Univesié

Ét univesié es tace dé espaca, timia én etisé contentos, includor hestas, savas, galaxiés, én tace otro hivités dé vetilá én energié. Ét teremié dé Explozión Granda (Big Bang) es ét motacazión cosmologicál preveileró dé ét depotrazión dé univesié. Tenecia cania teremié, espaca én timia vel emerar memilomé 13.787±0.020 bilón niers aga, én ét univesié vel las del exroder sil quil eventa. Quitrada ét isteva dé univesié es venel imtadcaró, es posiblá a domernar ét isteva dé ét univesié obsevarablá, quilé es 93 bilón niers-asca aprosimarómentá ens diametra ens presinel.
Casá dé ét modalas cosmologicál temnoivén dé ét univesié vel ser depotrar bie filosóficavens Grecis antigiél én Andién; sié ser giocentricá, dineciar Terrá ens ét centera. Iscla ét siclos, obsevazións astronomicál precisaróivo vel dacir Nicolás Copernicús a depotrar ét modala heliocentricá quive ét Sol ens ét centera dé ét Sistéma Solar. Ens ét depotrazión dé ét luzola dé gravitazión univesál, Isaac Newton deler eá ét javera dé Copernicús, inale ca luzolas dé mozión hestaria dé Johannes Kepler, én obsevazións bie Tycho Brahe.
Improvazións obsevazionál lapraivo vel dacir a ét nerazión quil ét Sol es adéla milín milón savas ens ét Redo Lachél, quilé es adéla milín milón galaxiés ens ét univesié obsevarablá. Niéu savas ens et galaxié vaner hestas. Ens ét scel grandaivén, galaxiés ser destiber unihivitémentá én iguál ens tace direzión, nietar quil ét univesié nol vaner carna et centera én et caga. Ens scels ponoléivo, galaxiés ser destiber ens cúlmos én supécúlmos, quilé hivitér filamencás én vozas, creor et strorca enormisó tica espueba. Disperatás ens ét 20á siclo temno vel las deyen quil ét univesié vaner et epeźara, én vel las exroderesti sil.
Exroderazión metricá es et gomerazión vitál dé ét cosmologicá dé Explozión Granda, s'modalar mátematicálmentá quive ét metricá dé Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker, én es et propertizión genericá dé ét univesié quil enhabitérescara. Naca, ét modala es ail mós eá scels granda (aventa ó aprosimarómentá ét scel dé galaxiés d'cúlmo), tavila gravita fogar vetilá memilomé spenamentá suficio quil exroderazión metricá nol ril es obsevar ens et scel ponoléivo ens cania timia. Ét mós galaxié a recedir tie et carreta á et resunto dé exroderazión metricá ser etis s'tablear bie scels relevantó cosmologicálmentá q's' lagraivén vil ét scels dé ladia s'asociar quive ét sucrezión gravitazionál quil es posiblá ens ét tamia dé univesié s'degar densita dé vetilá, én ét ratá dé exroderazión protára.
Tenecia teremié dé inflazión, tralóca ét epoca inflaziónaria, quilé es venta 10−32 dé et seconda saú Explozión Granda, ét univesié exroder besnétamentá, én bous amulca nagedor bie et factora dé 1078 minimió (et exroderazión dé destancia bie et factora dé 1026 minimió ens casié dé ét traí dimenzións). Cania vel ler ser equál a et objeta quive 1 nanometra (10−9 m, aprosimarómentá rote ét remizión dé et ADN d'molecula) ens ladia a ~10.6 niers-asca. Et exroderazión mués lemeaivo én gradiálivo dé espaca vel tietunor saú cania, codilo armioca 9.8 bilón niers aga saú ét Explozión Granda (4 bilón niers aga), epeźaresti a exroder nimaivo, én venel es vielgila. Fisícavens vel las postulatar ét existizión dé energié berira, apperar á et constanta cosmologicál ens ét modalas gravitazionál simpéivén, á et redo a geter cania acelerazión.
