Kaczawa

Kaczawa (niem. Katzbach, dawniej Kacbacha) – rzeka w południowo-zachodniej Polsce, na Dolnym Śląsku, lewy dopływ Odry. Przepływa przez województwo dolnośląskie. Swoje źródła ma w Górach Kaczawskich (Góry Ołowiane – pn. stok zalesionej góry Turzec), powyżej Kaczorowa. Obecnie dla Gór Pogórza Kaczawskiego Kaczawa stanowi istotny składnik krajobrazu, zaś w czasach historycznych stanowiła główną oś komunikacyjną i osadniczą regionu.
== Nazwa ==
Pochodzenie nazwy nie jest całkiem jasne. W pierwszej wzmiance (z 1267 r.) występuje już w wersji niemieckiej, jako Cachbach, ale w rodzaju żeńskim, co pozwala na obecną rekonstrukcję. Jednak co oznaczał pierwotnie człon Kacz- – nie wiadomo. W językach słowiańskich występuje on w wielu wyrazach, związanych z błotem, roślinami, wywracaniem drzew. Ostatnia niemiecka wersja Katzbach, wiążąca się z kotem, jak i obecna polska, sugerująca pochodzenie od kaczek, są już tylko fonetycznymi adaptacjami pierwotnej nazwy. Po wojnie przez pewien czas nazywano rzekę Kocabą lub Kaczą Strugą.
== Historia ==
. 
26 sierpnia 1813 roku podczas wojny Francji z szóstą koalicją rozegrała się Bitwa nad Kaczawą. Starcie miało miejsce na obszarze pomiędzy Kaczawą na pn. i pn-zach., wysoczyzną Płaskowyżu Janowickiego na wschodzie, a Warmątowicami i Bielowicami na południu, w odległości około 10 km. w linii prostej od murów miejskich ówczesnej Legnicy. Walka toczyła się pomiędzy armią francuską (102 000 żołnierzy) dowodzoną przez marszałka Macdonalda a armią prusko-rosyjską (114 000 żołnierzy) dowodzoną przez feldmarszałka BlücheraMała Encyklopedia Wojskowa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967, Wydanie I, Tom 2".
== Przebieg ==
Kaczawa przepływa przez Góry Kaczawskie, Pogórze Kaczawskie (Sudety Zachodnie) oraz Nizinę Śląsko-Łużycką. 
Nad Kaczawą położone są między innymi: Kaczorów, Wojcieszów, Świerzawa, Nowy Kościół, Jerzmanice-Zdrój, Złotoryja, Legnica i Prochowice. 
W górnym biegu rzeka posiada charakter górsko-wyżynnego potoku, poniżej Legnicy stopniowo nabiera bardziej nizinnego charakteru i uchodzi do Odry w okolicy Prochowic.
== Geologia ==
Pierwotnie obecną doliną Kaczawy płynął znacznie większy Bóbr, zaś Kaczawa stanowiła jego niewielki dopływ. To tłumaczy niewspółmierną do rzeki wielkość doliny, znaczną ilość osadzonych w niej żwirów i przede wszystkim fakt, że w żwirach tych znajdowane są otoczaki skał z Karkonoszy. Dla późniejszej historii regionu decydujący był fakt, że pra-Bóbr niósł ze sobą także łuseczki złota z granitu karkonoskiego, które jako ciężkie łatwo osadzały się tam, gdzie nurt rzeki słabł, a więc przede wszystkim w miejscu, w którym rzeka wypływa na nizinę. W ten sposób powstały złoża piasków złotonośnych w okolicach Złotoryi, ze względu na genezę określane jako wtórne złoża okruchowe. Gdy podczas alpejskich ruchów górotwórczych, w trzeciorzędzie, wypiętrzyły się dzisiejsze Góry Ołowiane, Bóbr zmienił koryto, skręcił na zachód i popłynął swą obecną doliną, przez dzisiejsze Pilchowice i Wleń. Jednak w okolicach Soboty najprawdopodobniej zmieniał kierunek z północnego na wschodni i w okolicach Jerzmanic ponownie łączył się z Kaczawą. 
Taki układ sieci rzecznej funkcjonował przez kilkadziesiąt mln lat i dopiero lądolód skandynawski, który stosunkowo niedawno, 200-100 tys. lat temu, zatarasował koryta rzek zmusił je do ostatecznego rozdzielenia. Pozostałość topniejącego lodowca – bryły martwego lodu zalegające w Kotlinie Proboszczowskiej i Rowie Świerzawskim spowodowały też lokalną zmianę biegu samej Kaczawy – dawniej jej dolina przebiegała nieco na zachód od obecnej, przez obie kotliny. Zablokowanie tej drogi zmusiło rzekę do wyżłobienia sobie przełomowego odcinka doliny przez porfirowe i bazaltowe wzniesienia Pogórza Złotoryjskiego (np. pod Wielisławką i pod Jeziorną). Dawne koryta Bobru i Kaczawy dają się jeszcze dziś rozpoznać jako ciągi podmokłych obniżeń, doliny współczesnych potoków i miejsca występowania żwirów rzecznych.
== Przyroda ==
Rzeka posiada cenną ichtiofaunę – gatunki przeważające to pstrąg potokowy i lipień (ten ostatni osiąga jednak powolne przyrosty). W dolnym biegu przeważają jaź, kleń i płoć. W ostatnich latach prowadzona jest restytucja populacji brzany. Znaczną przeszkodą w odbudowie ichtiofauny Kaczawy są liczne piętrzenia i jazy, zwłaszcza jaz w Prochowicach uniemożliwiający migrację ryb dwuśrodowiskowych na tarło (łosoś, troć, certa).
== Dopływy Kaczawy ==
* prawe:
** Wilcza
** Nysa Szalona
** Wierzbiak
* lewe:
** Czarna Woda
== Zobacz też ==
* Rzeki Polski
== Przypisy ==
== Galeria ==
Plik:Źródło Kaczawy.JPG|Źródło Kaczawy na zboczu góry Turzec 
Plik:Katzbach-Quelle-1.jpg|Źródło Kaczawy na zboczu góry Turzec 
Plik:Katzbach-Quelle-2.jpg|Oznaczenie źródła Kaczawy
Plik:Zbiornik Kaczorowki.JPG|Zbiornik Kaczorowski
Plik:Zbiornik Kaczorowski podczas wezbrania wód.JPG|Zbiornik Kaczorowski podczas wezbrania wód
Plik:Wojcieszów, Kaczawa -Aw58-.JPG|Kaczawa w Wojcieszowie
Plik:Ujście Kaczawy do Odry.JPG|Ujście Kaczawy do Odry
== Linki zewnętrzne ==
* Rzeka Kaczawa - Katzbachna portalu polska org.pl
 
Kategoria:Rzeki w Polsce
Kategoria:Potoki Gór Kaczawskich
Kategoria:Potoki Pogórza Kaczawskiego
Kategoria:Bolków (gmina)
Kategoria:Geografia województwa dolnośląskiego