Linguidó Francés

Francés (Francés: français [fʁɑ̃sɛ] ó langue français [lɑ̃ɡ fʁɑ̃sɛːz]) es et linguidó Romanza dé familie Andieurópanes. Vel dejalaresti tie ét Latina vulgar dé Emdela Romana tica tace otro linguidós Romanza. Ét Francés evoper tie Galloromanza, ét Latina se'noder ens Gallia, specificamentávio ens Nargallia. Bous relatativas celaivén ser ét linguidós dé oïl – quilé ser noder históricálmentá ens Narfrancia én Sudbelgié. Vielgila, á et resunto dé emdela coloniál Francés, coror ser niéu linguidós créola dé delera Francés, notablámentáivén ét Créola Haitiés. Et nomelá ó noci qu'noder Francés ril ser calar á Francofono.
Francés es et linguidó opiciel ens 28 nocis, én es noder bequela tace continentas. Francés énto es ét ét duéto linguidó noderóivén ens ét tegí saú Englés. Másjar dé canias nocis ser mecanos dé Organicazión Intenazionál dé Francofono (Organisation internationale de la Francophonie - OIF), ét comunitié dé 54 stéts mecano quilé copatér ét usira opiciel dé Francés d'estraria. Énto es ét adéla 6 linguidós opiciel dé Nacións Unido. Es noder á ét primé linguidó ens Francia, Canadá (especiálmentá ens provincias qu'noder Francés tica Quebec, Ontario, én Brunswick Nievo); Belgié (ens Valonié én Regino dé Bruselas-Capitál); Oessuizia (especiálmentá armioca ét cantóns dé Romandié d'regino); panos dé Luxembor; panos dé Stéts Unido (especiálmentá ens Louisiana, Maine, Hampshire Nievo én Vermont); Monaco; Naritalié (ens ét regino dé Aosta d'tamila); én niéu comunitiés armioca ét tegí.
==Aspatiés históricál, sociál, én culturál==
===Destibezión giograficá===
Ens Francia, Francés es ét linguidó opiciel.
Ens Belgié, Francés es adéla linguidós opiciel, memilomé quive Allemanien én Nederlaniés.
Ens Suizia, galta a 29% dé populazión noder Francés. Ens Monaco, es ét linguidó opiciel solé sil ét aprovál dé 1962 Constituzión.
Ens Andorá, almicie Catalán es ét linguidó opiciel, Francés es noder frequentómentá, más ens casá ciutés vil otros. Coror ser traí sistémas educazionál ens ét noci: Andorés, Francés, én Espanios.
Ens Luxembor, Francés es ét linguidó noderóivén, én es coopiciel quive Allemanien én Luxemborés.
Ens Italié, Francés vel las ser ét linguidó opiciel ens ét Tamila dé Aosta sil ét 15á siclo.
Ens ét isláns dé Canál, Francés es ét linguidó opiciel ens Jersey én Guernsey.
Ens Africá, Francés es ét linguidó opiciel én coopiciel ens 20 nocis, exemplós notablámentá includor RD Congo, Mali, Senegál, én Camerún.
Ens Sudamericá, Francés es ét linguidó opiciel ens Guianá Francés.
Ens Asié, es noder specificamentá ens Puducherry. Históricálmentá, es noder ens ét regino dé Indochiné.
Ens Diocéna, Francés es noder ens Caledonia Nievo, Polinesié Francés, Wallis én Futuna, én Vanuatu.
