nyuuzyou/wikis huggingface dataset:
kulupu mun Atemi

kulupu mun Atemi (toki Inli: Artemis Program) li kulupu pi kulupu mun pi ma Mewika. nasin pi kulupu li kama sona e mun Luna. jan li tawa ala e mun Luna tan tenpo sike pi LLLTTAMMMLLT. tenpo tawa la kulupu mun Atemi li tomo e mun Luna e mun Masi. tomo tawa pi mun li Supe Lan Sisuten (toki Inli: Space Launch System). nimi li tan jan sewi pi Atemi.
== ma pi kulupu mun Atemi ==
ma 	nimi	sitelen ma
ma Mewika 	NASA	(pali li kama)
kulupu ma Elopa	ESA 	(pali li kama)
ma Nijon 	JAXA	(pali li kama)
ma Tosi 	DLR 	(pali li kama)
ma Italija 	ASI 	(pali li kama)
ma Isale 	ISA 	(pali li kama)
ma Kanata 	CSA 	(pali li kama)
== tenpo pali pi kulupu mun Atemi ==
nanpa 	tenpo 	jan 	tenpo 	pali
ken pi kama sona pi wan	L-LLT-MALLTT 	ala 	TT:MTT (pona) 	ken pi ijo Owajon
Atemi wan 	LLLW-LLW-MAMT	ala 	ML.L pi tenpo suno (pona)	nasin pi ala jan pi mun Luna
Atemi tu 	LTT-MAML 	jan Re Wasuman (ma Mewika)
jan Pikuto Kulapa (ma Mewika)
jan Kiwitina Ko (ma Mewika)
jan Tewemi Ansen (ma Kanata)	LL pi tenpo suno 	nasin pi jan pi wan tawa mun Luna
Atemi tu wan 	LTT-MAMLW 	seme	MLL pi tenpo suno 	nasin pi noka e mun Luna pi wan
Atemi tu tu 	LTT-MAMLTW 	seme	MLL pi tenpo suno 	tomo Luna Ketowe (toki Inli: Lunar Gateway) pi tomo wan (I-HAB). noka e mun Luna pi tu.
Atemi luka 	TW-MAMLL 	seme	MLL pi tenpo suno 	tomo Luna Ketowe pi tu (ESPRIT).
Atemi luka wan 	TW-MAMLLW 	seme	MLL pi tenpo suno 	tomo Luna Ketowe pi tu wan en tu tu (Crew Airlock en Science Airlock).
Atemi luka tu 	TW-MAMLLT 	seme	MLL pi tenpo suno 	noka pi mun Luna
Atemi luka tu wan 	MAMLLTW 	seme	MLL pi tenpo suno 	noka pi mun Luna
== tenpo tawa ==
tenpo tawa la jan li tomo e tomo Luna Ketowe (toki Inli: Lunar Gateway). Luna Ketowe li tomo pi sike e mun Luna. ma Sonko en ma Lusi li ala kama wan tawa kulupu mun Atemi. taso ona li pali e tomo pi mun Luna. kulupu pi ma ala li pali e kulupu mun pi mun Luna. kulupu Supesekesi en kulupu Pulu Owisin li tawa e mun Luna en mun Masi. ma Mewika en kulupu Supesekesi en kulupu Pulu Owisin li wan e kulupu pi mun Luna.
tenpo tawa la ma Mewika li wile e ni. jan li tawa e mun Masi. ma Sonko en ma Lusi li wile e ni. kulupu Nasa li toki e ni. jan li tawa e mun Masi tan tenpo sike pi MAMLL.
kulupu mun suli

li kulupu pi mun suli mute lon sewi pimeja. mun ona ali li tawa. kulupu mun suli mute li lon sewi pimeja. lon ma lon sewi pimeja la, kulupu mun suli li ken lon li ken lon ala.
== nimi ==
nimi ona li tan toki Elina γαλαξίας. γαλαξίας tan nimi pi kulupu nasin pi telo walo lon toki Elina "κύκλος γαλαξίας" (sike pi telo walo).
kulupu:kulupu mun suli
kulupu nena Alepen

