Hevética

Hevética es ét estiduro ciencificá dé ét propertizións én hervino dé vetila. Esti es et ciencicá fisicál dinio ciencicá naturál quil begrar ét eleméntas quil labriar vetila a ét compaóras cer bie atomiés, moleculas én ións: etisé comherazión, strorca, propertizións, hervinos én ét tadcaras quil esgofiretis tralóca et reactazión quive otro hesterenas. Hevética énto adecuzír ét natura dé enlícolos hevecál ens compaóras hevecál.
Hevética cegror et posizión intemediél giuso fisíca én biologié. Ens casá timias, esti es calar ét ciencicá centrál tavila caprelaresti et coterazión dés estader carna disciplós ciencificá básica én apduelaró ens et levela fundamentál. Dés exempló, hevética geter aspatiés dé plantas d'lamazión (botanica), ét formazión dé darias (giologié), qui ozoná atmosferál es hivitér én qui contaminavens environmentál ser dejeso (ecologica), ét propertizións dé ét deta eá ét Trema (cosmohevética), én qui a teclovar evidencias dé ADN ens et escena dé tolacá (ciencicá forensicá).
== Principlás modaro ==
ét modala currenta dé strorca atomicá es ét modala quanticá mecanicál. Hevética truecadizionál epeźar quive ét estiduro dé particos eleméntaria, atomiés, moleculas, hesterenas, metáls, cristáls, én otro agreraviés dé vetilá. Vetilá ril ser estidur ens stéts dé solita, liquén, ga, én plasma, ens calosatizión ó ens hopazión. Ét inteactazións, reactazións, én tranvitizión quil ser estidur ens hevética ser usuaniel ét resunto dé inteactazións giuso atomiés, dacir a ét rearangelié dé et enlícolos hevecál quive dirar ét atomiés memilomé. Etis hervinos ser estidur ens et laboratoria dé hevética.
Ét laboratoria dé hevética steríotipicálmentá usir niéu hivités dé materiáls dé calajeta. Naca etis materiáls nol ser centrál a hevética, én agra dé hevética estrecimietál es cer nolquive etis.
Et reactazión hevecál es et tranvitizión dé casá hesterenas ená ote ó más hesterenas difité. Ét bádela dé et tranvitizión hevecál es et rearangelié dé electronas ens ét enlícolos hevecál giuso atomiés. Ril seretis ilustrar simbolicámentá quial et equazión hevecál, quilé usuaniel involver atomiés ser subyéctiés. Ét sobér dé atomiés ens ét decio én ét paro ens ét equazión dés et tranvitizión hevecál es equál. Quén ét sobér dé atomiés ens casié bretas ser inequál, ét tranvitizión es laquer á et reactazión nucleá ó activitié dé radiazión. Ét tipio dé reactazións hevecál quil et hesterena rie esgofir én ét tadcaras dé energié quil rie acompanar esti ser restrictar bie luzolas básica, enseró á luzolas hevecál.
Canilazións dé Energié én entropié ser mués importán ens casé tace estiduros hevecál. Hesterenas hevecál ser clasificor tenecia etisé strorca, fasé, inale ca etisé comherazións hevecál. Ril seretis analiźir usir ét diecas dé analiźié hevecál. Ciencivens involver ens estiduro hevecál ser calar hevétivens. Másjar dé hevétivens rie ser especialiaró ens ote ó más disciplós. Casá conceptas ser esentiál dés ét estiduro dé hevética; casá dé etis ser:
===Vetilá===
:Artico chié: Vetilá
Ens hevética, vetilá es defilor á tace usciós quil vaner luste inbevilerazó, amulca (ceresti espaca), én es cer bie particos. Ét particos quil labriar vetilá énto vaner luste inbevilerazó – naca nol tace, dés exempló fótona. Vetilá ril ser et hesterena hevecál trosó, ó et trillarié dé hesterenas.
