Język prasłowiański

Język prasłowiański – wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Należał do grupy satem w ramach rodziny indoeuropejskiej. Prasłowiańszczyzna w dziejach to okres trwający około 2000 lat, od początków rozpadu prawdopodobnej wspólnoty bałto-słowiańskiej (ok. 1500–1300 r. p.n.e.) do rozpadu wspólnoty językowej prasłowiańskiej (VI–VII wiek n.e.). Ostateczny rozpad prasłowiańszczyzny niektórzy autorzy przesuwają na wieki IX–X przyjmując, że język staro-cerkiewno-słowiański jest pisaną postacią jednego z dialektów prasłowiańskich obszaru bułgarsko-macedońskiego okolic Sołunia IX wieku.
Nie istnieją żadne zabytki pisane w nim sporządzone. Historycy języka odtwarzają jego formy metodami lingwistyki historycznej, na przykład metodą porównawczą, tj. zestawiając słowa z różnych języków słowiańskich.
== Fonologia ==
=== Samogłoski ===
: samogłoski i, ь, e, ę, ě, a, o, (ą), ъ, y, u
: ь, ъ – jery, czyli bardzo krótkie samogłoski o niewyraźnej wymowie (wywodzące się z dawniejszych krótkich *i i *u), odpowiednio miękki (przedni) i twardy (tylny);
: ę, (ą) – e i o nosowe, podobne do polskich ę, ą, wymawianych przed szczelinowymi (np. w kęs, wąs);
: ě – tzw. jać, samogłoska długa o wymowie [ä] (IPA ), lub pośrednia między [e] a [a], jak w angielskim słowie cat, lub dyftong [ie] w innych dialektach języka prasłowiańskiego;
: y – tylnojęzykowe, inne od dzisiejszego polskiego, przypominające raczej tureckie ı (IPA );
: sonanty (spółgłoski tworzące sylaby) l, l´, r, r´; wielu badaczy uważa, że w epoce prasłowiańskiej sonantów nie było, i zamiast nich rekonstruuje grupy ъl, ьl, ъr, ьr.
Wielu lingwistów uważa, że ps. *o było wymawiane jako /a/, natomiast *a było samogłoską długą /a:/. Dowodem na to są zapożyczenia słowiańskie w innych językach, np. nowogreckie καρουτα 'koryto', gdzie prasłowiańskiemu *o odpowiada greckie /a/Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. Zdzisław Stieber, Warszawa 2005.
prasłowiańskie wyrazy zaczynające się na samogłoskę nosową zostały poprzedzone przydechowym "w", np. *ǫžь → wąż, *ǫgorjь → węgorz (bo utożsamiany z wężem), *ǫglь → węgiel, *ǫgrija, scs. Ǫgri (Ѫгри) → Węgrzy (Onogurowie), *ǫtorъba → wątroba, ǫpyrь (ѫпырь) lub *ǫpirь → wampir (staropolskie wąpierz, porównaj rutenizm upiór), *ǫzъkъ → wąski, *ǫtorъ → wątorMax Vasmer, Этимологический словарь русского языка, hasło: утор, , scs. ǫsъ (ѫсъ) → wąsy, psł. ǫda, scs. ǫda (ѫда), ǫdica (ѫдица) → wądka, wędka, wędaMax Vasmer, Этимологический словарь русского языка, hasło: уда, , psł. dial. *ǫdidlo → wędzidło, *ǫchati → wąchać, *ǫgъlъ → węgieł, scs. ǫzlъ (ѫзлъ) → węzeł, ps. *ǫdolъ → wądół, *ǫvozъ → wąwóz, *ǫgrъ → wągier.
=== Spółgłoski ===
System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego	System głosek prasłowiańskich okresu późnego
spółgłoski 	wargowe 	zębowe 	zębowe miękkie 	dziąsłowe 	dziąsłowe miękkie 	środkowojęzykowe 	tylnojęzykowe
zwarte 	p, b 	t, d 	  	  	  	  	k, g
zwarto-szczelinowe 	  	  	c´, ´ (dz´) 	  	č, (dž) 	  	 
szczelinowe 	v 	s, z 	s´ 	  	š, ž 	  	x
nosowe 	m 	n 	  	  	  	  	 
spółgłoski płynne 	  	l 	  	r 	  	j 	 
: x oznacza to samo, co polskie ch,
: v oznacza to samo, co polskie w, choć prasłowiańskie v musiało być pierwotnie wargowe i zbliżone do angielskiego w,
: (dz) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dz,
: (dž) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dż,
: spółgłoski c´, ´ (dz´), č, (dž), š, ž były bardziej miękkie niż polskie c, dz, cz, dż, sz, ż.
Ponadto wszystkie spółgłoski twarde (w końcowej fazie istnienia prasłowiańskiego – z wyjątkiem s, z, k, g, x) miały warianty miękkie przed j.
