nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
tomo Tamala

li tomo suli lon ma Palata. tenpo pini la, jan Sa Sawan li pali e tomo ni lon 1643. tomo ni li jo e sijelo pi jan Munta Mele. meli ni li meli pi jan Sa Sawan. tenpo ni la, tomo Tamala li jo e sijelo pi jan Sa Sawan e Munta Mele.
tomo Tamala li lukin pona. tomo pi ma ali li lukin pona ala. jan mute li tawa lon ma Palata tan ona li wile lukin e tomo Tasimele.
tenpo ni la, ijo ike li kama lon tomo Tamala. telo kama pi kon sewi li moku e tomo ni. ma Palata li pana e kon seli mute. tan ni la, tomo Tasimele li tawa kule pimeja lili.
==nasin pi pali e tomo ni==
tenpo pini la, jan Sa Sawan li pali e tomo ni poka ma tomo Ala. ilo pi ma ali li kama ma tomo Ala. kiwen walo li kama tan ma Makana. ma Sonko en ma Punaja en ma Po en ma Akanisan en ma Lanka en ma Sawusi li pana e kiwen pi mani mute. tomo Tamala li jo e tomo sewi e palisa kiwen pi lukin pona.
==tenpo pi tomo Tamala==
tenpo pi moli pi jan Sa Sawan li kama la, jan ante li pana e sijelo pi jan Sa Sawan poka sijelo pi jan Munta Mele. tenpo mute la, ona li lape moli lon tomo Tamala.  jan mute pi utala li pana e utala tawa ma pi tomo Tamala. jan pi ma Palapu li kama jo e kiwen pi mani mute tan tomo Tamala. ma Palata li jo e utala suli lon tenpo sike 1857. jan mute pi utala pi ma Juke li jaki e tomo Tamala. taso lon tenpo sike 1908 la, jan lawa Kulon pi ma Juke li toki e ni: o pona e tomo ni.
==ijo ike ken kama==
tenpo sike 1942 la, lawa pi ma Palata li pali e palisa mute pi suli poka tomo Tasimele tan ni: ma Nijon li utala e ma Juke e ma Palata. lon 1965 en 1971 la, ma Palata li pali e palisa suli sin tan ni: ma Palata en ma Pakisan li utala. palisa ni li wile awen e tomo Tamala. lon tenpo ni la, telo kama pi kon sewi li moku e tomo Tamala.  lawa pi ma Palata li toki e ni: o pana ala e kon ike poka tomo Tasimele.
==jan mute li tawa tomo Tamala==
jan mute li tawa tomo Tamala. ni li pana e mani mute tawa lawa pi ma Palata.  jan pi ma Palata li pana e mani lili. jan pi ma ante li pana e mani mute. jan mute li tawa lon tenpo pi kon lete li tawa ala lon tenpo kon seli.
kulupu:ma Palata
kulupu:tomo pi tenpo pini
tomo Tateni

li tomo tawa lon telo tan ma Inli. tenpo sike nanpa 1912 la, ona li tawa ma tomo Nujo lon ma Mewika tan ma tomo Sowanten lon ma Inli. ni li tawa ona nanpa wan. ona li tawa lon telo suli Alansi. tawa ni la, ona li pakala lon kiwen suli pi telo lete. tan ni la, tomo Tateni li pakala li tawa anpa telo. jan 2 224 li lon tomo tawa Tateni. jan 1 500 li moli. nanpa pi jan moli la, ona li ike nanpa wan pi tomo tawa telo.
tenpo sike 2023 la, poki tawa pi anpa telo li tawa sijelo pakala pi tomo Tateni, taso poki li pakala li moli e jan tawa ona.
kulupu:ilo tawa
kulupu:tenpo pini
tomo awen

