Międzynarodowy alfabet fonetyczny

Międzynarodowy alfabet fonetycznyW polskich opracowaniach często można spotkać się z angielską nazwą International Phonetic Alphabet oraz skrótem IPA, czasami również z francuską nazwą Alphabet phonétique international (API). (skrót MAF) – system alfabetyczny transkrypcji fonetycznej oparty w większości na alfabecie łacińskim. Został opracowany pod koniec XIX wieku przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ustandaryzowana reprezentacja dźwięków we wszystkich językach mówionych. MAF używany jest w leksykografii, przez nauczycieli i studentów języka obcego, językoznawców, logopedów, piosenkarzy, aktorów, twórców języków sztucznych oraz tłumaczy
Jest on szeroko stosowanym środkiem standaryzacji zapisu fonetycznego dla wszystkich języków świata. Większość znaków została zaczerpnięta wprost z alfabetu łacińskiego lub stworzona na jego podstawie, część pochodzi z alfabetu greckiego, a część została stworzona specjalnie na jego potrzeby.
MAF jest wynikiem wieloletniej pracy fonetyków zrzeszonych w Międzynarodowym Towarzystwie Fonetycznym, założonym w Paryżu w 1886 roku. Zarówno Towarzystwo, jak i stworzony przez nie alfabet znane są pod nazwą IPA (jest to skrótowiec od International Phonetic Association). W ciągu swego istnienia alfabet IPA był kilkakrotnie zmieniany. Znaczne modyfikacje wprowadzono w 1989 roku, po konferencji w Kilonii. Następne zmiany przyniósł rok 1993. Najnowsza wersja alfabetu została opublikowana w roku 2005.
Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne zaleca, by transkrypcję fonetyczną umieszczać w nawiasach kwadratowych: „[]”. Z kolei transkrypcja fonemiczna powinna być umieszczana między ukośnikami: „/ /”.
== Samogłoski ==
Poniżej przedstawiono samogłoski kardynalne wpisane w tak zwany czworokąt samogłosek. Pokazuje on względną wysokość i tylność (ang. backness) samogłosek, nie jest jednak w stanie pokazać ich zaokrąglenia. Dlatego na poniższym rysunku przyjęto konwencję, że gdy symbole występują w parach, symbol z prawej strony oznacza samogłoskę zaokrągloną, natomiast symbol z lewej strony samogłoskę niezaokrągloną.
 	Przednie		Centralne		Tylne
Przymknięte	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
• 	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
 	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
 	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
 	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
 	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
 	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"	
{| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center;"
== Uwagi ==
* Przed rokiem 1989 samogłoska zapisywana symbolem zapisywana była symbolem .
* Cztery symbole w powyższej tabeli nie posiadają pary:
** Samogłoska zapisywana symbolem jest zdefiniowana jako zaokrąglona; przed rokiem 1989 zapisywana była ona symbolem . Jej niezaokrąglony odpowiednik występuje rzadko, na przykład w europejskiej odmianie języka portugalskiego.
** Zaokrąglenie samogłoski zapisywanej symbolem nie jest sprecyzowane.
** Samogłoska zapisywana symbolem jest zdefiniowana jako niezaokrąglona. Jej zaokrąglony odpowiednik występuje tylko w języku duńskim.
** Choć zaokrąglenie samogłoski zapisywanej symbolem nie jest sprecyzowane, w zdecydowanej większości przypadków jest to samogłoska niezaokrąglona. Jedynym językiem posiadającym samogłoskę prawie otwartą centralną zaokrągloną jest język sebei używany w Ugandzie, który zarazem jest jednym językiem kontrastującym niezaokrąglone i zaokrąglone samogłoski prawie otwarte centralne.
* Dialekt miasta Hamont języka limburskiego kontrastuje trzy stopnie tylności długich samogłosek otwartych niezaokrąglonych: przednie [], centralne [] i tylne []Choć Verhoeven pierwsze dwie samogłoski zapisuje jako i , to z czworokątu samogłoskowego na stronie 221 wynika jasno, że mają dokładnie ten sam stopień otwarcia (całkowicie otwarty), jest całkowicie przednie, jest centralne, a całkowicie tylne.. Takie potrójne rozróżnienie jest bardzo rzadko spotykane.
* W latach 2011–2012 komitet Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego zagłosował przeciw dodaniu do MAF odrębnego symbolu () dla samogłoski otwartej centralnej niezaokrąglonej.
== Spółgłoski płucne ==
=== Pojedyncza artykulacja ===
Podział w kolumnach według miejsca artykulacji; w rzędach według sposobu artykulacji. Spółgłoski umieszczone po lewej stronie komórek tabeli są bezdźwięczne, po prawej – dźwięczne.
