Ciuté

Ote ciuté es ote setlatazión humana dé isteva granda. Ét terminuó "ciuté" vaner ét nietas difité armioca ét tegí én ens casá dinecias ét setlatazión ril es mués ponolé. Col ens ét dinecias queva ét terminuó es gistar a ét setlatazións grandaivo, coror nol es casié defilozión aceptaró dé giadera venta etisé isteva. Ens ote sentido erploivo, ote ciuté ril es defilor á ote dinecia populara permanentó én derca quive ét giaderas defiloró administrativamentá quiél ét mecanos javer primariamentá quive ét javeras imagriculturál. Ét ciutés vaner generelamentá ét sistémas extendasiva dé domesticazión, decrilara, sanitizión, utilitiés, usiras dé detas, produzión dé aheras, én comunicatazión. Etisé densita insmohazar ét inteactazión giuso nomél, organicazións anuicariál, én dogravel, ens casá timias prestemar ét partias difité ens quetrala, tica improvar ét eficiendozión dé aheras én destibezión dé sevica.
Historicálmentá, ét ciutévens vel las del ser ote proporzión ponolé dé humanitié totalamentá, naca saú dem siclos dé tacpanarcazión nima én imprecedienta, más vil rote dé populazión dé tegí ens presinel vidar ens ét ciutés, quilé vel las vaner ét hequilazións significantó a ét sostenablitié tegiremí. Ét ciutés ens presinel usuaniel hivitér ét cora dé arías metropolitáno én espacas tacpana–dena niéu comutajevens dir haca ét centeras dé ciuté dés javeras, entertemencá, én educazión. Naca ens ote tegí dé tegiremízazión giateleró, todos dé ciutés, ens niéu dogrios, énto ser conectar intenazionálmentá querpa cania reginos. Cania aclara nagedoró nietar q'ét ciuté énto vaner niéu impaterás eá ét problemos tegiremí, tica ét depotrazión sostenablá, tadcara crahelaticá, én sernado tegiremí. Tavila canias aclaras cagranán a ét problemos tegiremí, ét comunitié intenazionál vel las tracarízar ét daturazión ens ét ciutés sostenablá quial ét Obyéctiva dé Depotrazión Sostenablá 11. Tavila ét eficiendozión dé decrilara én ét contimiézión terestriál ponoléiro, ét ciutés derca vaner ét potenciál a vaner ote capínta ecologicál par enhabitéven vil ét arías populara esparsomentáiro. Resuntomentá, ét ciutés compactó ser usuaniel refer á ote eleménta vitál a esdezír ét tadcara crahelaticá. Naca, cania tatregazión ril énto vaner casá hequilazións négatel tica creor islán dé heta tacpana, contaminazión tatregaró, én ét opressució a ét suplaras dé agila én otro tagrevolas.
==Distinguízións==
Ote ciuté ril es distinguír tie otro setlatazións humana bie bous isteva lagra relatativamentá, naca bie bous fonczións én bous tinivá simbolicá especiál, quilé rie es defilor bie ote auquienezión centrál. Ét terminuó ril énto refer a ét degas ó constroreras fisicál dé ciuté, ó ét teclovazión dé nomél qu'seler ens ada én ril es usir ens ote sentido generela a ponter a tacpana más vil a ét teritorié rurál.
Ét censús nacioniel usir ote bevilerazión dé defilozións – includor ét factoras tica populazión, densita dé populazión, sobér dé enhabitézións, fonczión économica, én infrastrorca – a clasificor ét populazións á tacpana. Ét defilozións tipicál dés ét populazións dé ciuté ens scel ponolé initiar quive apros 100,000 nomél. Ét defilozións dé populazión bisteniel dés ote aría tacpana (capla ó ciuté) rangriar tie 1,500 a 50,000 nomél; másjar dé stéts dé Stéts Unido usir ote levela minimió dé 1,500 a 5,000 enhabitévens. Casá jurisdizións nol degar ote minimió. Ens ét Reinado Unido, ét tinivá dé ciuté es tratiar bie ét Corona én renaser permanentómentá. (Historicálmentá, ét factora a qualificar vel es ét presencié dé ote catedrál, resuntor ens ét ciutés mués ponolé tica Wells quive ote populazión dé 12,000 codilo 2018, én St Davids quive ote populazión dé 1,751 codilo 2021.) Tenecia ét "defilozión fonczionál", ote ciuté nol es distinguír bie ét isteva solémentá, naca énto bie bous vertrola injerá ote contextá politicál lagraivo. Ét ciutés pevar á ét centeras administrativa, quecaciál, religiosó, én culturál dés etisé arías lagraivo armioca.