=== Intonacja ===
W języku prasłowiańskim istniała pierwotnie intonacja akutowa (wznosząca) i cyrkumfleksalna (opadająca). W wyniku przemian akcentowych związanych z redukcją praindoeuropejskich i, u krótkich do jerów pojawiła się intonacja nowoakutowa. Niekiedy mówi się też o intonacji nowocyrkumfleksalnej.
=== Iloczas ===
i, ę, ě, a, (ą), y, u były długie. e, o były krótkie, ale w grupach typu TorTgrupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę nieco dłuższe (Stąd ich rozwój w grupy typu TraT w grupie południowej). Jery były półkrótkie (bardzo krótkie).
e, o, ь, ъ były w pewnym sensie krótkimi odpowiednikami odpowiednio ě, a, i, y.
* ě to w zasadzie e długie. Niekiedy mówi się o opozycji ě (jać czyli ē – e długie) – ĕ (e krótkie).
* o to prawdopodobnie było w rzeczywistości ă krótkie. (zobacz akanie)
* ь prawdopodobnie przynajmniej w okresie wczesnym wymawiano jak krótkie i.
* ъ prawdopodobnie przynajmniej w okresie wczesnym wymawiano jak krótkie u lub y []. (zobacz delabializacja)
Ponadto te głoski wymieniały się np. przy zmianie akcentu:
: zametą – zamětają ? > pol. zamiotę – zamiatam
: vyrobją – vyrabjają > pol. wyrobię – wyrabiam
: vytьną – vytinają > pol. wytnę – wycinam
: nadъmą – nadymają > pol. nadmę – nadymam
=== Różnice między dialektami ===
Postać pierwotna 	Grupa zachodnia 	Grupa wschodnia 	Grupa południowa 	
TorT, TolT, TerT, TelT
(Zobacz też przestawka)
ps. korva, bolto, bergъ, melko	TroT, TloT, TreT, TleT (bez dialektów czeskich i słowackich)
pol. krowa, błoto, brzeg/trzoda, mleko/plotka	ToroT, ToloT, TereT, ToloT
ros. корова (korowa), болото (bołoto), берег (bierieg), молоко (mołoko)	TraT, TlaT, TrěT, TlěT (z dialektami czeskimi i słowackimi)
scs. крава (krawa), блато (blato), брѣгъ (brěgъ), млѣко(mlěko); cz. kráva, bláto, břeh, mléko; schorw. krava, blato, br(ij)eg, ml(ij)eko	
olT-, orT-
ps. olkъtь, ordlo 	loT-, roT- (pod intonacją cyrkumfleksalną) / laT-, raT- (pod intonacją akutową)
pol. łokieć, radło; cz. loket; ros. локоть (łokot´), рало (rało)	loT-, roT- (pod intonacją cyrkumfleksalną) / laT-, raT- (pod intonacją akutową)
pol. łokieć, radło; cz. loket; ros. локоть (łokot´), рало (rało)	laT-, raT-
schorw. lakat, ralo 	
  	D. l.p., M. i B. l.m. dušě 	D. l.p., M. i B. l.m. dušě 	D. l.p., M. i B. l.m. dušę 	
  	reka ? 	reka ? 	reky ? (może odwrotnie) 	
kvě, kvi, gvě, gvi, xvě, xvips. květъ, gvězda	bez zmianpol. kwiat, gwiazda	c´vě, c´vi, z´vě, z´vi, s´vě, s´vischorw. cvijet, zvijezda	c´vě, c´vi, z´vě, z´vi, s´vě, s´vischorw. cvijet, zvijezda	
tl, dl 	tl, dl 	l, l 	l, l 	
tj, dj
ps. světja, medja 	c´, ´ (dz´)
pol. świeca, miedza; cz. svíce, meze	č, ž
ros. свеча (swiecza), межа (mieża) 	rozmaite kontynuanty* 	
* na przykład
: słń. č, j: sveča, meja;
: schorw. ć, dź: sveća, međa [medźa] (w innych dialektach także dj > j, dž, d´, ž; tj > č, t´ ? – wszystkie pięć wariantów rozwoju dj (i trzy rozwoju tj ?) pojawia się już w dialekcie kajkawskim);
: bułg. št, žd: свеща (sweszta), межда (meżda);
: scs. št, žd (również): svešta, mežda;
: maced. k´, g´
Te zmiany dotyczą często późniejszego rozwoju, po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej.
== Powstanie i rozwój ==
Język prasłowiański rozwinął się według niektórych szacunków na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. Większość badaczy jest zdania, że wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego ze wspólnoty indoeuropejskiej poprzedził pewien okres wspólnego rozwoju z dialektami, z których uformowały się języki bałtyckie: litewski, łotewski, pruski. Z uwagi m.in. na różnice leksykalne między językami słowiańskimi a bałtyckimi niektórzy zaprzeczają jednak możliwości istnienia języka prabałtosłowiańskiego.
