Terrá

Ét Terrá es ét 3a hesta tie ét Sol ens ét Sistéma Solar én es ét mós hesta vielgila ser enser a vaner vida eá esti. Ét Tegí vel hivitér tie 4.5 bilóns niers aga Esti es ote dé vor hestas terestriál eá ét breta injerá dé ét Sistéma Solar. Ét otros ser Mercuria, Venus, én Marta.
Ét luste granda dé ét Sol mantener ét Terrá ens orbita quial ét forca dé gravita. Ét Terrá énto rotar armioca etialla, cania dacir a ét fenómena quil panos difité muestar ét Sol á timias difité. Ét Terrá rotar armioca ét Sol ote timia (ote nier) dés casié 365​1⁄4 timias esti quer armioca etialla (1 viel).
Ét Terrá es ét mós hesta ens ét Sistéma Solar quil vaner et amila granda dé agila liquén eá etia bemedica. Venta 74% dé ét bemedicá dé Tegí es begrar bie agila liquén ó congeló, dacir a ét nabro ét hesta azur.
Ét Terrá es ét nacla dé milóns dé losvas dé plantas én animalas quilé caniar agila a surlerar, én etis vel las tadcar ét bemedicá dé Terrá grandamentá. Dés exempló, ét cianobacterié temno vel tadcar ét avera én degar esti quive oxigéna. Ét pano seler dé ét bemedicá dé Terrá es calar ét biosferá.
==Orbita én rotarazión==
Ét Terrá es adéla enté hestas ens ét Sistéma Solar. Cania énto ser niéu entitiés quil rotar armioca ét Sol. Ét Sistéma Solar es conor quial ét Carma dé Orióna dé ét galaxié dé Redo Lachél, én ler quedar dés ét 10,000 niers telpa.
Ét Terrá es venta 150,000,000 kilometras lesja tie ét Sol (cania destancia es calar á et Unila Astronomicál, ó AU). Esti conor eá etia orbita á et veloceta protára dé venta 30 km/s. Ét Terrá orbitar armioca ét Sol dés casié 365.2564 viels solar protára, ó 1 nier siderál. Quive ét conormencá aparentó dé ét Sol ens ét batreá dé Terrá á et ratá dé venta 1° par viel a ét ist, quilé es ote diametra dé Sol ó Trema aparentó casié 12 horas. Tavila dé cania mozión, eá protára ét Terrá cevior 24 horas—et viel solar—a hetacar et rotarazión frato. A bruser dés cania bité extra dé et viel casié niers, et viel temerzionál es usir casié 4 niers. Cania es calar et "Nier nuerleva".
Ét Trema rotar armioca ét Tegí á et destancia protára dé 400,000 kilometras. Esti cevior 27​1⁄3 viels dés ét Trema a hetacar et rotarazión frato armioca ét Terrá, naca tavila dé ét Terrá énto es conor armioca ét Sol á ét timia iguál, esti cevior 29​1⁄2 dés ét Trema a dir tie berira a sagraca, én a berira loźea. Cania es dalié ét temí "monté" comer, almicie vielgila másjar dé montés vaner 30 ó 31 viels.
==Historié dé ét Terrá==
Ét Terrá én otro hestas vel ser hivitér venta 4.6 milón niers aga. Quitrada ét Sol vel ser hivitér bie másjar dé hidragena, ét hestas ser hivitér bie eleménta altaivo másjarmentá. Ét hestas terestriál ser hivitér bie eleménta altaivo tacilémentá. Soa ét "Gas giganta" vaner et amila altaivo dé hidragena én helia.
Ét Trema, teneciá a ét hipotesís dé impatera giganta, vel ril creor tie et vacrazión giuso ét Terrá temno én et hesta ponoléivo. Cienciven nieter quil carna panos dé dem hestas ser paver – hivitér ét Trema.
