nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
ma Suwasi

ma Suwasi li ma lon ma Elopa. ma Suwasi li jo e jan mute e toki mute. ona li jo e toki lawa pi nanpa tu wan. ni li toki Tosi li toki Kanse li toki Italija. kin la, kulupu lawa li toki e ni: toki Kuman li toki ma kin. jan la, toki Kuman li lili tawa toki ante pi ma Suwasi.
ma lili mute luka wan (26) li lon ma Suwasi. tomo lawa pi ma Suwasi li lon ma lili Pen. ma Suwasi li kepeken e nasin lawa pi jan ale. lon tomo lawa ona, jan mute li toki li lawa e ma. jan ale pi ma suwasi li ken wile e jan ni.
ma Tosi en ma Kanse en ma Italija en ma Esalasi en ma Lisensan li ma poki pi ma Suwasi. tenpo pini la ma Suwesi li toki e ni: "mi wile ala utala e ma ante". tan ni la tenpo suli la ma Suwasi li utala ala. taso ona li jo e jan utala mute tan ni: jan mije ale pi ma Suwasi li wile kama jan utala.
==nimi==
ma Suwasi li jo e jan mute e toki mute. tan ni la ma Suwasi li jo e nimi tu tu (4):
* "die Schweiz" [ˈʃvaɪts] (toki Tosi);
* "Suisse" [sɥis(ə)] toki Kanse);
* "Svizzera" [ˈzvittsera] (toki Italija);
* "Svizra" [ˈʒviːtsrɐ, ˈʒviːtsʁɐ] (toki Lomansi)."". Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft. 18 April 1999. lukin 1 January 2008.
== tenpo pini ==
tenpo pini suli la jan lawa tu wan (3) li tawa ma kasi lipu Lituli.
jan lawa nanpa wan (1) li tan ma lili Uli. jan lawa nanpa tu (2) li tan ma lili Suwisi.
jan lawa nanoa tu wan (3) li tan ma lili Utewaten. ona li toki e ni: "mi mute li wile ala e ni: ma Esalasi li utala e mi mute". tan ni la ona li pali e kulupu Suwasi suli (toki Lasina: Confoederatio Helvetica). ona li sitelen e lawa sin pi kulupu Suwasi suli lon lipu open pi kulupu Suwasi suli (toki Tosi: Bundesbrief).
kulupu:ma Elopa
kulupu:lipu ni li lon lipu Panton kin la o lukin
ma Tajome

anu li kulupu ma lon telo lon telo suli Pelink. ona li jo e ma tu lon telo:
* ma Lamano li ma lon telo pi ma Lusi. nimi ona li tan jan Makal Latmanow. nimi ona ante li ma Diomede suli, li Imaklik, li Inaklik li Nunalbuk.
* ma Klusenstein li ma lon telo pi ma Mewika. nimi ona ante li ma Diomede lili, li Iknaklik li Inkalik. jan li lon ona.
== tenpo pini ==
tenpo sike nanpa 1648 la, jan Sema Tesnow li kama tawa telo suli Pelink. ona li lukin e ma Tajome. tenpo sike nanpa 1731 la, jan Iwan Petolow en jan Mikail Kwostew li sitelen e ma Tajome lon sitelen ma. kulupu nena suli la, kulupu nena Klisa nanpa wan.
kulupu:kulupu ma lon telo
kulupu:ma Lusi
kulupu:ma Mewika
ma Tansanija

li lon ma Apika. ma Apika la, nanpa jan ona li suli nanpa luka wan. ma Kenja en ma Ukanta en ma Luwanta en ma Upulunsi en ma Konko pi ma tomo Kinsasa en ma Sanpija en ma Malawi en ma Mosanpi li lon poka ona. ma tomo lawa ona li ma tomo Totoma. taso, ma tomo pi suli nanpa wan li ma tomo Talesalan. 
kulupu:ma Apika
ma Tatasan

