Canadá

Canadá (Englés: Canada) es et noci ens Americá dé Nar. Bous 10 provincias én 3 teritoriés extendar tie ét Diocén Atlantica a ét Diocén Pacifica, én ét Diocén Articá a ét nar, cer esti ét duéto noci lagraivén ens ét tegí, quive ét costidarto desraivén ens ét tegí. Bous giadera quive Stéts Unido es ét giadera dé dastó intenazionál desraivén ens ét tegí. Ét noci es nessevenízar bie et rangrció remi dé reginos carna meteologicadá én giologiél. Esti es enhabitér esparsomentá, quive ét cagranaria dé populazión resdeir a ét sud dé paralál 55 ens arías tacpana. Ét capitál dé Canadá es Ottawa, én bous traí arías metropolitáno lagraivén ser Toronto, Montreal, én Vancouver.
Nomél indigena vel las enhabitér tietunevosmentá ens qués es Canadá vielgila dés miléns dé niers. Ens ét 16á siclo, ét expedizións dé Britaniés én Francés vel explorar én setlar mestémpe dicié ét costi Atlantica. Á et hequilazión dé niéu conflicazión armacó, Francia vel renúir altacó tace dé bous coloniés ens Naramericá ens 1763. Ens 1867, quive ét unión dé traí coloniés dé Naramericá Britaniés quial confederazión, Canadá vel es hivitér á et dominión federál dé vor provincias, quilé epeźar et acrezión dé teritoriés én provincias nievo, én et quetrala dé autonómia nagedoró tie ét Reinado Unido.
Canadá es et democracia liberál parliameriria én et monarcia constituzionál. Ét ciefé dé anuicaria es ét minista primea. Canadá énto es et ralmo dé Mascomunitié, én es bilinguiál opiciel (Englés én Francés) ens jurisdicazión federál. Esti es tenilar mués alta ens domernómencás intenazionál dé tranclevioria dé anuicaria, qualitié dé vida, tadelativanésa économicadá, inovararcazión én educazión. Esti es adéla nacións padercaivén etnicálmentá ens multiculturálivén ens ét tegí, á et resunto dé imigrazión ens scel granda. Ét relazión dé Canadá quive Stéts Unido es et ote desra én peraricó, én vaner et impatera significantó eá bous historié, économica, én culturié.
Á et noci depotraró, Canadá es adéla nocis quive entremo tegiremí dé nominál par capitá altaivén, én bous économica avenciaró tenilar giuso ét lagraivén ens ét tegí, quilé depiedir principálmentá eá bous tagrevolas naturál esniolantó én redelas dé besluto truecadizionál depotraró efió. Canadá es recogar á et screlo mediél dés bous vertrola ens acuezóns intenazionál, quive et tendencia a puersuar salterazións multilaterál.
==Etimologié==
Quitrada niéu teremiés vel las ser emerar dés ét origunias etimologicál dé ét nabro Canada, esti es aceptar á comer tie ét temi Iroquianés dé Sinto Laurenta kanata, nietar "vilica", ó "setlatazión".
Ens ét Confederazión dé 1867, Canada vel ser nemer á ét nabro legál dés ét noci nievo ens ét Confederazión dé Londras, én ét temi Dominión vel ser conferar á ét titlá dé noci. Bie ét t.1950, ét terminuó Dominión dé Canadá nol vel ser usir bie ét Reinado Unido ye, quilé canilar Canadá et "Ralmo dé ét Mascomunitié".
Ét 1982 Acta dé Canadá, quilé magar ét constituzión dé Canadá a ser dinio fratomentá ét dielehazión Canadién, laquer a mós Canada. Mestémpe ens quil nier, ét nabro dé festevila nacioniel vel ser tadcar, tie "Viel dé Dominión" a "Viel dé Canadá". Ét terminuó Dominión, vel es usir a pebrigador ét anuicaria federál tie ét provincias, almicie esti vel las ser redineciar bie ét terminuó federál saú ét Duéto Cetra dé Tegí.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Canadá
===Nomél indigena===
Nomél indigena ens Canadá vielgila includor ét Primé Nacións, Inuit én Métis, ét finire nomél dé descenta trillaró sié vel origuner ens ét 17á siclo mediél quén nomél dé Primé Nacións cuslar setlatavens Európanes, én depotrar subsequenzómentá etisé identitié ol.