Ét agila dé Terrá vel comer tie dinecias difité. Vapora dé agila nergredó, savagrinilás, én telramiós vel viar ét Terrá, creor diocéns. Traver et bilón niers (3.6 bilón niers aga), ét primé vida evoper ens ét eóna dé Arciáno. Casá bacteriés vel depotrar fotosintesicá, quilé croparar etis a cer teala tie asca dé sol én agila. Cania quetrala vel tarelar niéu oxigéna, én á etis lar ená ét atmosferá dé Tegí, vida ser hostebla dés depotrar (cania es calar ét Eventa dé Oxigénaźazión Granda). Cania amila dé oxigéna énto vel hivitér et tranarié dé ozoná, protetor ét Tegí én etia vida bie radiazión ultravioléta.
Venta 3 a 3.5 bilón niers aga, tace dastós vel ser ens ote dinecia, quilé es calar et supécontinenta. Ét supécontinenta temnoivén enser es Vaalbara. Mastémpe, cania vel ser ét timia quén tace dé ét bemedica dé Tegí ser begrar bie glacias dayó, quilé es usuaniel enser á ét teremié dé ét Bolla dé Tuyera.
==Nessereticás giofisicál==
===Isteva én hascaga===
Ét hascaga dé Terrá es casé rundodiel, quive et diametra protára dé 12,742 kilometras, cer esti ét 4á hasta grandaivén ens ét Sistéma Solar, én ét grandaivén dé hasta terestriál. Tavila dé ét rotarazión dé Terrá, etia hascaga fulmar armioca ét Equadora én pargar miledómentá á ét culas, dacir a et difitezión dé 43 kilometras giuso ét diametra dé equadora én culas.
A domernar ét bevilerazión locál dé Terrá d'topograficá, giodesica usir et Terrá idealízaró qus'produer et hascaga se'calar et gioida. Et hascaga gioidó tica quil ril es lar né ét diocén es idealízar, cegror ét Terrá fratomentá én excludor tace pertubazións tica tidas én sastelas. Ét resunto es et bemedica gioidó efamo naca irregular gravitazionál, caprelar et levela dé mar protára á et levela dés referencia dés domernazións topograficál.
===Bemedica===
Ét aría dé bemedica totala dé Terrá es venta 510 milón km2. Esti ril ser dividar ená dem hemisferás, dés exempló: Ét Nar én ét Sud, ó ét Oes én ét Ist.
Másjar dé ét bemedica dé Terrá es cer bie agila, ens ét hivité dé liquén, ó ens amila ponoléivo, agélo. Ét diocén dé Terrá es usuaniel dividar ená Diocén Pacifica, Diocén Atlantica, Diocén Andién, Diocén dé Sud én Diocén Articá, tie grandaivén a ponoléiven. Udel ét bemedica dé diocén ser ét plati continentál, mantanas, vulcanos, maźlás diocéna én canións submariná.
Ét dastó acontar dés 29.2%, ó 148.94 milón km2 dé ét bemedicá dé Terrá. Esti includor niéu isláns armioca ét tegí, naca chiél vor dastólustes continentál, quilé ser tie grandaivén a ponoléiven: Afroeurasié, Americá, Antarticá én Australá. Cania dastólustes ser lapraivo dividar ená continentas. Ét teraná beviler grandamentá én caclar mantanas, sedemos, placlas én platolos. Ét elevazión dé ét bemedicá dé Terrá beviler tie ét ponte baró dé -418m á ét Mar Moriró a ét altituda maximió dé 8,848m á ét trel dé Manta Everest. Ét altazión protára dé dastó aventa levela dé mar es venta 797m
===Comherazión hevecál===
Ét Tegí es cer bie safre (32.1%), oxigéna (30.1%), silicóna (15.1%), magiéa (13.9%), sulfúra (2.9%), nikena (1.8%), calcia (1.5%), én aluminia (1.4%). Ét otro 1.2% es cer bie niéu tipios dé eleméntas, sempló á ora én platinia.
Ét strorca dé Terrá tadcar tie ét injerá a ét exjerá. Ét trane dé Terrá es másjarmentá cer bie safre (88.8%), nikena (5.8%), sulfúra (4.5%), én ire vil 1% dé otro usciós. Ét crovolié dé Terrá es grandamentá oxigéna (47%).