tomo awen li tomo. tomo awen ante mute li lon.
jan li wile awen la, jan li ken kepeken e tomo awen. tomo awen li jo e nasin tu. tomo awen la jan en ijo li ken ala tawa insa. tomo awen la, jan en ijo li ken ala tawa weka.
==tomo awen tan ike ma==
Shelter 6 picnic shelter at Cam-Plex Park in Campbell County, Wyoming.jpg|tomo awen li awen e jan tan telo sewi
awen tan ma li wile suli jan. tomo li ken awen e jan tan ike ma.
==tomo awen utala==
Mehrangarh Fort.jpg|tomo awen Melanka lon ma Lasatan pi ma Palata
20090529_Great_Wall_8185.jpg|sinpin suli pi ma Sonko
utala la, tomo awen li suli. utala la, tomo awen li ken awen e ma tomo e ma. jan li wile lanpan e tomo awen la, jan ni li wile pakala e tomo awen. ilo utala mute li ken ala pakala e tomo awen. 
==tomo awen pi nasin lawa==
 
Alcatraz Island photo D Ramey Logan.jpg|tomo awen Akatasi lon ma Kaliponija
jan li ike tawa kulupu lawa la, kulupu pi lawa ma li ken tawa tomo e jan. kulupu li weka e ken jan lon tomo awen. mute pi jan lon tomo awen la, ma Mewika li nanpa wan.
awen
tomo jan

tomo jan li ni: ona li pali e awen tawa jan. jan li lon tomo jan. ona li awen e jan tan kon ma tan seli tan lete tan jan ante. ken la, ona li jo e wawa linja e ilo pi weka jaki. ken la, tomo jan li jo e tomo lili mute.
kulupu jan li ken lon e tomo jan. tenpo mute la, kulupu mama li lon tomo jan.
nasin mute en ijo lukin mute pi tomo jan li lon. ken la, ona li ante lon ma ante.
==tomo jan lon ma ante==
sitelen:Odenthal Ortszentrum Pfarrhaus.jpg|ma Tosi
sitelen:Suki building ac (9).jpg|ma Nijon
sitelen:Kimball east of Majestic in Chesterfield Heights.jpg|ma Mewika
sitelen:Madaba BW 10.JPG|ma Utun
sitelen:Kisakangas cottage.JPG|ma Sumi
sitelen:One of the many apartments along the way back to Tbilisi.jpg|ma Katelo
sitelen:2018 Medellín casa en el barrio Prado - carrera 48 con calle 63 A - Medellín.jpg|ma Kolonpija
sitelen:Maasai Land Tanzania - panoramio.jpg|ma Tansanija
sitelen:House in Dansoman.jpg|ma Kana
sitelen:คุ้มเจ้าหลวง1.jpg|ma Tawi
sitelen:Devi Nanjunda Bhavan, Mysore (b).jpg|ma Palata
sitelen:Yellow House in Havana.jpg|ma Kupa
sitelen:Cam0492 Habitation de Pouss.jpg|ma Kamelun
kulupu:nasin jan
kulupu:tomo
tomo moli

jan li moli la, tenpo la, jan ante li tawa e ona tawa tomo moli. ni li pini la ona li tawa e ona lon anpa ma lon ma pi tomo moli
ma ni la, ma en kiwen pi jan moli li lon sewi ona, ken la, jan olin anu jan ale mama anu jan pona li lon e kasi suwi kule lon poka pi tomo ni.
== ijo tan ==
mute la, tomo moli li tan kiwen kasi, taso ona li ken tan kiwen.
kin la, mute la, ona li jo e ijo suwi lape, taso ona li ken jo e len li ken jo
== tomo moli lon nasin sewi ==
nasin sewi la, tomo moli pi ante lukin la, ante li lonhttps://www.glicklerfuneralhome.com/blog/the-symbolism-behind-casket-selection/ (lon toki Inli)
== tan ==
tomo pi nasin sewi

jan pi nasin sewi li kama lon tomo pi nasin sewi. 
The Parthenon in Athens.jpg|tomo Patenon lon ma tomo Asina
Hagia Sophia Mars 2013.jpg|tomo Ajasopija lon ma tomo Isanpu
Hallstatt evangelische Kirche 20180206.jpg
kulupu:tomo
kulupu:nasin sewi
tomo pi wawa telo

