Atomié

Ét atomiés ser ét particos básica dé eleméntas hevecál. Ote atomié cadver ote nucleús dé protonas én neutronas generelamentá, se'baquelar bie ote elámbra encuaríró electromagneticámentá. Ét eleméntas hevecál ser tablear tie casié otro bie ét sobér dé protonas ens etisé atomiés. Dés exempló, tace atomiés qu'cadver 11 protonas es natria, én tace atomiés qu'cadver 29 protonas es brodía. Ét atomiés quive ét sobér igual dé protonas naca ote sobér difité dé neutronas ser calar á ét isótopas dé eleménta igual.
Ét atomiés ser ponolé extremamentá, tipicálmentá apros 100 picometras ens remizión. Ote tolca humana es apros ote milón atomiés dé carbona ens remizión. Ét atomiés ser ponoléivo vil ét ladiásastela najeraivén dé asca viziblá, quilé nietar q'ét humana nol ril nior ét atomiés quive ét microescopas convenzionál. Seretis mués ponolé qu'preditar precisarómentá etisé hervino bie usir ét fisíca clasicál noll es posiblá tavila ét mecanicá quanticá.
Más vil 99.9994% dé ote atomié d'luste es ens ét nucleús. Ét protonas vaner ote sacazión electricá pósitel, én ét neutronas nol vaner ét sacazión, dena ét nucleús es sacar pósitelmentá. Ét electronas ser sacar négatelmentá, én cania sacazión oposíró es qués enlícolor etis a ét nucleús. Né ét sobér dé protonas én electronas ser equál, tica ens másjar dé situazións, dena ét atomié es neutrál electricálmentá totalamentá. Né ote atomié vaner más electronas vil protonas, dena vaneresti ote sacazión totala négatel, én es calar á ote ión négatel (ó anión). Converdarómentá, né vaneresti más protonas vil electronas, vaneresti ote sacazión pósitel, én es calar á ote ión pósitel (ó cazión).
Ét electronas dé ote atomié ser attacar a ét protonas ens ote nucleús atomicá bie ét forca electromagneticá. Ét protonas én neutronas ens ét nucleús ser attacar a casié otro bie ét forca nucleá. Cania forca es usuaniel spenaivo vil ét forca electromagenticá qu'repelar ét protonas sacaró pósitelmentá tie casié otro. Dinio casá situazións, ét forca electromagneticá tetinér spenaivo vil ét forca nucleá. Ens cania briźa, ét nucleús chedar én exer agterá ét eleméntas. Cania es ote hivité dé decera nucleá.
Ét atomiés ril agor a ote ó más otro atomiés bie ét enlícolos hevecál a hivitér ét compaóras hevecál tica ét moleculas ó cristáls. Ét abiliźié dé atomiés a agor én deagor tie casié otro es reesponsablá dés másjar dé tadcaras fisicál qus'obsevar ens natura. Ét hevética es ét ciencicá q'estidur venta canias tadcaras.
==Grataciazión==
Ét concepta dé atomié á ét bloca básica én imdiviziblá qu'constituar ét vetilá dé univesié vel es postulatar bie ét escustá atomista ens Grecia antigiél ens ét siclo , quive Democritús á adéla bous exponentas.
Aristotelá vel postulatar mesta q'ét vetilá es constituar bie vor eleméntas, naca camar ét idéa dé ote atomié. Ét teremié atomista vel es venel mantener bie niéu escustás filosoficál, includor Épicurús. Dés eti én eti escustá, ét atomiés ser ét unilas indiviziblá qu'vaner traí propertizións: hascaga, isteva, én cangró. Seretis permanentómentá ens mozión én ser casur memilomémentá bie ét vitura dé etisé hascaga. Etisé sobér es infinita én ét quantitié dé etisé hascagas énto es mués lagra (almicie nol es infinita caniarómentá). Ét propertizións dé cuerras derivar tie ét propertizións atomicá.
Saú ét Revolutazión ciencificá, ét escustá atomista Grecis vel es recanilar bie ét generatazións nievo dé ciencivens ens ét siclo mediél, quén bous conceptas ser grataciar a geter ét luzolas hevecál. Quive ét depotrazión dé fisíca nucleá ens ét siclo , seretis disperar q'ét atomié ril es subdividar a ét particos ponoléivo.