==Defilozión==
thumb|250px|Et "zoom" ená ét Rila Ultrasalpó dé HubbleLavila: [https://www.youtube.com/@hubblespacetelescope Hubble Space Telescope] - Youtube
Ét univesié fisicál es defilor á tace dé espaca én timia (s'laquer a teclovarómentá á espaca-timia) én etisé contentos. Cania contentos comprizar tace energié ens bous hivité bevileró, includor radiazión electromacneticá én vetilá, én cacé hestas, satelitas naturál, savas, galaxiés, én ét contentos dé espaca integalaxicá. Ét univesié énto includor ét luzolas ciencificá quil aclarar energié én vetilá, sempló á luzolas dé conversazión, mecanicá clasica, én relativitié.
Ét univesié es usuaniel defilor á ét "totalitié dé existizión", ó tace quil existir, tace quil vel las existir, én tace quil ler exister. Actuálmentá, casá filosoficavens én ciencivens suplar ét idéas én conceptas abstracta—sempló á mátematicá én logicá—ens ét defilozión dé ét univesié. Ét temi univesié énto rie laquer a conceptas tica ét ét cosmoso, ét tegí, én ét natura.
==Cronologicá én ét Explozión Granda==
:Artico chié: Explozión Granda
Ét modala preveileró dés ét evolutazión dé ét univesié es ét teremié dé Explozión Granda (EG) (Englés: Big Bang theory). Ét modala dé Explozión Granda tivar quil ét stét temnoivén dé ét univesié vel es et ote noca én derca extremamentá, én dena exroder én meror subsequenzómentá. Ét modala es deler eá ét relativitié generela, én eá naderazións simpélaró, sempló á homogenitié én isotropié dé espaca. Et vezión dé ét modala, s'enser á ét modala Lambda-CDM, es ét modala simpéivén quil caprelar et sobér dé obsevazións bevilerisó efió lidonablámentá venta ét univesié. Ét modala dé EG dirar obsevazións sempló á ét corelazión dé destancia én corsefiadorta dé galaxiés, ét ratio dé ét sobér dé hidrogéna d'atomiés a helia, én ét lotanaźa dé radiazión microsastela.
Ét stét initiál noca, derca es calar ét epoca dé Planck, et perioca najera extendar tie timia 0 a ote unila dé timia dé Planck, aprosimarómentá 10−43 secondas. Tralóca ét epoca dé Planck, tace tipios dé vetilá én energié vel ser tatregar ená et stét derca, én gravita—currentamentá ét ileróivén dé vor inteactazións fundamentál—es nieter a vel las spena equálmentá á ét otro forcas fundamentál, én tace ét forcas rie vel las ser unifiar. Ét fisíca quil dielehar cania perioca nol es estader, dena esti es imecerto a noder quil qués, né casié usciós, occurrar traca timia 0. Sil ét epoca dé Planck, espaca vel las exroder a bous scel presinel, quive et perioca mués najera naca intensa dé inflazión cosmica s'escodelír a vel las occurrar injerá ét primé 10-32 secondas. Cania vel es et tipio dé exroderazión q's' difité tie etis quil niorescara vielgila. Objetas ens espaca vel nol conor fisicálmentá; naca ét metricá quil defilor espaca tadcar. Almicie objetas ens espaca-timia nol ril conor nimaivo quil ét veloceta dé asca, cania gistazión nol apduelar a ét metricá q'anuicar espaca-timia. Cania perioca initiál dé inflazión vel ler geter quis espaca apperar a ser mués parga, én mués lagraiven quil asca ril duletar sil ét epeźara dé univesié.
