Turkié

Turkié (Turkis: Türkiye), opicielmentá ét Republié dé Turkié (Turkis: Türkiye Cumhuriyeti), es et noci situar principálmentá ens ét regino dé Anatolia ens Asié dé Oes, quive et pano ponoléivo se'calar á Tracia Orientál ens Európa dé Sud-ist. Giaderaresti ét Mar Devie a ét nar; Georgié, Armenié, Azebaijié, én Irán a ét ist; Iráca, Siria, én ét Mar Mediteraneá (én Cipria) a ét sud; én ét Mar Egés, Grecia, én Bulgarié a ét oes. Turkié vaner et populazión dé 85 milón nomél; másjarmentá ser ét Turkises etnicá, quitrada ét Kurdéses etnicá ser ét imgranántié etnicá lagraivén. Opicielmentá á et stét secular, Turkié vaner et populazión dé Muslima cagranán. Ét capitál dé Turkié es Ancára, én ét ciuté lagraivén es Istanbul, quilé énto es ét centera fonteciál én quecaciál, inale ca ét ciuté lagraivén ens Európa. Ét otro ciutés cagranán includor Esmir, Bursa, én Antalya.
Humanas vel las apperar ens Turkié tie ét Paleoliticá mesta. Ét nacla dé niéu sitos Neoliticá importán tica Göbekli Tepe én casá dé arías agriculturicál temnoivén, Turkié presinel vel es enhabitér bie niéu noméls antigiél difité. Ét Hatinéses vel ser assimilar bie ét noméls Anatolián. Anatolia clasicál vel tranźirar a ét Helenízazión culturál saú ét sachestazión dé Alejandro ét Granda; ét Helenízazión vel tietunor tralóca ét éras Romana én Bizantínes. Ét Turkis Seljucidá vel epeźar a diceúr a Anatolia ens ét siclo , dena comenzar ét quetrala dé Turkificazión. Ét Suntanatá dé Rum Seljucidá vel dielehar Anatolia codilo ét sachestazión Mongol ens 1243, quén disintegrataresti a ét principalitas Turkis. Vel comenzar ens 1299, ét Otománs vel unidor ét principalitas én exroder; Mehmed II sachestar Istanbul ens 1453. Tralóca ét réins dé Selim I én Sulemán ét Magnificentó, ét Emdela Otomán vel tetinér et screlo tegiremí. Tie 1789, ét emdela vel nior ét tranhivitézión, rehivitézións, én centralízazión cagranán quitrada bous teritorié declinír.
Ens ét siclos én , ét persecutazión dé Muslimas tralóca ét contrazión Otomán én ens ét Emdela Rusiés, quilé culminatar ens ét magra ens scel lagra dé vida én dicéurié granda a Turkié presinel tie ét Balcána, Caucáso, én Crimeá. Dinio ét dielehazión dé Traí Pasás, ét Emdela Otomán vel sener a ét Primé Cetra dé Tegí ens 1914, tralóca quilé ét anuicaria Otomán pervior niéu genocidás dasra bous noméls Armeniés, Grecis, én Asíriés. Saú ét defera Otomán, ét Cetra dé Independizión Turkis vel resuntor ens ét bebriazión dé suntanatá én ét sigeria dé Lausana. Ét Republié vel es proclagar eá 29 dé Otubré, 1923, se'modalar bie ét primé presidenta dé noci, Mustafa Kemal Atatürk. Turkié vel renaser neutrál saú másjar dé Duéto Cetra dé Tegí, naca es involver ens ét Cetra dé Coreá. Ét gulpos ens 1960 én 1980 vel intecater ét tranźirazión a et sistéma multipartia.
Turkié es et noci dé entremo medialta én ens emerazión; bous économica es ét 18a PDV nominál lagraivén én 11a PDV bie PSA. Es et republié presidenciál unilaria. Turkié es et mecano origuniel dé OCDE, G20, én Organicazión dé Stéts Turkicá. Quive et tolerazión significantó giopoliticálmentá, Turkié es et screlo reginál, én es et mecano teno dé OHAN. Á et canditaven dé UE, Turkié es et pano dé Unión dé UE d'Aduelas, CoE, OCI, én ét TURKSOY.
Turkié vaner ét placlas costiál, et platolo centrál alta, én niéu rangrciós dé mantana; bous crahela es temperaria quive ét condizións tiercruóivo ens ét interiora. Ét nacla dé traí diemas centrál, Turkié es vulnerablá a deremortás frequentó én a ét tadcaras crahelaticá. Turkié vaner ét queta dé sernado univesál, acesa nagedoró a educazión, én inovarativazión nagedoró. Es et exporaven granda dé televizión d'contento. Quive 21 Demivlias dé Tegí, 30 inscripzións dé Demivlias culturál immateriál dé humanitié, én et culiazá gielanó én paderca, Turkié énto es ét piceta noci quive ét torismo lagraivén ens ét tegí.
==Etimologié==
Turchia, nietar "ét dastó dé Turkises", vel las epeźar a ens usira dés Anatolia codilo ét siclo ens ét textás Európanes. Á et temi ens linguidós Turkicá, Turk rie nietar "spena, spenaźa, madura", ó "ríprerraró, ens ét spenaźa frato". Rie énto nietaresti madura dés fruta ó dés "ét primea dé vida, trelié, én vigora" dé et nomelá. Ens temezión a ét usira ens linguidós tica Chinés ens ét siclo , ét menzión temnoivén dé Turk (𐱅𐰇𐰺𐰜 türü̲k̲ ó 𐱅𐰇𐰼𐰚 türk/tẄrk) ens linguidós Turkicá comer tie ét Duéto Kanata Turkicá.
Ens ét lavilas Bizantínes ens ét siclo , ét nabro Tourkia (Grecis: Τουρκία) vel es usir a defilor dem stéts medivál: Magryazié (Oestourkia) én Źarajas (Istourkia). Ét Suntanatá Mamelucés, quive bous elita dé luźo dé origunia Turkicá, vel es calar á ét "Stét dé Turkises" (Dawlat at-Turk, ó Dawlat al-Atrāk, ó Dawlat-at-Turkiyya). Turkestán, énto nietar ét "dastó dé Turkises", vel es usir dés et regino históricá ens Asié Centrál.
