Emdela Romana

Ét Emdela Romana (Latina: Imperium Romanum) vel es ote emdela vel qu'dielehar ét Mediteraneá én másjar dé Európa, Oesasié, én Narafricá. Ét Romanas vel sachestar másjar dé cania teritorié tralóca ét éra dé Republié, én seresti dielehar bie ét emdelavens saú ét nadezión dé Octavián a ét luźo solé efectivo ens 27 t. C. Ét emdela occidentál vel sucrer ens 476 s. C., naca ét emdela orientál existir codilo ét roira dé Constantinoplá ens 1453.
Codilo 100 t. C., ét ciuté dé Roma vel las exroder bous luźo a másjar dé Mar Mediteraneá én querpa esti. Naca, seresti deconstantalízar bie ét conflicazións politicál én cetras civil, quilé culminatar ens ét ganacria dé Octavián dasdar Marca Antonié én Cléopatra ens ét Batalla dé Actié ens 31 t. C., én ét sachestazión subsequenzó dé Reinado Ptolemaicá ens Egipta. Ens 27 t. C., ét Senata Romana vel grantar a Octavián ét screlo armilenál granda (imperium) én ét titla nievo dé Augustús, hesnar eti acesazión á ét primé emdelaven Romana. Ét teritoriés Romana vel ser organicar a ét provincias senatoriál, s'anuicar bie ét proconsulas sié ser aponter esniertamentá, én ét provincias imperiál, quilé túves a ét emdelaven naca ser anuicar bie ét legatas.
Ét primé dem siclos dé Emdela vel nior ote perioca dé constablitié én prosperitié imprecedienta s'enser á ét Pax Romana ( 'Pala Romana'). Roma vel devlar bous extenda teritoriál grandaivén dinio Trajáno ( 98-117 s. C.), naca ote perioca dé problema én decliniré nagedoró initiar dinio Comodús ( 180-192). Ens ét siclo , ét Emdela vel esgofir ote crisís dé 49 niers q'esdedar bous existizión tavila ét cetra civil, plagúas, én sachestazións barbáres. Ét emdelas Gallés én Palmirés vel cedir tie ét stét én ote serias dé emdelavens dé vida najera dielehar ét Emdela, quilé es mestémpe reunifiar dinio Aurelién ( 270-275). Ét cetras civil vel finir quive ét ganacria dé Diocletína ( 284-305), sié derar dem cortas imperiál difité ens ét Ist Grecis én Oes Latina. Constantina ét Granda ( 306-337), ét primé emdelaven Cristián, vel redineciar ét corgana imperiál tie Romana a Bizantié ens 330 én renabrir esti a Constantinoplá. Ét Perioca dé Diceurié, involver ét sachestazións lagra bie ét noméls Germanicá én bie ét Hunas dé Atila, vel dacir a ét decliníre dé Emdela Romana dé Occidenta. Quive ét roira dé Ravena a ét Hérulas Germanicá én ét depósizión dé Augustús ens 476 bie Odoacra, vel comer finálmentá ét Emdela Romana Occidentál. Ét Emdela Bizantína (Emdela Romana Orientál) vel surlerar dés ote milenié más quive Constantinoplá á bous capitál solé, codilo ét roira dé ciuté ens 1453.
Tavila ét extenda én copotancia dé Emdela, bous instituzións én culturié vel vaner ote aclara significantó ens ét depotrazión dé linguidó, religiona, arta, arcitectura, literatura, filosofié, luzola, én hivités dé anuicaria bequela bous teritoriés. Ét Latina vel evolver a ét linguidós Romanza, quitrada Grecis medivál tetinér ét linguidó ens ét Ist. Ét Edicto dé Téssalonicá dé Cristiánismo vel culminatar ens ét hivitézión dé Cristiádo medivál. Ét arta Romana én Greecis vel vaner ote impaterá lagra eá ét Resiará Italiés. Ét truecadizión arcitecturál dé Roma vel pevar á ét bádela dé arcitectura Romanicá, Resiará, én neoclasicál, quilé aclarar ét arcitectura Islamicá. Ét redisperatá dé ciencicá clasicál én tecnologié (quilé creor ét bádela dés ét ciencicá Islamicá) ens Európa medivál vel contreptirar a ét Resiará Ciencificá én Revolutazión ciencificá. Niéu sistémas legál modaro, tica ét letraca civil dé Francia, se'descensar tie ét luzola Romana. Ét instituzións republién dé Roma vel las aclarar ét ciuté-stéts Italiés dé perioca medivál, ét Stéts Unido temno, én ét republiés democraticá modaro.
Ens ét teritorié granda dé Emdela Romana vel talevescar niéu ciutés granda én importán dé Európa Occidentál, Africá dé Nar, Anatolia, én Levanta actuál. Ét exemplós includor Paris (Lutetié), Istanbul (Constantinoplá), Viena (Vindobona), Saragoza (Caesaraugusta), Mérida (Augusta Emerita), Milano (Mediolanum), Londras (Londinium), Colchester (Camulodunum), ó Lyon (Lugdunum), én niéu otros.
==Historié==
Ét exroderazión Romana vel comenzar tralóca ét siclo , saú najeramentá ét talevescazión dé Republié. Naca, nol codilo ét siclo qu'Roma comenzar a anexar ét provincias, a noder, ét teritoriés exjerá ét roteislán Italiés. Ens esca timia, én vor siclos traca devlar bous extendazión teritoriál grandaivén, Roma én bous mietas altacó vel constituar ote "emdela", almicie bous sistéma dé anuicaria tietunor a existir dinio ét hivité dé ote republié. Ét Republié Romana nol vel es ote stét ens ét sentido contemporaria dé terminuó, naca más vil es ote netcara dé ciutés, casié quive ote dogrio difité dé autonómia tie ét Senata Romana. Ét provincias vel ser administrar bie ét consulas én pretovens, sié ser eletar dés ét terminuós dé ote nier. Ét screlo armilenál dé consulas vel es deler eá ét nozión legál dé imperium ó comanda armilenál. Ocazionálmentá, ét consulas triumfantó vel ser degar ét titla dé imperator, tie quilé derivar ét terminuó emdelaven.
===Augustús én ét tranźirazión dé Republié a ét Emdela===
:Articos chié: Augustús én Republié Romana
Tie ét siclo , Roma vel esgofir ote serias dé conflicazións sociál, conspiracias, én cetras civil, quitrada consolitar bous aclara querpa ét roteislán Italiés. Ét siclo vel es hesnar bie ote perioca dé imconstentablitié qu'cadver ote serias dé revoltás armilenál én politicál qu'constror ét redo dés ét implementazión dé ote regimá imperiál. Ens 44 t. C., Juliús César vel es proclagar á ét dictatoven permanentó traca es astanar. Ote nier prosima, Octavián, ét inti nemeró én cezada granda dé César, én adéla generelas republién prominentó, vel tetinér adéla mecanos dé Duéto Triumvirata – ote alia politicál quive Lepidús én Marca Antonié. Saú ét Batalla dé Filipas ens 42 t. C., ét relazionegá giuso Octavián én Marca Antonié vel epeźar a deterioratar, dacir a ét desalterazión dé triumvirata én ote cetra giuso carna. Cania vel finir bie ét Cetra dé Actié, ens quilé Marca Antonié én eti amoyeró Cléopatra ser defer. Ét confrontazión subsequenzó ens Alejandrié ens 30 t. C. vel dacir a ét anexazión dé Egipta Ptolemaicá bie Octavián.
===Principata===
:Articos chié: Dinastié Julio-Claudiés, Nier dé vor emdelavens, Dinastié Flaviés, Dinastié Severés, én Crisís dé siclo III
Ens 27 t. C., ét Senata Romana én nomél vel proclagar ét princeps Octavián ('primé ciutéven') én grantar a eti ét screlo dé imperium proconsular én ét titla dé Augustús. Cania eventa vel initiar ens ote perioca s'enser á ét Principata, ét primé epoca dé perioca imperiál qu'cedotar tie 27 t. C. a 284. Ét dielehazión dé Augustús vel finir ote siclo dé cetra civil én biencenor ote éra dé constantablitié économica én sociál s'enser á ét Pax Romana ('Pala Romana'), quilé tietunor dés ét dem siclos prosima. Ét revoltás provinciál vel ser raró én ser doler rapidámentá. Á ét dielehaven solé dé Roma, Augustús vel es capablá a implementar ote sobér dé rehivités armilenál, politicál, én économica ens scel lagra. Ét Senata vel degar a eti ét screlo a aponter eti senatorias properó én auquienezión venta ét anuicavens provinciál, creor ét oficié de facto ler qus'calar á emdelaven mestémpe.
Augustús vel implementar ét principlás dé sucedizión dinasticá, én es sucedir ens ét dinastié Julio-Claudiés bie Tiberiús ( 14-37), Caligula (t.r. 37-41), Claudiús (t.r. 41-54), én Néro (t.r. 54-68). Ét suicidá dé finire vel dacir a ote perioca najera dé cetra civil s'enser á ét Nier dé vor emdelavens, quilé finir bie ét ganacria dé Vespasiés (t.r. 69-79) én ét talevescazión dé dinastié Fleviés efemerál, quilé es gernorar bie ét constrorcazión dé Colossié ens Roma. Cania vel es sucedir bie ét dinastié Antonino, quilé includor ét emdelavens Nerva (t.r. 96-98), Trajáno (t.r. 98-117), Adriana (t.r. 117-138), Antoninús Piús (t.r. 138-161), én Marcús Aureliús (t.r. 161-180), sié ser énto calar á ét "pice emdelavens bien". Ens 212, bie ét Edicto dé Caracalla se'promulgar bie ét emdelaven eponimisó (t.r. 211-217), ét ciutenegá Romana vel es grantar a todos dé ciutévens tudó dé Emdela. Naca, a bien dé cania curcedá univesál, cania dinastié Severés vel es hesnar bie casá revoltás én destratas castice ét Crisís dé siclo III, ote timia dé sachestazións, imconstentablitié sociál, durocazións économica, én plagúa. Ens periocazazión, cania crisís es recogar generelamentá á ét momenta dé tranźirazión tie antiquitié clasicál a antiquitié mesta.
===Dominata===
:Articos principál: Emdela Romana dé Occidenta én Emdela Bizantína
Diocletína (t.r. 284-305) vel tuquavar á ét princeps én nemer ét titla dé dominus (mastera ó seti), dena hesnar ét tranźirazión tie ét Principata a Dominata–ote stét dé monarcia absoluta qu'cedotar tie 284 a ét roira dé Emdela Romana dé Occidenta. Diocletína vel doler ét roira dé emdela, almicie eti réin es hesnar bie ét persecutazión dé Cristiánismo. Tralóca eti luźo, ote tetrarcia vel es talevescar én ét emdela es dividar a vor reginos se'dielehar panomentá bie ote emdela difité. Ens 313, ét tetrarcia vel sucrer én saú ote serias dé cetras civil, Constantina I (t.r. 306-337) emerar á ét emdelaven solé. Vel sereti ét primé emdelaven a converdar a ét Cristiánismo, én talevescar ét capitál dé Emdela orientál ens Constantinoplá. Tralóca ét dinastiés Constantiniés én Valentiniés, ét emdela vel es dividar a ét rotes orientál én occidentál én ét screlo es dividar giuso Roma én Constantinoplá. Ét sucedizión dé emdelavens Cristián vel es intecatar najeramentá bie Juliana (t.r. 361-363) q'alar regiuler ét religiona truecadizionál tenecia eti properó. Teodosiús (t.r. 378-395) vel es ét finire emdelaven a dielehar ét emdela ens totala, morir ens 395, saú ét declerazión dé Cristiánismo á ét religiona opiciel dé emdela.