wawa telo li wawa tan telo. wawa telo mute li kama tan wawa awen pi telo tawa. tenpo mute la telo ni li tawa e ilo. ilo ni li pali e wawa.
==pona==
pona suli pi wawa telo li ni: wawa telo kepeken ala e wawa telo e wawa kiwen e wawa kon. jan li wile kama jo e wawa la ona o pana e mani. taso jan li wile kama e wawa telo la ona li pana ala e mani. tenpo mute la tomo pi wawa telo li lon. taso tenpo lili la tomo pi wawa ante li lon.
tomo pi wawa telo li kama e ni: telo suli li lon. telo suli li pona tawa jan mute. ona li tawa telo suli li pana e mani.
==ike==
left|thumb|180px|sitelen li toki e ni: o weka!
ken la tomo pi wawa telo li kama e ni: kala li ken ala tawa ma mama ona. waso li weka tan tomo pi wawa telo.
tomo pi wawa telo li kama e ni: telo suli li lon. telo suli lon ma seli li pana e kon ike tan ni: kasi li lon anpa telo la kasi li moli li pana e kon ike.
ike ante pi wawa telo li ni: ken la jan li wile weka tan ma lon tomo pi wawa telo. ken la telo li kama tawa ma ona li pakala e ona. ken la telo kama sewi pi ma ona. ken la ma ona li pona mute tawa jan. taso jan li ken ala lon ma ona.
==lipu ante==
*kulupu sona li sitelen e ni: wawa telo li ante e kasa e ma kasa (toki Inli)
*http://ivanofflegoff.ifrance.com/ (toki Kanse)
*sitelen li toki e ni: tomo suli pi wawa telo li ante e ma li pana e kon ike (toki Inli)
*sitelen pi tomo pi wawa telo tan jan Edith Irvine (toki Inli)
*wawa telo (toki Inli)
* Hydropower Reform Coalition kulupu jan lon ma Mewika li wile pona e telo linja
*wawa ante (toki Kanse)
kulupu:wawa
kulupu:telo
kulupu:tomo
kulupu:sona ilo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
tomo sewi Totawi

li tomo sewi pi nasin sewi Puta lon ma tomo Nala pi ma Nijon. ona li sewi suli tawa jan pi nasin sewi Puta, li suli tawa jan pi ma Nijon.https://todaiji.or.jp/
 li toki wile e ni: jan o pali e tomo sewi, o pali e kiwen suli pi jan Puta kinhttps://www.britannica.com/topic/Todai-Temple.
== insa ==
insa tomo la kiwen suli pi jan Puta li lon. ma ale ante la ona li suli mute. kin la nasin sewi Puta la, len en kiwen jan en sitelen en lipu li lon. ijo ni li tan tenpo pi kulupu lawa Nala. 
kulupu:nasin sewi Puta
kulupu:tomo
kulupu:ma Nijon
tomo sewi linja

tomo sewi linja li tomo suli. ona li jo e suli poka lili. taso, ona li jo e suli sewi mute. tan mute la, jan li pali e tomo sewi linja. ken la, tan ni li lukin li awen li toki kon li musi.
ken la, tomo sewi linja li kipisi tomo pi tomo suli.
kulupu:tomo
tomo sona

tomo sona la jan pi pana sona li pana e sona tawa jan pi kama sona. ma mute la jan lili o tawa tomo sona. jan suli kin li tawa tomo sona. tomo sona pi jan lili en tomo sona suli li ante. tomo sona mute la lawa ma li lawa e tomo sona li pana e mani tawa ona. tomo sona ante la jan pi kama sona li pana e mani tawa tomo sona.
kulupu:tomo
tomo sona suli

tomo sona suli li tomo sona pi jan suli. ona li pana e lipu pi pini sona tawa jan ona pi kama sona. tenpo mute la jan li kama sona e ijo ante mute. jan pi kama sona li awen lon tomo lon ma pi tomo sona suli lon tenpo mute. ante la jan pi kama sona li ken tawa tomo sona tan ma weka li ken kama sona lon ilo sona tan jan pi tomo sona suli.
sona suli
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
tomo sona suli Ino