anu anu li kulupu pi nena ma lon ma Elopa. kulupu nena li lon ma mute ni:
* ma Esalasi
* ma Italija
* ma Kanse
* ma Suwasi
* ma Tosi
* ma Lowensina
* ma Lisensan
kulupu ni la nena ma pi suli nanpa wan li . ona li lon ma Kanse lon ma Italija.
kulupu ni li lon poka pi ma tomo Sijete, lon poka pi ma tomo Nise, lon poka pi ma tomo Win.
nena Großglockner li nena pi suli mute mute. kulupu nena li lete mute. ko lete walo mute li kama lon nena. jan mute li tawa kulupu nena Alepen tan ni.
jan li lon ma ni lon tenpo pi majuna mute. jan li lukin e sijelo moli pi jan majuna lon tenpo sike nanpa 1991. jan ni li lon tenpo pi weka pi tenpo sike MMLLA. jan pi tenpo sin li pana e tawa ona.lipu iceman.it la, lipu "Ötzi the Iceman" (jan lete Esi). ona li awen lon ilo Internet Archive.
ma ni li tomo pi jan LLTTAAA. tenpo sike ale la, jan WAMAAA li kama lon ma ni lon tenpo musi.jan Baptiste Chatré, en jan ante lon tenpo sike nanpa 2010
== tan sona ==
kulupu:kulupu pi nena ma
kulupu:ma Elopa
kulupu nena Ante

thumb|200x350px|sitelen ma pi kulupu nena Antese (tan lipu sona Pitanika lon tenpo sike 1911)
 li kulupu pi nena ma lon ma Amelika seli lon poka pi telo suli Pasipi. linja la, ona li kulupu nena nanpa wan lon ma. kulupu nena Antese li lon ma lawa ni: ma Penesuwela en ma Kolonpija en ma Ekuwato en ma Pelu en ma Polipija en ma Sile en ma Alensina.
sewi la, nena ma nanpa wan lon kulupu nena Ante li lon ma Alensina. sewi la ona li linja Metu nanpa 6961.Informe científico que estudia el Aconcagua: el Coloso de América mide 6.960,8 metros
==tan sona==
kulupu:kulupu pi nena ma
kulupu:ma Amelika seli
kulupu nena Imalaja

li kulupu pi nena ma lon ma Asija. ona li lon poka pi ma Palata pi ma Tuku pi ma Nepalu pi ma Po lon ma Sonko. ona li kipisi pi ma Po tan ma Asija seli.
sewi la, kulupu nena ni li nanpa wan lon ma ale. nena ma sewi nanpa wan, li nena ma Somolama, li lon kulupu ni.
kulupu:kulupu pi nena ma
kulupu nena Kase

kulupu nena Kase (toki Inli: the Cascades) li kulupu nena suli lon ma Mewika, lon ma Kanata.
nena ma Takoma li nena ma suli nanpa wan pi kulupu nena Kase. nena ma Kusan, en nena ma Sanjelen, en nena ma Atan, en nena ma Ju, en nena ma Sepison, en nena ma Milolin, en nena ma Sata, en nena ma Lasen li nena ma pi suli ante lon kulupu nena Kase.
kulupu:kulupu pi nena ma
kulupu nena Waki

li kulupu pi nena ma lon ma Amelika lete. suli la ona li kulupu nanpa wan pi nena ma lon ma Amelika lete. nena nanpa wan pi kulupu ni li .
jan tawa musi mute li kama tawa kulupu nena ni.Number of recreational visitors to the Rocky Mountain National Park in the United States from 2008 to 2022
==tan sona==
kulupu:kulupu pi nena ma
kulupu:ma Amelika lete
kulupu:ma Kanata
kulupu:ma Mewika
kulupu nimi pi jo e sitelen ale

kulupu nimi pi jo e sitelen ale(toki Inli:pangram,tan toki Elina:kon ona li sitelen ale.) li kulupu nimi taso sitelen ale li lon.kulupu nimi pi jo e sitelen ale pi wawa mute lon toki Inli li The quick brown fox jumps over the lazy dog.(toki pona:soweli pi loje pimeja pi tawa mute kepeken tenpo lili li tawa sewi soweli pi wile ala pali).
kulupu pi kule olin