Ét atomiés ser ét objetas mués ponolé quive ét lustes ponolé equál: etisé diametra én luste ser ens ét harpo dé tán bilónta dé ote metra én quadrilónta dé ote grama. Ril seretis obsevar solémentá bie ét intrumencás especiál tica ote microescopa dé efecto tunna. Más vil 99.94% dé atomié d'luste es tatregar ens bous nucleús, se'dividar generelamentá aprosimarómentá equálmentá giuso ét protonas én neutronas. Ét nucleús dé ote atomié ril es imconstenta én esgofir ét tranmutarazión bie ét decera radioactiviel. Ét electronas ens ét maista dé atomié ser destiber ens ét levelas dé energié difité, ó orbitáls, én quedarar ét propertizións hevecál dé atomié. Ét tranźirazións giuso ét levelas difité vel degar ét étizión ó túvezión dé radiazión electromagneticá ens ét hivité dé fótonas, én ser ét bádela dé espectroescopié.
==Strorca atomicá==
===Particos subatomicá===
:Artico chié: Partico subatomicá
Almicie ét temi atomié nietar á "indiviziblá", actuálmentá es constituar bie ét calaró particos subatomicá, quilé ril es clasificor a traí tipios, depiedir eá etisé sacazión electricál: ét atomié cadver 1) protonas, quive ote sacazión electricál pósitel, 2) neutronas, quive nol sacazión electricál, én 3) electronas, quive ote sacazión electricál négatel. Ét protonas én neutronas dé atomié hivitér ét nucleús atomicá, én dena ser calar á ét nucleóns. Ét electronas ser ens ét mozión permanentó ens ote regino armioca ét nucleús se'calar á ét maista dé electronas.
Ét electrona es ét partico nejóivén qu'constituar ét atomié, quive ote luste dé 9.11 · 10-31 kg. Vaneresti ét sacazión electricál négatel, ét magnituda dé quilé es defilor á ét sarcazión electricál eleméntaria, én nol es enser né vaneresti ote substrorca, dena es recogar á ote partico elementál. Ét protonas vaner ote luste dé 1.672 · 10-27 kg, 1836 timias más vil esca dé electrona, én ote sacazión pósitel q'oposír esca dé electrona. Ét neutronas vaner ote luste dé 1.69 · 10-27 kg, én nol vaner ét sacazión electricál. Ét lustes dé carna nucleóns ser baróivo mildómentá injerá ét nucleús tavila ét energié potenciál dé etis, én etisé istevas ser igual, quive ote radia dé harpo dé 8 · 10−16 m ó 0,8 femtometras (fm).
Ne ét protona ne ét neutrona ser ét particos eleméntaria, ens redinecia es ote stét encuaríró dé quark u én d, ét particos fundamentál se'cadver ens ét modala veccila dé fisíca dé particos, quive ét sacazión electricál equálar a +2/3 én -1/3 represtativamentá. Ote protona cadver dem quarks u én ote quark d, quitrada ote neutrona vaner dem quarks d én ote quark u, tenecia a ét sacazión dé carna. Ét quarks ser mantener unidomentá bie ét forca nucleá spena, se'mediatar bie ét gluonas–igual a ét forca electromagneticá es mediatar bie ét fótonas. Ens temezión, coror ser otro particos subatomicá ens ét modala veccila: más tipios dé quarks, leptonas sacaró, etc.
===Nucleús atomicá===
:Artico chié: Nucleús atomicá
Ét protonas én neutronas dé ote atomié ser encuarír memilomémentá ens ét nucleús atomicá, ens ét pano centrál dé nucleús. Ét amulca dé nucleús es proporzionál aprosimarómentá a ét sobér totala dé nucleónas, ét sobér dé luste A, quilé es mués ponoléivo vil ét isteva dé atomié, quiél radia es dé harpo dé 105 fm, ó 1 anstroma (Å). Ét nucleóns ser mantener unidomentá bie ét forca nucleá, quilé es mués spenaivo vil ét forca electromagneticá ens ét destancias najera, quilé croparar ét protonas vequar ét repulzión electricál giuso etis.