tomo sona suli Ino li tomo sona suli pi ma tomo Ino.
tomo sona ni li kama sona e sona pi ilo nanpa.
== jan pona ==
jan pona mute li lon tomo sona ni.
jan Petan Meje en jan Jalosav Koloto li pana sona lon tomo sona ni.
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
tomo suli pi ma tomo Papili

li toki pi tenpo pini lon lipu Pelesi. ona li toki e ni: nasin seme la, jan li toki kepeken toki ante?
ona li toki e ni: tenpo pini la, jan ale li toki kepeken toki sama. jan li alasa pali e tomo suli tan ni: jan li wile tawa ma sewi, li wile jo e nimi suli. ni la, sewi Jawe li kipisi e toki jan. ona li tawa e jan lon ma ale.
==lipu ante==
* https://omniglot.com/babel/tokipona.htm
kulupu:lipu Pipija
kulupu:tomo
tomo tawa

tomo tawa li ilo tawa. jan li ken lon tomo tawa. sama pi ilo tawa la jan li ken lawa e tomo tawa. 
==tomo tawa lon ma==
===tomo tawa Otomopi (tomo tawa pi sike tu tu)===
 li tomo tawa nasin lon ma. tenpo mute pi poka ali la, ona li jo e sike nanpa tu tu.
jan mute li pilin e ni: tomo tawa ni li ike tawa ma. ni li tan ni: tomo tawa li pana e kon ike li ken pakala e ma li ken moli e jan mute; jan kepeken tomo tawa la pakala tawa li ken kama. jan mute li moli tan ni.
===tomo tawa linja===
jan mute li ken kama lon tomo tawa linja. tomo ni o tawa kepeken nasin kiwen. 
==tomo tawa lon telo==
Amerigo vespucci 1976 nyc aufgetakelt.jpg|tomo tawa ni li tawa kepeken kon tawa.
USS Los Angeles;0868802.jpg|tomo tawa ni li tawa lon anpa pi supa telo.
tomo mute li ken tawa lon telo.
==tomo tawa lon kon==
tomo tawa kon (anu ilo tawa kon anu tomo tawa waso) li tomo tawa li tawa lon kon. kon li tawa e ijo tawa sewi la, ni li ken tawa lon kon. tenpo mute la, tomo tawa kon li jo e lukin kon.
=== tenpo pini ===
ijo:Anim Avion III Clément Ader.gif|thumb|tomo tawa kon pi jan Clément Ader
tenpo ale la, jan li wile tawa lon kon. taso, jan li waso ala. tan la, jan li pali e ilo. jo ni la, jan li ken tawa lon kon. ilo ni li tomo tawa kon.
tomo tawa kon pi nanpa wan li pali lon 1897 lon ma Kanse. jan Kelemen Atele li lawa e ni. kama la, ilo mute li pali. utala suli nanpa wan la, tomo tawa kon li pali kepeken tenpo lili.
tenpo ni la, kulupu utala en kulupu tawa en kulupu pi seli pakala li kepeken tomo tawa kon.
== tomo tawa nasin==
tomo tawa li ken pali e nasin sin. jan li tawa insa tomo kepeken lupa nasin. tomo tawa pi nasin sewi li lon nasin telo li ken e ni: tomo tawa lon telo en tomo tawa lon ma li ken tawa.
kulupu:ilo tawa
tomo tawa linja