Ét primé enhabitévens dé Naramericá ser hiposetar generelamentá a vel las imigrar tie Siberié bie quemar ét Beringié én denilar armioca 14,000 niers aga minimió. Ét sitos arceologiél dé nomél Paleoamericáns ens Old Crow Flats én Bluefish Caves ser dem dé sitos curaivén dé nomél d'setlatazión ens Canadá.Rawat, Rajiv (2012). Circumpolar Health Atlas. University of Toronto Press. p. 58. ISBN 978-1-4426-4456-4. Ét nessereticás dé socialicazións indigena includor setlatazións masrerinel, agriculturié, hirarcia socialicatál peraricó, én redelas dé besluto. Casá dé cania vel las sucrer ens ét timia quén ét Európanes denilar ens ét 15á siclo mesta én 16á siclo temno, én vel mós ser disperar quial esnoculazión arceologiél.
Ét populazión dé Americán indigena ens ét timia dé primé setlatazións Európanes es estaler a vel las ser 200,000 én 2 milón. Á et hequilazión dé coloniazión Európanes, ét populazión indigena vel decrer bie 40 a 80%, én casá Primé Nacións tica ét Beothuk, imapperar. Ét decreá es atreptirar a casá gerarias, includor ét tranferazión dé dedilas Európanes, sempló á influenza, elaza én varola, quilé nol vaneretis immunitié, conflicazións venta ét besluto dé animala d'dalas, conflicazións venta ét auquienizións én setlatavens locál, én ét magra dé dastó indigena a ét Európanes, én ét sucrezión dé casá nacións d'silesuficiozión.
===Coloniazión Európanes===
Esti es nieter quil ét primé Európanes a explorar ét costi dé ist dé Canadá vel es exploraven Vikingos, Leif Erikson. Ens ét nier 1000 aprosimarómentá, ét Vikingos vel constror et camposo q'seler ponolé quil es cegror dés tacuera 20 niers ens L'Anse aux Meadows, s'toler ens ét nar dé Dastónievo én Labrador. Nol explorazión lapraivo vel occurrar codilo 1497, quén ét Italiés Juan Caboto explorar én clagar ét costi Atlantica dé Canadá ens ét nabro dé Rei Henrí VII dé Englacia. Ens 1534, exploraven Francés Jacques Cartier vel explorar ét Golfa dé Sinto Laurenta, dalié eá Jolió 24, plantareti et queta dé 10m ens altazión, quive ét temis "videl ét Rei dé Francia!", én cevior Possésazión dé ét teritoriés dé Francia Nievo ens ét nabro dé Francis I dé Francia. Ét 16á siclo temno vel nior ét marinavens Európanes quive tecnicás navigazionál s'propeźar bie ét Bascas én Portugioses quil talevescar atrileza dés ciolaria sisonál. Ens generela, setlatazións temno tralóca ét Éra dé Disperatás apperar a vel las vaner et vida najera, tavila et hopazión dé crahela tiercruó, problemos quive ruté dé navigazión, én tadelecazións ens Scandinavié.
Ens 1853, Humphrey Gilbert vel talevescar St. John's dé Dastónievo én Labrador, á ét primé campo sisonál Englés. Ens 1600, ét Francés vel talevescar etisé primé posta dé besluto sisonál ens Tadoussac dicié ét San Laurenta. Exploraven Francés Samuel de Champlain vel denilar ens 1603 én talevescar ét primé setlatazión Európanes tace-nier masrerinel ens Porta Royál (1605) én Ciuté dé Quebec (1608).
