nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
ma lawa suli Piten

ma lawa suli Piten li ma lawa suli pi tenpo pini. ona li jo e ma mute lon ma mute lawa tan ma Juke en ilo suli pi kulupu lawa ona pini. open la, ona li jo e ma lili pi ma Inli li lanpan lon ma Amelika lon kulupu suli pi tenpo sike nanpa 16. ona li kama e ma lawa suli nanpa wan lon ma ali lon tenpo ali. tan ni, ma Juke li kama e ma wawa nanpa wan. tenpo pi suli nanpa wan pi ma suli ni li lon tenpo sike 1921. taso, ma suli Piten li kama lili lon tenpo kama ona. pini pi utala suli nanpa tu la, ma ante li kama jo e wawa mute. ma mute pi ma suli Piten li weka e ma ona mute. ona li kama pini lon tenpo ni.
ma lawa suli Piten li kama lon tenpo pi alasa ma lon ma Elopa. ma Epanja en ma Potuke la, jan li tawa telo en ma ona li lanpan ma sin. tan ni, ma ante lon ma Elopa li open e kama jo pi ma mute. ma Inli li utala e ma ante pi ma Elopa tawa lanpan ma mute lon ma Amelika lete. taso, tenpo sike 1775 la, jan pi ma Mewika li utala tawa weka e lawa pi ma Piten tan ni: lawa pi ma Juke li ike tawa ona. ma Mewika li anpa e kulupu utala pi ma Piten li weka e lawa ona. taso, ma Juke li lanpan e ma sin. ona li kama lawa e ma lon ma Apika en ma Asija en ma Osejanija. tenpo la, ma Juke li kama e wawa nanpa wan.
ma suli Piten li pana e toki Inli e nasin jan pi ma Piten tawa ma mute mute.
==ma pi ma lawa suli Piten==
tenpo pini la, kipisi anu ali pi ma lawa pi tenpo ni li lon ma lawa suli Piten:
*ma Juke
*ma Ele
*ma Mewika
*ma Kanata
*ma Palata
*ma Pakisan
*ma Panla
*ma Mijama
*ma Oselija
*ma Nusilan
*ma Malasija
*ma Sinkapo
*ma Sameka
*ma Pajama
*ma Sinita en ma Topeko
*ma Masu
*ma Sutan
*ma Somalija
*ma Kenja
*ma Tansanija
*ma Naselija
*ma Kana
*ma Sanpija
*ma Sinpapuwe
*ma Setapika
*ma Posuwana
*ma Namipija
*ma Lesoto
*ma Sawasi
*ma Ilakija
*ma Isale en ma Pilisin
*ma Jamanija
*ma Uman
*ma Imala
kulupu:ma Juke
kulupu:ma pi tenpo pini
ma lili

ma lili li ma pi suli ala. tenpo mute la ona li lon ma suli ante. 
== ma lili pi ma lawa ==
Italian regions provinces.svg|thumb|ma lili pi ma Italija
Map_of_USA_with_state_names_2.svg|ma lili pi ma Mewika.
ma lawa li jo e ma lili mute. ma lili mute la lawa li kama pona. ma lili la jan lawa mute li lon ma wan. jan lawa li lon ma lili.
ma kipisi li ken suli. ma kipisi pi ma lawa pi suli nanpa wan li ma Jakuja lon ma Losi.
ma lili la ma ante li kepeken nimi ante. ma Kanata la jan li kepeken nimi li kepeken nimi lon toki Inli. ma Posuka la nimi województwo. ma Losi la nimi (respúblika) en nimi (kraj) en nimi (óblastʹ) en nimi ante li lon.
==ma lili ante==
Naturraeumliche Grossregionen Deutschlands plus.png|
File:Map Languages CH.png|ma lili toki pi ma Suwasi
jan li ken pali e ma lili kepeken nasin ante mute. ni li toki li nasin kon li sona kiwen li ante.
kulupu:sona ma
kulupu:ma
ma lili Loto lon ma Losi

