nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
kasi

kasi li ijo lon pi poki lili mute. ona li pali e wawa ona tan wawa suno. ona li wile kin e telo e kon e ma pona. tenpo mute la ona li tawa ala tan ni: noka ona li lon ma li kama jo e kiwen pona tan ma. kasi mute li laso tan ni: poki lili wawa ona li laso. ona li ken jo e lipu kasi e kili. lipu la ona li pali e wawa. kili la ona li ken pana e sike lili ona. jan en soweli li moku e kasi mute. sona ale la kasi li lon kulupu Plantae.
jan li wile jo e moku la jan li ken pali e kasi.
ijo:Rose Amber Flush 20070601.jpg|kasi kule
ijo:Ash Tree - geograph.org.uk - 590710.jpg|kasi suli
ijo:Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|kasi pi selo pakala
ijo:Rubus caesius fruit - Keila.jpg|kili lon kasi
ijo:Fucus serratus 2015-09-08 ag M0010140.jpg|kasi telo
ijo:Tionesta-ac-moss2.jpg|kasi anpa
ijo:Wheat close-up.JPG|kasi pan
kulupu:kasi
kulupu:ijo lon
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
kasi len ko walo

thumb|ni li kasi len ko walo. 
 la jan mute li kepeken ona tan ni: jan li pali e len.
== tenpo pini ==
tenpo pini la, kasi len ko li lon ma ni taso: ma Apika en ma Asija en ma Amelika. jan li kepeken nasin pi lawa kasi la ona li pona e kasi len ko walo. jan li pana e kasi ni tawa jan ante tan mani. tan ni la, tenpo ni la, kasi len ko walo li lon ma mute pi ma ale.
kulupu:kasi
kulupu:len
kulupu:ko
kasi nasa

kasi nasa li ijo pi lawa nasa. jan li moku e ona la pilin nasa en pilin pona li kama. tenpo mute la jan li pilin ni: ona li moku e kasi ni la sona li kama. tan ni la, nimi li ken kasi sona.taso moku e mute la,sina wile mute mute e ona,sina moku ala la,sina pilin sama kama moli,sina moku la,sina pilin nasa en kama moli kin.ona li misikeke wan taso ken ala moku mute,lili li pona,sina moku ala la,pona mute.jan mute li moku e ona lili lili lon tenpo pi selo e jan lili tan lili e ike pilin.
nasin ante lili la jan li ken kepeken kasi nasa. jan li ken seli e ona, li ken pali e len kepeken ona.taso tenpo mute la,jan mute li moli tan moku e ona,tenpo mute la,nasin ante lili li pali e ni tan alasa mani.jan mute li moli tan moku e ona lon ma Mewika. 
kulupu lawa mute li toki lawa e ni: o kepeken ala e kasi nasa tan ike ala,lon misikeke la o kepeken ona lili.
== esun pi kasi nasa ==
jan o esun ala e ona,ma mute la,sina esun e ona la sina o moli.
== kasi nasa en ma Sonko ==
tenpo pini mute la,ma Juke en kulupu Jejusi li esun e kasi nasa tan alasa e mani mute tan ma Sonko,jan mute li moli tan moku e ona.
kulupu:kasi
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kasi pi moku soweli

kasi pi moku pipi anu kasi pi alasa pipi li kasi li pali e ni: pipi anu akesi lili li pilin e ona la kasi ni li moku e ona.
kasi ni li pali e ni tan ni: ma li ike li telo li jo ala e moku.
kasi pi moku pipi li mute li ante. kasi li tawa. kasi ante li tawa ala.
== kasi pi poki telo ==
kasi pi poki telo li jo e poki. poki ni li jo e telo lon insa ona li alasa e pipi.
selo poki li jo e ko suwi. ko ni li pona tawa pipi li kama e ni: pipi li tawa poki. pipi ni li kama moli telo lon poki telo.
tenpo pini la poki ni li lipu kasi. ona li kama ante li kama lipu kasi poki.
== kasi pi linja ko ==
kasi pi linja ko li jo e ko lon linja ona. ko ni li pali e ni: pipi li pilin e ona la pipi li ken ala tawa. linja li tawa pipi li sike e ona. pipi li moli li kama telo. kasi li moku e telo ni kepeken selo ona.
==kasi pi poki alasa==
kasi ni li jo e poki. tenpo pona la poki ni li open. linja pilin li lon insa poki ni. pipi li kama li pilin e linja ni la poki li pini e pipi lon insa ona. kasi li moku e telo pipi. moku pini la poki li open li pana e sijelo pipi pi telo ala.
tenpo pini la poki ni li lipu kasi. ona li kama ante li kama lipu kasi poki.
kulupu:kasi
kulupu:alasa
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kasi suli

