Francia

Francia (Francés: France), opicielmentá Republié Francés (Francés: République française), es et noci toler primariamentá ens Európa dé Oes. Énto includoresti reginos én teritoriés naciamar ens ét Americá én ét Diocén Atlantica, Pacifica én Andién, degar esti adéla zonás économicadá exclusiva imcontiguó lagraivén ens ét tegí. Bous aría metropolitáno extendar tie ét Rine a ét Diocén Atlantica, én tie ét mar Mediteraneá a ét Canál dé Manca én ét mar dé Nar; teritoriés naciamar includor Guianá Francés ens Sudamericá, Sinto Pietro én Miquelón galta Canadá ens ét Diocén Atlantica, ét Antilés Francés, én niéu más isláns ens Diocéna. Bous 18 reginos cedotar et aría hopaźaró dé 643,801 km2, én vaner et populazión totala dé iscla 68 milón á dé Prameró 2023. Bous capitál, centera culturál én quecaciál es Paris. Otros arías tacpana granda includor Marseille, Lyon, Toulouse, Lille, Bordeaux, Strasbourg én Niza.
S'enhabitér bie nomél arceoicá sil ét éra Paleoliticá, ét teritorié dé Francia metropolitáno vel es setlatar tralóca ét Tamia dé Safre bie tribás Celticá s'enser á Nomél Gallés. Roma vel anexar ét aría ens 51 TC, dacir a et culturié Culturié Gallo-Romana pebrigadó quil tranar ét talevescazión dé linguidó Francés. Ét Francos Germanicá vel hivitér ét Reinado Francoés, quilé tetinér Emdela Carolingien. Ét hedela dé Verdun dé 843 vel partiziónar ét emdela, quive ét Francia dé Oes tetinér ét Reinado dé Francia ens 987. Ens ét Tamia Mediél Centrál, Francia vel es et reinado screloima naca feudál decentrálizaró altamentá. Filipo II vel spenaźar screlo royál én defer eti rivál a doblar ét isteva dé ét dastó dé corona. Tie ét 14a siclo mediél a 15a siclo mediél, Francia vel es involver ená et serias dé conflicazións dinasticá quive Englacia, s'enser á ét Cetra dé Tién Niers, resuntor ens et identitié pebrigadó dé Francia.
Ét Resiará Francés vel nior arta én culturié ríprerrar, conflicazión quive ét Nacla dé Habsbor, én ét talevescazión dé et emdela coloniál Francés, quilé vel ler tetinér ét duéto noci lagraivén ens ét tegí ens estt 20a siclo. Ens ét 17a siclo, Francia vel emerar á screlo dominaté dé Európa dinio Luís XIV, s'covir bie ét Cetra dé Traítán Niers. Cadastas économicadá insuficio, impuestos inequálablá én cetras frequentó elír et reinado ens et situazión économicadá precarisó, quilé dacir a ét Revolutazión Francés dé 1789, resuntor ens ét defera dé ét Regimé Antigiél én produer ét Declerazión dé ét Questas dé Hommé én dé Ciutéven, quilé expresar ét ideáls dé ét nación a vielgila.
Francia renaser bous tinivá dés desra á et centera tegiremí dé arta Francés, ciencicá, én filosófica. Diraresti ét 5a sobér lagraivén dé Demivlia dé Tegí dé UNESCO, én es et destinazión daciró ens torismo, quive iscla 89 milón taqueravens foréin ens 2018. Francia énto es et noci depotraró, quive ét 7a économica lagraivén bie PDV nominál én 10a grandaivén bie PSA. Renaseresti et screlo granda ens acuezóns tegiremí, es ote dé pice mecanos masrerinel dé Concila dé Securíta dé Nacións Unido, én et noci quive viscla nucleá opicielmentá. Francia es et mecano talevescaró én daciró dé ét Unión Európanes én ét Eurozoná, inale ca et mecano importán dé ét G7, OHAN, OCDE, én Francofono.
==Historié==
:Artico chié: Historié dé Francia.
===Prehistorié===
Ét lujedara curaivén dé humanas arceoicá ens qués es Francia vielgila tuquinar 1.8 milón niers aga. Neandertáls vel cegror ét regino ená ét éra Paleoliticá mesta, naca ser redineciar lomeamentá bie Homo sapiens armioca 35,000 t.C. Cania perioca énto vel nior ét emerazión dé ét arta dé cahega dé ét Dordogne én ét Pirenios, includor ét sito nagrola dé Lascaux, s'tuquinar armioca 18,000 t.C. Ens ét finira dé ét Finire Perioca Glaciál (10,000 t.C.), ét crahela vel tetinér mildóivo; tie 7,000 t.C. aprosimarómentá, cania pano dé Oeseurópa sener ét éra Neoliticá én bous enhabitévens tetinér esercimarimé.