kulupu kule li kulupu jan pi nasin ante. ona li jo e kulupu pi nasin olin ante anu kulupu pi nasin unpa ante e kulupu tonsi. kulupu lili ante pi kulupu kule li mije pi olin mije, li meli pi olin meli, li jan pi nasin olin tu, li tonsi, li jan pi wile unpa ala, li jan pi olin ale, li kulupu ante mute.
tenpo mute en ma mute la, jan li ike tawa jan kule. taso, jan kule li kama jo pona li ken lon kulupu jan.
==nimi==
nimi pi toki pona li tan ni: len kule li sitelen pi kulupu ni. toki Inli la, nimi li "LGBT". ni li lili tan lesbian ("meli pi olin"), tan gay ("mije pi olin mije"), tan bisexual ("jan pi nasin olin tu"), tan transgender ("tonsi"). tenpo mute la, ona li jo e nimi lili ante li "LGBTQ" li "LGBT+" li "LGBTI" li ante.
kulupu:kulupu
kulupu:nasin jan
kulupu pi kulupu pi jo ala e ken toki

li kulupu pi ma mute en jan mute pi lawa ala e ona. tan ni la, ona ken ala toki lon kulupu pi ma lawa.
kulupu li wile pana e lawa tawa ma ona e jan ona, ona li ken toki tawa ma ni tawa jan ni.
==ma en kulupu ona==
*ma Apesa 
*ma Ase 
*kulupu jan Apikanse
*kulupu jan Awasi
*ma Katala
*ma Peson
*ma Po
*ma tomo Sisi
*ma Tawan
*sina pali e lipu pi ma lon kulupu ni la o pana e lipu lon ni
==nimi tawa==
*lipu ilo lawa
kulupu:kulupu ma
kulupu:kulupu pi ma en jan pi toki ala
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kulupu pi nasin lawa

kulupu pi nasin lawa li kulupu pi jan mute li pali lon nasin lawa. kulupu pi nasin lawa li wile e wawa lawa. ona li wile kama e kulupu lawa. kulupu ante pi nasin lawa li pilin ante li wile ante pi nasin lawa. ken la, kulupu pi nasin lawa li pali utala lon pana wile. ken la, ma li jo e kulupu mute pi nasin lawa, li jo e kulupu lili anu wan taso.
kulupu:kulupu pi nasin lawa
kulupu:nasin lawa
kulupu pi nena ma

kulupu pi nena ma li jo e nena ma mute. ona li kama tan nasin ante. nasin suli ni li nasin pi supa ma. ni la, supa ma li utala. ni li kama e kulupu pi nena ma. ma Ansi li suli nanpa wan. ma Imalaja li sewi nanpa wan.
ijo:Himalayas.jpg|ma Imalaja
ijo:Cordillera_de_los_Andes.jpg|ma Ansi
ijo:Kavkasioni.JPG|ma Kakasi
kulupu:nena ma
kulupu pi sijelo wan

