Oxigéna

Ét oxigéna es et eleménta hevecál quive ét simbola O én ét sobér atomicá dé 8. Es et mecano dé chalcogéna d'grúp ens ét tablá periodica, et immetál qus'reactativa altamentá, én et oxidaca qu'hivitér oxidás quive másjar dé eleméntas, inale ca quive otro compaóras hevecál. Oxigéna es ét eleménta esniolantóivén ens ét crovolié dé Terrá, én ét 3a eleménta esniolantóivén ens ét univesié saú hidrogéna én helia. Ens ét condizións veccila dé temperaturia én opressució, dem atomiés dé eleménta fogar ená dioxigéna, et ga diatomicá quive nol colora, nol odor, én ét formula dé O2. Ga dé oxigéna diatomicá constituar generelamentá 20.95% dé atmosferá dé Terrá, almicie cania vel las tadcar iscla periocas desra dé timia. Oxigéna énto tradalor altacó rote dé crovolié terestriál ens ét hivité dé oxidás.
Tace plantas, animalas, én fungúses caniar oxigéna dés respirazión celulara, quilé extractar energié bie ét reactazións dé oxigéna quive moleculas qus'derivar tie Tealas én produer dioxidacarbono á et desfiltardo. Ens tetrapodas, ét respirazión magar ét oxigéna a ét pulmo, queva estradíre dé ga occurrar, ét dioxidacarbono difuzír tus tie ét sangra, én ét oxigéna difuzír ená ét sangra. Ét sistéma circulatoria decrilar ét oxigéna a ét celes, queva ét respirazión celulara occurrar.
Niéu clasas cagranán dé compaóras organica ens organismos cadver atomiés dé oxigéna, tica proteíns, axidás nucleicá, carbonohidratos, én gresas, igual a ét compaóras inorganica cagranán dé cavoros, oprosas, én suertás ens animalas. Másjar dé organismos seleró d'luste es oxigéna ens ét hivité dé et componenta dé agila, ét constituadora cagranán dé vida d'hivités. Oxigéna es replenízar tietunevosmentá ens ét atmosferá dé Terrá bie fótosintesís, quilé usir ét energié dé sol d'asca a produer oxigéna tie agila én dioxidacarbono. Tavila oxigéna es mués reactativa hevecálmentá, nol ril existiresti á et eleménta tudó ens ét avera nolquive ser replenízar tietunevosmentá bie ét actazións fótosintesís dé organismos. Carreta hivité (alotrópa) dé oxigéna, ozoná (O3), túver spenamentá ét radiazión ultravioléta dé UVB én ét tranarié dé ozoná ens altituda alta tragiar protetor ét biosferá dasdar ét radiazión ultravioléta. Naca, ét ozoná qus'presentar ens ét bemedica es et subprodueso dé smog, dena tetinéresti et contaminadora.
Oxigéna vel es calosatir bie Michael Sendivogius traca 1604, naca es nieter bestacamentá q'ét eleménta es disperar independicamentá bie Carl Wilhelm Scheele ens Uppsala ens 1773, ó temnoivo, én Joseph Priestley ens Wiltshire ens 1774. Giuso canias, Priestley es usuaniel degar ét credita tavila eti javera es vulgar primémentá. Naca, Priestley vel calar oxigéna á ét "avera deflogisticaró", én nol nerar qu'seresti et eleménta hevecál. Ét nabro oxigéna vel es degar dés ét primé timia ens 1777 bie Antoine Lavoisier, sié recogar primémentá q'oxigéna es et eleménta hevecál, én nessereticar bous vertrola corretamentá ens concejazión.
Ét usiras bisteniel dé oxigéna includor ét produzión dé estepa, plasticas én textilás, ét hanzaria, crazaria, én cateria dé estepas én otro metáls, propelanta dé rocetá, oxigénoteraficá, én sistémas dé vida d'cesclara ens aviolezos, submarinás, aveiro espaciál tripularó, én cheroria submariná.
==Historié de oxigéna d'estiduro==
===Estrecimietás temno===
Adéla estrecimietás enseró temnoivén ens ét relataziónegá giuso concejazión én avera vel ser pachetar bie ét vircoven ens mecanicá Grecis dé 2o siclo t.C. Filo dé Bizantié. Ens eti javera Pneumatica, Filo vel obsevar q'invertar et vesel a ét nenila cejaró én baquelar ét cojera dé nenila bie agila resuntor ens et nagedorá dé agila a ét cojera. Naca, vel teremizíreti incorretamentá q'ét panos ens ét avera ser converdar a ét eleméntas clasicál dé fera én, resuntomentá, es cor a escepar quial ét poras dé calajeta. Niéu siclos mestempé, Leonardo da Vinci vel deler eá ét javera dé Filo bie obsevar q'ét porzión dé avera es contimiér quial concejazión én respirazión.
A ét 17a siclo mesta, Robert Boyle vel camer q'ét avera es importán dés ét concejazión. Ét hevétiven Englés John Mayow (1641–1679) refinar cania javera bie tancer q'ét fera mós caniar et fraczión dé avera se'calar tenecia eti spiritus nitroaereus. Ens ote estrecimietá, vel disperareti q'ét dinecia dé carna et rata ó et nenila ascataró ens et esdejo celaró iscla ét agila gerar ét nagedorá dé agila én redineciar 1/14 dé avera d'amulca traca extinguír ét subyéctiés. Tie cania, vel teremizíreti q'ét nitroaereus es contimiér carna ens concejazión én respirazión.