tomo tawa linja li tomo tawa suli li kepeken nasin kiwen linja. tomo tawa linja li ken jo e tomo tawa lili mute pi jan anu ijo. ken la, ona li jo e ilo wawa tawa kin. ken la, ilo wawa tawa en tomo tawa lili jan li wan. tomo tawa linja li tawa tomo pi awen tomo tawa tan tomo ante. jan li ken tawa insa tomo tawa linja lon tomo pi awen tomo tawa. jan li wile tawa kepeken tomo tawa linja la, ona li esun e lipu pi tomo tawa.
nasin pi tomo tawa linja li lon ma mute. ma tomo la, jan mute li wile tawa tomo ante. ni la, ma tomo li jo e nasin mute. ken la, nasin lon ma tomo li anpa ma.
=== wan pi tomo tawa linja ===
* li jo e tomo awen lili. ona li tawa ma tomo suli tan ma tomo suli ante kepeken tenpo lili mute. jan tawa li ken esun e moku lon tomo moku lon tomo tawa ni.
* li awen lon ma tomo suli anu lili. ni la, ona li tawa kepeken tenpo meso. ken la, jan ken esun e moku lon ni tan jan pali pi tomo tawa linja. taso, tenpo mute la, ona li jo ala e tomo moku.
* wan pi ma lili li awen lon tomo ale pi awen tomo tawa lon ma lili. ona li tawa kepeken tenpo mute. taso, lipu pi tomo tawa ni li mani mute ala. tenpo mute la, sina ken esun e lipu pi tomo tawa linja pi sike mun. ni la, sina ken kepeken e tomo tawa linja ale pi ma lili lon sike mun wan. taso, tenpo mute la, ona li pona lon nasin wan taso.
* wan pi ma tomo li awen lon tomo mute lon ma tomo suli en ma poka pi ma tomo suli. jan mute li kepeken e ona lon tenpo suno ale tan ni: ona li wile tawa tomo pali tan tomo ona. sina jo e lipu pi tomo tawa linja ni la, sina ken kepeken e tomo tawa ante pi jan mute lon ma tomo sina.
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
tomo tawa linja pi ma Sensa

ma Sensa la tomo tawa linja mute li lon. suli nasin pi ona ale li suli km WALTTALLT (10 912). kulupu pi tomo tawa linja pi kulupu lawa li kulupu SJ.
suli nasin pi ma Sensa li suli mm LLTTAMLLL (1435).
==tomo tawa linja pi tenpo pimeja==
(tenpo sike nanpa MAMT la) tenpo pimeja la tomo tawa linja li tawa ma ni:
* ma Kotepowi (Göteborg) en ma Sokon (Stockholm) - ma Tuwe (Duved) / ma Umeja (kulupu SJ li tawa e ona)
* ma Malomo (Malmö) - ma Sokon - ma Tuwe (tenpo lete la kulupu Seneletaka (Snälltåget) li tawa e ona, kin la kulupu SJ lon tenpo lili pi tenpo lete)
* ma Sokon - ma Pelin (Berlin) (kulupu Seneletaka)
* ma Sokon - ma Anpu (Hamburg) (kulupu SJ)
* ma Sokon - ma Luleja (Luleå) (kulupu Wi (Vy) li tawa e ona)
* ma Sokon - ma Nawi (Narvik) (kulupu Wi)
* ma Sokon - ma Malomo (kulupu SJ)
== tenpo lon en tenpo kama ==
tenpo ni la nasin pi tomo tawa linja lon ma Sensa li pakala. kulupu lawa li wile ala pona e pakala ni. tawa pi tomo tawa linja li wile e mani mute, kin la jan mute li lon tomo tawa linja. tenpo ni la, nasin li jo e tawa mute a. nasin pona li lon: kulupu lawa li ken pali e nasin sin lon poka pi nasin majuna. ni la tawa ale li ken lon nasin tu. taso kulupu lawa li wile ala pali e ni.
tomo tawa lon telo pi jan Nowa

li tomo tawa lon telo pi jan Nowa lon lipu Pipija. jan Nowa li pali e ona tan jan sewi. ona li pali e ona tan telo pakala suli. kulupu mama ona en soweli ale li lon tomo tawa lon telo.
jan Josi Plavi en jan Mako Polo li sitelen ona lon lipu. kin jan mute ante li sitelen ona lon lipu.
==tenpo pini tan lipu Pipija==
jan sewi li toki tawa jan Nowa e ni: o pali e tomo tawa lon telo tan ona li pali e telo suli lon ma. kin jan sewi li toki e ni: soweli ale wile lon tomo tawa lon telo. jan Nowa li pali e ni.
tenpo suno kama nanpa luka tu li pini la, telo tan sewi li kama. telo li kama tawa e ma. telo li pini lon tenpo kama. tenpo sike sin li kama la, telo suli lon ma li pini.
kulupu:tomo tawa lon telo
kulupu:lipu Pipija
tomo tawa mun