 	Dwu-wargowe	War-gowo-zębowe	Zębowe	Dzią-słowe	Zadzią-słowe	Retro-fleksyjne	Podnie-bienne	Miękko-podnie-bienne	Języcz-kowe	Języcz-kowe	Gar-dłowe	Gar-dłowe	Nagło-śniowe	Nagło-śniowe	Krta-niowe	Krta-niowe	
Nosowe 	m̥ 	 	n̥ 	n̥ 	n̥ 	ɳ̊ 	ɲ̊ 	ŋ̊ 	 	 	  	  	  	  	  	  	
Zwarte 	 	p̪ b̪ 	 	 	 	 	 	 	 	 	  	  	 	 	 	  	
Szczelinowe 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Aproksymanty 	 	ʋ̥ 	ɹ̥ 	ɹ̥ 	ɹ̥ 	ɻ̊ 	j̊ 	ɰ̊ 	  	 	  	 	  	 	ʔ̞ 	ʔ̞ 	
Drżące 	ʙ̥ 	 	r̥ 	r̥ 	r̥ 	ɽ̊r̥ ɽ 	 	 	ʀ̥ 	ʀ̥ 	 	 	я* 	я* 	  	  	
Uderzeniowe 	ⱱ̟ 	ⱱ 	ɾ̥ 	ɾ̥ 	ɾ̥ 	ɽ̊ 	  	 	ɢ̆ 	ɢ̆ 	  	  	ʡ̯ 	ʡ̯ 	  	  	
Boczne szczelinowe 	 	 	 	 	 	ɭ̊˔ ɭ˔ 	ʎ̝̊ ʎ̝ 	ʟ̝̊ ʟ̝ 	  	  	  	  	  	  	  	  	 
Boczne aproksymanty	 	 	l̥ 	l̥ 	l̥ 	ɭ̊ 	ʎ̥ 	ʟ̥ 	ʟ̠  	ʟ̠  	 	 	 	 	 	 	
Boczne uderzeniowe 	  	  	 	 	 	ɭ̆ 	ʎ̆ 	ʟ̆ 	  	  	  	  	  	  	  	  	 
Uwagi:
* Obszary zaznaczone kolorem szarym oznaczają dźwięki uważane za niemożliwe do wyartykułowania.
=== Koartykulacja ===
	Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
	Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna
	Półotwarta wargowo-podniebienna
	Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
	Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
	Szczelinowa zadziąsłowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
	Półotwarta boczna zębowa welaryzowana
== Spółgłoski niepłucne ==
Mlaski	Mlaski 	Iniektywne	Iniektywne 	Ejektywne	Ejektywne
 	Dwuwargowy 	 	Dwuwargowa 	 	Na przykład:
 	Laminalny dziąsłowy („zębowy”) 	 	Dziąsłowa 	 	Dwuwargowa
 	Apikalny (za)dziąsłowy („retrofleksyjny”)	 	Podniebienna 	 	Dziąsłowa
 	Laminalny zadziąsłowy („podniebienny”) 	 	Miękkopodniebienna	 	Miękkopodniebienna
 	Boczny dziąsłowy („lateralny”) 	 	Języczkowa 	 	Szczelinowa dziąsłowa
== Afrykaty i spółgłoski podwójnie artykułowane ==
Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) oraz spółgłoski z podwójną artykulacją są w IPA reprezentowane przez dwa znaki połączone łuczkiem. Alternatywnie, dla niektórych afrykat można użyć jednego znaku – ligatury.
Łączenie	Ligatura	Opis
 	 	afrykata dziąsłowa bezdźwięczna
 	 	afrykata dziąsłowa dźwięczna
 	 	afrykata zadziąsłowa bezdźwięczna
 	 	afrykata zadziąsłowa dźwięczna
 	 	afrykata dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
 	 	afrykata dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
 	 – 	afrykata boczna dziąsłowa bezdźwięczna
 	 – 	zwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
 	 – 	zwarta wargowo-miękkopodniebienna dźwięczna
 	 – 	nosowa wargowo-miękkopodniebienna
== Jednostki suprasegmentalne ==
	Akcent główny
	Akcent poboczny
	Długość (samogłoska długa lub geminata)
	Półdługość
	Dodatkowa krótkość
	Podział sylabowy
	Połączenie międzywyrazowe
=== Intonacja ===
	Pauza krótsza
	Pauza dłuższa
	Intonacja wznosząca
	Intonacja opadająca
=== Tony ===
Do oznaczania tonów w IPA można używać znaków diakrytycznych albo specjalnych liter tonalnych.
albo	Bardzo wysoki
albo	Wysoki
albo	Średni
albo	Niski
albo	Bardzo niski
 	Wznoszący
 	Opadający
e 	Przesunięcie zstępujące
e 	Przesunięcie wstępujące
== Znaki diakrytyczne ==
Diakrytyki to małe znaczki umieszczone obok symboli IPA aby pokazać dokładną wymowęInternational Phonetic Association, Handbook, p. 14-15. „Pod-diakrytyki” (znaczki normalnie umieszczane poniżej symbolu IPA) mogą być umieszczane nad znakiem mającym descender (potocznie nazywany ogonem), e.g. .