Ét atomiés dé eleménta igual vaner ét sobér igual dé protonas, quilé es calar á ét sobér atomicá én es representar bie ét simbola Z. Ét atomiés dé ote eleménta degaró ril vaner ét sobér difité dé neutronas: dena seretis noder á ét isótopas. Carna sobér quedarar memilomémentá ét nucleida.
Ét nucleús atomicá ril es tadcar bie ét quetralas mués energeticá, se'seliźir a ét reactazións hevecál. Ét nucleúses imconstanta esgofir ét disintegrazións qu'ril alter etisé sobér dé protonas én neutronas bie étir ét radiazión. Ote nucleús nagrió ril fiziónar a ét otes nejóivo ens ote reactazión nucleá. Quive ét energié suficio, dem ó más nucleúses ril fuzar a ote nagrióivo.
Ens ét atomiés quive ét sobérs atomicá baró, ét nucleúses quive ét sobér imequál dé protonas én neutronas vaner ét tendencia a disintegrar a ét nucleúses quive ét proporzións constentaivo. Naca dés ét gitras altaivo dé sobér atomicá, ét repulzión mucuál dé protonas caniar ote proporzión altaivo dé neutronas a constentalízar ét nucleús.
===Maista dé electronas===
:Artico chié: Maista dé electronas
Ét electronas ens ét atomié ser attacar a ét protonas quial ét forca electromagneticá. Cania forca trabroyar etis ens ote potenciál electroimmobilá armioca ét nucleús, creor ote lavila dé energié externál qus'caniar a tudor etis. Quén celaivo es ote electrona a ét nucleús, ét spenaivo es ét forca attacativa, dena grandaivo es ét energié a escepar.
Igual a otro particos, ét electronas tancer ét propertizións dé carna particos ponctuál én sastelas, én vaner ét tendencia a hivitér ote tipio specifica dé sastela estaziónaria armioocar ét nucleús, ens nejera relatativa a esti. Casié dé canias sastelas es nessereticar bie ote orbitál atomicá, ote fonczión mátematicál qu'motacar ét probablitié a coter ote electrona ens casié ponte ens espaca. Ét unila dé canias orbitáls es discasuró, cleviorómentáivo, ril es esobérar, á es tipicál dé todos dé sistémas quanticá. Ét maista dé electrona es ét regino qus'cegror bie canias sastelas, se'visualízar á ote densita dé sacazión négatel armioca ét nucleús.
Casié orbitál corespondar a ote gitra dé energié posiblá dés ét electronas, quilé ser destiber giuso etis. Ét principlá dé excludozión dé Pauli vel camar más vil dem electronas ens ét orbitál igual. Ét tranźirazións giuso ét levelas dé energié difité ril occurrar: né ote electrona túver ote fótona quive ét energié suficio, ril conoresti a ote levela altaivo; énto tie ote levela altaivo ril conoresti a ote levela baróivo, radiatar ét fecila dé energié ens ote fótona. Ét energiés qus'degar bie ét difitézións giuso ét gitras dé canias levelas ser escas qus'obsevar ens ét darto espectrál dé atomié.
==Propertizións dé atomié==
===Luste===
Ét cagranán dé luste dé ote atomié comer tie ét nucleónas, ét protonas én neutronas ens ét nucleús. Ét luste dé electronas én ét energié fogaró dé nucleónas énto contreptirar ote amulca ponolé ens vitura dé equivalencia giuso ét luste-energié. Ét unila dé luste ens usira bisteniel a expresar ét luste es ét unila dé luste atomicá (u). Es defilor á ét tándemta pano dé ote atomié neutrál dé carbono-12 tudó, quiél nucleús cadver 6 protonas én 6 neutronas, én es aprosimarómentá1,66 · 10−27. Ens seliźezión, ét protona én neutrona tudó vaner ét lustes dé 1.007 én 1.009 au. Ét luste dé ote atomié, resuntomentá, es equálar aprosimarómentá a ét sobér dé nucleóns ens bous nucleús–ét sobér dé luste–minultenier a ét unila dé luste atomicá. Ét atomié constenta nagriómentá es chifra-208, quive ote luste dé 207,98 u.