ma lili Tata (Татарстан, Tatarstan) li ma pi jan Tata. ma ni li lon ma Lusi.
ma tomo lawa en suli kin:
ma tomo Kasan (Казань)
ma tomo suli ante: 
ma tomo Seli li ma tomo Ja Sale (toki Lusi - Набарежные Челны, toki Tata - Яр Чаллы)
ma tomo Ninekan li ma tomo Tupan Kama (toki Lusi - Нижнекамск, toki Tata - Түбән Кама)
ma tomo Jelapuka li ma tomo Alapuka (toki Lusi - Елабуга, toki Tata - Алабуга)
ma tomo Amete li ma tomo Ama (toki Lusi - Альметьевск, toki Tata - Әлмәт)
ma tomo Inopoli (toki Lusi en toki Tata - Иннополис)
en ante mute.
kulupu:ma
kulupu:ma Losi
kulupu:ma lili
kulupu:ma pi ma Losi
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma Tawan

ma Tawan li ma lon ma Asija. toki Sonko pi ma Tawan la nimi ona li 台灣. nimi lawa ona li 中華民國 (Zhōnghuá Mínguó), anu "ma lawa kulupu Sonko" lon toki pona. ma tomo lawa pi ma Tawan li ma tomo Tape.
ma Tawan li poka e telo suli Pasipi en telo suli Tawan en telo suli Pasi. ma Sonko en ma Nijon en ma Pilipina li lon ma suli Asija li poka e ma Tawan. kulupu lawa pi ma Sonko li toki e ni: ona li jo e ma Tawan. taso, ona li lawa ala e ma Tawan. ma Tawan li kipisi tan ma Sonko suli tan ni: kulupu Komintan li weka tawa ma Tawan lon pini utala insa pi ma Sonko la, kulupu Konsantan li kama lawa e ma suli.
ma suli pi ma Tawan li tu tu: ma Tawan en ma Penu en ma Kimo en ma Matu.
== ma Tawan en ma Sonko ==
kulupu Konsantan pi ma Sonko li toki e ni :ma Tawan li wan pi ma Sonko,ma Sonko wan li lon.ma mute li sama ni.jan pi wile pali e ma Tawan sama ma lawa li 台独.https://www.mfa.gov.cn/web/ziliao_674904/zt_674979/dnzt_674981/qtzt/twwt/twwtbps/202206/t20220606_10699030.html
taso,lon la ma Tawan li ma lawa lon tenpo ni.https://www.mac.gov.tw/cn/News_Content.aspx?n=B383123AEADAEE52&sms=2B7F1AE4AC63A181&s=87F9CDE647B5FF5D
== tan sona ==
kulupu:ma
kulupu:ma Asija
kulupu:ma lon telo
kulupu:kulupu pi ma en jan pi toki ala
ma Tawansinsuju

anu li ma suli pi tenpo pini lon ma Amelika seli. tenpo ona la, jan tan ma Elopa li kama ala tawa ma Amelika. ona li pini tan ni: jan pi ma Epanja li utala li anpa e ona.
ona li lon pini suno pi ma Amelika seli. tenpo ni la ma ona li lon ma Pelu li lon ma Ekuwato li lon ma Polipija li lon ma Alensina li lon ma Sile.
==lipu ante==
*kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika
kulupu:ma pi tenpo pini
kulupu:ma Amelika seli
ma Tawi

ma Tawi li ma lon ma Asija. toki lawa pi ma Tawi li toki Tawi. toki Tawi la nimi ona li "ราชอาณาจักรไทย". toki Inli la nimi ona li Thailand.
ma Tawi li poka e ma Sonko ma Malasija e ma Mijama e ma Lajo e ma Kanpusi.
ma tomo lawa ona li ma tomo Kunte.
kulupu:ma
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma Telawe

ma Telawa li ma lili pi ma Mewika. ma lili pi ma Mewika la ma Telawe li lili nanpa tu. taso, tenpo sike nanpa 1787 la ma Telawe li kama ma nanpa wan lon ma Mewika. jan li sona e ma Telawe tan ni: ma Telawe li jo e kulupu esun mute tan ni: lawa li wile e mani lili tan kulupu esun li lawa lili e ona.
ma tomo Towe li ma tomo lawa pi ma Telawe. ma tomo Wiminton li ma tomo suli nanpa wan pi ma Telawe.
jan lawa So Patan pi ma Mewika li tan ma Telawe.
== ma kipisi ==
* ma kipisi Ken
* ma kipisi Nukasa
* ma kipisi Suse
ma Tenesi