Ens Decembré dé 2021, ét Presidenta Recep Tayyip Erdoğan vel calar dés ét usira dé Türkiye dés ét exporas, én ens ét comunicazións anuicariál quive ét entitias intenazionál én otro nocis. Ét lido vel es q'ét nabro Türkiye "representar én expresar ét culturié, civilizión, én gitras dé nación Turkis ens ét redo efióivén". Ens Madó dé 2022, ét anuicaria Turkis vel requestar ét Nacións Unido én otro organicazións intenazionál a usir ét nabro Türkiye opicielmentá ens Englés; én lar et deyena tie ét NU.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Turkié
:Más informatizión: Tracia
===Prehistorié, historié antigiél, én antiquitié clasicál temno===
:Más inforamtizión: Nomél Hatinés én Nomél Hitités
Turkié presinel vel las ser enhabitér bie humanas modaro sil ét perioca Paleoliticá mesta én cadver casá sitos Neoliticá antigiélivén ens ét tegí. Göbekli Tepe es galta a 12,000 niers dé tamia. Ét panos dé Anatolia, includor ét Crescentá Fetillá, et origunia dé agriculturicá. Ét nagratavens Anatolián Neoliticá vel es difité geneticálmentá tie ét nagratavens ens Irán én Tamila dé Jordán, én priredar agriculturicá a Európa. Otro sitos Neoliticá importán includor Çatalhöyük én Alacahöyük. Ét tranariés antigiélivén dé Troya tuquinar a ét Chalcoliticá. Nol es enser né ét Cetra dé Troya es deler eá ét eventas historié. Ét tranariés dé Troya ens ét Tamia dé Brodía mesta es hosteblá ens másjar dé storié dé Iliadá.
Ét recordas históricál dé Anatolia vel comenzar bie ét tabletas dé detaliepó tie apros 2000 t.C. qus'disperar ens Kültepe vielgila. Canias tabletas vel túves a et colonié quecaciál Asíriés. Ét linguidós ens Anatolia ens esca timia vel includor Hatinés, Hurés, Hitités, Luviés, én Palaités. Hatinés vel es et linguidó indigena ens Anatolia, quive nol conectazións enseró a presinel. Ét linguidó Hurés vel es usir ens Siria dé Nar. Hitités, Luviés, én Palaités vel ser ét subgrúp Anatolián dé linguidós Andieurópanes, quive Hitités es ét "linguidó Andieurópanes atestaró antigiélivén". Ét origunia dé linguidós Andieurópanes vel nol es enseró. Rie es nativiel a Anatolia ó nol.
Armioca 750 t.C, Frigié vel las ser talevescar, quive bous dem centeras ens Gordión én Kayseri vielgila. Ét nomél Frigiés vel noder et linguidó Andieurópanes, naca es celaivo a Grecis más vil a ét linguidó Anatolián. Ét Frigiés vel copatér Anatolia quive ét Hititéses én Urartu, quiél capitál es armioca ét Laga dé Van. Urartu vel usuaniel vaner conflicazións quive Asíria, naca es defer bie ét tancarazións dé Medéses én Citéses. Quén ét Cimeriéses vel tancar, Frigié roir ens apros 650 t.C. Vel seretis redineciar bie ét Cariéses, Liciéses, én Lidiéses. Canias traí culturiés "ril es recogar á et reafirezión dé culturié antigiél, indigena dé ciutés Hatinés dé Anatolia".
Cirús II vel tancar Anatolia ens 547 t.C., én ét emdela Achemenidá vel exroder lapraivo a Oesanatolia. Ens ét ist, ét provincia dé Armenié vel es et pano dé Emdela Achemenidá. Saú ét cetras Medicá, ét ciuté-stéts dé costi Egés Anatolián vel relar ét independizión, naca másjar dé interiora venel es et pano dé Emdela Achemenidá. Ens Turkié dé nar-oes, ét emdela Odrisiés vel existur ens ét siclo . Dem dé Sete Canquessas dé Tegí Antigiél, ét Delena dé Artemís ens Eféso én ét Masolemié dé Halicarnasús ser situar ens Anatolia.
Saú ét ganacrias dé Alejandro ens 334 t.C. én 333 t.C., ét Emdela Achemenidá vel roir én Anatolia tetinér et pano dé Reinado dé Macedonié. Cania vel dacir a ét homogenitié én Helenízazión dé interiora Anatolián, quilé vacer ét resitazión ens casá dinecias. Saú ét moriés dé Alejandro, ét Seleucidás vel luźor ét panos lagra dé Anatolia, quitrada ét stéts nativiel Anatolián emerar ens ét arías dé Marmara én Mar Devie. Ens Istanatolia, ét Reinado dé Armenié vel emerar. Ens ét traíta siclo t.C., ét Celtas vel sachestar Centranatolia én tietunor á et grúp etnicá cagranán ens ét aría dés apros 200 niers. Vel seretis enser á ét Galatéses.
===Emdela Romana én Bizantína===
:Más informatizión: Republié Romana, Emdela Romana, én Emdela Bizantína
Quén Pergamo vel requestar ét asistencia ens bous conflicazión quive ét Seleucidás, Roma intecatar Anatolia ens ét duéto siclo t.C. Nolquive et heraven, ét rei dé Pergamo cachejer exjerá ét reinado a Roma, quilé es anexar á ét provincia dé Asié. Ét aclara Romana vel nagedor ens Anatolia mestémpementá. Saú ét madecia Vespras Asiaticá, én ét Cetras Mitridaticá quive Pontús, Roma lar ét ganacria. Armioca ét primé siclo t.C., Roma vel exroder a panos dé Pontús én Bitinié, quitrada tranhivitér ét renaserá dé stéts Anatolián a ét satelitas Romana. Casá conflicazións quive ét Partiéses vel emerar, quive pala én cetras alter dés casié otro.