li ma lili pi ma Losi. ona li lon seli pi ma Losi. ma lili Loto li jo e jan mute li jo e ma mute. ma tomo lawa li ma tomo Loto lon poka telo linja Ton.
jan li pali e pali mute lon ma lili Loto. ona li pali lon e kasi. ona li pali e ijo tan kasi. ona li pali e tomo tawa. ona li weka e kiwen pimeja tan ma tawa ni: ona li jo e wawa.
ma lili li lon poka ma Ukawina li lon poka ma lili Wakoka li lon poka ma lili Wawane li lon poka ma lili Tawapo li lon poka ma lili Kanota li lon poka ma Kamiki.
telo linja Ton li suli li tawa lon ma lili Loto.
kulupu:ma Lusi
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma lili Nujo

ma lili Nujo anu ma Nujo li ma lili lon ma Mewika. mute jan la ma Mewika la ma tomo Nujo li ma tomo pi suli nanpa wan. taso, ma tomo Apani li ma lawa pi ma lili Nujo. ma tomo Pupalo, en ma tomo Wosete, en ma tomo Siwaku, en ma tomo Senketesi en ma tomo Usika li ma tomo suli ante. ma palisa li lon ma Nujo.
ma lili Salan

ma lili Salan (toki Tosi:Saarland) li ma lili pi ma Tosi.
==ma pona ona==
ma tomo Tensin pi ma Sonko.https://fao.tj.gov.cn/XXFB2187/GJYC9244/YHCSTJ4276/202008/t20200824_3525190.html
== tan sona ==
ma lili pi ma Inli

ma lili mute li kipisi ma Inli. tenpo pini mute la ma ni li open tan lawa pi jan lawa anpa. tenpo lon la nasin tu wan ni pi ma lili li lon ma Inli: nasin kipisi ma majuna (toki Inli: historical counties) en nasin kipisi ma tan musi (toki Inli: ceremonial counties) en nasin kipisi ma tan lawa. nasin kipisi ma tan lawa li kipisi ma Inli tawa kulupu ma lili tu ni: ma lili pi ma tomo (toki Inli: metropolitan counties) en ma lili pi ma tomo ala (toki Inli: non-metropolitan counties).
==nimi ali==
===musi===
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
kulupu:ma lili pi ma Inli
ma lon poka pi sike kipisi kasi

ma lon poka pi sike kipisi kasi li ma lon poka pi ma Asija lon poka pi ma Apika. jan mute li lon ma Amelika li lon ma Elopa li toki pi ma ni kepeken nimi ni: . taso, ona li "meso pi kama suno" tawa ona taso. tan ni la, jan mute li pilin ike tawa ona. nimi "ma lon poka pi sike tu kasi" li kama tan sike kipisi kasi. ken la, kon pi nimi ni li ma palisa Alapi li ma Tuki li ma Ilan li ma Masu. jan ante li kepeken e nimi ante. ona li kepeken nimi ni tan ni: ma ni li jo e tenpo pini wan mute e nasin lawa wan mute.
jan mute lon ma lon poka pi sike tu kasi li alasa e nasin sewi Isilan. taso, nasin sewi ante li lon. jan mute lon ma ni li tan kulupu jan Alapi. mute pi ma ni li seli li jo e telo sewi lili.
kulupu:ma Asija
kulupu:ma Apika
ma lon poka telo ala

telo suli li lon poka ala ma la, ma ni li ma lon poka telo ala. ma ni li lon poka pi ma ante taso.
ma ale lon poka pi ma ni li lon poka telo ala la, ma ni li ma lon poka telo ala tu. ma lawa ni li ma Lisensan li ma Opeki taso.
kulupu:sona ma
ma lon telo

telo suli li sike e ma lon telo. ken la, ona li suli li lili. ma lon telo la, ma Kalalinuna li suli nanpa wan.tenpo mute la,ona mute li lili.
sona ma la, ma Apika Elasija en ma Amelika en ma Oselija li ona ala.
kulupu:ma lon telo
kulupu:selo ma
ma meso pi jan Tokin