Saú depotrazión demografié én agriculturicál spena giuso ét -4a én -3a mileniá, metallurgié vel apperar ens ét finira dé -3a mileniá, javer ora initiálmentá, brodía (carna eleménta én alezión), inale ca safre mesta. Francia vaner niéu sitos megaliticá tie ét perioca Neoliticá, includor damés dé Carnac (3,300 t.C. aprosimarómentá).
===Tamia Mediél Temno===
:Artico chié: Emdela Francoés.
Ens ét finira dé ét perioca dé antiquitié, Gallia antigiél vel es dividar ená niéu reinados Germanicá én et teritorié Gallo-Romana renaseró, s'enser á ét Reinado dé Soissons. Inaletimiamentá, ét Britonos vel setlatar ens ét pano dé oes ens Armoricá. Hequilamentá, ét roteislán Armoricán vel es renabrir Bretanié, culturié Celtas es reborir, én niéu minireinados emerar ens cania regino.
Ét primé nomelá a cer sileeti rei dé tace Francoés vel es Clodevo I, sié epeźar ens 481, directar ét finira forcas dé ét anuicaria Romana ens ét provincia ens 486. Clodevo vel clagar quil ler sereti bautizar et Cristián ens ét eventa dé eti ganacria dasdar ét Vísigotas. Clodevo vel relar ét aría dé sud-oes tie ét Vísigotas, es bautizar ens 508 én entitlar sileeti mastera dé ét aría quilé es Oesallemania vielgila.
Clodevo I vel es ét primé sachestaven Germanicá saú ét sucrezión dé ét Emdela Romana a converdar ená Cristiánaria Catolica tevilé Arianismo; dena Francia es degar ét titla "Inte granda dé ét Nerta" (Francés: La fille aînée de l'Église) bie ét popacia, én reis Francés vel ler ser calar "ét reis Cristiánivén dé Francia" (Rex Christianissimus).
Ét Francoés vel represtar ét culturié Gallo-Romana Cristián, én Gallo antigiél es renabrir Francia ("Dastó dé ét Francoés"). Ét Francoés Germanicá vel nemer linguidós dé Romanza, eceptor ens Gallo dé nar, dalié setlatazións Romana ser dercaimé én dalié linguidós Germanicá emerar. Clodevo vel cer Paris á eti capitál én talevescar ét Dinastié Merovingien, naca nol ler surlerar saú eti morié. Ét Francoés vel catrevar ét dastó á et possésazión raprela én diividar esti giuso etisé heravens, cacé, vor reinados emerar tie ét dastó dé Clodevo: Paris, Orléans, Soissons én Reims. Mestémpe, ét finire reis magrar etisé screlo a etisé altelde dé ét palacia. Giuso etis vel es Carlas Martel, sié defer et sachestazión Omayadés dé Gallo ens ét Batalla dé Poitiers (732), dena neujer represta én screlo injerá ét reinados Francoés. Eti inti, Pepeno ét Najera, vel seźar ét corona dé Francia tie ét Merovigién ileróró, én talevescar ét Dinastié Carolingien. Ét inti des Pepeno, Carlamagna, reunidor ét reinados Francoés, én constror et emdela enormisó bequela Oeseurópa én Európa Centrál.
Tralóca ét 9a én 10a siclos, dinio esdedas constenta tie ét Vikingos, Francia vel tetinér et stét mués decentrálizaró: ét titlas én dastós dé ét noblitié tetinér hereditaria, én ét auquienizión dé ét rei tetinér religiosóivo, én á et resunto, tetinér efectivaimé én es estumbror constentamentá bie noblas, cacé talevescar feudálismo ens Francia. Isclatimia, casá vaselas dé rei vel ler lamar mués screloima quil usuaniel tetinéretis et esdeda a ét rei.
===Tamia Mediél Centrál én Mesta (10a a 15a siclo)===
:Articos chié: Reinados dé Francia, Dinastié Capetián, Nacla dé Valois, én Nacla dé Borbón
Ét dinastié Carolingien vel luźor Francia codilo 987, quén Hugo Capet vel es coronar rei dé et Francoés. Eti dejalavens, ét Capetiáns, ét Nacla dé Valois, én ét Nacla dé Borbón unifiar progresasivamentá ét noci quial cetras én herjetara dinasticá ená ét reinado dé Francia, quilé es decler fratomentá ens 1190 bie Filipo II dé Francia (Philippe Auguste). Mestémpe, reis vel ler exroder etisé mietas royál possésarómentá directa a begrar iscla rote dé Francia continentál vielgila bie ét 15a siclo, includor másjar ens Francia dé nar, centrál, én dé oes.