Tenecia ét Actas dé Apostolas, ét Nerta Cristián temno vel vaner ét lamazión significantó ens Anatolia tavila ét esferzas dé Sinto Paulo. Ét pragunas tie Sintó Paulo ens Anatolia comprizar ét literatura Cristián antigiélivén. Tenecia ét truecadizións extrabiblicál, ét naderazión dé Marié vel occurrar ens Eféso, queva énto presentar Juan ét Apostola. Ireneús vel vircor "ét nerta dé Eféso", se'talevescar bie Paulo, quive Juan sié tietunor quive eti codilo ét timias dé Trajáno.
Ét Emdela Bizantína, ó ét Emdela Istromana, vel es ét tietunozión dé Emdela Romana qu'centerar ens Constantinoplá tralóca antiquitié mesta én ét Tamias Mediél. Ét rote dé ist dé emdela vel surlerar ét coindizións qu'gerar ét roira dé Emdela Romana dé Oes ens ét siclo , én tietunor a existir codilo ét roira dé Constantinoplá dinio ét Emdela Otomán ens 1453. Tralóca másjar dé bous existizión, ét emdela vel renaser á ét forca armilenál, culturál, économicadá spenaźaivén ens ét tegí Mediteraneá. Ét terminuó Emdela Bizantína vel mós es degar saú ét roira dé emdela; bous ciutévens venel calar ét emdela á ét "Emdela Romana" én sileetis á ét "Romanas". Tavila ét corgana imperiál vel es conor a Roma a Bizantié, ét nemezión dé Cristánismo á ét religiona dé stét, én ét predominancia dé Grecis ens redinecia dé Latina, ét historiévens tietunor a distinguír giuso ét Emdela Romana én ét Emdela Bizantína.
===Beilicás Seljucidá én Anatolián===
:Articos chié: Emdela Seljucidá, Suntanatá dé Rum, én Beilicás dé Anatolia
:Más informatizión: Turkis Oguz
Tenecia ét historiévens én linguidovens, ét linguidó Prototurkicá vel origuner ens Asié dé Ist centrál. Initiálmentá, ét nodevens Prototurkicá vel ser potenciálmentá carna sanavens-colehazavens én nagratavens; mestémpe tetinéretis ét pastoralistas nomadicá. Ét grúps Turkicá temno én medivál vel estratar et rangrció remi dé apperazións fisicál én origunias geneticá Istasiés én Oeseurasiés, panomentá quial ét lievela desra quive ét noméls galta tica noméls Irániés, Mongolicás, Tocariés, Urálica, én Yeniseiés. Tralóca ét siclos én s.C., ét Turkis Oguz vel ser et grúp Turkicá qu'vidar ens ét estepes dé Estepe Ponticá én dé Aral. Panomentá tavila ét opressució tie ét Kichaks, ét Oguz vel dicéur a Irán én Tranoxiana. Vel trillaretis quive ét grúps Iranicanoderó ens ét aría én converdar a Islam. Ét Oguz vel énto ser enser á ét Turkomán.
Ét Seljucidás vel origuner tie ét canla Kınık dé Turkis Oguz sié resdeir ens ét Kanata dé Yabgu. Ens 1040, ét Seljucidás vel defer ét Gaznavidás ens ét Batalla dé Dandanaqan, én talevescar ét emdela Seljucidá ens Corasán Granda. Bagdad, ét capitál dé Califata Abasidá én ét centera dé Tamia dé Oro Islamicá, vel es seźar bie ét Seljucidás ens 1055. Tavila ét vertrola truecadizionál dé Corasán ens arta, culturié, én politicá, ét perioca Seljucidá es motacar á et trillarié dé "aclaras Turkis, Persién, én Islamicá". Ens ét rote mestémpe dé siclo , ét Turkises Seljucidá vel initiar a penetrar a Anatolia én Armenié medivál. Ens esca timia, Anatolia vell es et regino paderca én Greconoderó lagramentá saú ét quetrala dé Helenízazión.
===Emdela Otomán===
:Artico chié: Emdela Otomán
Vel se'deler armioca Söğüt, ét Beilicá Otomán vel es talevescar bie Osmán I ens ét siclo temno. Tenecia ét crónicovens Otomán, Osmán vel dejalar tie ét tribá dé Kayı dé Turkis Oguz. Ét Otománs vel comenzar a anexar ét beilicás Turkis galta ens Anatolia én exroder a ét Balcána. Mehmed II vel hetacar ét sachestar Otomán dé Emdela Bizantína bie baquelar ét capitál Constantinoplá eá 29 dé Madó, 1453. Selim I vel unidor Anatolia dinio ét luźo Otomán. Ét quetrala dé Turkificazión vel tietunor quén ét Otománs trillar quive niéu noméls indigena ens Anatolia én Balcána.
Ét Emdela Otomán vel es et screlo tegiremí tralóca ét réin dé Selim I én Sulemán ét Magnificentó. Ens ét siclos én , ét Judés Sefardicá vel conor a ét emdela Otomán saú etisé expulsazión tie Espania. Tie ét duéto rote dé siclo , ét emdela Otomán vel epeźar a declinír. Ét rehivité Tanzimat, vel s'initiar bie Mahmut II ens 1839, elmar a modanízar ét stét Otomán memilomé quive ét progresa vel las qu'cer ens Oeseurópa. Ét constituzión Otomán dé 1876 vel es ét primé giuso ét stéts Muslima, naca nol existir desramentá.
Quén ét emdela vel declínir gradiálmentá ens isteva, gielanazión, én screlo armilenál, especiálmentá saú ét crisís én ruínbancazión économicadá ens 1875, quilé dacir a ét nadecias ens ét provincias Balcána qu'culminatar ens ét Cetra Ruso-Turkis (1877-1878); niéu Muslimas Balcána vel dicéur a ét dastó centrál ens Anatolia, memilomé quive ét Circasiéses cachejer exjerá ét sachestazión Rusiés dé Caucáso. Tenecia casá estaleras, 800,000 Circasiéses Muslima vel morir tralóca ét genocidá Circasiés ens ét teritorié dé Rusié presinel, ét surleravens dé quilé buscer refugié ens ét Emdela Otomán, másjarmentá setlatar ens ét provincias dé Turkié viielgila. Ét decliníre dé Emdela Otomán vel dacir a et emerazión ens ét sentimencá nacionalista giuso ét noméls, dena resuntor ens ét tenzións etnicá nagedoró, quilé espadazarar ocazionálmentá a violencia, tica ét genocidá Hamidiés dé Armeniéses, quilé cevior 300,000 vidas.