Przez długi czas swojego istnienia (prawdopodobnie około 2000 lat) język prasłowiański podlegał różnym zmianom. Na język prasłowiański wpływały języki ludów sąsiednich, zwłaszcza germańskie (gocki) i celtyckie, jak też irańskie (scytyjski), tureckie i ugrofińskie. Fakt ten, a także różne rozumienie procesów językowych przez różnych lingwistów, jest przyczyną istnienia różnych rekonstrukcji form prasłowiańskich. Niektórzy próbują wyróżniać kilka faz rozwojowych tego języka, najczęściej trzy, nie jest to jednak podejście powszechne.
Przed pierwszą palatalizacją system głosek języka prasłowiańskiego wyglądał najprawdopodobniej następująco: p, b, v (dwuwargowe lub u niesylabiczne), m, t, d, s, z, n, l, r, j, k, g, x (ch); i, ī, u, ū, e, ē, a, ā, ei, eu, ai, au, oraz najprawdopodobniej samogłoski nosowe ę i ą, szczególnie przed spółgłoskami szczelinowymi i na końcu wyrazu. Nie istniały wówczas sylabiczne r, l (w dialektach wschodniosłowiańskich najpewniej nigdy nie zaistniały), lecz grupy ir, ur, il, ul.
=== Przemiany samogłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego ===
: i1 < PIE *ī, *ei,
: i2 < *ai zredukowane (*ăi lub *ui) < PIE *ai, *oi,
: ь < *i < PIE *i, czasem także ze zredukowanego PIE *e,
: e < PIE *e,
: ę < PIE *en, *em,
: ě1 < PIE ē,
: ě2 < *ai < PIE *ai, *oi,
: a < *ā < PIE *ā, *ō,
: o < *a < PIE *a, *o, *ə (w sylabach wewnętrznych *ə zanikło bez śladu),
: ǫ (ą) < *an, *am < PIE *an, *on, *am, *om,
: ъ < *u < PIE *u, czasem także ze zredukowanego PIE *o
: y < PIE *ū
: u < *au < PIE *au, *ou (PIE *eu rozwinęło się prawdopodobnie w *jau, z czego prasłowiańskie ju)
Samogłoski i2, ě2 powstały później niż i1, ě1. W końcowej fazie istnienia języka prasłowiańskiego obie samogłoski par i1, i2 oraz ě1, ě2 wymawiane były już jednakowo, wcześniej jednak wywołały różne zmiany poprzedzających spółgłosek tylnojęzykowych, por. niżej.
=== Przemiany spółgłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego ===
* p < PIE *p;
* b < PIE *b, *bh;
* t < PIE *t;
* d < PIE *d, *dh;
* k < PIE *k, *kw;
* g < PIE *g, *gh, *gw, *gwh;
* s < PIE *s, *k´;
* z < PIE *g´, *g´h (rzadko także z < PIE *s [z] przed spółgłoską dźwięczną);
* x < PIE *s po *r, *u, *k, *i, prawdopodobnie także po *l;
* m < PIE *m;
* n < PIE *n;
* l < PIE *l;
* r < PIE *r;
* v < PIE *w;
* j < PIE *j.
: W niektórych wyrazach prasłowiańskie x rozwinęło się z innych dźwięków PIE, np. z grup *kH, *ks, *sk.
: Na końcu wyrazu spółgłoski często zanikały (ewentualnie pojawiał się jer, jak w (j)azъ < *e:g^h), co dało początek zasadzie sylaby otwartej.
Ponadto:
* c´ < k (II palatalizacja);
* ´ (dz´) < g (II palatalizacja);
* s´ < x (II palatalizacja);
* č < kj, k (I palatalizacja);
* šč < stj, skj, sk (I palatalizacja);
* ž (ždž) < zdj, zgj, zg (I palatalizacja);
* š < sj, xj, x (I palatalizacja);
* ž < zj, gj, g (I palatalizacja).
=== Procesy fonetyczne w okresie prasłowiańskim ===
==== Palatalizacje ====
* pierwsza palatalizacja
: k, g, x > č, (dž), š przed i1, ě1, e, ę, ь, j i sonantami l´, r´( uprościło się potem do ž wszędzie, w niektórych językach z wyjątkiem pozycji po z); zachodziła w III – VI w.n.e.;
* druga palatalizacja
: k, g, x > c´, ´ (dz´), s´ przed i2, ě2 (s´ zmieszało się potem z s lub š w poszczególnych dialektach słowiańskich, ´ (dz´) uprościło się do z, z wyjątkiem m.in. polskiego); zachodziła ok. VI-VII w.n.e.;
* trzecia palatalizacja
: k, g, x > c´, ´ (dz´), s´ po samogłoskach przednich (i, ь, ě, e, ę) i sonantach l´, r´ ? – w przeciwieństwie do dwóch poprzednich miała charakter postępowy i zachodziła niekonsekwentnie, tylko w niektórych wyrazach; zachodziła ok. VIII w. n.e.