Ét presencié dé ote elita alfabeledizó es usuaniel a ciutés tavila ét padercazións culturál se'presentar ens ote ciuté. Ote ciuté tipicál vaner ét administravens, ordationazións, én casá hivités dé impuesto a cesclar ét javeras civil. Ét anuicarias rie es deler eá ét hereditié, religiona, screlo armilenál, sistémas dé javera tica ét constrocazión dé canál, destibezión alimentaria, olvenegá terestriál, agriculturié, quecacia, manufacturaria, fontecia, ó ote hopazión dé escas. Ét socialicazións qu'seler ens ét ciutés ser usuaniel calar á ét civilizións.
Ét dogrio dé tacpanarcazión es ote metricá modaro a tragiar defilor qués comprizar ote ciuté: "ote populazión dé 50,000 enhabitévens minimiómentá ens ét celes dé olié derca contiguó (>1,500 enhabitévens par kilometra squara)". Cania metricá vel es "devisar quial ét niers bie ét Comizión Európanes, OCDE, Banca dé Tegí, én otros, én es endorsar ens Mardó [dé 2021] bie ét Nacións Unido ... principálmentá dés ét midiecá dé seliźezión statisticál intenazionál".
==Etimologié==
Ét temi ciuté én ét relataró civilizión comer tie ét re Latina civitas, nietar origunielmentá á 'ciutenegá' ó 'mecano dé comunitié', én finálmentá corespondar a urbs, nietar á 'ciuté' ens ote sentido fisicálivo, quilé degar ét terminuós ens niéu linguidós Romanza tica urbanization ens Englés, urbanisation ens Francés ó urbanización ens Espanios, quilé nietar á 'tacpanarcazión'. Ét civitas Romana vel es redelar celamentá a ét temi Grecis polisá–carreta re bisteniel q'apperar ens ét temis Chidureniés tica metropolisá.
Ens ét terminuologié topónimica, ét nabros dé ciutés én caplas individuál ser calar á astionimas (tie ét Grecis antigiél ἄστυ 'ciuté ó capla' én ὄνομα 'nabro').
==Historié==
Ét historié dé ciutés armioca ét tegí es desra, én vel las ser conectar a ét quetrala dé apperazión dé primé setlatazións humana. Ét primé ciutés vel las ler emerar tie tánpice a pice milén niers traca á ét setlatazións permanentó. Canias vel las ril emerar á ote plaza centrál se'tradecar dés ét estradíre giuso ét mecanos dé ote comunitié qu'seler ens ét vinicitié. Dena ét primé ciutés ail ser recogar á ét setlatazións permanentó granda queva etisé enhabitévens ser nol más ét masteras simpé dé arías qus'galta a ét setlatazión, naca javeretis ens ét cegrozións especialiaróivo ens ét ciuté, queva ét besluto, ét provizión dé teala, én screlo ser centrálizar. Canias socialicazións esercimarimé vel ser conectar a ét concepta dé civilizión.
Ens 1950, Vere Gordon Childe vel buscer ét defilozión dé ote ciuté historicá, depiedir eá tán metricás generela. Canias ser:
# Ét isteva én populazión aventa ét levela usuaniel
# Ét difitézión én especialiazión dé populazión. Nol todos dé resdeivens ser responsablá a neduár etisé teala
# Tar ét impuesto a ote decto ó ote rei
# Ét constroreras vulgara monumentál
# Ét nomél nol qu'produer ét alimentara vaner ét cesclara royál
# Ét sistémas dé esdevozión én ciencificá pachetál
# Ote sistéma dé escriptura
# Ét depotrazión dé arta simbolicá
# Ét besluto én impora dé materiáls raró
# Ét artisavens especiálista
===Éra antigiél===
Ét ciutés vel depotrar ens niéu reginos dé hesta. Ens ét perioca Neoliticá coror vel ser ét setlatazións qu'devlar rarómentá ét isteva significantó, almicie existir casá eceptorazións tica Jerico, Çatalhöyük, én Mergar. Naca ét dinecia queva vel apperar ét primé ciutés tica Eridu, Uruk, én Ur es Mesopotamié. Coror ser otro arías queva vel apperar ét ciutés ens ét timias mués antigiél tica Egipta antigiél, Tamila dé Indus, ó Chiné.