ma Tenesi li ma lili lon ma Mewika. toki Inli la nimi ona li Tennessee. ma tomo lawa ona li ma tomo Nasewi.
len pi ma Tenesi li jo e mun tu wan. mun wan li tawa insa pi ma Tenesi. mun tu li tawa poka pi ma Tenesi.
kulupu:ma
kulupu:ma lili
kulupu:ma pi ma Mewika
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma Tesa

li ma lili pi ma Mewika. suli en mute jan la ona li ma lili pi nanpa tu lon ma Mewika. ona li lon poka pi ma Numesiko, li lon poka pi ma Okajoma, li lon poka pi ma Akanso, li lon poka pi ma Luwisijana. ona li lon poka pi ma lili ni pi ma Mesiko: ma Siwawa en ma Kojulija en ma Newolejon en ma Tamalipa.
ma tomo Asin li ma tomo lawa pi ma Tesa. ma tomo Uson en ma tomo Tala en ma tomo Sanantonijo en ma tomo Epaso li ma tomo suli ante lon ma Tesa.
nasin telo Lijokan li tawa lon poka pi ma Tesa. 
== ma ==
ma Tesa li suli mute. ona li jo e ma tomo mute, e telo linja mute, e nasin mute, e kipisi ma mute.
nasin telo Lijokan, en nasin telo loje pi ma sewi, en nasin telo Sapin li lon poka ma Tesa. nasin telo Peko, en nasin telo Nujasi li nasin telo suli ante lon ma Tesa.
== tenpo pini ==
tenpo pini la kulupu nanpa wan pi ma Amelika li jan taso lon ma Tesa.
Tesa
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma Tominika pi ma tomo Santo Tominko

li ma lon ma Amelika lete. telo Kalipi en ma Awisi li lon poka ona. ona li lon pi ma lon telo Awisi. ma tomo lawa ona li ma tomo Santo-Tominko. toki ona li toki Epanja.
ona li jo e ma lon telo lili pi mute. ma lon telo suli ona li en en en .
tenpo sike nanpa 1492 la, jan Kitopa Kolon li kama tawa e ona.
kulupu:ma
kulupu:ma Amelika lete
kulupu:telo suli Kalipi
ma Totoli

ma Totoli(toki Nijon: 鳥取県) li ma lon ma Nijon. nanpa jan pi ma ni li lili nanpa wan lon ma Nijon. ma tomo lawa pi ma ni li ma tomo Totoli. ma tomo ante li ma tomo Jonako, li ma tomo Kulajosi, li ma tomo Sakawiminato. ma Totoli li jo e kiwen ko mute Totoli, li jo e nena ma Tawisen. ma Simane en ma Ilosima en ma Okajama en ma Joko li lon poka pi ma ni.
== nimi ==
nimi pi ma Totoli li jo e sitelen Kansi tu. sitelen nanpa wan li sitelen waso(鳥). sitelen nanpa tu li sitelen jo(取).
kulupu:ma Nijon
kulupu:ma lili pi ma Nijon
kulupu:ma lili
ma Tunisi

ma Tunisi li ma lawa lon ma Apika. tenpo pini la, ma Kanse li lawa e ona.
tenpo pini suli la, kulupu jan Poniki li pali e ma tomo Katatasi lon ma Tunisi.
jan mute li sona e moku Alisa, ni li ko namako loje tan ma Tunisi.
kulupu:ma Tunisi
kulupu:ma Apika
ma Tuwinita en ma Topeko

li ma lon telo Kalipi. ma suli ona li li .
jan nanpa wan pi ma Tuwinita li kepeken toki pi kulupu toki Alawakan pi kulupu toki Kalipan. tenpo sike 1498 la, jan Kitopa Kolon li lukin e ma Tuwinita. jan utala pi ma Epanja li tawa ma Tuwinita, li utala e jan nanpa wan li alasa lanpan e ma Tuwinita. lanpan pi ma Topeko la, ma Kanse en ma Netelan en ma Piten li utala. ma Piten li kama lawa e ma Tuwinita e ma Topeko. ma Tuwinita en ma Topeko li kama anpa ala tan ma Juke lon tenpo sike 1962.
ma Tuwinita en ma Topeko la, jan mute li jo e mama tan ma Apika tan ma Palata. 
kulupu:ma Amelika
kulupu:kulupu ma lon telo
kulupu:telo suli Kalipi
ma Ukanta