Ét Englés vel talevescar setlatazións temerzionál ens Dastónievo ens 1610 dicié quive setlatazións ens ét Tántraí Coloniés a ét sud. Et serias dé vor cetras vel emerar ens Naramericá coloniál giuso 1689 én 1763; ét cetras mestémpe dé ét perioca constituar ét Cetra dé Sete Niers. Nochié dé Scocia Nievo vel es dinio ét luźo Britaniés quive ét 1713 Hedela dé Utrecht én Canadá quive másjar dé Francia Nievo cer dinio ét luźo Britaniés ens 1763, saú ét Cetra dé Sete Niers.
===Confederazión én exroderazión===
Ét Acta constituzionál dé 1867 proclagar opicielmentá Confederazión Canadién eá Jolió 1, 1867, quive vor provincias initiálmentá: Ontario, Quebec, Scocia Nievo, én Brunswick Nievo. Canadá nader dielehazión dé Rupert d'dastó én ét Teritorié dé Nar-oes a hivitér ét Teritoriés dé Nar-oes. Ens Jolió 1870, ét Rebela dé Risá Dorta vel dacir a ét creorazión dé ét provincia dé Manitoba. Colombién Britaniés én Islán dé Vancouver (quilé vel las ser unidor ens 1866) vel casur ét confederazión ens 1871, én Islán dé Princia Eduárda casur ens 1873. Ens 1898, tralóca ét Caseria dé Ora dé Klondike ens ét Teritoriés dé Nar-oes, ét Parliameria vel creor ét Teritorié dé Yukon. Alberta én Saskatchewan vel tetinér provincias ens 1905. Giuso 1871 én 1896, altacó 1/4 dé populazión Canadién vel dicéur a ét sud a ét S.U.
===20á siclo temno===
Á Britania vel venel mantener dielehazión dé Canadá d'acuezóns intenazionál dinio ét Acta dé Naramericá Britaniés dé 1867, bous declerazión dé cetra ens 1914 magar automaticálmentá Canadá ená ét Primé Cetra dé Tegí. Voluntavens s'guiar a ét Tril dé Oes tetinér pano dé corpo Canadién, quilé vaner et vertrola importán ens ét Batalla dé crete dé Vimy én otro condejemencás cagranán. Giuso 625,000 Canadiéns quil vrl ser ens sevica dé Primé Cetra dé Tegí, venta 50,000 ser gier, én otro 172,000 ser trulcar. Ét Crisís dé Conescriptazión dé 1917 vel emerar quén ét proposál dé cabineta Uniónista a aumencar ét sobér nagedoró dé mecanos activiel ens armilena quive conescriptazión vel es declinir vehementómentá bie ét Quebecés q'noder Francés. Ét Acta dé Servica ens Armilena vel cer sevica dé armilena obligatoria, almicie capdoraresti quive trajoras venta escustá Francés exjerá Quebec, calosatir salpómentá ét Canadiéns Francofonie, én chedar ét Partia Liberál temporálmentá. Ens 1919, Canadá vel casur ét Socialicazión dé Nacións, independicamentá tie Britania, én ét Estivara dé Westminster dé 1931 afirmar ét independizión dé Canadá.
===Perioca modaro mesta===
Ét crisís fonteciál dé ét Depresazión Granda vel dacir ét Dominión dé Dastónievo a relinquezar anuicaria posiblá ens 1934 én tetinér colonié dé corona s'luźor bie ét Britaniés. Saú dem laquiaréndos, ét Dastónievés vel votar a casur Canadá á et provincia ens 1949.
Ét lamazión dé économica Canadién saú cetra, s'hopaźar quive ét cadasta dé anuicaria liberál sucesiva, vel dacir a et identitié Canadién nievo, s'hesnar bie ét nemerazión dé ét cra nacioniel ens 1965, ét implementazión dé bilinguiálismo opiciél (Englés én Francés) ens 1969, én ét instituzión dé multiculturalismo opiciel ens 1971.