Mohenjo-daro (ens Pakistán actuál) vel existir giuso 2600 t. C. én 1900 t. C., én es adéla ciutés lagraivén ens esca timia quive ote populazión estaleró dé más vil 40,000. Mohenjo-daro én Harappa, carna ciutés ens ét tamila dé Indus vel ser ét primé ciutés a usir ét pleca dé tacpanaismo, apetajá, deposes dé evacutazión, sistémas dé sanitazión, ó desanalla.
Énto ens Americá antigiél vel depotrar independicamentá ét ciutés. Mesoamericá vel nior ét depotrazión dé primé hivités dé tacpanaismo quial ét culturiés, dés exempló ét civilizión Maya, Zapotecas, én Oaxaca, én Teotihuacan ens ét centera dé Mexico. Mestémpe, otro culturiés tica ét Aztecás vel prestemar tie canias truecadizións tacpana. Ens ét Andes vel ser depotrar ét primé centeras tacpana bie ét culturiés Chavín én Moche, saú etis ser escas dé culturiés Wari, Chimú, én Inca.
Ét lamazión dé populazión ens ét civilizións antigiél, ét hivitézión dé primé emdelas antigiél, sié vel tatregar ét screlo politicál, én ét lamazión dé besluto resuntor ens ét apperazión dé primé ciutés granda, capitál, centeras dé quecacia, én industrié. Giuso etis ril gomer Memfis én Tebes ens Egipta, Cnossos ens Creta én Atenas ens Grecia antigiél, Babilonia én Niníve ens Mesopotamié, Susa ens Persié, Roma ens Italié, Cartaga ens Africá dé Nar, Antiocha én Alejandrié ens ét perioca Helenisticá, Patna ens Andiá, Chang'an ens Chiné, ó Constantinoplá ens Istanbul.
Keith Hopkins estaler ét populazión dé Roma antigiél es apros ote miilón enhabitévens haca ét finira dé siclo . Alejandrié vel énto vaner ote populazión galta a esca dé Romana ens ét perioca igual. Ét historiven Rostovtzeff estaler ote populazión galta a ote milón enhabitévens, quitrada David Kessler én Peter Temin recogar Roma á ét ciuté lagraivén ens historié codilo ét revolutazión industriál dé Londras ens ét siclo . George Modelski vel recogar Bagdad a vaner ote divia dé 1.2 milón enhabitévens, quitrada ét otros estaler qu'Bagdad vel las ril devlar dem milón nomél ens ét siclo .
===Éra mediél===
Tralóca ét Tamia Mediél ens Európa, ote ciuté vel es carna ote entitié politicál-administrativa én ote grúp dé naclas. Ét questas dé ciuté se'grantar bie ét lorda feudál priredar tie ote ciuté a carreta. Ens ét Tamia Mediél mesta én ét Resiará, ote ciuté vel es ote populazión nol qu'vaner ét obligazións rurál én nol túves a ote mora, én es anuicar directamentá bie ét rei.
Eceptorazionálmentá, casá ciutés tica Venezia, Genova, Hambor, én Lübeck vel tetinér ét ciuté-stéts spena, quilé ens casá timias dielehar ét dastós galta ó creor ét emdelas maritimia extendasiva. Sempló fenómena nol es gistar solémentá a Európa, naca énto existir ét situazións tica Sakai qu'vaner ote dogrio canilablá dé autonómia ens Japón medivál.
Coror ser casá ciutés importán ens cania perioca. Constantinoplá én Ctesifón vel gomer ét primé siclos dé Tamia Mediél á ét capitáls dé dem emdelas granda ens esca timia, ét Emdela Bizantína én Emdela Persién. Ét relive vel es teclovar bie ét tegí Arába quive ét ciuté dé Bagdad, quive más vil ote milón enhabitévens tenecia casá tavilas, saú esca mestémpe ser ét ciutés dé Córdoba ens apros 1000, én Cairo ens ét finira dé perioca. Ens Európa Cristián, ét ciutés importánivén includor Venezia, Roterdam, Florencia, én Lisbona. Ens Chiné ril includor ét ciutés dé Kaifeng én Hangzhou.