li ma lon ma Apika pi kama suno. mute pi telo Witolija li lon ona. ma ni li lon ma Apika pi telo suli. sama la ona li lon ma pi telo linja suli Nilo. ma tomo lawa en ma tomo pi suli nanpa wan li ma tomo Kanpala.
nimi ona li tan nimi pi . ma Pukanta li ma pi tenpo pini lon ma Ukanta.
tenpo pini la ma Juke li lawa e ona. ona li kama lawa e ona sama la utala mute li kama lon.
toki Inli en toki Sawili li toki lawa ona. taso lawa li ken pali lawa pi toki ante li ken pana sona pi toki ante lon tomo sona. toki Lukanta li suli lon ma li tan ma Pukanta.
kulupu:ma Apika
ma Ukawina

ma Ukawina li lon ma Elopa. toki Ukawina la nimi ona li Україна. toki pi ma Ukawina li toki Ukawina. ma poka pi ma ni li ma Pelalusi en ma Posuka en ma Lowenki en ma Mosijo en ma Lomani en ma Motowa en ma Losi.
ma tomo lawa ona li .
tenpo pini la ona li lon ma Sesesele. tan tenpo sike 2014 la ma Lusi en ma Ukawina li utala. tenpo sike 2022 la ma Lusi li open e utala pi tawa insa tawa ma Ukawina ale.
 
kulupu:ma Elopa
ma Upe

ma Upe(toki Sonko:湖北省hu2 bei3 sheng3）li ma wan pi ma Sonko.ma tomo lawa ona li ma tomo Uwan(toki Sonko:武汉 wu3 han4).poka lete ona li ma Sansi(toki Sonko:陕西shan3 xi1）en ma Onan(toki Sonko:河南 he2 nan2),poka seli ona li ma Unan en ma Sijansi(toki Sonko:江西jiang1 xi1).poka suno kama ona li ma Anwe(toki Sonko:安徽 an1 hui1).poka suno weka ona li ma Sonsin(toki Sonko:重庆chong2 qing4).ona li lon insa pi ma Sonko.http://tjj.hubei.gov.cn/ztzl/wqzl/tjkf/hbsq/201910/t20191025_21172.shtml
==tan nimi==
nimi 湖北 li tan ni:ma Upe li lon poka lete pi telo suli Tonsin.https://www.hubei.gov.cn/jmct/hbgk/202303/t20230320_4591333.shtml
== tenpo pini ==
tenpo Sija (toki Sonko:夏朝xia4 chao2)la ,ma ni li jo e kon pi ma Sija.https://www.hubei.gov.cn/jmct/hbgk/202303/t20230320_4591333.shtml tenpo San(toki Sonko:商朝shang1 chao2)la,ma San li jo e ma ni，ma tomo Panlon(toki Sonko:盘龙城pan2 long2 cheng2) li lon ma ni.http://mzw.hubei.gov.cn/ztzl/dzh/jcdzh/202311/t20231115_4946331.shtml
tenpo Sunsijosanko(toki Sonko:春秋战国时期chun1 qiu1 zhan4 guo2 shi2 qi1)la,ma tomo lawa pi ma Upe li ma tomo wawa pi ma Su(toki Sonko:楚国chu3 guo2).https://i.ifeng.com/c/86ZJ48wOlax
tenpo ma tu wan pi ma Sonko la,ona li ma wawa pi ma U(toki Sonko:吴国wu2 guo2).
tenpo Tasin (toki Sonko:大清 da4 qing1)la,ma tomo Anko(toki Sonko:汉口镇han4 kou3 zhen4) li ma tomo wan pi ma tomo wawa tu tu pi ma Sonko ,ona li ma tomo esun.https://m.sohu.com/a/618697201_121608852/?pvid=000115_3w_a
tenpo ni la,ona li ma wawa wan pi ma Sonko.https://finance.sina.cn/fund/jjgdxw/2020-02-19/detail-iimxyqvz4282557.d.html
==jan wawa pi ma Upe==
jan lawa Suwan pi ma Su(toki Sonko:楚庄王chu3 zhuang1 wang2）
sitelen poka li sitelen ona.
tenpo Sunsijo (toki Sonko:春秋时期） la ,ma Su(toki Sonko:楚国）li wawa mute mute anpa lawa ona.ona li jan lawa tan tenpo sike sinpin 613,ona li moli lon tenpo sike sinpin 591.http://wlt.hubei.gov.cn/bmdt/ztzl/zshb/201912/t20191226_1799463.shtml
==ma pi lukin pona==
tomo Wana
sitelen poka li tomo Wana(toki Sonko:黄鹤楼huang2 he4 lou2).ona li kama lon tan tenpo sike 223.https://m.sohu.com/a/561771580_120602815/?pvid=000115_3w_a
telo suli lon ma pi suno kama pi ma Uwan(toki Sonko:武汉东湖wu3 han4 dong1 hu2)
ona li ma pi lukin pona AAAAA tan tenpo sike 2013. https://web.archive.org/web/20210628113152/http://hb.ifeng.com/news/fygc/detail_2013_10/14/1325577_0.shtmlma Uwan. nimi ona li tan ni:ona li lon ma pi suno kama pi ma Uwan. 
==ma pona ona==
ma Owajo pi ma Mewika.
https://www.fohb.gov.cn/info/1979-10/19791031160000_525.html
==tan sona==
ma Usali

