Język grecki klasyczny

Język grecki klasyczny, greka klasyczna – stadium rozwojowe języka greckiego używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. – 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, działali wówczas Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.
== Zróżnicowanie dialektalne ==
Klasyczny język grecki charakteryzował się dużym zróżnicowaniem – występowały liczne dialekty, ukształtowane już w okresie archaicznym, ich wczesne formy zaświadczone są m.in. w dziełach Homera (zob. greka homerycka). Wyróżnia się cztery główne zespoły dialektów:
 
* Zespół jońsko-attycki – obejmujący:
: a) dialekt attycki z Attyki i północnych wybrzeży Morza Egejskiego;
: b) dialekt joński z południowo-zachodnich wybrzeży Azji Mniejszej oraz Cyklad i Sporadów Północnych (łącznie z Eubeą);
* dialekt eolski – właściwie grupa dialektów Beocji, Tesalii i północno-zachodnich wybrzeży Azji Mniejszej oraz niektórych wysp północnej części Morza Egejskiego, m.in. wyspy Lesbos;
* dialekty arkadyjsko-cypryjskie (achajskie) – zespół obejmujący starożytne dialekty Cypru, Pamfilii i Arkadii;
* Zespół zachodni:
: a) dialekt dorycki – właściwie grupa dialektów używanych na terenach Lakonii, Mesenii, Argolidy i Koryntu, a także Krety i wysp Dodekanezu oraz części Epiru i północnych Wysp Jońskich (m.in. na Kerkyrze).
: b) dialekty północno-zachodnie (włączane często do zespołu doryckiego), rozpowszechnione w północno-zachodniej części Peloponezu, oraz w Etolii, Akarnanii, Fokidzie, częściowo też w Epirze i na Wyspach Jońskich.
Wśród językoznawców nie ma zgody, czy słabo zaświadczony starożytny język macedoński z obszarów Macedonii Greckiej należy uznać za osobny język helleński, czy też włączyć go do dialektów greki klasycznej. Dialekty attycki, joński, dorycki i eolski – z racji dużego stopnia poświadczenia w tekstach literackich – nazywane są głównymi dialektami greki klasycznej. Wszystkie dialekty języka greckiego były wzajemnie zrozumiałe i mieszkańcy różnych rejonów Hellady nie mieli problemów z porozumiewaniem się.
Starożytni autorzy stosowali często określony dialekt jako wyróżnik formalny gatunku literackiego, np. epika i wczesna historiografia nawiązywały do języka Homera (opartego przede wszystkim na dialektach jońskim i eolskim), liryka subiektywna Safony i Alkajosa powstała w dialekcie eolskim, a liryka chóralna (Pindar) i bukolika (Teokryt) w dialekcie doryckim. W dialekcie attyckim wypowiadała się znaczna większość pisarzy okresu klasycznego. Z drugiej strony u wielu autorów tej epoki pojawiają się też ślady innych dialektów (np. Ajschylos i Sofokles obok dialektu attyckiego stosowali też joński i dorycki). Stosunkowo najmniej wpływów z innych dialektów ma proza attycka (Tukidydes, Platon, Ksenofont) oraz u mówców ateńskich (Izokrates, Demostenes, Lizjasz).
W okresie hellenistycznym liczne odmiany języka zlały się w jeden wspólny, dając początek grece koine (opartej jednak w znacznej mierze na dialekcie attyckim).
== Gramatyka ==
Występuje w nim rozbudowana fleksja, odziedziczona w dużym stopniu po języku praindoeuropejskim. 
=== Fonetyka ===
==== Spółgłoski ====
 	 	Wargowe	Zębowe	Tylnojęzykowe	Krtaniowe
Nosowe 	Nosowe 	μ 	ν 	 	
Zwarte 	dźwięczne 	β 	δ 	γ 	
Zwarte 	bezdźwięczne	π 	τ 	κ 	
Zwarte 	przydechowe 	φ 	θ 	χ 	
Szczelinowe	Szczelinowe 	 	σ, ς 	 	
Drżące 	Drżące 	 	ρ 	 	
Boczne 	Boczne 	 	λ 	 	
[] było alofonem /n/ przed tylnojęzykową i /g/ przed nosową. /r/ było bezdźwięczne w nagłosie, co Grecy oddawali za pomocą litery .
Najprawdopodobniej istniało też zwarto-szczelinowe /dz/ zapisywane za pomocą litery , choć według niektórych badaczy czytała się ona /zd/ lub /z/.
==== Samogłoski ====
 	Przednie 	Przednie 	Tylne
  	Niezaokrąglone	Zaokrąglone	Zaokrąglone
Przymknięte 	ι 	υ 	
Półprzymknięte	ε ει 	 	ο ου
Półotwarte 	η 	 	ω
Otwarte 	α 	α 	α
Samogłoska /oː/ w IV wieku p.n.e. przeszła w /u:/.
W grece występowały liczne dwugłoski: 
* kończące się /u/: , , i – obydwa zapisywane jako 
* kończące się /i/: , , , , .