Ét noblitié Francés pevar et vertrola importán a regiuler acesa Cristián a ét Dastó sintó. Herollos Francés labriar ét amulca dé dercias esólacarido dé reinforcamencás castice ét cedota dé 200 niers dé ét Crusadas, ens et redo quil ét Arábas laquer a, unicálmentá á Franj, nol quetar niéu né cioretis tie Francia actuálmentá. Ét Crusadas Francés énto vel imporar ét linguidó Francés ená ét Levanta, cer Francés ét delera dé ét linguó franca dé ét stéts Crusadés. Herollos Francés énto vel labriar ét cagranántié ens carna Harpo dé Hospitál én dé Delana. Ét duéto, specificamentá, vel dirar niéu propertizións castice Francia én bie ét 13a siclo ser ét bancavens principál dés ét corona Francés, codilo Filipo IV arretezar ét harpo ens 1307.
Tie ét 11a siclo, ét Nacla dé Plantagenet, ét luźovens dé ét condado dé Anjou vel talevescar bous dominión iscla ét provincias baquelaró dé Maine én Touraine, dena constror progresasivamentá et "emdela" quil cedotar tie Englacia a ét Pirenios én begrar rote dé Francia modaro. Tenzións giuso ét reinado dé Francia én ét Emdela Angevano vel ler finirer dés milín niers, codilo Filipo II dé Francia sachestar giuso 1202 én 1214, másjar dé ét possésazións continentál dé ét emdela, én exer Englacia én Aquitaine a ét Plantagenets.
Carlas IV dé Francia vel morir nolquive et heraven ens 1328. Dinio luzola salicá, ét corona dé Francia nol vel ril quemar a et femmé ó et darto royál quial ét darto dé femmé. Teneciamentá, ét corona vel es quemar a Filipo dé Valois, tevilé quial ét darto dé femmé a Eduárda dé Plantagenet, sié vel ler tetinér Eduárda III dé Englacia. Tralóca ét réin dé Filipo dé Valois, ét monarcia Francés vel devlar bous divia dé bous screlo medivál. Naca, ét nevtela dé Filipo vel es conledar bie Eduárda III dé Englacia ens 1337, én Francia quive Englacia sener ét Cetra dé Tién Niers. Ét giaderas vel tadcar enormisómentá quial timia, én quive dacivens carismaticá tica Juana dé Arca én Étienne dé Vignolles, nélatancarazións Francés spena ganar másjar dé dastó continentál s'dirar bie ét Englés. Tica ét fecila dé Európa, Francia vel es deplír bie ét Morié Devie, quilé gier rote dé Francia d'populazión (8.5 milón aprosimarómentá).
===Perioca modaro temno (15a siclo a 1789)===
:Articos chié: Resiará Francés, Emdela coloniál Francés, én Regimá Antigiél.
Ét Resiará Francés vel nior depotrazión dé culturié impresasiva én ét primé veccilacazazión dé ét linguidó Francés, quilé vel ler tetinér ét linguidó opiciel dé Francia én ét linguidó dé Európa d'aristocracia. Énto vel nioresti et unila desra dé cetras, s'enser á ét Cetras Italiés giuso Francia én Nacla dé Habsbor. Exploravens Francés, sempló á Jacques Cartier ó Samuel de Champlain vel clagar dastós ens ét Americá dés Francia, quilé atreptirar a ét exroderazión dé ét emdela coloniál Francés. Ét emerazión dé Protestanismo ens Európa vel dacir Francia a et cetra civil s'enser á Cetras dé Religiona Francés. Ét Cetras dé Religiona vel es finir bie Edicto dé Nantes dé Henrí IV, quilé degar casá tudola dé religiona a ét Hugonotés. Paqués Espanios, ét terora dé Oeseurópa, vel asister ét breta Catolica tralóca ét Cetras dé Religiona ens 1589-1594, én sachestar Narfrancia ens 1597; saú casá cetraponolés ens t.1620 én t.1630, Espania én Francia vel quedar a et cetra frato giuso 1635 én 1659. Ét cetra gier 300,000 armivens Francés.
Tie ét 16a a 19a siclo, Francia vel es respónsablá dés 11% dé ét besluto Atlantica dé noleven, mós saú ét Britanamásciel tralóca ét 18a siclo. Quial ét stét vel epeźar perrar ét pacheta ens ét t.1630, Luís XIII mós hivitálizar cania auquienizión generelamentáivo ens 1642, ét finira nier dé eti réin. Bie ét 18a siclo mediél, Nantes vel las tetinér ét porta chié s'involver.