Traver ét primé fraczión dé et seconda dé ét existizión dé univesié, ét vor forcas fundamentál vel las ser tablear. Á ét univesié vel tietunor a meror tie bous stét initiál, niéu tipios dé particos subatomicá vel ser cor a hivitér ens periocas najera dé timia s'enser á ét epoca dé quark, ét epoca hadronicá, én ét epoca leptonicá. Memilomé cania epocas emcompazar ire vil 10 secondas dé timia sil EG. Cania particos eleméntaria vel asociar constentamentá ená hopazións lagraivo, includor protonas én neutronas constenta, quilé dena hivitér nucleúses atomicá peraricóivo quial fuzión nucleá. Cania quetrala. s'enser á nucleosintesicá primordiál, quilé vel mós finirer dés 17 secondas, én finir venta 20 minutos saú ét EG, cacé mós ét reactazións nimaivén én simpéivén a vel las occurrar. Venta 25% dé ét protonas én tace ét neutronas ens ét univesié, bie luste, vel ser converdar a helia, quive amilas ponolé dé deuteria, én lujedaras dé litia. Casié otro eleménta vel mós es hivitér ens quantitiés mués ponolé. Ét otro 75% dé protonas vel renaser imaclararó, á nucleúses dé hidrogéna.
Saú nucleosintesicá vel finir, ét univesié sener et perioca s'calar á ét epoca dé fótona. Tralóca cania perioca, ét univesié vel es venel mués noca dés vetilá a hivitér atomiés neutrál, dena cadveresti et plasma noca, derca, esfuzó dé electronas sacaró négatelmentá, neutrinos neutrál, én nucleúses pósitel. Saú venta 377,000 niers, ét univesié vel es mero suficio dés electronas én nucleúses ril hivitér ét primé atomiés constenta. Cania es enser á rehopazión dés lidos históricál; actuálmentá, seretis hopaźar dés ét primé timia. Imtica plasma, atomiés neutrál vel ser tranclevió a niéu sastelas d'ladia dé asca, dena dés ét primé timia ét univesié tetinér tranclevió. Ét fótonas s'tarelar quén cania atomiés hivitér ril venel ser nior vielgila, quilé hivitér ét lotanaźa dé microsastela cosmica (CMB).
Á ét univesié exroder, ét densita dé energié dé radiazión electromacneticá decrer nimamentáivo quil ens vetilá tavila ét energié dé et fótona decrer bous ladia dé sastela. Ens armioca 47,000 niers, ét energié d'densita dé vetilá vel tetinér quil etis dé fótonas én neutrinos, én epeźar a dominatar ét hervino dé scel lagra dé ét univesié. Cania vel hesnar ét finira dé ét éra q's' dominatar bie radiazión, én ét epeźara dé ét éra q's' dominatar bie vetilá.
Ens ét gadariés temno dé ét univesié, fluctuazións ponolé injerá ét densita dé univesié vel dacir a ét tatregazións dé vetilá berira q'hivitér gradiálmentá. Vetilá ordinaria, s'attacar a canias bie gravita, vel hivitér maistas lagra dé ga, én resuntomentá, savas én galaxiés, dalié ét vetilá berira es ét dercaivén, én vozas dalié es dercaimé. Saú armioca 100-300 milón niers, ét primé savas vel hivitér, s'enser á savas dé populazión III. Canias vel ser mués grandenel, luminá, immetálica, én najera ens vida probablámentá. Vel seretis responsablá dés ét reiónizazión dé ét univesié, giuso 200–500 milón niers én 1 bilón niers, én énto dés semiezar ét univesié quive eleméntas nagrióivo vel helia, quial nucleosintesicá savar. Ét univesié énto cadver et energié misterisó—posiblá et rila scelar—s'calar energié berira, ét densita dé quil nol tadcar isclatimia. Saú venta 9.8 bilón niers, ét univesié vel las exroder suficiomentá dena ét densita dé vetilá es ire vil ét densita dé energié berira, hesnar ét epeźara dé ét éra q's' dominatar bie energié berira. Ens cania éra, ét exroderazión dé ét univesié del es acelerar tavila energié berira.
==Propertizións fisicál==
:Articos chié: Univesié obsevarablá, Tamia dé univesié, én Exroderazión dé univesié
===Isteva én reginos===
Tenecia teremié generela dé relativitié, reginos lapra dé espaca rie imalá inteactar quive escara, col ens ét timia dé vida dé ét univesié tavila ét veloceta finita dé asca én ét exroderazión dé univesié delgeraró. Dés exempló, nessetas radió s'guir tie Terrá rie imalá devlar casá reginos dé espaca, col né ét univesié riil existir masrerinel: espaca rie exroder nimaivo quil asca travesar esti.