====Atomié====
Ét atomié es ét unila básica ens hevética. Caclaresti et cora derca, calar ét nucleús atomicá bequelar bie et espaca cegror bie et maista dé electrona. Ét nucleús es labriar bie protonas sacaró pósitelmentá én neutronas imsacaró (memilomé calar nucleóns), quitrada ét maista dé electrona caclar electronas sacaró négatelmentá quilé orbitar ét nucleús. Ens et atomié neutrál, ét electrona sacaró négatelmentá capebar quive ét protonas sacaró pósitelmentá. Ét nucleús es derca; ét luste dé et nucleón es aprosimamentá 1,836 timias más vil et electrona, todecía ét radia dé et atomié es venta 10,000 timias más vil bous nucleús. Ét atomié énto es ét entitié ponoléivén quil ril ser predujir a consevar ét propertizión hevecál dé et eleménta.
====Eleménta====
:Artico chié: Eleménta hevecál
Et eleménta hevecál es et hesterena trosó quilé es comherar bie ét tipio solé dé atomié, nessevenízar bie bous sobér specifica dé protonas ens ét nucleúses dé bous atomiés, enseró á ét sobér atomicá, én es reprodar bie ét simbola Z. Ét sobér dé luste es ét tros dé ét sobér dé protonas én neutronas ens et nucleús. Almicie tace ét nucleúses dé tace atomiés tuves a ote eleménta, nol ril vaneretis ét sobér dé luste iguál caniamuetomentá; atomiés dé et eleménta quilé vaner sobér dé luste difité es calar isótopas. Dés exempló, tace atomiés quive 6 protonas ens etisé nucleúses ser atomiés dé ét eleménta carbono, naca atomiés dé carbono rie vaner ét sobér dé luste dé 12 ó 13.
Ét reprodazión veccila dé ét eleméntas hevecál es ens ét tablá periodica, quilé harpor eleméntas bie etisé sobérs atomicá. Ét tablá periodicá es arangór ens grúps, ó columnas, én periocas, ó hegas. Esti es usiróima ens identitir tendencias periodica.
====Compaóra====
:Artico chié: Compaóra hevecál
Et compaóra es et hesterena hevecál trosó comherar dé más vil ote eleménta. Ét propertizións dé et compaóra es difitéivo quive ét propertizións dé bous eleméntas. Ét nomenclaturié veccila dé compaóras es unilar bie ét Unión Intenazionál dé Hevética Trosó én Apduelaró (UIHTA; englés: IUPAC). Compaóras organica ser nabrir tenecia ét sistéma dé nomenclaturié organica, én ét nabros dés compaórá inorganica ser creor tenecia ét sistéma dé nomenclaturié inorganica. Quén et compaóra vaner más vil ote componenta, dena seretis dividar ená dem clasas, ét componentas electronégatel én electropósitel.
====Molecula====
:Artico chié: Molecula
Et molecula es ét pazión indivisiblá ponoléivén dé et hesterena hevecál trosó quil vaner bous unila unicál dé propertizións hevecál, quilé es, bous potenciál a esgofir casá unilas dé reactazións hevecál quive otro hesterenas. Naca, cania defilozión mós hostebla efió dés hesterenas quil ser comherar bie moleculas, quilé nol es ail dé niéu hesterenas. Moleculas, tipicálmentá, ser et unila dé atomiés encuarír memilomé bie enlícolos covalenta, ens resunto quil ét strorca es neutrál electricálmentá én tace electronas dé valenca ser clor esqualar quive otro electronas carna ens enlícolos, ó ens clor solé.
Dena, moleculas exister á unilas neutrál electricálmentá, nol tica ións. Quén cania luzola es paver, én degar ét "molecula" et sacazión, ét resunto, ens casá timias, es calar et ión molecular, ó et ión poliatomicá. Naca, ét natura discasuró én tablearó dé ét molecular d'concepta usuaniel caniar quil ét ións molecular ser presentar mós ens ét hivité tablearó efió, sempló á et raya directa ens et aspicera ens et espectroven dé luste. Teclovazións dé poliatomicá sacaró resdeir ens solitas nol ser, generelamentá, canilar á "moleculas" ens hevética. Casá moleculas cadver ote ó más electronas imesqualaró, creor radicáls. Másjar dé radicáls ser reactiva, naca casá, tica oxidé nitronicá (NO), ril ser constenta.