li ma lon ala tan lipu pi jan Tokin. lipu pi jan lawa pi sike wawa en lipu pi jan lili en lipu Simalilijon li lon ma meso. jan en jan sewi suli (Elves) en jan lili (Hobbits) en jan lili ma (Dwarves) li tan ma meso. taso, akesi seli ike en monsuta Oku li tan ma meso.
ma meso li ma suli pi ma Ata (Arda). tenpo nanpa wan (First Age) la, ma Ata li lipu. taso, tenpo nanpa 3 (Third Age) la, ma Ata li ante tawa sike. ma Ata li ante tawa ma mi tan tenpo nanpa 6 anu tenpo nanpa 7.
==kulupu pi ma meso==
===kulupu jan Anu===
kulupu jan Anu (Ainur) li jan tan sewi Elu Iluwata (Eru Ilúvatar). kulupu jan Anu suli li jan Wala (Valar) en kulupu jan Anu anpa li jan Maja (Maiar). jan Solon (Sauron) en jan Molo (Morgoth) li jan Anu ike. jan Kanta (Gandalf) en jan Saluman (Saruman) en jan Lataka (Radagast) li jan Itali (Istari). jan Itali li jan Anu.
===jan sewi suli===
jan sewi suli (Elves) li kulupu jan majuna. ona li sona mute. ona li toki e toki Kuwenja (Quenya) li toki e toki Sintalin (Sindarin). jan sewi suli li ken moli ala.
===jan===
jan (Men) li ken moli. taso, kulupu jan pi ma Numeno (Númenor) li ken lon tawa tenpo suli.
===jan lili ma===
jan lili ma (Dwarves) li lili tawa jan li suli tawa jan lili. ona li lon anpa nena ma li toki e toki Kusu (Khuzdul). mije en meli li jo e linja sinpin suli.
===jan lili===
jan lili (Hobbits) li lili tawa jan. ona li tan ma Saja (Shire).
===akesi seli===
akesi seli li monsuta ike. akesi Samake (Smaug) li akesi seli suli. mama pi akesi seli ale li akesi Kalun (Glaurung).
===monsuta Oku===
monsuta Oku (Orcs) li monsuta ike. ona li jasima tawa jan sewi suli; jan sewi suli ike li ante tawa monsuta Oku. ona li moku e jan li toki e toki pimeja (Black Speech). monsuta Uluka (Uruk-hai) li monsuta Oku ante. 
kulupu:lipu
kulupu:jan Tokin
ma mute wan

kulupu pi ma mute wan li kulupu pi ma mute mute. lawa ma li toki tawa lawa ante kepeken kulupu ni. tomo lawa pi kulupu pi ma mute wan li lon ma tomo Nujo.
== tenpo pini ==
pini pi utala suli nanpa wan la ma mute li wile utala ala lon tenpo kama. ma ni li pali e kulupu ma (League of Nations, Société des Nations). taso, kulupu ni li pali e lili lawa ala. ona li kama lon tenpo sike 1920. ona li weka lon tenpo sike 1946. kulupu ma ni li ken ala open ala e utala suli nanpa tu.
== kulupu ma wan ==
pini pi utala suli nanpa tu la ma mute li wile utala ala li wile e ale pona li sona e kulupu ma lon tenpo pini. ma ni li pali e kulupu ma wan (United Nations, Les Nations Unies, Naciones Unidas, Объединенные Нации, الأمم المتحدة, 联合国). kulupu ni li wile pake e utala li wile e ni: ma ale li pona tawa ma ante. tenpo ni la kulupu ma wan li jo e ma ale mute mute mute mute luka luka tu wan (193). ma lili taso li lon ala (kulupu pi ma en jan pi toki ala).
kulupu:kulupu ma
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma nanpa

ma nanpa li jo e kulupu nanpa e lawa pali.
ma nanpa li mute:
* ma nanpa kulupu - li jo e lawa pali.
* ma nanpa sike - li 'ma nanpa kulupu' li jo kin e pali mute nanpa.
* ma nanpa kasi - li 'ma nanpa sike' li jo kin e nasin pi pali nanpa wan.
kulupu:sona nanpa
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma palisa Alapi

