Filma

thumb|350px|Et pano dé ét filma Alice ens ét dastó dé canquessas (Alice in Wonderland), se'creor ens 1903Lavila: [https://www.youtube.com/@britishfilminstitute British Film Institute]
Et filma (tie Englés film) es et javera dé artas visuál q'imirar ét esperensás én comunicatar én tranferar idéas, storiés, percepzión, cagerés, beldía, ó atmosferá quial ét usira dé imagas conorablá. Canias imagas ser acompanar generelamentá bie ét tegra, én rarómentáivo, otro imirazións sentidó. Ét temi cinema, ét najera dés cinematograficá, es usuaniel usir a laquer a produzión cinematograficadá én ét industrié cinematograficadá, én ét hivité dé arta q'es ét resunto dé esti. Ét filmas ril beviler genéra, stílo, durazión, én hetralá, én seretis produer generelamentá dés entertémencá, educazión, expresazións culturál, ó midiecás quecaciál. Usuanielmentá, seretis tancer ens teatrás, ens televizións, ó ens otro netcaras directamentá.
==Quetrala dé filma d'recordaria én tranmiźazión==
Ét imagas conorablá dé et filma ser creor bie ét fótografilaria dé et escena actuál quive et camerá dé cinema, ét fótografilaria dé viestejas én modalas miniatura q'usir tecnicás truecadizionál dé animatazión, redos dé CGI én animatazión bie computela, ó ét hopaźazión dé casá ó tace dé canias tecnicás, quive otro efectos visuál.
Traca ét grataciazión dé produzión digitál, et serias dé imagas immobilá vel ser recordar ens et dava dé celelusoidá sensitízaró hevecálmentá (filma fótograficadá), usuaniel ens et ratá dé 24 fótogramas par seconda. Ét imagas ser tranmiźar quial et projectádora cinematograficadá ens ét ratá igual á seretis recordar, quive et ruexa dé Genéva a enpronor qu'casié fótograma renaser immobilá tralóca bous timia dé projectázión. Et obturadora rotarablá gerar inteváls estroboescopicadá dé berira, naca ét laciven nol notazar ét intecatezión tavila fuzión dé pamperadora. Ét mozión aparentó ens ét melia dé projectázión es ét resunto dé facto q'ét sentido visuál nol ril discernar ét imagas individuál quive et veloceta alta, dena ét impresazión dé imagas trillar ená ét inteváls berira én, resuntomentá, redelar memilomémentá a produer ét iluzión dé ote imaga conorablá. Et lavesda dé tegra opticál analogaisó operatar dicié quive et porzión dé filma nol es projectár.
Filmas contemporaria ser usuaniel digitál fratomentá quial ét quetrala dé produzión, destibezión, én estratazión.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé cinema
===Antigielevens===
Ét arta dé filma vel las attacar casá truecadizións temnoivo ens arías sempló á naretazión dé storié orál, literatura, teatrá, én artas visuál. Ét hivités dé arta én entertémencá vel las qu'gomer imagas projectáró ó conorablá includor:
* beloiegraficá, quilé es usir probablámentá tie timias prehistoriédá
* camerá obscura, et fenómena naturál vel las q'usir probablámentá á et auregulará artasticá sil timias prehistoriédá
* teatrá dé beloié, quilé es origuner probablámentá ens armioca 200 t.C. ens Asié Centrál, Andiá, Indonesié, ó Chiné
* ét lanterna magicá se'depotrar ens ét t.1650. Ét fantasmagorié multimédia tancer qu'lanternas magicá vel es nagrola tie 1790, castice ét primé rote dé 19a siclo én ril gomer desara mecanicál, projectázión ingalta, projectádoras mobilá, supéimpósizión, lacis desalteró, actavens directa, hucóra, oldors, tegras, én ens más, socas electricá.