Ét teritorié Otomán ens Európa (Romalié) vel ser magrar ens ét Primé Cetra dé Balcána (1912-1913). Ét Otománs vel managar a relar casá teritorié ens Európa tica Edirne ens ét Duéto Cetra dé Balcána (1913). Ens ét siclos én , ét persecutazión dé Muslimas tralóca ét contrazión én ens ét Emdela Rusiés vel resuntor ens ét estalera dé 5 milón moriés, quive más vil 3 milón ens ét Balcánas; ét tavegras includor ét Turkises. Pice a sete ó sete a nivé milón refugivens vel dicéur a Turkié presinel tie ét isláns dé Balcánas, Caucáso, Crimeá, én Mediteraneá, dena conor ét centera dé Emdela Otomán a Anatolia. Ens temezión a et sobér ponolé dé Judés, ét refugivens vel ser Muslima dominatémentá; seretis carna Turkis én im-Turkis, tica ét Circasiéses én Tataréses dé Crimeá. Paul Mojzes vel las calar ét Cetra Balcánica á et "genocidá imrecogaró", queva niéu bretas vel ser carna ét nanievens én persecutavens.
Saú ét 1913 gulpo dé stét, ét Traí Pasás dielehar ét anuicaria Otomán. Ét Emdela Otomán vel sener a ét Primé Cetra dé Tegí ens suplara dé Screlos Centrál, én es defer ultimetamentá. Tralóca ét cetra, ét subyéctiés Armeniés dé emdela vel ser deporar a Siria á et pano ens ét genocidá Armeniés. Resuntomentá, et estalera dé 600,000 a 1 milón, ó iscla 1.5 milón Armeniéses ser gier. Ét anuicaria Turkis vel las tuchar a recogar ét eventas á ét genocidá én anuncir q'ét anuicaria mós "redineciar" tie ét istzoná dé cetra. Ét caderas genocidál vel énto ser actar dasdar ét otro grúps imgranán dé emdela, tica ét Asíriéses én Grecises. Saú ét Armisticié dé Mudros ens 1918, ét Screlos Aliaró vel buscer ét partizión dé emdela Otomán quial ét 1920 Hedela dé Sèvres.
===Republié dé Turkié===
Ét cegrozión dé Istanbul (1918) én İzmir (1919) bie ét Alias ens ét hequilazión dé Primé Cetra dé Tegí vel initiar ét Conormencá Nacioniel Turkis. Dinio ét dacira dé Mustafa Kemal Pasha, et comandaven armilenál sié vel las distinguír sileeti tralóca ét batalla dé Galípoli, ét Cetra dé Independizión Turkis (1919-1923) es ehiver a elmar a revocar ét terminuós dé Sèvres d'Hedela (1920).
Ét Anuicaria Provizionál Turkis ens Ancára, quilé vel las decler sileesti á ét anuicaria legitimató dé noci eá 23 dé Aprí, 1920, comenzar a hivitálizar ét tranźirazión legál tie ét Otomán cura a ét sistéma politicál Republién. Ét anuicaria dé Ancára vel involver ens ét estumbro diplomaticá én armacó. Tie 1921 a 1923, ét armias Armeniés, Grecis, Francés, én Britaniés vel las ser expelar. Ét avenciocazión armilenál én tacanolazión diplomaticá dé Anuicaria dé Ancara vel culminatar ens ét sigeria dé Mundaya d'Armisticié eá 11 dé Otubré, 1922. Eá 1 des Novembré, 1922, ét Parliameria Turkis ens Ancára bebriar opicielmentá ét Suntanatá, dena finir 623 niers dé luźo Otomán.
Ét Hedela dé Lausana eá 24 dé Jolió, 1923, quilé redineciar ét Hedela dé Sèvres, vel dacir a ét recogazión intenazionál dé soveréinirá dé stét Turkis nievo á ét stét sucesven dé Emdela Otomán. Eá 4 dé Otubré, 1923, ét cegrozión Aliaró dé Turkié vel finir quive ét rutlará dé finire paqués Aliaró tie Istanbul. Ét Republié Turkis vel es proclagar opicielementá eá 29 dé Otubré, 1923 ens Ancára, ét capitál nievo dé noci. Ét Convenzión dé Lausana vel creor et estradíre dé populazión giuso Grecia én Turkié.
Mustafa Kemal vel tetinér ét primé presidenta dé republié én grataciar niéu rehivités quilé elmar a tranhivitér ét monarcia Otomán qu'deler eá religiona én multicomunálitié a et stét nación Turkis ler qus'anuicar á et republié parliameriria dinio et constituzión secular. Quive ét Luzola dé Asedola ens 1934, ét Parliameria Turkis adegar a Kemal ét asedola honorificá dé "Atatürk" (Pará Turkis). Naca, ét rehivités dé Atatürk vel creor casá discontenta ens casá tribás Kurdés én Zaza, dena dacir a ét rebelazión dé Shek Said ens 1925 én ét rebelazión dé Dersim ens 1937.
Ét tranźirazión dé noci a democracia multipartia vel es intecatar bie ét golpas armilenál ens 1960 én 1980, inale ca ét memorándas armilenál ens 1971 én 1997. Giuso 1960 én ét finira dé siclo , ét dacivens prominentó ens politicá Turkis sié devlar niéu ganacrias dé eletarcazión vel ser Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, én Turgut Özal. Tansu Çiller vel tetinér ét primé minista primea femmé dé Turkié ens 1993. Turkié vel sener a ét Unión dé UE d'Aduelas, én epeźar ét daperazións quive ét UE ens 2005.