anu li ma palisa lon poka telo. suli la, ona li nanpa wan. telo suli Pelsija en telo suli Oman en telo suli Alapija en telo suli Atene en telo suli loje li lon poka ona. ma Palani en ma Utun en ma Jamanija en ma Kata en ma Kuwasi en ma Imala en ma Uman en ma Sajusi en ma Ilakija li lon ona. ma Masu en ma Isale en ma Lunpan en ma Sulija li lon poka ona.
ona li seli. suli pi ma ona li jo e ma moli. kulupu jan Alapi li lon ona.
kulupu:ma palisa lon poka telo
kulupu:ma Asija
ma palisa Kasa

li ma lili pi ma Pilisin. ma Masu en ma Isale li lon poka ona. ona li lon poka telo suli Mesitewane. pini suno pi telo Utun en ma Kasa li ma Pilisin. ma Isale li tu e ma Pilisin. 
tenpo 2007 la kulupu Jama (Hamas) li open lawa e ma Kasa. ni la ma Isale en ma Masu li pini esun tawa ma Kasa. pilin pi ma Isale la, kulupu Jama li kulupu utala monsuta. pini esun li kama weka e ijo mute pi wile jan. kulupu Jama li utala e ma Isale kepeken ilo tawa pi pana kon. tenpo ni la, ma Isale li utala e ma Kasa. jan mute li moli.
kulupu:ma Pilisin
ma palisa lon poka telo

li jo e poka ma wan e poka telo tu wan. ma lon telo la, ona li ante. ma palisa li kipisi ala tan ma suli. ona li ken suli li ken lili. ma palisa la, ma palisa Alapi li suli nanpa wan.
ijo:Arabian Peninsula dust SeaWiFS.jpg|ma palisa Alapi
ijo:España y Portugal.jpg|ma Ipelija
ijo:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|ma Italija
ijo:Cape of Good Hope Iss059e078303 lrg.jpg|ma Kape
kulupu:ma palisa lon poka telo
ma pi jan ala Sisi

thumb|tawa telo anpa We Pi lon ma Sisi
ma pi jan ala Sisi li lon ma kasi Penke lon ma Alapama lete pi ma Mewika. toki Inli la, nimi li Sipsey Wilderness. sina ken ala tawa kepeken ilo tawa lon ma pi jan ala. sina ken tawa kepeken noka taso.
==sona ma==
ma pi jan ala Sisi li ma pi nena lili. telo tawa li lon lupa pi telo tawa. ma li jo e tawa anpa telo mute tan ni.
kule pi telo tawa li nasa lon ma ni. telo li laso laso jelo walo.
==kasi en akesi en soweli en pipi en kala==
ma pi jan ala Sisi li jo e kasi suli mute e soweli mute e akesi mute e pipi mute
mute. ma li jo e akesi linja mute.
kasi suli li suli pi nanpa wan lon ma Alapama li lon ma pi jan ala Sisi. kasi suli ni li poka tawa anpa telo Isi Pi.
thumb|nena en kasi suli lon ma pi jan ala Sisi
==tenpo pini==
tenpo pini mute la, jan pi ma Mewika lete li utala e jan pi ma Mewika suli. jan li lon li wile ala utala. ona li weki e ma lili Winson tan ma Alapama tawa ni: ona li wile utala ala. jan utala pi ma Alapama li wile pali e ni: ona li utala. jan pi ma lili Winson li tawa weka tawa ma pi jan ala Sisi tawa ni: ona li ken utala ala.
tenpo li tawa. jan li tu e kasi suli lon ma pi jan ala Sisi li weka e ona mute. jan li weka e kasi suli mute. tenpo li tawa. jan li pilin ike tan ni: jan li weka e kasi suli tan ma pi pona lukin. ona li pali e ni: ma Sisi li kama ma pi jan ala.
tenpo ni la, kasi suli sin li suli. jan li weka e kasi suli ali ala. kasi suli li lon li suli mute.
kulupu:ma Alapama
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma pi kasi suli

