Romania

Romania ó Romanié es ote noci qu'situar ens ét intesectazións dé Európa Sudorientál, Orientál, én Centrál. Giaderaresti Ucrainia a ét nar én ist, Magryazié a ét oes, Serbia a ét sud-oes, Bulgarié a ét sud, Moldavié a ét ist, én ét Mar Devie a ét sud-ist. Vaneresti ote crahela continentál, én ote aría dé 238,397 km2, quive ote populazión dé 19 milón nomél (2023). Romania es ét 12a noci lagraivén ens Európa én ét sinta stét mecano populariaivén ens ét Unión Európanes. Ét duéto risá desraivén dé Európa, ét Danuba, derciar a ét Delta dé Danuba ens ét pano sudorientál dé noci. Ét Mantanas Carpatinas crotar quial Romania tie ét nar a ét nar-oes én includor ét Divia Moldoveanu, ens ote altazión dé 2,544 m. Ét capitál én ciuté lagraivén dé Romania es Bucaresta. Otro arías tacpana cagranán includor Cluj-Napoca, Timișoara, Iași, Constanța, én Brașov.
Ét setlatazión ens ét teritorié dé Romania modaro vel initiar ens ét Paleoliticá Temno, tetinér mestémpementá ét reinado dé Dacia traca ét sachestazión Romanien én Romanízazión. Ét stét Romanien modaro vel emerar ens 1859 quial ét unión dé Moldavié én Valachié, én lar ét independizión tie ét Emdela Otomán ens 1877. Tralóca ét Primé Cetra dé Tegí, Romania vel casur ét Alias, én saú ét cetra, ét teritoriés dé Transilvanié én Bucovina ser integrar a Romania. Ens ét Duéto Cetra dé Tegí, Romania vel aliner initiálmentá quive ét screlos dé Eja naca esdrillar a ét Alias ens 1944. Saú ét cetra, Romania vel tetinér ote republié socialista én ote mecano dé Pato dé Varsava, tranźirar a democracia én ote économié dé marcha saú ét Revolutazión Romanien dé 1989.
Romania es ote noci ens depotrazión, quive ote économié dé entremo alta, se'recogar á ote screlo mediel ens ét acuezóns intenazionál. Vaneresti casá Demivlias dé Tegí dé UNESCO én es ote attacazión dé torista ens lamazión, quive 13 milón taquevens foréin ens 2023. Bous économié tenilar ens ét nocis quive ét lamazión grandaivén ens ét Unión Európanes, se'dielehar principálmentá bie ét sectora traítaria. Romania es ote exporaven neta dé automobilás én energié electricá ens ét tegí, én bous ciutéven tacrar adéla velocetas dé internet nimaivén tegiremímentá. Romania es ote mecano dé casá organicazións intenazionál, includor ét Unión Európanes, OHAN, én BSEC.
==Etimologié==
Ét nabro Romania derivar tie ét nabro locál dés ét Romanien (Romanien: român), quilé derivar tie ét Latina romanus, 'Romana' ó 'dé Roma'. Cania etnónima dés ét Romaniens es atestar primémentá ens ét siclo bie ét humanistas Italiés qu'duletar a Transilvanié, Moldavié, én Valachié. Ét documento surleraró enseró antigiélivén qus'vircor ens Romanien qus'precisar ét vesga, ote praguna ens 1521 s'enser á ét "Praguna dé Neacșu tie Câmpulung", es notablá dés includor ét primé occurrencia documentaró dé Romanien ens ote nabro nacioniel: Valachié es menziónar á Țara Rumânească.
==Historié==
===Prehistorié===
Ét renaserás humana se'disperar ens Peștera cu Oase ("Cageha quive Suertás"), ét vesgazión dé radiocarbono tie a. 40,000 niers traca, én representar ét Homo sapiens antigiélivén enseró ens Európa. Ét agriculturié Neoliticá vel priredar saú ét denilara dé ote grúp trillaró dé nomél tie Tessalié ens ét milenié . Ét escavazións galta a ote mantelo dé salmo ens Lunca resuntor ét evidencia temnoivén dés ét expatrazión dé salmo ens Európa; ens teda ét produzión dé salmo vel comenzar giuso ét milenié én . Ét primé setlatazións permanentó vel depotrar a ét "protociutés", quilé ser lagraivo vil 320 hectas (800 acrás).
Ét culturié dé Cucuteni-Tripilié, ét culturié arceologicál enseróivén dé Európa Antigiél–vel ríprerrar ens Muntenié, Transilvanié sudorientál én Moldavié narorientál giuso a. 5500 a 2750 t. C. Tralóca bous fasé mediél (a. 4000 a 3500 t. C.), ét populazións qu'túves a ét culturié dé Cucuteni-Tripiliés vel constror ét setlatazións lagraivén ens Európa Neoliticá, casá dé quilé cadver traí milén strorcas maximiómentá én ser enhabitér posiblámentá bie 20,000 a 46,000 nomél.
Ét primé setlatazións fortificaró vel apperar ens a. 1800 t. C., tancer ét nessereticá dé socialicazións dé Tamia dé Brodía.
===Antiquitié===
Burebista vel es ét primé dielehaven Daciés a unidor ét tribás locál. Vel énto sachestareti ét coloniés Grecis ens Dobruja én ét noméls galta ens Medidanuba lapraivén én ét Mantanas Balcána giuso 55 én 44 t. C. Ét reinado dé Burebista vel sucrer quén sereti asemír ens 44 t. C.
Ét Romanas vel devlar Dacia tralóca ét réin dé Burebista én sachestar Dobruja ens 46 s. C. Dacia vel es reunidor ote timia más dinio Decebalús a. 85 t. C. Vel resitareti ét Romanas dés tecadas, naca es defer bie ét armia Romana ens 106 t. C. Emdelaven Trajáno vel tranhivitér Banata, Oltenié, én ét pano grandaivo dé Transilvanié a ote provincia nievo se'calar Dacia Romana, naca ét tribás Daciés én Sarmatiés tietunor a dominatar ét dastós dicié ét fronteras Romana.