==ma Usali==
ma Usali li ma lili lon ma Mewika. toki Inli la nimi ona li Indiana.
ma Usali li lon ma pi suno pini insa. ma Usali li lon poka ma telo lili sewi mute pi ma Amelika lete. ma tomo Insijanapoli li ma tomo lawa. tenpo pini la ma Usali li kama e ma lili 19 pi ma Mewika lon "December 11, 1816." ma Usali li seli tan ma telo lili sewi Misikan tan ma Misikan. ona li suno pini tan ma Owajo. ona li suno kama tan ma Olino. ona li lete tan Kentaki. 
==tenpo pini nimi==
tenpo pini pi nimi Usali li sona ala, taso kulupu pi tenpo Usali (toki Inli la: The Indiana Historical Bureau) li toki e ni: tenpo pini la nimi Usali li tawa tan ma Wesinja tan ma Kawolana tu tan ma Tenesi. ona li lon nimi pin jan nena. 
==tenpo pini==
=== jan wan mute pi ma ni ===
tenpo pini la jan wan mute li tawa ma ni lon suno sike pi 8000 bc. ona li jan poka tomo ala. ona li tawa tan ma tawa ma. ona li alasa e soweli suli. ona li kepeken e ilo kiwen. 
===jan lukin Elopa en lawa taso===
Tenpo 1679 la jan Kanse li tawa insa ma Usali. ona li tawa sewi e ma telo linja pi mije sewi Josefi. kama la ona li tawa ma ni: tenpo ni la ma tomo Sotepen (toki Inli la: South Bend). 
kama la jan Kanse li pana e len e ilo e telo nasa e ilo utala tawa selo soweli pi jan wan mute.
tenpo 1715 la mije Se pi ma tomo Wensen li pali e tomo kiwen Miwami lon ma tomo Kekiwonka. tenpo ni la ona li Potewan (toki Inli la: Fort Wayne)
=== ma lupa ===
== sona ma ==
=== sitelen ma en sitelen nena ===
ma Usali li lon 230m suli tan ma telo supa. ma suli pi mute mute li nena Usali lon 383m suli. 
=== sitelen telo ===
ma Usali li jo e ma telo linja mute. ma Usali li jo e ma telo linja pi telo walo e ma telo linja walo e ma telo linja laso e ma telo linja Wapasi e ma telo linja pi mije sewi Josefi e ma telo linja Mami. kulupu Usali pi kiwen kasi li toki e ni: ma Usali li jo e ma telo linja 65. ma telo linja Wapasi li linja pi mute mute kepeken 764km linja.
=== sona seli ===
kulupu:ma
kulupu:ma Mewika
kulupu:ma pi ma Mewika
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
ma Wajomin