kasi suli li kasi li jo e palisa kasi e lipu kasi e linja kasi ma. ona li ken sike e suno lon tenpo mute.
kasi suli li mute. ona li nasin mute pi kasi suli pi lukin ante.
kasi ni mute li lon ma sama la ni li ma pi kasi suli.
==sijelo==
===linja kasi ma===
linja ni li awen e kasi lon ma. kin la ona li kama jo e moku tan ma li tawa e moku ni tawa wan kasi ante.
===palisa kasi===
palisa ni li lon tan ni: lipu kasi lon palisa lili li lon sewi li jo e suno. ona li wile kin e ni: kasi ante li kama jo ala e suno.
insa palisa li tawa e moku tan linja tawa lipu li tawa e moku tan lipu tawa linja. 
kasi suli li jo e palisa lili mute. palisa lili li lon sewi pi palisa suli. soweli mute li lon palisa kasi. waso mute li pali e tomo lon palisa ona. 
selo kasi li awen e telo lon kasi li kama e ni: soweli li moku ala e kasi. kasi li kama suli la selo li kama kiwen li weka lili.
jan li kipisi e palisa la ona li ken lukin e sike kasi. kasi li sike e suno lon tenpo wan la sike wan sin li kama. sike li jo e wan tu. wan pi tenpo lete li suli li walo. wan pi tenpo lete mute li lili li pimeja. jan pi sona kasi li ken sona e ijo pi tenpo pini tan lukin e sike ni. tenpo pi telo mute la sike li kama suli. tenpo pi telo lili la sike li kama lili.
===lipu kasi===
lipu ni li kama jo e kon ike e telo e suno li pana e ijo suwi e kon pona. kasi li kepeken ijo suwi ni li suli e linja e lipu sin ona. soweli li kepeken kon pona ni li pana e kon ike.
tenpo lete la lipu li ken kama kule li anpa. ma seli la kasi li anpa ala e lipu.
soweli en pipi li moku e lipu tan ni: lipu li jo e moku pona.
kulupu:kasi
kulupu:kasi suli
ken

ken la, ijo li kama anu kama ala.
6sided dice.jpg|jan li weka e leko nanpa la, nanpa ante li ken kama.
==musi ken==
musi mute la, ken li suli. musi ante la, sona ken li suli
13-02-27-spielbank-wiesbaden-by-RalfR-093.jpg|musi Lulete li musi pi ken taso.
kulupu:ken
kijetesantakalu