* jotacyzacja
: sj, zj > š, ž;
: tj, dj przetrwały i rozwijały się rozmaicie w poszczególnych dialektach (w grupie zachodniosłowiańskiej w c´, ´ (dz´));
: stj, zdj > šč, ž (ždž);
: kj, gj, xj > č, (dž), š (następnie (dž) > ž);
: skj, zgj > šč, ž (ždž);
: rj, lj, nj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w r´, l´, n´;
: pj, bj, vj, mj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w pl´, bl´, vl´, ml´ w większości dialektów (zasięg tej zmiany jest przedmiotem dyskusji)
(Analogicznie np. w języku litewskim t, d przed i niezgłoskotwórczym jest zastępowane przez č, dž.)
* czwarta palatalizacja (polska)
: ky, gy > k'i, g'i
: ke, ge > k'e, g'e
zachodziła ok. XV w.
==== Uproszczenie grup spółgłoskowych ====
: -gti, -kti > -c´i (w grupie zachodniej, ogólnie kt (również < gt) w pozycji pierwszej palatalizacji rozwijało się jak tj)
:: ps. mogti > moc´i ? > pol. móc, ale ps. moglъ > pol. mógł
:: ps. pekti > pec´i ? > pol. piec, ale ps. peklъ > pol. piekł
: -dti, -tti > -sti
:: ps. jědti > jěsti > pol. jeść, ale ps. jědlъ > pol. jadł
:: ps. pletti > plesti > pol. pleść, ale ps. pletlъ > pol. plótł
: pn, bn > n, stn > sn, bv > b
:: ps. sъpnъ (sъpati (>pol. spać) + -nъ) > sъnъ > pol. sen (ale ps. sedmь > pol. siedem)
==== Przemiany samogłosek ====
Po spółgłoskach miękkich (j, č, ž, š) o, y, ъ > e, i, ь. Natomiast ě > a (časъ < čěsъ). Stąd pochodzi różnica między odmianą w tematach na -o-, -a- a -jo-, -ja-.
W późniejszym okresie kъnęgъ > kъnędzь (ksiądz)
==== Prejotacja i prelabializacja ====
W nagłosie (na początku wyrazów) przed i, ь, ě, e, ę, pojawiło się j. Analogicznie przed y, ъ pojawiło się w > v, co świadczy o tym, że y wówczas jeszcze brzmiało jak ū, a ъ jak u krótkie.
=== Leksyka wspólna z innymi językami ===
==== z językami wczesnogermańskimi ====
xlěbъ (por. ang. loaf), xlěvъ, měčь, stьklo, šelmъ (por. ang. helmet), plugъ (por. ang. plough), lěkъ (por. ang. leech)
==== z późniejszymi językami germańskimi ====
pěnędzь (por. ang penny, swn. pening), kъnędzь (por. ang. king, swn. kuning), istъba (por. swn. stuba) tjudjь (por. goc. þiuda)
==== zapożyczenia z greki i łaciny ====
kupiti (goc. kaupōn, łac. caupō [właściwie z etruskiego]), dъska (swn. tisk), čeršn'a (ang. cherry, łac. ceresia), osьlъ (łac. asinus, goc. asilus), velьbǫdъ (gr. elephas, goc. ulbandus)
==== bezpośrednie zapożyczenia z greki i łaciny ====
konopja (łac. canapis), poganъ (łac. paganus), kоlęda (łac. calendae), korabjь (biz. karábion), polata (biz. palátion)
==== z językami tureckimi ====
xomǫto, kъnęga/kъniga, kolpakъ/klobukъ
==== z językami dackimi i północnotrackimi ====
mogyla, kurhan (dac. kurgan)
== Fleksja ==
Obok liczby pojedynczej i mnogiej istniała liczba podwójna.
=== Deklinacja ===
==== Rzeczowniki ====
Deklinacja zależała raczej od tematu, a nie od rodzaju.