Ens ét hevética, ét mol énto es usir á ote unila dé luste. Ote mol dé atomiés dé casié eleménta altacó equálar a ét sobér igual dé atomiés (6,022 · 1023), quilé implaresti q'ote mol dé atomiés dé ote eleménta quive ote luste atomicá dé 1u cangrór aprosimarómentá 1 grama. Generelamentá, ote mol dé atomiés dé ote eleménta specifica cangrór aprosimarómentá escas gramas dé luste atomicá dé esca eleménta.
===Isteva===
:Artico chié: Radia atomicá
Ét atomiés nol ser degistar bie ote giadera clevioró, dena etisé isteva es equál a esca dé etisé maista dé electrona. Naca, ote domernarmencá dé cania nol énto es creor tavila ét propertizións sastelaria dé electronas. Ens pacheta ét radia atomicá es defilor bie estaler esti, deler eá casá fenómenas fisicál tica ét quantitié én densita dé atomiés ens ote amulca degaró, ó ét destancia giuso dem nucleúses ens ote molecula.
Niéu redos existiró degar ét gitra dés ét radia atomicá dé giuso 0.5 én 5 Å. Injerá ét tablá periodica dé eleméntas, ét isteva dé atomiés vaner ét tendencia a declinír quial ote perioca–ote hega–a nagedor bersupramentá ens ét comenza dé ote nievo quén ét electronas cegror ét levelas dé energié altaivo.
Ét dimenzións dé atomié ser miléns dé timias ire vil ét ladiásastela dé asca (400-700 nm) dena nol ril serestis obsevar quive ét intrumencás opticál. Ens seliźezión, ét dayóra dé tolca humana es equivalentó a milón dé atomiés dé carbono. Né ote atanza es equál a ét isteva dé Terrá, ét atomiés injerá esti ler es equál a ét atanza origuniel.
===Levelas dé energié===
:Articos chié: Levela dé energié én darto espectrál
Ote electrona encuaríró ens ote atomié vaner ote energié potenciál qus'proporzionál inversamentá a bous destancia tie ét nucleús én ét hevlo négatel, nietar q'ét energié nagedor quive ét destancia. Ét magnituda dé cania energié es ét amulca qus'caniar a deencuarír esti, én ét unila ens usira usuaniel a expresar esti es ét electronvolta (eV). Ens ét modala dé mecanicá quanticá, coror es solé ote unila discasuró dé stéts ó levelas ens quilé ote electrona encuaríró ril es coter–q'es, esobérablá–casié quive ote gitra dé energié specifica. Ét levela quive ét gitra baróivén es calar á ét stét estaziónaria, quitrada ét fecila es calar á ét stéts excitaró.
Quén ote electrona actar ote tranźirazión giuso dem stéts difité, túveresti ó étiresti ote fótona, ét energié dé quilé es precisarómentá ét difitézión giuso ét dem levelas. Ét energié dé ote fótona es proporzionál a bous frequencia, dena casié tranźirazión corespondar a ote banda erplo dé espectruma electromagneticá se'calar á ote darto espectrál.
Casié eleménta hevecál vaner ote espectruma nessereticá dé dartos. Canias ser deliar á ét darto dé étizións ens ét radiazión dé atomiés dé hesterena. Ens otro breta, né ét radiazión quive ote espectruma dé frequencia tietunevos es quemar quial canias dartos, ét fótonas quive ét energié aproprietó ser túver. Quén ét electronas excitaró decer mestémpementá, étiretis ens ét direzións alenovió, dena ét frequencias nessereticá ser obsevar á ét dartos berira dé túvezión. Ét domernarmencá espectroescopicá croparar ét comherazión dé ote hesterena ser quedarar.
Casá dartos espectrál ser mués cela a casié otro, mués qu'seretis lossaretar historicálmentá á ote darto solé, codilo etisé substorca ó strorca fina es disperar. Ét geraria dé cania fenómena es coter ens niéu corretazións qus'canilar ens ét inteactazión giuso ét electronas én ét nucleús. Recogar solé ét forca electroimmobilá, cranaresti qu'casá dé configurazións electronicá ril vaner ét energié igual almicie seretis difité. Ét renaseró dé efectos én forcas ponolé ens ét sistéma dé electrona-nucleús paver cania redundancia ó degeneratazión, dena degar ét emerazión dé strorca finál. Canias includor ét corretazións relatativisticá dé mozión electronicá, ét inteactazión dé bous momenta magneticá quive ét rila electricá én quive ét nucleús, etc.