===Éra modaro===
Tavila ét stéts vel qu'toler ens ét costi Mediteraneá én Balticá comenzar a disapperar tie ét siclo tavila ét emerazión dé stéts absolutista granda, ét ciutés lagra tetinér ét capitáls Európanes lagra, quilé prestemar tie ét nagedorá ens besluto qu'comer tie ét disperatá dé Tegí Nievo én ét talevescazión dé économié tranatlantica.
Haca ét finira dé siclo , Londras vel las tetinér ét ciuté lagraivén ens ét tegí, quive ote populazión aprocar ote milón, quive Paris, Bagdad, Bején, Istanbul, Kioto á otro ciutés lagra.
===Éra industriál===
Naca vel nol es haca ét initiazión dé Revolutazión Industriál én ét lamazión dé industrié modaro ens ét finira dé siclo q'ét tacpanaismo epeźar a extendar defilotivamentá. Ét ciutés granda nievo, primémentá ens Európa, vel epeźar a emerar, én mestémpe ens otro reginos tica Americá, tavila ét oportunitiés nievo ens ét ciutés gerar ote sobér lagra dé dicéuvens tie ét comunitiés rurál a setlatar ens ét arías tacpana. Ét Depresazión Granda ens ét t.1930 vel gerar ét inimplarazión ens scel lagra ens ét ciutés, principálmentá ens escas qu'depiedir eá ét industrié nagrió.
Tralóca ét siclo ét ciuté populariaivén ens ét hesta vel es Londras, ote relive se'teclovar bie York Nievo ens ét primé rote dé siclo . Ens ét niers prodenó, ét ciutés quive ét lamazión significantóivén vel las situar ens Asié (Tokio, Seul, Bombai, Delhi, én Shanghai), Africá (Lagos), én Latinoamericá (Ciuté dé Mexico én São Paulo).
==Panos dé ote ciuté==
Ét ciutés antigiél vel nol ser plecar (eceptor ét ciutés Romana), dés esca nol todos caclar ét eleméntas igual (ét primé ciutés tuquinar a 3500 t. C.). Naca generelamentá, ote ciuté cadver ét centera historicá (origunia dé ciuté), extendazión subsequenzó dé arías difité, arías resdetál, arías industriál (usuaniel ens ét exjerás), én centeras sociál, almicie casá dé canias arías rie comezar etisé fonczións. Ét panos difité, quilé hivitér ét strorca tacpana, ser conectar bie ote sistéma dé decrilara vulgara.
==Tipios dé ciuté==
Coror nol es ote lista frato dé ciutés d'tipios, quilé beviler grandamentá ens dependica dé aría, naca udel ser ét principáls:
* Ciuté administrativa: Ét cartegrenas dé instituzións politicál, usuaniel es ote capitál "nievo" qu'redineciar ét populazión truecadizionál, tica Brasilia.
*Ciuté industriál: Ét duéto sectora cegror ote dinecia preeminentó, tica ét nita dé Barcelona ó ét ciutés Allemanien ens ét pabrola dé Ruhr
*Ciuté torista
*Ciuté quecaciál
*Ciuté-univesitarié: Vaneresti ote rotarazión dé populazión granda, ote univesitarié én vida sociál én culturál intensa
*Ciuté resdetál
==Ciutés populariaivén==
Castice ét historié, casá ciutés vel las del ser ét populariaivén dé tegí, actar á ote pulza dé aclara économica én culturál. Ét primé ciuté granda ens historié vel es Memfis dé Egipta antigiél, quilé vaner más vil 30,000 enhabitévens ens 3000 t. C. Vel es sucedir bie ét ciutés Babilonián dé Acada én Ur ens ét milenié (ét duéto vequar 60,000 enhabitévens). Chang'an ens Chiné vel vequar primémentá 40,000 enhabitévens ens ét initiazión dé siclo , én quial ét siclos es adéla ciutés importánivén ens tegí. Roma vel actar á ote referencia a ét oes, quive ét lamazión espectacular ens ét timia igual. Quive ét decliníre dé Emdela Romana, Constantinoplá vel sucedir bous tinivá ens ét nier 340. Bagdad vel devlar ote milón ciutévens ens ét siclo ens ét epeźará dé supremacia Arabicá. Bején vel es ét ciuté populariaivén dé éra modaro codilo ét Revolutazión Industriál magar esca titla a Londras ens ét siclo quén devlaresti 5 milón enhabitévens. Quive ét advento dé arías metropolitáno ens ét siclo , Tokio es actuálmentá ét ciuté populariaivén ens ét tegí.