rodzaj 	męski 	męski 	męski 	męski 	męski 	nijaki 	nijaki 	nijaki 	nijaki 	nijaki 	żeński 	żeński 	żeński 	żeński 	żeński
Deklinacja 	I1 	I2 	II 	IV1 	V2 	I1 	I2 	V2 	V4 	V5 	III1 	III2,3 	IV2 	V1 	V3
temat 	-o- 	-jo- 	-u- 	-i- 	-en- 	-o- 	-jo- 	-en- 	-ent- 	-es- 	-a- 	-ja- 	-i- 	-u:- 	-er-
M. l.p. 	vl´k-ъ 	konj-ь
(cěsarj-ь)	syn-ъ 	gost-ь 	kam-y 	lět-o 	polj-e 	im-ę 	tel-ę 	slov-o 	žen-a 	duš-a
(bogynj-i,
zemj-a ?)	kost-ь 	kr-y 	mat-i
D. l.p. 	vl´k-a 	konj-a 	syn-u 	gost-i 	kam-en-e 	lět-a 	polj-a 	im-en-e 	tel-ęt-e 	slov-es-e 	žen-y 	duš-ě
(bogynj-ě,
zemj-i ?)	kost-i 	kr-ъv-e 	mat-er-e
C. l.p. 	vl´k-u 	konj-u 	syn-ovi	gost-i 	kam-en-i 	lět-u 	polj-u 	im-en-i 	tel-ęt-i 	slov-es-i 	žen-ě 	duš-i 	kost-i 	kr-ъv-i 	mat-er-i
B. l.p. 	vl´k-ъ 	konj-ь 	syn-ъ 	gost-ь 	kam-en-ь 	lět-o 	polj-e 	im-ę 	tel-ę 	slov-o 	žen-ą 	duš-ą 	kost-ь 	kr-ъv-ь 	mat-er-ь
N. l.p. 	vl´k-omъ ? -omь	konj-emъ ? -emь	syn-ъmь	gost-ьmь	kam-en-ьmь	lět-omь	polj-emь	im-en-ьmь	tel-ęt-ьmь	slov-es-ьmь	žen-oją	duš-eją
(bogynj-ьją ?)	kost-ьją	kr-ъv-ьją 	mat-er-ьją
Msc. l.p. 	vl´c-ě 	konj-i 	syn-u 	gost-i 	kam-en-e 	lět-ě 	polj-i 	im-en-e 	tel-ęt-e 	slov-es-e 	žen-ě 	duš-i 	kost-i 	kr-ъv-e 	mat-er-e
W. l.p. 	vl´č-e 	konj-u 	syn-u 	gost-i 	kam-en-i 	lět-o 	polj-e 	im-ę 	tel-ę 	slov-o 	žen-o 	duš-e 	kost-i 	kr-ъv-i 	mat-i
MBW. l.podw. 	vl´k-a 	konj-a 	syn-y 	gost-i 	kam-en-i 	lět-ě 	polj-i 	im-en-ě 	tel-ęt-ě 	slov-es-ě 	žen-ě 	duš-i 	kost-i 	(kr-ъv-i) 	mat-er-i
DMsc. l.podw.	vl´k-u 	konj-u 	syn-ovu	gost-ьju	kam-en-u 	lět-u 	polj-u 	im-en-u 	tel-ęt-u 	slov-es-u 	žen-u 	duš-u 	kost-ьju	(kr-ъv-u) 	mat-er-u
CN. l.podw. 	vl´k-oma 	konj-ema 	syn-ъma	gost-ьma	kam-en-ьma	lět-oma	polj-ema	im-en-ьma	tel-ęt-ьma	slov-es-ьma	žen-ama	duš-ama	kost-ьma	(kr-ъv-ьma)	mat-er-ьma
MW. l.m. 	vl´c-i 	konj-i
(cěsarj-e)	syn-ove	gost-ьje	kam-en-e 	lět-a 	polj-a 	im-en-a 	tel-ęt-a 	slov-es-a 	žen-y 	duš-ě 	kost-i 	kr-ъv-i 	mat-er-i
D. l.m. 	vl´k-ъ 	konj-ь 	syn-ovъ	gost-ьjь	kam-en-ъ 	lět-ъ 	polj-ь 	im-en-ь 	tel-ęt-ъ 	slov-es-ъ 	žen-ъ 	duš-ь 	kost-ьjь	kr-ъv-ь 	mat-er-ь
C. l.m. 	vl´k-omъ 	konj-emъ 	syn-ъmъ	gost-ьmъ	kam-en-ьmъ	lět-omъ	polj-emъ	im-en-ьmъ	tel-ęt-ьmъ	slov-es-ьmъ	žen-amъ	duš-amъ	kost-ьmъ	kr-ъv-amъ 	mat-er-ьmъ
B. l.m. 	vl´k-y 	konj-ě 	syn-y 	gost-i 	kam-en-e 	lět-a 	polj-a 	im-en-a 	tel-ęt-a 	slov-es-a 	žen-y 	duš-ě 	kost-i 	kr-ъv-i 	mat-er-i
N. l.m. 	vl´k-y 	konj-i 	syn-ъmi	gost-ьmi	kam-en-ьmi	lět-y 	polj-i 	im-en-y 	tel-ęt-y 	slov-es-y 	žen-ami	duš-ami	kost-ьmi	kr-ъv-ami 	mat-er-ьmi
Msc. l.m. 	vl´c-ěxъ 	konj-ixъ 	syn-ъxъ	gost-ьxъ	kam-en-ьxъ	lět-ěxъ	polj-ixъ	im-en-ьxъ	tel-ęt-ьxъ	slov-es-ьxъ	žen-axъ	duš-axъ	kost-ьxъ	kr-ъv-axъ 	mat-er-ьxъ
Niekiedy tematy na -ja- typu bogynji (deklinacja III3) nazywa się tematami na -i-, a tematy na -en-, -er-, -ent-, -es- – odpowiednio tematami na -n-, -r-, -t-, -s-.