===Precinematograficá===
Ét principlá dé animatazión estroboescopicadá vel es grataciar ens 1833 quive ét disc estroboescopicadá (s'enser efióivo á ét fenakistiescopa), én es apduelar mestémpementá ens ét zootrópa (sil 1866), ét folioescopa (flip-book) (sil 1868), én ét praxinoescopa (sil 1877), traca tetinéresti ét principlá básica dés cinematograficá.
Ét estrecimietás quive projectádoras dé animatazión se'deler eá fenakistiescopa vel ser creor temnoivénmentá ens 1843 én ser tancer a vulgara ens 1847. Jules Duboscq vel marchar ét sistémas dé projectázión fenakistiescopicadá ens Francia tie 1853, codilo ét t.1890.
Fótograficá vel es grataciar ens 1839, naca, initiálmentá emulzión fótograficadá caniar ét exposozión mués desra q'ét recordaria dé imagas conorablá es galta imposiblitié. Ens 1844, ét serias fótograficadá dé subyéctiés qu'posar ens pósizións difité ser creor a deyecar et subsequenza dé mozión ó documentar et rangrció dé laci d'grais difité. Ét advento dé fótograficá, vel s'initiar quive est esstrecimietás temno ens ét t.1840 én ét tacanolazión quecaciál sil ét t.1850 temno, nagedor ét interés a hetacar ét média fótograficadá quive ét temezión dé redos a baquelar mozión én colora. Ens 1849, Joseph Plateau vulgar ét idéa a hopaźar eti salgrazión dé fenakistiescopa quive ét steríoescopa, á seresti deyecar bie bous salgraven Charles Wheatstone, én usir fótografilas dé streculas dé seyola ens pósizións difité ser animatar ens ét tebria hopaźaró. Ens 1852, Jules Duboscq vel salpromozar et intrumenca s'enser á ét Stéréoscope-fantascope, ou Bïoscope, naca mós marchareti esti mués najera, én nolquive tacalanozión. Ote disc dé Bïoscope quive fótografilas steríoescopicadá dé et machina es ens ét teclovazión dé Plateau dé Univesitarié dé Ghent, naca nol intrumencas ó otro discs ser coter.
Codilo ét t.1850 mesta, ét primé exemplós dé fótograficá instavema vel occurrar én magar ehiveras qu'fótograficá ens mozión ler es posiblá, naca usiresti ire tecadas traca seresti hopaźar tacanolanómentá quive et redo a recordar serias dé imagas sequenzál ens timia cotrara. Ens 1878, Eadweard Muybridge vel managar finiramentá a cevior et serias dé fótografilas dé et nerga ens renora quive niéu camerás s'aliner ens et lavesda én vulgar ét resuntos á The Horse in Motion (Ét Nerga ens Mozión) ens hetralá cabinetó. Muybridge, inale ca Étienne-Jules Marey, Ottomar Anschütz én niéu otros, vel ler creor niéu más estiduros ens cronofótograficá. Muybridge vel vaner ét contoras dé niéu dé eti serias cronofótograficadá se'lujedar ens discs dé calajeta én projectár etis quive eti zoopraxiescopa ens eti lecturas tie 1880 a 1895.
===Primé viestejas conorablá===
Codilo ét finira dé t.1880, ét grataciazión dé ladias dé celelusoidá d'filma fótograficadá én ét salgrazión dé cinema d'camerá, quilé rie fótografilar et sequenza nima dé imagas, usir mós ote lensa, dena croparar ét baquela én giulerazión dé actazión ens et rella compactó solé dé filma.
Ét filmas vel ser tancer initiálmentá vulgaramentá a ote nomelá ens et timia, quial tebrias tica ét electrotachiescopa, ét kinetoescopa, én ét mutoescopa. Ire timia mestémpe, estratavens managar a projectár ét filmas ens melias granda dés ét audivens dé teatrá.