„Bezkropkowe” i, <>, jest używane, kiedy kropka interferowałaby z diakrytykami. Inne symbole IPA mogą występować jako diakrytyki, aby przedstawić fonetyczne szczegóły: (fricative release), (dysząco dźwięczny), (preglottalizacja), (epentetyczna szwa), o (dyftongizacja). Bardziej zaawansowane diakrytyki pojawiły się w Rozszerzonym IPA dla dokładniejszego zapisania wymowy.
Diakrytyki sylabiczności 	Diakrytyki sylabiczności 	Diakrytyki sylabiczności 	Diakrytyki sylabiczności
 	Zgłoskotwórcze 	 	Niezgłoskotwórcze
Consonant-release diacritics	Consonant-release diacritics 	Consonant-release diacritics 	Consonant-release diacritics
 	Przydecha 	 	Bez plozji (spółgłoska zatrzymana)
 	Plozja nosowa 	 	Plozja boczna
Diakrytyki dźwięczności 	Diakrytyki dźwięczności 	Diakrytyki dźwięczności 	Diakrytyki dźwięczności
 	Bezdźwięczne 	 	Dźwięczne
 	Dysząco dźwięczneb 	 	Skrzypiąco dźwięczne
Diakrytyki artykulacji 	Diakrytyki artykulacji 	Diakrytyki artykulacji 	Diakrytyki artykulacji
 	Zębowe 	 	Językowo-wargowe
 	Apikalne 	 	Laminalne
 	Wysunięte do przodu 	 	Wysunięte do tyłu
 	Centralizacja 	 	zbliżenie do szwy
 	Podwyższenie ( = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna)	Podwyższenie ( = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna)	Podwyższenie ( = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna)
 	Obniżenie ( = spółgłoska półotwarta dwuwargowa) 	Obniżenie ( = spółgłoska półotwarta dwuwargowa) 	Obniżenie ( = spółgłoska półotwarta dwuwargowa)
Diakrytyki koartykulacji 	Diakrytyki koartykulacji 	Diakrytyki koartykulacji 	Diakrytyki koartykulacji
 	Mniej zaokrąglone 	 	Bardziej zaokrąglone
 	Labializowane 	 	Palatalizowane
 	Welaryzowane 	 	Faryngalizowane
 	Welaryzowane lub faryngalizowane 	Welaryzowane lub faryngalizowane 	Welaryzowane lub faryngalizowane
 	Uniesiony korzeń języka 	 	Obniżony korzeń języka
 	Nosowe 	 	Rotacyzacja
; Uwagi
: a Aspiracja spółgłosek dźwięcznych również jest dźwięczna. Wielu lingwistów woli jeden z diakrytyków przeznaczonych do dyszącej dźwięczności.
: b Niektórzy lingwiści stosują ten symbol dyszącej dźwięczności tylko do sonorantów i transkrybują obstruenty jako .
Stan głośni może być dokładnie oddany za pomocą diakrytyków. Seria spółgłosek przedniojęzykowych zwartych od otwartej do zamkniętej głośni to (zobacz dźwięczność):
[]	bezdźwięczna 	[]	dysząco dźwięczna
[]	luźno dźwięczna 	[]	„zwykła” dźwięczna
[]	sztywno dźwięczna	[]	skrzypiąco dźwięczna
[]	glottalizacja 	 	
== Powiązanie z fonetyką polską ==
Orientacyjne odniesienie głosek polskiej wymowy i w konsekwencji liter polskiego alfabetu do alfabetu IPA znajduje się w dodatku do polskiego wikisłownika – odsyłacz jest podany obok z prawej strony.
== Uwagi ==
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
== Linki zewnętrzne ==
* Wirtualna klawiatura IPA
* Oficjalna strona internetowa IPA
* Darmowe czcionki Unicode ze znakami IPA:
** Gentium, Gentium
** Charis SIL
** Doulos SIL
** Libertine i Biolinum
Kategoria:Alfabety fonetyczne