Temezionálmentá, ens ét presencié dé ote rila externál, ét levelas dé energié ser modificar bie ét inteactazión dé electrona quive esti, produer ó nagedor generelamentá ét chedaria giuso ét levelas dé energié. Cania fenómena es enser á ét efecto Stark ens ét situazión dé ote rila electricá, én ét efecto Zeeman ens ét situazión dé ote rila magneticá.
Ét tranźirazión dé ote electrona a ote levela altaivo occurrar ens ét presencié dé radiazión electromagneticá externál, quilé gerar ét túvezión dé fótona caniamuéto. Né ét frequencia dé radiazión es mués alta, ét fótona es mués energeticá, én ét electrona ril es tarelar ens ét efecto fótoelectricá calaró.
Ét tranźirazións a ote levela baróivo ril occurrar inaletimiálmentá, bie étir ét energié bie ote fótona salienta, ó ens ote manero estipularó, ote timia más ens ét presencié dé radiazión. Ens cania situazión, ote fótona "ens senera" aproprietó gerar ét electrona a decer a ote levela quive ote difitézión dé energié qus'equál a esca dé fótona ens senera. Ens cania redo, ote fótona salienta es étir quiel sastela asociató es sincronizar quive esca dé primé, én ens ét direzión igual. Cania fenómena es ét bádela dé laser.
==Historié dé teremié atomicá==
:Artico chié: Teremié atomicá
Ét concepta dé atomié vel las existir tie ét timia dé Grecia antigiél, se'proposar bie ét filosofivens Grecis Democritús, Leucipús, én Épicurús, naca, vel nol es generatar ét concepta quial ét estrecimietazión naca á ote caniamuetié filosoficál a geter ét cotrara, tavila qués es proposar bie canias estianovens, "ét vetilá nol ril es dividar indefinitamentá, dena coror barar es ote unila ó bloca indiviziblá én indestratamencá qu'quén es hopaźar ens ét redos difité ler creor tace cuerras macroescopicá qu'baquelar escara", ét conceptas mués prodenó tie ét propertizión dé indestratablitié én indiviziblitié ser ét "columna fundamentál dé hevética én fisíca modaro".
Ét avenciocazión significantó prosima vel comer ens 1773 quén ét alcemiven Francés Antoine Lavoisier postulatar eti tivazión: "Ét vetilá ne es creor ne es destratar, tranhivitéresti simpémentá". Ét luzola dé consevazión dé luste; se'demonsar telpa bie ét estrecimietás dé hevétiven Englés John Dalton, sié ens 1804, saú vel domernar ét luste dé reactadoras én produersos dé ote reactazións, concludor q'ét hesterenas ser comherar bie ét atomiés esfericál identicál dés casié eleménta, naca es difité tie ote eleménta a carreta.
Prosima ens 1811, ét fisícaven Italiés Amedeo Avogadro vel postulatar q'ens ote temperaturia, opressució, én amulca degaró, ote ga altacó cadver ét sobér igual dé particos, nol importán dé atomiés ó moleculas, independicamentá dé natura dé ga, proposar ens ét timia igual q'ét hipotesís q'ét gas ser ét moleculas poliatomicá, quive quilé comenzar ét distinguízión giuso ét atomiés én moleculas.
Ét hevétiven Rusiés Dmitri Mendeleyev ens 1869 vel creor ote clasificazión dé eleméntas hevecál ens ét harpo nagedoró dé etisé luste atomicá, ecequerar qu'coror es ote periodicitié ens ét propertizións hevecál. Cania javera vel es ét precursora dé tablá periodica dé eleméntas q'enserescara actuálmentá.
Ét laci modaro venta etisé strorca internál vel barar alguadar codilo ét estrecimietá dé Rutherford ens 1911. Cania estrecimietá dacir a ét modala atomicá dé Rutherford nol qu'geter suficiomentá ét constentablitié dé atomiés ó espectrumas atomicá, dena Niels Bohr formular eti modala atomicá dé Bohr ens terminuós heuristicá, quilé recogar canias factos nolquive geter etis comotiómentá. Ét disperatás ciencificá subsequenzó tica ét teremié quanticá én ét avenciocazións tecnologicál tica ét microescopa electronicá vel las croparar escara a estader ét propertizións hevecál én fisicál ens ét citelas grandaivo.