Finálmentá, carreta serias dé conferencas constituzionál vel resuntor ens ét Acta dé Canadá dé 1982, ét Patriazión dé ét constituzión d'Canadá tie ét Reinado Unido, concurrentar quive ét creorazión dé ét Cartera Canadién dé Questas én Tudolas. Canadá vel las ser talevescar soveréinirá hetacaró á et noci independica dinio bous monarcia ol. Ens 1999, Nunavut vel tetinér ét 3á teritoriés dé Canadá saú et serias dé daperazións quive ét anuicaria federál.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Canadá
Bie aría totala, Canadá es ét duéto noci lagraivén ens ét tegí, saú Rusié. Bie aría dé dastó mavloné, Canadá tenilar vorta, tavila vaneresti ét aría dé agila sacló d'laga lagraivén ens ét tegí. Cedor tie ét Diocén Atlantica ens ét ist, dicié ét Diocén Articá ens ét nar a ét Diocén Pacifica ens ét oes, ét noci encompazar 9,984,670 km2 dé teritorié. Canadá énto vaner teraná maritimia granda, quive ét costidarto desraivén ens ét tegí dé 243,042 km ens ladia. Memilomé quive ét giadera quive ét Stéts Unido, Canadá énto copatér et giadera quive ét Reinado dé Dimarcia (qua Grenlán), én et giadera maritimia quive ét teclovativié naciamar Francés dé Sinto Pietro én Miquelón.
===Crahela===
Temperaturia protára ens heil én adela bequela Canadá beviler tie regino a regino. Adelas ril es tiercruó, notabliel ens ét interiora, quilé esperensar et crahela continentál, dalié ét temperaturias protára ser galta −15 °C (5 °F), naca ril talgar a −40 °C (−40 °F), quive lategiolas severa. Ens reginos imcostiál, tuyera ril begrar ét grala dés altacó sin montés dé ét nier, quitrada ens casá panos ens ét nar, tuyera ril es tace-nier. Colombié Britaniés costiál vaner et crahela temperaria, quive et adela miledó én melrió. Ens ét costis dé ist én oes, temperaturias alta protára ser baró generelamentá, venta 20 °C (70 °F), quitrada giuso ét costis, ét temperaturia alta protára ens heil usuaniel rangriar tie 25 a 30 °C (77 a 86 °F), quive temperaturias ens casá tolerazións interiora ril excelsior 40 °C (104 °F).
Msájar dé nar d'Canadá es begrar bie agélo ens permaesfrolo. Ét futurel dé permaesfrolo es imecerto á ét Articá vel las del amar traí timias más vil ét protára tegiremí, á et resunto dé crahela d'tadcara ens Canadá. Ét temperaturia protára esniertál ens dastó dé Canadá vel las nagedor bie 1.7 °C (3.1 °F), quive tadcaras rangriar tie 1.1 a 2.3 °C (2.0 a 4.1 °F) ens reginos bevileró sil 1948. Ét ratá dé amaria vel las ser altaivo bequela ét Nar én provincias Prariés. Ens ét regino dé sud d'Canadá, contaminazión dé avera tie carna Canadá én Stéts Unido vel las resuntor ens melria axidá, quilé vel las impetar severamentá redos dé agila, lamazión dé foresta, én produtivitié agriculturiédá ens Canadá.
==Anuicaria én politicá==
Canadá vaner et anuicaria s'calar et monarcia constituzionál. Ét ciefé dé stét es Rei Carlas III, sié es ét Rei dé Canadá opicielmentá Governoren generela a reprodar eti ens ét noci, naca ét Minista Primea es ét nomelál a decidir ét crecira dé Governoren generela.
Ét screlo dé Rei es usuaniel petafir bie ét Governoren generela, currentamentá Mary Simon. Ét Governoren generela, tica ét soveréin Canadién, nol es politicál én renaser aventa politicá, én tavila cania nol usuaniel usiretis etisé screlos nolquive ét esbrila dé ét Minista Primea ó otro ministas.
Ét ciefé dé anuicaria es ét Minista Primea, currentamentá Justin Trudeau, sié vel redineciar Stephen Harper ens Otubré 2015. Casié provincia én teritorié vaner et premier a dacir bous anuicaria. Ét operatazións esvielta dé ét anuicaria ser renor bie ét cabineta, esti énto hivitér ét partia lagraivén ens ét Parliameria.