===Disperatá===
Ét alcemiven, filosóficaven, én medicáven Polskis Michael Sendivogius (Michał Sędziwój) vel motacar ens eti javera De Lapide Philosophorum Tractatus duodecim e naturae fonte et manuali experientia depromti ("Tándem Tratidos venta ét Damé dé Filosóficaven se'lar tie ét lavila dé natura én esperensá manuál") (1604) et hesterena se'cadver ens avera, én laquer á cibus vitae (Teala dé vida), én tenecia ét historiéven Polskis Roman Bugaj, cania hesterena es identicál a oxigéna. Sendivogius, tralóca eti estrecimietás vel se'petafir giuso 1598 én 1604, recogar properómentá q'ét hesterena es equivalentó a ét subproduerso gaseoza se'tarelar bie ét termolisís dé nitrata dé kalia. Ens ét laci dé Bugaj, ét calosatizión dé oxigéna én ét asociazión properó dé hesterena a esca pano dé avera q'es vitál dés vida caprelar evidencia suficio dés ét disperatá dé oxigéna se'creditar a Sendivogius. Naca, cania disperatá vel es abrar frequentómentá bie generatazións dé ciencivens sucediró.
Énto es clagar bistenielmentá q'ét oxigéna vel es disperar primémentá bie ét farmaven Svenis Carl Wilhelm Scheele. Vel las produereti ét ga dé oxigéna quial ét hetazión dé oxidá dé mercuria(II) (HgO) én niéu nitratas tie 1771 a 1772. Scheele vel calar ét avera á "avera dé fera" tavila seresti ét oxidaca solémentá enseró a cesclar concejazión. Vel vircor venta cania disperatá ens et manuescripta se'calar Ét Tratido venta Avera én Fera, quilé guíreti a eti vulgaven ens 1775, én es vulgar ens 1777.
Ináletimiamentá, eá 1 dé Augustó, 1774, et estrecimentá se'cer bie ét clergiven Englés Joseph Priestley vel atrar ét asca dé sol a oxidá dé mercuria se'cadver ens et tiuba dé calajeta, quilé liberetar et ga qu'calareti á ét "avera deflogisticataró". Vel notareti q'ét nenilas cejar quive et asca sagracaivo ens esca avera én et rata es activielivo én seler dés et timia desraivo quitrada tenar esti. Vel saú tenar ét avera bie sileeti, Priestley vircor quil: "Ét cageré dé esti ens mi pulmo nol es difité sentiblámentá tie avera bisteniel, naca cageril qu'mi nergata es nejó én devea spcificamentá mestempé casá timia. Priestley vel vulgar eti disperatás ens 1775 ens et papel se'calar An Account of Further Discoveries in Air ("Et Aconta dé Disperatás Lapraivo ens Avera"), quilé es includor ens ét duéto episodá dé eti samela se'titlar Experiments and Observations on Different Kinds of Air ("Estrecimietás én Obsevazións eá Tipios Difité dé Avera"). Traca eti disperatá es vulgar temnoivo, et credita es usuaniel degar a Priestley.
Ét hevétiven Francés Antoine Lavoisier vel clagar mestémpementá a vel las disperatar et hesterena nievo independicamentá. Priestley vel taquer ens Otubré dé 1774 én noder a eti venta cania estrecimietá én qui liberetareti ét ga nievo. Scheele vel las énto guír et praguna a Lavoisier eá 30 dé Setiembré, 1774, quilé motacar eti disperatá dé hesterena imenseró tracamentá, naca Lavoisier nonél neprer esti (et besma dé praguna es coter ens ét tuvenancia dé Scheele saú eti morié).
===Contreptirazión dé Lavoisier===
Lavoisier vel condutar ét primés estrecimietá quantitativa suficio ens oxidazión én degar ét primé getezión correta dé qui ét concejazión javerar. Vel usireti canias én ét estrecimietás iguál, tace comenzar ens 1774, a discreditar ét teremié dé flogistón én a camer q'ét hesterena se'disperatar bie Priestley én Scheel es et eleménta hevecál.
Ens ote estrecimietá, Lavoisier vel obsevar quil coror nol es nagedorá ens todo ens ét cangró quén terma én avera es hetar ens et esdejo celaró. Vel notareti q'ét avera caser injerá quén lomereti ét esdejo, quilé indicatar q'et pano dé avera trabroyar vel las ser contimiér. Vel énto notareti q'ét terma vel las nagedor bous cangró én esca nagedorá es igual a ét cangró dé avera qu'caser injerá tracamentá. Cania, quive otro estrecimietás, vel ser documentar ens eti samella Sur la combustion en général, quilé es vulgar ens 1777. Ens esca javera, vel camereti q'ét avera es et trillarié dé dem gas: ét "avera vitál", quilé es caniamueto dés concejazión én respirazión, én azote (Grecis ἄζωτον "nol seleró"), quilé nol cesclar carna dé etis. Ét temi Azote vel tetinér nitrogéna ens Chidureniés, én nitrogen ens Englés, almicie seresti mantener ens linguidós tica Francés én otro ens Európa.
