazda Wytrwałości”.
== Genealogia ==
* Kręgi rodzinne niektórych osób z Polskiego Słownika Biograficznego
== Joachim Lelewel w filmie ==
Postać Joachima Lelewela występuje w filmie Młodość Chopina (1951) w reżyserii Aleksandra Forda. W rolę historyka wcielił się Tadeusz Białoszczyński.
== Twórczość ==
* Edda, czyli Księga religii dawnych Skandynawii mięszkańców (1807)
* Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami (1808)
* Uwagi nad Mateuszem herbu Cholewa polskim XII wieku dzieiopisem, a w sczególności nad pierwszą dzieiów iego xięgą (1811)
* Historyka tudzież o łatwem i pozytecznem nauczaniu historyi (1815)
* Joachima Lelewela badania starożytności we względzie geografji: część naukowa (1818)
* Dodatek do Teodora Wagi Historyi książąt i królów polskich: panowanie Stanislawa Augusta (1819)
* Vincent Kadłubek: Ein historisch-kritischer Beytrag zur slavischen Literatur [Wincenty Kadłubek: Historyczno-krytyczny przyczynek do dziejów literatury słowiańskiej] (1822). Wspólnie z Józefem Maksymilianem Ossolińskim i Samuelem Gottliebem Linde.
* Joachima Lelewela bibljograficznych ksiąg dwoje – Tom 1 (1823) Tom 2 (1826)
* Edda: to jest Księga religii dawnych Skandynawii mieszkańców (1828)
* Dzieje bibliotek do Dziennika Warszawskiego (1828)
* Dzieje Polski Joachim Lelewel potocznym sposobem opowiedział, do nich dwanaście krajobrazów skreślił (1829)
* Początkowe prawodawstwa polskie cywilne i kryminalne do czasów jagiellońskich (1829)
* Tableau de la Pologne ancienne et moderne: sous les rapports géographiques, statistiques... (1830). Wspólnie z Conradem Malte-Brun, Leonardem Chodźko i Michałem Podczaszyńskim.
* Essai historique sur la législation polonaise civile et criminelle, jusqu’au temps des Jagellons, depuis 930 jusqu’en 1430 [Esej historyczny o polskim prawodawstwie cywilnym i kryminalnym do czasów jagiellońskich, od roku 930 do 1430] (1830)
* Panowanie króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego: obejmującé trzydziestoletnie usilności narodu podźwignienia się, ocalénia bytu i niepodległości (1831)
* Historyczna parallela Hiszpanii z Polską w XVI, XVII, XVIII wieku (1831)
* Śpiewy historyczne Niemcewicza: z uwagami Lelewela (1835). Uwagi do dzieła Juliana Ursyna Niemcewicza.
* Numismatique du Moyen-Age considérée sous le Rapport du Type (1835). Wspólnie z Józefem Straszewiczem.
* Polska odradzająca się, czyli dzieje polskie od roku 1795 potocznie opowiedziane (1836)
* Pythéas de Marseille et la géographie de son temps [Pyteasz z Marsylii i geografia jego czasów] (1836)
* Joachim Lelewel’s kleinere Schriften geographisch-historischen Inhalts [Drobne pisma Joachima Lelewela o tematyce geograficzno-historycznej] (1836)
* Joachima Lelewela porównanie dwu powstań narodu polskiego 1794 i 1830-1831 (1840)
* Études numismatiques et archéologiques [Studia numizmatyczne i archeologiczne]. Bruxelles (1841)
* Type gaulois ou celtique: atlas (1841)
* Gilbert de Lannoy i jego podróże (1844)
* Histoire de Pologne [Historia Polski] Tom 1 (1844) Tom 2 (1844) Atlas (1844)
* Dzieje Litwy i Rusi aż do unii z Polską w Lublinie 1569 zawartej (1844)
* La Pologne au moyen âge [Polska w średniowieczu], 3 tomy. Poznań (1846)
* Stracone obywatelstwo stanu kmiecego w Polsce (1846)
* Polska wieków średnich, czyli Joachima Lelewela w dziejach narodowych polskich postrzeżenia Tom wstępny (1853) Tom 1 (1855) Tom 2 (1847) Tom 3 (1851) Tom 4 (1851)
* Géographie du moyen âge [Geografia średniowieczna] Tome I (1852) Tome II (1852) Tomes III et IV (1852) épilogue (1852)
* Géographie des Arabes [Geografia Arabów] Paris (1851)
* Notice historique sur Benjamin de Tudèle [Nota historyczna o Beniaminie z Tudeli] (1852). Wspólnie z Eliakimem Carmoly.