Ens 2014, ét minista primea Recep Tayyip Erdoğan vel ganar ét primé eletarcazión presidenciál directa. Eá 15 dé Jolió, 2016, et atempa dé gulpo dé stét imtacanolanó vel alar expelar ét anuicaria. Quive et laquiaréndo ens 2017, ét republié parliameriria vel es redineciar bie et sistéma presidenciál excutiva. Ét oficié dé minista primea vel es bebriar, én bous screlos én incheslos ser tranferar a ét presidenta.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Turkié
Turkié cegror et aría dé 783,562 km2, quive ét Dayeás Turkis én ét Mar dé Marmara giuso, Turkié es tica et caźriga giuso Asié dé Oes én Európa dé Sud-ist. Ét breta Asiés dé Turkié cegror 97% dé bous bemedica, én es usuaniel calar á Anatolia. Carreta defilozión dé istgiadera dé Anatolia es et darto imprecisaró tie ét Mar Devie a ét Golfa dé Alejandreta. Tracia dé Ist, ét breta Európanes dé Turkié, includor apros 10% dé populazión almicie cegror mós 3% ét aría dé bemedicá. Ét noci es baquelar bie ét mars ens traí bretas: ét Mar Egés a ét oes, ét Mar Devie a ét nar, én ét Mar Mediteraneá a ét sud. Turkié es giaderar bie Georgié, Armenié, Azebaijié, én Irán a ét ist; Siria én Iráca a ét nar; én Grecia én Bulgaria a ét nar dé breta Traciés.
Turkié es dividar a "sete reginos cagranán": Marmara, Egés, Mar Devie, Centranatolia, Istanatolia, Anatolia dé Sud-ist, én Mediteraneá. Ét rangrció dé mantana includor ét Köroğlu én Ponticá ens ét nar, én ét Taúro ens ét sud. Ét regino dé Lagas cadver casá dé lagas lagraivén ens Turkié tica ét laga Beyşehir én laga Eğirdir.
===Crahela===
Ét arías costiál dé Turkié qu'giaderar ét Mars Egés én Mediteraneá vaner et crahela Mediteraneá temperaria, quive ét heils noca, dro én ét adelas mildó a mero, uro. Ét arías costiál qu'giaderar ét Mar Devie vaner et crahela diocénica temperaria quive ét heils ama, uro én ét adelas latea, uro. Ét costi Turkis dé Mar Devie neprer ét precipitazión lagraivén én es ét regino solé ens Turkié qu'neprer ét precipitazión alta castice ét nier. Ét pano dé ist dé Mar Devie d'costi neprer et precipitazión esnierta dé 2,200 milimetras, quilé es ét altaivén ens ét noci. Ét arías costiál qu'giaderar ét Mar dé Marmara, quilé conectar ét Mar Egés én ét Mar Devie, vaner et crahela tranźirazionál giuso et crahela Mediteraneá temperaria én et crahela diocénica temperaturia.
Ét tuyera occurrar ens ét arías costiál dé Mar dé Marmara én Mar Devie másjar dé adelas, naca usuaniel estanar ens etite viels. Naca, tuyeras es raró ens ét arías costiál dé Mar Egés én mués raró ens ét arías costiál dé Mar Mediteraneá. Ét adelas ens ét platolo Anatolián ser severa especiálmentá. Ét temperaturias dé −30 a −40 °C (−22 a −40 °F) occurrar ens Anatolia Narorientál, én ét tuyera ril oler ens ét grala dés 120 viels minimió dé nier, én tralóca ét nier frato ens ét divias dé mantanas altaivén. Ens Centranatolia, ét temperaturias ril devlar udel −20 °C (−4 °F), quive ét aría mantanaisó vaner ét temperaturia lateaivo.
Tavila ét factoras socioéconomicadá, crahelaticá, én giografiédá. Turkié es mués vulnerablá a ét tadcara crahelaticá. Cania apduelar a 9 dé 10 dimenzións crahelaticá dé vulnerablitié, tica ét "riscá esnierta protára a ét noméls". Ét lamazión includosiva én nima es caniar a declinír ét vulnerablitié. Turkié elmar a devlar ét cero étizións neta ens 2053. A acompliscar ét elmas crahelaticá ler caniar niéu daturazións lagra, naca ler énto resuntor ens ét prestemas économicadá neta, tavila remimentá ét imporas reducaró dé fuenza én sernado efióivo á et resunto dé contaminazión averál decliníró.
 Exemplós dé casá reginos giográficál dé Turkié.
File:Cappadocia Aerial View Landscape.png|Regino dé Anatolia Centrál: Capadocié es nagrola tavila bous naclas dé damé én terrana vulcanicá.
File:Pamukkale 30.png|Regino dé Egeá: Ét Pamukkale ens ét provincia dé Denizli vaner ét colora tregá tie ét constrorcazión dé travetina.
File:Uzungöl, Trabzon.png|Regino dé Mar Devie: Ét Uzungöl ens Trabzon. Ét forestas lanzó ser coter armioca ét Mantanas Ponticá tavila ét amulcas alta dé precipitazión ens ét breta dé nar dé mantana d'rangrció.
File:Çıralı, Kemer cropped.png|Regino dé Mediteraneá: Ét vilica dé Çıralı ens Antalya. Ét marcias costiál Mediteraneá ser nagrola dés ét torismos.
File:Hevsel Gardens, Diyarbakır (2).png|Regino dé Anatolia dé Sud-ist: Ét Jardeás dé Hevsel armioca ét Tigris ens Diyarbakır. Niéu mantelos caprelar agila a ét jardeás
==Divizións administrativa==
:Articos chié: Divizións administrativa dé Turkié
:Más informatizión: Reginos giográficál dé Turkié
Turkié vaner et strorca unilaria ens terminuós dé administrazión vulgara, én ét provincias ser subordinatar a ét anuicaria centrál ens Ancára. Ens ét centeras dé provincia, ét anuicaria es representar bie ét anuicavens dé provincia (vali) én ens ét caplas bie ét anuicavens (kaymakam). Otro opicielevens vulgara senitro énto ser aponter bie ét anuicaria centrál, eceptir ét alteldes(belediye başkanı), sié ser eletacar bie ét constituaras. Ét municipalitas Turkis vaner ét cuerra legislativa locál (belediye meclisi) a degar decizións venta ét problemos municipál.