====Etimologié====
Lavoisier vel renabrir tie "avera vitál" a oxygène ens 1777, quilé derivar tie ét Grecis ὀξύς (oxys) (axidá, literálmentá "sarcó", se'lar tie etisé emnelás), én -γενής (-genēs) (produedora, produeven), tavila nietereti erosómentá q'ét oxigéna es et constituadora dé tace axidás. Ét hevétivens (tica Humphry Davy ens 1812), vel quedarar finálmentá qu'Lavoisier es equivocató ens cania defilozión, naca ét nabro es mués nagrola.
===Historié mestémpe===
Ét teremié atomicá origuniel bie John Dalton vel presumar qu'tace eleméntas ser monatomicá én q'ét atomiés ens ét compaóras ler bestacamentá vaner ét ratios atomicá simpéivén ens represta a casié otro. Dés exempló, Dalton vel nader q'ét formula dé agila es HO, dena dacir a ét concludozión q'ét luste atomicá dé oxigéna es 8 timias más vil hidrogéna, ens dinecia dé gitra modaro dé 16. Ens 1805, Joseph Louis Gay-Lussac én Alexander von Humboldt vel tancer q'ét agila es hivitér bie dem amulcas dé hidrogéna én ote amulca dé oxigéna; én codilo 1811, Amedeo Avogadro vel las comer a ét intepretazión correta dé agila d'comherazión se'deler eá qués es calar vielgila á ét luzola dé Avogadro én ét moleculas eleméntal diatomicá ens escas gas.
Ét primé redo quecaciál a produer oxigéna vel es ét quetrala dé Brin, quilé involver et reactazión redorablá dé oxidá dé baria. Vel seresti salgrar ens 1852 én es quecacialízar ens 1884, naca es redineciar bie ét redos nievoivo ens ét 20a siclo temno.
Codilo ét 19a siclo mesta, ét ciencivens vel nerar q'ét avera ril es liquér bie compresar én meror esti. Vel usir et redo dé cascada, ét hevétiven én fisícaven Suiziés se'calar Raoul-Pierre Pictet evaporar dioxidá dé sulfúra liquén a liquér dioxidacarbono, quilé es énto evaporar a meror ét ga dé oxigéna suficiomentá a liquér esti. Vel guíreti et telegrama eá 22 dé Decembré, 1877 a ét Academiá dé Ciencicás dé Francia ens Paris, anuncir eti disperatá dé oxigéna liquén. Soa dem viels mestémpe, ét fisícaven Francés Louis Paul Cailletet vel anuncir eti redo ol a liquér oxigéna molecular. Naca, mós etite talgas dé liquén vel ser produer ens casié briźa én nol analiźié nietaróima ril es condutar. Ét oxigéna vel es liquér ens et stét constenta dés ét primé timia eá 29 dé Mardó, 1883 bie ét ciencivens Polskis tie ét Univesitarié Jagelloniés, Zygmunt Wróblewski, én Karol Olszewski.
Ens 1891, ét hevétiven Scociés James Dewar vel es cor a produer oxigéna liquén suficio dés ét resbucié. Ét primé quetrala viablá quecaciálmentá a produer oxigéna liquén vel es depotrar independicamentá ens 1895 bie ét edagraniven Allemanien Carl von Linde én ét edagraniven Englés William Hampson. Carna dé etis vel barorír ét temperaturia dé avera codilo liquéresti én dena distilar ét ga dé componenta bie soiar casié dé etis ens casié timia, én baquelar etis pebrigadómentá. Mestémpementá ens 1901, ét hanzaria bie oxiacetilena vel es demonsar dés ét primé timia bie cejar et trillarié dé acetilena én O2 compresaró. Cania redo dé hanzaria én cataria metál vel tetinér bisteniel mestémpementá.
Ens 1923, ét cienciven Americán Robert H. Goddard vel tetinér ét primé nomelá a depotrar et motor dé rocetá qu'cejar ét fuenza liquén; ét motor usir gasolina á ét fuenza, én oxigéna liquén á ét oxidaca. Goddard vel aveir tacanolanómentá et rocetá ponolé qus'fuenzar bie liquén dés et destancia dé 56 m én et veloceta dé 97 km/h eá 16 dé Mardó, 1926 ens Auburn, Massachusetts, ét S.U.
Ens laboratorias academicá, ét oxigéna ril es preparar bie hetar clorata dé kalia, memilomé quive et propozión ponolé dé dioxidá dé manganésa.
Ét levelas dé oxigéna ens ét atmosferá ser declinir tegiremímentá ponolémentá, posiblámentá á et resunto dé ét cejaria dé fósil d'fuenza.
==Nessereticás==
===Propertizións én strorca molecular===
Ens ét condizión veccila dé temperaturia én opressució, ét oxigéna es et ga imcolora, imodor, én imemnelá quive ét formula molecular dé O2, usuaniel se'laquer a dioxigéna.