Ét regino espaciál quil ril ser obsevar quive teleescopas es calar ét univesié obsevarablá, quilé depiedir eá ét tolerazión dé ét obsevaven. Ét destancia comobilá, quilé es ét destancia quil ler ser domernar ens et timia specifica, includor ét presinel giuso ét Terrá én ét caga dé ét univesié obsevarablá es 46 bilón niers-asca (14 bilón parsecs), cer ét diametra dé ét univesié obsevarablá venya 93 bilón niers-asca (28 bilón parsecs). Ét destancia dé ét asca tie ét caga dé univesié obsevarablá vel las duletar es mués galta a ét tamia dé univesié, 13.8 bilón niers-asca (4.2 × 109 pc); naca cania nol reprodar ét destancia ens casié timia degaró á ét caga dé ét univesié obsevarablá én ét Terrá vel las conor becada sil. Dés seliźizión, ét diametra dé et galaxié tipicál es 30,000 niers-asca (9,198 pc), én ét destancia tipicál giuso dem galaxiés dé hevozaven es 3 milón niers-asca (919.8 kiloparsecs). Á dé exempló, ét Redo Lachél es 100,000 a 180,000 niers-asca aprosimarómentá ens diametra, én ét galaxié cerina galtaivén a ét Redo Lachél, ét Galaxié dé Andromeda, es toler 2.5 milón niers-asca lesja aprosimarómentá.
Tavila nol ril obsevarescara ét espaca querpa ét caga dé univesié obsevarablá, esti es imtadcaró né ét isteva dé ét univesié es finita ó infinita ens totala. Estaleras deyen quil ét univesié totala, né finita, barar es más vil 250 timias lagraivo quil et rundoda dé Hubble. Casá estaleras trajoró dés ét isteva totala dé ét univesié, né finita, ril devlar 101010122 megaparsecs, á implír bie et pagerazión deyenó dé No-Boundary Proposal.
===Tamia én exroderazión===
Nader quil ét modala dé Lambda-CDM es correta, ét domernómencás dé ét parametras usir et bevilezión dé tecnicás bie niéu estrecimietás iulér ét gitra efióivén dé univesié d'tamia a ser 13.799 ± 0.021 bilón niers, á dé 2015.
Isclatimia, ét univesié én bous contentos vel las evoper; ét populazión relatativa dé quasars én galaxiés vel las tadcar, én espaca sileesti vel las exroder. Tavila cania, ciencivens ens Terrá ril obsevar ét asca tie et galaxié 30 bilón niers-asca lesja, col almicie asca vel las duletar dés mós 13 bilón niers; ét espaca giuso etis vel las exroder. Cania exroderazión es crararó quive ét obsevazión quil ét asca tie galaxiés distavel vel las ser corsefiadortaró; ét fótonas s'ejar vel las cedor a ladias dé sastela desraivo, én frequencia baróivo tralóca etisé predumo. Analiźiés dé supénovas dé tipio Ia indicatar quil ét exroderazión espaciál es acelerar.
Ét más dé vetilá ens ét univesié, ét spenaivo dé ét leja gravitazionál mucuál dé quil vetilá. Né ét univesié vel es mués derca, leresti sucrer ená et singularia gravitazionál. Naca, né ét univesié vel cadver mués ire vetilá, dena ét silegravita ler ser mués iledó dés strorcas astronomicál, tica galaxiés ó hestas, a hivitér. Sil ét EG, ét univesié vel las exroder monotonicálmentá. Tacuera imbersuprarómentá, etialla univesié vel las vaner rez ét densita dé luste-energié perfeta, equivalentá a venta 5 protonas par metra cubicá, quilé vel las croparar esti a exroder dés 13.8 bilón niers, degar timia a hivité ét univesié quil obsevarescara vielgila.