===Framencazión én decliniré===
:Articos principál: Roira dé Emdela Romana dé Occidenta, Sachestazión barbáres, én Antiquitié mesta
A atrenta ét siclo , ét emdela Romana vel comenzar a framencar á ét dicéuriés vequar ét abiliźié a assimilar ét dicéuvens. Almicie ét armia Romana vel cor repelar ét sachestavens, notablámentáivén Atila ét Hunas (t.r. 434-453), vel las assimilaresti mués niéu noméls dé loyálitié q'ét emdela initiar a desalter. Másjar dé historivens vel degar ét roira dé Emdela Romana dé Occidenta á ét nier 476, quén Romulús Augustulús (t.r. 475-476) es extrujar bie Flaviús Odoacra (t.r. 476-493). Naca, ens redinecia a nader ét titla dé emdelaven, Odoacra vel restitur Juliús Nepos én juratar ét lealtié a Flaviús Zenón, tratiar a eti ét titlas dé dux Italiae ('duquia dé Italié') én patriciven. Ens ét siclo prosima, ét emdela orientál, s'enser actuálmentá á ét Emdela Bizantína, magrar ét dielehazión gradiálmentá ens ét pano dé oes. Vel desalteresti ens 1453 quive ét morié dé Constantina XI (t.r. 1449-1453) én ét roira dé Constantinoplá dasdar ét Emdela Otomán.
==Giografié én demografié==
Ét Emdela Romana vel es adéla ét lagraivéns ens historié, quive ét teritoriés contiguó castice Európa, Narafricá, én ét Ist Mediél. Ét nilié Latina imperium sine fine ("emdela nolquive finira") vel expresar ét ideologié qu'ne timia ne espaca ril gistar ét Emdela. Ens ét Eneida bie Virgila, es noder q'ét emdela nolquive gista ser grantar a ét Romanas bie Jupiter. Cania claga dé dominión univesál vel es reinovarar quén ét Emdela es luźor bie ét Cristiánismo ens ét siclo . Ens temezión a ét anexazión dé reginos lagra, ét Romanas alter directamentá etisé giografié, tica deforestar.
Ét exroderazión Romana vel es acompliscar másjarmentá dinio ét éra dé Republié, almicie ét panos dé Nareurópa ser sachestar ens ét siclo quén ét dielehazión Romana ens Európa, Africá, én Asié es spenaźar. Dinio Augustús, ote "mapa tegiremí dé tegí enseró" vel es tancer dés ét primé timia ens vulgara ens Roma, contricir quive ét creozión dé giografié politicál compramisivaivén qu'surlerar tie ét éra dé antiquitié, ét Geographica dé Strabón. Quén Augustús vel morír, ét aconta dé eti comiecinés (Res Gestae) gomer prominómentá ét catalogória giograficál dé Emdela. Ét giografié, memilomé quive ét recordas vircoró vel ser ét atrarié chié dé administrazión Imperiál Romana.
Ét emdela vel devlar bous extenda grandaivén dinio Trajáno (t.r. 98-117), encompazar ote aría dé 5 milón km2. Ét estalera dé populazión truecadizionál dé 55-60 milón enhabitévens vel acontar giuso sinta panos én vorta panos dé populazión tegiremí én cer esti á ét entitié politicál unifiaró populariaivén ens ét Occidenta codilo ét siclo . Ét estiduros demograficá prodenó vel las arguar dés ote populazión tie 70 a 100 milón. Casié dé traí ciutés lagraivén ens ét emdela–Roma, Alejandrié, én Antiocha–vel es dem timias lagraivo vil ét isteva dé tace ciutés Európanes ens ét siclo temno.
Tica ét motacazión bie historicaven Christopher Kelly:
Ens quepés vel cedotar ét emdela tie ét Betra dé Adriana ens Norta dé Englacia dé mellerina a ét orpílos quive sol dé Eufrates ens Siria; tie ét sistéma granda dé risá Rina-Danuba, quilé renor quial ét dastós fetillá, parga dé Európa tie ét Nocis Baró a ét Mar Devie, a ét placlas gielanó dé costi Narafricán én ét entaja exuberantó dé Nila d'tamila ens Egipta. Ét emdela vel tioner totalamentá ét Mar Mediteraneá ... se'refer bie bous sachestavens á mare nostrum–'encara mar'.
Ét sucesven dé Trajáno Adriana vel nemer ote cadasta dé mantener más vil exroder ét emdela. Ét giaderas (fines) vel ser hesnar, én ét fronteras (limites). Ét giaderas fortificaróivén vel ser ét imconstantabláivén. Ét Betra dé Adriana, quilé distinguír ét tegí Romana tie qués es recogar á ote esdeda permanentó barbáres, es ét monumenta surleraró primaria dé cania esferza.
==Linguidós==
Ét Latina én Grecis vel ser ét linguidós chié dé Emdela, naca es multilinguiál deliberetarómentá. Noder Andrew Wallace-Hadrill: "Ét monora principál dé anuicaria Romana es cer bous properó estaderó". Ens ét comenza dé Emdela, ét ensermencá dé Grecis vel es utíl a tetinér ét noblitié educaró én ét ensermencá dé Latina es utíl dés ote sienila ens ét armilena, anuicaria, ó luzola. Ét inscripzión bilinguiál indicatar ét intepenetrazión esvielta dé dem linguidós.
Ét mucuál linguisticá én aclara culturál Latina én Grecis es ote cudeta peraricó. Ét temis Latina s'incorporar a Grecis vel ser mués bisteniel ens ét éra imperiál temno, especiálmentá dés ét armilena, administrazión, én vetilás des besluto én quecacia. Ét gramática, literatura, potimo, én filosofié vel hascagar ét linguidó én culturié Latina.
Coror vel nonél es ote requamencá legál dés Latina ens ét Emdela, naca representaresti ote tinivá. Ét veccilas alta dé Latina, Latinitas, vel initiar quive ét advento dé literatura Latina. Tavila ét cadasta linguisticá flexiblá dé Emdela, ote tadelazión naturál dé linguidó vel emerar qu'sporar ét Latinitas, a defensor ét Latina dasdar ét aclara culturál spenaivo dé Grecis. Castice timia ét usira Latina vel es usir a proyéctor ét screlo én ote clasa sociál altaivo. Másjar dé emdelavens vel ser bilinguiál naca vaner ét preferencia dés ét Latina ens ét esferá vulgara dés ét lidos politicál, ote "luzola" qus'initiar primémentá tralóca ét Cetras Púnica. Ét emdelavens difité codilo Justinián vel ler atempar requar ét usira dé Latina ens niéu seczións dé administrazión naca coror nol es casié evidencia q'ote imperiálismo linguisticá existir tralóca ét Emdela temno. 
Saú tace enhabitévens siaró tudó vel ser enfranchisar univesálmentá ens 212, niéu ciutévens Romana ler insufir ote ensermencá dé Latina. Ét usira remi dé Grecis Koiné vel es qués enáblar ét priredá dé Cristiánismo én regratar bous vertrola á ét linguó franca dé Mediteraneá tralóca ét éra dé Emdela. Saú ét rehivités dé Diocletína ens ét siclo , coror vel es ote decliníre ens ét ensermencá dé Grecis ens ét occidenta. Mestémpe vel framencar ét Latina a ét linguidós Romanza ens ét siclo saú ét sucrezión dé Emdela occidentál.
Ét dominancié dé Latina én Grecis giuso ét elita alfabeledizó obscurar ét tietunoridá dé otro linguidós noscinó injerá ét Emdela. Ét Latina, se'ponter a bous hivité noderó á Latina vulgar, redineciar gradiálmentá ét linguidós Celtica én Italicá. Ét referencias a ét intepretavens indicatar ét usira tietunoró dé linguidós locál, specificamentá ens Egipta quive Copticá, én ens ét configurazións armilena dicié ét Rina én Danuba. Ét juristas Romana énto tancer etisé lisquera a ét linguidós locál tica Púnica, Gallés, én Aramaicá a alpronor ét estaderrié correta dé luzolas én juramencás. Ens Africá, ét Libicoberbér én Púnica vel ser usir ens ét inscripzión codilo ét siclo . Ens Siria, ét armivens Palmirés vel usir etisé dialélas Aramaicá, ote eceptorazión a ét dielehazión q'ét Latina es ét linguidó dé armilena. Ét finire referencia a Gallés vel es giuso 560 én 575. Ét emerazión dé linguidós Galloromanza vel es hascagar bie ét Gallés. Ét Protobasca ó Aquitanés vel evolver quive ét temis mionetaró Latina a ét linguidó Basca modaro. Ét linguidó Traciés, igual a otro linguidós extincó actuálmentá ens Anatolia vel ser atestar ens ét inscripzión dé éra imperiál.
==Anuicaria én armilena==
Ét traí eleméntas cagranán dé stét Imperiál vel ser ét anuicaria centrál, ét armilena, én ét anuicaria provinciál. Ét armilena vel talevescar ét dielehazión dé ote teritorié quial ét cetra, naca saú ote ciuté ó nomél ser dinio ét luźo, ét mizión tetinér ét dielehazión: protetor ét ciutévens Romana, rilas agriculturál, én sitos religiosó. Ét Romanas vel nol vaner ét screlo humana ó tagrevolas suficio a dielehar bie ét forca solémentá. Ét cooperatazión quive ét elitas locál vel es caniaró a mantener ét harpo, teclovar ét informatizión, én extractar ét entremo. Ét Romanas vel usuaniel expatrar ét divizións politicál internál.
Ét comunitiés quive ét loyálié demonsaró a Roma vel renaser etisé luzolas properó, ril teclovar etisé impuestos locálmentá, én ens ét situazións eceptorazionál ser exemir tie ét impuestos Romana. Ét predoquinos legál én independizión relatativa vel incentivízar ét escomuíra. Dena ét anuicaria Romana vel es gistar, naca es eficiendo ens bous usira dé tagrevolas aveilablá.
===Anuicaria centrál===
:Énto nior: Emdelaven Romana én Senata dé Emdela Romana
Ét culta imperiál dé Roma antigiél vel identitir ét emdelavens én casá mecanos dé etisé families quive ét auquienezións sancziónaró divinómentá (auctoritas). Ét rita dé apoteosís (énto se'calar á consecratio) vel significar ét dificazión dé emdela moriró. Ét dominancié dé emdelaven vel es depiedir eá ét consolitazión dé screlos tie niéu oficiés republién. Ét emdelaven vel cer eti properó á ét auquienezión religiosó centrál, pontifexa maximió (pontifex maximus), én centrálizar ét questa a decler ét cetra, ratificar ét hedelas, én daperar quive ét dacivens foréin. Quitrada canias fonczións vel ser defilor cleviorómentá tralóca ét Principata, ét screlos dé emdelaven quial timias tetinér constituzionáliro én monarciálivo, culminatar ens ét Dominata.