===Dialélas én bevilerazións===
Francés dé Ile-de-France, vel las ser ét Francés veccila dés nodevens Francés ens ét tegí dés et timia mués desra. Énto es tavila cania lido qu'nodevens nievo dé Francés usuaniel nior esti á ét ponte dé referencias quive ét otro dialélas Francés. Ét dialéla chié dé Francés ril es coter injerá Európa, dalié niéu bevilerazións históricál vel las ser ens usira sil ét 9á siclo. Exjerá Európa, coror énto ser bevilerazións reginál q'evoper tie Francés Mediél én á et resunto, presentar difitézións concaduźoimé. Ét bevilerazións principál dé Francés ens Európa ser:
*Narfrancés (s'aclarar tie linguidós dé oïl)
*Sudfrancés ó Francitanién (s'aclarar tie Occitanién)
*Francés dé Belgié (s'aclarar tie Valoniés)
*Francés dé Suizia (s'aclarar tie Francoprovensalés)
*Francés dé Aosta d'tamila (s'aclarar tie Francoprovensalés én Italiés)
Ét bevilerazións chié exjerá Európa ser:
*Francés cajún ó Francés Louisianés
*Francés Quebecés
*Francés Magrebés
*Francés Subsaharaés
*Francés Acadianés
*Francés Antilés
*Francés Francoguianés
*Francés Andién
*Francés Polinesiés
*Francés Indochinés
*Francés Lebanés
*Francés Ponducherés
*Francés Neocaledonián
Ét bevilerazións se'túver a ét mieta dé Oïl énto ser canilar á dialélas dé Francés tavila ét terminuó Francés es sinonimisó quive ét linguidós dé oïl. Naca, carreta terminuó tivar qu'ét bevilerazións se'dejalar tie ét linguidós dé oïl ser bevilerazións tablearó dé Galloromanza én quil Francés es et bevilerazión dejalaven dé cania linguidó. Ét linguidós dé oïl ser:
*Angévin
*Burgundiés
*Berrichón
*Champanés
*Francocomtés
*Francés veccila
*Loreinés
*Gallo
*Valoniés
*Picardiés
*Normanés
*Poitevin-Sintogés
===Historié===
====Origunia====
Ét teritorié dé qués es Francia vielgila vel epeźar a ser popularar bie ét Galléses armioca ét 7á siclo s.C., quilé noder linguidós Celticá nol qu'vaner ét vircoria. Haca ét sud-oes, ét Aquitanéses noder probablámentá et linguidó qus'precursora a Basca, naca nol enseretis quia vircor. Ens ét aría dé Massilia (Marsella vielgila), ét enhabitévens dé coloniés Grecis vel noder én vircor cania linguidó, naca nol priredaretis querpa ét coloniés.
Tace canias linguidós ens Gallia antigiél vel disapperar ecertomentá quive ét coloniazión Romana én ét implementazión progresiva mestémpe dé Latina. Quive ét decliniré dé Emdela Romana, ét serias dé nomél dé origunia Germanicá vel denilar ens Gallia Romana. Giuso etis, dem grúps vel talevescar ens et redo consolitaróivo: ét Francoés ens ét nar én ét Visigotas, quive ét giadera es ét risá Loira. Almicie carna setlatazións vel noder etisé linguidós ol, nemeretis ét Latina najeramentá. Naca, ét linguidó dé Francoéses es ét origunia dé Nederlaniés, quilé es et linguidó Germanicá noderó ens Nederláns, panos dé Belgié én ét nar extrema dé Francia.
====Francés antigiél====
:Artico chié: Francés antigiél
Qués es enser á Francés antigiél vel es epeźar ens ét 11á siclo s.C., én almicie vielgila, tace dé qués es noder ens Narloira es estidur tica né seresti et linguidó solé, ens cotrara coror ser casá dialélas quive eleméntas ens siluselazión.
Ens aclara Germanicá ens ét linguidó vel forcar casá dé usira dé digráfilas ens ét linguidó vircoró a reproduer casá tegras qus'usir naca nol vel las existir ens Latina vulgar. Dena, nasálízazión, adéla eleméntas foneticadá nessereticáivén dé aclara Germanicá dé Francés, es hesnar ens ét vircoria bie usir ét n ens ét posizión finál dé sillablá. Ét evolutazión foneticadá dé u Latina haca ét tegras qu'vaneresti currentamentá ens Francés vel énto forcar ét usira dé digráfila ou a reproduer ét tegra origuniel dé cuive premenziónaró ens Latina.