kijetesantakalu li nimi musi pi jan Sonja. ona li pana e nimi lon tenpo suno musi pi tenpo mun nanpa tu tu pi tenpo sike 2009 kepeken toki nihttp://forums.tokipona.org/viewtopic.php?f=33&t=1033:
mi awen pali e lipu kepeken tenpo ale mi lon tenpo mun tu tu. pali li pona li awen. jan mute li wile sona e ni tan mi: nimi pan ala en nimi esun ala la nimi sin seme li lon lipu.
nimi sin mute la mi awen alasa e pona ona. taso nimi wan ni la mi sona e pona: "kijetesantakalu". toki Lasina la ni li toki e soweli ale pi kulupu Procyonidae. sama ni: soweli Procyon en soweli Nasuina en soweli Potos en soweli Bassaricyon en soweli Bassariscus. mi kama e nimi ni tan toki Sumi tan nimi kierteishäntäkarhu. toki Sumi la nimi ni li soweli Potos.
(ken la mi kama wile e ni: soweli ni kin li kijetesantakalu: ona li lili li loje li suwi li moku e kasi kiwen palisa lon ma Sonko. taso mi awen sona ala.)
jan Sonja
jan pali pi toki pona
ni la jan ale ala li kepeken ona. ona li tan nimi "" pi toki Sumi. pali nimi la kijetesantakalu li soweli pi kulupu Procyonidae. taso soweli loje suwi ni li lon kulupu Procyonidae ala li lon kulupu Ailuridae. tan ni la jan Sonja li kama toki e ni: ken la nimi o ken toki e soweli pi kulupu Musteloidea. (kulupu Procyonidae en kulupu Ailuridae li lon kulupu Musteloidea.)
==soweli==
kijetesantakalu li soweli pi sijelo suli ala. tenpo mute la sijelo ona li linja li jo e linja monsi. ona li soweli pi nena mama. ni la ona li jo e selo linja li mama e soweli lili ona. kule selo ona li ken pimeja li ken walo li ken loje anu jelo. tenpo mute la linja pimeja li lon linja monsi ona lon selo ona. kijetesantakalu mute li moku e kasi e soweli. 
kijetesantakalu jaki en kijetesantakalu loje li lon.
kulupu:nimi_musi
kulupu:nimi_suli
kulupu:soweli pi nena mama
kijetesantakalu jaki

li kulupu soweli pi nena mama. ona li pana e telo jaki tawa soweli ante. ona li lon ma Amelika. ona li pimeja li jo e linja walo. kulupu ni li sama kulupu kijetesantakalu loje. ona li moku e kasi e soweli lili e pipi e akesi lili. ona li moku e pipi jelo pimeja pi ko suwi li moku e ko suwi pi pipi ni.
kulupu:soweli pi nena mama
kulupu:kijetesantakalu
kijetesantakalu loje

li kulupu soweli pi nena mama. ona li lon tan ma kasi pi kulupu nena Imalaja. ona li jo e selo loje li jo e selo pimeja li jo e selo walo. kulupu ni li sama e kulupu pi kijetesantakalu jaki. ona li moku e kasi palisa li moku e kili li moku e soweli lili. ona li lape lon tenpo suno.
kulupu:soweli pi nena mama
kulupu:kijetesantakalu
kili

kili li ijo pi sijelo kasi. soweli en jan li ken moku e ona. kasi kule la lipu kule li kama kili. ona li poki pi sike lili ona.
tenpo pini la jan li alasa mute e kili. tenpo ni la ona li mama e kasi li kama jo e kili ona.
kili ante mute li lon:
* kili lili lawa
* kili ma
** kili ma sike
** kili ma sike suwi
* kili lon kasi suli
** kili meli
** kili palisa jelo
** kili pi ike tan
== sitelen ==
File:A Grande Batata.jpg|kili ma sike
File:Pears.jpg|kili meli
File:Bananas_white_background.jpg|kili palisa jelo
 
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kili Awaka

kili akesi anu kili Awaka li kili tan ma Mesiko. ona li laso la, ona li kiwen. ona li pimeja la, ona li ko li ken moku.
Persea americana fruit 2.JPG|kili akesi lon kasi suli.
Avocado with cross section edit.jpg|kili akesi kipisi
Guacomole.jpg|moku ko Kuwakamole
kulupu:kili
kulupu:ma Mesiko
kili loje suwi

kili loje suwi (anu kili pi ike tan) (Malus domestica) li kili sike tan kasi suli. kasi li kama tan ma Asija insa. jan mute li moku e ona. kule 7,500 pi kili ni li lon. ona li ken loje li ken jelo kin li ken laso jelo kin.
==nasin sewi==
nasin sewi Kolisu la jan sewi li toki e ni tawa jan Atan tawa jan Ewa: o moku ala e kili tan "kasi suli pi sona ale". taso jan Atan en jan Ewa li moku e kili ni.
kulupu:kili
kili palisa

kili palisa mute li lon:
Bananavarieties.jpg|kili palisa tan kulupu Musa. kili palisa ni li ken jelo li ken laso li ken loje. 
Cucumis sativus1.jpg|kili palisa tan kulupu Cucumis Sativus. kili palisa ni li laso. jan li pana e ona lon telo la, ona li kama laso lili
Carrots of many colors.jpg|kili palisa tan kulupu Daucus Carota Sativus. ona mute li loje jelo. taso, ona ante li kule ante. ona li kili pi noka kasi
palisa jelo
kili pi akesi seli