Deklinacja V (tematy na -u:- i spółgłoskowe) powstała w wyniku ciekawych procesów:
: *u: (w mianowniku, przed *s) > ps. y
: *u: (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > *uw > ps. ъv
: *en (w mianowniku, na końcu wyrazu) > ps. ę
: *en (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. en
: *er (w mianowniku, na końcu wyrazu) > *e (pod intonacja cyrkumfleksalną) > ps. i
: *er (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. er
: *ent (w mianowniku, na końcu wyrazu) > ps. ę
: *ent (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. ęt
: *os (w mianowniku, postać oboczna na końcu wyrazu) > ps. o
: *es (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. es
==== Przymiotniki ====
podana odmiana rzeczownikowa, zasadniczo według wzoru tematów na -o- i -a- lub -jo- i -ja-; odmiana przymiotnikowa z zaimkiem jь
typ 	twardotematowe	twardotematowe	twardotematowe	miękkotematowe	miękkotematowe	miękkotematowe
rodzaj 	męski 	nijaki 	żeński 	męski 	nijaki 	żeński
M. l.p. 	star-ъ 	star-o 	star-a 	pěš-ь 	pěš-e 	pěš-a
D. l.p. 	star-a 	star-a 	star-y 	pěš-a 	pěš-a 	pěš-ě
C. l.p. 	star-u 	star-u 	star-ě 	pěš-u 	pěš-u 	pěš-i
B. l.p. 	star-ъ 	star-o 	star-ą 	pěš-ь 	pěš-e 	pěš-ą
N. l.p. 	star-omь 	star-omь 	star-ą ? -oją 	pěš-emь 	pěš-emь 	pěš-ą ? -eją
Msc. l.p.	star-ě 	star-ě 	star-ě 	pěš-i 	pěš-i 	pěš-i
M. l.m. 	star-i 	star-a 	star-y 	pěš-i 	pěš-a 	pěš-ě
D. l.m. 	star-ъ 	star-ъ 	star-ъ 	pěš-ь 	pěš-ь 	pěš-ь
C. l.m. 	star-omъ 	star-omъ 	star-amъ 	pěš-emъ 	pěš-emъ 	pěš-amъ
B. l.m. 	star-y 	star-a 	star-y 	pěš-ě 	pěš-a 	pěš-ě
N. l.m. 	star-y 	star-y 	star-ami 	pěš-i 	pěš-i 	pěš-ami
Msc. l.m.	star-ěxъ 	star-ěxъ 	star-axъ 	pěš-ixъ 	pěš-ixъ 	pěš-axъ
==== Zaimki rodzajowe ====
typ 	twardotematowe	twardotematowe	twardotematowe	miękkotematowe	miękkotematowe	miękkotematowe
rodzaj 	męski 	nijaki 	żeński 	męski 	nijaki 	żeński
M. l.p. 	on-ъ 	on-o 	on-a 	moj-ь 	moj-e 	moj-a
D. l.p. 	on-ogo 	on-ogo 	on-ojě 	moj-ego 	moj-ego 	moj-ejě
C. l.p. 	on-omu 	on-omu 	on-oji 	moj-emu 	moj-emu 	moj-eji
B. l.p. 	on-ъ 	on-o 	on-ą 	moj-ь 	moj-e 	moj-ą
N. l.p. 	on-ěmь 	on-ěmь 	on-oją 	moj-imь 	moj-imь 	moj-eją
Msc. l.p.	on-omь 	on-omь 	on-oji 	moj-emь 	moj-emь 	moj-eji
M. l.m. 	on-i 	on-a 	on-y 	moj-i 	moj-a 	moj-ě
D. l.m. 	on-ěxъ 	on-ěxъ 	on-ěxъ 	moj-ixъ 	moj-ixъ 	moj-ixъ
C. l.m. 	on-ěmъ 	on-ěmъ 	on-ěmъ 	moj-imъ 	moj-imъ 	moj-imъ
B. l.m. 	on-y 	on-a 	on-y 	moj-ě 	moj-a 	moj-ě
N. l.m. 	on-ěmi 	on-ěmi 	on-ěmi 	moj-imi 	moj-imi 	moj-imi
Msc. l.m.	on-ěxъ 	on-ěxъ 	on-ěxъ 	moj-ixъ 	moj-ixъ 	moj-ixъ
==== Zaimki bezrodzajowe ====
M. 	azъ 	t-y 	  	m-y 	v-y 	k-ъto	č-ьto
D. 	men-e 	teb-e 	seb-e 	n-asъ 	v-asъ 	k-ogo	č-ьso č-eso č-ego
C. 	mьn-ě m-i 	tob-ě t-i 	sob-ě s-i 	n-amъ 	v-amъ 	k-omu	č-emu
B. 	men-e m-ę m-e	teb-e t-ę t-e	seb-e s-ę s-e	n-y n-asъ	v-y v-asъ	k-ogo	č-ьto č-ьso
N. 	mъn-oją 	tob-oją 	sob-oją 	n-ami 	v-ami 	c-ěmь	č-imь
Msc.	mьn-ě 	tob-ě 	sob-ě 	n-asъ 	v-asъ 	k-omь	č-emь
Zaimki kto, co pierwotnie miały mianownik według wzoru zaimków rodzajowych: kъ, čь (čь to również pierwotna forma biernika zaimka co). Później dodana została partykuła wzmacniająca -to. Natomiast pierwotny dopełniacz zaimka co: čьso, česo jako nietypowy został wyparty do biernika.