tomo tawa mun li tomo tawa. ona li ken tawa pimeja mun. tomo tawa mun li ken jo e jan, li ken jo ala e jan. tomo tawa mun li ken tawa sike lon poka pi ma mi li ken tawa mun ante.
tenpo mute la, tomo tawa mun li tawa e ilo mun. jan li lon insa pi tomo tawa mun la, jan ni li kama jan pi tawa mun.
ma lawa tu wan ni li ken pali e tomo tawa mun jan: ma Losi en ma Mewika en ma Sonko. tenpo pini la, ma Sesesele li pali kin (ma Losi pi tenpo ni li kipisi suli pi ma Sesesele lon tenpo pini). tenpo kama la, ma Palata kin li ken pali e ni.
ma ante kin li ken e tomo tawa mun lon mun. ma Nijon en ma Isale en ma Soson en ma Anku li ken tawa pona e tomo tawa mun. kin la, kulupu ma Elopa li tawa e tomo tawa mun. tenpo pini la, ma Kanse en ma Juke li ken tawa e tomo tawa mun. tenpo ni la ma tu ni li lon kulupu ma Elopa li pali kulupu e tomo tawa mun pi ma Elopa. 
tenpo pini la, lawa ma taso li ken tawa sewi e tomo tawa mun. tenpo ni la, kulupu esun pi lawa ala li ken ni. 
tomo tawa mun pi jan ala li tawa mun mute. taso, tomo tawa mun jan li tawa mun Luna taso. 
kulupu:ilo tawa
kulupu:ilo mun
tomo utala

tomo utala li tomo. jan li pali e tomo utala tawa ni: jan ante li ken ala pakala e jan e ijo lon insa tomo utala. tenpo mute la, ona li suli mute lon tenpo utala. tenpo ni la, jan li pali mute ala e tomo utala suli tan ni: ilo utala pi wawa mute li lon li ken pakala e tomo utala. taso, jan li pali e tomo utala lon anpa ma kin.
kulupu:tomo
kulupu:utala
tomo wawa pi ma tomo Pukusima

ma Nijon la, tomo wawa li lon ma tomo Pukusima li poka telo Pasipi.
tenpo sike 2011 la, tomo wawa li pakala tan ma tawa wawa, telo jaki mute li weka tan tomo ona.
tenpo poka la, telo jaki mute li weka tan tomo wawa ona li tawa insa telo Pasipi. wile la, jan lon ma Sonko ken ala kama jo e kala tan ma Nijon.
Category:ma Nijon
unpa

unpa la ijo sijeloijo sijelo li jan, li soweli, li akesi, li waso, li kala, li pipi. soko mute en mute li ken wan mama. taso ona li unpa ala. li wan e sijelo ona tawa pilin pona, anu tawa mama, anu tawa wile tu.
unpa mama la ijo sijelo li unpa tawa wile ni: ijo sijelo sin li kama lon. jan la jan li pana e telo mama lon lipu mama la, ni li ken pana e jan lili.
unpa musi la ijo sijelo li musi tan unpa. ken la ona li pali sama unpa mama. ken la ona li unpa mama ala sama unpa uta.
ijo sijelo li ken unpa tan wile tu ni.
jan la tenpo mute la jan unpa li jan olin. taso ni li ken ala kin. kin unpa li ken tan utala unpa. ni li ike mute.
tenpo mute la meli li unpa e mije. taso meli li ken unpa e meli. kin mije li ken unpa e mije. kin meli en mije li ken unpa e tonsi. kin tonsi ken unpa e tonsi. tenpo mute la jan ni li lon kulupu kule. taso jan ante li lon kulupu kule ala, li unpa e jan pi kon sama.
kin ijo sijelo li ken unpa e ona.
== unpa jan ==
=== unpa mama ===
unpa pi pali lon la, jan li insa lupa mama pi jan ante kepeken palisa mama ona. palisa mama li ken pana e telo mama tawa lupa mama. telo mama la li tawa lon . kipisi mama tawa li alasa e kipisi mama awen. ona li wan e ona la, jan lili li ken open kama.
===unpa musi pi jan tu anu jan mute===
tawa jan mute la unpa li musi. kin pini unpa li ken musi mute.
unpa ni li ken sama unpa mama. ante la jan li ken insa lupa unpa ante. lupa uta en lupa monsi li ken lupa unpa tawa jan mute. jan li ken insa lupa ale ni kepeken palisa mama, kepeken palisa luka, kepeken ilo unpa. kin unpa musi mute la jan li insa ala e lupe. ona li luka e palisa mama, e selo pi lupa unpa, e nena sijelo. kulupu kule la jan li unpa sama ni lon tenpo mute.
=== unpa pi jan wan ===
jan wan li unpa tan musi. jan li luka e palisa mama, e nena sijelo, e selo pi lupa mama, li insa e lupa mama, e lupa monsi kepeken palisa luka ona, kepeken ilo unpa. tenpo mute la unpa luka li pilin e palisa anu lupa anu nena mama kepeken luka. ilo unpa ante li lon. jan li ken sike e palisa mama kepeken ilo unpa. ilo unpa ante li tawa.
== toki ==
kulupu:pali
kulupu:unpa
unpa uta