ma Wajomin li ma lili pi ma Mewika. ma lawa pi ma Mewika la, jan pi mute lili nanpa wan li lon ma Wajomin. ma Montana en ma Notakota en ma Nepaka en ma Kolowato en ma Juta en ma Etajo. meli li ken pana e wile la, ma Wajomin li nanpa wan lon ma Mewika.
sijelo ma ona la, ma Wajomin li suli tawa jan. ma Yellowstone en ma palisa Devils Tower li lon ma Wajomin.
ma Waletasota

anu anu li ma lili pi ken namako lon ma Italija. ona la, jan li toki Italija li toki Kanse.
suli lipu Kilo Meton la, ona li suli 3263. jan 12'80'00 li lon ona. ma Italija la, ona li ma lili suli pi lili nanpa wan, li jo e jan pi lili nanpa wan.
ma lili suli ante ale pi ma Italija li jo e ma lili lilikulupu lawa pi ma Italija, taso ma Waletasota li jo ala. ona li pini jo e ona lon tenpo sike nanpa 1945. lawa la, ma Waletasota li sama ma lili suli li sama ma lili lili. ma tomo 74 li lon.
jan ale li 100 la, jan 77 li toki Italija, jan 18 li toki Apitan jan 1 li toki Kanse, jan 50 li toki tu wan ni ale.jan R. Decime en jan G Vernetto la, tenpo sike nanpa 2009 la, lipu nanpa 20 pi lipu Le Château la, lipu "Profil de la politique linguistique de la Vallée d'Aoste". ona li kepeken toki Kanse.
== sijelo ma en nasin kon ==
nena ma mute li lon. nena ma Monte Panko, en nena ma Monte Losa, en nena ma Kan Palasiso li lon. nena ma Monte panko li suli Meton 4810, li suli nanpa wan lon ma Italija.
kon li lete. ko lete walo li awen kama lon tenpo suli. tenpo pini la, ma pi sewi mute la, telo li awen kiwen lete lon tenpo ale, li ken ala kama telo seli. tenpo poka la, ma ale li kama seli la telo li pini kiwen lon tenpo seli.tenpo sike nanpa 2020 la, lipu Meteoam.
== moku ==
jan li pali e moku ko walo tan telo mama. nasin wan pi ma ni li moku Fontina. ona li kiwen ala, li telo ala. pilin uta la, ona li pana ala e pilin seli, taso ona li wawa pi lili ala. ona li suwi ala. jan li pali e moku ni la, ona li weka ala e pipi lili kepeken seli, li kepeken telo pi soweli mani wan taso. tenpo suno wan la, jan li pali e moku ni lon tenpo tu taso.
moku Polenta li ko jelo pi sama telo. jan li pali e ona kepeken ko pan pi telo ala, kepeken telo. ona li kepeken tenpo suli. kon li lete la, jan li moku e ni la ona li seli. jan li ken pali e moku ni kepeken mani lili. jan li moku e ni la ona li moku e soweli kin.
== tan sona ==
ma Weneto

li ma lili lon ma Italija. ma tomo Wenesija li ma tomo lawa ona. jan 4'86'53'80 li lon ona. suli Kilo Meton lipu la, ona li suli 1'83'45.
== sijelo ma ==
left|thumb|163x163px|pini pi linja telo Po
ma lili ni li lon poka pi ma Weneto: ma Pijuli Wenesija Sulija en ma Emilija Lomanja en ma Lonpasija en ma Tensino Ato Asite. ma Weneto li lon poka pi ma Esalasi la ma lili Siko en ma lili Kenten.
nena ma pi kulupu Alepi li lon ma Weneto. ona la, kulupu lili Tolomite. nena ma pi suli nanpa wan li nena ma Mamolata; ona li lon ma lili Peluno, li lon ma Tensino Ato Asite kin.
pini pi linja telo Po li lon ma Weneto. ma Italija la, ona li linja telo pi suli linja nanpa wan. kin la, linja telo Asite li lon. li lon. lon poka pi telo suli Asilasiko la, ma Weneto Pijuli pi nena ala li lon.
== seli kon ==
telo suli en telo Kata li weka e seli tan kon lon tenpo seli, li pana e ona lon tenpo lete. nena ma li weka e kon lete. ni la, ala la kon li seli ike li lete ike.
lon poka pi nena ma la, tenpo seli li seli lili, tenpo lete li lete mute, ko walo lete li ken kama tan sewi.
lon poka pi telo suli la, tenpo lete li ken lete mute, tenpo seli li seli mute, kon li ken jo e telo mute lon tenpo seli.
== toki ==
jan ale li toki Italija. jan mute li toki Weneto. nasin mute pi toki Weneto li lon. toki pi kulupu Lasina la, toki Weneto en toki Katejano en toki Kanse en toki Potuka li lon kulupu lili sama.
ma lili Peluno la, jan li toki Lasin. jan li toki Sinpa lon lon .
lipu lawa la, toki pi ma Weneto li ala. ma Weneto li ken ala pana e toki ona tawa lipu lawa; ma lili luka taso pi ma Italija li ken ni. taso, kulupu lawa pi ma Weneto li wile pana e toki Weneto.kulupu lawa pi ma Weneto lon tenpo sike nanpa 2008. ona li awen lon ilo Internet Archive pi awen sona.
== tan sona ==
ma Wesan Oselija