thumb|250px|ma pi kasi suli
ma pi kasi suli li kasi suli mute lon ma sama. ma ni li jo e kasi mute e soweli mute.
==pona==
ma pi kasi suli li pana e pona tan ni:
*ona li pana e kon pona e kili e moku e tomo tawa soweli mute.
*ona li pona e ma. kon suli li ken ala tawa weka e ma.
*ona li pana e kiwen kasi . jan li ken pali e ijo e tomo e lipu tan kiwen ni. kin la jan li ken seli e ona li pana e seli tawa sijelo ona li ken seli pona e moku.
*ona li pona tawa lukin jan.
*ona li awen e telo lon ma.
==weka==
tenpo ni la jan ike li anpa e kasi suli anu seli e ona tan ni: jan li wile e kiwen kasi e ma. ona li wile suli e ma tomo ona anu pali e kasi ante lon ma ni.
kulupu:ma
kulupu:kasi
kulupu:kasi suli
ma pi telo lili

thumb|ma Asalawakupa|alt=|left|244x244px
ma pi telo lili li ma pi kama jo e telo lili tan sewi. tan ni la, ijo lon lili li lon ona. suli la, ma Asalawakupa li ma nanpa wan pi telo lili. ma suli la, ma pi telo lili nanpa wan lon ma ali.
soweli en kasi lon ma pi telo lili li ante tan ni: ona li wile e ante ona tawa awen lon ma ni. jan lili li lon ma pi telo lili kin.
ma pona pi toki pona

"ma pona pi toki pona" li kulupu pi toki pona lon ilo Siko. ona li open lon tenpo sike 2017. jan 15,500 li lon ona.
lon kulupu ni la, tomo toki mute li lon. tomo li sama ni: jan li toki kepeken toki pona, li pana e sona pi toki pona tawa jan sin, li toki kepeken toki ante. ona li toki e ijo pi toki pona, e ijo ante.
jan lon kulupu ni li pali e musi mute pi toki pona. kulupu ante la, toki pona pi ma pona li ante lili.
jan Sonja li lon ma pona pi toki pona li toki mute lon ona.
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
ma sona

lon ma sona la jan lili li ken kama sona e ijo mute. tenpo ale pi jan lili la jan li lon ma sona jan sona li pana sona tawa jan lili ni. ona li wile sitelen e lipu sona. jan sona li alasa e ike lon lipu ni. lipu ni la jan lili li lanpan e nanpa. jan lili li suli li wile pali la, nanpa pi ma sona ni li ken pona. ma pali mute li wile lukin e nanpa ni. lon ma mute la, ma sona li wile mani.
jan lili li ken kama sona e ijo ni:
* sona ma
* sona nanpa
* sona toki
* sona kasi
* sona jan
* sona pi jan sewi
* sona pi toki ilo
* sona pi kalama musi
ma telo Nopa

anu ma lon telo Nopa li lon telo suli Pasipi. ma la jan pi ma Tawisi en jan pi ma Inli li mute. ma Oselija li lawa e ona. taso la jan pi ma Nopa li wile ala e ni. ona li toki e ni: ma Oselija o lawa lili e ona. 
== tenpo pini ==
tenpo pini mute la jan pi ma Polinesija li wile tawa ma Nusilan. taso la, ona li kama sona e ma telo Nopa, li kama awen lon ma. tenpo la ona li weka. jan li sona ala e tan nihttps://parksaustralia.gov.au/norfolk/discover/history/. 
tenpo ante la jan Sen Ku pi ma Inli li kama sona e ma ni. ona li toki tawa jan lawa pi ma Inli e ni: 'ma la kasi suli pi ma Nopa en kasi pali li pona li mute. jan li awen lon ma telo ni la pona.' jan ike pi awen lon tomo en jan ante pona li kama lon ma. taso la ona li weka tan ni: ike la ma Oselija la ma li lon weka mute. tan ni la tawa en toki li kepeken tenpo suli.
tenpo ante la kin la jan li kama lon ma telo Nopa. jan ike en jan lawa en jan pona li kama sin. tenpo la ona kin li weka sin.
jan pi ma lon telo Piken li kama tawa ma Nopa lon tenpo ante. ona li awen lon tenpo ni. kin la jan pi ma ante li kama lon.
kulupu:ma lili pi ma Oselija
kulupu:ma
ma tenpo