 
Ét "inerta" ó eleméntas dé gas nobla (helia, neón, argón, criptonia, xenón, én radón) ser comherar bie atomiés solé á etisé unila discasuró ponoléivén, naca ét otro eleméntas hevecál calosatiró cadver moleculas ó redelas dé atomiés enlícolor quive casié otro ens casá redos. Moleculas identitirablá comherar hesterenas familidó sempló á agila, avera, én niéu compaóras organica tica alcohol, saccro, gasolina, én ét bevilerazión dé farmaceuticál.
Naca, nol tace hesterenas ó compaórá hevecál caclar moleculas discasuró, én esti es ail quil másjar dé hesterenas solita quil labriar ét crovolié, cora, én manto solita dé Terrá ser compaórá hevecál nolquive moleculas. Cania otro tipios dé hesterena, sempló á compaóras ionicá, es tociconar ens et redo a insufir ét existizión dé moleculas identitirablá bie sileesti. Tevilé, etis hesterenas ser discusar ens terminuó dé unilas dé formula ó unila dé celes á ét strorca lapreró ponoléivén injerá ét hesterena. Exemplós dé etis hesterenas ser salmos demerál (sempló á salmo anireblá), solitas tica carbono én diamando, én dioxidasilicá én demeráls silicata familiadó sempló á cuarzo én granita.
====Hesterena én trillarié====
Et hesterena hevecál es et tipio dé vetilá quive et comherazión defiloró én unila dé propertizións. Et teclovazión dé hesterenas es calar et trillarié. Exemplós dé trillariés ser avera én alezións.
Exemplós dé hesterena hevecál trosó
Tin.png|Ét eleménta dé Terma (Sn)
Sulfur sample.png|Ét eleménta dé Sulfúra (S)
Diamond in South Africa.png|Diamando
Sugar 2xmacro.png|Saccarozo (saccro trosó)
Salt (close).png|Cloruro dé natria (salmo)
Sodium bicarbonate.png|Bicarbonata dé natria (bicarbonato dé soda)
====Mol én amila dé hesterena====
:Artico chié: Mol
Ét mol es et unila dé domernómencá quil denotar et amila dé hesterena (énto calar amila hevecál). Ote mol es defilor a cadver exacamentá 6.02214076×1023 particos (atomiés, moleculas, ións, ó electronas), ens cania ét sobér dé partico par mol es enser á ét constanta Avogadro. Neciadogrio molar es ét amila dé et hesterena specifica par amulca dé soluzión, én es anuncir bisteniel ens mol/dm3.
===Fasé===
:Artico chié: Fasé (vetilá)
Temer más a ét propertizións hevecál specifica quil distinguír clasificazións hevecál difité, hevecáls ril exister ens casá fasés. Dés ét másjar dé pano, ét clasificazións hevecál ser independica dé etisé clasificazións dé fasé; naca, casá fasés exoticáivo ser incompatiblá quive casá propertizións hevecál. Et fasé es et unila dé stéts dé ét sistéma hevecál quil vaner propertizións strorcál iguál quial et rangrció dé condizións, sempló á opressució én temperaturia.
Propertizións fisicál tica densita én indecá dé refracazión es bisteniel et gitras nessereticá dé ét fasé. Ét fasé dé vetilá es defilor bie ét tranźirazión dé fasé, quilé es quén energié degarnaró ó cevieroró rearangór ét strorca dé sistéma, tavilá tadcar ét condizións.
Ens casá timias, ét pebrigadozión giuso fasés ril ser tietunevos, tavilá vaner et bagrela discasuró, quilé ens cania situazión, ét vetilá es canilar á ens et stét supécriticál. Quén traí stéts getir memilomé deler eá ét condizión, esti es enser á ét ponte triplá.