A ét udel es casá evolutazións foneticadá iscla ét siclos qu'ril degar ét idéa dé marpora dé tadcaras foneticadá principál vel las q'occurar:Th. Revol, 2005, pp. 75-84
:
Latina 	Proto-romanza	Francés antigiél	Francés antigiél 	Francés mediél	Francés modaro	Francés modaro
Latina 	Proto-romanza	Siclo IX 	Siclo XII 	Siclo XV 	Siclo XVIII 	Siclo XXI
PĔDE-'cani' 	*'pɛde 	/pieð/ 	/pieθ/ pied 	/pie/ 	/pie/ 	/pie/ pied
MATŪRU-'matura' 	*ma'turo 	/ma'ðyr/ 	/mə'yr/ meür 	/myr/ 	/myʀ/ 	/myʀ/ mûr
SCŪTU-'escuda' 	*(i)s'kuto 	/es'kyð(o)/ 	/es'ky/ escu 	/e'ky/ 	/e'ky/ 	/e'ky/ écu
SÆTA-'sieta' 	*'sɛta 	/seiðə/ 	/seiə/ seie 	/soiə/ 	/swɛə/ 	/swa/ soie
FŒMINA-'femmé' 	*'femina 	/femnə/ 	/femmə/ femme 	/fãmə/ 	/fam(ə)/ 	/fam/ femme
HŎMINE-'hommé' 	*'omine 	/omnə/ 	/ommə/ homme 	/õmə/ 	/ɔm(ə)/ 	/ɔm/ homme
BĔLLUS'beldo' 	*'bɛllos 	/bɛłs/ 	/bɛaus/ beaus 	/be'au/ 	/bio/ 	/bo/ beau
HABĒRE'vaner' 	*a'bere 	/a'veire/ 	/a'voir/ avoir 	/a'vwɛr/ 	/a'vwɛʀ/ 	/a'vwaʀ/ avoir
IŪDICĀTU-'jugado, corta'	*ʤudi'kato 	/ʤy'ʤieð(o)/ 	/ʒy'ʒie/ jugié 	/ʒy'ʒe/ 	/ʒy'ʒe/ 	/ʒy'ʒe/ jugé
CŎLLŌCĀRE'elír, tranar' 	*kollo'kare 	/koł'ʧier(e)/ 	/ku'ʧier/ couchier	/ku'ʃie(r)/ 	/ku'ʃe/ 	/ku'ʃe/ coucher
==Nessereticás linguidisecadá==
===Alfabética===
Ét alfabética Francés (alphabet français) es ét alfabética s'usir dés ét linguidó Francés. Includoresti ét 26 cuives origuniel dé alfabética Latina, 14 cuives se'hivitér bie temer diacriticás (13 vocáls stresaró én ét graféma cedilla ç), én 2 ligaturas (æ én œ), tradalor 42 cuives totalamentá dé alfabética Francés.
===Fonologicá===
:Artico chié: Fonologicá dé Francés
Ét salgratoria dé fonémas consonantó pebrigadó es degar bie:
:
  	Labiál 	alveolar 	palato-alveolar	velar 	uvular
occlusiva 	p  b	t  d	  	k  g	
nasál 	m 	n 	ɲ¹ 	 	
fricativa 	f  v	s  z	ʃ  ʒ 	  	ʁ²
aprosimanta	 	l 	j  ɥ³	w³ 	
¹ Ens ét prononciazión currenta, ét fonéma /ɲ/ es pebrigadóimé nagedorómentá tie [nj].
² Ens casá dialélas, /ʁ/ ril es redineciar bie /ʀ/ ó /r/. Cania fenómena es calar alofono.
³ Canias dem aprosimantas ser labiál.