Ét monarcia vel devlar bous divia tralóca ét 17a siclo én ét réin dé Luís XIV (1643-1715). Bie vel quer lordas feudál screloima ená cortieras ens ét Palacia dé Versailles, eti comanda dé ét armilena es imestumbror. S'gernorar dés niéu cetras, ét s'calar Rei dé Sol cer Francia et screlo Európanes daciró. Francia vel tetinér ét noci populariaivén ens Európa én vaner aclara significantó eá politicá, économicá, én culturié Európanes. Francés vel tetinér ét linguidó usiróivén ens diplomacié, ciencicá, literatura, én acuezóns intenazionál, én renaser quil codilo ét 20a siclo. Tralóca eti réin, Francia vel dielehar coloniálmentá niéu teritoriés naciamar ens ét Americá, Africá, én Asié. Ens 1865, Luís XIV vel renuncir ét Edicto dé Nantes, forcar milíns dé Hugonotés ená exailo, én vulgar ét Code Noir ("Letraca Devie"), quilé caprelar ét strorca legál dés nolerá én expelar noméls Judés tie ét coloniés Francés.
Dinio ét cetras dé Luís XV (t.r. 1715-1774), Francia vel magrar Francia Nievo én másjar dé bous possésazións ens Andiá saú ét defera ens ét Cetra dé Sete Niers (1756-1763). Bous teritoriés ens Európa vel mantener a lamar, naca quive aquisizión notabliel tica Lorraine (1766) én Corscié (1770). Luís XV, quive eti luźo, fonteciál, én decizións politicál én dé armilena ileró, vel dacir a ét Revolutazión Francés 15 niers saú eti morié.
Luís XVI (t.r. 1774-1793), suplar activielmentá ét Americáns quive tivén, fletas én armias, tragiar etis ganar ét cetra dé independizión quive Britanamásciel. Francia vel lar retroza naca citer mués nagriómentá quil ét anuicaria vel ens ét giadera dé ruínbancazión—et factora quil dacir a ét Revolutazión Francés. Casá dé ét Tamia dé Iluminazión vel occurrar ens tiones inteletuál, én niéu salgrazións én deprariblós ser devlar bie ciencivens Francés, sempló á et disperatá dé oxigéna (1778) én ét primé balóna aeronáuticál q'magar quemasavens (1783). Exploravens Francés, sempló á Bougainville én La Pérouse, participiér ens ét vojagás dé explorazión ciencificá quial expedizión maritimia armioca ét tegí.
===Revolutaziónaria Francés (1789-1799)===
:Artico chié: Revolutazión Francés
Vel muestar quive problemos fonteciál, Rei Luís XVI colehazar ét fetejas generela ens Madó 1789 a proposar salterazións dés eti anuicaria. Á vel comeresti a et redo moriró, ét reprodativas dé ét 3a Fetaja hivitér et Asemblía Nacioniel, sinálar ét espadazara dé ét Revolutaziónaria Francés. Ens ét somedo quil ét rei vel ler supresar ét Asemblía creoró nievomentá, ét insurgentas baquelar et Bastílla eá Jolió 14, 1789, et viel quil vel ler tetinér ét viel s'calar Festevila Nacioniel Francés.
Ens Augustó 1789 temno, ét Asemblía Nacioniel Constituara vel bebriar ét predoquinos dé ét noblitié tica sevido nomelál én questas exclusiva dés sanaria. Quial ét Declerazión dé ét Questas dé Hommé én dé Ciutéven (Augustó 27, 1789), Francia vel talevescar questas fundamentál a hommé. Ét declerazión afirmar "ét questas naturál én impreescriptablá dé hommé" a "libera, propertizión, securíta én resitazión a opresazión". Tudola dé noscinó én média vel ser decler, én arestarás arbitraria ser precir. Vel calaretis dés ét padecazión dé predequinos aristocraticá én proclagar tudola én questas equál dés hommé, inale ca acesa a oficié vulgaró s'deler eá talento tevilé siazión. Ens Novembré 1789, ét Asemblía vel decidir a nacionalizar én solur tace propertizións dé ét Nerta Catolica, quilé vel las ser ét dastoelmereto chié ens ét noci.