ma ante li jo e nanpa tenpo ante. ma pi tenpo sama li ma tenpo sama. ma li jo e tenpo ante tan ni: ma li sike li tawa la, suno li lon ma ante lon tenpo ante.
ma tenpo li nanpa tan ante ona tawa tenpo UTC. ken la, nanpa tenpo lon ma mute li ante lon tenpo seli.
kulupu:sona ma
kulupu:tenpo
ma tomo

ma tomo li ma li jo e tomo mute. jan mute li lon ma tomo.
ma tomo li jo e jan lawa pi ma tomo.
ma tomo mute li jo lili e kasi. tomo tawa mute li tawa lon ma tomo sama.
jan lili li suli lon ma tomo sama la ona li ken pilin e ni: "ma ni li ma jan ala li ma pi tomo tawa. mi wile lon ma jan. mi wile e kasi."
ma tomo ni li jo e kon ike.
*
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma tomo Akuleli

ma tomo Akuleli (toki Isilan: Akureyri) li ma tomo pi ma Isilan. ma Isilan la mute jan li suli nanpa tu. ona pi ma Lekawi li suli tawa ma Akuleli. ona li kama lon lon tenpo sike nanpa LLLTAMMMMLW. tenpo sike nanpa MALLL la jan WAMMMMWAMMMMLLW li tomo lon ma Akuleli. jan lawa li jan Eliku Pon Powinson (Eiríkur Björn Björgvinsson).
thumb|insa pi ma tomo Akuleli
tenpo sike nanpa MAMTT la jan Kopajasi Loju (小林 陵侑 ) li tawa sewi kepeken ilo pi palisa tu lon ko walo lete. sewi nanpa wan la ona li lon linja TAMMMMLLW lon weka ma. ni li suli tawa tawa sewi ale ante. jan Kopajasi Loju li ni tan ala utala musi.
kulupu:ma Isilan
ma tomo Aloseta

li lon ma Pantelen lon ma Pesije. ma Aloseta la li suli mute. li tawa lon ma Aloseta. ma Aloseta la jan mute li pali e len e kasi lili kin pi telo nasa.
kulupu:ma Elopa
kulupu:ma Pesije
kulupu:ma tomo
kulupu:ma Pantelen
ma tomo Anpu

li ma tomo lon ma Tosi. nanpa jan la ma tomo Anpu li ma tomo suli nanpa tu lon ma Tosi.
ma tomo Anpu li ma esun telo suli, li suli nanpa tu wan lon ma Elopa.
== ma ==
ma tomo Anpu li poka e nasin telo Epe.
 li suli nanpa tu lon ma tomo Anpu. ona li pana e telo tawa telo linja Epe. lon poka pi kipisi insa pi ma tomo la ona li kama e telo sike tu: e e . tenpo pini mute la jan li pali e telo sike ni: wan lon insa sinpin pi ma tomo, ante lon selo.
lon pi sinpin weka la tenpo ni la kipisi pi open suno li tomo pi tomo tawa linja. kipisi pi pini suno li ma kasi. lon ante kin la telo en kasi li lon mute.
== tawa ==
ma telo suli pi tomo tawa telo li lon ma tomo Anpu. tan ma tomo Anpu la telo linja Epe li suli. jan kin li suli anpa e ona. tan ni la tomo pi telo suli li ken tawa lon ona. ma suli pi tomo tawa linja li lon kin ma tomo Anpu.
ma pi tawa tomo kon li lon kin. taso ona li suli ala lon poka suli pi nanpa jan pi ma tomo.
insa pi ma tomo la tomo tawa linja li lon. kipisi suli nasin li tawa lon sewi ma. nasin lon anpa ma kin li lon. sike nanpa 1978 la tomo tawa linja lon nasin li pini lon.
tomo tawa pi sike tu tu la nasin suli mute li lon. nasin tu pi suli nanpa wan li lon poka tu pi nasin telo Epe. nasin A7 li lon anpa telo. nasin A1 li lon sewi telo.
== tomo ==
ma tomo li jo e tomo sewi lawa 5. ona li nasin sewi Potesu. taso tomo pi nasin sewi ante mute kin li lon. tomo sewi pi jan waso Mikajele li nanpa wan pi sona jan. sitelen pi open lipu li lukin tan tomo palisa ona.
sona jan la tomo pi kalama musi pi telo linja Epe li tomo suli kin. ona li sin: sike nanpa 2017 la jan li pini pali e ona.
== tenpo pini ==
nimi pi ma tomo li kama tan tomo wawa "Hammaburg". ona li kama lon poka pi sike nanpa 800. taso ma tomo li kama lon poka pi sike nanpa 1200. esun li suli tan tenpo ni. tan ni la ma tomo li kama suli lon kulupu Anse pi ma tomo.
tenpo ala la ona li kipisi pi ma lili lon ma Tosi. taso tenpo pi jan Napolejon la ona li kipisi pi ma Kanse.
sike nanpa 1842 la seli li pakala e tomo mute. utala suli nanpa tu kin li pakala e mute. tan ni la tomo pi sin ala li lon mute ala.
sike nanpa 1937 la kulupu lawa pi ma Tosi li suli e ma tomo (toki Tosi: Groß-Hamburg-Gesetz). ma tomo lon poka ma tomo Anpu li kama kipisi pi ma tomo Anpu: en en en ma tomo lili lon poka ma tomo Wanpe. taso ma tomo Anpu li pini jo e ma pi lon poka ala. ma tomo Kukapen lon poka pi telo linja Epe pini li suli nanpa wan li suli linja nanpa wan pi weka tan ma tomo Anpu.
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma tomo Ansetan