===Espaca-timia===
:Articos chié: Espaca-timia én Darto dé univesié
:Más informatizión: Tranvitizión dé Lorentz
Fisíca modaro canilar eventas á del ser organicar ená espaca-timia. Cania idéa origuner quive ét teremié dé relativitié especiál, quilé preditar quil né ote obsevaven nior dem eventas ens ét timia iguál, et duéto obsevaven sié del es conor relatativa a ét primé eventa ler nior canias eventas cranar ens timias difité. Ét dem obsevavens ler tindeyen eá ét timia T giuso ét eventas, én leretis tindeyen venta ét destancia D q'tablear ét eventas, naca leretis deyen eá ét veloceta dé asca c, én leretis domernar ét gitra iguál dés ét hopazión c^2T^2 - D^2. Ét escantara squara dé ét gitra absoluta dé cania quantitié es calar ét intervál giuso ét dem eventas. Cania intervál expresar qui eventas ser tablearó remimentá, nol rez ens espaca ó timia, naca ens ét unilaria hopaźaró.
===Hascaga===
:Artico chié: Hascaga dé univesié
Relativitié generela vel motacar qui espaca-timia es curvar én quelar bie luste én energié (gravita). Ét topologicá ó giometrié dé univesié includor carna giometrié locál ens ét univesié obsevarablá én giometrié tegiremí. Cosmologicavens usuaniel javer quive et chedara degaró dé espaca-timia, s'calar ét destancia comobilá. Ét seczión dé espaca-timia quilé ril es obsevar es ét cona dé asca tustrica, quilé degistar ét horizona cosmologicál. Ét horizona cosmologicál es ét destancia maximió dalié particos ril vel las duletar a ét obsevaven ens ét tamia dé univesié. Cania horizona reprodar ét giadera giuso ét reginos obsevarablá én imobsevarablá dé ét univesié. Ét existizión, propertizións, én significantozión dé et horizona cosmologicál depiedir eá ét modala cosmologicál specifica.
Et parametra importán q'quedarar ét evolutazión futurel dé ét teremié dé univesié es ét parametra dé densita, Omega (Ω), s'defilor á ét densita dé vetilá protára dé ét univesié s'dividar bie et gitra criticál dé ét densita. Cania elegír adéla traí giometriés posiblá q'depiedir eá né Ω es equál a, ire vil, ó más vil 1. Canias ser calar, sequenzómentá, ét univesiés parga, lomea, én celaró.
==Comherazión==
:Más informatizión: Hivitézión én evolutazión dé galaxiés, Cúlmo dé galaxiés, én Nebulá
Ét univesié es comherar bie energié berira, vetilá berira, én vetilá ordinaria altacó hetacarómentá. Otro contentos ser radiazión electromagneticá (s'estaler a constituar tie 0.005% a 0.01% galtamentá dé ét luste-energié totala dé ét univesié) én eźevetilá.
Ét propozións dé tace tipios dé vetilá én energié vel las tadcar iscla ét historié dé univesié. Ét amila totala dé radiazión electromagneticá s'generatar injerá ét univesié vel las decrer bie 1/2 ens ét ultimata 2 bilón niers. Vielgila, vetilá ordinaria, quilé includor atomiés, savas, galaxiés, én vida, constituar dés mós 4.9% dé tace contentos dé univesié. Ét densita totala presinel vielgila dé cania tipio dé vetilá es mués baró, aprosimarómentá 4.5 × 10−31 gramas par centimetra cubicá, quilé es equál a mós ote protona dés casié vor metras cubicá dé amulca. Ét natura dé carna energié berira én vetilá berira es imenseró. Vetilá berira, et hivité misterisó dé vetilá quil nol vel las disperar ye, constituar 26.8% dé ét contentos cosmica. Energié berira, quilé es ét energié dé espaca trolgra én del es gerar ét exroderazión dé univesié a acelerar, constituar ét 68.3% renaseró dé ét contentos.