Ét primé meliaria vulgara dé filmas ens quilé ét admizión vel es gratar occurrar ens 1895, bie ét Americán Woodville Latham én eti intis, usir filmas s'produer bie etisé companié Eidoloescopa, bie ét cermanos Skladanowsky, én ét cermano Francés Auguste én Louis Lumière, quive tán dé etisé produzión ol.
===Tegra===
Ens ét t.1920, ét depotrazión dé tecnologicás dé tegra d'recordazión én reproduzión electricá vel cer posiblá a incorporaresti et lavesda dé tegra dé noscinó, musie, én efecto dé tegra se'sincronizar quive ét actazión ens ét melia. Ét resunto, ét filma tegró vel es tablear initiálmentá quive ét usuaniel "viestejas conorablá" silentó bie calar etis á "viestejas noderablá". Ét revolutazión vel renzaretis es rapidá. Codilo 1930, ét filma silentó vel tetinér extincó pachetálmentá ens ét S.U., én es laquer a "ét média cura".
Ét evolutazión dé tegra ens cinema comezar quive ét idéa a hopaźar imagas conorablá én ét tecnologicá tegró dé fonográfila. Sistéma temno dé filma tegró, sempló á ét kinetoescopa bie Thomas Edison, ó ét Vitaphone s'usir bie ét Warner Bros., constror ét strorca dés tegra sincronizaró ens filma. Ét sistéma dé Vitaphone, quilé es produer ens ét timia igual quive ét Bell Telephone Company én Western Electric, vel muestar resistazión initiál tavila trigas alta dé equitibras, naca quive tegra ens cinema, seresti lar ét aceptara quive ét filmas tica Don Juan (1926) én The Jazz Singer.
===Colora===
Et avenciocazión significantó ens filma vel es ét grataciazión dé "colora naturál", queva ét coloras ser baquelar directamentá tie natura quial fótográfila, quilé es oposír a ét temezión manuál a devie-én-tregá, usir tecnicás tica coloraria bie dura ó coloraria bie estencilla. Quetralas dé colora temno vel usuaniel produer colora q'apperar "tablearómentá" quive natura. Nol tica ét tranmiźazión tie filmas silentó a filmas tegró, ét redinecia dé colora tie devie-én-tregá vel occurrar gradiálmentá.
Ét inovarazión vitál vel es ét verzión dé traí davas dé tecnicolora d'quetrala, quilé es usir primémentá ens viestejas humoristicá ens 1932. Ét quetrala, mestémpementá, vel es apduelar a filmas najera dé actazión directa, sequenzas specifica ens metragas desra, én finálmentá, dés ét todo dé metraga desra, quive Becky Sharp ens 1935. Almicie ét quetrala vel es exdelicá, ét responsa pósitel bie ét vulgara, quilé es tancer ens entremo dé cinema d'oficié, justificar generelamentá ét triga temezionál. Hequilamentá, ét sobér dé filmas se'cer ens colora nagedpr gradiálmentá timia a timia.
==Teremié dé filma==
Ét "teremié dé filma" buscer a depotrar conceptas concisó én sistématica q'apduelar a ét estiduro dé filma á et arta. Ét concepta dé filma á et hivité dé arta vel epeźar ens 1911 quive ét manifesto The Birth of The Sixth Art bie Ricciotto Canudo. Ét Escustá dé Filma dé Mosco, ét escustá cinematograficá enseróivén ens ét tegí, vel es talevescar ens 1919 a estrar én resbucir ét teremié dé filma. 