==== Liczebniki ====
Liczebniki porządkowe, mnożne i wielorakie odmieniały się jak przymiotniki.
===== Jeden =====
Liczebnik jedinъ odmieniał się jak zaimek, ponieważ był pierwotnie zaimkiem o znaczeniu 'jakiś, pewien'.
===== Dwa – cztery =====
M. 	r.m. 	dъv-a 	tr-ьje	četyr-e
M. 	r.ż. i n.	dъv-ě 	tr-i 	četyr-i
D. 	D. 	dъv-oju	tr-ьjь	četyr-ъ
C. 	C. 	dъv-ěma	tr-ьmъ	četyr-ьmъ
B. 	r.m. 	dъv-a 	tr-i 	četyr-i
B. 	r.ż. i n.	dъv-ě 	tr-i 	četyr-i
N. 	N. 	dъv-ěma	tr-ьmi	četyr-ьmi
Msc.	Msc. 	dъv-oju	tr-ьxъ	četyr-ьxъ
===== Pięć – dziesięć =====
Te liczebniki odmieniały się zasadniczo jak rzeczowniki o tematach na -i- typu kostь.
===== Sto =====
Liczebnik sъto odmieniał się jak rzeczownik o temacie na -o-.
===== Jedenaście – dziewiętnaście =====
Rolę tych liczebników odgrywały zestawienia typu dъva na desęte, tri na desęte.
===== Dwadzieścia – dziewięćdziesiąt, dwieście – dziewięćset =====
Rolę tych liczebników odgrywały zestawienia typu dъva desęti, tri desęti ?, pętь desętъ, dъvě sъtě, tri sъta, czyli o naturze podobnej jak polskie dwa tysiące.
===== Liczebniki zbiorowe =====
Liczebniki zbiorowe odmieniały się według deklinacji rzeczownikowej (dъvoj-ь, troj-ь) lub zaimkowej (četver-ъ, pętor-ъ...).
M. dъvoj-ь, dъvoj-a, dъvoj-e
D. r.m. dъvoj-ego ale četver-a
W staropolskim zachowało się pierwotne użycie: na dwoich stajach, z pieciora chleba.
=== Koniugacja ===
Formy tworzono od tematu czasu przeszłego:
* bezokolicznik
* imiesłowy czasu przeszłego
* imperfekt
* aoryst sygmatyczne (I i II) – z głoską s
lub teraźniejszego:
* czas teraźniejszy (przyszły czasowników dokonanych)
* imiesłowy czasu teraźniejszego
* aoryst asygmatyczny – bez głoski s
==== Bezokolicznik ====
Bezokolicznik miał końcówkę -ti:
by-ti, nes-ti, dvigną-ti, pisa-ti, xvali-ti, mog-ti > motji (sch. moći), močti (ros. мочь), mocti (cz. moct, pl. móc), plet-ti > ples-ti
==== Czas teraźniejszy ====
Czas teraźniejszy i tryb rozkazujący:
koniugacja 	I -o- 	-e- 	II -no- 	-ne- 	III -jo-	-je- 	IV -i- 	V atematyczne (wszystkie ?)	V atematyczne (wszystkie ?)	V atematyczne (wszystkie ?)	V atematyczne (wszystkie ?)
1. os. l.p. 	nes-ą (rek-ą ?) 	dvig-n-ą 	my-j-ą 	xval-j-ą 	da-mь 	vě-mь 	jě-mь 	jes-mь 	 	 	
2. os. 	nes-e-šь (reč-e-šь ?) 	dvig-ne-šь	my-je-šь 	xval-i-šь	da-si 	vě-si 	jě-si 	je-si 	 	 	
3. os. 	nes-e-tъ 	dvig-ne-tъ	my-je-tъ 	xval-i-tъ	das-tъ 	věs-tъ 	jěs-tъ 	jes-tь jes-tъ 	 	 	
1. os. l.podw. 	nes-e-vě 	dvig-ne-vě	my-je-vě 	xval-i-vě	da-vě ? 	vě-vě ? 	jě-vě ? 	jes-vě 	 	 	
2. os. 	nes-e-ta 	dvig-ne-ta	my-je-ta 	xval-i-ta	das-ta 	věs-ta 	jěs-ta 	jes-ta 	 	 	
3. os. 	nes-e-te 	dvig-ne-te	my-je-te 	xval-i-te	das-te 	věs-te 	jěs-te 	jes-te 	 	 	
1. os. l.m. 	nes-e-mъ 	dvig-ne-mъ	my-je-mъ 	xval-i-mъ	da-mъ 	vě-mъ 	jě-mъ 	jes-mъ 	 	 	
2. os. 	nes-e-te 	dvig-ne-te	my-je-te 	xval-i-te	das-te 	věs-te 	jěs-te 	jes-te 	 	 	
3. os. 	nes-ątъ 	dvig-n-ątъ	my-j-ątъ 	xval-ętъ 	dad-ętъ 	věd-ętъ 	jěd-ętъ 	s-ątъ 	 	 	
2. i 3. os. l.p. tr. rozkazującego	nes-i (rec-i ?) 	dvig-n-i 	my-j-i 	xval-i 	dad-jь 	věd-jь 	jěd-jь 	bąd-ь ? 	 	 	