kulupu pi sijelo wan (toki Inli: dissociative identity disorder) la, kon pi jan mute li lon sijelo wan.kulupu Aponi la, nasin kulupu li seme?, lon lipu kule. jan mute li pilin e ni: ni li nasa, li ike. taso kulupu mute li pilin e ni: tenpo mute la, ni li ike ala. 
tan kulupu li mute. kulupu mute li kama tan ni: jan li pilin ike mute tan ike suli, li pakala, li kama jan mute.jan en jan en jan en jan la, (2017-06-13), lon lipu . kulupu ante la, tenpo ale la ona li lon. kulupu ante kin la, jan li pali e jan sin tan wile. jan mute li pilin e ni: ni li ike ala. taso jan mute kin li pilin e ni: ni li ike, tan ni: jan li pali e jan ante lon sijelo ona la, jan ante li wile weka tan jan ni la, ona li ken ala.
kulupu pi sijelo wan li ken ante mute.kulupu Alesanwa la, wan tan mute en mute lon wan, lon lipu nanpa 9 pi lipu tenpo nanpa mun (2021-03-01). kulupu wan la, jan ale li sona sama. kulupu ante la, jan li sona e sona ona taso, li sona ala e pali anu jan pona pi jan kulupu ante. kulupu la, jan mute li ken lon, taso nasin mute pi jan wan taso li ken kin. 
jan pi kulupu wan li ken ante mute kin. ken la jan wan li ken toki kalama, taso jan ante li ken ala. ken la "ma lawa" la jan li jan ala, li jan soweli anu soweli taso anu ilo sona anu jan tan musi anu ante.
jan kulupu li "lon sinpin" la, ona li lawa e sijelo. kulupu mute li ken ala sinpin tan wile. ona li ken tan pilin ike, li ken tan ken.
== tan sona ==
kulupu:nasin jan
kulupu pi tenpo lili

kulupu pi tenpo lili li kulupu jan. ona mute li tawa lon wan li pali nasa li pali musi.
ona li pini e pali musi ona la ona ale li tawa weka.
tenpo mute la jan pi kulupu ni li sona ala e jan ante pi kulupu ni li toki ala tawa jan ante pi kulupu ni.
kulupu pi tenpo lili li ijo sin. ijo ni li kama tan ma Mewika tan ma pi Joka sin. tenpo ni la kulupu ni li lon ma mute.
de -
en -
eo -
fr -
he -
ja -
minnan -
nl -
pl -
zh -
kulupu:kulupu
kulupu:kulupu jan
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kulupu pi toki pona

ni li lipu pi kulupu ale pi toki pona.
==kulupu ilo pi toki pona taso ala==
===ilo Pepu===
*kulupu toki pona pi toki Inli (jan MMMLLWA)
*kulupu Learn Toki Pona pi toki Inli (jan LLLTA)
*kulupu Toki Pona Learners Club pi toki Inli (jan WAMMMM)
*kulupu Toki Pona Questions/Answers Vortex pi toki Inli
*kulupu Pokey Toe-Nails pi toki Inli
**kulupu ni la jan li toki e nasin toki pi toki pona li pali e lipu tawa kama sona kepeken
*kulupu Toki Pona Türkiye pi toki Tuki (jan LLL)
*kulupu “ma pona” pi toki Inli pi toki Takalo (jan LT)
**jan li wile lon kulupu la ona o toki tawa jan Stephen Felicia Que
===ilo Siko===
====toki Inli====
*kulupu ma pona pi toki pona pi toki Inli (jan WAMMTTA)
**sona ante pi ma pona pi toki pona
*kulupu kama sona pi toki Inli (jan MMMLA)
*kulupu Learn Toki Pona pi toki Inli (jan TTA)
*kulupu lipu tenpo pi toki Inli (jan TAMMLL)
*kulupu ma pi nasin sitelen pi toki Inli ( jan WAMMLL)
*
*kulupu “kulupu” pi toki Inli (jan WA)
*kulupu lipu kule pi toki Inli (jan MMMM)
====toki Inli ala====
*kulupu toki pona francophone pi toki Kanse
*kulupu Nipponjo pi toki Nijon (jan WAMMMM)
*kulupu ぽなぽなジャパン pi toki Nijon (jan TAMMMLL)
*kulupu toki Epanja en toki pona pi toki Epanja (jan WAMMMLL)
*kulupu ma měso pi Topo pi kulupu toki Lowan
*kulupu ma pona pi toki Epelanto pi toki Epelanto
===ilo Wesi===
*
kulupu:toki pona
kulupu pi toki pona pi ma Anku

li KTPA li kutopoma. tenpo suno 2018 la jan Esan li pali e kulupu ni. kulupu pi toki pona pi ma Anku li kulupu pi toki pona suli mute lon ma Anku. kulupu pi toki pona pi ma Anku la jan lawa wan en jan lawa lili luka li lon. ona li jan Esan(jan lawa) li jan Epen li jan Muki li jan Pimante li jan Sejulo li jan Utala. kulupu pi toki pona pi ma Anku li lon ilo Kakota(KakaoTalk). 
kulupu:toki pona
kulupu sewi Kuweka