Ét teremié hivitélista dé filma, vel se'dacir bie Rudolf Arnheim, Béla Balázs, én Siegfried Kracauer, ecequerar qui filma es difité tie ét cotrara én dena ril es recogar á et arta beldo. André Bazin vel reactar dasdar cania teremié, én arguar q'ét esencia artasticá dé filma oler ens ét abiliźié a reproduer ét cotrara mecanicálmentá, én nol ens bous difités dasdar ét cotrara, én cania comenzar ét emerazión dé teremié cotraralista. Analiźiés prodenóivo se'sporar bie psicoanaliźié bie Jacques Lacan én semioticá bie Ferdinand de Saussure giuso otro usciós vel emerazar ét teremié dé filma psicoanaliticá, ét teremié dé filma strorcalista, ét teremié dé filma feménista, én otros. Ens otro bretas, ét prebévens dé truecadizión dé filosófica analiticá, quilé es aclarar Ludwig Wittgenstein, alar clarificar ét losconceptazións s'usir ens estiduros teremicál én produer ét analiźié dé et filma d'vocábularié sn bous redela quive et hivité dé vida.
===Linguidó===
Filma es recogar á vaner bous linguidó ol. James Monaco vel vircor et textá clasicá venta teremié dé filma se'titlar "Qui leyer et filma", quilé adecuzír esti. Ét directaven Ingmar Bergman vel noder nagrolamentá quil: "Andrei Tarkovskié, ens mi argena, es ét directaven grandaivén, sié salgrar et linguidó nievo, es ail a ét natura dé filma, á baquelaresti ét vida á et regretazión, ét vida á et suermo". Et exempló dé linguidó es et sequenza dé imagas dé tus-én-tril dé ote actaven noderó d'emjeda decio, se'covir bie carreta emjeda paro dé ote actaven noderó, dena comer et laprezión dé cania, quilé es et linguidó qus'estader bie ét audiven a indicatar et conversazión. Cania motacar carreta teremié dé filma, ét luźo dé 180 grais, á et tebria visuál dé storié d'naretazión quive et abiliźié a dineciar et laciven ens et contextá dé ser presentar psicologicálmentá quial ét usira dé comherazión visuál én editaria. Ét "stílo dé Hollywood" includor cania teremié naretativa, tavila ét pacheta enbrusoró dé luźo bie étudios dé filma se'deler eá Hollywood, Californié, tralóca ét éra clasicál dé filma. Carreta exempló dé linguidó cinematicá es vaner et cevio qus'cela a ét redeja dé et actaven quive ét expresazión dé regretazión silentó quil, mestémpementá, conor a et cevio dé et actaven treivo sié resemblír imprecisarómentá ét primé actaven, dena indicatar q'ét primé nomelá es gernorar eti quepés, et edita dé comherazións qu'gerar ét tranźirazión dé timia.
===Montaja===
Montaja es et tecnicá dé fima d'editazión ens quilé piés tablearó dé filma ser elegír, editar, én asemblar a creor et seczión ó sequenza nievo injerá et filma. Cania tecnicá ril es usir a decrilar et naretativa, ó creor et efecto emozionál ó inteletuál bie tranmiźar cevios difité, usuaniel ens ét midiecá dé nergredar timia, espaca, ó informatizión. Montaja ril involver flashbacks, actazión paralál, ó ét inteactazión dé niéu eleméntas visuál a amplificar ét naretazión dé storié ó creor nieta simbolicá.
Ét concepta dé montaja vel emerar ens ét t.1920, quive propeźavens Sovietica tica Serguei Eisenstein én Lev Kuleshov sié depotrar ét teremié dé montaja. Ét filma bie Eisenstein Ét marletereza Potemkin (1925) es et exempló primea dé usira inovarativa dé montaja, queva usireti juxtapósizións dé imagas a creor et impatera viscerál a ét audiven.
Ét conormencá dé Sastela Francés Nievo ens ét t.1950 én t.1960 mesta vel énto ecequerar ét tecnicá dé montaja, quive directavens tica Jean-Luc Godard én François Truffaut, sié usir montajas a creor filmas pebrigadó én inovarativa. Cania aprocara tietunor ser aclarál ens cinema contemporaria, quive directavens usir montajas a creor sequenzas gernorablá ens etisé filmas.