ma tomo Ansetan li ma tomo lawa pi ma Netelan. ma tomo Ansetan li jo e nasin telo mute. jan mute ma li kama tawa ma tomo Ansetan tan ni: ona li wile lukin e ma tomo De Wallen. ma tomo De Wallen li ma tomo pi jan unpa. jan mute li sona e ma tomo Ansetan tan ni: ma tomo Ansetan li jo e tomo pi kasi nasa mute. kulupu lawa pi suli mute li kulupu lawa Kojenlin. jan mute li kepeken e sike tu lon ma tomo. ma pi tomo tawa sewi Sipo li ma pi tomo tawa sewi suli. ona li ma pi tomo tawa sewi pi nanpa tu wan lon ma Elopa li ma pi tomo tawa sewi pi nanpa wan lon ma Netelan.
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma tomo Apin

ma tomo Apin (toki Sonko: 哈爾濱, toki Inli: Harbin) li ma tomo lete lon ma Sonko pi open suno. ma tomo Apin li ma tomo suli lon ma Sonko. ma tomo Apin li ma tomo lawa pi ma Elunsan. jan pi ma tomo Apin li toki Sonko.
kulupu:ma tomo
kulupu:ma Sonko
ma tomo Asina

ma tomo Asina li ma tomo lawa pi ma Elena.
==tenpo pini==
Owl of Minerva.png|waso lili li sitelen pi meli sewi Asina
==ma tomo sewi==
 pi ma tomo Asina li jo e tomo mute. li tomo sewi tawa . jan pi ma tomo Atena la, meli sewi Asina li suli.
The Parthenon in Athens.jpg|tomo Patenon
kulupu:ma Elena
ma tomo Asuwu