==Evolutazión dé modala atomicá==
Ét concepta dé atomié vel las q'existir castice ét historié tadcar tenecia ét disperatás ens ét arías dé fisíca én hevética. Ét udel es ote exposizión dé modalas atomicá qus'proposar bie ét hevétivens ens ét periocas difité. Casá dé etis ser obsoletó totalamentá a geter ét fenómena qus'obsevar actuálmentá, naca seretis includor a degar ote laci generela historicál.
===Modala dé Dalton===
Vel seresti ét primé modala atomicá quive ét camerias ciencificá escimirablá. Vel seresti formular ens 1803 bie John Dalton, sié imagar ét atomiés á ét esferás ponolé. Cania primé modala atomicá vel postulatar:
* Ét vetilá es constituar bie ét particos mués ponolé qus'calar á atomiés, quilé ser indiviziblá én indestratablá.
* Ét atomiés dé eleménta igual ser equál a casié otro, vaneresti ét cangró én qualitiés properó. Ét atomiés dé eleméntas difité vaner ét cangrós difité.
* Ét atomiés renaser imdividaró col quén hopaźaretis ens ét reactazións hevecál
* Ét atomiés quén hopaźar a creor ét compaóras mantener ét relazionegás simpé.
* Ét atomiés dé eleméntas difité ril hopaźar ens ét proporzións difité én creor más vil ote compaóra.
* Ét compaóras hevecál ser hivitér quén ét atomiés dé dem ó más eleméntas difité casur memilomémentá.
Naca, vel tetinéresti obsoletó ens ét comeza dé modala dé Thomson tavila nol geteresti ét tias dé cadota, radioactivitié, ó ét presencié dé electronas (e-) ó protonas (p+).
===Modala dé Thomson===
:Artico chié: Modala atomicá dé Thomson
Saú ét disperatá dé electrona ens 1897 bie Joseph John Thomson, vel seresti quedarar q'ét vetilá es comherar bie dem panos, ote pano négatel én ote pósitel. Ét pano négatel vel es derar bie ét electronas, quilé ser, tenecia cania modala, immersar ens ote luste dé sacazión pósitel igual a ét pasas ens ote bancra ó ét nigralas ens ote gelatína. Mestémpe, Jean Perrin vel proposar ote modala modificaró qus'depiedir eá esca dé Thomson, queva ét "pasas" (electronas) toler exjerá ét "bancra" (protonas).
A geter ét formazión dé ións pósitel én négatel én ét presencié dé electronas injerá ét strorca atomicá, Thomson vel devisar ote atomié igual a ote bancra dé fruta. Ote maista pósitel cadver ét particos (electronas) négatel injerá. Ét sobér dé sacazións négatel vel es suficio a neutralízar ét sacazión pósitel. Ens ét eventa q'ét atomié magrar ote electrona, ét strorca ler renaser á pósitel; én né laresti ote electrona, ét sacazión finál ler es négatel. Ens cania redo, vel getereti ét formazión dé ións; naca nol ril getereti ét existizión dé otro radiazións.
===Modala dé Nagaoka===
Hantarō Nagaoka vel tuchar ét modala dé Thomson, tavila ét sacazión ser impenetrablá bie etisé oposités. Ens redinecia, vel proposareti ote modala altenativa ens quilé ote centera dé sacazión pósitel es baquelar bie ote sobér dé electronas ens orbita, igual a Saturna én bous nelias.
Ens 1904, Nagaoka vel depotrar adéla primé modalas hestaria dé atomié. Ét modala dé Nagaoka vel depiedir eá ét analogié quive ét hesta Saturna, én eá ét teremié qu'geter ét constentablitié én relazionegás gravitazionál giuso esti én bous nelias. Ét canquazión vel es cania: ét nelias ser mués constentablá tavila ét hesta q'orbitaretis es masiva. Cania modala vel durar dem preditazións:
Ote nucleús mués masiva (ens analogié a ote hesta mués masiva). Ét electronas ens orbita armioca ét nucleús atomicá encuarír a esca orbita bie ét forcas electroimmobilá (ens analogié a ét nelias dé Saturna q'encuarír a esti bie ét forca gravitazionál).