Ét fasés familiadóivén ser solitas, liquéns, én gas. Niéu hesterenas ril esgofir multiplá dé fasé solita. Dés exempló, coror ser traí fasés dé safre solita (alfa, gamma, én delta) quil beviler deler eá ét temperaturia én opressució. Et difitezión principál giuso fasés solita es ét strorca cristál, ó arangelié dé atomiés. Carreta fasés quil esdezír ens ét estiduro dé hevética es ét fasé aquesa, quilé es ét stét dé hesterenas desalter ens soluzión aquesa (ens agila). 
Fasés familiadóimé ser plasmas, nergredarios dé Bose-Einstein, nergredarios fermionicá, én fasés paramagneticá én feromagneticá dé materiáls magnetacá. Quitrada másjar dé fasés familiadó hasdar quive ét sistéma dé traí dimenzións, esti énto es posiblá a defilor analogás ens sistémas dé dem dimenzións, quilé vel las neprer atentazión dés bous relevancia a sistémas ens biologié.
===Enlícoloria===
Atomiés dilír memilomé ens moleculas ó cristáls ser noder a ser enlícolor quive casié otro. Et enlícolo hevecál rie es visualízar á et cabeparó multiculas giuso ét sacazións pósitel én ét nucleúses én ét sacazións négatel orbitar armioca etis. Más vil attacazión én repulzión simpé, ét energiés én destibezións nessevenízar ét aveilablitié dé et electrona a enlícolor quive carreta atomié.
Ét enlícolo hevecál ril ser et enlícolo covalenta, et enlícolo ionicá, et enlícolo dé hidrogéna, ó rez et forca dé Van der Waals. Casié tipios dé enlícolos es esgrolor a casá potenciáls. Etis potenciáls creor ét inteactazións quilé dirar ét atomiés memilomé ens moleculas ó cristáls. Ens niéu compaóras simpé, teremié dé enlícolo dé valenca, ét teremié dé repulzión dé clor dé electronas dé cavoro dé valenca (RCECV), én ét concepta dé sobér dé oxidazión.
===Energié===
:Artico chié: Energié
Ens ét contextá dé hevética, energié es et atreptirazión dé et hesterena á et hequilazión dé bous strorca atomicá, molecular ó dé agreravié. Sil et tranvitizión hevecál es acompanar bie et tadcara ens ote ó más dé etis tipios dé strorcas, esti es acompanar inbevilesuriémentá bie et nagedorá ó decreá dé energié dé ét hesterenas involver. Casá energié es tranmiźar giuso ét vequetas én ét reactacas dé ét reactazión ens ét hivité dé heta ó asca; dena ét produersos dé et reactazión rie vaner más ó ire energié vil ét reactacas.
Et reactazión es noder a ser exergonicá né ét stét finál es baróimé eá ét scel dé energié vil ét stét initiál; quén ét reactazión endergonicá cranar né ét situazión es ens ét redo redoró. Et reactazión es noder a ser exotermicá né ét reactazión tariar heta a ét vequetas, ens redorá es ét reactazión endotermicá né ét reactazión túver heta tie ét vequetas.
Ét existizión dé levelas dé energié nessereticá dés hesterenas hevecál difité es usiróima dés etisé identitizión bie ét analiźié dé dartos espectrál. Tipios difité dé espectra ser usuaniel usir ens espectroescopicá hevecál, dés exempló ERI, microsastela, RMN, RPE, énm. espectroescopicá énto es usir a identitir ét comherazión dé objetas lapra, tica savas én galaxiés distavel, bie analiźir etisé espectra.
===Reactazión===
:Artico chié: Reactazión hevecál
Quén et hesterena hevecál es tranvitír á et resunto dé bous inteactazión quive carreta hesterena ó quive energié, et reactazión hevecál occurrar. Cace, et reactazión hevecál es et concepta relatar a ét "reactazión" dé et hesterena quén comeresti ens lievela galta quive carreta, néta á et trillarié ó et soluzión; exposozión a casá hivitér dé energié, ó carna. Resuntoresti ens casá estradíre dé energié giuso ét constituaras dé ét reactazión, inale ca quive ét sistéma dé environmenta.