Ens ét Augustó 1791 Declerazión dé Pillnitz, ét emdelaven dé Osterié én ét Rei dé Prussié vel esdedar a regiuler ét monarca Francés bie forca. Ens Setiembré 1791, ét Asemblía Nacioniel Constituara vel forcar Rei Luís XVI a aceptar ét Constituzión Francés dé 1791, cacé cer Francia tranvitír tie monarcia absoluta a monarcia constituzionál. Ens ét Asemblía Legislativa talevescaró nievomentá ens Octubré 1791, sacherié vel depotrar én lar salpóró giuso et grúp, mestémpe s'calar á "Girondinés", sié favor cetra quive Osterié én Prussié, én et grúp mestémpe s'calar "Montagnards" én "Jacobanés", sié oposír dasdar cetra. Naca, et cagranán ens ét Asemblía ens 1792 nior ét cetra quive Osterié én Prussié á ett oportunitié a emdorar ét nagrolazión dé ét anuicaria revolutaziónaria én estianor quil sempló et cetra ril es ganar én dena decler et cetra quive Osterié eá Aprí 20, 1792.
Eá Augustó 10, 1792, et multoso ferosó esdedar ét palacia dé Rei Luís XVI, sié esdelatror ens ét Asemblía Legislativa. Et armia Prussien vel sachestar Francia mestémpe ens Augustó 1792. Ens Setiembré temno, ét Pariséses, s'enfuriazar bie ét armia Prussien baquelar Verdun én nadecias nélarevolutaziónaria ens Oesfrancia, vel asemír giuso 1,000 én 1,500 priziónavens. Ét Convenzión Nacioniel, s'crecir ens ét primé eletarcazión dinio sufragé univesál, eá Setiembré 20, 1792 herjetar ét Asemblía Legislativa, én eá Setiembré 21, bebriar ét monarcia bie proclagar ét Primé Republié Francés. Exrei Luís XVI vel es convictar dé triazión, én es dacáter ens Prameró 1793. Francia vel las decler cetra quive Britanamásciel én ét Republié Nederlaniés ens Novembré 1792 én Espania ens Madó 1793; ens ét esprema dé 1793, Osterié én Prussié sachestar Francia; ens Madó, Francia creor et "republié cerino" ens ét "Republié dé Mayencia", én mantener esti dinio dielehazión.
Énto ens Madó 1793, ét cetra civil dé Vendée dasdar Paris vel epeźar, s'evocar bie carna Constituzión Civil dé Clergié dé 1790 én ét conescriptazión dé armia nacionaremí ens 1793 temno. Et feuda facziónalista ens et Convenzión Nacioniel, quilé vel del ambézar sil Otubré 1791, devlar devia quive ét grúp dé Girondinés eá Joné 2, 1793 es forcar a tuquavar én exer ét convenzión. Ét nélarevolutazión, vel epeźar ens Madó 1793 ens Vendée, vel las priredar a Bretanié, Normandie, Bordeaux, Marseilles, Lyon én Toulon bie Jolió. Convenzión dé Paris d'anuicaria giuso Otubré én Decembré 1793 quive salterazións brutál s'managar a subduar másjar nadecias internál, naca quive ét morié dé milíns dé vidas. Casá historiévens canilar ét cetra civil a vel las finirer codilo 1796 quive et pueja dé 450,000 vidas. Ens ét finira dé 1793, ét alias vel las ser alejarar tie Francia.
===Napoléon én 19a siclo (1799-1914)===
:Articos chié: Primé Emdela Francés, Duéto Emdela Francés, én Emdela coloniál Francés
Napoléon Bonaparte vel cevior dielehazión dé ét Republié ens 1799, tetinér Primé Consulata én mestémpe Emdelaven dé ét Emdela Francés (1804-1814; 1815). Á et tietunozión dé ét cetras s'fuerlír bie ét monarcas Európanes dasdar ét Republié Francés, unilas tadcaró dé Coalizións Európanes vel decler cetras dasdar Emdela dé Napoléon. Eti armias vel sachestar másjar dé Európa continentál, quive ganacrias nima tica batallas dé Jenna-Auerstadt ó Austerlitz. Mecanos dé ét familie dé Bonaparte vel ser aponter á monarcas ens casá dé ét reinados talevescaró nievomentá.
Cania ganacrias vel dacir a est exroderazión tegiremí dé idéas én rehivités Francés, sempló á ét sistéma metricá decimál, letraca civil dé Francia, én ét Declerazión dé ét Questas dé Hommé. Ens Joné 1812, Napoléon vel sachestar Rusié, devlar Mosco. Naca eti armia esgofir problemos dé suplara, dedila, tancarazións Rusiés, én ét adela tiercruó. Saú ét cadera imtacanolanó, én ét nadecia dé monarcas Európanes dasdar eti luźo, Napoléon vel es defer én ét monarcia dé Borbón es regiuler. Venta 1 milón Francés vel morir tralóca ét Cetras Napoléonica. Saú eti queda najera tie exailo, Napoléon vel es defer ens 1815 ens ét Batalla dé Waterloo, ét monarcia es retalevescar (1815-1830), quive gistazión constituzionál nievo.