=== Deklinacja ===
Rzeczownik posiada jeden z trzech rodzajów, przez które, podobnie jak w języku polskim, odmienia się także przymiotnik, rodzajnik, część zaimków i liczebników:
** rodzaj męski (masculinum)
** rodzaj żeński (femininum)
** rodzaj nijaki (neutrum)
* Ponadto rzeczowniki, przymiotniki, rodzajnik i zaimki odmieniają się przez trzy liczby:
** liczba pojedyncza (singularis)
** liczba podwójna (dualis) – zanika w czasach klasycznych.
** liczba mnoga (pluralis)
* oraz pięć przypadków:
** mianownik (nominativus)
** dopełniacz (genetivus)
** celownik (dativus)
** biernik (accusativus)
** wołacz (vocativus)
=== Rodzajnik ===
Greka posiada, podobnie do większości współczesnych języków indoeuropejskich poza językami słowiańskimi i łaciną, rodzajnik określony (nie występuje on jeszcze w języku Homera). Stanowi on analogiczną część mowy do ang. the, fr. le, la czy niem. der, die, das. Rodzajnik zgadza się w rodzaju, liczbie i przypadku z określanym rzeczownikiem. W grece klasycznej nie ma rodzajnika nieokreślonego.
=== Czasownik ===
Czasownik odmienia się przez trzy liczby i trzy osoby, a ponadto:
* cztery tryby:
** tryb oznajmujący (indicativus)
** tryb rozkazujący (imperativus)
** tryb życzący (optativus) 
** tryb łączący (coniunctivus) 
: Optativus i coniunctivus używane są w zdaniach wyrażających życzenie, możliwość, warunek itp. Zakres ich użycia częściowo pokrywa się z polskim trybem przypuszczającym.
* 3 strony: 
** czynna (activum)
** bierna (passivum)
** medialna (medium)
: Strona medium jest odziedziczona po języku praindoeuropejskim i oznacza bliższy związek podmiotu z działaniem. Może mieć znaczenie polskiej strony zwrotnej: "myję się", ale także może oznaczać, że podmiot bierze w czynności żywy, fizyczny udział, działa dla własnej korzyści lub wykorzystuje własne zasoby lub zdolności, lub że podmioty działają na sobie wzajemnie.
: Strona bierna jest grecką innowacją i ma oddzielne formy tylko dla czasu przyszłego i aorystu, w pozostałych czasach dzieląc formy ze stroną medialną.
* 6 czasów: 
** czas teraźniejszy (praesens)
** przeszły niedokonany (imperfectum)
** aoryst (aoristus)
** perfectum – nie jest czasem przeszłym dokonanym, jak perfectum łacińskie, lecz oznacza stan obecny wynikający z czynności przeszłej
** czas zaprzeszły (plusquamperfectum)
** czas przyszły (futurum) 
: oraz rzadko używane perfectum przyszłe (futurum perfectum). 
Czasy greckie oznaczają zarówno czas jak i aspekt czynności. Ta cecha jest także dziedzictwem praindoeuropejskim. 
* Pod względem czasowym dzielą się na:
** Czasy główne – oznaczające czynność lub stan obecny bądź przyszły: czas teraźniejszy, perfectum, przyszły oraz perfectum przyszłe.
** Czasy historyczne – oznaczające czynność bądź stan przeszły: przeszły niedokonany, aoryst i zaprzeszły.
* Pod względem aspektu dzielą się na:
** Aspekt niedokonany – wskazuje na czynność trwającą, ciągłą bądź powtarzającą się: czas teraźniejszy i przeszły niedokonany. 
** Aspekt aorystu – wskazuje czynność momentalną, która rozpoczyna się i natychmiast kończy lub skupia się w jednym punkcie czasowym, bądź czynność jako pojedynczą całość, bez określania długości jej trwania czy zakończenia. Czasem, który wskazuje ten aspekt jest aoryst. Odpowiada mu na ogół polski czas przeszły dokonany.
** Aspekt perfectum – wskazuje czynność zakończoną a jej skutki trwają do czasu o którym mowa: perfectum i czas zaprzeszły oraz perfectum przyszłe. Czasowi perfectum może odpowiadać zarówno polski czas teraźniejszy jak i przeszły dokonany. Np. znaczy "pamiętam (bo wcześniej zapamiętałem)", a okrzyk Archimedesa eureka! ( heureka) oznacza dosłownie "znalazłem (i teraz już mam)".
Charakterystyczną cechą greckiej koniugacji jest augment, przybierany w odmianie czasów historycznych. W najprostszej formie ma on postać dodawanego na początku wyrazu, np. "piszę" (czas teraźniejszy), ale "pisałem" (imperfectum), "napisałem" (aoryst). Gdy czasownik zaczyna się na samogłoskę, augment zlewa się z nią i ulega ona wzdłużeniu, i niekiedy dalszym przekształceniom: "jem", "jadłem". W czasach perfectum występuje inna charakterystyczna cecha – reduplikacja, polegająca na podwojeniu pierwszej głoski czasownika, np. "napisałem (i teraz jest napisane)".
== Zobacz też ==
* język nowogrecki
* accusativus cum infinitivo
* spójka
== Przypisy ==
Kategoria:Język grecki
Kategoria:Starożytna Grecja
Grecki klasyczny, język