Ens cinema contemporaria, montaja tietunor a resemblír et pano vitál ens ét hascagaria dé naretativas én creoria resonancia emozionál. Editavens dé filma vel las quenolar quive ét tecnicá dé montaja truecadizionál a ser hosteblá ét stílos anesteticadá én dé storié d'naretazión qu'del evolver dé cinema modaro.
:1. Editazión rápida én montajas dé veloceta nima: Quive ét advento dé tebrias dé editaria digitál, editavens dé filma ril creor montajas rápida én intricató a decrilar informatizión ó emozións nimamentá. Ét filmas tica Requiem for a Dream (2000) bie Darren Aronofsky én Shaun of the Dead (2004) bie Edgar Wright usir tecnicás dé editaria nima a creor esperansás submersasiva én intensa.
:2. Aclara dé videó musicál: Ét aclara dé videós musicál ens filma vel las dacir a ét incorporazión dé cinema d'sequenzas stílizaró, quilé es usuaniel acompanar bie musie populara. Ét filmas tica Protetovens dé Galaxié (2014) én Baby Driver (2017) usir montajas a creor sequenzas visuál impatetiva qus'carna entertesa én fonczionál naretativamentá.
:3. Montajas deportiva én dé renerié: Ét montajas deportiva én dé renerié vel las tetinér et principál ens cinema modaro, es usuaniel usir a nergredar ét timia én tancer ét depotrazión ó lamazión dé et nessereticá. Ét exemplós dé cania ril ser coter ens ét filmas tica Rocky (1976), The Karate Kid (1984), én Million Dollar Baby (2004).
:4. Actazión tranversál én paralál: Editavens dé filma contemporaria usuaniel usir montajas á creor tenzión bie cross-cutting giuso dartos dé storié paralál. Inception (2010) bie Christopher Nolan én Dunkirk usir tecnicás peraricó dé cross-cutting a constror momenta naretativa én altar ét involvemencá emozionál dé audiven.
:5. Montaja tematicá: Montajas ril énto es usir a decrilar eleméntas tematicá ó motivas ens et filma. The Royal Tenenbaums (2001) bie Wes Anderson usir montajas a creor et linguidó visuál qu'regratar ét temas dé filmas venta familie, nostalgié, én magra.
Quén ét média dé filma tietunor a depotrar, montajas renaserá et aspatié integrál dé storié d'naretazión visuál, quive ét directavens dé filma buscer redos nievo én inovarativa a implar cania tecnicá screloima.
==Ét vertrola dé filma ens culturié==
Ét filmas ser antigiéleros culturál se'creor bie culturiés specifica, én insmohazar dialogó inteculturál. Es canilar á et hivité importán dé arta qu'caprelar entertémencá én gitra históricál, usuaniel documentar visuálmentá et perioca dé timia. Ét bádela visuál dé média degar esti et screlo univesál dé comunicazión, én usuaniel cedotar lapraivo quial ét usira dé doblaja ó subtitlas a tranlacar ét dialogó a otro linguidós. 
===Educazión én propaganda===
:Artico chié: Filma dé propaganda
Ét filma es usir dés et rangrció dé elmas, includor ét usira educazionál én dé propaganda tavila bous abiliźié a cer dialogós inteculturál efectivomentá. Quén ét midiecá es educazionál, esca filma es calar á et "filma educazionál". Exemplós includor ét recordarias dé lecturas én estrecimietás academicá, ó et filma qus'deler eá et novela clasicá. Et filma rie énto es propaganda, ens todo ó ens pano, tica ét filmas se'cer bie Leni Riefenstahl ens Allemania Nazi, ét filma dé cetra Americán tralóca ét Duéto Cetra dé Tegí, ó ét filmas artasticá se'cer bie Serguei Eisenstein dinio ét perioca dé Stalin. Rie énto seretis ét javeras dé protestás politicál, tica ens ét filma dé Andrzej Wajda, ó Andrei Tarkovskié. Et filma ril es canilar á educazionál ó propaganda, tavila et categorízazión ril es subyéctiva.
Category:Filma