kili pi akesi seli li kili walo lon selo loje. ona li jo e sike mama lili mute pimeja. ona li sama kili Kiwi. moku la ona li suwi; ona li jo e telo mute. 
== kepeken ==
jan li ken moku e ni. ona li ken loje e telo nasa anu telo kili.
kulupu:kili
kili pi noka kasi

anu kili ma li kama tan noka kasi. ona li kama tan anpa ma. jan li wile moku e kili ni la, jan li wile weka e jaki tan selo kili ni.
Patates.jpg|kili ma pan Papa(anu kili ma pan sike) (kulupu Solanum Tuberosum)
Colocasia esculenta dsc07801.jpg|kili ma pan Talo(anu kili ma pan kiwen)
CarrotDiversityLg.jpg|kili ma palisa
kulupu:kili
kili pi selo mute

li kili tan kasi. jan li moku e ni. ona li kipisi e ni la, telo ken kama tan oko ona. ni li tan ni: kili ni li pana e kon wawa. ona li seli e kili ni la pilin moku wawa li kama lon moku poka.
== kepeken ==
kili pi selo mute li ken kipisi tawa sike. jan li seli e sike ni la jan li pali e moku lili pi ma Mewika.
kulupu:kili
kulupu:moku
kili pi selo waso

kili pi selo waso li kili pi en . ona li tan ma Sonko. ni la jan li nimi "kasi pi ma Sonko" e ona. ona li jelo laso lon insa. kili Kiwi jelo li jelo lon insa.
jan pi ma Nusilan li kepeken nimi tan ni: lukin la ona li sama waso pi nimi "kiwi".
==tenpo pini==
jan li sitelen e kili lon tenpo pini mute. kili ni li kama tawa ma Nusilan. kili ni li pona tawa jan utala tan ma Juke tan ma Mewika lon utala suli nanpa tu. kili ni li kama tawa ma Juke tawa ma Kaliponja. kili li lon ma seli lon tenpo ni.
==kili jelo pi selo waso==
 li kili pi kasi Akinita pi ma Sonko. tenpo sike nanpa 1992 la, kulupu Zespri International Ltd. li pali e ona. tenpo sike nanpa 1998 la, ona li lon esun pi ma Nijon. tenpo sike nanpa 2000 la, ona li lon esun pi ma Elopa.
kili jelo li suwi mute. kili ante li suwi lili.
kulupu:ma Nusilan
kulupu:ma Sonko
kulupu:kili
kipisi ma Alan pi ma Mewika

li kipisi ma pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo Kuwi li ma tomo lawa pi kipisi ma Alan. mute jan la ma tomo Okape li ma tomo suli nanpa wan.
== ma tomo ==
ni li ma tomo ale lon kipisi ma Alan:
ma tomo
* ma tomo Lanli
* ma tomo Okape
ma tomo lili
* ma tomo Kuwi
ma tomo ante
* ma tomo Asin
* ma tomo Pepi Ilan Ati
* ma tomo Pesu
* ma tomo Pela Pi
* ma tomo Peweli Pi
* ma tomo Kemeno
* ma tomo Kinton
* ma tomo Piwan
* ma tomo Kente
* ma tomo Kinpen
* ma tomo Kison
* ma tomo Maweto
* ma tomo Pen Ko Pa
* ma tomo Poseson
* ma tomo Lodena Pi
* ma tomo San Te Puka
* ma tomo Simi Pali
* ma tomo Sula Pi
* ma tomo Utaladi
kulupu:ma Wasinton
kulupu:kipisi ma
kulupu:ma Mewika
kipisi ma Kin