anu li kulupu pi nasin sewi Potesu. jan pi kulupu Kuweka li pilin e ni: jan Jesu li lon insa jan ale. kulupu ni li open tan tenpo pi utala insa pi ma Inli. jan Jo Pose li pilin ike tawa nasin sewi Anlikan li mama e kulupu sewi Kuweka.
jan Kuweka li tawa ma Mewika tan tenpo sike nanpa 1656. jan Wilijan Pen li jan Kuweka li mama e ma Pensiwenja. jan lawa tu pi ma Mewika li jan pi kulupu Kuweka: jan Epe Uwa en jan Wika Nison.
jan Kuweka mute li utala ala lon tenpo pi utala suli.
kulupu:nasin sewi Kolisu
kulupu suno

kulupu suno anu nasin suno li kulupu pi suno en ijo ale sike ona. tenpo kulupu suno mi li kama lon tan ni: kon pi kulupu Molekula li lon. tenpo mute la, kon mute ni li kama lili. kon mute li insa ma lili la, suno li kama lon. taso, kon pi mute lili li kama ala suno. kon ni li sike e suno sin, li kama mun li kama sike kiwen.
kulupu toki (kon ante)

kulupu toki li ken:
*kulupu mama toki - nasin toki mute li kama tan nasin toki wan. nasin toki ale ni li lon kulupu mama toki wan.
*kulupu pi jan toki - jan mute li kama wan. jan ni li toki li pali e nasin lawa.
kulupu:nimi_pi_kon_mute
kulupu toki Kelita

kulupu toki Kelita li kulupu toki lon kulupu toki Palata Elopa. ona li jo e toki Kinli e toki Peson e toki Kalike e toki Kelike e toki Keneweke e toki Manin. toki Keneweke en toki Manin li lape li kama sin. 
kulupu:kulupu mama toki
kulupu toki Keman

thumb|kulupu toki Keman lon ma Elopa.
 li kulupu toki. toki mute pi ma Elopa li tan kulupu Keman. toki mama ona li toki mama Keman. 
==toki pi kulupu Kemani==
:
*toki Apikan
*toki Inli
*toki Isisi
*toki Lesepu
*toki Netelan
*toki Tosi
:
*toki Isilan
*toki Nolon
*toki Nosiki
*toki Pewi
*toki Sensa
*toki Tansi
:
*toki Kote
kulupu:kulupu mama toki
kulupu:toki
kulupu toki Lowan

kulupu toki Lowan li kulupu mama toki lili pi kulupu toki Palito-Lowan pi kulupu toki Palata Elopa. jan li toki e kulupu toki Lowan la ona li kulupu jan Lowan.
kulupu toki Lowan li jo e kulupu kipisi ni: kulupu toki Lowan pi pini suno en kulupu toki Lowan pi open suno en kulupu toki Lowan seli.
kulupu:kulupu mama toki
kulupu:ma Elopa
kulupu toki Mon-Mijen

kulupu toki Mon-Mijen (Hmong-Mien) li kulupu toki lon ma Asija pi open suno anpa. mute la ona li jo e lawa ni:
* nimi ale li kulupu kalama wan taso. 
** kulupu kalama li ni: nimi "wan" li kulupu kalama wan. nimi "nimi" li kulupu kalama tu. nimi "kulupu" li kulupu kalama tu wan.
* ona li ante ala e nimi. 
** toki ante li ante e nimi tan tenpo anu pali anu ijo ante. toki Inli li ante e nimi tan tenpo:
*** I am eating. (mi moku lon tenpo ni.)
*** I ate. (mi moku lon tenpo pini.)
* ona li jo e kule kalama mute.
** kule kalama li ni: kalama li ken sewi li ken anpa li ken kama sewi li ken kama anpa li ken kule ante.
* ona li jo e kalama nena pi wawa ala, sama /m̥/. 
* ona li jo e kalama pi sike monsi, sama /q/.
kulupu:kulupu mama toki
kulupu toki Osonesija