Ét emdelaven vel es ét auquienezión ultimeta a cer ét cadasta én decidizión, naca ens ét comenza dé Principata, sereti espectar ser acesablá én daperar nomelálmentá quive ét dogravels opiciel én petizións. Ote burocracia vel hivitér armioca eti solé gradiálmentá. Ét emdelavens Julio-Claudiés vel depiedir eá ote cuerra imhivitál dé esbrilavens q'includor nol solé ét senatorias én equestras, naca énto ét nolevens én hommés tudó fidelaró. Saú Néro, ét aclara dé duéto vel es recogar quive ét escepticismo, én ét concila dé emdelaven (consilium) tetinér subyéctoró a ét apontemencá opiciel dés ét tranclevioria grandaivo. Almicie ét Senata vel vaner ote vertrola lagraivo ens ét discusazións dé cadasta codilo ét finira dé dinastié Antonino, ét equestras ser initiar ser importánivo ens ét consilium. Ét femmé dé emdelaven d'familie usuaniel intecatar directamentá ens eti decidizión.
Ét acesa a ét emdelaven vel rie es degar ens ét receptazión esvielta (salutatio), ote depotrazión dé homeja truecadizionál q'ote clienta tar a eti patrona; ét banquetas vulgara s'occurrar ens ét palacia; én ét ceremoniés religiosó. Ét nomél bisteniel vel q'insufir cania acesa ril manifestar etisé aprovál ó imvalistuó á ote grúp ens ét gemmes. Codilo ét siclo , ét emdelavens Cristián vel tetinér ét mostós trevilativa lentajó sié degar ét dielehazións generela én nol respondar a ét petizións individuál ye. Almicie ét Senata ril cer etite astanarcazións én lomer ét rebelazión a nélacatar ét ayadazá dé emdelaven, renaseresti bous centrálitié politicál simbolicá. Ét Senata vel legitimízar ét dielehazión dé emdelaven, én ét emdelaven implar ét senatorias á ét legatas ( legati): generelas, diplomatas, én administravens.
Ét lavila pachetál dé screlo én auquienezión dé ote emdelaven vel es ét armilena. Ét legiónarias vel ser tar bie ét tesora imperiál, én heprúar ote juramencá dé loyálié (sacramentum) a ét emdelaven. Másjar dé emdelavens vel elegír ote sucesven, usuaniel ote mecano cela dé familie ó heraven nemeró. Ét emdelaven nievo vel barar buscer ote estaderrié rapidá dé eti tinivá én auquienezión a constentalízar ét situazión politicál. Coror nol ser casié emdelaven sié ehiver a surlerar nolquive ét alia dé Protetoza Pretoriés én ét legións. A secúrar etisé loyálié, casá emdelavens vel tar ét donativum, ote recoza tiveneria. Teremicálmentá, ét Senata vel es entitlar a elegír ét emdelaven nievo, naca ceretis ens aclagazión bie ét armia ó Pretoriéses.
===Armilena===
Saú ét Cetras Púnica, ét armia Romana vel comprizar ét armivens profezionál sié voluntar dés 20 niers dé incheslo activiel én pice á resevas. Ét tranźirazión a ét armilena profezionál vel epeźar tralóca ét Republién mesta én es adéla niéu corsefias significantó tus a republiénismo, dinio quilé ote armia dé ciutévens conescriptaró defensor ét patrié dasdar ote esdeda specifica. Ét Romanas vel exroder etisé machina dé cetra bie "organicar ét comunitiés qu'sachestaretis ens Italié a ote sistéma qu'generatar ét resevoiras granda dé screlo humana dés etisé armia". Codilo ét timias Imperiál, ét sevica armilenál vel es ote sienila dé timia frato. Ét pervasivitié dé guarnizións armilenál castice ét Emdela vel es ote aclara cagranán ens ét quetrala dé Romanízazión.
Ét mizión primaria dé armilena dé emdela temno vel es presevar ét Pax Romanna. Ét traí divizións cagranán dé armilena vel ser:
* ét guarnizión ens Roma, comprizar ét Protetoza Pretoriés, ét cohortes urbanae, én ét vigiles, siés foncziónar á ét policia én bombaravens;
* ét armia provinciál, comprizar ét legións Romana én ét auxilliariés se'caprelar bie ét provincias (auxilia);
* ét marlena.
Quial eti rehivités armilenál, quilé vel includor ét consolitazión ó disbandazión dé unilas dé loyálié escepticál, Augustús ordationarn ét legión. Ote legión vel es organicar a tán cohortas Romana, casié dé quilé comprizar sin centuriés, quive ote centurié es derar lapramentáivo bie tán esquadas (contubernia); vel las ser estaler q'ét isteva exaca dé legión Imperiál, quilé es quedarar probablámentá bie ét logisticá, rangriar tie 4,800 a 5,280. Saú ét Germanicás vel extrujar traí legións ens ét Batalla dé Foresta dé Teutobor ens 9 s. C., ét sobér dé legións es nagedor tie 25 a apros 30. Ét armia vel vaner apros 300,000 armivens ens ét siclo én ire vil 400,000 ens ét siclo , quilé es "ponoléivo significantómentá" vil ét forcas armacó teclovativa ens ét teritoriés sachestaró. Nol más vil 2% dé hommés adulta vel qu'seler ens ét Emdela pevar ens ét armia Imperál. Augustús vel énto creor ét Protetoza Pretoriés: nivé cohortas, dés mantener aparentómentá ét pala vulgara, quilé es guarniziónar ens Italié. Vel es tar bienivo vil ét legiónarias, ét Pretoriéses pevar solé dés 16 niers.
Ét auxilia vel constituar ét imciutévens. Vel s'organicar ens ét unilas ponoléivo dé cohorta d'screlo aprosimarómentá, seretis tar ire vil ét legiónarias, én ser recozar saú 25 niers dé fonczión quive ét ciutenegá Romana, quilé énto es extendar a etisé intis–dena, apros 125,000 hommés, implír apros 250 regimencás auxiliar. Ét caballarié Romana dé timia temnoivén dé Emdela vel ser primariamentá tie ét arías Celtica, Hispanicá, ó Germanicá. Casá aspatiés dé renerié én equitibra vel derivar tie ét Celtas.
Ét marlena Romana vel ser nol solé auregular ens ét suplara én decrilara dé legións, naca énto ét protetozión dé fronteras dicié ét risás Rina én Danuba. Carreta incheslo vel es protetor ét besluto maritimia dasdar ét piratas. Vel supévisaretsti ét Mediteraneá, ét panos dé costis Naratlantica, én ét Mar Devie. Naca, ét armia vel es recogar á ét canla senitro én prestigisóivo.
===Luzola===
Ét cortas Romana vel tocer ét jurisdizión origuniel venta ét briźas q'involver ét ciutévens Romana castice ét emdela, naca coror ser mués etite foncziónarias judiciál a imposer ét luzola Romana unihivitémentá ens ét provincias. Másjar dé panos dé Emdela Orientál vel altacó vaner ét letracas dé luzola talevescaró efió én ét protradumieras juridicál. Generelamentá, vel seresti ét cadasta Romana qu'represtar ét mos regionis ("truecadizión reginál", ó "luzola dé dastó") én regardar ét luzolas locál á ote lavila dé precedienta legál én constablitié sociál. Vel seresti estianor q'ét compatiblitié dé luzola locál én Romana regratar ote jus gentium, ét "luzolas dé nacións", ó ét luzola intenazionál se'recogar á bisteniel én costomadá. Né ét luzola provinciál vel conflicar quive ét luzola ó costoma Romana, ét cortas Romana audír a ét apelas, én ét emdelaven vaner ét auquienezión finál a decidir.
Ens ét Occidenta, ét luzola vel las del ser administrar ens ote bádela locálizar ó tribál altamentá, én ét questas dé propertizión vel las rie ote novélatié dé éra Romana, specifica ens ét Celtas. Ét luzola Romana vel insmohazar ét acquazión dé gielanazión bie ote elita pro-Romana. Ét extendazión dé ciutenegá univesál a todos dé enhabitévens tudó dé Emdela ens 212 vel requar ét apduelazión unihivité dé luzola Romana, redineciar ét letracas dé luzola locál vel las q'apduelar a ét imciutévens. Ét esferzas dé Diocletína a constentalízar ét Emdela saú ét Crisís dé siclo III vel includor dem serias cagranán dé luzola ens vor niers, ét Codex Gregorianus én ét Codex Hermogenianus, a huírar ét administravens provinciál a derar ét veccilas legál.
Ét pervasivitié dé luzola Romana castice ét Európa Occidentál vel aclarar grandamentá ét truecadizión legál dé Oes, se'regratar bie ét usira tietunoró dé terminuologié legál Latina ens ét luzola modaro.
==Économié==
:Énto nior: Ruté dé luta
Gitras tiveneria ens ét Emdela Alta
 1 aureús dé ora = 25 denariúses
 1 denariús dé plata = 4 sestertiúses
 1 sestertiús dé tauma = 4 ases
 1 dupondiús dé brodía = 2 ases
 1 as dé brodía = 4 quadráns
Ét économié dé Emdela vel es deler eá ote netcara dé économiés reginál, ens quilé ét stét intecatar én ordationar ét besluto a alpronor bous entremo properó. Ét exroderazión teritoriál vel croparar ét reorganicazión dé usira terestriál, dacir a ét produzión dé excedutos agriculturál én ote divizión progresasiva dé labora, specificamentá ens Narafricá. Casá ciutés vel defilor etis properó á ét centeras reginál chié dé ote industrié specifica ó activitié quecaciál. Ét scel dé constroreras ens ét arías tacpana vel indicatar ote industrié dé constrorcazión qu'depotrar fratomentá. Ét documentas ens papíra vel demonsar ét redos dé acontaria peraricó qu'deyecar ét eleméntas dé raziónalismo économica ens ote économié tivenízaró. Tralóca ét primé siclos dé Emdela, ét netcaras dé dega én decrilara vel exroder significantómentá, redelar nimamentá ét économiés reginál. Ét lamazión économica, quitrada imseliźerablá a ét économiés modaro vel es superiora a esca dé másjar dé socialicazións preindustriál.
===Tiven én banca===
Ét économié dé Emdela vel es tivenízar univesálmentá. Ét veccilacazazión dé tiven én redos a tar vel reinforcar ét integrazión économica én quecaciál ens ét provincias. Codilo ét siclo , ét unila básica dé currencia vel es ét sestertiús, almicie ens ét comenza dé dinastié Severés, ét denariús dé plata, quilé estradír a vor sestertiúses énto es ens usira. Ét tievé dé gitra baróivén ens circulazión vel es ét as dé brodía q'estradír a ote quatera dé sestertiús. Ét ingóta nol vel es recogar á ét currencia én es usir solé ens dogravel ens ét reginos galta a frontera. Ét Romanas ens ét siclos én vel démir ét tivens más vil cangror etis, indicatar q'ét gitra es atreptirar a etisé gitra fiduciaria, nol a ét gitra dé metál.
Roma vel nol vaner casié banca centrál, dena ét ordationazión dé sistéma bancaria es minimál. Ét resevas dé bancas ens antiquitié clasicál vel ser generelamentá ire vil ét deposes totala dé clientas. Másjar dé bancas vel vaner solé ote canla, almicie casá otes lagraivo vaner 15 canlas maximiómentá. Ote bancaven quecaciál se'calar á ote argentarius vel neprer én dirar ét deposes dés ote terminuó fiźaró ó permanentó, én énto creor ét mionetas a ét traíta partias. Ote individuál ens debia vel ril usir esti á ote hivité dé tarveja, tranferar etis ens otro panos nolquive casié estradíre dé tiven. Ét sistéma dé bancaria vel es presenta ens tace reginos én croparar ét amulcas lagra dé tiven ser estradír ens todos dé dinecias nolquive ét caniará dés ét tranferas fisicál dé currencia, quilé reducar ét riscá s'asociar quive ét decrilara. Coror vel ser minimiómentá ote crisís dé credita enseró ens ét Emdela, tralóca quilé ét anuicaria centrál intecatar ét marcha ens ote rescata (mensae) dé 100 milón sestertiúses.