kipisi ma Kin li kipisi ma lon ma Wasinton. ma tomo Sijate li ma tomo lawa pi kipisi ma Kin. kipisi ale pi ma Wasinton la mute jan li suli nanpa wan lon kipisi Kin li. kipisi ale pi ma Mewika la kipisi Kin li suli nanpa luka luka tu.
jan mute pi kipisi ma Kin li lon insa pi ma tomo suli Sijate. 
== tenpo pini ==
kulupu nanpa wan lon ma poki pi kipisi ma Kin li kulupu Koseli. kulupu Tuwaja en kulupu Sukapi li kulupu lili pi kulupu Koseli lon kipisi man Kin.
tenpo sike nanpa 1792 la jan Jo Wankuwe li tawa li lukin e ma ni.
tenpo sike nanpa 1851 la jan pali tomo li tawa lon ma ni li pali e ma tomo sin. ma tomo ni li ma tomo Sijate.
=== nimi ===
tenpo pini la nimi pi kipisi ma Kin li tan nimi pi jan Wilijan Wupe Kin. taso, ona li jo e mani jan la tenpo sike nanpa 1986 la kulupu lawa pi kipisi ma Kin li ante e tan nimi. tenpo ni la kipisi ma Kin li nimi tan jan Maten Luta Kin lili. 
== ma tomo lon kipisi ma ==
=== ma tomo ===
* ma tomo Akona
* kipisi mute pi ma tomo Apun
* ma tomo Pelu
* ma tomo Patimon
* kipisi pi ma tomo Pote
* ma tomo Puwijen
* ma tomo Kanasin
* ma tomo pi nena Ki
* ma tomo Kowiton
* ma tomo Temon
* ma tomo Tuwa
* ma tomo Petewawi
* ma tomo Inanka
* ma tomo Isaka
* ma tomo Kenmo
* ma tomo Ken
* ma tomo Kilan
* ma tomo Lapowepa
* ma tomo Mapewawi
* ma tomo Metina
* ma tomo Mesejilan
* kipisi lili pi ma tomo Miton
* ma tomo Nukase
* ma tomo Nomantipa
* ma tomo Nopen
* kipisi mute pi ma tomo Pasipi
* ma tomo Wemon
* ma tomo Wenton
* ma tomo Samami
* ma tomo Sita
* ma tomo lawa Sijate
* ma tomo Solin
* ma tomo Sokami
* ma tomo Tuwila
* ma tomo Wujinwi
=== ma tomo lili ===
* ma tomo lili Pujapila
* ma tomo lili Unpon
* ma tomo lili Sikoni
* ma tomo lili Jawopon
kulupu:ma Wasinton
kipisi ma Kolunpija lon ma Wasinton

kipisi ma Kolunpija li ma lili pi ma Wasinton lon ma Mewika. ona la ma tomo Taton li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan. 
ona li lon poka pi kipisi ma Walawala, li lon poka pi kipisi ma Wiman, li lon poka pi kipisi ma Kapilu, lon poka pi kipisi ma Pankin, lon poka pi kipisi ma Umasila, lon poka pi kipisi ma Walowa. telo linja Tuse li tan kipisi ma Kolunpija.
== ma tomo ==
ni li ma tomo ale lon kipisi ma Kolunpija:
* ma tomo Taton
* ma tomo lili Sapu
kipisi ma Pi pi ma Wasinton