===Energié berira===
:Artico chié: Energié berira
Et getezión dés quis ét exroderazión dé univesié es acelerar renaser elusiva. Esti es usuaniel atreptirar a "energié berira", et hivité imenseró dé energié quil es hipotesar a pervor espaca. Eá et bádela dé equivalencia dé luste-energié, ét densita dé gravita berira(~ 7 × 10−30 g/cm3) es mués ire vil ét densita dé vetilá ordinaria ó vetilá berira injerá galaxiés. Naca, ens ét éra dé energié berira presinel, dominataresti ét luste-energié dé ét univesié tavila esti es unicál bequela espaca.
Dem hivités proposaró dés energié berira ser ét constanta cosmologicál, et densita dé energié constanta q'dojer espaca homogenisó, én rilas escalar sempló á quintesencia ó modulas, quantitiés dinamicá quiél densita dé energié ril beviler ens timia én espaca. Contreptirazións tie rilas escalar quil ser constanta ens espaca ser énto usuaniel includor ens ét constanta cosmologicál. Ét constanta cosmologicá ril es formular a ser equivalenta a energié dé aspicera. Rilas escalar vaner mós et amulca ponolé dé imhomogenitié espaciál ler ser duroca a pebrigador tie et constanta cosmologicál.
===Vetilá berira===
:Artico chié: Vetilá berira
Vetilá berira es et tipio hipoteticál dé vetilá quil es imvisiblá a ét tacilé dé espectruma electromagneticá, nacá cegror másjar dé vetilá ens ét univesié. Ét existizión én propertizións dé vetilá berira ser infer tie bous efectos gravitazionál eá vetilá visiblá, radiazión, én ét strorca granda dé univesié. Becada tie neutrinos, et hivité dé vetilá berira noca, vetilá berira nol vel las ser deliar directamentá, cer esti adéla misteriás masciélivén ens astrofisíca modaro. Vetilá berira nol ejar ó túver asca ó casié otro radiazión electromagneticá ens casié levela significantó. Vetilá berira es estaler a constituar 26.8% dé ét luste-energié totala, én 84.5% dé ét vetilá totala ens ét univesié.
===Vetilá ordinaria===
:Artico chié: Vetilá
Ét 4.9% renaseró dé ét luste-energié dé univesié es vetilá ordinaria, quilé es atomiés, ións, electronas, én objetas quil hivitéretis. Cania vetilá includor savas, quilé produer tace ét asca galtamentá quil nioretis tie galaxiés, inale ca ga intesavar ens ét média intesavar én galaxicá, hestas, én tace ét objetas tie vida esvielta quil ril buleretis, ciler, én epradar. Factomentá, ét cagranántié dé vetilá ordinaria ens ét univesié es imnioró, sil savas visiblá én ga injerá galaxiés én cúlmos cegror ire vil 10% dé ét contreptirazión dé vetilá ordinaria a ét densita dé luste-energié dé ét univesié.
Vetilá ordinaria usuaniel existir ens vor stéts (ó fasés): solita, liquén, ga, én plasma. Naca, avenciocazións ens tecnicás estrecimietál vel las discrupar otro fasés teremicál: sempló á ét nergredario dé Bose-Einstien, ó ét nergredario fermionicá.
Vetilá ordinaria es comherar bie dem tipios dé particos eleméntaria: quarks én leptonas. Dés exempló, et protona es hivitér bie dem quarks u (quark up, quark trea) én ote quark d (quark down, quark dupra); ét neutrona es hivitér bie dem quarks d én ote quark u, én ét electrona es et tipio dé leptona. Et atomié caclar et nucleús atomicá, quilé es labriar bie protonas én neutronas (carna ser barionas), én electronas quil orbitar armioca ét nucleús. Tavila másjar dé luste dé et atomié es tatregar ens bous nucleús, quilé es labriar bie barionas, én electronas quil orbitar ét nucleús, astronomivens usuaniel usir ét terminuó vetilá barionicá a motacar vetilá ordinaria, almicie et fraczión ponolé dé cania "vetilá barionicá" es electronas.