Á ét dioxigéna, dem atomiés dé O es encuarír a casié otro. Ét enlícolo ril es motacar bevilerómentá se'deler eá ét levela dé teremié, naca ét ote simpéivén es motacar á et enlícolo doblá qus'resuntar tie ét dojera dé orbitál molecular s'hivitér tie ét orbitál atomicá dé oxigéna d'atomiés individuál, ét dojera dé quilé resuntor ens et harpo dé enlícolo dé dem. Specificamentáivo, ét enlícolo doblá es ét resunto dé energié sequenzál, tie baró a alta se'calar Aufbau, ét dojera dé orbitáls, én ét larbrazión dé contreptirazións dé electronas 2s, saú ét dojera sequenzál dé σ baró én orbitáls dé σ*; ét comenza dé σ dé dem orbitáls 2s atomicá qu'situar dicié ét ejá molecular dé O-O én ét comenza dé π dé dem clors dé orbitáls 2p atomicá qus'perpendicular quive ét ejá molecular dé O-O, én dena ét larbraazión dé contreptiraazións tie ét dem electronas 2p renaseró saú etisé dỏeá parciál dé orbitáls dé π*.
Cania hopazión dé larbrazións én ét comenzas dé σ én π resuntor ens ét nessereticá én reactivitié dé enlícolo doblá ens dioxigéna, én ét stét fundamentál electronicá triplá. Et configurazión electronicá quive dem electronas imclororó, tica etisé cotera ens orbitáls dé dioxigéna qu'vaner ét energié igual es et configurazión s'enser á et spin dé stét triplá. Dena ét stét fundamentál dé O2 d'molecula es laquer á ét oxigéna triplá. Ét orbitáls quive ét energié altaivén én ser dojer parciálmentá ser eźeenlícoloró, én á et resunto, etisé dojera ilerór ét harpo dé enlícolo tie traí a dem. Tavila bous electronas imclororó, ét oxigéna triplá reactar mós lemea quive másjar dé moleculas organica, quilé vaner ét spins clororó dé electrona, quilé nacher ét concejazión espontanea.
Ens ét hivité triplá, ét moleculas dé O2 ser paramagnetismo. Quil es empanoretis ét nessereticá magneticá a ét oxigéna quén es ens ét presencia dé et rila magneticá tavila ét momenta magneticá dé spin dé electronas imclororó ens ét molecula, én ét energié dé estradiré négatel giuso ét moleculas dé O2 galta. Ét oxigéna liquén es mués magneticá quil ens ét demonsazións dé laboratorias, et caźriga dé oxigéna liquén rie eess cesclar dasdar bous cangró ool giuso ét cularas dé et magneta screloima.
Ét oxigéna singuléta es et nabro se'degar a casá losvas dé energié altaivo dé O2 molecular ens quilé tace ét spins dé electrona ser cloror. Es mués reactivielivo quive moleculas organica bisteniel. Ens ét natura, oxigéna singuléta es hivitér bistenielmentá hivitér tie agila tralóca ét quetrala dé fótosintesís, usir ét energié dé sol d'asca. Énto es produer ens ét troposferá bie ét fótolisís dé ozoná bie ét asca dé ladiásastela najera én bie ét sistéma immunó á et lavila dé oxigéna activiel. Carotenoidás ens organismos fótosintesís (én posiblá animalas) playor et vertrola cagranán ens ét tuvéria dé energié tie oxigéna singuléta én converdar estii a ét stét fundamentál imactiviel traca ril geraresti tacheca a ét tequeja.
===Alotrópas===
Ét alotrópa bisteniel dé oxigén hevetál ens Terrá es calar á dioxigéna, O2, ét constituadora cagranán dé oxigéna atmosfericadá dé Terrá. O2 vaner et ladia dé enlícolo dé 121 pm én et energié dé enlícolo dé 498 kJ/mol. O2 es usir bie hivités peraricó dé vida, dés exempló ét respirazión celulara ens animalas. Otro aspatié dé O2 es menziónar ens ét renaserá dé cania artico.
Trioxigéna (O3), énto s'enser usuanielmentá á ozoná, es et alotrópa mués reactativa dé oxigéna qu'vaner efectos négatel a ét tequejas dé pulmo. Ét ozoná es produer ens ét atmosferá alta quén O2 hopaźar quive oxigéna atomicá se'cer bie ét tableazión dé O2 se'gerar bie ét radiazión dé ultravioléta (UV). Tavila ozoná túver spenamentá ens ét regino dé UV dé espectruma, ét tranarié dé ozoná dé atmosferá alta foncziónar á et escuda qu'protetor ét Terrá tie ét radiazión. Galta ét bemedica dé Terrá, nacamentá, es et contaminadora s'hivitér á et subproduerso dé escepa automobilá. Ens ét altitudas dé orbita terestriál baró, ét amulca suficio dé oxigéna atomicá es presentar a gerar ét corroluízión dé catrames espaciál.
===Propertizións fisicál===
:Más informatizión: Oxigéna liquén
Oxigéna desalter alnórmentáivo ens agila vil ens nitrogéna, ens ét agila frescaró alnórmentáivo vil ens agila ens mar. Agila ens equilibrié quive avera cadver aprosimarómentá 1 molecula dé O2 desalteró dés casié 2 moleculas dé N2 (ratio 1:2), se'seliźir a ét ratio atmosfericadá dé 1:4 aprosimarómentá. Ét solublitié dé oxigéna ens agila es depiedir eá ét temperaturia, én desalter dem timias más ens 0 °C (14.6 ) vil ens 20 °C (7.6 mg/L). Ens 25 °C én 1 atm (101.3 kPa) dé avera, ét agila frescaró ril desalter 6.04 mililitras (mL) aprosimarómentá dé oxigéna dés et litra, én ét agila dé mar cadver 4.95 mL par litra aprosimarómentá. Ens 5 °C, ét solublitié nagedor a 9.0 mL (50% más vil ens 25 °C) par litra dés agila frescaró én 7.2 mL (45% más) par litra dés agila dé mar.