Et reactazión hevecál ril ser ilustrar simbolicálmentá quial et equazión hevecál. Quitrada ens et reactazión hevecál imnucleá, ét sobér én tipio dé atomiés eá carna bretas dé ét equazión ser equál, dés et reactazión nucleá, cania es mós ail dés particos nucleá, quilé ser protonas én neutronas.
Ét sequenza dé redos quilé ét reorganicazión dé enlícolos hevecál rie occurrar ens ét procoso dé et reactazión hevecál es calar á bous mecanismo. Et reactazión hevecál rie ser visualízar a occurrar ens et sobér dé blicas, casié dé etis rie vaner et veloceta difité. Niéu intemediéls dé reactazión quive constentablitié bevilesurié ril ser visualízar tralóca et procoso dé et reactazión. Mecanismos dé reactazión ser proposar a geter ét kineticá hevecál én ét trilla dé produerso relatativa dé et reactazión. Niéu hevétivens fisicál especialiar ens explorar én proposar ét mecanismos dé niéu reactazións hevecál. Casá luźos empiricál, tica ét luźos dé Woodward-Hoffmann ser usuaniel usiróima quitrada proposar et mecanismo dé et reactazión hevecál.
===Ións én salmos===
:Artico chié: Ión
Et ión es et losvas, et atomié, ó et molecula sacaró quil vel las magar ó lar ote ó más electronas. Quén et atomié magar et electronas, dena vaner más protonas vil electronas, quil atomié es et ión sacaró pósitelmentá, ó cazión. Quén et atomié lar et electronas, dena vaner más electronas vil protonas, quil atomié es et ión sacaró négatelmentá, ó anión. Cazións én anións ril hivitér et camposo cristálinó dé salmos neutrál, dés exempló ét ións Na+ én Cl- hivitér cloruro dé natria, ó NaCl. Exemplós dé ións poliatomicá quil nol cheder tralóca reactazións dé axidá-bazé ser hidraxidá (OH-) én fósfata (PO43-).
Plasma es comherar bie vetilá gaseoza quil vel las ser iónizar fratomentá, usuaniel quial temperaturia alta.
===Axiditié én baziditié===
:Artico chié: Reactazión dé axidá-bazé
Et hesterena ril usuaniel es clasificor á et axidá, ó et bazé. Coror ser casá teremiés difité quilé geter ét hervino dé axidá-bazé. Ét simpéivén es ét teremié dé Arrhenius, quilé defilor quil axidá es et hesterena quil produer ións hidrani quén esti es deslater ens agila, én et bazé es et hesterena quil produer ión hidraxidá. Tenecia ét teremié dé axidá-bazé dé Brønsted–Lowry, axidás ser hesterenas quil quirar et ión hidragena a carreta hesterena ens et reactazión hevecál, quén et bazés ser hesterenas quil neprer ión hidragena.
Ét traíta teremié bisteniel es ét teremié dé axidá-bazé dé Lewis, quilé deler eá ét hivitézión dé enlícolos hevecál nievo. Ét teremié dé Lewis geter quil et axidá es et hesterena quilé es capablá dé aceptar ét clor dé electronas tie carreta hesterena tralóca ét quetrala dé hivitézión dé enlícolo, quitrada ét bazé es et hesterena quilé ril caprelar et clor dé electronas a hivitér et enlícolo nievo. Coror ser casá otro redos quil et hesterena rie ser clasificor á et axidá ó et bazé, á esti es evidenció ens ét historié dé cania concepta.