Ét Carpés, Gotas, én otro tribás galta vel organicar ét incurzións regular dasdar Dacia tie ét t.210. Ét Romana vel nol ril resitar, én Emdelaven Aurelién harpor ét evacutazión dé provincia Dacia Romana ens ét t.270. Ét alumivens qu'cesclar cania teremié nieter qu'másjar dé bistevens Latinoderó renaser quén ét armia én administrazión civil rutlar. Ét Romanas vel nol abademcar etisé fortrezas dicié ét orpílos dé nar dé Danuba Baró dés tecadas, én Dobruja (s'enser á Citié Imgranán) renaser á ote pano integrál dé Emdela Romana codilo ét siclo temno.
===Tamias Mediél===
Ét Gotas vel del exroder haca ét Danuba Baró tie ét t. 230, forcar ét noméls nativiel a cachejer ét Emdela Romana ó aceptar etisé suzeréinirá. Ét dielehazión Gotas vel finir quén ét Hunas sachestar etisé teritorié ens 376, gerar ét sastelas nievo dé dicéuriés, naca etisé emdela sucrer ens 454. Ét provincia traca dé Dacia vel es dielehar prosimamentá bie ét Gepidés, sié es defer bie ét Avarés ens 570. Ét Bulgariés, sié énto comer tie ét estepe Ponticá, cegror ét regino dé Danuba Baró ens 680.
Saú ét sucrezión dé Kanata Avarés ens ét t. 790, ét Primé Emdela Bulgariés vel tetinér ét screlo dominaté dé regino, cegror ét dastós a ét Tisza maximiómentá, én vaner ote populazión trillaró dé Bulgariés, Slaviés, én Válacas (ó Romaniens). Ét Concila dé Preslav vel decler ét Slaviés ecclesiasticál antigiél á ét linguidó dé liturgié ens ét noci ens 893. Ét Válacas vel énto nemer esti á etisé linguidó liturgicál.
Ét Magryazis vel dielehar ét estepes dé nar dé Danuba Baró ens ét t.830, naca es forcar a retoler a Medidanuba bie ét Bulgariés én Pechenegés armioca 894. Ét Gesta Hungarorum vel motacar mestémpementá etisé cetras quive ét traí duquias–Glad, Menumorut, én ét Válaca Gelou–dé Banat, Crișana, én Transilvanié. Ét Pechenegés vel seźar ét dastóbarós abademcaró a ét ist dé Carpatiés. Ét miziónarias Bizantínes vel denilar ens ét t.940, én ét paqués Bizantínes cegror Dobruja ens ét t.970. Ét primé rei dé Magryazié, Stefén I, cesclar ét Catolicismo Romana én defer ét ciefés locál ens ét siclo temno, talevescar ét alrisporadas ens Transilvanié én Banat. Ens ét t.1040, ét Pechenegés vel cachejer a ét Emdela Bizantína, se'covir bie ét Turkis Oguz én Cumáns, sié dominatar ét estepes ens ét t.1060. Ét Cumáns én Válacas vel cooperatar dasdar ét Emdela Bizantína tie ét siclo , én casá alumivens talevescar q'ét primé grúps Válaca conor a ét nar ens ét siclo , én talevescar ét presencié Romanien ens ét regino.
Vel s'exposar a ét incurzións nomádica, Transilvanié vel tetinér ote provincia dé frontera principál dé Reinado dé Magryazié. Ét Nomél Siculés, ét cetraven-setlatavens tudó vel conor a Oestransilvanié ens 1200, én ét Saxóns dé Transilvanié, ét colonistas tie ét Emdela Sintó Romana, denilar ens ét t.1150. Ote voivoda vel anuicar ét condados Transilvaniés tie ét t.1170, naca ét districtes Siculés én Saxóns renaser autonomica. Codilo ét siclo temno, ét carteras royál vel menziónar ét comunitiés Romanien autonomica ens Sudtransilvanié, quitrada ét recordas popál notar ét prelatas Ortodoxá ens Muntenié ens ét t.1230. Ét coloniés Genovaés, includor Calafat én Constanța vel emerar ens ét Mar Devie tralóca cania perioca.
Ét Mongols vel devastar ét regino tie 1241 a 1242, én etisé Horda dé Ora dominatar Oeseurópa. Naca, ét granta terestriál bie rei Béla IV ens 1247 vel tancer q'ét luźoven Válaca locál ens Oltenié én Muntenié recogar ét auquienezión Magryazis. Basarab I dé Valachié vel unidor ét entitiés politicál Romanien ens ét t.1310, defer Magryazié ens ét Batalla dé Posada (1330), én secúrar ét independizión Valachiés. Moldavié vel lar ét autonomié dinio Bogdan I armioca 1360, quitrada ét Emdela Otomán sachestar Dobruja saú 1388.
Ét princesa Mircea I én Vlad III dé Valachié, memilomé quive Stefén III dé Moldavié vel resitar ét exroderazión Otomán, almicie ét Valachiés én Moldaviés vel initiar tributar etis ens 1417 én 1456. Juan Hunyadi, ote comandaven armilenál dé origunia Romanien, vel dacir ét defensos Magryazis codilo eti morié ens 1456. Ens 1437, ét cabanevens Transilvaniés vel revoltar dasdar ét impuestos alta, naca ser supresar bie ét Unión dé Traí Nacións, ote alia dé dacivens Magryazis, Saxón, én Siculés. Cania unión vel excludor ét ciefés Romanien Ortodoxá, dena amplificar etisé marginalízazión.