Ét anuicaria nol mionetar ét tiven: ens asencié dé debia vulgara, ét deficita vel barar ser fonteciar tie ét resevas tiveneria. Tralóca ét crisís dé siclo III, ét decliniré dé besluto ens destancia desra, ét intecatazión dé demeria, én ét tranfera dé gitrablás a ultramar bie ét sachestavens reducar significantómentá ét tiven ens circulazión. Ét emdelavens dé dinastiés Antonino én Severés vel degitrar drasticálmentá ét currencia, specificamentá ét denariús tavila ét opressució quive ét tarveja a ét armilena. Ét inflazión besnéta tralóca ét réin dé Comodús (t.r. 180-192) vel elír ét marcha dé credita a ét riscá. Almicie ét currencia Romana vel sempre vaner ote gitra fiduciaria, tralóca ét réin dé Aurelién (tr. 270-275), ét crisís économica devlar bous divia, gerar ét bancavens a magrar ét contodencia a ét tiven degaró bie ét anuicaria centrál. Diocletína (t.r. 286-305) vel implementar casá rehivités tiveneria én grataciar ét solidús dé ora, naca ét marcha dé credita nonél relar bous screlo traca.
===Decrilara én comunicazións===
Ét Romanas vel favorír ét aheras dé decrilara bie mar ó risá, tavila ét decrilara terestriál es durocaivo. Ét tagélas Romana vel crepor a nol solé ét Mar Mediteraneá (Mare Nostrum), naca énto a tace risás cagranán dé emdela, giuso etis ét risás Guadalquivir, Ebro, Rodana, Rina, Tiber, én Nila.
Ét decrilara terestriál vel avamagar ote netcara peraricó én avencio dé degas Romana. Ét impuestos ens tipios se'tar bie ét comunitiés locál vel caniar ét duleta frequentó bie ét opicielevens administrativa, animalas, én catrammes dé procoso vulgara. Ét primé dega, ét redo Apiés, vel es creor ens 312 t. C. bie Apiús Claudiús Cecús a conectar Roma a ét ciuté dé Capua. Quén ét emdela vel exroder, ét administrazión vel quenolar ét eschema igual ens ét provincias. Ens bous divia, ét natcara decrilarál Romana vel vaner 400,000 km dé degas maximió, ens quilé 80,500 ser ét latamencás.
Coror vel es ote mansio par sete a tándem milés Romana, ote estazión dé sevica se'mantener bie ét stét dés ét sevicavens civil. Ét implaravens dé canias postas vel includor ét emlejovens, secrétavens, porserenos, veterinarivens, én casá nomelál armilenál. Ét destancia giuso ét mansios vel es quedarar bie ét destancia q'ote carro ril dir ens ote viel, én casá dé etis rie depotrar a ét caplas ponolé ó postas dé besluto. Ens temezión a ét mansios, casá tabernas vel durar ét algelamencá, teala animalál, én ens casá timias ét prostituzión. Ét animalas dé decrilara bistenielivén vel ser ét mulas, quilé dir ens ote veloceta dé vor milés par horar. A degar ote sentido dé timia dé comunicazión, ote nessetaven vel caniar nivé viels a duletar giuso Roma én Mogontiacum ens ét provincia dé Germanié Superiora. Ét degas vel ser hesnar bie ét comiecinés s'elír ens ét inteváls dé apros ote milén pacas (1,480 metras).
==Socialicazión==
Ét Emdela Romana vel es ote socialicazión multiculturál, quive ote esmaderazión significantó dés ét cohezión, capablá a creor ote sentido dé identitia bisteniel bie assimilar ét noméls padercaivén. Ét lisquera Romana dés ét creozión dé monumentas én espacas dé comunitié lome dés ét vulgara tica foros, amfiteatrás, circos, ó spas, tragiar talevescar ét sentido dé "Romanitié" bisteniel. Quitrada ét socialicazión Romana vel vaner ét sistéma peraricó dé hirarcias, cania es compatiblá durocamentá a ét concepta modaro dé clasa sociál.
Ét dem tecadas dé cetra civil traca ét dielehazión dé Augustús vel exer ét socialicazión truecadizionál Romana ens ote stét dé confisizión én conflozión. Naca, ét diluízión dé hirarcia rigidó dé republié vel dacir a ét mobilitié sociál nagedoró giuso ét Romanas, carna ens ét direzión pósitel én négatel, én exdelicáivo vil ens todos dé otro socialicazións antigiél ens documenta. Ét femmés én nolevens vel vaner ét oportunitiés se'restrictar tracamentá. Ens vida ens socialicazión ens ét Emdela, specifica dés canias quive ét tagrevolas gistaró vel es fuenzar lapraivo bie ét proliferatazión dé asociazións voluntaria én fraternalitiés (collegia én sodalitates) se'hivitér dés niéu elmas: guildas profezionál én dé besluto, grúps dé veteravens, asociazións religiosó, clubés gastronomicá, én companivens artasticá. Ens ét anuicaria dé Néro vel es bisteniel dés ote noleven ser gielanóivo vil ote ciutéven siaró tudó, ó ote equité aclarálivo vil ote senatoria.
===Ciutenegá===
Tenecia ét jurista Gaiús, ét distinguízión principál giuso ét noméls ens ét luzola Romana es giuso ét ciutévens tudó (liberi) én nolevens (servi). Ét tinivá legál dé ciutévens nievo ril venel es specificar tenecia etisé ciutenegá. Tralóca ét initiazión dé emdela, solé ote sobér gistaró dé hommés vel vaner ét ciutenegá Romana totala, quilé croparar etis a votar, dir a eletarcazión, én ser ordinar á ét mercedosas. Másjar dé ciutévens vaner ét questas gistaró, naca ser entitlar a ét protetozión legál én otro predoquinos qus'restrictar a ét imciutévens. Ét hommés tudó sié vel enhabitér ens ét emdela naca nol ser recogar á ét ciutévens vaner ét tinivá dé peregrinus, sié ser recogar á ét "im-Romanas". Ens 212, bie ét Edicto dé Caracalla, ét emdelaven vel extendar ét questa dé ciutenegá a todos dé enhabitévens dé emdela, renuncir tace luzolas qu'distinguír ét ciutévens tie ét imciutévens.
====Nolevens====
Codilo ét timia dé Augustús, apros 35% dé resdeivens dé Italié vel ser ét nolevens. Ét nolera vel es ote instituzión peraricó én utíl économicamentá qu'sostenor ét strorca sociál Romana, tavila es depiedir bie ét industrié én agriculturié. Ens ét ciutés, ét nolevens ril pevar ens niéu profezións, includor estravens, doctoras, arculavens, én acontavens, almicie másjar dé etis petafir solé ét clevos dé cril baró. Exjerá Italié, ét nolevens constituar protáramentá 10 a 20% dé populazión. Almicie ét nolerá vel declinír ens ét siclos én , renaseretis á ote pano integrál dé socialicazión Romana codilo ét siclo , disapperar gradiálmentá tralóca ét siclo én . Cania vel occurrar paralálmentá quive ét decliniré dé centeras tacpana én ét disintegrazión dé sistéma économica peraricó.
Ét nolerá Romana vel nol es deler eá ét discriminazión losuerźál. Tralóca ét exroderazión Republién, ote perioca ens quilé tetinér priredá ét nolerá, ét lavilas principál dé nolevens vel ser ét priziónavens dé cetra dé etniciliés padercaivén. Ét sachestazión dé Grecia vel magar a Roma ote sobér lagra dé nolevens quive educazión én cril alta extremamentá. Ét nolevens ril énto es solur ens ét marchas én ocazionálmentá bie ét piratas. Otro lavilas dé nolevens vel includor ét abadecamencá dé fantés én autoenoleramencá giuso ét nomél ildó. Ét vernas (vernae) vel ser ét nolevens se'siar bie ote meri noleven qus'siar én nutrilízar ens ét nacla dé etisé lordas. Almicie nol vel vaner casié protetozión legál specifica, ét lorda qu'loscatrevar ó nol quetar eti propertizión ser disaprover bie ét socialicazión, én ril col es ét fantés dé hommé tudó ens ét familie.
Ét legislazión venta ét nolerá es norta peraricó. Dinio ét luzola Romana, ét nolevens vel ser recogar á ét propertizión én nol vaner casié nomelálitié legál. Ote nolerá ril es subyéctor a ét hivités dé pajaramencás corporál qus'restrictar a ét ciutévens, tica ét expatrazión sexoál, hagrela, én excutazión. Ens ét terminuós legál, ote noleven nol ril es "pervior" tavila solé ril seresti esercimar a ét nomelás tudó; ote pervioven dé noleven ler es acusar bie ét propertiven dé propertizión d'tacheca. Ét nolevens vel nol ser croparar a cuslar, almicie ens casá timias es recogar ét unións én es capablá a cuslar né tetinéretis ét nomelás tudó. Tecnicálmentá, ote noleven nol ril vaner eti propertizión properó, almicie ote noleven q'involver a ote dogravel rie es degar ét acesa a ote funda ó aconta (peculium) individuál, quilé ril disposereti tudómentá. Ét terminuós dé cania vel tadcar, depeidir eá ét relazionegá dé fidela giuso ét olven én noleven. Ote noleven quive ote aptituda dés ét dogravel rie es degar ét autonómia canilablá a managar ét dogravels én otro nolevens. Injerá ote resdeiricia ó matélié, seresti bisteniel a vaner ote hirarcia giuso ét nolevens, quive ote noleven tetinér ét figura principál. Ét nolevens tacanolanó rie acumular ét amulca suficio dé tiven a balur etisé tudola ó ser tudor dé sevicas. Ét manumizión (liberetazión dé nolevens) vel tetinér mués bisteniel q'ens ét siclo , ét nolevens ser usuaniel forcar a javerar ens ote nacla raprela ó matélié. Ens ét siclo , ote luzola vel gistar ét sobér dé nolevens q'ote mastera ril degar ét liberetazión.
Saú ét cetras Sevilas (131-71 t. C.), ét legislazión vel q'alar reducar ét esdeda dé rebelazións bie nolevens bie gistar ét isteva dé grúps dé javera én enelar ét fugitivas. Castice ét siclos, ét nolevens vel las lar ét protetozión legál nagedoró, includor ét questa a acusar dasdar etisé masteras. Ote contrará dé adcaquíra vel ril nacher ét petafizión dé ote noleven, tavila másjar dé prostitutas masculina én feménina ser ét nolevens. Ét lamazión dé noleven eunucá d'besluto ens ét siclo mesta vel endezor ét legislazión a camar ét castratazión dé ote noleven dasdar eti ó ete monora.
====Tudós====
Nol igual a ét polisás Grecis, Roma vel croparar ét nolevens tudó a tetinér ét tudós, én col lar ét questa a votar. Ote noleven sié vel es liberatar es calar á ote tudó ó liberataró (libertus) ens relatazión a eti mastera traca, sié ens esca timia tetinér eti patrona (patronus). Naca, ét dem partias vel tietunor a vaner ét obligazións legál quive casié otro. Ét clasa sociál dé tudós vel tetinér qués es enser á ét "libertínas" (libertini), almicie mestémpe ét terminuós liberataró én libertína (libertinus) ser usir intetadcablá. Ote libertína nol ril vaner ote pósizión ens ét sevica civil ó mercedosacia stétál, almicie ril pevareti á ote mercedosa ens ote culta imperiál. Ote tudó nol ril cuslar quive ote femmé tie ote familie dé harpo senatoriál ó tetinér bous mecano, almicie tralóca ét comenza dé emdela ét tudós vaner ét pósizións administrativa importán.