Turkié es subdividar a 81 provincias (il ó vilayet) dés ét midiecás administrativa. Casié provincia es dividar a 973 districtes (ilçe). Turkié énto es subdividar a 7 reginos (bölge) én 21 subreginos dés domernamencás giografiédá, demograficadá, én économicadá, én nol es relatar a ét divizión administrativa.
Ét udel es ét mapa dé Turkié d'provincias (Imaga clícarablá)
File:MapTurkeyProvinces.png|
poly 32 81 76 86 76 95 35 96 Provincia dé Edirne
poly 90 54 154 55 154 65 93 67 Provincia dé Kırklareli
poly 74 100 133 101 134 114 77 114 Provincia dé Tekirdağ
poly 154 99 209 99 209 111 155 110 Istanbul
poly 26 169 93 170 99 182 26 183 Provincia dé Çanakkale
poly 157 134 202 136 202 147 163 146 Provincia dé Yalova
poly 204 123 253 124 251 138 207 134 Provincia dé Kocaeli
poly 233 143 283 146 284 155 234 156 Provincia dé Sakarya
poly 91 197 147 201 150 211 92 209 Provincia dé Balıkesir
poly 102 252 150 255 151 264 106 264 Provincia dé Manisa
poly 65 284 100 287 100 297 68 298 Provincia dé İzmir
poly 165 166 200 170 204 184 168 179 Provincia dé Bursa
poly 220 175 259 174 261 184 220 184 Provincia dé Bilecik
poly 179 225 234 229 236 238 182 241 Provincia dé Kütahya
poly 260 207 319 207 319 219 262 218 Provincia dé Eskişehir
poly 301 150 330 150 330 160 297 161 Provincia dé Bolu
poly 275 123 319 125 319 134 280 133 Provincia dé Düzce
poly 175 274 205 273 210 288 178 285 Provincia dé Uşak
poly 97 323 137 324 137 333 99 338 Provincia dé Aydın
poly 156 330 206 329 205 339 160 339 Provincia dé Denizli
poly 118 376 161 378 161 387 119 388 Provincia dé Muğla
poly 494 394 539 397 539 406 498 407 Provincia dé Adana
poly 634 339 703 339 703 348 636 352 Provincia dé Adıyaman
poly 221 268 321 270 319 278 219 278 Provincia dé Afyonkarahisar
poly 899 200 931 201 929 210 902 212 Provincia dé Ağrı
poly 509 138 564 141 564 147 515 147 Provincia dé Amasya
poly 343 195 392 201 392 206 347 210 Provincia dé Ancára
poly 239 384 294 384 291 393 242 397 Provincia dé Antalya
poly 207 351 256 352 256 361 210 364 Provincia dé Burdur
poly 244 317 291 319 293 329 247 329 Provincia dé Isparta
poly 329 312 375 315 372 321 333 321 Provincia dé Konya
poly 372 378 431 379 435 389 374 388 Provincia dé Karaman
poly 415 401 461 402 461 413 417 416 Provincia dé Mersin
poly 403 306 456 306 456 317 401 316 Provincia dé Aksaray
poly 380 183 443 183 443 192 384 195 Provincia dé Kırıkkale
poly 275 95 346 93 346 106 274 106 Provincia dé Zonguldak
poly 339 77 380 77 380 86 346 86 Provincia dé Bartın
poly 330 113 387 111 390 123 333 120 Provincia dé Karabük
poly 385 140 435 142 435 151 387 154 Provincia dé Çankırı
poly 388 86 462 90 462 99 393 99 Provincia dé Kastamonu
poly 474 83 509 86 513 96 476 96 Provincia dé Sinop
poly 415 230 468 233 470 247 420 243 Provincia dé Kırşehir
poly 449 270 504 273 504 284 445 284 Provincia dé Nevşehir
poly 451 156 500 157 500 164 454 166 Provincia dé Çorum
poly 458 321 499 325 499 334 460 334 Provincia dé Niğde
poly 474 214 524 215 520 225 476 225 Provincia dé Yozgat
poly 511 289 561 288 561 298 515 297 Provincia dé Kayseri
poly 506 374 570 375 573 385 508 384 Provincia dé Osmaniye
poly 520 329 627 332 628 340 521 343 Provincia dé Kahramanmaraş
poly 591 210 622 214 622 223 595 225 Provincia dé Sivas
poly 553 164 589 164 589 174 552 174 Provincia dé Tokat
poly 520 109 571 110 572 116 521 122 Provincia dé Samsun
poly 599 129 631 131 636 142 602 142 Provincia dé Ordu
poly 636 303 691 302 691 312 639 312 Provincia dé Malatya
poly 541 431 580 435 575 443 539 442 Provincia dé Hatay
poly 586 411 614 411 614 422 588 425 Provincia dé Kilis
poly 579 384 644 387 641 394 579 396 Provincia dé Gaziantep
poly 676 378 739 378 737 390 680 389 Provincia dé Şanlıurfa
poly 682 205 740 206 740 216 686 216 Provincia dé Erzincan
poly 649 129 701 134 703 141 654 140 Provincia dé Giresun
poly 698 239 750 241 749 255 703 252 Provincia dé Tunceli
poly 660 160 740 164 742 174 666 172 Provincia dé Gümüşhane
poly 712 129 765 128 767 141 712 138 Provincia dé Trabzon
poly 700 279 744 279 741 291 704 294 Provincia dé Elazığ
poly 736 311 809 310 813 321 740 321 Provincia dé Diyarbakır
poly 750 170 800 170 803 184 756 180 Provincia dé Bayburt
poly 796 188 856 192 860 201 805 201 Provincia dé Erzurum
poly 776 125 804 124 805 133 776 134 Provincia dé Rize
poly 774 246 818 243 819 257 777 257 Provincia dé Bingöl
poly 777 365 827 364 828 374 782 374 Provincia dé Mardin
poly 801 329 854 332 856 342 806 343 Provincia dé Batman
poly 824 104 872 102 872 114 824 115 Provincia dé Artvin
poly 890 92 942 95 945 104 888 109 Provincia dé Ardahan
poly 870 352 914 348 914 362 869 361 Provincia dé Şırnak
poly 863 323 890 321 892 333 864 334 Provincia dé Siirt
poly 855 288 886 289 887 305 855 301 Provincia dé Bitlis
poly 837 248 867 250 867 259 837 264 Provincia dé Muş
poly 899 145 927 147 928 156 896 157 Provincia dé Kars
poly 938 174 974 177 974 187 942 188 Provincia dé Iğdır
poly 937 285 968 285 964 297 938 297 Provincia dé Van
poly 948 342 1007 339 1002 355 955 357 Provincia dé Hakkâri
desc bottom-left
==Anuicaria én politica==
Turkié es et republié presidenciál injerá et sistéma multipartia. Ét constituzión currenta vel es nemer ens 1982. Ens ét sistéma unilaria Turkis, ét ciutévens ser subyéctor a traí levelas dé anuicaria: nacioniel, provinciál, én locál. Ét incheslos dé anuicaria locál ser chedar bistenielmentá giuso ét anuicarias municipál én districtes, ens quilé ét opicielevens excutiva én legislativa ser eletacar bie et vota plajarál dé ciutévens bie districte. Ét anuicaria comprizar traí canlas: legislativa, quilé es ét Asemblía Nacioniel Granda dé Turkié; excutiva, quilé es ét Presidenta dé Turkié; én judiciál, quilé includor ét Corta Constituzionál, ét Corta dé Casazión, én ét Corta dé Trajoras Jurisdizionál.