unpa uta li unpa kepeken uta li ijo mute:
* o pilin e uta pi jan pona sina kepeken uta. ni li pona. jan ale pi ma Elopa li pali e ni. jan pi ma ante kin.
* unpa uta pi palisa unpa. jan li pilin e palisa unpa kepeken uta. jan li pana e palisa lon uta jan ante. ken la jan pi jo palisa li tawa e palisa li unpa e uta. ken la jan li tawa ala. jan uta li moku.
* unpa uta pi lupa mama. jan li pilin e lupa mama kepeken palisa uta.
jan ali ala li wile unpa uta. taso unpa uta li pona tawa jan mute.
kulupu:unpa
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
uta

200px|thumb|akesi li open e uta. kiwen uta ona li lon poka uta.
uta li lupa lawa. ijo mute li jo e uta li moku kepeken ona. ijo mute la kiwen en palisa li lon uta. moku la uta li ken pakala e moku. ona li ken pali e ni kepeken kiwen. uta li ken pilin e moku kepeken palisa. ante la ijo li ken insa e kon li ken pana e ona kepeken uta. 
uta li ken pali e kalama. jan li ken toki kepeken uta. kalama toki li kama tan insa uta. soweli en akesi en waso li mu taso kepeken uta. kala en pipi li ken ala kalama kepeken ona.
uta li ken pali e kalama musi. kalama ni li kama tan uta li tawa lon kon. jan en waso li pali e ni.
==palisa uta==
palisa uta li lon insa uta. palisa uta li ante e moku lon insa uta li pilin e moku li pana e musi moku. ijo li kalama la ona li ken ante e kalama kepeken palisa ni.
Sluuuurp (504761442).jpg|palisa uta soweli
==pilin uta==
pilin uta la, jan li pilin e ijo kepeken palisa uta ona. nena mute li lon palisa. pilin uta li kama tan nena ni. jan li wile e pilin uta ante la, jan li ken pana e namako. suwi li pilin uta.pilin uta mute li lon :ona mute li pilin uta pi namako walo en pilin uta suwi en pilin uta pi suwi jasima en pilin uta loje en pilin uta pi moku soweli,taso jan ante li pilin e ni:pilin mute sama telo sama kiwen li lon taso ona li lon ala pilin uta luka.
Taste bud.svg|nena pi pilin uta
 