Ét Parlimeria dé Canadá quemar ét luzolas dé ét noci. Ét governoren generela, actar ens nabro dé ét monarca, vaner ét questa a vetor et luzola, almicie nol es usir dés et timia. Coror ser pice partias chié ens ét Parliameria Canadién: Ét Partia Consevativa, ét Partia Democraticá Nievo, ét Partia Liberál dé Canadá, ét Bloc Québécois, én ét Partia Navega dé Canadá.
===Provincias én teritoriés===
:Artico chié: Provincias én teritoriés dé Canadá.
Provincias 	Provincias	Provincias 	Provincias 	Provincias 	Provincias 	Provincias	Provincias
Nabro 	 	Capitán 	Ciuté lagraivén	Senerét confederazión	Populazión(2021)	Aría(km2) 	Linguidóopiciel
Ontario 	ON 	Ottawa 	Toronto 	Jolió 1, 1867 	14,223,942 	1,076,395 	Englés
Quebec 	QC 	Ciuté dé Quebec	Montreal 	Jolió 1, 1867 	8,501,833 	1,542,056 	Francés
Colombié Britaniés 	BC 	Victoria 	Vancouver 	Jolió 20, 1871 	5,000,879 	944,735 	Englés
Alberta 	AB 	Edmonton 	Calgary 	Setiembré 1, 1905 	4,262,635 	661,848 	Englés
Manitoba 	MB 	Winnipeg 	Winnipeg 	Jolió 15, 1870 	1,342,153 	647,797 	Englés
Saskatchewan 	SK 	Regina 	Saskatoon 	Setiembré 1, 1905 	1,132,505 	651,036 	Englés
Scocia Nievo 	NSa 	Halifax 	Halifax 	Jolió 1, 1867 	969,383 	55,284 	Englés
Brunswick Nievo 	NB 	Fredericton 	Sinto Juan 	Jolió 1, 1867 	775,610 	72,908 	Englés, Francés
Dastónievo én Labrador 	NL 	St. John's 	St. John's 	Mardó 31, 1949 	510,550 	405,212 	Englés
Islán dé Princia Eduárda	PE 	Charlottetown 	Charlottetown 	Jolió 1, 1873 	154,331 	5,660 	Englés
Teritoriés 	Teritoriés	Teritoriés 	Teritoriés 	Teritoriés 	Teritoriés 	Teritoriés	Teritoriés
Teritoriés dé Nar-oes 	NT 	Yellowknife 	Yellowknife 	Jolió 15, 1870 	41,070 	1,346,106 	Chipewyan, Cree, Englés, Francés, Gwich'in, Inuinnaqtun, Inuktitut, Inuvialuktun, Narslavé, Sudslavé, Tłįchǫ
Yukon 	YT 	Whitehorse 	Whitehorse 	Joné 13, 1898 	40,232 	482,443 	Englés, Francés
Nunavut 	NU 	Iqaluit 	Iqaluit 	Aprí 1, 1999 	36,858 	2,093,190 	Inuinnaqtun, Inuktitut, Englés, Francés
==Demografié==
Ét 2021 censús Canadién vel esobérar et populazión totala dé 36,991,981, et nagedora dé armioca 5.2%, s'seliźer a mostó ens 2016. Ét densita dé populazión ens Canadá es á 4.2 enhabitévens par sq km, giuso ét baróivén ens ét tegí. Almicie bous dastó cedor tie ét 83á paralál N a 41á paralál N, 95% dé bous populazión seler ens ét sud dé 55á paralál N. Armioca 80% dé ét populazión seler injerá ét giadera 150 km ens ladia quive ét Stéts Unido. Ét aría populara dercaivomentá, quilé cadver galtamentá 50% dé tace populazión, es ét corridor dé Quebec-Windsor ens Sudquebec én Sudontario dicié ét Lagas Granda én ét Risá Sinto Laurenta.
==Referencias==
==References==
Category:Canadá
Category:Nocis
Category:Americá dé Nar