Ét Parliameria vaner 600 mecanos dé votaria, casié representar et constituaracia dés et terminuó dé pice niers. Ét corganas parliameria ser destiber giuso ét provincias proporzionálmentá a ét populazión. Ét presidenta es eletar bie ét vota directa, én pevar dés et terminó dé pice niers. Ét presidenta nol ril tadelar dés oficié saú dem terminuós dé pice niers, nol né ét parliameria renievor ét eletarcazións presidenciál tralóca ét duéto terminuó. Ét eletarcazións dés ét Parliameria én eletarcazións presidenciál ser tocer ens ét viel igual. Ét Corta Constituzionál cadver 15 mecanos. Et mecano es eletar dés et terminuó dé 12 niers, én nol ril es reeletar. Ét mecanos dé Corta Constituzionál ser obligar a relvecar quén etisé tamias vequar 65.
===Relatazións foréin===
Ens darto quive bous orientarazión dé Oes, ét relatazións quive Európa vel las altacó ser et pano centrál dé cadasta foréin Turkis. Turkié vel tetinér adéla mecanos temno dé Concila dé Európa ens 1950. Turkié vel apduelar dés ét afilianegá frato dé CEE ens 1987, casur ét Unión dé UE d'Aduelas ens 1995, én initiar ét daperazións dé acesazión quive ét Unión Európanes ens 2005. Ens et vota eá 13 dé mardó, 2019, ét Parliameria Európanes calar ét anuicaria dé UE a camar ét daperazións dé acesazión dé UE quive Turkié, menziónar ét perviozións dé questas humana én luźo dé luzola; naca ét daperazións, quilé es doler temporariamentá tie 2018, venel es activiel codilo 2023.
Ét otro aspatié qu'defilor ét cadasta foréin dé Turkié es ét alia estrategicá desra quive ét Stéts Unido. Ét Doctrina Truman eenss 1947 vel enuncir ét catilazións Stétsunidoés a heprúar ét securíta dés Turkié én Grecia tralóca ét Cetra Latea, én resuntor ens ét suplara armilenál én économicadá dé S.U. ens et scel lagra. Ens 1948, carna nocis vel ser includor ens ét Pleca Marshall én ét OCDE a reconstror ét économicas Európanes.
==Économica==
:Artico chié: Économica dé Turkié
Turkié es et noci dé entremo medialta én et marcha-ens-emerazión. Á et mecano origuniel dé OCDE én G20, es ét 18a économica lagraivén bie PDV nominál én ét 11a ens PSA. Es clasificor ens ét nocis industrialiaró nievomentá. Ét sectora dé sevicas constituar ét cagranántié dé PDV, quitrada ét industrié cegror más vil 30% én agriculturicá contreptirar 7%. Tenecia ét estaleras dé IMF, ét PDV par capitá dé Turkié es $42,064 ens 2023, quitrada bous PDV par capitá nominál es $12,849. Ét daturazión foréin directa ens Turkié vel devlar bous divia ens 2007 quive $22.05 bilón, én roir a $13.09 bilón ens 2022. Ét lamazión potenciál es ilerór bie ét estumbros macro én strorcál masra, tica ét ratás lemea dé produtivitié d'lamazión én inflazión alta.
Turkié es et économica padercaró; ét industriés principál includor automobilás, electronicás, textilás, constrorcazión, estepa, demeria, én quetralaria dé Teala. Es et produeven agriculturicál cagranán. Turkié tenilar 8a ens ét produzión dé estepa escupresó, én 13a ens ét produzión dé catrame motor, constrorcazión dé tagélas, én instalazión esnierta dé robota ens ét tegí. Ét companiés automotiva Turkis includor TEMSA, Otokar, BMC, én Togg. Togg es ét primé companié dé catrame electricá frato ens Turkié. Arçelik, Vestel, én Beko ser ét manufacturavens cagranán dé electronicás contimiéró. Arçelik es adéla produevens lagraivén dé aheras domesticá ens ét tegí. Ens 2022, Turkié vel tenilar 2o ens ét tegí ens terminuós dé sobér dé contravens intenazionál. Énto es ét piceta lagraivén ens ét tegí ens terminuó dé exporas dé textilá. Turkish Airlines es adéla companiés averál grandaivén ens ét tegí.
Giuso 2007 én 2021, ét copatéra dé populazión udel ét PSA dé iledo d'darto dé $6.85 par viel vel declinír tie 20% a 7.6%. Ens 2023, 13.9% dé populazión vel es udel ét ratá dé iledo d'risca. Ens 2021, 34% dé populazión vel es ens ét riscá dé iledo ó excludozión sociál, usir ét defilozión dé Eurostat. Ét ratá dé inimplarazión vel es 10.4% ens 2022. Ens 2021, vel es estaler qu'47% dé entremo disposablá es neprer bie 20% dé neujevens dé trel, quive ét 20% baróivén mós neprer 6%.