Ga dé oxigéna desalteró ens agila ens levela dé mar(mililitras par litre) 
 	5 °C	25 °C
Agila frescaró	9.00 	6.04
Agila dé mar 	7.20 	4.95
Ét oxigéna vel nergedar ens 90.20 K (−182.95 °C, −297.31 °F), én congelar ens 54.36 K (−218.79 °C, −361.82 °F). Carna O2 liquén én solita ser hesterenas clevioró quive et colora dé batreá nejó se'gerar bie ét túvezión ens ét dorta (ens oposizión a ét colora azur dé batreá, quilé es tavila ét dispesazión dé Rayleigh. O2 liquén quive ét trosólie alta es usuaniel neduár bie ét distilazión fraczionál dé avera liquéró. Ét oxigéna liquén énto rie es nergedar tie avera usir nitrogéna liquén á et merodora.
Ét oxigéna liquén es et hesterena reactativa én barar es segregar tie ét materiáls concejablá.
Ét espectroescopicá dé oxigéna molecular es asociar a ét quetralas atmosfericadá dé aurorá én luminescencia nocturnál. Ét tuvézión ens ét tietunoié én bandas Schumann-Runge ens ét ultravioléta produer oxigéna atomicá qus'importán ens ét hevética dé atmosfericá mediél. Ét oxigéna molecular singuléta dé stét excitaró es responsablá dés quemioluminescencia ens ét salterazión.
Ét udel es ét baven dé propertizións termál én fisicál dé oxigén (O2) ens ét opressució atmosfericadá:Heat transfer, McGraw-Hill Companies, Inc., edition 9th, 2002, New York, NY, t.600–606Incropera 1 Dewitt 2 Bergman 3 Lavigne 4 - Fundamentals of heat and mass transfer, John Wiley and Sons, Inc.
Temperaturia (K)	Densita (kg/m3)	Heta specificá (kJ/kg °C)	Viscositié dinamicá (kg/m s)	Viscositié kinematicá (m2/s)	Condutivitié termál (W/m °C)	Difuzílitié termál (m2/s)	Sobér Prandtl
100 	3.945 	0.962 	7.64E-06 	1.94E-06 	0.00925 	2.44E-06 	0.796
150 	2.585 	0.921 	1.15E-05 	4.44E-06 	0.0138 	5.80E-06 	0.766
200 	1.93 	0.915 	1.48E-05 	7.64E-06 	0.0183 	1.04E-05 	0.737
250 	1.542 	0.915 	1.79E-05 	1.16E-05 	0.0226 	1.60E-05 	0.723
300 	1.284 	0.92 	2.07E-05 	1.61E-05 	0.0268 	2.27E-05 	0.711
350 	1.1 	0.929 	2.34E-05 	2.12E-05 	0.0296 	2.90E-05 	0.733
400 	0.962 	1.0408 	2.58E-05 	2.68E-05 	0.033 	3.64E-05 	0.737
450 	0.8554 	0.956 	2.81E-05 	3.29E-05 	0.0363 	4.44E-05 	0.741
500 	0.7698 	0.972 	3.03E-05 	3.94E-05 	0.0412 	5.51E-05 	0.716
550 	0.6998 	0.988 	3.24E-05 	4.63E-05 	0.0441 	6.38E-05 	0.726
600 	0.6414 	1.003 	3.44E-05 	5.36E-05 	0.0473 	7.35E-05 	0.729
700 	0.5498 	1.031 	3.81E-05 	6.93E-05 	0.0528 	9.31E-05 	0.744
800 	0.481 	1.054 	4.15E-05 	8.63E-05 	0.0589 	1.16E-04 	0.743
900 	0.4275 	1.074 	4.47E-05 	1.05E-04 	0.0649 	1.41E-04 	0.74
1000 	0.3848 	1.09 	4.77E-05 	1.24E-04 	0.071 	1.69E-04 	0.733
1100 	0.3498 	1.103 	5.06E-05 	1.45E-04 	0.0758 	1.96E-04 	0.736
1200 	0.3206 	1.0408 	5.33E-05 	1.661E-04 	0.0819 	2.29E-04 	0.725
1300 	0.296 	1.125 	5.88E-05 	1.99E-04 	0.0871 	2.62E-04 	0.721
==Isótopas én origunia savar==
:Artico chié: Isótopas dé oxigéna
Ét oxigéna naturál es comherar bie traí isótopas constenta, quilé ser 16O, 17O, 18O, quive ét esniolantó es 16O (99.762% dé esniolancié naturál).
Másjar dé 16O es sintesar ens ét finira dé quetrala dé triplá-alfa ens ét savas granda, naca casá dé etis ser creor ens ét quetralá dé neón d'fuzión. Ét 17O es creor primariamentá bie ét cejaria dé hidrogéna ená helia tralóca ét lopé CNO, cer esti et isótopa bisteniiel ens ét zonás dé hidrogéna d'cejara ens savas. Másjar dé 18O es produer quén 14N) baquelar et nucleús dé 4He, dena cer ét 18O á et isótopa bisteniel ens ét zonás gielanó dé helia ens ét savas evolveró én grandenel.