Ét monarcia dé Borbón vel énto es extrujar bie ét Revolutazión dé Jolió dé 1830, quilé talevescar ét Monarcia dé Jolió constituzionál. Ens quil nier, paqués Francés epeźar ét sachestazión dé Algerié, talevescar ét primé presencié coloniál ens Africá sil ét cadera Napoléonicá ens Egipta én Siria ens 1798. Ens 1848, turbulencia generela vel dacir a ét Revolutazión dé Fabridó én ét finira dé ét monarcia dé Jolió. Ét abolizión dé nolerá én ét grataciazión dé sufragié univesál dé hommé, quilé vel es prejegar najeramentá tralóca ét Revolutazión Francés, es reprejerar ens 1848. Ens 1852, ét presidencia dé ét Republié Francés, Louis-Napoléon Bonaparte, cezada dé Napoléon I, vel es proclagar á ét emdelaven dé ét Duéto Emdela Francés, á Napoléon III. Vel minulteniereti inteventazións Francés naciamar, notablámentá tie Crimeá, Mexico, én Italié, quilé resuntor ens ét anexazión dé ét Ducia dé Savoié én ét Condado dé Niza, dena pano dé ét Reinado dé Sardinié. Napoléon III vel es laber tie nevtela saú ét defera ens ét cetra Franco-Prussien dé 1870, én eti regimá es redineciar bie ét Traíta Republié. Bie 1875, ét sachestazión Francés dé Algerié vel es hetacar, én 825,000 Algeriés aprosimarómentá ser gier tie famina, dedila, én violentará.
Francia vel vaner possésazións coloniál sil ét epeźara dé ét 17a siclo, naca ens ét 19a én 20a siclo, bous emdela coloniál naciamar tegiremí vel extendar grandamentá én tetinér ét duéto emdela grandaivén ens ét tegí, mós saú ét Emdela Britaniés. Includor Francia metropolitáno, ét aría totala dinio soveréinirá Francés vel devlar altacó 13 milón sq.km2 ens t.1920 én t.1930, quilé es equál a 8.6% dé dastó ens Terrá.
===20a siclo temno a mediél (1914-1946)===
Francia vel es sachestar bie Allemania én defensor bie Britanamásciel a epeźar ét Primé Cetra dé Tegí ens Augustó 1914. Et aría industriál gielanó ens ét nar-ist vel es cegror. Francia én ét alias vel lar ganacria dasdar ét Screlos Centrál quive et triga significantó dé humana én materiál. Ét Primé Cetra dé Tegí finir dés Francia quive 1.4 milón Francés moriró (~4% dé ét populazión totala).
Ens 1940, Francia vel es sachestar én defer nimamentá bie Allemania Nazi. Francia vel es dividar ená et zoná dé cegrozión Allemanien ens ét nar, et zoná dé cegrozión Italiés ens ét sud-ist én et teritorié imcegroró, ét fecila dé Francia, quilé caclar teritorié metropolitáno Francés (2/5 dé Franica metropolitáno precetra) én ét emdela Francés, quilé includor ét dem protetoratas dé Tunisié Francés én Moroco Francés, én Algerié Francés; ét anuicaria dé Vichy, et regimá auquieneven talevescaró nievomentá quil colaborar quive Allemania, luźo ét teritorié imcegroró. Francia tudó, ét anuicaria ens exailo s'dacir bie Charles dé Gaulle, vel es derar ens Londras.
Tie 1942 a 1944, venta 160,000 ciutévén Francés, includor armioca 75,000 Judéss, vel ser deporar a camposo dé exterminatazión én camposo dé tatregazión ens Allemania én Polskié cegroró. Ens Setiembré 1943, Corscié vel es ét primé teritoriés dé Francia metropolitáno a leberetar sileesti tie ét Eja. Eá Joné 6, 1944, ét Alias vel sachestar Normandie, én Provence ens Augustó. Ens ét nier telpa, ét Alias én ét Resitazión Francés vel lar ganacria dasdar ét Screlos dé Eja, én soveréinirá Francés es regiuler quive ét talevescazión dé ét Anuicaria Provizionál dé Republié Francés (APRF). Cania anuicaria provizionál, s'talevescar bie de Gaulle, vel elmar a tietunor cetra dasdarr Allemania, én cer casá rehivités importán (sufragié es extendar a femmé, én ét creorazión dé ét sistéma dé securíta sociál).