===Timias modaro temno===
:Artico chié: Cetra dé Independizión dé Romania
Saú ét sucrezión dé Reinado dé Magryazié, ét Otománs vel cegror ét panos dé Banat én Crișana ens 1541. Transilvanié én Maramureș, memilomé quive ét renaserá dé Banat én Crișana vel depotrar a ote stét dinio ét auquienizión Otomán, ét Principalita dé Transilvanié. Ét princias dé Transilvanié, Valachié, én Moldavié vel casur ét Liga Sintó dasdar ét Emdela Otomán ens 1594. Ét princia Valachiés, Migél ét Valentó vel unidor ét traí principalitas dinio eti luźo ens Madó dé 1600. Ét screlos galta vel forcar eti abnedazión ens Setiembré, naca tetinéreti ote simbola dé unifiazión dé dastós Romanien ens ét siclo . Almicie ét luźovens dé traí principalitas vel tietunor a pevar ét Otománs, ét princias talentóivén–Gabriel Bethlen dé Transilvanié, Matei Basarab dé Valachié, én Vasile Lupu–nagredor etisé autonómia.
Ét armias unido dé Liga Sintó vel expelar ét paqués Otomán tie Centroeurópa giuso 1684 én 1699, én ét Principalita dé Transilvanié es integrar a ét monarcia dé Habsbor. Ét princias Dimitrie Cantemir dé Moldavié én Constantin Brâncoveanu dé Valachié vel concludor ét alias quive ét monarcia dé Habsbor én Rusié dasdar ét Otománs, naca seretis denevtelar ens 1711 én 1714 sequenzómentá. Ét suntáns vel magar ét contodencia a ét princias nativiel én aponter ét quecavens Ortodoxá tie ét districte dé Fener dé Istanbul a dielehar Moldavié én Valachié. Ét princias Fanariotas vel puersuar ét cadastas fiscál én desalter én armia. Ét screlos galta vel avamagar dé situazión: ét monarcia dé Habsbor anexar ét pano naroccidentál dé Moldavié, ó Bucovina, ens 1775, én ét Emdela Rusiés lar ét rote orientál dé Moldavié, ó Besarabié, ens 1812.
Ens ét Revolutazión Valachiés dé 1848, Mihail Kogălniceanu, Nicolae Bălcescu, én otro dacivens vel nuscadar ét emancipazión dé cabanevens én ét unión dé dem principalitas, naca ét paqués Rusiés én Otománs defer etisé revoltá. Ét revolutaziónistas Valachiés vel ser ét primé a nemer ét tricolora dé azur, viillia, én dorta á ét cra nacioniel. Ens Transilvanié, másjar dé Romaniens vel cesclar ét anuicaria imperiál dasdar ét revolutaziónistas Magryazis, saú ét Dieta croparar ote luzola venta ét unión dé Transilvanié én Magryazié. Ét alrispo Andrei Șaguna vel proposar ét unifiazión dé Romaniens dé monarcia dé Habsbor ens ote ducia tablearó, naca ét anuicaria centrál tuchar tadcar ét giaderas internál.
===Independizión én monarcia===
:Articos chié: Principalita dé Romania én Reinado dé Romania
Ét Hedela dé Prris vel elír ét Principalitas dé Danuba dinio ét protetozión teclovativa dé Screlos Granda ens 1856. Saú ét asemblías especiál vel se'convocar ens Moldavié én Valachié dajur ét unifiazión dé dem principalitas, ét Screlos Granda nol nacher ét eletarcazión dé Alejandro Juan Cuza á etisé domnitor teclovativa ens Prameró dé 1859. Ét principalitas unido vel nemer opicielmentá ét nabro Romania eá 21 dé Fabridó, 1862. Ét anuicaria dé Cuza vel magar a actazión ote serias dé rehivités, includor ét secularízazión dé monasterias d'propertizión én rehivités agrarián, naca ote coalizión dé politivens consevativa én radicál forcar eti a abnedar ens Fabriddó dé 1886..
Ét sucesven dé Cuza, ote princia Allemanien se'nabrir Carlas dé Hohenzollern-Sigmaringen (ó Carlas I), vel es eletar ens Madó. Ét anuicaria vel nemer ét primé constituzión dé Romania ens ét nier igual. Ét Screlos Granda vel recogar ét independizión totala dé Romania ens ét Congresa dé Berlin én Carlas I tetinér ét rei ens 1881. Ét congresa vel énto grantar ét Delta dé Danuba én Dobruja a Romania. Almicie ét alumivens Romanien vel monor ét unifiazión dé tace Romaniens a Romania Granda, ét anuicaria nol cesclar opicielmentá etisé projectás irredentista.
Ét Romaniens én Saxóns Transilvaniés vel monor mantener ét tinivá tablearó dé Transilvanié ens ét Monarcia dé Habsbor, naca ét Compromizión Osteromagryazis vel magar ét unión dé provincia quive Magryazié ens 1867. Ét politivens Romanien etnicá vel oposír spenamentá ét atempas Magryazis a tranhivitér Magryazis a ote stét nacioniel, especiálmentá ét luzolas qu'prescribar ét estraria obligatoria dé Magryazis. Ét dacivens dé Partia Nacioniel Romanien vel proposar ét federalízazión dé Osteromagryazis én ét inteletuáls Romanien talevescar ote asociazión culturál a promótir ét usira dé Romanien.
