ma Numesiko

ma Numesiko anu ma Mesiko sin li ma lili pi ma Mewika. ona li lon poka pi ma Ewisona, li lon poka pi ma Kolowato, li lon poka pi ma Okajoma, li lon poka pi ma Tesa, li lon poka pi ma Siwawa, li lon poka pi ma Sonola. ma Siwawa en ma Sonola li lon ma Mesiko. ma tomo Santape li ma tomo lawa pi ma Numesiko. taso, ma tomo Apakuki li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Numesiko.
telo nasin Lijokan li tawa lon insa ma Numesiko. 
== ma ==
telo nasin Lijokan, en telo nasin Peko li nasin telo suli pi ma Numesiko. telo linja Sanwan, en telo linja Kanasijan, en telo linja Kila li telo linja ante lon ma Numesiko. ma awen lawa ni tu li lon ma Numesiko: ma awen Kapakawen en ma awen Wisan.
kulupu nena Sanketekiso li kipisi pi kulupu nena Oki. ona li lon ma Numesiko, li lon ma Kolowato. suli pi nena ma lon ma Numesiko la nena ma Wile li nena ma nanpa wan.
ma mute lon ma Numesiko li ma seli pi telo ala. taso, ma kasi en ma sewi li lon ona.
kipisi pi ma Napijo li lon ma Numesiko. kiwen suli Sepitawi li lon ni. ma Jikalila en ma Natajote li ma pi kulupu Apase lon ma Numesiko.
=== kipisi ma ===
ma luka luka luka luka luka luka tu wan li kipisi ma pi ma Numesiko. mute jan la kipisi ma Penalilo li nanpa wan lon ma Numesiko. suli ma la kipisi ma Katon li nanpa wan.
kipisi ma ale lon ma Numesiko
nimi ma 	nimi mama 	ma tomo lawa
kipisi ma Penalilo 	Bernalillo County	ma tomo Apakuki
kipisi ma Tonjajana 	Doña Ana County 	ma tomo Lasuse
kipisi ma Santape 	Santa Fe County 	ma tomo Santape
kipisi ma Santowa 	Sandoval County 	ma tomo Penalilo
kipisi ma Sanwan 	San Juan County 	ma tomo Ate
kipisi ma Walensija 	Valencia County 	ma tomo Lolunsa
kipisi ma Lija 	Lea County 	ma tomo Lowinton
kipisi ma Mikenli 	McKinley County 	ma tomo Kalu
kipisi ma Otelo 	Otero County 	ma tomo Alamokoto
kipisi ma Sawe 	Chaves County 	ma tomo Lowe
kipisi ma Esi 	Eddy County 	ma tomo Kapa
kipisi ma Kuwi 	Curry County 	ma tomo Kowi
kipisi ma Wijojalipa	Rio Arriba County	ma tomo Sijelajamalila
kipisi ma Tajo 	Taos County 	ma tomo Tajo
kipisi ma Kan 	Grant County 	ma tomo Siwesisi
kipisi ma Sanmike 	San Miguel County	ma tomo Laweka
kipisi ma Sipola 	Cibola County 	ma tomo Kan
kipisi ma Luna 	Luna County 	ma tomo Temin
kipisi ma Linkon 	Lincoln County 	ma tomo Kalisoso
kipisi ma Losalamo 	Los Alamos County	ma tomo Losalamo
kipisi ma Losewe 	Roosevelt County 	ma tomo Potale
kipisi ma Sokolo 	Socorro County 	ma tomo Sokolo
kipisi ma Tolen 	Torrance County 	ma tomo Etansija
kipisi ma Kopa 	Colfax County 	ma tomo Laton
kipisi ma Sijela 	Sierra County 	ma tomo Tujokonsekense
kipisi ma Kuwa 	Quay County 	ma tomo Tukunkali
kipisi ma Katelupe 	Guadalupe County 	ma tomo Santalosa
kipisi ma Mola 	Mora County 	ma tomo lili Mola
kipisi ma Itako 	Hidalgo County 	ma tomo Lopu
kipisi ma Junjen 	Union County 	ma tomo Kajeton
kipisi ma Katon 	Catron County 	ma tomo lili Wese
kipisi ma Tepaka 	De Baca County 	ma tomo lili Posume
kipisi ma Asin 	Harding County 	ma tomo lili Mokelo
=== ma tomo ===
ma tomo Santape li ma tomo lawa pi ma Numesiko. ona li open lon sike suno nanpa 1610. ona li jo e tomo mute pi sitelen musi. tenpo pini la ona li pini pi nasin Santape. 
ma tomo Apakuki li ma tomo suli. kulupu esun Mikosa li open lon ma tomo ni. jan mute li lon ma tomo Apakuki.