li kipisi ma pi ma Oselija. ma Oselija la, ma ni li suli nanpa wan. lon poka ni la, telo suli Palata en ma Sato Oselija en ma Nosan Tewitowi li lon.
ma tomo lawa li ma tomo Pehttps://en.wikipedia.org/wiki/Perth. ma tomo ante li ma tomo Piwemanhttps://en.wikipedia.org/wiki/Fremantle li ma tomo Punhttps://en.wikipedia.org/wiki/Broome,_Western_Australia. soweli pi len pi ma ni li waso telo pimeja.
kulupu:ma lili
kulupu:ma Oselija
ma Wewesinja

li ma lili pi ma Mewika. ma Wewesinja li open lon tenpo sike nanpa 1863.
ma Owajo en ma Pensiwenja en ma Mewilan en ma Wesinja en ma Kentaki li lon poka pi ma Wewesinja.
kulupu:ma lili
kulupu:ma lili pi ma Mewika
kulupu:lipu ma pi lili ike
ma Wije

ma Wije li ma lon ma Asija. toki lawa pi ma Wije li toki Wije. toki Wije la nimi ona li Việt Nam. ma Wije li poka e ma Sonko e ma Lajo e ma Kanpusi e telo suli Pasipi.
tenpo pini la ma Kanse li lawa e ma Wije.
tenpo pini la utala pi ma Wije li lon ma ni. ona li pini lon tenpo sike 1975. kulupu lawa pi ma Wije lete en ma Wije seli li utala. kulupu lawa ni li jo e nasin lawa ante. jan mute Wije li utala e ma Mewika tan ni: ma Mewika li pona tawa kulupu lawa pi nasin mani lon ma Wije lete. kulupu lawa pi ma Wije lete li anpa e kulupu lawa pi ma Wije seli. tenpo ni la, ona li lawa e ma Wije ale.
Wije
ma lawa

li ma pi lawa ma. kulupu pi ma mute wan la, ma mute 193 li lon. ma Wasikano li ma pi lili nanpa wan. ma Losi li ma pi suli nanpa wan. mute jan la, ma Sonko li nanpa wan.
lipu lawa pi ma mute li toki e ni: ma lawa li jo e ma e jan lon e kulupu lawa e ken pi toki tawa ma lawa ante. ken la, ma lawa li toki e ni: ma lawa wan ante li ma lawa ante. ken la, ni li jo e tan mute. tenpo mute la, ona li toki e ni: ma ante li jo e ona.
==nasin==
 li ijo kon pi kulupu lawa. ma pi ijo ni la, kulupu lawa taso ken kepeken wawa utala. kon pi "ijo suli pi kulupu lawa" la, jan ante li pilin ante. ilo suli pi kulupu lawa li jo sitelen lawa pi ken jan.
ilo suli mute pi kulupu lawa li lon e . taso, ilo suli ante li lon kulupu ala.
ilo suli pi kulupu lawa li kama lon tenpo pini suli. tenpo sama pi ilo suli kama la, ma tomo li kama suli. jan pi nasin pi lawa ala li wile weka e ilo suli pi kulupu lawa.
==ma lawa lili==
thumb|200px|ma lawa lili
ma lawa lili mute li lon. ma Italija en ma Kanse la ma Wasikano en ma Monako li lili mute. taso, ona li jo e toki ken.
===ma lawa lili musi===
ma Silan en ma Molosija en ma Kansi en ma Sepoka li jo e toki ken ala tan ma ante. kulupu lili anu jan wan li pali e ona. jan ante en lawa ma la, ona li musi taso.
kulupu:ma
kulupu:lawa ma
kulupu:nasin lawa
ma lawa Katula