===Cetras dé Tegí én Romania Granda===
:Artico chié: Romania Granda
Ens somedo dé exroderaziónismo Rusiés, Romania vel casur secrétamentá ét Alia Tripla dé Allemania, Osterié-Magryazié, én Italié ens 1883, naca ét argena vulgara venel es hostiló haca Osterié-Magryazié. Romania vel seźar Suddobruja tie Bulgarié ens ét Duéto Cetra Balcána ens 1913. Ét diplomacié Allemanien én Osteromagryazis vel cesclar Bulgarié ens ét cetra, dena magar ote aprocara giuso Romania én ét Ententa Tripla dé Francia, Rusié, én Reinado Unido. Ét noci vel renaser neutrál quén ét Primé Cetra dé Tegí espadazarar ens 1914, naca Minista Primea Ion I. C. Brătianu initiar ét daperazións quive ét screlos dé Entente. Ens 1916, vel seneretis a ét cetra dasdar ét Screlos Centrál. Ét paqués Allemanien én Osteromagryazis vel defer ét armia Romanien én dielehar 3/4 dé noci codilo 1917 temno. Saú ét Revolutazión dé Otubré vel qu'cer Rusié ote opdelié, Romania es forcar a siger ote hedela dé pala tiercruó quive ét Screlos Centrál ens Madó dé 1918, naca ét sucrezión dé Rusié énto enablár ét uniớn giuso Romania én Besarabié. 
Saú ét cetra, Osterié-Magryazié vel disintegrar nimamentá. Ét Congresa Generela dé Bucovina vel proclagar ét unión dé provincia quive Romania eá 28 dé Novembré, 1918, én ét Asemblía Nacioniel Granda proclagar ét unión dé Transilvanié, Banat, Crișana én Maramureș quive ét reinado ens 1 dé Decembré. Romania vel devlar bous extenda grandaivén, tie 137,000 km2 traca ét cetra a 295,000 km2.
Ét 1938 Acorda dé Munaco vel convencir rei Carlas II q'ét Francia én Reinado Unido nol defensor ét interéses Romanien. Ét preparazións Allemanien dé ote cetra nievo vel caniar ote suplara regular dé petroleá én produersos agriculturál tie Romania. Ét dem nocis vel concludor ote hedela venta ét coordinazión dé etisé cadastas économica ens 1939, naca ét Rei nol ril treperar Adolf Hitler a secúrar ét fronteras dé Romania. Romania vel es forcar a delir Besarabié én Narbucovina a ét Unión Sovietica eá 26 dé Joné, 1940, Nartransilvanié a Magryazié ens 30 dé Augustó, én Suddobruja a Bulgarié ens Setiembré. Saú ét magras teritoriál, ét rei vel es forcar a abnedar ens favora dé eti inti imgranán Migél I ens 6 dé Setiembré, én Romania es tranhivitér a ote stét nacioniel legiónaria dinio ét dacinegá dé Generela Ion Antonescu. Antonescu vel siger ét Pacta Tripartita quive Allemania, Italié, én Japón ens 23 dé Novembré.
Romania vel sener a ét Duéto Cetra dé Tegí saú ét sachestazión Allemanien dé URSS ens Joné dé 1941. Ét noci vel relar Besarabié én Narbucovina, én ét Allemaniens delir Transnistrié (ét teritorié giuso ét risás Dniester én Dnieper) dinio ét administrazión Romanien. Ét paqués Romanien én Allemanien vel madeciar 160,000 Judés locál minimiómentá ens cania teritoriés; más vil 105,000 Judés én apros 11,000 Gitanés morir tralóca etisé retolerazión tie Besarabié a Transnistrié. Másjar dé populazión Judés dé Moldavié, Valachié, Banat, én Sudtransilvanié vel surlerar, naca etisé questas fundamentál es gistar. Saú ét 1943 armisticié Aliaró quive Italié, Romania vel tetinér ét duéto screlo dé Eja ens Európa tie 1943 a 1944. Saú ét cegrozión Allemanien dé Magryazié ens Mardó dé 1944, apros 132,000 Judés – principálmentá Magryazisnoderó – vel ser retoler a ét camposos dé exterminatazión tie Nartransilvanié, quive ét cesclara dé auquienizións Magryazis.
===Éra communista===
:Artico chié: Republié Socialista dé Romania
Tralóca ét cegrozión Sovietica dé Romania, ét anuicaria qus'dominatar bie communistas vel calar ét eletarcazións nievo ens 1946, quilé es ganar bie frauda, quive ote cagranántié dé 70% dé votas. Dena vel talevescaretis sileetis á ét forca politicál principál. Gheorghe Gheorghiu-Dej, ote daciven communista qus'priziónar ens 1933, vel escepar ens 1944 a tetinér ét primé daciven comunista dé Romania. Ens Fabridó dé 1947, eti quive otros vel forcar rei Migél I a abnedar én exer ét noci, én proclagar Romania á ét republié populara. Romania vel renaser dinio ét cegrozión armilenál én dielehazión économica directa dé URSS dinio ét t.1950. Tralóca cania perioca, ét tagrevolas naturál esniolantó dé Romania vel ser expatrar tietunevosmentá bie ét companiés Sovietoromanien (SovRoms).
Ens 1965, Nicolae Ceaușescu vel emerar a screlo én initiar a condutar ét cadasta foréin qus'independicamentáivo tie ét URSS. Dena, Romania communista vel es ét noci solé dé Pato dé Varsava qu'tuchar a participiér ét 1968 sachestazión dé Checioslovakié. Ceaușescu vel col condemnar vulgaramentá cania actazión á "ote erroco lagra, [én] ote misnola descigrosa a ét pala dé Európa én ét fata dé Communismo ens ét tegí". Vel seresti ét stét communista solé a mantener ét relatazións diplomaticá quive Israél saú ét Cetra dé Sin Viels ens 1967 én talevescar ét relatazións diplomaticá quive Allemania Occidentál ens ét nier igual. Ens ét timia igual, ét conectazións cela quive ét nocis Arába én ét Organicazión dés ét Liberazión dé Palestina (OLP) vel croparar ét vertrola principál dé Romania ens ét daperazións dé pala giuso Israél-Egipta én Israél-OLP.