* Épilogue de la géographie du moyen âge (1857)
* Cześć bałwochwalcza Sławian i Polski (1857)
* Lotniki piśmiennictwa tułaczki polskiej (1859)
* Geografja. Opisanie krajów polskich (1859)
* O monetach błaznów i niewiniątek z powodu dzieła Rigollota kilka słów Joachima Lelewela (1860)
* Trzy konstytucje polskie. 1791, 1807, 1815. Poznań (1861)
* Histoire de la Lithuanie et de la Ruthénie jusqu’a leur union définitive avec la Pologne conclue a Lublin en 1569 [Historia Litwy i Rusi do czasu ich unii z Polską zawartej w Lublinie w 1569 roku] (1861)
* Nauki dające poznać zrzódła historyczne (1863)
* (1863)
* Dzieje Polski które stryj synowcom swoim opowiedział (1863)
* Dzieje bibliotek (1868)
* Pamiętnik z roku 1830-31 (1924)
* Listy emigracyjne Joachima Lelewela. Wydała i wstępem poprzedziła Helena Więckowska. (Pięć tomów). Tom I (1831-1835) wydany w 1948 i tom II (1836-1841) w 1949 oraz tom III (1842-1848) wyd. w 1952 w Krakowie przez Polską Akademię Umiejętności. Tom IV (1849-1861) wyd. w 1954 i tom V (1831-1860), wyd. w 1956 jako dodatek przez Ossolineum we Wrocławiu i w Krakowie oraz Indeks Ogólny do 5 tomów.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
* Helena Więckowska, Joachim Lelewel. Uczony – polityk – człowiek. Warszawa, Czytelnik, 1980. Ilustr. Kalendarium życia i dzieła.
* Ignacy Chrzanowski, Tajemnica ostatnich dni Joachima Lelewela w świetle źródeł, 1937.
* Panowanie króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego
* Jędrzej Moraczewski, Starożytności Polskie. Ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadłowym zebrane t. I-II. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1982
* 
== Linki zewnętrzne ==
* Joachim Lelewel – bibliografia osobowa w LitDok Bibliografia Historii Europy Środkowo-wschodniej, Instytut Herdera w Marburgu
* Lelewel – czyli przez Białystok do Wilna i Brukseli
* Joachim Lelewel. Za tym bibliofilem szli na barykady
* Kolekcja Joachima Lelewela w serwisie Polona.pl
* Dzieła w FBC
* Dzieła w archive.org
* Dzieła w Google
Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego
Kategoria:Członkowie Komitetu Narodowego Polskiego (1831–1832)
Kategoria:Członkowie Młodej Polski
Kategoria:Członkowie sejmu polskiego na emigracji 1832–1848
Kategoria:Członkowie Towarzystwa Patriotycznego (powstanie listopadowe)
Kategoria:Członkowie Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich
Kategoria:Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
Kategoria:Członkowie rządów powstańczych (powstanie listopadowe)
Kategoria:Członkowie Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie
Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego
Kategoria:Działacze polistopadowych organizacji rewolucyjnych i niepodległościowych
Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie
Kategoria:Pochowani na cmentarzu na Rossie w Wilnie
Kategoria:Polscy heraldycy
Kategoria:Polscy slawiści
Kategoria:Polscy numizmatycy
Kategoria:Polscy bibliografowie
Kategoria:Polscy tłumacze literatury islandzkiej
Kategoria:Polska szlachta
Kategoria:Posłowie na Sejm Królestwa Polskiego (powstanie listopadowe)
Kategoria:Powstańcy listopadowi internowani w Królestwie Prus
Kategoria:Skazani na karę śmierci za udział w powstaniu listopadowym
Kategoria:Sygnatariusze aktu detronizacji Mikołaja I Romanowa (1831)
Kategoria:Urodzeni w 1786
Kategoria:Wykładowcy Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego
Kategoria:Wykładowcy Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego
Kategoria:Wykładowcy Liceum Krzemienieckiego (1805–1831)
Kategoria:Zmarli w 1861
Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii