nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
telo mama

telo mama anu telo walo li kama tan nena mama pi soweli pi nena mama. ijo moku pona la, ona li moku nanpa wan pi soweli lili ni. telo mama li walo.
jan li moku e telo mama pi soweli ante. kin la, jan li pali e telo mama tan kili (mi ken kepeken nimi "telo mama kili" taso telo mama kili li telo mama ala, telo mama kili li telo mama sama seme anu sama lili telo kili). 
Glass of Milk (33657535532).jpg|poki pi telo mama soweli
Woman_breastfeeding_an_infant.jpg|jan li pana e telo mama tawa jan lili
Säugende Hündin.JPG|soweli li pana e telo mama tawa soweli lili
Home-made almond milk, November 2012.jpg|telo mama kili
==ijo moku tan telo mama==
jan li pali e ijo moku mute ante tan telo mama. nasin ante mute li pali e ijo moku ante. 
Joghurt.jpg|ko Yogurt
Bloc de mantega.jpg|ko Butter
Emmental (fromage) 01.jpg|ko Cheese
kulupu:telo moku
telo moku pi lipu kasi

telo kasi li telo moku. jan li pali e ona kepeken kasi kipisi. telo kasi li seli anu lete. taso, ona li wile seli lon tenpo pi pali ona. jan li wile telo kasi lete la, telo kasi li wile ijo lete.
== kulupu ==
jan li wile pali e telo kasi la, ona li wile nasin e lipu kasi. nasin li ante la, telo kasi li lon kulupu antetenpo sike nanpa 2005 la, lipu "Chinese tea" tan jan Liju Ton la, lipu nanpa 137. kulupu ISBN la, lipu nanpa 978-7-5085-0835-1.. kulupu luka wan ni li lon tawa jan ale, taso kulupu ante li ken lon tawa jan:
* - lipu kasi li sama moli, taso kon li ante ala e kule ona.
* - lipu kasi li sama ala moli, kon li ante ala e kule ona, taso ijo ante li jelo e ona.
* - lipu kasi li sama ala moli, kon li ante ala e kule ona.
* anu - lipu kasi li sama moli, kon li ante e kule ona; ken la, jan li kipisi e lipu.
* anu - jan li pali e telo kasi ni lon ma Junan la ona li ; ni li sama telo laso, taso pipi pi lili mute pi ken ala lukin li alasa moku e ona li nasa e ona.
* anu - lipu kasi li sama moli li pakala lili, kon li ante lili e ona.
== tan sona ==
telo moli

kala en akesi mute li jo e telo moli. ona li kepeken e telo moli tan ni : soweli ante li moli ala e ona. ona li moku kin lili e soweli ante. tenpo kama lili la ona li moku e soweli.
akesi linja li ken moli e jan. ona li awen lon anpa kiwen.
moli
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
telo nasa

telo nasa li ilo nasa. tenpo musi la jan pi ma mute li moku e telo nasa.  ni li nasa e ona. jan pi pali e telo nasa li pali e telo nasa kepeken nasin ni: tenpo suli la kili anu pan li awen li kama telo nasa.
nasa
kulupu:telo moku
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
telo pimeja pi pali seli

telo pimeja pi pali seli anu telo pimeja li telo tan anpa ma. tenpo pini mute mute la, kala en kasi li lon. ona mute li moli. jaki li kama sewi sijelo ona. jaki li kama kiwen. sijelo li kama telo pimeja.
tenpo ni la, ma mute mute li wile e telo pimeja. telo pimeja li ken pali e ni: tomo tawa li tawa. telo pimeja ken pali e ijo mute. kin la, jan li ken pali e ijo tan telo pimeja. jan li pana e mani mute tawa ni: kama jo e telo pimeja. ma li utala tan ni: ona li wile e telo pimeja.
 
kulupu:telo
kulupu:telo pimeja
kulupu:pali
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
telo seli kasi linja kon

telo seli kasi linja kon anu ilo Ajawasa li ilo nasa li ilo sona.
jan sona pi ma Amelika seli li pali e telo seli wawa tan kasi linja en lipu kasi. lipu kasi ni li pana e ilo DMT lon telo seli. kasi linja li lon ala la sijelo insa li pakala e ilo DMT.
jan sona li kepeken e telo seli ni tawa lukin e ma pi kon pi jan moli li toki tawa kon.
jan li moku e telo seli ni la ona li ken pilin ante mute li ken lukin mute. ken la ona li ken lukin e kalama tan uta.
telo seli ni li ken pana e pilin pi nasin sewi pona. taso ona li ken pana e pilin jaki tawa sijelo insa. tenpo mute jan li pana e telo jaki tan uta en monsi.
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
telo sijelo loje

li telo lon sijelo soweli lon sijelo jan. ona li pana e moku suli li pana e ijo lili nanpa 8 tawa kipisi sijelo kepeken ilo nasin pi telo sijelo loje. ilo sijelo pi telo loje li pali e tawa pi telo loje lon sijelo. telo sijelo loje li suli mute tawa lon soweli.
telo sijelo loje li jo e poki sijelo lili mute lon telo. ken la, poki sijelo lili ni li walo anu loje.
kulupu:sijelo jan
kulupu:nasin sona
kulupu:soweli
telo suli Antasika

telo suli Antasika li telo suli. suli la, ona li nanpa tu tu. ma Antasika li lon insa ona. 
kala en soweli en kasi en waso mute li lon li lon poka ona.
==tenpo pini==
jan Penald Walenu li sitelen e ona lon tenpo sike 1650. telo suli ni li lon sitelen ma lon tenpo sike nanpa 1700+.
tenpo sike nanpa 1559 la, tomo tawa lon telo pi jan Tik Kelis li kana tawa ona. jan lon telo suli Antasika, ona li nanpa wan. jan li moli e kala lon telo suli ni lon tenpo sike nanpa 1900+.
kulupu:telo suli
telo suli Kalipi

anu li telo suli lon ma Amelika. ona li lon poka pi ma Amelika insa pi ma Mesiko pi ma Mewika pi ma Amelika seli. ona li kipisi ma Amelika lete tan ma Amelika seli.
telo Kalipi li jo e ma mute lon ona. suli la, ma nanpa wan lon telo Kalipi li ma Kupa.
==ma==
===ma pi lawa ona sama===
*ma Antekapaputa
*ma Awisi
*ma Keneta
*ma Kupa
*ma Pajama
*ma Papeto
*ma Sameka
*ma Sankinewi
*ma Sanlusije
*ma Sanwinsijenkenesin
*ma Sinitatopeko
*ma Tominika pi ma tomo Loso
*ma Tominika pi ma tomo Santo Tomino
===ma pi lawa tan ma ante===
====lawa tan ma Juke====
*ma Anwila
*ma Kemen
*ma Monsela
*ma Tekeko
*ma Wesin pi ma Juke
====lawa tan ma Kanse====
*ma Katelu
*ma Masinike
*ma Sapatelemi
*ma Sinmasen
====lawa tan ma Mewika====
*ma Petoliko
*ma Wesin pi ma Mewika
====lawa tan ma Netelan====
*ma Kosu
*ma Sanmasin
*ma Kalipi Netelan:
**ma Pone
**ma Sapa
**ma Sintosasije
kulupu:telo suli Kalipi
kulupu:telo suli Alansi
kulupu:telo suli
telo suli Mesiko

li telo suli pi telo suli Alansika. ma Mesiko en ma Mewika en ma Kupa li lon poka ona.
ma Mesiko la, ma Tamolipa en ma Pelaku en ma Tapako en ma Kanpese en ma Jukatan en ma Kintanalo li lon poka ona. ma Mewika la, ma Tekasa en Luwisijana en ma Misisipi en ma Alapama en ma Lowita li lon poka ona.
kulupu:telo suli Alansi
telo suli Misikan

li telo suli lon ma Amelika lete. poka open pi open suno la, ona li lon poka li wan pi telo suli Ulon. ona li telo suli wan pi telo suli pi ma Amelika lete. 
suli sijelo la, ona li nanpa tu lon kulupu telo ni. taso, suli selo la, ona li nanpa tu wan.
telo suli Misikan li lon poka pi ma mute pi ma Mewika. ma lon poka ni li ma Wikansen en ma Ilino en ma Insijana en ma Misikan. poka pini pi open suno la, ma tomo Sikako li lon. 
nimi ona li kama tan toki Osipuwe pi kulupu toki Alokonken. toki Osipuwe la, nimi ni li ᒥᔑᑲᒥ (mishigami), li jo e kon ni: 'telo suli'.
kulupu:telo suli pi ma Amelika lete
telo suli Paka

li telo suli lon ma Sipi lon ma Lusi. suli anpa ona li nanpa wan. suli ale ona li nanpa luka tu lon ma ali. ona li lon ma Asija. ma Iku pi ma Lusi en ma Pula pi ma Lusi li lon poka ona.
== sona ==
sina lukin e telo suli ni tan sewi la, ona li sama linja pi suli mute. linja ona li suli Mete 636 000. poka ona li suli Mete 79 000. mute la suli anpa ona li lon poka pi suli Mete 744. suli mute la suli anpa ona li suli Mete 1 642. suli anpa ni la ona li nanpa wan tawa telo suli ante. 
nasin telo 544 anu nasin telo 1 123 li pana e telo tawa sike telo Paka. ona li jo e ma 22 lon telo. ma lon telo suli pi ona li . jan li ken moku e telo pi telo suli Paka. telo pi telo suli Paka li lete li lukin. ona li kama telo kiwen lon tenpo lete. 
jan sona mute li pilin e ni: telo suli Paka li tan tenpo sike weka 25 000 000―75 000 000. taso jan sona ante li pilin e ni: telo suli Paka li tan tenpo sike weka 110 000―78 000.
kasi 1 100 li lon telo pi telo suli Paka. soweli 2 595 li lon telo ona. kala 61 li lon telo ona. 
== ma en awen ==
 en en en ma tomo ante mute li lon poka pi telo suli Paka.
tenpo pini la, ma tomo en tomo pali en ante li ike tawa telo suli Paka. tenpo sike nanpa 1996 la, kulupu UNESCO li awen e ona. tenpo sike nanpa 1999 la, ma Lusi li awen e ona. taso ike li lon telo ona lon tenpo ni. soweli li kama moli tan ni. jan li alasa e soweli kala e kala pi telo suli Paka. ni li ken ala.
telo suli Paka li pona tawa jan. jan li tawa ona tan ni: jan li wile musi. 
== tenpo pini ==
tenpo sike weka 12 000 la, jan li lon ma lon poka pi telo suli Paka. ona li sitelen lon kiwen li alasa e kala. tenpo sike weka 4 000 la, ona li pali e ilo kiwen. tenpo sike ale nanpa 18 la, jan Lusi li kama tawa telo suli Paka. jan sona mute li pali e sitelen ma ona li sona e ona.
== tan sona ==
kulupu:lipu pona
kulupu:ma Lusi
kulupu:telo suli
telo suli Palata

alt=|thumb|200x200px|sitelen pi telo suli Palata
 li lon. telo suli ale la, telo suli ni li suli nanpa tu wan. ma Apika en ma Asija en ma Oselija en ma Antatika en telo suli Satan li lon poka pi telo suli ni. lon insa pi telo suli ni la ma Palata li lon. kin la, telo lili en nasin telo mute li lon telo suli ni. 
telo ni li lon la, kule sewi li kama ante mute. tenpo sike la, seli ona li ante. ma ale li kama seli la, telo suli ni li kama seli mute kin.
telo suli ni la, kala en kasi telo mute li lon. taso, jan li weka e kala mute la, ni li ike. kala ante li kama weka lon tenpo kama lili.
ma mute li lon poka la, tomo tawa esun mute li lon telo. esun pi ma ante li mute. tan ni la, lon poka pi ma Apika la jan utala li lon li lukin jo e ijo tan tomo esun. ni li ike tawa esun.
kulupu:telo suli
telo suli Palito

telo suli Pati li telo suli lon ma Elopa lete. ona li kama tan telo suli Alansi. ma Sensa en ma Sumi en ma Esi en ma Lusi en ma Lawi en ma Lijatuwa en ma Tansi en ma Tosi en ma ma Posuka li lon poka ona.
kulupu:telo suli
kulupu:ma Elopa lete
telo suli Pasipi

telo suli Pasipi li telo suli suli. ona li poka e ma Asija e ma Amelika e ma Oselija e ma Antasika. ma sike telo pi ma Osejanija li lon e telo ni. suli la, telo suli Pasipi li telo suli nanpa wan pi ma ale. ma la, ona li suli kin. telo suli Pasipi lete en telo suli Pasipi seli li lon.
Pasipi
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
telo suli Tonsin

telo suli Tonsin(toki Sonko:洞庭湖 dong4 ting2 hu2） li telo suli wan lon insa pi ma Unan en ma Upe.ona li telo suli pi suli nanpa tu wan lon ma Sonko.https://m.163.com/html/frontend/today-news-hotrank/index.html?from=history-back-list 
==sona ona==
tenpo pini en sitelen pi ma Sonko la jan mute li sona e ona.
==tan sona==
telo suli loje

telo suli loje li lon telo suli Palata. ona li lon poka pi ma Asija li lon ma Apika. ma Masu en ma Sutan en ma Eliteja en ma Sipusi en ma Isale en ma Jamanija en ma Sajusi en ma Utun li lon poka ona. nasin telo Palaka en nasin telo Komale en nasin telo Lapa e nasin telo Ukio li pana e telo tawa telo suli loje.
kulupu:telo suli
telo suli pi ma Amelika lete

li telo suli luka pi namako ala lon poka pi ma Mewika lon poka pi ma Kanata. telo suli Supewija en telo suli Misikin en telo suli Uwan en telo suli Iwi en telo suli Antewijo li telo suli ni. jan mute en ma tomo mute li lon poka pi telo suli ni. ma tomo Sikako en ma tomo Towano en ma tomo Teto li ma tomo suli pi telo suli ni.
kulupu:ma Amelika lete
telo suli pimeja

telo suli pimeja li lon telo suli Alansika. ona li lon poka ma Elopa pi open suno li lon poka ma Anatolu li lon poka ma Kakasija. ma Katelo en ma Losi en ma Ukawina en ma Lomani en ma Pokasi en ma Tuki li lon poka ona.
nasin telo Duna en nasin telo Sinjipo en nasin telo Ton en nasin telo Nisite en nasin telo Kupan li pana e telo tawa telo suli pimeja. telo suli pimeja li pana e telo tawa nasin telo Popolo.
kulupu:telo suli
telo suwi

thumb|telo suwi mute lon supa.
telo suwi li telo moku. insa pi telo suwi li ken ante mute. tenpo mute la telo suwi li jo e telo e ko suwi. telo suwi li ken pana e pilin uta suwi e pilin uta utala. telo suwi li ken jo e sike kon mute. nimi pi telo ni li ken telo suwi kon. 
jan mute pi ma ale li moku e telo suwi. moku mute pi telo suwi li ken ike tawa sijelo jan. ni li suli e sijelo li pakala e kiwen uta. jan pi pona sijelo li toki pona e ni: jan li wile moku lili e telo suwi. 
== kulupu pi telo suwi ==
* telo suwi pimeja
**telo Koka Kola
** telo Pepisi
* telo suwi pi telo mama
* telo pi noka kasi
* telo suwi wawa
** telo Monsuta
** telo We Pu
* telo suwi pi musi tawa
** telo Katowa
kulupu:telo suwi
kulupu:telo
kulupu:telo moku
telo tan sewi

:lipu ni li toki e ni: telo li kama tan sewi. sina wile e kalama musi la, o lukin e telo sewi (kalama musi).
telo tan sewi li kama tan sewi. kon la, telo kon li kama telo. telo li suli la, ona li tawa anpa li tawa selo ma.
lete la, telo telo tan sewi li kama ko lete.
kulupu:telo
telo walo unpa

li telo ko li walo. pana e telo walo la, mije ali li pana e ona. ona li jo e telo walo mije lon e telo pi telo walo mije. unpa la, mije li pana e telo walo mije tawa lupa mama. telo walo mije lon li kama tawa telo jelo meli.
kulupu:unpa
kulupu:telo
telo wawa

telo wawa li jo e wawa.
ilo la telo wawa li pana e wawa tawa tomo tawa tan seli. telo ni li pimeja. telo wawa ni li suli mute tawa jan mute. jan mute li kepeken e tomo tawa.
moku la telo wawa li pana e wawa tawa jan pi moku telo.
==lipu sama==
* wawa pi telo moku
* telo wawa pimeja
* telo wawa kasi
kulupu:telo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
telo wawa pimeja

250px|thumb|poki pi telo kapesi
 anu li telo moku. ona li kama tan kili pimeja. pakala kili la ona li kama e ko. jan li seli e ko li pana e ko tawa telo la, ni li kama telo wawa.
telo kapesi li pimeja li kapesi. ona li jo e ijo pi wawa jan. ona li kama tan ma Jamanija.
kulupu:telo moku
tenpo

tenpo la ijo li kama li tawa. tenpo pini li lon open tenpo. tenpo ni li lon ni. tenpo ni li pini la tenpo kama li lon. o lukin e tenpo la, o kepeken ilo tenpo.
== nasin tenpo pi tenpo pini ==
tenpo pi pini mute la jan li sona e ante tenpo tan suno tan mun. tenpo suno la suno li lon. tenpo pimeja la mun li lon. sama la jan li ken sona e tenpo sike tan suno li ken sona e tenpo mun tan mun.
kulupu:tenpo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
tenpo Alowin

li tenpo suno musi lon ma mute. ona li lon tenpo suno nanpa 31 pi tenpo mun nanpa luka luka. tenpo suno kama pi tenpo Alowin li tenpo pi jan sewi ale. ni la, tenpo Alowin li jo kin e nimi ni: .
jan li alasa monsuta e jan lon tenpo Alowin. tenpo pi pini suno la jan li tawa tomo mute ante. jan ni li toki e ni: . jan ni li wile kama jo e suwi. jan li kama jo ala e suwi la, jan li ken pana e pakala lili tawa tomo.
Jack-o'-Lantern 2003-10-31.jpg|kili Jakolantan li sitelen suli pi tenpo Alowin
Halloween Shop, Derry, September 2010 (02).JPG|len sinpin mute pi tenpo Alowin
File:Trick or Treater.jpg|jan lili li alasa e suwi
kulupu:tenpo musi
tenpo Somon pi ma Nijon

thumb|ni li tomo Somon
 li tenpo pini pi ma Nijon. tenpo ni la, jan Somon li jo e li lon kulupu jan Somon
==tenpo Somon lon ma mute==
ma Okinawa la, tenpo Somon li lon tenpo −5000–1100. ma lete ma Nijon la, jan pi ma ona li sama jan Somon.
== pali pi jan Somon ==
tenpo ni la, jan Somon li pali e ilo alasa e poki li pona e ilo alasa e tomo Somon.
tenpo pini pi ma Nijon
tenpo alasa
tenpo Somon
tenpo Jajowi
tenpo Asuka
tenpo Nala
tenpo Eijan
tenpo Kamakula
tenpo Mulomati
tenpo utala
tenpo Eto
kulupu:tenpo
tenpo esun

tenpo suno luka tu li kulupu pi tenpo suno. tenpo suno li lon kulupu ni. nanpa pi tenpo suno ni li luka tu. tenpo suno ali pi kulupu ni li jo e nimi:
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
toki mute la, nimi pi tenpo suno li kama tan mun suli. ni li: mun Luna en mun Masi en mun Wenu en mun Mekuliju en mun Jupite en mun Wenu en mun Satunu en suno Sola. jan li ken lukin e mun ni kepeken oko taso kepeken ilo lukin ala.
tenpo suno nanpa wan en tenpo suno nanpa tu en tenpo suno nanpa tu wan en tenpo suno nanpa tu tu en tenpo suno nanpa luka li tenpo suno pali. tenpo suno ni la jan li pali.
tenpo suno nanpa luka wan en tenpo suno nanpa luka tu li tenpo suno pi pali ala anu pini pi tenpo esun. tenpo suno ni la jan li pali ala li awen li kama wawa.
suno luka tu
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
tenpo kama pi jan Jesu

tenpo kama pi jan Jesu anu tenpo Kalikimaka anu tenpo pana li tenpo sewi li tenpo musi pi ma mute lon pini pi mun pini anu lon open pi mun open. tenpo suno ni la jan pi nasin sewi Kolisu li musi li pana e pona tan kama pi jan Jesu. tenpo pi awen kama li pini la tenpo kama pi jan Jesu li lon. ona li open e tenpo kama suli pi jan Jesu. jan ante mute pi nasin ante li musi lon tenpo suno ni li musi lon tenpo poka tan tenpo musi ante.
jan sitelen li toki e kama pi jan Jesu lon lipu toki pi sin pona lon lipu sewi. toki la jan Jesu li kama lon ma tomo Peleken. jan pi nasin Jejuta pi tenpo pini li toki e ni: jan lawa li kama tan ma ni li awen e jan tan pakala. jan Jose en jan Malan li mama pi jan Jesu. ona li kama lon ma tomo la tomo ala li lon tawa ona. ni la ona li tawa tomo soweli. jan Malan li pana e jan Jesu lon poki pi moku soweli. kon toki sewi li pana e sona pi kama ona tawa jan pi awen soweli lon ma poka.jan Alonola la, kama pi jan Jesu, lon ilo Jutu.
tenpo lon la jan li sona ala e tenpo suno pi kama ona. jan sona li pana e pilin ante mute. kulupu pi nasin sewi li kama musi e ona lon tenpo suno ni tan ni: ona li lon tenpo suno pi lili ale lon tenpo lete pi ma lete lon nasin pi ma Loma. ni la kulupu sewi ante li musi lon tenpo suno ante.
jan li musi pi nasin ante mute lon tenpo kama pi jan Jesu. suli la jan li pana e ijo tawa jan ante. ni la jan mute pi toki pona li pana e nimi "tenpo pana" tawa ona. ante la jan li kalama musi li lukin e sitelen musi anu pali musi li moku e moku suli li tawa tomo sewi. sama la jan li kepeken ijo mute pi pona lukin li kepeken len pona mute. suli la jan li pana e kasi pi tenpo pana li pana e poki musi lon anpa ona. ona li len e ona kepeken suno kepeken linja kepeken sike musi. 
tenpo pana la jan musi mute en soweli musi mute li lon toki musi. suli la jan Santa anu mama pi tenpo pana li kama li pana e ijo tawa jan lili. 
== tan sona ==
kulupu:tenpo musi
kulupu:nasin sewi Kolisu
tenpo mun

tenpo mun li ni: mun Luna li tawa sike lon sike ma. mun li sike e ma la mun li pana e suno mute anu suno lili anu suno ala tawa ma. 
mun li sike e ma lon sewi. mun li suno tan ni: suno sike li pana e suno tawa mun. tenpo open la mun li jo e suno lili. tenpo kama la mun li jo e suno mute. tenpo pini la mun li jo e suno ala.
tenpo mun li jo e tenpo suno mute. jan li sona e ni: tenpo mun li jo e tenpo suno 30 anu 31. li jo e tenpo suno 28. ken la tenpo mun pi nanpa tu li jo e tenpo suno 29.
tenpo sike suni li jo e kulupu pi tenpo mun. o lukin e kulupu ni:
1. tenpu mun pi nanpa wan li jo e tenpo suno 31.
2. tenpu mun pi nanpa tu li jo e tenpo suno 28 anu 29.
3. tenpu mun pi nanpa si (anu tu wan) li jo e tenpo suno 31.
4. tenpu mun pi nanpa po (anu tu tu) li jo e tenpo suno 30.
5. tenpu mun pi nanpa luka li jo e tenpo suno 31.
6. tenpu mun pi nanpa luwan (anu luka wan) li jo e tenpo suno 30.
7. tenpu mun pi nanpa lutu (anu luka tu) li jo e tenpo suno 31.
8. tenpu mun pi nanpa lusi (anu luka tu wan) li jo e tenpo suno 31.
9. tenpu mun pi nanpa lupo (anu luka tu tu) li jo e tenpo suno 30.
10. tenpu mun pi nanpa wan ka (anu luka luka) li jo e tenpo suno 31.
11. tenpu mun pi nanpa wan wan (anu luka luka wan) li jo e tenpo suno 30.
12. tenpu mun pi nanpa wan tu (anu luka luka tu) li jo e tenpo suno 31.
mun
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
tenpo mun nanpa luka luka wan

li open lon pini pi tenpo mun nanpa luka luka. ona li pini la, tenpo mun nanpa luka luka tu li kama. ona li jo e tenpo suno mute luka luka.
==seme li kama lon tenpo pini?==
===tenpo suno nanpa 11===
* tenpo sike 1918 - utala suli nanpa wan li pini.
===tenpo suno nanpa 22===
* tenpo sike 1963 - jan Li Api Osuwa li moli e jan Son Kenisi. jan Linton Pi Sonson li kama jan lawa sin pi ma Mewika lon tenpo suno sama.
==tenpo musi==
===tenpo suno nanpa 11===
*tenpo suno pi lawa sin pi ma Posuka
kulupu:tenpo mun
tenpo musi suno pi nasin sewi Jejuta

tenpo musi suno pi nasin sewi Jejuta anu li tenpo musi pi nasin sewi Jejuta lon tenpo suno mute. jan li toki e ni: jan pi kulupu Kamona li utala e ma lawa Selekisi pi kulupu Elena la ona li wile sewi sin e tomo sewi suli pi ma tomo Jelusalan kepeken ilo suno. taso ona li jo taso e telo wawa pi tenpo suno wan. wawa sewi la ona li kepeken telo wawa lon tenpo suno mute. ni la jan li pana e pona lon tenpo ni kepeken ilo pi palisa suno mute sama ilo suno pi tomo sewi.
tenpo suno ale pi tenpo ni la jan li suno e palisa wan sin kepeken palisa insa. pini pi tenpo musi la suno li lon palisa ale. sama la jan li musi pi nasin ni: ona li kalama musi li musi kepeken ilo musi pi tawa sike li moku.
nasin sewi la tenpo musi ni li suli mute ala. taso nasin jan la ona li suli tawa jan pi kulupu Jejuta lon ma Mewika lon ma ante mute tan ni: ona li lon tenpo pi tenpo musi.
kulupu:nasin sewi Jejuta
kulupu:tenpo musi
tenpo pi jan Jesu

tenpo tawa jan Jesu en tenpo kama la jan Jesu. tenpo tawa jan Jesu li ni: tenpo pini tawa tenpo sike nanpa 1 pi tenpo tawa jan Jesu. tenpo kama la jan Jesu li ni: tenpo sike nanpa 1 tawa tenpo ni. tenpo sike nanpa 0 li lon ala.
kulupu:tenpo
tenpo pi kulupu lawa Eto

li tenpo pini pi utala lili pi ma Nijon. tenpo pi kulupu Eto la ma tomo Tokijo la nimi ona li ma tomo Eto. jan Tokukawa Ijejasu li lawa open pi tenpo nihttps://www.worldhistory.org/Tokugawa_Ieyasu/. 
== pali ==
tenpo pi kulupu lawa ante la utala suli mute li lon ma Nijon. taso la tenpo pi kulupu lawa Eto la utala mute li pini li kama lon ala. ijo musi mute kin li kama lon tan utala ala. 
taso la jan pi ma Nijon li awen toki ala li awen esun ala tawa jan pi ma ante.https://www.britannica.com/topic/sakoku
kulupu:tenpo pini
kulupu:ma pi tenpo pini
kulupu:ma Nijon
tenpo pi kulupu lawa Nala

li tenpo pini pi ma Nijon. ma tomo lawa li kama ma tomo Nala. tenpo ni la nasin sewi Puta li kama suli lon ma Nijon tan jan lawa Somu. tan ma Sonko la sitelen en ijo musi en sona mute li kama.
	sitelen	nimi lon ona	nimi lawa moli ona	sona
	 	 	 	jan pini pi tenpo pi 
kulupu lawa Asuka.
	 	 	 	jan open pi tenpo pi 
kulupu lawa Nala.
	 	 	 	
	 	 	 	jan pi pali suli
lon ma tomo Nala.
	 	 	 	
	 	 	 	
	 	 	 	
	 	 	 	
	 	 	 	jan pini pi tenpo ni.
kulupu:tenpo pini
kulupu:ma Nijon
kulupu:lili ike
tenpo pi tenpo musi

tenpo pi tenpo musi anu tenpo lete pona li tenpo pi tenpo musi mute. ma lete la ona li lon tenpo lete. ona li jo e tenpo pi pana pona e tenpo kama pi jan Jesu e tenpo musi suno pi nasin sewi Jejuta e tenpo musi Kuwansa e tenpo pimeja pi tenpo sike sin. ona li tenpo pi esun mute. sama la jan li pana e suno mute e len pona mute e kasi pi tenpo lete pona.
tenpo li kama suli tan suli pi tenpo musi pana. nasin sewi pi jan Jesu la jan li musi lon tenpo pi awen kama lon tenpo kama suli pi jan Jesu. taso jan pi nasin sewi ala anu nasin sewi ante li kama musi kin lon tenpo sama tan musi taso. sama la tenpo musi ante pi tenpo poka li kama suli e tenpo pi tenpo musi. nimi ona li tan ni.
tenpo pimeja

tenpo pimeja la, suno li lon ala sewi. tenpo pimeja li open lon tenpo pi suno pini, li pini lon tenpo pi suno kama. taso, poka open pi open suno en poka pini pi open suno la, kipisi pi tenpo sike la, suli tenpo pi tenpo pimeja li ante.
tenpo pimeja la, soweli mute en jan mute li lape. ni la, nimi ante pi tenpo pimeja li tenpo lape.
kulupu:tenpo
kulupu:pimeja
tenpo pimeja pi kalama ala

anu tenpo pimeja pona li kalama musi pi tenpo kama pi jan Jesu. jan Jose Mowa li sitelen e toki ona lon tenpo sike 1816. jan Kansi Sava Kupa li pali e kalama ona lon tenpo sike 1818. jan ni li kama tan ma Osalasi
== toki lon toki pona ==
tenpo pimeja pona. tenpo pimeja sewi. 
ale li lape. wan li lon: 
jan tu sewi pona taso. 
mije lili pona pi linja sike 
o lape lon pona sewi! 
o lape lon pona sewi!
kulupu:kalama musi