li ma lawa pi tenpo pini. tenpo ni la, ma ona li lon ma Italija.
ma lawa Tulese en ma lawa Apalele en ma lawa Kalali li lon poka ona.
= jan lawajan Raimondo Carta Raspi la, ma tomo Kajali la, tenpo sike nanpa 1935 la, kulupu Il Nuraghe la, lipu "La Sardegna nell'alto Medioevo" la, lipu nanpa 276 en lipu nanpa 277 en lipu nanpa 278. =
jan lawa la, ma ni li kepeken nimi Judike. jan lawa open la, jan li sona ala e nimi lon tenpo sin.
nimi pi toki pona 	nimi pi toki ona 	tenpo sike open	tenpo sike pini	sona ante
jan Manpeti Tan Katula 	Manfredi de Gaddura 	1020 	1040 	jan pi tenpo sin li sona e nimi la, ni li jan lawa nanpa wan. ken la, ona li tan ma Pisa.
jan Upatu nanpa wan 	Ubaldu I 	1040 	1065 	
jan Kontantinu nanpa wan 	Costantinu I 	1065 	1080 	
jan Tokito Tan Soli 	Torchitorio de Zori 	1080 	1100 	jan pi tenpo sin li sona e pali la, ni li jan lawa nanpa wan.
jan Satalo Tan Soli Kunale 	Saltaro de Zori-Gunale 	sona ala 	sona ala 	lipu pi tenpo sike nanpa 1113 la, jan li toki e ni: tomo pi jan lawa ni li lon ma tomo Siwita.
jan Itokole Tan Kunale 	Ittocorre de Gunale 	1100 	1116 	
jan Kontantinu Panu nanpa tu 	Costantinu II Spanu 	1116 	1133 	
jan Komita Panu 	Comita Spanu 	1133 	1146 	
jan Kontantinu Tan Lakon Kunale nanpa tu wan	Costantinu III de Lacon-Gunale	1146 	1170 	tenpo ona la, jan li pali e tomo sewi San Sinpiso lon ma tomo Siwita.
jan Palisone Tan Lakon Kunale nanpa wan 	Barisone I de Lacon-Gunale 	1170 	1203 	ona la, kulupu Lakon Kunale li pini.
jan Elena 	Elena 	1203 	1218 	jan Lanpeto Wikonsi li mije olin ona.
jan Lanpeto Wikonsi 	Lamberto Visconti 	1218 	1225 	jan Elena li moli la, jan Lanpeto li kama jan lawa. ona li kama mije olin pi jan lawa Peneteta pi ma lawa Kalali.
jan Upato Wikonsi 	Ubaldo Visconti 	1225 	1238 	ona la, kulupu Lakon Wikonsi li pini.
jan Atelasija Tan Tulese 	Adelasia di Torres 	1238 	1238 	jan lawa Enso Tan Sewija li mije olin ona li lawa e ma Tulese e ma Kalula, la jan Antelasija li alasa lawa e ma Kalula. taso, wile pi jan Upato la, jan Sowani Wikonsi li kama lawa. jan Upato en jan Sowani la, mama mama li sama.
jan Sowani Wikonsi 	Giovanni Visconti 	1238 	1275 	
jan Nino Wikonsi 	Nino Visconti 	1275 	1296 	ma Pisa li kama lawa e ma Katula la, ma lawa Katula li pini.
== tan sona ==
kulupu:ma pi tenpo pini
kulupu:ma Sasinja
kulupu:ma Italija
ma lawa suli

li lawa e ma lili mute. ma lawa suli en kulupu ma li ante. 
Achaemenid Empire 500 BC.png|ma suli Pasi
ijo:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|ma Loma pi tenpo pini
Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|ma suli Monko
kulupu:lawa ma