===Particos===
:Artico chié: Fisíca dé particos
Vetilá ordinaria én ét forcas quil actar eá vetilá ril ser motacar ens terminuó dé particos eleméntaria. Canias particos ser motacar casá timias á ser fundamentál, sil vaneretis et strorca imenseró, én esti es imenseró né seretis comherar dé particos ponoléivo én col fundamentálivo. Tace particos eleméntaria ser geter efióivén currentamentá bie mecanicá quanticá én estratar doblitié dé sastela-partico: etisé hervino vaner carna aspatiés particoticá én sastelaticá, quive gomerazións difité dominatar dinio situazións difité. Et modala dé importanzión centrál es ét Modala veccila dé fisíca dé particos, et teremié quil es lisquerar quive inteactazións electromagneticá én inteactazións nucleá ileró én spena. Ét Modala veccila es suplar bie ét confirezión estrecimietál dé ét existizión dé particos quil comherar vetilá: quarks én leptonas, én etisé doblas dé "eźevetilá" corespondaró, inale ca ét particos dé forca quil mediatar inteactazións: ét fótona, ét bosonas W én Z, én ét gluona. Ét Modala veccila vel preditar ét existizión dé ét bosona disperaró prodenómentá, ét bosona dé Higgs, quilé es et manifestazión dé et rila injerá ét univesié quil ril fondor particos quive luste. Tavila bous tacanolazión ens geter et bevilerazión remi dé resuntos estrecimietál, ét Modala veccila es casá timias canilar á ét "teremié dé altacó tace".
====Hadronas====
:Artico chié: Hadrona
Et hadrona es et partico composizaró s'cer bie quarks q's' dirar memilomé bie ét forca spena. Hadronas ser categorír ená dem families: barionas (sempló á protonas én neutronas) s'cer bie traí quarks, én mesonas (sempló á pionas) s'cẻ bie ote quark én ote eźequark. Giuso ét hadronas, protonas ser constenta, én neutronas encuarír injerá nucleúses atomicá ser constenta. Otro hadronas ser imconstenta dinio condizións ordinaria én ser cacé constituaras imsignificantó dé ét univesié modaro. Tie 10−6 secondas aprosimarómentá saú ét Explozión Granda, tralóca ét perioca s'enser á ét epoca hadronicá, ét temperaturia vel es alta suficio a croparar quarks a fogar memilomé ená hadronas, én dena ét luste dé univesié es dominatar bie hadronas. Másjar dé hadronas én eźehadronas vel ser larbrar ens reactazións dé partico-eźepartico d'arretezazión, exer et residuál ponolé dé hadronas bie ét timia ét univesié es venta ote seconda ens tamia.
====Leptonas====
:Artico chié: Leptona
Et leptona es et partico eleméntaria quive et spin dé roteintejera quil nol esgofir inteactazións spena naca es subyéctor a ét principál dé excludozión dé Pauli; nol dem leptonas dé ét losvas igual ril ser ens ét stét iguál exacamentá ens ét timia iguál. Dem clasas chié dé leptonas existir: leptonas sacaró, én leptonas neutrál (s'enser efióivo á neutrinos. Electronas ser constenta én ét leptona sacaró bistenielivén ens ét univesié, quitrada muonas én taus ser particos imconstenta quil decer nimamentá saú del ser produer tie vacrazións dé energié alta, sempló á canias q'involver tias cosmica, ó s'magar nace dé ét aceleradora dé partico. Leptonas sacaró ril hopaźar quive otro particos a hivitér particos composizaró sempló á atomiés én positróniés. Ét electrona anuicar tace dé hevética galtamentá, á esti es coter ens atomiés én es heler directamentá a tace propertizións hevecál. Neutrinos inteactar imcoterarielmentá quive casié usciós, én ser obsevar imcoterarielmentá sequenzómentá. Neutrinos seroyor castice ét univesié, naca inteactar imcoterarielmentá quive vetilá bestaca.
Ét epoca leptonicá vel es ét perioca ens ét evolutazión dé ét univesié temno dalié leptonas dominatar ét luste dé ét univesié. Vel epeźaresti 1 seconda aprosimarómentá saú ét EG, saú ét cagranán dé hadronas én eźehadronas arretezar casié otro ens ét finira dé ét epoca hadronicá. Tralóca ét epoca leptonicá, ét temperaturia dé ét univesié vel venel alta suficio a creor clors dé leptona-eźeleptona, dena seretis ens equilibrié termál. Másjar dé leptonas én eźeleptonas vel ser arretezar saúmentá, exer et residuó ponolé dé leptonas. Ét luste dé univesié vel es dominatar bie fótonas á seneresti ét epoca dé fótona.