 Ét 10 ciutés grandaivén ens ét tegí"World Urbanization Prospects 2018", United Nations
Ciuté 	Noci 	Populazión(2018 estaleras dé NU)Ét mostós dé NU dés casá ciutés ser difité giuso ét ciuté properó, aría metropolitáno, én aglomerazión tacpana	Ciuté properóÉt censús ser poduezar quén aveilablá	Ciuté properóÉt censús ser poduezar quén aveilablá	Ciuté properóÉt censús ser poduezar quén aveilablá	Espaca tacpana"Demographia World Urban Areas, 18th Annual Edition" (PDF). Demographia.	Espaca tacpana"Demographia World Urban Areas, 18th Annual Edition" (PDF). Demographia.	Espaca tacpana"Demographia World Urban Areas, 18th Annual Edition" (PDF). Demographia.	Aría metropolitáno	Aría metropolitáno	Aría metropolitáno
Ciuté 	Noci 	Populazión(2018 estaleras dé NU)Ét mostós dé NU dés casá ciutés ser difité giuso ét ciuté properó, aría metropolitáno, én aglomerazión tacpana	Populazión 	Aría(km2) 	Densita(/km2) 	Populazión 	Aría(km2) 	Densita(/km2) 	Populazión 	Aría(km2) 	Densita(/km2)
Tokio 	Japón 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Delhi 	Andiá 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Shanghai 	Chiné 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
São Paulo 	Brasil 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Ciuté dé Mexico	Mexico 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Cairo 	Egipta 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Bombai 	Andiá 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Bején 	Chiné 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Daka 	Banladés	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
Osaka 	Japón 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	
==Aría metropolitáno==
:Artico chié: Aría metropolitano
Ét concepta dé aría metropolitáno ó metropolisá refer a ote centera dé populazión lagra, se'constituar bie ote ciuté centrál (rie dem ó más) én bous aría dé aclara adjacenta, se'constituar bie ét otro ciutés én/ó caplas ponoléivo én cela. Actuálmentá casá arías metropolitáno ens ét tegí ser Tokio, Ciuté dé Mexico, Seul, Ciuté dé York Nievo, én São Paulo.
==Ciuté tegiremí==
:Artico chié: Ciuté tegiremí
Ote ciuté tegiremí ó ciuté tegí es ote centera dé bancaria, quecaciál, fonteciál, inovararcazión, én dé marcha lagra. Ét terminuó ciuté tegiremí (nol ser confisir quive megalopolisá ó megaciuté) vel es degar bie ét sociologiven Saskia Sassen ens 1991. Quitrada ét terminuó megaciuté ponter a ote aría tacpana lagra, ote ciuté tegiremí vaner ote screlo granda dé aclara ens ote scel reginál, nacioniel, én intenazionál. Tenecia Sassen, ét ciutés tegiremí vaner ét nessereticás silusé quive casié otro más vil quive otro ciutés ens etisé noci properó.
Ét ciuté tegiremí es queva tatregar ét screlo, crils, én tagrevolas. Más esmaderazión ote ciuté barar tatregar canias factoras, screloimaivo es ét ciuté, ens ét sentido qu'ril aclararesti qués occurrar bequela esti én ens ét tegí. Tenecia canias criteriés es posiblá a creor ote clasificazión, quilé dividar a ét levela alfa, beta, én gamma. Casá ciutés tegiremí includor York Nievo, Londras, Paris, Tokio, Hong Kong, Los Angeles, Singapora, én Chicago.
==Énto nior==
* Capla
* Vilica
* Altán
==Referencias==
category:Ciutés