kipisi ma Pi li ma lili pi ma Wasinton pi ma Mewika. ma tomo Takoma li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi kipisi ma Pi. ma tomo Pujalu en ma tomo Lekeju li ma tomo suli ante. nena ma Takoma li nena ma suli nanpa wan pi ma Wasinton li lon kipisi ma Pi.
kulupu Pujalu li kulupu nanpa wan pi kipisi ma Pi. tenpo ni la ona li jo e ma kulupu Pujalu.
== ma tomo ale ==
ma tomo ni li lon kipisi ma Pi:
* ma tomo Apun
* ma tomo Ponile
* ma tomo Puki
* ma tomo Tupon
* ma tomo Eju
* ma tomo Pi
* ma tomo Pike
* ma tomo Ki Apo
* ma tomo Lekeju
* kipisi pi ma Miton
* ma tomo Otin
* kipisi pi ma tomo Pasipi
* ma tomo Pujalu
* ma tomo Ro
* ma tomo Ruton
* ma tomo Sune
* ma tomo lawa Takoma
* ma tomo Uniwesite Pa
ma tomo lili ni li lon kipisi ma Pi:
* ma tomo lili Kaponato
* ma tomo lili Etonwe
* ma tomo lili Sopawi
* ma tomo lili Selijakun
* ma tomo lili Wikeson
ma tomo lili pi lawa ala li lon kipisi ma Pi:
* ma tomo lili Ate
* ma tomo lili Ateton
* ma lon telo Anteson
* ma tomo lili Atontale
* ma tomo lili Aso
* ma tomo lili Pan Pon
* ma tomo lili Kanteju
* ma tomo lili Ki Le
* ma tomo lili Kowe Ki
* ma tomo lili Kake
* ma tomo lili Ta Pon
* ma tomo lili Epe
* ma tomo lili E Pan
* ma tomo lili Pi 
* ma lon telo Po
* ma tomo lili Fetewison
* ma tomo lili Kajan
* ma lon telo Ewon
* ma tomo lili On
* ma tomo lili Kapowisin
* ma lon telo Kiton
* ma tomo lili Ki Sente
* ma tomo lili La Kante
* ma tomo lili Le Ta
* ma tomo lili Lonpan
* ma tomo lili Mapeju
* ma tomo lili Mikena
* ma tomo lili Mimilin
* ma tomo lili Milan
* ma tomo lili No Po Luji
* ma tomo lili No Pujalu
* ma tomo lili Palan
* ma tomo lili Pawi I
* ma tomo lili Pawi We
* ma tomo lili Puti
* ma lon telo La
* ma tomo lili Wosetale
* ma tomo lili Soki
* ma tomo lili So I
* ma tomo lili Sanawe
* ma tomo lili Sanpewi Le
* ma tomo lili Suni
* ma tomo lili Suni U
* ma tomo lili Wan
* ma tomo lili Wale
* ma tomo lili Wajuna
* ma tomo lili Wolose
kulupu:kipisi ma
kulupu:kipisi ma pi ma Wasinton
kulupu:kipisi ma pi ma Mewika
kulupu:ma Wasinton
kipisi ma Wakikun

kipisi ma Wakikun li ma lili pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo lili Kalame li ma tomo lawa pi kipisi ma Wakikun. kipisi ma Pasipi en kipisi ma Luwi en kipisi ma Kowe li lon poka tawa ona.
== ma tomo ale ==
ma tomo lili ni li lon kipisi ma Wakikun:
* ma tomo lili Kalame
ma tomo lili pi lawa ala li lon kipisi ma Wakikun:
* ma tomo lili Atuna
* ma tomo lili Siwiwe
* ma tomo lili Ekalame
* ma tomo lili Kewiwe
* ma tomo lili Lowejelosoman
* ma tomo lili Pukesilan
* ma tomo lili Lopu
* ma tomo lili Samokawawali
* ma tomo lili Upejelosoman
kipisi ma Walawala

kipisi ma Walawala li ma lili pi ma Wasinton. ma tomo Walawala li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan lon kipisi ma ni. ona li lon poka pi nasin telo Kolunpija, li lon poka pi nasin telo San. telo linja Walawala en telo linja Tuse li lon kipisi ma Walawala. ma pan mute li lon ona. 
== tenpo pini ==
kulupu Walawala en kulupu Likiju li kulupu nanpa wan pi kipisi ma Walawala.
tenpo sike nanpa 1836 la jan Maku Wiman li kama tawa kipisi ma Walawala. jan pi kulupu nanpa wan li pilin ike tawa jan pi kama tawa sin. tenpo sike nanpa 1842 la jan utala pi kulupu Likiju li moli e jan Maku Wiman e kulupu sama ona.
== ma tomo ==
ma tomo lon kipisi ma Walawala li ni:
* ma tomo lawa Walawala
* ma tomo Peso
* ma tomo Wapu
* ma tomo Kolepa
ma tomo lili pi lawa ala li ni:
* ma tomo lili Pupan
* ma tomo lili Sisi
* ma tomo lili Kawe
* ma tomo lili Tuse
* ma tomo lili Walula
* ma tomo lili Aje
* ma tomo lili Loten
kulupu:ma Wasinton
kulupu:kipisi ma pi ma Wasinton
kiwen