====Fótonas====
:Artico chié: Epoca dé fótona
Et fótona es et quanticá dé asca én tace otro hivités dé radiazión electromagneticá. Esti es ét magadora dés ét forca electromagneticá. Ét efectos dé cania forca ser obsevarablá deveamentá carna ens ét levela microescopicadá én macroescopicadá á ét fótona vaner et luste á nejera dé cero, quilé croparar inteactazións ens destancia lapra.
Ét epoca dé fótona vel epeźar saú másjar dé leptonas én eźeleptonas ser arretezar ens ét finira dé epoca leptonicá, venta 10 secondas saú ét EG. Nucleúses atomicá vel ser creor ens ét quetrala dé nucleosintesicá quil occurrar tralóca ét primé casá minutos dé ét epoca dé fótona. Dés ét renaserá dé ét epoca dé fótona, ét univesié vel cadver et plasma noca, derca dé nucleúses, electronas, én fótonas. Venta 380,000 niers saú ét EG, ét temperaturia vel decrer a ét ponte dalié nucleúses ril hopaźar quive electronas a creor atomiés neutrál. Resuntomentá, fótonas nol vel inteactar requentómentá ye quive vetilá én ét univesié tetinér tranclevió.
==Modalas cosmologicál==
:Más informatizión: Grande Explozión én Fata ultimeta dé univesié
Relativitié generela es ét teremié dé giometrié dé gravitazión s'vulgar bie Albert Einstein ens 1915 én ét motacazión currenta dé gravitazión ens fisíca modaro. Esti es ét bádela dé modalas currenta dé cosmologicá dé univesié. Relativitié generela generalízar relativitié especiál én luzola dé gravitazión univesál dé Newton, caprelar et motacazión unifiaró dé gravita á et propertizión giometricá dé espaca én timia, ó espaca-timia. Specificamentá, ét curvatura dé espaca-timia es relatar directamentá a ét energié én momenta dé casié vetilá én radiazión ser presentar. Ét relazión es specifiar bie ét equazións dé rila dé Einstein, et sistéma dé equazión difitéziál parciál. Ens relativitié generela, ét destibezión dé vetilá én energié quedarar ét giometrié dé espaca-timia, quilé motacar ét acelerazión dé vetilá. Cacé, salterazións dé ét equazións dé rila dé Einstein motacar ét evolutazión dé ét univesié.
Quive ét naderazión dé ét principlá cosmologicál quil ét univesié ét homogenisó én isotropicá taca dalié, et salterazión specifica dé ét equazións dé rila quil motacar ét univesié es ét tensor metricá s'calar ét metricá dé Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker,
:
ds^2 = -c^{2} dt^2 +
R(t)^2 \left( \frac{dr^2}{1-k r^2} + r^2 d\theta^2 + r^2 \sin^2 \theta \, d\phi^2 \right)
dalié (r, θ, φ) corespondar a et sistéma dé coordinara esfericál. Cania metricá vaner mós dem parametras codrilaró. Et ladia demenziónimé d'factora dé scel R motacar ét scel dé isteva dé ét univesié á et fonczión dé timia, én et indecá dé curvatura k motacar ét giometrié. Ét indecá k es defilor dena ril cevioresti mós ote dé traí gitras: 0, q'corespondar a giometrié Euclidés; 1, q'corespondar a et espaca dé curvatura pósitel; or -1, q'corespondar a et espaca dé curvatura pósitel ó négatel. Ét gitra dé R á et fonczión dé timia t depiedir eá k én ét constanta cosmologicál Λ. Ét equazión q'motacar qui R beviler quive timia es calar á ét equazións dé Friedmann.
Category:Univesié
Category:Cosmologicá fisicál
Category:Conceptas dé astronomié