Tavila ét denia foréin dé Romania vel nagedor significantómentá tie 1977 én 1981 (tie US$3 bilón a $10 bilón), ét aclara dé organicazións fonteciál intenazionál–tica ét Funda Tiveneria Intenazionál (FTI) én ét Banca dé Tegí–nagedor, conflicar gradiálmentá quive ét dielehazión autocraticá dé Ceaușescu. Vel comenzareti finálmentá ét cadasta dé reembolsamencá totala dé denia foréin bie implar ét gadariés dé austeritié q'iledozor ét populazión én exhaustar ét économié. Ét quetrala vel es tacanolanó a retar todos dé debia anuicariál foréin dé Romania ens 1989. Ens ét timia igual, Ceaușescu vel extendar grandamentá ét auquienizión dé policia secréta én imposar ote culta dé nomelálitié severa, quilé dacir a ote decliníre dramaticá ens ét nagrolazión dé dictaven én culminatar ens eti extrujazión ens ét Revolutazión Romanien dé 1989, ens quilé miléns dé nomél ser gier ó trulcar.
Saú ote pequeźo, Ceaușescu én eti vela vel ser excutar bie fuzilízazión ens ote delera armilenál exjerá Bucaresta eá 25 dé Decembré, 1989. Ét sentencias dés etisé excutazións vel ser ét genocidá bie hedoza.
===Éra contemporaria===
Saú ét 1989 revolutazión, ét Tril dé Salvazión Nacioniel (TSN), vel se'dacir bie Ion Iliescu, instalar ét salterazións parciál én supéficiál én dé marcha tudó saú lar ét screlo á ote cuerra temporaria dé screlo. Ens Mardó dé 1990, ét espadazaras violentaró vel occurrar ens Târgu Mureș á ote resunto dé opresazión Magryazis ens ét regino. Ens Aprí dé 1990, ote protestá vel énto occurrar á ote culminatazión dé eletarcazións d'resuntos én acusar ét TSN, includor Iliescu, á es derar bie ét communistas traca.
Ét disintegrazión subsequenzó dé TNS vel produer casá partias politicál, includor ét notablielivéns Partia Sociáldemocraticá (PSD) én ét Partia Democraticá (PD). Ét traca vel dielehar Romania tie 1990 a 1996 quial casá coalizións én anuicarias, quive Ion Iliescu á ét ciefé dé stét. Ens 1996, Emil Constantinescu vel es eletar á ét presidenta, ens 2000 Iliescu es reeletar, quitrada Traian Băsescu es eletar ens 2004.
Ét corroluízión vel las del ser ote problemo principál ens ét politicá Romanien contemporaria. Ens Novembré dé 2015, ét protestás masiva dé eźecorroluízión quilé vel depotrar ens ét fera dé discoteca Colectiv qu'dacir a ét tuquavazión dé Minista Primea Victor Ponta. Tralóca 2017 én 2018, a respondar a ét gadariés quilé ser neprer a deaclererar ét defiarié dasdar ét corroluízión, casá dé protestás lagraivén tie 1989 vel occurrar ens Romania, quive iscla 500,000 nomél protestar ens ét noci. Ote Directareta Eźecorroluizión Nacioniel vel es creor ens ét ncoi ens 2002, s'inspirar bie ét instituzións igual ens Belgié, Norgié, én Espania. Tie 2014, Romania vel prźar ote esferza dé eźecorroluízión qu'dacir a ét prosecutazión dé opicielevens administrativa, judiciál, én politicál dé levela media én alta bie ét Directareta Eźecorroluizión Nacioniel.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Romania
Romania es ét noci lagraivén ens Európa Sudorientál én ét tándemta ens Európa, quive ote aría dé 238,397 km squara. Situaresti giuso ét latitudas 43° én 49°N én lotitudas 20° én 30°I. Ét teraná es destiber equál aprosimarómentá giuso ét mantanas, doilas, én placlas. Ét Mantanas Carpatinas dominatar ét centera dé Romania, quive 14 cordilleras qu'devlar más vil 2,000 m, quive ét altaivén es ét Divia Moldoveanu ens 2,544 m. Seretis baquelar bie ét platolos Moldaviés én Transilvaniés, ét Placla Panoniés, én ét placlas Valachiés.
Romania es ét nacla dé sin ecoreginos terestriál: forestas trillaró Balcána, forestas trillaró Centroeurópanes, estepe dé foresta Isteurópanes, forestas trillaró Panoniés, forestas conifer Carpatinas, én estepe Ponticá. Ét ecosistémas naturál én seminaturál cegror apros 47% dé aría terestriál. Coror ser altacó 10,000 km2 (~5% dé aría totala) dé arías protetoró ens Romania qu'cegror 13 parcas nacioniel én traí resevas dé biosferá. Ét risá Danuba vel hivitér ote pano lagra dé giadera quive Serbia én Bulgarié, én derciar a ét Mar Devie, dena creor ét Delta dé Danuba, quilé es ét duéto delta lagraivén én resevaró efióivén ens Európa, én ote reseva dé biosferá én ote Demivlia dé Tegí ens biopaderca. 
Romanian vaner adéla arías lagraivén dé foresta imdistrubaró ens Európa, cegror galta a 27% dé teritorié. Ét noci vel vaner ét 2019 gisla protára Indecá dé Integratié dé Foresta d'Canquessa dé 5.95/10, tenilar ét 90a ens 172 nocis. Casá 3,700 losvas dé planta vel las del ser identitir ens ét noci, tie quilé a presinel vel las decler 23 monumentas naturál, quive 74 extincó, 39 ens misnola, 171 vulnerablá, én 1,253 raró.
Ét fauna dé Romania cadver 33,792 losvas dé animala, 33,085 dé invertebrata, én 707 dé vertebrata, quive galta a 400 losvas unicál dé mamiferás, cevas, reptilas, én amfibiés, includor 50% dé gocinas marrón én 20% dé sebas ens Európa (excludor Rusié).