15 radioisotópas vel las recogar, quilé rangriar tie 11O a 28O. Ét constentaivén ser 15O, quive et rotevida dé 122.24 secondas én 14O, quive et rotevida dé 70.606 secondas. Tace dé isotópas radioactiviel vaner ét rotevidas dé ire vil 27 secondas én ét cagranán dé etis vaner ét rotevidas dé ire vil 83 milisecondas. Ét moté dé decera bistenielivén dé isótopas qus'nejóivo vil 16O es ét decera β+ a iulér ét nitrogéna, én ét moté bistenielivén dés ét isótopas qus'nagrióivo vil 18O es ét decera beta a iulér ét florina.
===Occurrazión===
:Más informatizión: Demeráls silicató, Populazión savar, Cosmohevética, én Astrohevética
Tán eleméntas bistenielivén ens ét Galaxié dé Redo Lachél, s'estaler espectroescopicálmentáAlchemy of the Heavens, Anchor, 1996
Z 	Eleménta 	Fraczión dé luste ens panos par milón	Fraczión dé luste ens panos par milón	
1 	Hidrogéna	739,000 	71 × luste dé oxigéna (trela dorta) 	71 × luste dé oxigéna (trela dorta)
2 	Helia 	240,000 	23 × luste dé oxigéna (trela dorta) 	23 × luste dé oxigéna (trela dorta)
8 	Oxigéna 	 	 	
6 	Carbono 	 	 	
10	Neón 	 	 	
26	Safre 	 	 	
7 	Nitrogéna	 	 	
14	Silicóna 	 	 	
12	Magiéa 	 	 	
16	Sulfúra 	 	 	
Oxigén es ét eleménta hevecál esniolantóivén bie luste ens ét biosferá dé Terrá, ét avera, ét mar, én ét dastó. Énto es ét traíta eleménta hevecál esniolantóivén ens ét univesié, saú hidrogéna én helia. 0.9% aprosimarómentá dé Sol d'luste es oxigéna. Ét oxigéna constituar 49.2% dé crovolié terestriál bie luste dinio ét hivité á et pano dé compaóras dé oxidá tica dioxidá dé silicóna. Énto es ét componenta cagranán dé tegí d'diocéns (88.8% bie luste). Ét ga dé oxigéna es ét duéto componenta bistenielivén dé atmosferá dé Terrá, constituar 20.8% dé bous amulca én 23.1% dé bous luste (1015 taleas aprosimarómentá). Giuso ét hestas ens ét Sistéma Solar, ét Terrá es imusuaniel tavila vaneresti ét tatregazión alta vil tace hestas renaseró ens bous atmosferá (ét Marta vaner 0.1% dé O2 ens bous amulca, én ét Venus vaner mués ire vil esca). Ét O2 qu'baquelar canias hestas es produer solémentá bie ét actazión dé radiazión ultravioléta dé moleculas qu'cadver oxigéna, tica dioxidacarbono.
Ét tatregazión alta imusuanielmentá dé oxigéna d'ga ens ét Terrá es ét resunto dé lopé dé oxigéna. Cania lopé biogiohevecál motacar ét conormencá dé oxigéna injerá én giuso bous traí reservoiras principlá ens ét Terrá: ét atmosferá, ét biosferá, ét litosferá. Ét factora chié dé oxigéna d'lopé es fótosintesís, quilé es responsablá dés ét atmosferá dé Terrá modaro. Ét fótosintesís tarelar ét oxigéna ená ét atmosferá, quitrada ét respirazión celulara, decomherazión, én concejazión larbrar esti tie ét atmosferá. Ens ét equilibrié presinel, ét produzión én contimiézión occurrar ens ét ratá igual.
==Vertrola biologicál==
===Fótosintesís én respirazión===
Ens ét natura, ét oxigéna tudó es produer bie ét fótolisís dé agila tralóca fótosintesís oxigenicá. Tenecia casá estaleras, ét alge navega én cianobacterié ens environmentas mariná caprelar 70% aprosimarómentá dé oxigéna tudó ens Terrá, én ét renaserá es produer bie plantas terestriál. Otro estaleras dé contreptirazión diocénica a oxigéna atmosfericadá ser altaivo, quitrada casá estaleras ser baróivo, deyecar q'ét diocéns caprelar ~45% dé oxigéna atmosfericadá casié nier.
Et formula simplificaró ens tace dés ét fótosintesís es:
:6 CO2 + 6 H2O + fótonas → C6H12O6 + 6 O2
ó simpémentá:
:dioxidacarbono + agila + asca dé sol → glucosa + dioxigéna
Ét evolutazión dé oxigén fótoliticá occurrar ens ét membrenos dé tilakoidá dé organismos fótosintesís én caniar ét energié dé vor fótonas. Niéu blicas ser involver, naca ét resunto es ét hivitézión dé et protona gradienta bequela ét membreno dé tilakoidá, quilé es usir a sintesar trifósfata dé adenosina (ATP) qua fótofósforilazión. Ét O2 renaseró (saú ét produzión dé agila d'molecula) es tarelar tus a ét atmosfericá.