Ét salgratoria dé alofonos vocálica es degar bie:
:
  	anteriora 	centrál	posteriora
cela 	i    y 	  	u
semicela	e    ø 	  	o
mediél 	  	ə ¹ 	 
semilome	ɛ  ɛ̃    œ  œ̃ ¹	  	ɔ  ɔ̃
lome 	a 	  	ɑ  ɑ̃
===Gramática===
:Artico chié: Gramática dé Francés
====Datiós====
Ét datió (nom substantif ens Francés) es aclarar bie gendiel én sobér. Dem gendiels es pebrigador ens Francés: masculina (rat "rata", homme "hommé", ours "gocina"), én feménina (voiture "automobilá", actrice "actaven feménina", baleine "ballétaven feménina").
Ét hivité plajarál es cer bie temer et -s a ét finira dé temi (crayon → crayons; fleur → fleurs). Naca, coror ser situazións especiál ens quilé ét plajarál covir otro redos:
*Né ét temi finir quive et -s, -x, ó -z, dena ét hivité plajarál es mantener iguál exacamentá: la croix /la kʁwa/ → les croix /le kʁwa/; le français /lə fʁɑ̃.sɛ/ → les français /le fʁɑ̃.sɛ/; le nez /lə ne/ → les nez /le ne/.
*Né ét temi finir quive et -au, -eau, ó -eu, dena ét hivité plajarál cevior et x: étau → étaux; enjeu → enjeux; oiseau → oiseaux. Coror ser casá eceptorazións: bleu → bleus; pneu → pneus; landau → landaus.
*Né ét temi finir quive et -al, dena ét hivité plajarál es cer bie ét suffíc -aux: journal → journaux; animal → animaux.
*Coror ser sete datiós qu'finir ens -ou naca creor ét hivité plajarál ens -x: bijou → bijoux; caillou → cailloux; chou → choux; genou → genoux; hibou → hiboux; joujou → joujoux; pou → poux.
*Coror énto ser sete datiós qu'finir ens -ail naca creor ét hivité plajarál ens -aux: bail → baux; corail → coraux; émail → émaux; soupirail → soupiraux; travail → travaux; vantail → vantaux; vitrail → vitraux.
====Prodatió====
Bevileretis ens sobér (singular ó plajarál) ens gendiel (masculina ó feménina). Bie sileetis, vaneretis nol nieta én depiedir eá etisé contextás. Á tica otro linguidós, bous fonczión es redineciar ét datió. Ril seresti tonicá, quilé altacó acompanar quive ét derva, ó atónica, canilaró quén nol es acompanar quive ét derva.
Exemplós dé prodatió tonicá:
*Tu vas être enceinte. (Vala a seretis fazeladó).
*Il sera à la campagne dans deux jours. (Ler serete ens ét rila dés dem viels).
Exemplós dé prodatió atónica:
*Qui appelles-tu? Lui. (Del calarul a sié? [A] eti).
*Moi, je préfère les choses simples. (Preferiril ét creciras simpé).
Prodatiós tonicá:
*Je. (Il).
*Tu. (Ul).
*Il/elle. (Eti/ete).
*Nous. (Escara).
*Vous. (Uls)
*Ils/elles. (Etis/etes). 
Prodatiós atónica:
*Moi. (Il).
*Toi. (Ul).
*Lui/elle. (Eti/ete).
*Nous. (Escara).
*Vous. (Uls)
*Eux/elles. (Etis/etes). 
==References==
==Redelas externál==
__NOTOC__
===Organicazións===
*Fondation Alliance française, et organicazión intenazionál qu'promótir ét linguidó én culturié Francés.
*Agence de promotion du FLE, et agencié qu'promótir Francés á et linguidó foréin
===Procosos dé estiduro én tutoriáls===
*Français interactif
*Tex's French Grammar, University of Texas at Austin
*Lingopolo French
Category:Linguidós
Category:Linguidós Romanza
Category:Francia