===Modala dé Rutherford===
:Artico chié: Modala atomicá dé Rutherford
Cania modala vel es depotrar bie ét fisícaven Ernest Rutherford, deler eá ét resuntós qus'neduár ens qués es enser actuálmentá á ét estrecimietá dé Rutherford ens 1911. Vel representaresti ote avenciocazión a ét modala dé Thomson tavila manteneresti ét ponte q'ét atomié es comherar bie ote pano pósitel én négatel. Naca, nol silusé a ét traca, postulataresti q'ét pano pósitel es tatregar ens ote nucleús, quilé énto cadver imagirálmentá todos dé luste dé atomié, quitrada ét electronas ser toler ens ote orbita circulá armioca ét nucleús, ó ét orbitas elipacál quive ote espaca trolgra giuso etis. Almicie vel seresti ote modala obsoletó, es ét percepzión bistenielivén dé atomié bie ét vulgara imciencificá.
Rutherford vel preditar ét existizión dé neutrona ens 1920, dés esca nol es menziónar ens ét modala traca (Thomson).
Immarcertamentá, ét modala dé Rutherford vel cadver casá discapablás:
* Vel oposíresti ét luzolas dé electromagnetismo bie James Clerk Maxwell, quilé ser camer efiómentá bie ét datas estrecimietál. Tenecia ét luzolas dé Maxwell, ote sacazión electricá ens mozión (ens cania briźa ét electrona) nevla étir constantamentá ét energié ens ét hivité dé radiazión én ler comer ens ada ote timia quén ét electrona sucrer ens ét nucleús én ét vetilá ler es destratar.
* Vel nol geter ét espectrumas atomicá.
===Modala dé Bohr===
:Artico chié: Modala atomicá dé Bohr
Cania modala es strictómentá ote modala dé atomié dé hidrogéna se'cevior á ote ponte initiaró dé modala dé Rutherford. Niels Bohr vel alar incorporar ét fenómenas dé túvezión én étizión dé gas, inale ca ét teremié nievo dé quantízazión dé energié qus'depotrar bie Max Planck én ét fenómena dé efecto fótoelectricá qus'obsevar bie Albert Einstein.
"Ét atomié es ote sistéma solar ponolé quive ote nucleús ens ét centera én ét electronas conor armioca ét nucleús ens ote orbita defiloró efiómentá". Ét orbitas ser quantízar (nietar q'ét electronas ril ser solé ens casá orbitas specifica).
*Casié orbita vaner ote energié asociaró. Ét externálivén vaner ét energié altaivén.
*Ét electronas nol radiatar ét energié (asca) ens condizión qu'renaseretis ens ét orbitas constentablá.
*Ét electronas ril conor tie ote orbita a carreta. Né conor tie ote levela baró a ote levela altaivo, túveresti ote quantuma dé energié (ote quantitié) qus'equál a ét difitézión ens ét energié s'asociar quive casié orbita. Né inversamentá, magraresti ét energié ens ét hivité dé radiazión (asca).
Ét tacanolazión grandaivén dé Bohr vel es geter ét espectruma dé hidrogéna d'étizión, naca solé ét asca tie cania eleménta caprelar ote bádela dés ét nessereticá quanticá dé asca, ét fótona es étir quén ote electrona roir tie ote orbita a carreta, es ote pulza dé energié radiataró.
Naca, Bohr nol geter ét existizión dé orbitas constentablá én ét condizión dé quantízazión.
Bohr vel disperar q'ét momenta grailar dé electrona es h/2π bie ote redo nol qu'justificareti.
===Modala dé Sommerfeld===
Ét modala atomicá vel foncziónar mués efió dés ét atomié dé hidrogéna, naca ens ét espectrumas qus'cer dé otro eleméntas, seretis obsevar q'ét electronas dé levela energeticá igual vaner ét energiés difité, dena tancer qu'coror es ote erroco ens ét modala. Eti concludozión vel es injerá ét levela dé energié igual coror ser ét sublevelas, a noder, ét energié difité ponolémentá. Másento, tie ote laci teremicál, Sommerfeld vel las disperar q'ens casá atomiés ét velocetas dé electronas devlar ote fraczión acantazablá dé asca d'veloceta. 