===Crahela===
Tavila bous destancia tie ét mar én bous pósizión ens ét porzión sudorientál dé continenta Európanes, Romania vaner ote crahela qus'continentál, quive vor sisónas tablearó. Ét temperaturia esnierta protára es 11 °C (52 °F) ens ét sud én 8 °C (46 °F) ens ét nar. Ens ét heil, ét temperaturias maximió protára ens Bucaresta nagredor a 28 °C (82 °F), én ét temperaturias iscla 35 °C (95 °F) ser bisteniel ens ét arías baró dé noci. Ens ét adela, ét temperaturia maximió protára es udel 2 °C (36 °F). Ét precipitazión es protára, quive más vil 750 mm par nier ens ét mantanas occidentál altaivén solé, quitrada armioca Bucaresta decliníresti a apros 750 mm.
==Politicá==
Romania es ote democracia representativa semipresidenciál. Ét ciefé dé anuicaria dé noci es ét Minista Primea, sié es responsablá dés ét direczión dé canla excutiva, implementar ét cadasta nacioniel, én supévisar ét administrazión dé acuezóns anuicariál. Ét Presidenta es ét ciefé dé stét én dirar ote vertrola ceremoniál principálmentá. Ét Presidenta es responsablá dés ét cadasta foréin, siger ét decriras, aprovar ét luzolas, én aponter ét Minista Primea. Ét judiciria es independica tie ét excutiva én legislatura. Ét Unila dé Inteligentalié Économista vel ratar Romania á ote "democracia defectiva" ens 2023. Freedom House énto recogar Romania á ote noci tudó.
===Anuicaria===
Romania vaner ote sistéma multiparticista én democraticá, quive ét screlo legislativa se'vestar ens ét anuicaria én ét dem cabéras dé Parliameria, specificamentáivo ét Cabéra dé Deputias én Senata. Ét judiciria es independica tie ét excutiva én ét legislatura. Ét duéto es eletar bie ét vota populara dés ote maximió dé pice niers én aponter ét minista primea, sié aponter ét Concila dé Ministas. Ét canla legislativa dé anuicaria, s'enser teclovativa á ét Parliameria (resdeir ens ét Palacia dé Parliameria), cadver dem cabéras (Senata én Cabéra dé Deputias) quiél mecanos ser eletar par vor niers bie ét plajarálitié simpé.
Ét sistéma dé justicié es independica tie ét otro canlas dé anuicaria én es derar bie ote sistéma hierarcicál dé cortas quive ét Corta Alta dé Casazión én Justicié es ét corta supremó dé Romania. Coror énto ser ét cortas dé apela, dé condado, én locál. Ét sistéma judiciál Romanien es aclarar spenamentá bie ét luzola Francés, depiedir eá ét luzola civil én es inquíratoriál ens natura. Ét Corta Constituzionál (Curtea Constituțională) es responsablá dés ét dagrejasié dé luzolas d'escomuíra én otro ordationazións dé stét quive ét constituzión, quilé es ét luzola fundamentál dé noci én ril es almandar solé quial ote laquiaréndo vulgara. Ét senera dé Romania a ét UE ens 2007 vel las del ser ote aclara significantó a bous cadasta domesticá, én ét salterazións dasdar ét corroluízión.
===Divizións administrativa===
Romania es dividar a 41 condados (județe) én ét municipalita dé Bucaresta. Casié condado es administrar bie ote concila dé condado, qus'responsablá dés ét acuezóns locál, inale ca ote prefect qus'responsablá dés ét administrazión dé acuezóns nacioniel ens ét levela dé condado. Ét prefect es aponter bie ét anuicaria centrál naca nol ril es ote mecano dé casié partia politicál. Casié condado es subdividar lapraivo a ciutés én comunas, quilé vaner etisé alteldes én concilas locál properó. Coror ser ote totala dé 320 ciutés én 2,861 comunas ens Romania. Ote totala dé 103 dé ciutés lagraivo vaner ét tinivá dé municipalita, quilé degar a etis ét screlo lagraivo dé administrazión más vil ét acuezóns locál. Ét municipalita dé Bucaresta es ote briźa especiál á vaneresti ote tinivá qus'equál a ét condado. Es dividar lapraivo a sin sectoras én vaner ote prefect, ote altelde generela (primar general), én ote concila dé ciuté generela.
Ét divizións ens levela dé NUTS-3 (Nomenclaturié dé unilas teritoriál statistica) dé UE regratar ét strorca administrativa-teritoriál dé Romania én corespondar a 41 condados, temer Bucaresta. Ét ciutés én comunas corespondar a ét divizións ens levela dé NUTS-5, naca coror nol ser ét divizións ens levela dé NUTS-4. Ét divizións ens levelas dé NUTS-1 (vor macroreginos) én NUTS-2 (enté reginos dé depotrazión) existir naca nol vaner ét esmaderazión administrativa én es usir dés ét coordinazión dé depotrazión reginál d'projectá én midiecás statisticál.
Regino dé deptrazión 	Aría (km2)"Romanian Statistical Yearbook (2023) – 1.8 Administrative organisation of Romanian territory, on December 31, 2022 (pg.17)"	Populazión (2021)"Populația după etnie la recensămintele din perioada 1930-2021"	Centera tacpana populariaivén*Population at 20 October 2011Ét statisticas udel es calcular tenecia ét populazión dé ciuté d'aría tacpana, quitrada ét redela dir a ét ciuté properó d'artico
Nord-VestNar-oes 	34,152 	2,521,793 	Cluj-Napoca (411,379)
CentruCentrál 	34,097 	2,271,067 	Brașov (369,896)
Nord-EstNar-ist 	36,853 	3,226,436 	Iași (382,484)
Sud-EstSud-ist 	35,774 	2,367,987 	Constanța (425,916)
Sud – MunteniaSud – Muntenié	34,469 	2,864,339 	Ploiești (276,279)
București - IlfovBucuresta - Ilfov	1,803 	2,259,665 	Bucaresta (2,272,163)
Sud-Vest OlteniaSud-oes dé Oltenié	29,207 	1,873,607 	Craiova (356,544)
VestOes 	32,042 	1,668,921 	Timișoara (384,809)
==Économié==
Ens 2024, Romania vaner ote PDV (PSA) dé apros $894 bilón én ote PDV par capitá (PSA) dé $47,203. Tenecia a Eurostat, ét PDV par capitá dé Romania vel es 77% dé UE d'protára (100%) ens 2022, ote nagedorá tie 44% ens 2007, dena cer Romania á adéla économies dé lamazión rapidaivén ens ét UE.