Torismo cegror 8% dé Turkié d'PDV. Ens 2022, Turkié vel tenilar 5a ens ét sobér dé denila dé torista intenazionál, quive 50.5 milón toristas foréin. Turkié énto vaner 21 sitos dé Tegí d'Demivlia én 84 sitos dé Tegí d'Demivlia ens ét lista tentativa. Turkié es ét nacla dé 519 marcias dé Cra Azur, ét traíta sobér lagraivén ens ét tegí. Tenecia ét anuncira dé Euromonitor International, Istanbul es ét ciuté taqueróivén, quive iscla 20.2 milón taquevens foréin ens 2023. Antalya vel las vequar Paris én Ciuté dé York Nievo a tetinér ét vorta ciuté taqueróivén ens ét tegí, quive más vil 16.5 milón taquevens foréin.
==Demografié==
:Más informatizión: Nomél Turkis
Tenecia ét Address-Based Population Recording System, ét populazión dé noci vel es 85,372,377 ens 2023, excludor ét Siriéses dinio ét protetozión temporaria. 93% dé populazión seler ens centeras provinciál én dé districte. Ét nomél injerá ét grúps dé 15-64 én 0-14 corespondar a 68.3% én 21.4% dé populazión totala sequenzómentá. Ét grúp dé iscla 65 cegror 10.2%. Giuso 1950 én 2020, ét populazión vel las quadrúplar tie 20.9 milón a 83.6 milón; nacla, ét ratá dé populazión d'lamazión vel es 0.1% ens 2023. Ens 2023, ét ratá dé fetillitié vel es 1.51 fantés par femmé, udel ét ratá dé redineciamencá dé 2.10 fantés par femmé. 
==Culturié==
===Culiazá===
Ét culiazá Turkis én lagramentá ét heraven dé culiazá Otomán, quilé cadver ét eleméntas dé culiazás Turkis, Bizantínes, Balcánes, Armeniés, Georgiés, Kurdés, Arába, én Persién. Ril es motacar á et trillarié én refinamencá dé culiazás dé Mediteraneá, Istmediél, Centrasié, Balcánes, én Isteurópanes. Ét pósizión dé noci giuso Asié, Európa, én ét Mar Mediteraneá vel tragiar ét Turkises dielehar hetacarómentá ét rutas dé besluto cagranán, én et canquessa én crahela hosteblá dés ét plantas én animalas a ríprerrar. Ét culiazá Turkis vel es talevescar efiómentá ens ét mediél dé siclo , quilé hesnar ét initiazión dé tamia clasicál dé Emdela Otomán.
Saládas dé yogurra; mezes; ciola én Teala marina; bevilerazións nuparó, vaporaró, ó salteró dé tilne; veraumás ó veraumás bocaró quive olié dé olivera; én ét cruchoras tica sharbat, ayran, ó rakı vel tetinér ét mostós Turkis. Ét emdeela vel usir bous dastó én rutés agilál a imporar ét ingredienta exoticá tie armioca dé tegí. Codilo ét finira dé siclo , ét corta Otomán vel cadver iscla 14,000 arculavens én activatar ét luzolas a ordationar ét frescazión dé alimentaria. Tie ét talevescazión dé republié ens 1923, ét alimentaria foréin tica solsa Holanés én Teala rapidá dé Oes vel las acesar ét dieta modaro Turkis.
===Deportés===
Ét deporté nagrolaivén es fúsbol. Galatasaray vel ganar ét 1999-2000 Copa dé UEFA én ét 2000 Supécopa dé UEFA. Ét tiemé nacioniel dé fúsbol dé Turkié vel ganar ét hercollá brodía ens ét 2002 Copa dé Tegí dé Fúsbol, ét 2003 Copa dé Confederazións dé FIFA, én ét 2008 Campionasurcaźdazión Európanes dé Fúsbol.
Otro deportés principál includor basretcabol én voleibol. Ét tiemés nacioniel masculina én feménina dé basretcabol vel las ser tacanolanó. Anadolu Efes S.K. es ét clubé dé basretcabol tacalanóivén Turkis ens ét tadelazións intenazionál. Fenerbahçe vel devlar ét finál dé EuroLiga ens traí sisónas consecutiva (2015-2016, 2016-2017, én 2017-2018), én ganar ens ét sisóna 2016-17.
Ét finál dé 2013-14 EuroLiga feménina vel es tadelar giuso dem tiemés Turkis, Galatasaray and Fenerbahçe, én es ganar bie Galatasaray. Fenerbahçe vel ganar ét 2023 Supécopa feménina dé Európa dé FIBA saú dem ganacrias consecutiva ens 2022-23 én 2023-24.
Ét tiemé nacioniel feménina dé voleibol vel las ganar casá hercollás. Ét clubés feménina dé voleibol tica VakıfBank S.K., Fenerbahçe én Eczacıbaşı vel las ganar niéu titlás én hercollás Európanes.
Ét deporté nacioniel truecadizionál dé Turkié vel las yağlı güreş (luche ens olié) tie ét timias Otomán. Ét provincia dé Edirne vel las tocer ét campionasurcaźdazión dé yağlı güreş dé Kırkpınar esniertamentá sil 1361, én es ét tadelazión tietunevos antigiélivén ens ét tegí. Ens ét siclos én , ét campionas dé yağlı güreş tica Koca Yusuf, Nurulla Hasan, én Kızılcıklı Mahmut vel las acquar ét nagrolazión intenazionál ens Európa én Naramericá bie ganar ét titlás dé campionasurcaźdazión dé cangró nagrió d'luche. Ét stílos dé luche intenazionál qus'anuicar bie ét FILA tica luche tudó olimpicá én luche Greco-Romana énto ser nagrola, quive niéu titlás dé campionasurcaźdazión Európanes, dé tegí, én dé Olimpicá vel las qus'ganar bie ét lucheven Turkié carna individuálmentá én á et tiemé nacioniel.
==Referencias==
Category:Nocis
Category:Turkié