li nasin ijo wan. nasin ijo ante li kon li telo li kon suno. kon en telo la kiwen li jo e suli mute. kiwen li wan e telo anu kon la ona li ken kama ko.
jan li ken kama jo e ona tan ma anpa. jan li wile pakala e kiwen la jan li wile kepeken wawa mute tan ni: kiwen li wawa.
ijo:Balanced_Rock.jpg|kiwen ma
ijo:Agosi Kupferbarren.png|kiwen mani
kulupu:kiwen
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kiwen en ilo en lipu

kiwen en ilo en lipu li musi luka. 
jan li kepeken luka li pali e kiwen anu ilo anu lipu lon tenpo sama. kiwen li anpa e ilo. ilo li anpa e lipu. lipu li anpa e kiwen. jan li pali e ijo sama lon tenpo sama la, jan li anpa ala e jan ante. jan li pali e ijo ali lon tenpo sama la, jan li anpa ala e jan ante. 
Rock-paper-scissors (rock).png|kiwen
Rock-paper-scissors (scissors).png|ilo
Rock-paper-scissors (paper).png|lipu
== tenpo pini ==
musi ni li tan ma Sonko. jan pi ma Sonko li musi e ona lon tenpo pini. ni li sitelen lon . jan pi ma Sonko li pana e nimi tawa musi ni. nimi ona lon ma Nijon li anu .
kulupu:musi
kiwen insa

kiwen sijelo pi soweli pi kiwen insa monsi li jo e mute. ona li jo e pali mute. ona li pali e poki lili loje pi telo sijelo e poki lili walo pi telo sijelo. ona li awen e insa sijelo. ona li awen wan e sijelo.
Anthroplogy - human skull of a boy.JPG|kiwen insa lawa pi jan lili
Spine Adult Male Age 57.png|kiwen insa monsi jan
kulupu:sona sijelo
kiwen kasi

kiwen kasi li kiwen li lon palisa pi kasi suli. kasi la, ona li nasin sijelo ona.
ijo mute la jan li ken kepeken kiwen kasi. jan li kepeken ona tawa pali ijo tawa pali tomo tawa pana seli.
ijo:16 wood samples.jpg|kiwen kasi tan kasi ante
ijo:Mesaemguanandimococa.JPG|supa pi kiwen kasi
kulupu:kasi
kulupu:kiwen
kiwen kon

suno li ken tawa lon anu kiwen lukin. kon la, ona li ken lukin sama. ijo li ken ala tawa lon kiwen kon.
ijo:250 mL Erlenmeyer flask.jpg|thumb|poki pi kiwen kon
ijo:Fassade Wilhelmstrasse 65, Berlin-Mitte, 160417, ako.jpg|sinpin tomo pi kiwen kon
ijo:Modern stained glass - geograph.org.uk - 921350.jpg|kiwen kon kule
kulupu:kiwen
kiwen kon nasa

kiwen kon nasa li ilo nasa. jan li pali e ona. ona li ken laso, li ken walo. jan li moku e ona la ona li pilin pona li pilin wawa. jan li moku mute e ona la kiwen uta li ken pakala. jan li moku e ilo nasa ni, la ona li ken wile moku e ni lon tenpo mute.
kulupu:ilo nasa
kiwen lon pimeja mun

kiwen lon pimeja mun li mun lili lon pimeja mun. ona li suli ala. ona li jo ala e kon. taso ona li ken jo e mun lili. kiwen lon pimeja mun li jo e linja Metu 30 anu mute. 
tenpo sike nanpa 2017 la, kiwen 739 062 lon pimeja mun nanpa li lon kulupu suno.
mun Weta li kiwen lon pimeja mun. jan li ken lukin e ona tan ma.
== nimi ==
nimi ona pi toki pona ala li tan toki Elena ἀστεροειδής ("ijo li sama mun seli"). jan Ta Poni li pali e nimi ona.
kulupu:mun
kiwen mani

jan li pali e kiwen mani anu kiwen ilo. ken la, ona li ken jasima e suno. seli mute mute la, ona li kama telo. ni la, jan li pali e ijo kepeken kiwen mani. kiwen mani mute li mani.
kiwen ilo li tan anpa ma. sina ken pali e ilo mute kepeken ona.
sitelen:Wismut Kristall und 1cm3 Wuerfel.jpg|
sitelen:Kupferfittings 4062.jpg|palisa kon pi kiwen suno loje jelo
sitelen:Gold aureus of Hadrian MET DP104782b.jpg|kiwen mani jelo
kulupu:kiwen
kiwen sijelo

soweli li jo e . jan en soweli mute li jo e kiwen insa mute. pipi en soweli ante li jo e kiwen selo.
soweli li moli la, kiwen sijelo li ken awen lon. ni la, ona li kama e kiwen majuna.
ijo:Homo sapiens skeleton - MUSE.JPG|kiwen sijelo jan
ijo:Pharomachrus mocino 0zz.jpg|kiwen sijelo waso
ijo:Fish skeleton.jpg|kiwen sijelo kala
ijo:2021-05-16 13 40 21 A Brood X periodical cicada exoskeleton just after emergence on a wood post along Old Dairy Road in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|kiwen sijelo pipi
kulupu:sona sijelo
kiwen uta

jan en soweli ante mute li jo e lon uta ona. soweli li pakala e moku kepeken kiwen uta. kin la, soweli li ken utala kepeken kiwen uta. kiwen uta li kiwen insa ala. ona li sama kiwen luka.
ijo:06-10-06smile.jpg|kiwen uta jan
ijo:Fangs 01 rfc1036.jpg|kiwen uta soweli Peli Katu
ijo:Nile Crocodile (Crocodylus niloticus) (6045313539).jpg|kiwen uta akesi
ijo:Haizähne.jpg|kiwen uta kala
ijo:Mannetjes olifant (4064784519).jpg|kiwen uta palisa suli
kulupu:uta
ko

ko li kiwen ala li telo ala. ko li kule ante mute. ken la, mute li moku li ilo li ijo ante. tenpo mute la, ko li ken kama kiwen.
== sitelen ==
Toothpaste.jpg|ko pi kiwen uta
Guacamole IMGP1271.jpg|moku ko Kuwakamole
Boue d'argile dans une canari Gogotinkpon au Bénin.jpg|ko ma
== o lukin kin ==
nimi:ko
kulupu:ko
ko Popu pi len noka leko

li sitelen tawa musi tan ma Mewika.
sitelen tawa li lon insa telo. ko Popu (sponge bob)li jan suli lon sitelen tawa. ona li ko telo jelo. tomo ona li kili jelo pi selo utala. li lon tomo ona.
ko Popu li pali e moku lon tomo moku. li lawa e tomo moku. en li pali lon poka pi ko Popu.
kulupu:sitelen tawa
ko jaki

ko jaki li ko li kama tan lupa monsi. tenpo monsi pi kama pi ko jaki la ko jaki li moku. jan anu soweli anu kala li moku la moku ni li ante lon insa sijelo li kama ko jaki.
kon pi ko jaki li tan akesi lili mute mute. akesi ni li tan kin e kon pi lupa monsi.
tenpo suno wan en nanpa tu anu nanpa tu wan la jan li pana e ko jaki. tenpo lili jan li pana kin.
tenpo ni anu tenpo ni la ko jaki li kama kiwen lon insa. ko jaki kiwen pana li pilin ike tawa sijelo. taso tenpo ni anu tenpo ni la ko jaki li kama telo lon insa. ko jaki telo pana li pilin kin ike tawa sijelo. taso ni li kama jaki mute.
tenpo pini la jan li kepeken e ko jaki soweli tawa ni: jan li pana moku e kasi moku.
jan sona pi tenpo ni li kama sona e moku soweli tan ni: jan sona li lukin e ko jaki soweli.
kulupu:jaki
kulupu:ko
kulupu:sona sijelo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ko pimeja suwi

ko pimeja suwi li ko moku suwi. ona li ken namako e pan.
ko pimeja suwi li tan kili pi kasi Koko. pali la, kili insa pi kasi ona li kama moli li kama telo ala. jan li pakala e kili kepeken ilo luka kepeken poki la, ko pimeja li kama tan kili.
tenpo pini la ko pimeja li kama tan telo wawa pimeja pi kili Koko.