kulupu:sijelo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
utala 918

utala 918 (toki Sonko:九一八事變 anu 九一八事变，toki Nijon:満洲事変 まんしゅうじへん,toki Inli:Mukden incident) li utala pi kulupu utala pi ma Nijon li open lon tenpo suno 18 pi tenpo mun 9 pi tenpo sike 1931 tan kama jo e ma tomo Sonjan (toki Sonko:沈阳 shen3 yang1),ni li open pi ma Nijon li kama jo e ma Mansu (toki Sonko:满洲 man3 zhou1,toki toki Mansu:ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡠᡵᡠᠨ ) kepeken ilo utala.ni li utala suli pi ma Nijon utala e ma Sonwaminko (tenpo ni la,ma Sonko.kulupu utala pi ma Nijon li moli e jan mute mute,ona mute li unpa pi ken ala e meli pi ma Sonwaminko (tenpo ni la,ma Sonko),kulupu utala li lukin e jan anu jan lili la,ona mute li moli e ona.http://paper.people.com.cn/rmrbhwb/html/2014-07/04/content_1448830.htm
== tan sona ==
utala insa

jan pi ma sama li utala la, ona li utala insa. jan li wile ante e nasin lawa e lawa ma e jan lawa la, ona li ken kama.
utala insa la kulupu utala pi lawa ma li ken kipisi. jan li ken pali e kulupu utala ante.
==sitelen ma==
US map 1864 Civil War divisions.svg|utala insa pi ma Mewika
Guèrra_Civila_Chinesa_(1946-1950).png|utala insa pi ma Sonko
General map of the Spanish Civil War (1936–39).svg|utala insa pi ma Epanja
kulupu:utala
kulupu:lawa ma
utala insa pi ma Loma

utala insa pi ma Loma li utala insa kulupu pi kulupu pi jan Juliju Kesali en kulupu pi kulupu lawa pi ma Loma. tan tenpo suno sike 49 BCE tawa tenpo suno sike 45 BCE la utala ni li lon. tenpo jan Juliju Kesali tawa telo Lupiko la utala ni li open.
utala insa pi ma Mewika

utala insa pi ma Mewika li utala insa lon ma Mewika. 
tenpo sike nanpa 1860 la jan Apajan Linkon li kama jan lawa pi ma Mewika. ma Sakawolana li weka tan ma Mewika tan pilin monsuta tawa weka pi nasin pi jo jan lon ma Mewika. tenpo sike 1861 la ma Misisipi en ma Lowita en ma Alapama en ma Sosa en ma Luwisijena en ma Tesa li weka tan ma Mewika tan pilin sama. kulupu pi ma ni li pali e ma Sikisi. ma Mewika li utala e ma Sikisi. tenpo kama pi tenpo ni la ma Tenesi en ma Ewisona en ma Wesinja en ma Akanso en ma Nokawolina li weka kin. kipisi taso pi ma Misuwi en ma Kentaki li weka. 
jan lawa taso pi ma Sikisi li jan Sepison Tewi. 
tenpo sike nanpa 1865 la ma Mewika li anpa e ma Sikisi. tenpo kama pi tenpo ni la kulupu lawa pi ma Mewika li pali e tenpo pali sin.
kulupu:ma Mewika
kulupu:tenpo pini
kulupu:tenpo utala
utala jamuwi

utala jamuwi (anu utala linjami, anu utala linami, anu utala nimisin nanpa luka luka tu) li utala lon ma pona pi toki pona lon ilo Siko.
== tenpo ==
ona li open lon suno 29/6/2024 lon tenpo 11:18 pi suno open (tawa ma Inli)toki pi utala open lon ilo Siko, li kama suli lon tenpo 12:25, li pini lon tenpo 12:39toki pi utala pini lon ilo Siko
utala lete

utala lete li utala pi ma Sesesele en ma Mewika. utala lete li open lon sike suno 1947. utala lete li pini lon sike suno 1991. ma Sesesele li jo e nasin Komunisimu. ma Mewika li jo e nasin Kapitalisimu. ma tu li jo e ilo utala wawa pi wan ijo Atomo. ma wan li open utala e ma ante kepeken ilo ni, la ma tu li open utala kepeken ilo utala wawa pi wan ijo Atomo. tenpo pini la, ma mute pi ma Elopa li olin e nasin Komunisimu anu nasin Kapitalisimu. len pi kiwen walo li kipisi e ma pi ma Elopa. lon sike suno 1991, ma Sesesele li kipisi. tan ni, utala lete li pini.https://en.wikipedia.org/wiki/Cold_War