thumb|sitelen ma pi kulupu toki Osonesija (loje)
kulupu toki Osonesija anu kulupu toki Osonesijan li kulupu mama toki pi ma Osejanija pi ma Asija seli pi open suno. nanpa jan toki la, toki nanpa wan pi kulupu toki Osonesija li toki Malasija. nanpa ni li jo e jan toki pi toki Intonesija, tan ni: toki Intonesija li nasin pi toki Malasija li toki lawa pi ma Intonesija. toki suli ante pi kulupu ni li toki Sawa li toki Takalo. jan mute pi sona toki li pilin e ni: kulupu toki Osonesija li kama tan ma Tawan lon tenpo pini suli. jan mute li weka tan ma Tawan li tawa e toki ona. Linguistics locates the beginnings of the Austronesian expansion – with Indigenous seafaring people in eastern Taiwan] The Conversation 
tenpo ni la, toki Osonesija li lon ma Lapanuwi lon poka pi open suno li lon ma Malakasi lon poka pi pini suno. ma mute pi toki Osonesija li sike lon telo suli.
==kulupu toki lili==
nasin kulupu pi kulupu toki Osonesija li suli li mute a. jan sona mute li pilin ante tawa nasin ona.
===kulupu toki Malaja Polinesija===
*toki Ase
*toki Malakasi
*toki Matula
*toki Sawa
*toki Sunta
*toki Uki
====kulupu toki Malaja====
*toki Ipan
*toki Malasija
**toki Intonesija
*toki Minan
*toki Pansa
*toki Petawi
====kulupu toki Pilipina====
*toki Ilikanon
*toki Iloko
*toki Pankasinan
*toki Panpanko
*toki Pikola
*toki Sinupuwanon
*toki Takalo
**toki Pilipina
*toki Walaje
====kulupu toki Osejanija====
*toki Awawi
*toki Kilipasi
*toki Mawi
*toki Pisi
*toki Pisi pi pini suno
*toki Samowa
*toki Tawisi
===kulupu toki Pomosa===
ni li toki pi kulupu Ososnesija lon ma Tawan (anu ). kulupu jan nanpa wan pi ma Tawan li toki e ona. ni li kulupu wan ala taso, toki ali ni li ante tawa toki pi kulupu Malaja Polinesija.
*toki Ami
*toki Pawan
*toki Punun
*toki Taloko
*toki Taja
==tan sona==
 
kulupu:kulupu mama toki
kulupu toki Palata Elopa

kulupu toki Palata Elopa li kulupu mama toki lon ma Elopa tawa ma Palata. toki kulupu ale li tan toki Palata Elopa nanpa wan. kulupu toki Palata li jo e toki mute e kulupu lili mute. ona li jo e toki pi poka ale tan ma Elopa. sama la ona li jo e toki mute tan ma Asija pi pini suno tan ma Asija seli (mute pi ma ni li ma Palata. nimi "Palata Elopa" li tan ni). toki mute pi ma Elopa li kama suli lon ma ante tan ni: jan pi ma Elopa li kama lawa e ma ante. ni la jan li toki e toki pi kulupu ni lon ma suli mute. jan pi toki mama la kulupu toki Palata Elopa li suli nanpa wan.
toki suli pi kulupu Palata Elopa li toki Inli li toki Intusan li toki Epanja li toki Panla li toki Potuke li toki Lusi li toki Tosi li toki Kanse li toki Pansapi.
== kulupu toki lili ==
=== kulupu toki Palito-Lowan ===
==== kulupu toki Lowan ====
* toki Pokasi
* toki Losi
* toki Posuka
* toki Seki
* toki Lowenki
* toki Maketonija
* toki Sopisi Lowasi
* toki Lowensina
* toki Ukawina
* toki Pelalusi
==== kulupu toki Palito ====
* toki Lijatuwa
* toki Lawi
=== kulupu toki Kelita ===
* toki Kinli
* toki Keleno
* toki Peson
* toki Kalike
* toki Kelike
* toki Manin
=== kulupu toki Kemani ===
==== kulupu toki Kemani pi suno weka ====
* toki Inli
* toki Pilisiki
* toki Netelan
* toki Apikan
* toki Tosi
* toki Itesitosi
==== kulupu toki Kemani lete ====
* toki Isilan
* toki Palo
* toki Nosiki
* toki Tansi
* toki Wensa
=== kulupu toki Insi-Ilan ===
==== kulupu toki Insi-Alijan ====
* toki Insi-Utu
* toki Panla
* toki Pansapi
* toki Malasi
* toki Kusela
* toki Lasatani
* toki Populi
* toki Osija
* toki Kasimi
==== kulupu toki Ilan ====
* toki Ilan
* toki Kusi
* toki Pato
=== kulupu toki Italija ===
* toki Lasina
==== kulupu toki Loma ====
kulupu toki ni li kama tan toki Lasina.
*toki Kanse
*toki Epanja
*toki Italija
*toki Potuke
*toki Lominija
*toki Katala
*toki Lasin
*toki Satu
*toki mute ante
===toki ante pi kulupu toki Palata Elopa===
* toki Elena (kulupu toki lili Elena)
* toki Sipe (kulupu toki lili Sipe)
* toki Aja (kulupu toki lili Aja)
* kulupu toki Anatolija:
** toki Nisili
** toki Silimili
** toki Luwija
==tan sona==
 