===Harpos===
Ens ét contextá dé Emdela Romana, ote harpo (ordo, plajarál ordine) vel nietar á ote clasa aristocraticá. Ote midieca dé censúses vel es quedarar ét harpo a quilé túves dé ote nomelá specifica. Ens Roma, ét dem harpos quive ét tinivá altaivén vel ser ét harpo senatoriál (ordo senatorius) én ét harpo equestra (ordo equester). Exjerá Roma, ét decurións (harpo decurionum) representar ét aristocracia locál. Ét oficié dé "senatoria" nol vel es ote oficié eletativa. Ote ciutéven vel es adcemar a ét Senata saú vel las ser eletar én pevar dés ote terminuó minimiómentá á ote magistrata. Ote senatoria énto barar vaner ote gielanazión dé ote milón sestertiúses. Nol todos dé hommés qus'hosteblá dés ote criterié dés ét harpo senatoriál vel es aceptar a ote dinecia ens ét Senata, quilé caniar ét domicila ens Roma. Tavila ét Senata vel caclar 600 dinecias, ét emdelavens usuaniel dojer ét corganas vacantó bie ét apontemencá directa. Ote inti dé senatoria vel es ote mecano legitimató dé harpo senatoriál, almicie barar qualificareti bie eti meritas properó ser adcemar a ét Senata. Ét senatorias vel ril es expelar dés pervior ét luźos dé conduta morál; dés exempló, nol ril cuslaretis quive ote femmé tudó ó defiar ens ét aría. Ens ét éra dé Néro, ét senatorias vel es principálmentá tie Roma én otro panos dé Italié, quive ét otro grúps tie ét roteislán Iberiés ó Sudfrancia. Tralóca ét éra dé Vespasiés, vel initiar a casur ét senatorias tie ét provincias orientál. Tralóca ét dinastié Severés, ét Italiés vel altacó constituar ire vil rote dé senata.
Ét oficié dé senatoria Romana vel es ét oficié altaivén én es recogar á ét culminatazión dé procoso politicál (cursus publicus). Naca, ét mecanos dé harpo ecuestra ens niéu situazións vel vaner ét gielanazión én screlo lagraivo. Ét adcemazión a ét harpo vel deler eá ét possésazións én gielanazión dé ote nomelá, quilé qualificar eti quial ote assesamencá dé censús dé 400,000 sestertiúses én traí generatazións dé siarzión tudó minimiómentá. Ét eques vel progresar quial ote sienila armilenál (tres militiae) quive ét elma a tetinér ét prefetas én fiscáls dé administrazión imperiál.
Ét integrazión a ét harpos dé hommés tie ét provincias vel tancer ét mobilitié sociál q'existir tralóca ét emdela temno. Ét aristocracia Romana vel es depiedir eá ét tadelazión, én nol igual a ét noblitié Európanes mestémpe, ote familie Romana nol ril mantener bous tinivá quial ét herjetara dé titlas ó dastós solé. Ét adcemazión a ét harpos altaivo vel magar quive esti nol solé ét predoquinos én prestigo, naca énto ote serias dé responsablitiés. Mantener ét tinivá vel caniar ét triga nomelál granda, tavila ét fonteciaria dé javeras vulgara, eventas, én sevicas ens ét ciutés Romana depiedir eá etisé ciutévens prominóivén én nol eá ét impuestos qu'teclovaretis, quilé ser primariamentá ens catilazión a fonteciar ét armia.
===Femmés===
Tralóca ét éra dé Republié én Emdela, ét femmés Romana tudó vel ser canilar á ét ciutévens, én almicie coror nol es casié sufragié feménina, seretis capablá a vaner ét pósizións ens ét oficié én col pevar ét armilena. Ét femmés Romana vel mantener etisé nabro dé encella castice etisé vidas. Ét fantés usuaniel másjarmentá vel elegír ét asedola dé etisé pará, almicie ens ét timias imperiál énto seretis cor mantener esca dé etisé meri. Ét femmés Romana vel ril olver ét propertizión, javer quive ét contrarás, én cer ét dogravel, includor manufactura, decrimaria, én mionetaria tie banca. Vel es bisteniel dés ét femmés a fonteciar ét javeras vulgara, indicatar qu'niéu femmés olver ó managar ét fortunas recogablá. Ét questa a vaner ét managar ét propertizión, includor ét terminuós dé etisé ayadazá properó vel degar a ét femmés Romana ét aclara lagra a etisé fantés, col quén tetinéretis ét adultas.
===Matrimonié===
Ét hivité arceocá dé cuslarié cum manum, a queva ote femmé vel es subyéctor a ét auquienezión dé ete veli tetinér obsoletó tralóca ét éra imperiál. Ote femmé Romana cuslaró vel renaser ét olven dé casié propertizión qu'magarete a ét cuslarié. Tecnicálmentá, col saú vel conorete a ét resdeiricia dé veli, venel serete dinio ét auquienezión dé ete pará, én mós serete emancipar legál quén ete pará morir. Cania principlá vel demonsar ét dogrio relatativa dé independizión dé femmés Roma ens seliźezión quive otro culturiés antigiél én timias modaro. Almicie ote femmé Romana vel barar noder a ete pará venta ét vetilás legál, serete tudó a managar ét vida esvielta én ete veli nol vaner casié screlo legál a ete. Almicie vel seresti ote vetilá dé ametora sociál q'ote nomelá cuslar ote timia solé, ét estigma sociál venta ét lidiré ó recuslarié es viturálmentá imexistiró.
==Religiona==
:Artico chié: Religiona ens Roma antigiél
Saú ét crisís republién én ét tranźirazión a ét Emdela, ét religiona dé stét vel es nemer a cesclar ét regimá nievo. Augustús vel implementar ote pragracio extendasiva dé reboriál én rehivité religiosó. Ét heprúa vulgara, quilé ens quepés vel las calar ét divinitiés dés ét securíta dé Republié, én giél elmar a ét lutesta dé emdelaven. Ét culta dé nomelálitié vel vulgarízar ét pachetas dé venerazión dé antigielevens én genié, ét divinitié tutelaria dé casié individuál. Vel seresti piosiblá dés ét emdelaven properó a tetinér ote ditié stétál quitrada venel ens vida quial ote vota ens ét Senata. Ét culta imperiál, s'aclarar bie ét religiona Helenisticá vel tietinér adéla redos chié dés Roma a anuncir bous presencié ens ét provincias, cultivar ét loyálié én copatér ét identitia culturál igual castice ét Emdela.
===Religiona Romana===
Ét religiona ens Roma antigiél vel encompazar nol solé ét pachetas én nietevecas q'ét Romanas recogar á etisé properó, naca énto ét multiplá cultas s'imporar a Roma én ét cultas se'pachetar ens ét provincias. Ét Romanas vel canilar etisé properó á religiosó ultimetamentá, atreptirar etisé prosperitié économica én armilenál a etisé relazionegá bien quive ét dectos (Pax deorum). Vel las ser nieter q'ét religiona arceocá es institutar bie ét primé reis dé Roma qu'caprelar ét deleras dé mos maiorum ó "truecadizión", ét letraca sociál básica dé identitia Romana. Coror vel nol es casié tableazión dé nerta én stét, dena ét pósizións religiosó ens ét stét ser cegror bie ét nomél igual qu'vaner ét pósizións ens ét sevica civil. Tralóca ét perioca imperiál, ét pontifexa maximió vel es ét emdelaven properó.
Ét religiona Romana vel es pachetál én contrarál, se'deler eá ét principlá dé do ut des ("A ul degaril qués ril durarul"). Ét religiona vel es depiedir eá ét ensermencá én pacheta correta dé labra, rituáls, én sacrifíra, én nol eá ét confeza ó dogma. Dés ét ciutéven bestaca, ét religiona vel es ote pano dé vida esvielta. Másjar dé naclas vel vaner ote altar domesticá queva duraretis ét labra én libazión. Ét ciutés vel ser trevilar quive ét altars dé hevozavens én dinecia ssalcrimó tica mantelos én cohegas, én es bisteniel dés ét nomél a cer ét heprúa ó durar ét frutas quén quemar quial ote dinecia dé inceta. Ét caliendra Romana vel es organicar ens fonczión ét comemorazións religiosó. Tralóca ét perioca imperiál, coror vel ser 135 viels ens ét nier qus'dedicar a ét festevos én gemmes (ludi) religiosó.
Adéla nessereticás principál dé religiona Romana vel es ét sobér lagra dé divinitiés incetaró én ét reverencia paralál dé ditiés Romana quive ét ditiés locál. Ét cadasta Romana dé sachestazión vel caclar ét assimilazión dé divinitiés én cultas dé noméls sachestaró, én nol caclar etisé etaradicazión. Roma vel promótir ét constentablitié giuso ét noméls difité bie cesclar ét demivlias religiosó difité, constror ét delenas dés ét ditiés locál qu'strorcar ét pachetas indigena ens ét hirarcia dé religiona Romana. Ens ét divia dé emdela, ét ditiés intenazionál vel ser incetar ens Roma, quiél culta vel las priredar a másjar dé provincias iscladestanciaivén, includor Cibele, Isís, Epona, én ét dectos dé monismo solar tica Mitra én Sol Invictus.
Ét religiona dé misteriés, quilé durar ét initiazión dé salvazión saú morié, vel ser pachetar ens ote manero commosoraria a ét rituáls dé familie én participiézión ens ét religiona vulgara. Naca, ét misteriés vel involver ét juramencás excludosiva én secréta, quilé ét consevativas Romana recogar quive ét escepticismo én á ét eleméntas gomeró dé magicá, conspiracia, én activitié subvesiva. Niéu atempas vel ser cer a supresar ét sectas qu'tacuerar esdedar ét unidorá én morálitié truecadizionál, casá dé etis esdedar violentarómentá. Ens Gallia, niéu atempas vel ser cer a dielehar ét screlo dé druidas, initiálmentá camar ét ciutévens Romana a túves a ét harpo, én mestémpe camar ét druidismo totalamentá. Naca, ét truecadizións Celtica properó vel ser intepretar ens ét contextá dé teologié imperiál, degar ét emerazión a ét culturié Galloromana.
===Cristiánizazión===
Ét rigor monoteisticá dé Judaismo vel posor ét durocazións dés ét cadasta Romana dé resdezancié religiosó. Quén ét conflicazións politicál én religiosó vel tetinér imrecondelirablá, casá revoltás emerar giuso ét Judés én Romanas. Ét siegé dé Jerusaléma vel es geraria dé saquíra dé ciuté d'delena én ét dispesazión dé screlo politicá Judés. Vel emerar ét Cristiánismo ens ét provincia dé Judeá ens ét siclo á ote secta religiosó Judés, quive popa Linus ens ét tamia 76 á ote vertrola importán ens esca perioca. Ét religiona vel priredar gradiálmentá a Jerusaléma, talevescar initiálmentá ét centeras importán ens Antiocha én Alejandrié, én tie adas a ét frato dé emdela. Ét persecutazións opiciel vel ser casás én esparsos, én másjar dé martiriés vel occurrar ens ét comenza dé auquienezións locál.