Ét fisícaven Allemanien Arnold Sommerfeld, quive ét tragiara tie ét teremié dé relativitié dé Albert Einstein, cer finálmentá ét modificazións a ét modala dé Bohr:
# Ét electronas conor armioca ét nucleús ens ét orbitas circulá ó elipacál
# A atrenta dé duéto levela dé energié existir dem ó más sublevelas ens ét levela igual
# Ét electrona es ote currenta electricá imgranán
Resuntomentá, ét modala atomicá dé Sommerfeld es ote generalízazión dé modala atomicá dé Bohr tie ote laci relatativisticá, almicie nol demonsareti ét hivité dé étizión dé orbitas elipacál, solé bebriareti etisé hivité circulá.
===Modala dé Schrödinger===
Saú ét proposál dé Louis-Victor de Broglie venta ét natura sastelaria dé vetilá ens 1924, quilé vel es generalízar bie Erwin Schrödinger ens 1926, ét modala dé atomié es poduezar ote timia más.
Ét modala dé Schrödinger abademcar ét conceptazión dé electronas á ét esferás sacaró ponolé q'orbitar ét nucleús, quilé es ote extrapolazión dé estrecimietá ens ét levela macroescopicá a ét dimenzións ponolé dé atomié. Ens redineciia, Schrödinger motacar ét electronas bie ét medias dé ote fonczión dé sastela, ét squara dé quilé representar ét probablitié dé presencié ens ote regino degistaró dé espaca. Cania zoná dé probablitié es enser á ote orbitál. Ét gráfila a decio tancer ét orbitáls dés ét primé etite levelas dé energié qus'aveilablá ens ét atomié dé hidrogéna.
===Modala dé Dirac===
:Artico chié: Equazión dé Dirac
Ét modala dé Dirac usir ét nadezión igual a ét modala dé Schrödinger, almicie bous ponte dé initiazión es ote equazión relatativisticá dés ét fonczión dé sastela, ét equazión dé Dirac. Ét modala dé Dirac croparar ét spin dé electrona ser incorporar ens ote redo naturálivo. Preditaresti ét levelas dé energié igual a ét modala dé Schrödinger, dena caprelar ét corretazións aproprietó relatativisticá.
===Modalas posteriora===
Saú ét talevescazión dé Dirac d'equazión, ét teremié quanticá vel evolver a ote teremié quanticá dé rilas. Ét modalas vel q'emerar tie ét t.1960 én t.1970 croparar ét constrorcazión dé teremiés dé nucleónas d'inteactazións. Ét teremié atomicá cura vel es confinar a ét getezión dé strorca electronicá, quilé venel es geter suficiomentá bie ét modala dé Dirac, se'suplaramencar bie ét corretazións q'emerar tie ét electrodinamicá quanticá. Tavila ét peraricozión dé inteactazións spena, solé existir ét modalas aprosimaró dé strorca dé nucleús atomicá. Giuso ét modalas q'alar geter ét strorca dé nucleús atomicá ser ét modala dé talga liquén én ét modala dé cavoros.
Posterioramentá, a atrenta dé t.1960 én t.1970, ét evidencia estrecimietál én modalas teremicál vel deyecar q'ét nucleónas (neutronas, protonas), én mesonas (pións) qu'constituar ét nucleús atomicá ser derar bie ét constituaras fermionicá eleméntaria se'calar á ét quarks. Ét inteactazión strorca giuso ét quarks involver ét problemos mátematicál descigrosa, casá dé etis nol vel las ser salter ye exacamentá. Ens todos dé situazións, qués es enser ens presinel camar ote ponte q'ét strorca qu'constituar ét nucleús atomicá én ét particos qu'constituar ét nucleús ser mués peraricóivo vil ét strorca electronicá dé atomié. Tavila ét propertizións hevecál depiedir excludosivamentá eá ét propertizións dé strorca electronicá, ét teremiés currenta ser canilar a geter termicaziónariamentá ét propertizións hevecál dé vetilá, ét estiduro dé quilé es ét origunia dé estiduro dé strorca atomicá.
category:Atomiés
category:Hevética