kulupu:kulupu mama toki
kulupu toki Sami

kulupu toki Sami li kulupu pi toki pi kulupu jan Sami. kulupu toki Sami li lon kulupu toki Ula. jan li toki e toki ni lon ma Sensa lon ma Nosiki lon ma Sumi lon ma Losi.https://www.isof.se/lar-dig-mer/kunskapsbanker/lar-dig-mer-om-nationella-minoritetssprak/samiska/de-samiska-spraken
== toki ==
thumb|1. toki Owajesamijen Kijele2. toki Umejesamijenkijela3. toki Pitunsamekijela4. toki Julesamekijela5. toki Tawisamekijela6. toki Netesanke7. toki Analakijela8. toki Kili San Ki9. toki Sameki
* (anu toki Sami seli)
* 
* 
* 
* (anu toki Sami lete)
* 
* 
* 
* 
== tan sona==
kulupu:toki 
kulupu:kulupu mama toki 
kulupu:kulupu jan Sami
kulupu toki Sonko Po

kulupu toki pi Sonko en Po li kulupu toki suli nanpa tu lon ma ale.ona li jo e toki 400.jan 1500000000 li kepeken ona sama toki nanpa wan.jan li kepeken ona lon ma Sonko en ma Omun en ma Onkon en ma Tawan en ma Sinkapo en ma Malasija en ma Tuku en ma Mijama en ma Palata en ma mute pi ma Asija.
kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku

kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku li kulupu toki lon ilo Jaku li lawa tawa jan pi toki pona. jan Sonja li pali e ona. jan mute li lon ona li toki e ijo mute pi toki pona li toki lon toki pona en toki ante (toki Epelanto en toki Inli).
== jan li toki e seme ==
kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku li jo e ijo pona mute e ijo suli mute. ni li lon:
* nasin pi wan toki pi toki pona
* lipu sewi Pakawakita lon toki pona (o lukin e ni kin)
* kama kulupu Ijoko lon tenpo sike 2006 (o lukin e ni kin)
* nanpa seme la nimi pi toki pona li kama? (o lukin e ni kin)
* nimi lili pi toki pona lon lipu pi kulupu pi nimi lili ISO 639-3
* lipu sewi Pipija lon toki pona (o lukin e ni kin)
* ante e nasin toki pi toki pona
* ante e kulupu nimi pi toki pona
* sitelen sin tawa toki pona
* seme li sin li suli lon ma
* ...
== nimi lupa ==
* kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku
toki pona lon ilo Jaku
kulupu:toki pona
kulupu:lipu ilo
kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin
kulupu utala