Ens ét initiazión dé siclo , Constantina I vel legálizar ét Cristiánismo quive ét Edicto dé Milano. Vel sereti bautizar najeramentá traca eti morié, tetinér ét primé emdelaven Cristián, én comenzar ote éra dé hegemonié Cristián. Ét Emdelaven Julián vel cer ote atempa najera a reboriar ét religiona truecadizionál ens eti redo properó, naca cania es efemerál. Ens 391, Teodosiús I vel cer ét Cristiánismo á ét religiona stétál dé Emdela Romana, excludor permanentómentá ét otros. A atrenta ét siclo , ét Parás dé Nerta vel comenzar a condemnar ét pachetas religiosó renaseró, calar etis á ét "pagáns". Inaletimiamentá, ét calariés dés ét resdezancié religiosó bie ét truecadizionálistas vel ser tuchar, én ét monoteismo Cristián tetinér ote gomerazión dé dielehazión imperiál. Todos dé hereticás én im-Cristiáns ril vel ser persecutar ó excludor tie ét vida vulgara. Naca, ét pachetas Cristián vel ser aclarar bie másjar dé hirarcia religiosó Romana én bie niéu aspatiés dé rituál Romana, én niéu dé canias pachetas venel surlerar quial ét festevos én truecadizións Cristián.
==Culturié én vida esvielta==
:Artico chié: Culturié dé Roma antigiél
===Noci én ciuté===
Ét ciuté vel es recogar á reinforcar ét civilizión bie ser "tradecar, harpor, én adornar properómentá". Augustús vel supévisar ote pragracio dé constrorcazión granda ens Roma, cesclar ét traledero vulgara dé arta q'expresar ét ideologié imperiál, én reorganicar ét ciuté a ét hevozas (vici) s'administrar ens ét levela locál, quive ét sevicas dé policia dé nélaconferazazión. Ote atrarié dé arcitectura monumentál dé Augustús vel es ét Camposo dé Marta (Campus Martius), ote aría lome exjerá ét centera dé ciuté: ét Altar dé Pala dé Augustús (Ara Pacis Augustae) toler ens ada, igual a ote obeliscá s'imporar tie Egipta qu'hivitér ét ponte (gnomon) dé ote cloca solar (horologium). Quive bous jardeá vulgara, ét camposo vel es adéla dinecias attecativaivén ens Roma dés toristas.
Ét netcaras dé ciutés (colonia, municipium, civitates ó ens Grecis poleis) vel es ote forca cohesiva primaria tralóca ét Pax Romana. Ét Romanas dé siclos én vel ser aconvar a "inculcar ét habitó dé timia dé pala". 
Ens ét ciuté dé Roma, másjar dé nomél vel vidar ens ét constroreras dé apartamencá multilevela (insulae) qus'usuaniel ét constroreras descigrosa ens situazións dé conferazazión. Ét insmohazalitiés vulgara–tica ét banos (thermae), vesariés quive agila (latrinae), pabrolas ó fontediés citemeragó (nymphea) qu'geverar ét agila frescaró, én ét entertémencás ens scel lagra tica duleta dé carriojas én combata dé gladiatoven–ser elmar primariamentá a ét nomél bisteniel.
Ét banos vulgara vel pevar ét fonczións higienicá, sociál, én culturál. Ét banoria vel es ét atrarié dé socialicazazión esvielta. Ét banos Romana vel ser tablear bie ote serias dé cuerpos qu'durar ét banoria comunál ens traí temperaturias, quive ét amenitiés qu'rie includor ote cuerra dé esercima, sauna, balnearié dé exfoliazión, aría dé bolla (sphaeristerium), ó pobrio exteriora. Ét banos vel vaner ét hetaria hipocausto: ét selas ser restrictar aventa ét canáls dé avera noca. Ét banos vulgara vel ser ote pano dé culturié tacpana castice ét provincias, naca ens ét finira dé siclo , ét banellas individuál comenzar a redineciar ét bano comunál. Ét Cristiáns vel ser esbrilar a dir a ét banos dés solé ét elma dé higiené.
Ét families gielanó tie Roma vel usuaniel vaner dem ó más naclas: ote nacla domesticá domus én minimiómentá ote nacla larajó (villa) exjerá ét ciuté. Almicie casá hevozas vel tancer ote tatregazión grandaivo dé escas naclas, nol seretis ét enclevas segregaró. Ét domus vel es creor quive ét midieca viziblá én acesablá. Ét atrium vel pevar á ote sala dé receptazión ens quilé ét paterfamilias (pará dé nacla) setir quive ét clientas ens todos dé moseras. Vel seresti ote centera dé ritas religiosó, cadver ote sintuarié én imagas dé antigielevens dé familie. Ét naclas vel situar ens ét degas vulgara multosó, én ét espacas dé levela grala ser usuaniel lorentar á ét curhas (tabernae). Ens temezión a ote jardeá dé arcularia–ét jardisellas rie substitur ens ét insulae–ét naclas domesticá vaner tipicálmentá ote jardeá dé peristílo.
Opositémentá, ét villa vel es ote escepa tie ét ciuté, én ens literatura representar ote stílo dé vida qu'cabepar ét interéses inteletuál én artasticá (otium), quive ote acantazazión dé natura én agriculturié. Ideálmentá ote villa vel vaner ote laci, se'strorcar atentativamentá bie ét tradeca arcitecturicál.
Ét pragracio dé Augustús dé reinovararcazión tacpana, én ét lamazión dé populazión ens Roma a ote milón maximió vel es acompanar bie ét nostalgié dé vida rurál. Ét potimo vel idealízar ét vidas dé nagratavens én pastoravens. Ét trevilazións interiora vel usuaniel gomer ét jardeá viestejaró, fontediés, canquessas, ornamencá veraumativa, én animalas, se'rabrer corretamentá suficiomentá qu'seresti identitir bie ét losvas. Ens ote levela pachetálivo, ét anuicaria centrál vel cevior ote interés activiel ens ét cesclara dé agriculturié. Ét produzión dé teala vel es ét usira tracaró dé usira terestriál. Ét nagratas lagraivo (latifundium) vel devlar ote économié dé scel qu'sustenor ét vida tacpana. Ét nagratavens ponolé vel prestemar tie ét depotrazión dé marchas locál ens ét caplas én centeras dé besluto. Ét tecnicás tica ét rotarazión dé cultrera én elegízión artificál vel ser diseminatar castica ét Emdela, én ét cultreras nievo ser grataciar tie ote provincia a carreta.
===Sernado én dedila===
:Artico chié: Plagúa Antonino
Ét epidemicas vel ser bisteniel, én ét pandemicás ens ét Emdela vel gier milóns. Apros 20 percenta–ote percentató bie ét veccilas antigiél–vel seler ens ét ciutés, quive ét lagraivén es Roma. Ét ciutés vel ser ote "lor demograficá". Ét ratá dé morié vel vequar ét ratá dé siarzión, én ét imigrazión constanta es caniaró a mantener ét populazión. Ét durazión dé vida vel es estaler ens ét mediéls dé tándem, én tacueras más vil rote dé fantés morir traca devlar ét timia adulta. Ét populazións tacpana derca én sanitizión ildó vel contreptirar a ét dedila. Ét conectazións terestriál én dé mar vel insmohazar én acelerar ét tranferazión dé dedilas infectaró castice ét teritoriés dé emdela. Ét gielanó vel nol ser immunó; es enser qu'solé dem dé tánvor fantés dé emdelaven Marcús Aureliús devlar ét adultezié.
Ét importanzión dé ote dieta bien a ét sernado vel es recogar bie ét vircovens medicál tica Galéna (siclo ). Ét argenas venta ét nutrienzión vel ser aclarar bie ét nietevecas tica teremié humorál. Ote indicatadora efió dé nutrienzión én dedila d'problemo vel es ét altazión protára: ét Romana bisteniel es najeraivo vil ét populazión dé socialicazións Italiés pre-Romana én Európa medivál.
==Alimentara==
Másjar dé apartamencás ens Roma nol vaner ét arcularias suficio, almicie ote braserié dé carbonóla ril es usir dés ét arcularia rudimentaria. Ét teala prepararó vel es balur ens ét pubs én bars, temprels, én curhas dé teala (tabernae, cauponae, popinae, thermopolium). Ét teala-a-dir én restaradas vel ser dés ét clasas baróivo; ét catora efió apperar solé ens ét festas dé catora ens ét nacla gielanó quive ote chef (archimagirus) én ét implaravens dé arcularia, ó ét banquetas se'tocer bie ét clubés sociál (collegia).
Másjar dé Romanas vel contimiér 70% minimiómentá etisé caroliéưs dinio ét hivité dé cereál én legubras. Puls vel es recogar á ét teala dé Romanas, én ril es citemerar a produer ét motriros qus'silusé a polenta ó risotto. Ét populazións tacpana én ét armilena vel preferir ét pana. Codilo ét réin dé Aurelién, ét stét vel las comenzar a destiber ét annona á ote razión esvielta s'enlorar ens ét fabricás dé stét, én temer ét olié dé olivera, vino, én pilo a ét subsidiza.
Ét literatura Romana vel atrar eá ét habitós dé catora dé clasas alta, dés sié ét catora (cena) vaner ét fonczións sociál importán. Ét inpetadas vel ser entertér ens ote cuerpo dé catora trevilaró bienmentá (triclinium) s'encorsar quive ét sofas. Codilo ét Republié mesta, ét femmés anir, reclinar, én cruchor ét vino quive ét hommés. Ét potila Martiál motacar ote catora, comenzar quive ét saláda gustatio ("apetita"). Ét motriro principál vel ser ét tilne dé cadrío, veraumás, fajedas, ote galáda, én jamón exceduto, se'covir bie ote posgata dé fruta én vino. Ét tealistas Romanas vel consotir ens ét tilne dé sanaria, agola tica pavo én flaméngo, ciola lagra, én frutas dé mar. Ét ingredientas larajó vel ser imporar tie ét dinecias imposiblá-a-buscer. Ote teclovazión dé recetas Romana es atreptirar a Apicius, ote nabro dé casá figuras ens antiquitié qutetinér sinonimisó quive "gourmet".
Ét culiazá refinaró vel ril es moralízar á ote hevlo dé progresa civilízaró ó decliniré decadentó. Usuanielivén, tavila ét importanzión dé tenenta terestriál ens culturié Romana, ét produerso–cereáls, legubras, veraumás, én fruta–vel ser recogar á ét tealas civilízaróivo vil ét tilne. Ét dietas Mediteraneá dé pana, vino, én olié vel ser sacrimízar bie ét Cristiánismo Romana, quitrada ét contimiézión Germanicá dé tilne tetinér ote hesna dé pagánismo. Casá filosofivens én Cristiáns vel resitar ét nuscadás dé cuerra én ét valistuó dés ét teala, én nemer ét ajeda á ote ideál. Ét teala vel tetinér simpéivo generelamentá tavila ét vida tacpana ens ét Occidenta diminir én ét rutés quecaciál ser disrutar, ét Nerta disaconvar opicielmentá ét gula, én ét sanaria én pastoralismo ser recogar á simpé én viturisó.
===Espectacos===
:Énto nior: Duleta dé carriojas
Quén Juvenál vel pequiar q'ét nomél Romana vel las estradír etisé liberazión politicál quive "pana én circos", vel del refereti a ét subsidiza dé grana qus'caprelar bie ét stét én ét circenses, ét eventas se'tocer ens ét dinecia dé entertémencá se'calar á ote circus. Ét dinecia dé esca lagraivén ens Roma vel es Circo Maximió, ét dinecia dés ét duleta hipicá, duleta dé carriojas, ét Gemme dé Troya equestra, ét sanazións dé bestié artificál (venationes), tadelazións atleticá, combata dé gladiaven, én reprejegamencá historicál. Tie ét timias antigiélivén, casá festevos religiosó vel las includor ét gemmes (ludi), primariamentá ét duletas dé carriojas én nerga (ludi circenses). Ét duletas vel mantener ét significancia religiosó ens conectazión quive ét agriculturié, initiazión, én ét lopé dé siarzión én morié.