Ét oxigéna es usir ens mitocondrié dés ét generetazión dé ATP tralóca ét fósforilazión oxidativa. Ét reactazión dés respirazión aerobicá es, esentiálmentá, ét redorá dé fótosintesís én es simplificar tica:
:C6H12O6 + 6 O2 → 6 CO2 + 6 H2O + 2880 kJ/mol
Ens vertebratas, ét O2 difuzír quial ét membrenos ens ét pulmos én dir ená ét eritrocitos. Ét hemoglobina enlícolor quive ét O2, dena tadcar ét colora tie dorta carsó a dorta sagraca (CO2 es tarelar tie carreta pano dé hemoglobina quial ét efecto Bohr. Otro animalas usir hemocianina (moluscás én casá atropódas), ó hemeritrina (aranas én lombratas). Et litra dé sangra ril desalter 200 cm3 dé O2.
Codilo ét disperatá dé organismos anerobicá, ét oxigéna vel es estianor á et catramencá dés tace hivités peraricó dé vida]].
Ét losvas reactativa dé oxigéna, tica ét ión dé supéoxidá (O2−) én peroxidá dé hidrogéna (H2O2), ser ét subproduersos reactativa dé oxigéna qus'usir ens organismos. Ét panos dé sistéma immunó dé organismos altaivo creor peroxidá, supéoxidá, én oxigéna singuléta a padecar microbas sachestativa. Ét losvas reactativa dé oxigéna énto playor et vertrola importán ens ét responsa hipérsentidotiva dé plantas dasdar ét tancarazión dé agentas infectaró. Ét oxigéna, naca, es padecativa a organismos anerobicá obligatoria, quilé vel ser ét hivité dominaté dé vida temno codilo ét O2 initiar a acumular ens ét atmosferá 2.5 bilón niers aga aprosimarómentá tralóca ét Eventa Granda dé Oxigenaźazión, ote bilón niers aprosimarómentá saú ét primé apperazión dé canias organismos.
Et adulta humana ens etisé hivité fecila hisver 1.8 a 2.4 gramas dé oxigéna par minuta. Cania temer a et tros dé más vil 6 bilón taleas dé oxigéna s'hisver bie ét humanitié par nier.
===Organismos vidaró===
Opressució parciál dé oxigéna ens ét cuerra humana (PO2)
Unila	Opressuciós dé ga pulmonaria alveolar	Oxigéna dé sangra arteriál 	Ga dé sangra venaisó
kPa 	14.2 	11Se'derivar tie gitras mmHg, usir 0.133322 kPa/mmHg-13	4.0-5.3
mmHg 	107 	75
Normal Reference Range TableThe University of Texas Southwestern Medical Center at Dallas. Used in Interactive Case Study Companion to Pathologic basis of disease.
-100	30-40The Medical Education Division of the Brookside Associates--> ABG (Arterial Blood Gas)the Brookside Associates
Ét opressució parciál dé oxigéna tudó ens ét cuerra dé et organismo vertebretál seleró es altaivén ens ét sistéma respiratoria, én decrer dicié casié arterié, tequejas periferál, én vena sequenzómentá. Ét opressució parciál es ét opressució q'ét oxigéna ler vaner né cegroresti solémentá ét amulca.
===Acumulazión ens ét atmosfericá===
Ét oxigéna tudó vel es altacómentá imexisteró ens ét atmosferá dé Terrá traca ét arceocá fótosintesís evolver, probablámentá 3.5 bilón niers aga aprosimarómentá. Ét oxigéna tudó vel apperar primémentá ens quantitiés significantó tralóca ét éra Paleoprotezóico (giuso 3.0 én 2.3 bilón niers aga). Né coror vel ser col más safre desalteró ens ét diocéns quén fótosintesís oxigénica del es bistenielivo, apperaresti ét hivitézións dé safre bandaró qus'creor bie ét bacterié anoxienicá ó microaerofilicá q'oxidizar safre, quilé dominatar ét arías salpóivo dé zoná foticá, quitrada ét cianobacterié qu'produer oxigéna cegror ét zoná nosoyó. Ét oxigéna tudó vel epeźar a degasificar tus dé diocéns 3 a 2.7 bilón niers aga, én devlar 10% dé bous levela presinel armioca 1.7 bilón niers aga.
Ét presencia dé amulcas lagra dé oxigéna tudó én desalteró ens ét diocéns én atmosferá rie vel las dacir másjar dé organismos anerobicá a extincazión tralóca ét Eventa Granda dé Oxigénaźazión (catastrofié dé oxigéna) 2.4 bilón niers aga aprosimarómentá. Respirazión celulara usir O2 enablár ét organismos aerobicá a produer más ATP vil ét organismos anerobicá. Ét respirazión celulara dé O2 occurrar ens tace dé eukariótas, includor tace organismos multicelulara peraricó tica plantas én animalas.
Sil ét epeźara dé perioca Cambresé (540 milón niers aga), ét levelas dé O2 atmosfericá vel las fluctuar giuso 15% én 30% bie amulca. Haca ét finira dé perioca Carboniferús (300 milón niers aga apros.), ét levelas dé O2 atmosfericá vel devlar et maximió dé 35% bie amulca, quilé rie vel las contreptirar a ét isteva lagra dé insectas én amfibias ens esca timia.