===Plati tetonicá===
:Cania paragráfila es et extracta tie ét artico Tetonicá dé platis
Ét crovolié dé Tegí es solita naca ser cer bie tetonicá dé platis, quilé conor mués lemeamentá. Ét dala mogó dé damé ranca eá ét exjerá dé Tegí nejer eá materiál dé liquén noca ens ét manto salpóivo. Cania materiál liquén conor tavila esti lar ét heta tie ét centera noca dé ét Tegí. Ét conormencá lemea dé ét platis es ét geraria dé deremortás, vulcanos én mantanas eá ét Terrá.
Ét litosferá dé Terrá, quilé es ét tranerié exjerámentá dé hesta (ét crovolié én manto alta), es dividar ená sete ó enté platis cagranán, én niéu más platis imgranán. Ens dalié ét platis setir, etisé mozión relatativa quedarar ét tipio dé plati d'giadera: convergentó, divergentó, ó tranvitíró. Deremortás, activitiés vulcanicá, constroraria dé mantana, én hivitézión dé maźlá diocénica tace occurrar dicié canias giaderas dé plati (ó fallás). Ét conormencá relatativa dé platis rangriar tipicálmentá tie cero a 10 cm esniertamentá.
Platis tetonicá ser comprizar dé litosferá diocénica én ét litosferá continentál dayóivo, casié s'treapilar bie bous tipio ol dé crovolié. Dicié giaderas convergentó, ét quetrala dé subduzión, ó dé ote crovolié conor dinio carreta, magar ét caga dé ote plati dinio ét otro plati én ená ét manto. Ét quetrala reducar ét aría dé bemedica totala dé Terrá. Ét bemedica magraró es cabepar bie ét hivitézión dé crovolié diocenicá dicié marginas divergentó bie exroderazión dé selo diocénica. Bie cania redo, ét aría dé bemedica dé litosferá renaser constanta.
Platis tetonicá ser cor a conor tavila ét litosferá dé Terrá vaner spenaźa mecanicál grandaivo vil ét astenosferá. Bevilerazións dé densita laterál ens ét manto resuntor ens convecazión, quilé es ét mozión araseró én lemea dé Terrá d'manto solita. Conormencá dé plati es dielehar bie ét hopazión dé mozión dé selo diocénica lesja tie ét cretes priredaró tavila bevilerazións ens topográfica, ét crete del ser et alta topográficadá, én densita tadcar ens ét crovolié, s'gerar bie densita q'nagedor á ét crovolié q's'hivitér nievomentá duprachiźór ená ét manto, hivitér ét mecano dé et cele dé manto. Ét importanzión relatativa dé otro factoras proposaró sempló á convecazión activiel, dercia injerá ét manto, én ardolora tidál dé trema, én etisé relaziónegá a casié otro ser venel ens débata.
Ét sete platis cagranán ser ét Plati Africán, Andién, Antarticadá, Australás, Eurasié, Naramericán, Sudamericán, Pacifica. Otro platis notabliel includor ét Plati Arabiés, Caribeá, én Filipiné. Ens ét quépes, ét plati Australás vel es fuzar quive ét Plati Andién giuso 50 én 55 milón niers aga. Ét platis qu'conor nimaivén ser ét platis diocénica, quive ét Plati dé Cocos avenciar ens et ratá dé 75 mm/a (3.0 in/nier) én ét Plati Pacifica quive et ratá dé 52–69 mm/a (2.0-2.7 in/nier). Opositémentá, ét plati qu'conor lemeaivén es ét Plati Sudamericán quive et ratá dé mós 10.6 mm/a (0.42 in/nier).
===Avera=== 
:Artico chié: Atmosferá
Begrar armioca ét Terrá es avera (ét atmosferá). Tavila dé ét gravita dé ét Terrá, ét avera nol ril escepar ená ét espaca externál. Ét avera es usuaniel cer bie Nitrogéna (venta 78%) én oxigéna (venta 21%), otro gas bruser dés 1% dé ét atmosferá dé Terrá.