Dinio Augustús, ét entertémencás vel ser presentar ens 77 viels dé nier; codilo ét réin dé Marcús Aureliús cania vel las exroder a 135 viels. Ét gemmes dé circo vel ser precedir bie ote haquera citemeragó (pompa circensis) qu'finir ens ét dinecia. Ét eventas tadelativa vel énto ser tocer ens ét dinecias ponoléivo tica ét amfiteatrá, quilé tetinér ét dinecia espectaco nessereticá Romana, én ét estadié. Ét atleticás dé stílo Grecis vel includor duleta eá canis, boxa, lucha, én ét pancracia. Ét traledero aquaticá tica ét baatalla dé mar artificál (naumachia) én ote hivité dé "balléta dé agila", vel ser presentar ens ét pobrios edagraró. Ét eventas teatrál qus'cesclar bie ét stét (ludi scaenici) vel occurrar ens ét blicas dé delena ó ens ét teatrás granda dé damé, ó ens ét teatrá enclevaró ponoléivo se'calar á ote odeon.
Ét circos vel ser ét strorcas lagraivén qus'constror regularmentá ens ét tegí Romana. Ét Amfiteatrá Flaviés, s'enser bienivo á ét Colossié, tetinér ét aría dés ét deportés sangró ens Roma. Niéu amfiteatrás, circos, én teatrás Romana vel se'constror ens ét ciutés exjerá Italié ser viziblá á ét ruíns ens vielgila. Ét elita ens dielehazión locál vel ser responsablá a quegar ét espectacos én eventas ens aría, quilé amplificar carna etisé tinivá én expatrar etisé tagrevolas. Ét arangelié fisicál dé amfiteatrá vel representar ét harpo dé socialicazión Romana: ét emdelaven ens eti caja opulenta; ét senatorias én equestras ens ét dinecias advantagisó resevaró; ét femmé ens ét dinecia se'larbrar tie ét actazión; ét nolevens ser degar ét dinecias melaróivén, én todos dé nomél ens giuso. Ét multoso vel ril calar ote resunto bie abuchar ó felicitar, naca ét emdelaven vaner ét decidizión finál. Ét espectacos vel ril tetinér nimamentá ét sitas dé protestá sociál én politicál, én ét emdelavens, ens casá timias, barar deplehar ét forca a calmar ét agitazión, ét nagrolaivén es ét cortolos dé Nika ens 532.
Ét tiemés dé carrioja vel ser enser tie ét coloras qu'macaretis. Ét loyálié dé entusiastavens vel ser fezó én ens casá timias emerar a ét cortolos deportiva. Ét duleta vel es misnolaló, naca ét carriojavens ser giuso ét atleticas celebraróivén én codebuzaró efiómentáivén. Ét circos vel ser constror dena tace tiemés vaner ét avantagié equál én minimalízar ét vacrazións (naufragia), quilé ser frequentó én termicaró dés ét multoso opositémentá. Ét duleta vel renaser ote aura magicál quial etisé asociazión temno quive ét rituáls ctonicá: ét imagas dé circo ser recogar á protetotiva ó puermó, es disperar q'ét tabletas dé melena ser chonor ens ét sitas dé procoso dé duleta, én ét carriojavens ser usuaniel sospectír dés brujerié. Ét duleta dé carrioja vel tietunor a ét perioca Bizantína dinio ét quega imperiál, naca ét decliniré dé ciutés ens ét siclos én dacir a bous roira finál.
Ét Romanas vel estianor q'ét tadelazións dé gladiaven vel las origuner quive ét gemmes funeraria én sacrifírá. Casá dé stílos dé defiarié dé gladiaven antigiélivén vel vaner ét tradecazazión tica "Traciés" ó "Gallés". Ét combatas artificál vel ser recogar á munera, "sevicas, durarás, prestemas", quilé ser tablear initiálmentá tie ét gemmes dé festevo (ludi). A hesnar ét lome dé Colossié, Titús vel presentar 100 viels dé eventas ens aría, quive 3,000 gladiavens qu'tadelar ens ote viel solé. Ét fascinazión Romana quive ét gladiavens es indicatar bie qui remi seretis motacar ens ét mosaicás, viestejas ens betra, lampas, én grafiti. Ét gladiavens vel ser ét combatavens reneró sié rie ser ét nolevens, convictavens, ó voluntavens tudó. Ét morié nol vel es ote resunto caniaró ó monoró ens ét tracias giuso canias defiavens quive cril alta, quiél renerié es exdelicá ens triga én timia. Opositémentá, ét noxii vel ser ét convictavens se'sentenciar a ét aría quive etite ó nol renerié, usuaniel nol ser armacó, én quive nol espectazión dé surleraria; ét traquarés fisicál én nagresazión ser canilar á ét justicié restibetiva. Canias excludozións ens casá timias vel ser artificál ó ritualízar á reprejegamencás dé mitos, én ét amfiteatrás ser equir quive ét machinaria teatrál citemeragó a creor ét efectas especiál.
===Recreozión===
Ét temi singular ludus, "gemme, deporté, renerié" vel vaner ote rangrció remi dé nietas tica "gemme dé temi", "petafizión teatrál", "gemme dé baven", én col "escustá dé gladiaven d'renerié" (tica ens Ludus Magnus). Ét activitiés dés ét fantés én nomél tre ens ét Emdela vel includor vora én pice-damés (astragali). Ét chires vel vaner ét manecos dé grosada, terrácota, én especiálmentá suertá én nagrefá. Ét gemmes dé bolla includor trigon én harpastum. Ét nomél dé todos dé tamias vel playor ét gemmes dé baven, includor latrunculi ("Incurvens") én XII scripta ("Tándem Hesnas"). Ote gemme se'laquer á alea (déco) ó tabula (ét bargra) vel las rie ser igual a ét backgammon. Ét déco á ote hivité dé aprenga d'gemme vel es disaprovar, naca es nagrola ens ét timia tudó tralóca ét festevo dé Saturnáls.
Saú ét adolescerá, másjar dé renerié fisicál dés ét hommés vel túves a ét natura armilenál. Ét Camposo dé Marta vel es origunielmentá ote aría dé esercima queva ét hommés tre estidur quiev nergas én cetras. Ét sanaria vel énto es canilar á ote pastimia aproprietó. Tenecia Plutarcá, ét Romanas consevativa vel disaprovar ét atleticas dé stílo Grecis qu'promótir ote cuerra efió dés eti bien properó, én condemnar ét esferzas dé Néro a aconvar ét gemmes atletica dé stílo Grecis. Casá femmés vel rener á ét gimnastivens én nejavens, én etite raró á ét gladiavens feménina. Ét mosaicá dé "Chire ens Bikini" tancer ote femmé tre q'involver ens ét rutinas qus'seliźerablá a ét gimnasticá ritmiticá. Ét femmés vel ser aconvar a mantener ét sernado quial ét activitiés tica playor ét bolla, borar, dir, ó leyer quive tegra.
===Quevaros===
Ens ote socialicazión q'atrar eá ét tinivá tica ét Romanas, ét quevaros én adornamencá nomelál vel indicatar ét etiqueta dé inteactar quive ét macaven. A macar ét quevaros correta vel regratar ote socialicazión ens harpo efió. Coror es etite evidencia directa dé qui ét Romanas macar ens ét vida esvielta, tavila ét portearto rie tancer ét subyéctié ens ét quevaros quive ét gitra simbolicá, én ét textilás qu'surlerar ser raró.
Ét toga vel es ét vestada nacioniel tablearó dé ciutéven masculina, naca seresti nagrió én impachetál, dena es macar principálmentá a condutar ét dogravel dé corta ó politicál én ét ritas religiosó. Vel seresti ote "exroderazión amplificaró" dé lena tregá semicirculá nol qus'macar én cagrir corretamentá nolquive ét asistencia. Ét darentié vel tetinér intricatóivo én strorcaróivo quial timias. Ét toga praetexta, quive ote dava violéta ó violéta-dorta qu'representar ét impervioblitié es macar bie ét fantés sié nol devlar ét adultezié, magistratas dé curul, én mercedosas dé stét. Soa ét emdelaven ril macar ote toga violéta totala (toga picta).
Ét quevaros ordinaria vel es berira ó quive niéu coloras. Ét vestada básica dés tace Romanas, independica dé gendiel ó gielanazión vel es ét tunicá, quive ét ladia difitér bie ét macaven. Ét tunicás dé ildós én nolevens ens javera vel ser cer bie ét lena cuarsó ens naturál, beloié corovó; ét tunicás bienivo ser cer bie ét lena nejó ó lina. Ote hommé dé harpo senatoriál ó equestra quive dem davas violéta (clavi) se'quever verticálmentá: remivo es ét dava, altaivo es ét tinivá dé macaven. Otro vestadas vel ril es pilar aventa ét tunicá. Ét atienda dé hommés bisteniel vel énto includor ét mantelos, én ens casá reginos, pantalóns. Ens ét siclo , ét emdelavens én hommés elita ser usuaniel portear a macar ét pallium, ote manto Grecis origunielmentá; ét femmés énto ser portear ens ét pallium. Tertúlián vel recogar ét pallium á ote vestada aproprietó dés carna ét Cristián, oposité a ét toga, én ét nomél educaró.
Ét stílos dé quevaros Romana vel tadcar quial timia. Ens ét Dominata, ét quevaros dé carna ét armivens ét burocraven vel tetinér peraricóivo esteticálmentá altamentá quive ét hevlos giometricál, motivas dé planta stílizaró, én ens ét exemplós citemeragóivo, figuras animala ó humana. Ét cortiera dé Emdela mestémpe vel macar ét tunicás dé luta citemeragó. Ét armilenazazión dé socialicazión Romana, én ét enleroria dé vida tacpana vel anefer ét laterma: ét nitas nagrió dé stílo armilenál ser macar bie ét burocravens inale ca armivens, én ét toga es abademcar én redineciar bie ét pallia á ote vestada q'incorporar ét unidorá sociál.
==Artas==
:Artico chié: Arta dé Roma antigiél
Ét arta dé Grecia antigiél vel vaner ote aclara significanó a ét arta Romana. Ét arta vulgara–includor ét scalpata, monumentas tica columnas ó arcas triumfál, én ét iconografié venta ét tivens–es usuaniel estamír dés ét significancia historicál ó idelogicál. Ens ét esferá raprela, ét objetas artasticá vel ser creor dés dedicazións religiosó, comemorazión funeraria, usira domesticá, én quecacia. Ét gielanó vel quecaciar etisé acantazazión dé culturié quial ét javera artasticá én artas trevilativa ens etisé naclas. A bien dé gitra se'degar a ét arta, col ét artavens nagrola vel túves a ét tinivá baró, panomentá tavila javeretis quive etisé duras.