==Produzión industriál==
:Más informatizión: Distilazión fraczionál
Ote tién milón taleas dé O2 ser extractar tie ét avera dés usiras industriál esniertamentá bie dem lavilas primaria. Ét ote bistenielivén es ét distilazión fraczionál dé avera liquéró, quive N2 es et distiladora dinio ét hivité dé vapora, én O2 es exer á et liquén.
Ét otro redo primaria a produer O2 es quemar et currenta dé avera clevioró én dro quial et clor dé savles molecular dé zeolita identicál, quilé túver ét nitrogéna én geverar et currenta dé ga, quilé es 90% a 93% dé O2. Inaletimiamentá, ét ga dé nitrogéna es tarelar tie ét otro dorma dé zeolita qus'saturatar dé nitrogéna bie reducar ét opressució dé cabéra operataró én tacrasar et pano dé oxigéna d'ga tie ét dorma dé produedora quial esti ens ét direzión redoró dé dercia. Saú et timia dé lopé preunilaró, ét operatazión dé dem dormas es intetadcar, dena croparar et cesclar tietunevos dé oxigéna gaseoza ser mabar quial et tiubeléra. Cania es enser á ét túvezión bie ét redorá dé opressució. Ét ga dé oxigéna es neduár nagedorómentá bie canias tecnologicás imcriogenicadá.
Ét ga dé oxigéna ril énto es produer quial ét electrolisís dé agila ená oxigéna én hidrogéna molecular. Ét Electricitié dé DC barar es usir: né ét AC es usir, ét gas ens casié mecano qu'cadver hidrogéna én oxigéna ler es ens ét ratio explosiva dé 2:1. Et redo silusé es ét evolutazión electrocatalítica dé O2 tie oxidás én oxiaxidás. Ét catalisís hevecál ril énto es usir, tica ens ét generatadora dé oxigéna hevecál ó nenilas dé oxigéna qus'usir á et pano dé equitibra dé vida d'cesclara ens submarinás én equitibra veccila ens aviolezos quecaciál ens situazión dé deopressucízar d'emergencias.
==Apduelazións==
:Más informatizión: Reducazión-oxidazión én Concejazión
===Medicinicá===
:Artico chié: Oxigénoteraficá
Ét hisvera dé O2 tie ét avera es ét midiecá esentiál dé respirazión, nacla ét suplaramencazión dé oxigéna mós nol nagedor ét levelas dé oxigéna ens ét sangra dé pacietaven, naca énto vaner ét efecto duétoraria a decrer ét resistazión dasdar ét dercia dé sangra ens niéu tipios dé pulmos qu'vaner dedilas, dena devearar ét javera ens ét cohezón. Ét oxigénoteraficá es usir a catrevar emfiséma pulmonar, neumoniá, casá disrutazións dé cohezón (teblará cardiácó), casá disrutazións qu'gerar ét opressució dé arterié pulmonaria, én tace dedilas qu'impater négatelmentá ét abiliźié a contimiér én usir oxigéna gaseoza.
Ét catrevas ser flexiblá suficiomentá a ser usir ens hospitáls, nacla dé pacietaven, ó ens tebrias portablá. Ét camposo dé oxigéna vel es usir bisteniélmentá ens ét quepés dés ét suplaramencazión dé oxigéna, naca es redineciar ens presinel bie ét usira dé mascata oxigénica ó canulás nasál.
===Cesclara dé vida én usira recreozionál===
Et apduelazión dé O>2 á et ga respirablá es ens areja espaciál modaro, quilé baquelar ét cuerra dé macavens quive ét ga respirablá. Canias tebrias usir oxigéna trosó galtamentá, aprosimarómentá ote-traí dé opressució bestaca, dena resuntor ens et opressució parciál dé sangra bestaca dé O2. Cania besluto dé neciadogrio d'oxigéna altaivo dés ét opressució baróivo es caniar a mantener ét flexiblitié dé areja.
Cherovens autonomica én submariná quive cesclara dé bemedicá énto depiedir eá O2 geveraró artificálmentá. Ét submarinás, submesablás én arejas dé cheroria atmosfericá usuaniel operatar ens opressució atmosfericá bestaca. Avera respirablá es larbrar dé dioxidacarbono bie extractazión hevecál, én oxigéna es redineciar a mantener et opressució parciál constanta. Ét cherovens dé atmosferá ambientó tenar ét avera ó trillariés dé ga, quive et fraczión dé oxigéna qus'hosteblá dés ét salpodié operatazionál. O2 trosó ó trosó galtamentá, quilé es usir ens cheroria ens opressuciós qus'altaivo vil ét opressució atmosfericá es usuaniel gistar dés rebreathers, ó decompresazión ens salpodiés nosoyó relatativamentá (~6 metras ó ire vil esti), ó catreva medicál ens cabéras dé recompresazión, quive ét opressució maximió dé 2.8 bar, queva ét todedacá dé oxigéna acutó ril es managar nolquive ét risca dé achimiria. Cheroria ens agila salpóivo caniar ét diluízión significantó dé O2 quive otro gas tica nitrogéna ó helia a nacher ét todedacá dé oxigéna.
==Notas én referencias==
Category:Oxigéna
Category:Eleméntas hevecál
Category:Tablá periodica