kulupu utala li kulupu pi jan utala mute. ona li jo e ilo utala mute li sona mute e nasin utala. ona li lon tan ni: tenpo utala li kama la, ona li utala. kulupu utala li lawa tan kulupu lawa. ken la, kulupu utala wan li jo e kipisi mute. ken la, ona li ni: kulupu utala ma anu kulupu utala kon anu kulupu utala telo anu kulupu utala mun. ona li utala tawa awen e ilo suli pi kulupu lawa. ma mute li jo e kulupu utala. kulupu lawa li ken kepeken ona tawa pali pi ijo mute. kulupu utala li lon tan tenpo pini suli.
kulupu:nasin jan
kulupu:nasin lawa
kulupu:utala
kulupu utala Wane

li kulupu utala lon ma Lusi. taso, ma Lusi li lawa ala e ona. jan Ekeni Pikosin li pali e kulupu ni li lawa e ona. tenpo pini la, jan ni li jan pona tawa jan Wasimi Pusin.
tan tenpo sike nanpa 2014 la, ona li utala lon ma Ukawina, lon ma Sulija. kulupu ni li jo e ilo utala mute.
sona la jan Ekeni Pikosin li jan lawa pi kulupu utala Wane. tenpo suli la ona li weka e sona ni. taso, tenpo sike nanpa 2022 la ona li toki e ni: "mi ken awen e ni: jan li ken awen e ma ona. ni la, mi pilin pona". tenpo sike nanpa 2023 la, jan Pikosin li utala e jan lawa pi ma Losi. tan ona li ni: jan utala pi ma Losi li utala e jan utala pi kulupu Wane. ni la, jan utala pi kulupu Wane li tawa tan ma Ukawina lon ma tomo Loto-na-Tonu.
kulupu:ma Lusi
kulupu:utala
kulupu utala pi ma Nijon

kulupu utala pi ma Nijon(日本陸軍.日本海軍.旧日本軍) li kulupu utala pi ma Nijon.
ona li lon tenpo 1874~1945.
== pali ike lon utala suli nanpa tu==
tenpo 1874~1945 la,kulupu utala pi ma Nijon li pali ike sama moli ,unpa pi ken ala, lanpan lon ma Asija (sama ma Sonwaminko(tenpo ni la,ma Sonko.),ma Soson en ma Anku.ona mute li pali e utala 918 en moli suli pi lon ma tomo Nansin en pali ike mute mute mute mute ante.
==tenpo pini==
jan Nijon li utala e kulupu Eto li pali e ona.
kute

li ijo sijelo pilin li nena lon poka lawa jan. sama oko la jan en soweli li jo e kute tu. jan en soweli li pilin e kalama kepeken kute. jan en soweli pi nena mama li pilin kin e tawa anpa e ante tawa.
soweli mute li ken tawa e nena kute ona. jan li ken ala pali e ni.
Human right ear (cropped).jpg|kute jan
Alces alces ears p.jpg|kute soweli
==sijelo kute==
kute jan li jo e ijo lili tu wan: , en , en . jan li ken ala lukin e kute lon meso e kute lon insa. jan li ken lukin e kute lon weka.
kute lon weka la, nena kute en li lon. ni li tawa e kalama tawa . kalama li tawa supa kute la, jan li ken pilin e kalama suli. kin la, jan li kama sona e ni: kalama li kama tan lon seme?
kute lon insa la, jan en soweli li ken tawa pona. kute lon insa li ken pilin e tawa anpa e ante tawa. jan li pilin e tawa nasa la, ona li ken pilin ike. ni li pilin ike tawa.
Anatomy of the Human Ear.svg|sitelen sona pi kute jan
==kute ala==
jan mute li jo e kute ala e kute lili. ona li ken kepeken toki luka. jan ni li jo e nena kute. taso, ona li ken ala kute e kalama.
==namako kute==
jan mute li jo e namako lukin lon kute ona. jan li pana e lupa lon kute ona. lupa ni li ken jo e namako kute.
namako kute li jo e kiwen mani.
Gold Star Fleet Earrings (16428877053).jpg|namako kute
kulupu:kute
kulupu:lawa