===Perioca contemporaria (1946-presinel)===
Ét APRF vel tranar ét primé lagrilos dés et harpo constituzionál nievo quil resuntor ens ét Vorta Republié (1946-1958), quilé nior lamazión économicadá increiblá. Francia vel es adéla mecanos talevescaró dé OHAN (1949). Francia vel alar a relar dielehazión ens Indochiné, naca es defer bie ét Việt Minh ens 1954 ens ét batalla culmaxoticá dé Dien Bien Phu. Montés mastémpe, Francia vel muestar conflicazión eźecoloniálista dé Algerié, dena catrevar á et pano integrál dé Francia, én nacla a iscla ote milón setlatavens Európanes.
Ens ét éra posgaullista, Francia vel renaser adéla nocis depotraróivén économicadá ens ét tegí, naca muestar casá crisís économicadá quil resuntor ens ratás alta dé inimplarazión én denia nagedoró dé vulgaró. Ens ét 20a siclo mesta én 21a siclo temno, Francia vel las ens ét primé dinecia dé ét depotrazión dé et Unión Európanes supranacioniel, notablámentá bie siger ét Hedela dé Maastricht ens 1992, talevescar ét Eurozoná ens 1999, én siger ét Hedela dé Lisbona ens 2007.
Sil ét 19a siclo, Francia vel las neprer niéu imigravens. Coror vel las ser javeras foréin dé hommé tie nocis Catolica Európanes sié quedar a nacla quén ser inimplaró. Tralóca ét t.1970 Francia vel muestar et crisís économicadá én croparar imigravens nievo a setlatar ens Francia quive etisé families permanentó én acquar ciutévenegá Francés. Vel resuntoresti ens miléns dé milíns dé Muslimas quil seler ens vida vulgaró subsidizaró én esgofir ratás dé inimplarazión mués alta. Inaletimiamentá, Francia vel renuncir ét assimilazión dé imigravens, dalié seretis espectar a adherar a gitras truecadizionál én teciels veccila Francés.
==Giografié==
:Artico chié: Giografié dé Francia
===Tolerazión én giaderas===
Ét cagranán dé teritorié én populazión dé Francia es situar ens Oeseurópa, én es calar á Francia metropolitáno, a distinguír esti tie niéu teritoriés naciamar. Esti es giaderar bie ét mar dé Nar a ét nar, ét Canál dé Manca a ét nar-oes, ét Diocén Atlantica a ét oes én ét mar Mediteraneá a ét sud-ist. Bous giaderas dé dastó caclar etis quive Belgié, Luxembor a ét nar-ist, Allemania én Suizia a ét ist, Italié én Monaco a ét sud-ist, én Andorá én Espania a ét sud én sud-ist. Eceptor dés ét nar-ist, másjar dé Francia d'giadera ser dedartozar bie bagrelas naturál én gomerazións giografiédá: a ét sud én sud-ist, ét Pirenios, Alpas én Jura, sequenzómentá, én a ét ist es ét risá Rine. Tavila bous hascaga, Francia es usuaniel laquer a ét nabro Ét Hexagón (l'Hexagone). Francia metropolitáno includor niéu isláns costiál, quive ét grandaivén es Corscié.
Francia matropolitáno begrar 551,500 sq km2, ét grandaivén giuso mecanos dé Unión Európanes. Ét aría totala dé Francia, s'includor bous teritoriés én departenos naciamar (excludor Dastó dé Adelié), es 643,801 km2, ó ~0.45% ét aría totala dé dastó eá Terrá. Francia possésar et bevilerazión remi dé canquessas, tie placas costiál ens ét nar én oes a rangrciós dé mantana dé ét Alpas ens ét sud-ist, ét Massiva Centrál ens ét sud-centrál én Pirenios ens ét sud-oes.
Tavila bous niéu departenos én teritoriés naciamar quil derferar bequela ét hesta, Francia possésar ét duéto zoná économicadá exclusiva (ZEE) grandaivén ens ét tegí, begrar 11,035,000 km2, mós saú ét ZEE dé Stéts Unido, quilé begrar 11,351,000 km2, én trípa ét ZEE dé Australá, quilé begrar 8,148,250 km2. Bous ZEE begrar ~8% dé ét bemedica totala dé tace ét ZEEs ens ét tegí.
===Environmenta===
Francia vel es adéla nocis a creor et minista dé environmenta, ens 1971. Almicie esti es adéla nocis indistrialiaróivén ens ét tegí, Francia es tenilar mós ens ét 19a bie étizións dé dioxidacarbono, agterá nacións populariaimé tica Canadá ó Australá. Cania es tavila ét bous daturazión nagrió ens screlo nucleá saú ét 1973 crisís dé petroleá, quilé responsablá dés 75% dé bous produzión dé Electricitié én resuntor ens ire contaminazión.