1. os. l.podw. 	nes-ě-vě (rec-ě-vě ?) 	dvig-ně-vě	my-j-i-vě	xval-i-vě	dad-i-vě	věd-i-vě	jěd-i-vě	bąd-i-vě ? 	 	 	
2. i 3. os. l.podw. 	nes-ě-ta (rec-ě-ta ?) 	dvig-ně-ta	my-j-i-ta	xval-i-ta	dad-i-ta	věd-i-ta	jěd-i-ta	bąd-i-ta ? 	 	 	
1. os. l.m. 	nes-ě-mъ (rec-ě-mъ ?) 	dvig-ně-mъ	my-j-i-mъ	xval-i-mъ	dad-i-mъ	věd-i-mъ	jěd-i-mъ	bąd-i-mъ ? 	 	 	
2. i 3. os. l.m. 	nes-e-te ? -ě-te (rec-ě-te ?)	dvig-ně-te	my-j-i-te	xval-i-te	dad-i-te	věd-i-te	jěd-i-te	bąd-i-te ? 	 	 	
Końcówki -ą, -ątъ pochodzą od -o-mь, -o-ntъ.
==== Czasy przeszłe ====
czas 	aoryst 	aoryst 	imperfekt
1. os. l.p.	by-xъ 	xvali-xъ (vidě-xъ)	xvalja-axъ (vidě-axъ)
2. os. 	by 	xvali 	xvalja-aše
3. os. 	by 	xvali 	xvalja-aše
1. os. l.m.	by-xomъ	xvali-xomъ 	xvalja-axomъ
2. os. 	by-ste 	xvali-ste 	xvalja-ašete
3. os. 	by-šę 	xvali-šę 	xvalja-axą
Prócz tego istniał czas przeszły złożony typu bylъ jes-mь (perfekt) i czas zaprzeszły.
==== Czas przyszły ====
Formy formalnie teraźniejsze czasowników dokonanych miały znaczenie przyszłe.
Czas przyszły od czasowników niedokonanych tworzono przez łączenie form typy bądą i bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego: bądą xvaliti lub bądą xvalilъ.
==== Tryb warunkowy ====
Tryb warunkowy tworzono przy pomocy form typu bimь xvalilъ.
1. os. l.p.	bi-mь
2. os. 	bi
3. os. 	bi
1. os. l.m.	bi-mъ
2. os. 	bi-ste
3. os. 	b-ą
==== Imiesłowy ====
* imiesłów czasu teraźniejszego czynny, np.
deklinacja 	I -o-||-e-	II -no-||-ne-	III -jo-||-je-	IV -i-
M. l.p. r.m.	nes-y nes-ę 	dvig-n-y dvig-n-ę 	vęž-ę 	svět-ę
M. l.p. r.ż.	nes-ątji 	dvig-n-ątji 	vęž-ątji 	svět-ętji
B. l.p. r.m.	nes-ątji 	dvig-n-ątjь 	vęž-ątjь 	svět-ętjь
* imiesłów czasu teraźniejszego bierny
: przyrostek -m-, odmiana jak przymiotnik, np.
: svědo-m-ъ, reko-m-a, reko-m-o
* imiesłów czasu przeszłego czynny I
: przyrostki -ъš- po spółgłoskach, -vъš- po samogłoskach, np.
: końcówka -ъ, -vъ w M. l.p. r.m., -ъši, -vъši w M. l.p. r.ż.:
: nes-ъ, světi-vъ, rěk-ъ, nes-ъši, světi-vъši, rěk-ъši
* imiesłów czasu przeszłego czynny II
: przyrostek -l-, odmiana jak przymiotnik, np.
: by-l-ъ, nes-l-o, dvigną-l-a, pisa-l-ъ, xvali-l-o, mog-l-a, plet-l-ъ
* imiesłów czasu przeszłego bierny
: przyrostki -t-, -n-, -en-, odmiana jak przymiotnik, np.
: bi-t-ъ, klę-t-o, vi-t-a, pozna-n-ъ, vid-en-o, ved-en-a, plet-en-ъ
== Zobacz też ==
* Prasłowianie
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
* Leszek Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej. PWN. Warszawa, 1984.
* Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, PWN, Warszawa-Wrocław 2005
* 
== Linki zewnętrzne ==
* Historia języków słowiańskich 
Prasłowiański
*
Słowiański
Kategoria:Prasłowianie