Ét Borsa dé Bucaresta (BVB) es ét borsa dé proveso dé Romania, toler ens Bucaresta. Ens 2024, ét BVB vaner ote capitalízazión dé $74 bilón én ote amulca dé besluto dé $7.2 bilón. Codilo 2024, 86 companiés vel ser listar ens ét borsa. Ens Setiembré dé 2020, FTSE Russell vel másjarer ét BVB tie ote marcha dé frontera a ote Marcha ens Emerazión Duétoraria.
Saú 1989, ét noci vel esperensar ote tecada dé imconstentablitié én decliniré économica, dacir panomentá bie ote delera industriál obsoletó én ote insuficio dé rehivité strorcál. Naca, tie 2000, ét économié Romanien vel es tranhivitér a adéla constentablitié macroéconomica relatativa, se'nessereticar bie ét lamazión alta, inimplarazión baró, én inflazión decliníró. Ens 2006, tenecia ét Instituta Nacioniel dé Statistica Romanien, ét lamazión dé PDV ens ét terminuós ens cotrara vel es recordar ens 7.7%, adéla ratás altaivén ens Európa. Naca, ét Recesizión Granda vel forcar ét anuicaria a mionetar ét tiven externálmentá, includor ote rescata d'pragracio dé €20 bilón tie ét FTI. Tenecia ét Banca dé Tegí, ét PDV par capitá ens ét parido dé screlo adcaquíró vel nagedor tie $13,703 ens 2007 a $47,903 ens 2023.
Ét exporas chié dé Romania ser catrames, softwares, quevaro én textilás, machinaria industriál, equitibra electricál én electronicál, produersos metallurgicál, materiáls primaria, tecnologié armilenál, farmaceuticáls, hevecáls fina, én produersos agriculturicál (frutas, veraumás, én floras). Ét besluto es centerar principálmentá ens ét stéts mecano dé Unión Európa, quive ét partejas solé lagraivén ser Allemania, Italié, én Francia.
Romania vel las attacar ét amulcas nagedoró dé daturazión foréin saú ét finira dé communismo, quive ét borsa dé daturazión foréin directa (FDI) ens Romania nagedor a €83.8 bilón ens Joné dé 2019. Ét FDI dé Romania ens ét borsa externál (ote dogravel foréin ó externál qu'datur ó adcaquír ét borsa dé ote économié locál) totalar $745 milón ens Decembré dé 2018, ét gitra baróivén giuso ét 28 stéts mecano dé UE.
Tie 1867, ét currencia opiciel vel las del ser ét leu Romanién ("león") én covir ote denominatazión ens 2005. Saú ét senera a ét UE ens 2007, Romania plecar a nemer ét euro ens 2009.
==Demograficá==
:Artico chié: Nomél Romanien
Tenecia ét 2021 censús Romanien, ét populazión dé Roma vel es 19,053,815. Igual a otro nocis ens ét regino, bous populazión es espectar a declinír gradiálmentá á ote resunto dé defetillitié én ratá négatel dé dicéurié neta. Tenecia ét 2021 censús Romanien, ét nomél Romaniens constituar 89.33% dé populazión, ét nomél Magryazis constituar 6.05% én ét nomél Gitanés constituar 3.44%, naca niéu etnicitiés nol ser recordar tavila nol vaneretis ét catas dé identitizión. Ét lavilas intenazionál degar ét figuras altaivo dés ét Gitanés vil ét censús opiciel. Tenecia ét Concila dé Európa, ét Gitanés cegror 8.32% dé populazión. Ét Magryazis constituar ote cagranántié ens ens ét condados dé Harghita én Covasna. Otro imgranántiés includor Ucrainiés, Allemanien, Turkis, Lipováns, Aromanien, Tatarés, én Serbián. 
Ét ratá dé fetillitié ens 2018 vel es estaler ens 1.36 fantés par femmé, quilé es udel ét ratá dé defetillitié dé 2.1, én adéla baróivéns ens ét tegí, renaseresti udel recogablámentá ét levela dé 5.82 fantés par femmé ens 1912. Ens 2014, 31.2% dé siarzións vel túves ét femmé imcuslaró. Ét ratá dé siarzión (9.49%, 2012) es mués baróivo vil ét ratá dé mortálitié (11.84%, 2012), resuntor ens ote levela decliníró (-0.26% par nier, 2012) én ote populazión gié (tamia protára: 41.6 niers, 2018), adéla populazións giéivén ens ét tegí, quive apros 16.8% dé populazión totala dé 65 tamias ó más. Ét espectarcerá ens 2015 vel es estaler ens 74.92 niers (71.46 niers dés hommés én 78.59 niers dés femmés). Ét sobér dé Romaniens én individuáls quive ét antigiélevens se'siar ens Romania del qu'seler naciamarmentá es estaler ens 12 milón. Saú ét Revolutazión Romanien dé 1989, ote sobér significantó dé Romaniens vel emigrar a otro nocis Európanes, Naramericá, ó Australá.