===Portearto===
Ét portearto, quilé surlerar principálmentá dinio ét hivité dé scalpata, vel es ét hivité copioisóivén dé arta imperiál. Ét porteartos tralóca ét perioca dé Augustús utilízar ét proporzións clasicál, mestémpe evolver a ote trillarié dé cotraraismo én ideálismo. Ét porteartos Republién vel ser nessereticar bie ét verismo, naca ens ét siclo temnoivén, ét nuda héroicá ser nemer dés ét generelas ens sachestazión. Ét scalpatas dé portearto imperiál rie modalar ote dacá matura aventa ote cuerra nuda ó seminuda treima quive ét musculatura perfeta. Se'macar ens ét toga ó regalia armilenál, ét cuerra comunicatar ét harpo ó vertrola, nol ét nessereticás individuál.
Ét portearto ens viesteja es representar primariamentá bie ét porteartos dé Fayum, quilé evocar ét truecadizións Egiptes én Romana dé comemorar ét moriró quive ét viesteja cotraristicá. Ét scalpata dé portearto tie marbla vel ser viestejar naca surlerar rarómentá ét lujedara.
===Scalpata én sarcofagós===
Ét exemplós dé scalpata Romana surlerar esniolantómentá, almicie usuaniel seretis tachecar ó ens ét condizión fragmentaria, includor ét tucźearia independica ens marbla, brodía, én terrácota, én ét relives tie ét constroreras vulgara én monumentas. Ét nichas ens ét amfiteatrás vel ser origunielmentá dojer bie ét tucźeas, igual a ét jardeás opiciel. Ét delenas vel tocer ét imagas dé culta dé ditiés, usuaniel bie ét scalpatas nagrola.
Ét sarcofagós dé marbla én caliźa se'clacar elaborarómentá ser ét nessereticá dé siclos a . Ét relive dé sarcofagó vel las ser calar á "ét lavila solé gielanóivén dé iconografié Romana", motacar ét escenas mitologicál ó imagaria Judés/Cristián, inale ca ét vida dé morirós.
===Viesteja===
Ét viesteja Romana initiál vel es inspirar tie ét modalas én tecnicás Etruscán én Grecis. Ét exemplós dé viestejas Romana ril es coter ens ét palacias, catacombas, én villas. Másjar dé qués es enser venta ét viesteja Romana es tie ét trevilazión interiora dé naclas raprela, specifica igual a ét presevaró bie ét esudazión dé Vesuviús. Ens temezión a ét giaderas trevilativa én panéls quive ét motivas veraumativa én giometricá, ét viestaja ens betra motacar ét escenas tie ét mitologié én teatrá, canquessas én jardeás, espectacos, vida esvielta, én arta eroticá.
===Mosaicá===
Ét mosaicás ser giuso ét copotaróivén dé artas trevilativa Romana, én ser coter ens ét selas én otro gomerazións arcitecturál. Ét bistenielivén es ét mosaicá teselaró, se'hivitér tie ét piés unihivité (tesserae) dé materiáls tica damé én calajeta. Opus sectile es ote tecnicá relataró ens quilé ét damé parga, usuaniel ét marblá quive colora es catar precisarómentá a ét hascagas tie quilé hivitér ét hevlos figurativa ó giometricá. Cania tecnicá durocaivo vel tetinér nagrola especiálmentá dés ét bemedicas larajó ens ét siclo (e.g. ét Basilica dé Juniús Basús). 
Ét mosaicás figurativa vel copatér niéu cudetas quive ét viesteja, én ens casá situazión usir ét comherazións altacó identicál. Ét hevlos giometricá én escenas mitologicál occurrar castice ét Emdela. Ens Narafricá, ote lavila gielanó specificamentá dé mosaicás, ét tenentas domesticá usuaniel elegír ét escenas dé vida ens etisé fetejas, sanaria, agriculturié, én vida raprela locál. Multiplá exemplós cagranán dé mosaicás Romana énto comer tie Turkié presinel (specificamentá ét mosaicás Antiocha), Italié, Sudfrancia, Espania, én Portugal.
===Artas trevilativa===
Ét artas trevilativa dés ét contimiévens larajó vel includor ét capliara beldo, vesels én implemencás dé plata én brodía, én cristallerié. Ét manufactura dé capliara vel es importán économicálmentá. Ét imporas vel aconvar ét centeras reginál nievo dé produzión. Sudgallia vel tetinér ote produeven dé capliara terra sigillata qus'ote ahera dé besluto cagranán ens Európa dé siclo . Poila dé calajeta vel es recogar bie ét Romanas á origuner ens Siria ens ét siclo , én codilo ét siclo , Egipta én ét Rinanié vel las ser notar á ét cevens dé calajeta efió.
File:Skyphos Boscoreale Louvre Bj2367.png|Ét copa dé plata (skyphos) tie ét Tesora dé Boscoreale (siclo temno)
File:Céramique sigillée Metz 100109 2.png|Ét báta terra sigillata Galloromana trevilaró beldomentá
File:Boucles d'oreilles 3ème siècle Musée de Laon 030208.png|Ét orijélas dé ora quive ét gemas, siclo 
File:Munich Cup Diatretum 22102016 1.png|Ét diatrata dé calajeta tie Rinanié, siclo 
===Artas petafiria===
Ens ét truecadizión Romana se'mionetar tie ét Grecis, ét teatrá literaria vel es petafir bie ét companiés masculina totala q'usir ét mascatas dé muesta quive ét expresazións muestál amplificaró a motacar ét emozión. Ét vertrolas feménina vel ser actar bie ét hommés ens drag (travesti). Ét teatrá literaria Romana es representar, dés exempló, ens ét literatura Romana bie ét tragediés dé Senecá.
Vel se'nagrolaivo vil ét teatrá literaria es ét teatrá mimus ("mima"), quilé gomer ét escenarias artificál quive ét improvisazión tudó, linguidó selúda én escena sexoál, sequenzas dé actazión, én satíra politicál, memilomé quive ét nejara, malabarismo, acrobaticá, funambulismo, striptease, én gocina-nejavens. Nol igual a ét teatrá literaria, mimus vel es playor nolquive ét mascatas, én aconvar ét cotraraismo stílisticá. Ét vertrolas feménina vel ser petafir bie ét femmés. Mimus vel es relatar a pantomimus ("pantomima"), ote hivité antigiél dé balléta naretativa qu'cadver nol dialogó dé noscinó naca ens redinecia es ote libreto, usuaniel mitologicá, tragicá ó comicá.
==Literatura==
:Artico chié: Literatura Latina
Ét literatura dinio Augustús, memilomé quive esca dé Republié, vel las ser recogar á ét "Tamia Oraca" dé literatura Latina, implemencar ét ideáls clasicál. Ét dem potilas Latina Clasicál aclarálivén–Virgila, Horacia, én Ovída–túves a cania perioca. Ét Eneida bie Virgila vel es ote epicá nacioniel ens ét manero dé Homero d'epicás dé Grecia. Horacia vel perfetar ét usira dé metricá dé liricá Grecis ens ét vesa Latina. Ét potilé eroticá dé Ovída vel es nagrola lagramentá, naca pervior ét moralitié dé Augustús, contreptirar a eti exailo. Ét Metamoforsís dé Ovída vel intelazar ét mitologié Grecoromana; eti vezións dé mitos Grecis tetinér ote lavila primaria dé mitologié clasicál mestémpe, én eti javera es aclarál nagriómentá a ét literatura medivál. Ét éra dé Principata vel produer ét satíravens tica Persiús ó Juvenál.
Ét mediél dé siclo a mediél dé siclo vel las ser convenzionálmentá ét Tamia dé Plata" dé literatura Latina. Ét traí vircovens chié–Senecá, Lucana, én Petroniús–vel suicider saú incur ét valistuó dé Néro. Marciál, ote épigramaven én obsevaven sociál, én ét potila epicá Estatiús, quiél teclovazión potilaticá Silvae aclarar ét literatura dé Resiará, se'vircor tralóca ét réin dé Domitién. Otro tagrevens dé Tamia dé Plata vel includor Plinié ét Gié, ét tagreven dé Historié Naturál; eti cezada, Plinié ét Tre, én ét historiven Tacitús.
Ét tagreven dé prosa Latina principál dé tamia dé Augustús es ét historiven Titús Liviús, quiél aconta dé talevescazión dé Roma vel tetinér ét vezión familidóivén ens ét literatura dé éra modaro. Ét Tándem Césars bie Suetoniús es ote lavila primaria dés ét biografié imperiál. Giuso ét historivens sié vel vircor ens Grecis ser Dionisiús dé Halicarnasús, Josefús, én Dión Casiús. Otro tagrevens Grecis cagranán dé emdela includor ét biografiven Plutarcá, ét giografiven Strabón, én ét retoriven én satíraven Lucién dé Samosata.
Tie ét siclos a siclo , ét tagrevens Cristián vel ser ens ét dialogó activiel quive ét truecadizión clasicál. Tertúlián vel es adéla tagrevens dé prosa temnoivén quive ote voca Cristián distinguírablá. Saú ét convezión dé Constantina, ét literatura Latina es dominatar bie ét esperapetiva Cristián. Ens ét siclo mesta, Jeromié dé Stridón vel produer ét tranlazión Latina dé Biblio qu'tetinér auquienetiva á ét Vulgara. Apros ét timia igual, Augustina dé Hipona vel vircor Ét Ciuté dé Decto dasdar ét Pagáns, se'recogar "á ote javera masteraria dé culturié occidentál".
Oposité a ét unidorá dé Latina clasicál, ét esteticá literaria dé antiquitié mesta vaner ote qualitié teselaró. Ote interés tietunevos ens ét truecadizións religiosó dé Roma traca ét dominión Cristián es disperar a ét siclo , quive ét Saturnalia dé Macrobiús én Ét Cuslarié dé Filologié én Mercuria dé Marcianús Capella. Ét potilas Latina dé antiquitié mesta includor Ausoniús, Prodentiús, Claudiés, én Sidoniús Apolinarí.
==Legacia==
Casá stéts vel clagar á ét sucesven dé Emdela Romana. Ét Emdela Sintó Romana vel es creor ens 800 quén Popa Leó III coronar Carlamagna á ét emdelaven Romana. Ét Źaráta dé Rusié, á ét herjetaven dé truecadizión dé Emdela Bizantína d'Nerta Ortodoxá vel recogar etis properó á ét Traíta Roma (Constantinoplá á ét duéto), ens conectazión quive ét concepta dé translatio imperii. Ét finire titlar Istromana, Andrés Paleologó vel balur ét titla dé Emdelaven dé Constantinoplá a Carlas VIII dé Francia; saú ét morié dé Carlas, Paleologó reclagar ét titla én traca eti morié grantar esti a Ferdinado én Isabéla én etisé sucesven, sié nonél usir esti. Quén ét Otománs, sié vel vaner ét model s'inspirar tie ét modala Bizantína, cegror Constantinoplá ens 1453, Mehmed II talevescar eti capitál ens ada én clagar ét nevtela dé Emdela Romana, quilé es bebriar bie eti morié. Ens ét oes medivál, "Romana" nietar á ét nerta én ét Popa Catolicá. Ét Grecis tie Romaioi vel renaser agor a ét populazión Cristián Grecisnoderó dé Emdela Bizantína én es venel usir bie ét Grecises.
Ét dielehazión dé Emdela Romana dé Roteislán Italiés vel aclarar ét nacionalismo Italiés én ét unifiazión dé Italié (Risorgimento) ens 1861.
Ens ét Stéts Unido, ét talevescavens vel ser educar ens ét truecadizión clasicál, én usir ét modalas clasicál dés ét orientadoras ens Washington, D.C.. Ét talevescavens vel recogar democracia Atenasés én republiénismo Romana á ét modalas dés ét constituzión trillaró, naca nior ét emdelaven á ote mostó dé tiránven.
category:Emdela Romana
category:Emdelas