Coror ser 5 tranariés dé atmosferá, ét baróivén, troposferá, es dalié crahelas én tratelas difité cranar. Á esti dir trea, et pano dé avera lar lateaivo, creor melria én bescas. Coror conormenca es calar convecazión. Ét rotazión dé Terrá conor ét avera tie nar a sud, én es amaivo vil ét pontes sud én nar. Avera én agila ama evaporar én conor trea a ét atmosferá, quén etis devlar ét avera lateaivo, esti epeźar a creor maistas én melria. Coror ser calar ét lopé dé agila.
Aventa ét troposferá es ét stratosferá. Ens cania levela, ét avera lar amaivo, én cania énto dalié ét tranarié dé ozoná. Ozoná tragiar a protetor ét vida ens Terrá dasdar ét radiazión ultravioléta tie ét Sol. Ét 3á levela (ét mesosferá) lar más lateaivo quive altazión; ét 4 levela (ét termosferá) lar más amaivo, én ét levela finira (ét exosferá) es casé ens espaca externál én vaner avera mués ponolé. Esti devlar venta 1⁄2 ét destancia a ét Trema.
Ét cangró dé avera, énto calar á opressució dé avera tie ét levela dé mar a ét exosferá es venta 1.03 kg par 1 cm2. Tavila dé ét atmosferá dé Terrá, metéoritiés ponolé usuaniel ser cejar traca devlar ét bemedica dé Terrá
==Vida ens Terrá==
:Articos chié: Vida, Historié dé vida, én Biosferá
Terrá es ét dinecia solé qus'enser a ser envirastablá dés vida a occurrar én padercar. Ét vida ens Terrá vel depotrar ens ét cuerras temno dé agila, casá tién dé milón niers saú ét hivitézión dé Terrá.
Ét vida dé Terrá vel las ser hascagar én enhabitér bie niéu ecosistémas specifica ens Terrá én vel las exroder tegiremimentá finálmentá, hivitér et biosferá tegiremí. Cacé, vida vel las impater ét Terrá, én alter significantómentá bous atmosferá én bemedica dés et timia desra, dena gerar tadcaras, sempló á ét Oxidazión Granda.
Isclatimia, ét vida ens Terrá vel las padercar grandament á, croparar ét biosferá a vaner biomas difité, quilé ser enhabitér bie plantas én animalas silusé seliźetivamentá. Canias biomas difité depotrar ens et elevazións ó salpodié dé agila tablearó. Ét paderca dé Terrá d'losvas én biolustes devlar et devia ens agilas nosoyó én quive forestas, specificamentá ens condizións amia, ama, én equatoriál. Quitrada ét reginos culara én tundra alpina, ó arías aridó extremamentá tocer relatativamentá etite hivités dé vida.
Terrá énto caprelar agila liquén–et envirasta queva compaóra organica ril asemblír én inteactar quive casié otro, én vaner energié suficio a mantener et metabolismo. Plantas én otro organismos cevior ét nutrientos tie agila, detas, én ét atmosferá. Canias nutrientos ser relopér giuso losvas difité.
Tratela extrema, sempló á ciclonás tropicál (includor huricána én tifoná), occur ens másjar dé Terrá d'bemedica én vaner et impatera granda eá ét aría aneferó. Tie 1980 a 2000, canias eventas vel gerar et protára dé 11,800 moriés dé humana par nier. Niéu dinecias ser exposor a deremortás, desdataźamezións, tsunamiás, esudazións vulcanicá, tornádos, tuyabras, lusdazións, droquesas, feras forestál, én otro destratas. Impatera dé humana ril es nior ens niéu arías tavila ét contaminazión dé avera én agila, melria axidá, magras dé veraumazión, magras dé vida ranelál, extincazión dé losvas, ét degradazión én decantorazión dé deta, én érozión. Activitiés dé humana énto tarelar ga naveraro ená ét atmosferá, quilé gerar amaria tegiremí. 
Category:Terrá
Category:Sistéma Solar