== toki ==
jan mute lon ma Numesiko li toki Epanja, li toki Inli. taso, jan pi mute lili li toki e toki nanpa wan pi ma Mewika. ma Numesiko la ona li toki Napijo, li toki Kele, li toki Siwa, li toki Towa, li toki Siwi.
== tenpo pini ==
tenpo lete suli la kulupu Koli li lon ma Numesiko. ona li pali e kiwen alasa mute. tenpo pini la jan sona tenpo pini li pilin e ni: kulupu nanpa wan pi ma Amelika la kulupu Koli li nanpa wan. taso, tenpo kama tawa ni la jan sona li alasa li lukin e kiwen lon tenpo pini tawa kulupu koli. tenpo lon la jan sona li sona e ni: tenpo pini pi kulupu Koli la kulupu ante li lon ma Amelika.
tenpo kama pi tenpo ni la kulupu Mokolon en kulupu Pelo majuna li lon ma Numesiko. kulupu tu ni li pali e ma tomo suli mute kepeken kiwen. kulupu tu li mama majuna pi kulupu Pelo.
sike suno nanpa 1540 la jan Pansiko Pake Tekolonato tan ma Epanja li tawa lon ma Numesiko tan ni: ona li alasa e "ma tomo luka tu pi kiwen mani". ma tomo ni li lon ala. taso, jan mute tan ma Epanja li alasa e ma tomo ni.
sike suno nanpa 1598 la jan Wan Tejonjate li anpa e ma Numesiko, li pali e ma tomo pi kulupu Epanja nanpa wan lon ma Numesiko. ma Numesiko li kama ma lili pi ma Newajepanja. 
sike suno nanpa 1610 la jan Epanja li pali e ma tomo Santape. ona li kama ma tomo lawa pi ma Numesiko. ona li wile e ni: jan tan ma Numesiko li kama jan pi nasin sewi Kolisu. ni la jan tan ma Epanja li pali e tomo sewi mute lon ma Numesiko.
kulupu lawa pi ma Epanja li ike mute tawa kulupu Pelo. ona li alasa weka e nasin sewi pi kulupu Pelo. ni la sike suno nanpa 1680 la jan Pope li open e utala pi kulupu Pelo, li weka e jan Epanja tan ma ona. utala la ona li moli e jan Epanja pi mute 400. kulupu utala pi kulupu Pelo li pakala e sitelen pi nasin sewi Kolisu, e tomo sewi pi nasin sewi ni. 
taso, sike suno nanpa 1692 kin la jan utala pi ma Epanja li anpa e ma Numesiko. anpa ni la jan Sijeko Tewaka li lawa e kulupu utala. jan ona li pali e ma tomo Apakuki.
tenpo kama tawa ni la kulupu Numunu li esun kin tawa kulupu Epanja. ona li esun e selo soweli, e sijelo soweli, e jan jo. taso, kulupu Numunu li utala e ma Numesiko, li lanpan e mani tan jan. ona li weka e ma tomo lili mute lon ma Numesiko. kulupu utala pi ma Numesiko li utala e kulupu utala pi ma Numunu.
sike suno nanpa 1789 la jan utala tan ma Numesiko li pakala e kulupu utala pi ma Numunu, li moli e jan lawa utala ona. tenpo kama tawa ni la utala pi kulupu Numunu li pini lon ma Numesiko.
=== tenpo lawa pi ma Mesiko ===
sike suno nanpa 1810 la ma Mesiko li utala e ma Epanja tan wile pi kama anpa ala. taso, utala ni li kama ala tawa ma Numesiko. ma Mesiko li anpa e kulupu utala pi ma Epanja, li kama ma lawa.
sike suno nanpa 1821 la nasin Santape li open. ona li open lon ma Misuwi, li pini lon ma tomo Santape. jan esun tan ma Mewika li tawa ma Numesiko kepeken nasin ni.
sike suno nanpa 1837 la utala insa li open lon ma Numesiko. jan mute li pilin ike tawa jan lawa pi ma Numesiko. jan utala li moli e ona. taso, kulupu utala pi ma Numesiko li moli e jan utala .
sike suno nanpa 1841 la jan lawa Milapu Lama tan ma Tesa li tawa e kulupu utala ona tawa ma Numesiko. ona li wile anpa e ma Numesiko. taso, jan pi ma Numesiko li pilin ike tawa ma Tesa. ona li kama jo e kulupu utala. tenpo ala la ma Tesa li lanpan e ma Numesiko.
sike suno nanpa 1846 la ma Mewika li utala e ma Mesiko. kulupu utala pi ma Mewika li anpa e ma Numesiko. lipu lawa Katelupewitako li pini e utala, li pana e ma Numesiko, e ma Tesa, e ma Ewisona, e ma Kaliponja, e ma Newata tawa ma Mewika.