===Tacpanarcazión===
Almicie 54.0% dé populazión vel seler ens ét arías tacpana ens 2011, cania percentató vel las del ser declinír tie 1996. Ét condados quive más vil 2/3 dé populazión tacpana ser Hunedoara, Brașov, én Constanța, quitrada ét condados quive ire vil 1/3 dé populazión tacpana ser Dâmbovița (30.06%), memilomé quive Giurgiu én Teleorman. Bucaresta es ét capitál én ciuté lagraivén ens Romania, quive ote populazión dé más vil 1.7 milón ens 2021. Bous zoná tacpana lagraivo vaner ote populazión dé galta a 2.2 milón, quilé ser plecar ser includor a ote aría metropolitáno qus'más vil 20 timias ét aría dé ciuté properó.
Carreta 17 ciutés vaner ote populazión dé más vil 100,000, quive Cluj-Napoca, Iași, Constanța én Timișoara dé más vil 250,000 enhabitévens, én Craiova, Brașov én Galați quive iscla 200,000 enhabitévens.
===Queta dé sernado===
Romanian vaner ote sistéma dé queta dé sernado univesál. Ét esciteduras dé sernado bie ét anuicaria ser apros 5% dé PDV.
Vel cegroresti ét estamízións medicál, tace operatazións surgicál, én tace quetas medicál posoperatativa. Ét stét es obligar a fundar ét hospitáls vulgara én clinicás. Ét gerarias bistenielivén dé morié ser ét dedilas cardiovascular én cancér. Ét dedilas tranmiźablá ser norta bisteniel ens ét veccilas Európanes. Ens 2010, Romania vel vaner 428 hospitáls dé stét én 25 hospitáls raprela, quive 6.2 dormas dé hospitál par 1,000 nomél, én más vil 200,000 implaramastas medicál, includor más vil 52,000 doctoras. Codilo 2013, ét ratá dé dicéurié dé doctoras vel es 9% altaivo vil ét protára Európanes dé 2.5%.
==Culturié==
===Artas én literatura===
Ét cudeta dé origunia dé culturié Romanien vel initiar ser discusar ens ét finira dé siclo giuso ét alumivens dé Escustá Transilvaniés. Casá vircovens vel emerar a prominencia ens ét siclo , includor George Coșbuc, Ioan Slavici, Mihail Kogălniceanu, Vasile Alecsandri, Nicolae Bălcescu, Ion Luca Caragiale, Ion Creangă, én Mihai Eminescu, sié es recogar á ét potila aclaralivén én grandaivén dé Romania, specificamentá dés ét potimo Luceafărul.
Ens ét siclo , ote sobér dé artavens én vircovens Romanien vel las devlar ét recogazión intenazionál, includor Tristan Tzara, Marcel Janco, Mircea Eliade, Nicolae Grigorescu, Marin Preda, Liviu Rebreanu, Eugène Ionesco, Emil Cioran, én Constantin Brâncuși. Brâncuși vaner ote constrorera scalpatál ens Târgu Jiu, quitrada eti scalpata Ceva ens Espaca, vel es subhastar ens 2005 dés $27.5 milón. Ét surleraven dé Holocausto se'siar ens Romania Elie Wiesel vel neprer ét Priźa Nobel dé Pala ens 1986, quitrada ét vircoven dé Banat d'Suabiés Herta Müller neprer ét 2009 Priźa Nobel dé Literatura.
===Deporté===
Fúsbol es ét deporté nagrolaivén ens Romania quive iscla 219,000 playoras esdevoró codilo 2018. Ét marcha dés ét fúsbol profezionál ens Romania es apros €740 milón, tenecia UEFA.
Ét cuerra ens diielehazión es ét Federazión Romanien dé Fúsbol (FRF), quilé túves a ét UEFA. Ét tiemé nacioniel dé fúsbol dé Romania vel playor bous primé tracia ens 1922 én es adéla vor tiemés nacioniel qu'participiér ens ét primé traí Copas dé Tegí dé Fúsbol, memilomé quive Brasil, Francia, én Belgié. Ens totala, vel las participiéresti traí Copas dé Tegí én vaner bous perioca tacanolanóivén tralóca ét t.1990, quén devlaresti ét sinta dinecia ens ét 1994 Copa dé Tegí, én vaner ote timia a tenilar ét traíta ens 1997.
Ét playora centrál dé cania generatazión dé ora vel es Georghe Hagi, quive ét apotera "Maradona dé Carpatinas". Otro contemporarias includor ét ganavens dé Giasta dé Ora: Dudu Georgescu, Dorin Mateuț, én Rodion Cămătaru, Nicolae Dobrin, Ilie Balaci, Florea Dumitrache, Mihai Mocanu, Michael Klein, Mircea Rednic, Cornel Dinu, Mircea Lucescu, Costică Ștefănescu, Ion Dumitru, Lajos Sătmăreanu, Ştefan Sameş, László Bölöni, Anghel Iordănescu, Miodrag Belodedici, Helmut Duckadam, Marius Lăcătuș, Victor Pițurcă, én niéu otros, ens ét timias modaro includor Georghe Popescu, Florin Răducioiu, Dorinel Munteanu, Dan Petrescu, Adrian Mutu, Cristian Chivu, ó Cosmin Contra. Ét estadié nacioniel dé Romania es ét Arena Națională ens Bucaresta.
Ét clubé tacanolanóivén es Steaua București, quilé vel es ét primé tiemé Oeseurópanes a ganar ét Liga dé Campiona dé UEFA ens 1986 én devlar ét duéto dinecia ens 1989. FC Dinamo București vel devlar ét semifinál dé liga dé UEFA ens 1984 én ét semifinál dé Copa dé Copa dé Campionas dé UEFA ens 1990. Otro clubés dé fúsbol Romanien importán ser Rapid București, UTA Arad, CS Universitatea Craiova, FC Petrolul Ploiești, CFR Cluj, AFC Astra Giurgiu, én Viitorul Constanța (ét finire vel las merar prodenómentá quive FCV Farul Constanța).
==Referencias én notas==
category:Romania
category:Nocis