ma tomo Asuwu (toki Tosi: Hauswurz) li ma lon ma lili Ese pi ma Tosi. jan 960https://www.neuhof-fulda.de/leben-wohnen/leben/ortschaften/hauswurz/ li lon ma tomo Asuwu.
== ma ==
ma tomo Asuwu li lon poka nasin telo Kemete (toki Tosi: Kemmete). ma tomo Wetena en ma tomo Lomesu en ma tomo Panlo li lon poka. nasin 3141 en nasin 3181 li lon ma tomo Asuwu.
== tenpo pini ==
jan li sitelen pi nanpa wan e ma tomo Asuwu insa tenpo sike 1090 en tenpo sike 1150. tenpo sike 1945 la, utala suli nanpa tu li pakala e mute pi ma tomo.https://www.tv-hauswurz.de/heimatforscher/ ma tomo Asuwu li kama lon insa pi ma tomo Nojepo (toki Tosi: Neuhof) lon tenpo sike 1972.Gesetz zur Neugliederung der Landkreise Fulda und Hünfeld und der Stadt Fulda (GVBl. II 330-14) vom 11. Juli 1972. In: Der Hessische Minister des Innern (Hrsg.):  1972 Nr. 17, S. 220, § 12
https://starweb.hessen.de/cache/GVBL/1972/00017.pdf
== ijo lon ==
ma tomo Asuwu li jo e tomo kulupu e tomo pi jan utala seli e tomo pan. jan lili pi ma tomo Asuwu li ken kepeken e ma musi. ma tomo Asuwu li jo e ma pi jan moli. ma tomo Asuwu li jo e tomo sewi tawa kulupu Katolika. jan li pali e ilo kalama tawa kulupu ale lon tenpo sike 1959. jan li pana e sona sin kepeken ilo kalama.https://www.fuldaerzeitung.de/fulda/lautsprecher-statt-whatsapp-seit-65-jahren-wird-in-hauswurz-gefunkt-92809177.html?source=fb ma Tosi la, ma tomo ante mute li jo ala e ilo ni.
== tan sona ==
ma tomo Atele

ma tomo Atele (toki Inli: Adelaide) li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Satoselija. jan nanpa wan li kulupu jan Kana. toki Kana la, nimi ona li "Tantanja" (Kaurna language: Tarndanya,"telo nasin pi kasi suli loje"). tenpo ni la, ma tomo ni li ma tomo pi suli nanpa luka lon ma Oselija. mute jan li ~ 1,400,000.
== tenpo pini ==
tenpo nanpa wan la, kulupu jan Kana li jo e ma lon poka pi ma tomo ni. tenpo sike nanpa 1836 la, jan pi ma Juke li kama, li toki e ni: ma ni li kama ma tomo tan tenpo ni.
jan lawa Wili La (toki Inli: Colonel William Light) li pali e ma tomo ni lon tenpo sike nanpa 1836. ona li wile pali e ma tomo ni lon poka pi telo nasin Tolen lon poka pi telo suli.
ma tomo Inopoli

anu ma tomo Ino li ma tomo lon ma Tata li lon ma Losi. ona li lon poka pi ma tomo Kasan.
tenpo sike 2015 la ma tomo Ino li kama lon ma Tata.
tomo sona suli Ino li lon ma tomo Ino.
== kulupi pi toki pona ==
kulupu pi toki pona li lon ma tomo ni. tenpo mute la kulupu li lon tomo sona suli Ino. jan sin li pona tawa kulupu ni.
kulupu:ma tomo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma tomo Itanpu

mute jan la, li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Tuki. ona li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Elopa kin. ona li lon ma suli tu: ma Elopa en ma Asija. tenpo pini la, ona li ma tomo lawa pi ma Osuman. tenpo sike 1923 la, ma tomo lawa li tawa ma tomo Ankala.
tenpo pini pi ma tomo Itanpu li suli mute. 
 li tomo suli pi nasin sewi lon ma tomo Itanpu.
==nimi==
nimi nanpa wan pi ma tomo ni li . li jan lawa nanpa wan pi ma tomo Pisansijon, li pali e ona. tenpo sike 324 la, jan Kontansin suli li ante e nimi tawa . tenpo sike 1453 la, ma Osuman li kama lawa e ona. lawa ma sin pi ma Tuki li kama la, nimi lawa ona li ante tawa ma tomo Itanpu.
ma tomo Ja Noje

li ma tomo lawa pi ma Wije. tenpo sike 1954 tawa tenpo sike 1976 la, ona li ma tomo lawa pi ma Wije seli. ni li tenpo pi utala insa pi ma Wije. lon tenpo lili mute lon tenpo ante luka wan la, ona li ma tomo lawa pi ma Wije lon tenpo suli mute kepeken tenpo ale li lon tenpo mute pi ma ante luka wan.