=== tenpo lawa pi ma Mewika ===
utala kipisi pi ma Mewika la ma Sikisi li alasa anpa e ma Numesiko. ona li anpa e kipisi pi ma Numesiko, li open e ma lawa Ewisona pi ma Sikisi. taso, kulupu utala pi ma Mewika li anpa e kulupu utala pi ma Sikisi. sike suno nanpa 1863 la kulupu lawa pi ma Mewika li weka e ma Ewisona tan ma Numesiko.
sike suno nanpa 1864 la kulupu lawa pi ma Mewika li weka tan ma Napijo e jan Napijo tawa tomo awen lon ma Numesiko. jan Napijo mute li moli. taso tenpo kama tawa ni la kulupu Napijo li tawa ma Napijo.
kulupu Apase li utala mute e ma Mewika e ma Sikisi lon tenpo mute. jan Kojale li jan lawa suli pi kulupu Apase. sike suno nanpa 1886 la ma Mewika li anpa e jan Kojale, e kulupu utala nanpa pini pi kulupu Apase.
sike suno nanpa 1912 la ma Numesiko li kama ma lili pi ma Mewika.
sike suno nanpa 1916 la jan Panso Wila li tawa utala lon ma Numesiko. 
== kulupu nanpa wan pi ma Numesiko ==
=== kulupu Pelo ===
kulupu Pelo li tan ma Numesiko. ona li pali e ma tomo suli. ni li ma tomo pi kulupu Pelo:
* ma tomo Aku (toki Kele)
* ma tomo Kosi (toki Kele)
* ma tomo Siwipa (toki Siwa)
* ma tomo Walatowa (toki Towa)
* ma tomo Kewa (toki Kele)
* ma tomo Kawaka (toki Kele)
* ma tomo Nanpe (toki Tewa)
* ma tomo Okejowinke (toki Tewa)
* ma tomo Piweta (toki Siwa)
* ma tomo Posuwakejowinke (toki Tewa)
* ma tomo Tusuja (toki Siwa)
* ma tomo Kasita (toki Kele)
* ma tomo Powokejowinke (toki Tewa)
* ma tomo Tamaja (toki Kele)
* ma tomo Kapojowinke (toki Tewa)
* ma tomo Tato (toki Siwa)
* ma tomo Tesukejowinke (toki Tewa)
* ma tomo Sija (toki Kele)
* ma tomo Alonawisiwanja (toki Siwi)
=== kulupu Napijo ===
jan pi kulupu Napijo en kipisi pi ma Napijo li lon ma Numesiko. ona li toki Napijo. toki Napijo li lon insa e kulupu toki Nateni.
=== kulupu Apase ===
jan pi kulupu Apase li lon ma Numesiko. ma Jikalila en ma Natajote li ma pi kulupu Apase lon ma Numesiko. kulupu Apase li toki e toki mute pi kulupu toki Nateni.
== musi kulupu ==
=== musi moku ===
esun pi ma pan li suli mute tawa ma Numesiko. jan mute lon ma Numesiko li pali e kili pi namako seli. kili pi namako seli mute li tan ma tomo lili Tasi. kili ni li ken loje, li ken laso. jan mute tan ma Mesiko li kama Numesiko, li pana moku ona la moku tan ma Numesiko li sama moku pi Mesiko. jan mute li pali moku kepeken pan kili.
=== musi sitelen ===
jan sitelen Kosa Oki li pali sitelen lon ma tomo lili Apiku lon ma Numesiko. sitelen tawa musi Pekinpa kin li tan ma Numesiko.
== nasin lawa ==
kulupu lawa pi ma Numesiko la kulupu lawa Temoka li wawa. kulupu lawa Wepulikan li wawa lili lon ma Numesiko. 
tenpo lon la jan Mise Lujan Kisan li jan lawa. jan Owi Molali li jan lawa nanpa tu. kulupu lawa ma pi ma Mewika la jan Matin Inli en jan Pen Li Lujan li tan ma Numesiko. jan ale ni li jan pi kulupu lawa Temoka.