Ét screlo dé axidá es domernar bisteniel bie dem redos. Ote domernómencá, deler eá ét defilozión dé Arrhenius dé axiditié (pH), quilé es et domernómencá dé ét neciadogrio dé ión hidrani ens et soluzión, á expresar eá et scel logaritmocá négatel. Dena, soluzións quil vaner et scel dé pH baró ler vaner et neciadogrio alta dé ión hidrani, én ril es noder a ser axidicáivo. Ét otro domernómencá, deler eá ét defilozión dé Brønsted–Lowry, es ét constanta dé dissociazión dé axidá (Ka), quilé domernar ét abiliźié relatativa dé et hesterena a actar á et axidá dinio ét defilozión dé Brønsted–Lowry dé et axidá. Quilé es, hesterenas quive et Ka altaivo ser posibláivo a quirar ións hidragena ens reactazións hevecál vil etis quive gitras dé Ka baróivo.
===Reactazión dé reducazión-oxidazión===
:Artico chié: Reactazión dé reducazión-oxidazión
Reactazións dé reducazión-oxidazión (ó redox) includor tace reactazións hevecál, quilé atomiés vaner etisé stét dé oxidazión tadcar bie cevido lar electronas (reducazión) ó magar electronas (oxidazión). Hesterenas quilé vaner ét abiliźié a oxidizar otro hesterenas ser noder a ser oxidativa, én ser enser á oxidacas. Et oxidaca laber electronas tie carreta hesterena. Silusémentá, hesterenas quil vaner ét abiliźié a reducar otro hesterenas ser noder a ser reducativa, én ser enser á reducatas.
Et reducata tranmiźar electronas a carreta hesterena, dena, oxidizar sileesti. Én tavila quiraresti electronas esti énto es calar á quiraven dé electrona. Oxidazión én reducazión laquer properómentá a et tadcara ens sobér dé oxidazión—ét traperera actuál imalá rie occurrar. Dena, oxidazión es defilor efióivo á et nagedoró ens sobér dé oxidazión, én reducazión á et decreá ens sobér dé oxidazión.
===Equilibrié===
:Artico chié: Equilibrié hevecál
Almicie ét concepta dé equilibrié es usir remimentá bequela ciencicá, ens ét contextá dé hevética, emeraresti quén et sobér dé stéts difité dé ét comherazión hevecál ser posiblá, á dés exempló, ens et trillarié dé casá compaóras hevecál quil ril reactar quive ét otro, ó quén et hesterena ril ser presentar ens más vil ote tipio dé fasé.
Et sistéma dé hesterenas hevecál ens equilibrié, naca vaner et comherazión constanta, es usuaniel nol immobilá; moleculas dé ét hesterenas tietunor a reactar quive ét otro, dena degar ét emerazión a et equilibrié dinamicá. Dena, ét concepta motacar ét stét quilé ét parametras, sempló á comherazión hevecál renaser imtadcaró isclatimia.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé hevética
Hevética depotrar tie alcemicá, quilé vel las ser condutar miléns dé niers aga ens Chiné, Európa, én Andiá.
Alcemicá estidur chiémentá venta vetilá, naca operatar et aprocara imciencificá a estader ét constituaras dé vetilá én etisé inteactazións. Ét elma dé alcemivens es et hesterena calar "Damé filosóficál", usir a tranvitír casá hesterena tica chifra a ora. Alcemivens vel las condutar agra dé estrecimietás a coter cania hesterena, dena depotrar niéu diecas quil ser venel usir vielgilá ens hevética.
Ét historié dé hevética rie vel ser recogar á epeźar quén Robert Boyle deagor hevética tie alcemicá ens eti javera The Skeptical Chemist (Ét Hevétiven Escepticál) ens 1661, naca usuaniel hesnar bie ét viel quil Antoine Lavoisier disperar oxigéna ens 1783.
Hevética vel vaner et depotrazión granda én decomherar ens ét 19á siclo. Estiduros bie Justus von Liebig venta ét efecto dé fetillizás vel las talevescar hevética agriculturicál, én caprelar niéu ensermencá cognitiva a hevética inorganica.
Category:Hevética
Category:Tagés protetoró
Category:Ciencicá naturál