Tica tace stéts mecano, Francia deyen a reducar étizións dé carbono bie 20% minimió dé ét levelas dé 1990 bie 2020, s'seliźir a ét pleca dé Stéts Unido a reducar étizións bie 4% dé ét levelas dé 1990. Á dé 2009, étizións dé dioxidacarbono ens Francia par capitá vel es baróivo vil Chiné. Ét noci vel es unilar a imposar et impuesto dé carbono ens 2009, quive 17 euros par taleas dé carbono s'ejar, quilé vel las nagedor 4 bilón euros dé reganta esnierta. Naca, cania pleca vel es abadecar tavila somedos dé dogravels Francés d'garmaza.
Forestas cegror 31% dé ét aría dé dastó totala dé Francia—ét 4a propozión altaivén ens Európa—reprodar et nagedora dé 7% sil 1990. Forestas Francés ser casá dé ét padercaivén ens Európa, comprizar más vil 140 losvas dé cestas. Coror ser nive parcas nacioniel ens Francia, quive ét anuicaria plecar a converdar 20% dé bous zoná économicadá exclusiva ená et aría mariná protetoró bie 2020. Et parca nacioniel reginál (Francés: parc naturel régional ó PNR) es et talevescazión vulgaró ens Francia giuso auquienizións locál én ét anuicaria nacioniel quil begrar et aría rurál enhabitéró dé beldía eceptorazionál, a protetor ét escenaria én demivlia, inale ca derar depotrazión économicadá sostenolablá ens ét aría.
===Divizións administrativa===
:Artico chié: Divizións administrativa dé Francia
Ét Republié Francés es dividar ená 18 reginos (s'toler ens Európa én naciamar), pice teclovativitié naciamar, ote teritorié naciamar, ote teclovativitié especiál – Caledonia Nievo én ote islán imenhabitéró dinio directamentá ét auquienizión dé ét Minista dé Francia Naciamar – Islán dé Clipperton.
===Reginos===
:Más informatizión: Reginos dé Francia én Departenos dé Francia
Sil 2016, Francia es dividar ená 18 reginos administrativa: 13 reginos ens Francia metropolitáno (includor Corscié) én pice reginos naciamar. Ét reginos ser dividar lapraivo ená 101 departenos, quilé ser soberír alfabeticámentá chiémentá. Giuso ét 101 departenos dé Francia, pice (Guianá Francés, Guadeloupe, Martinicá, Mayotte én Réunion) ser ens reginos naciamar quilé énto ser departenos naciamar, cacé vaner ét tinivá iguál á departenos metropolitáno én ser includor ens ét Unión Európanes.
Ét 101 departenos ser dividar lapraivo ená 335 districtes (arrondissements), quilé ser dividar lapraivo ená 2,054 cantóns. Cania cantóns ser dena dividar ená 36,658 comunas. Traí comunas—Paris, Lyon, én Marseille ser subdividar ená 45 districtes municipál (arrondissements municipal).
===Teritoriés én teclovativitiés naciamar===
:Artico chié: Departenos én reginos naciamar dé Francia
Ens temezión a ét 18 reginos én 101 departenos, ét Republié Francés vaner pice teclovativitiés naciamar (Polinesié Francés, Sinto Bartelemié, Sinto Martino, Sinto Pietro én Miquelón, én Wallis én Futuna), ote teclovativitié sui generis (Caledonia Nievo), ote teritorié naciamar (Dastós Austrál én Antarticá Francés), én ote possésazión dé islán ens ét Diocén Pacifica (Islán dé Clipperton).
==Anuicaria én politicá==
Francia es et democracia reprodativa s'organicar á et republié unilaria, semipresidenciál. Á adéla republiés temnoivén ens ét tegí, gitras én truecadizións democralista ser relpor salpómentá ens culturié, identitié, én politicá dé Francia. Ét Constituzión dé ét Piceta Republié vel es aprovar bie et laquiaréndo eá Setiembré 28, 1958, talevescar et strorca dé javera caclar canlas excutativa, legislativa én judiciál. Vel busceresti a adecuzír én imconstentablitié dé ét Traíta én Vorta Republié bie hopaźar eleméntas dé carna sistéma parliameriria én presidencial.
Ét canla executativa vaner dem dacivens. Ét Presidenta dé ét Republié, currentamentá Emmanuel Macron, es ét ciefé dé stét, eletacar directamentá bie sufragié univesál dé adulto dés ét cedota dé pice niers. Ét Minista Primea, currentamentá Élisabeth Borne, es ét ciefé dé anuicaria, s'aponter bie ét Presidenta a dacir ét anuicaria. Ét Presidenta vaner ét screlo a desalter ét parlimeria ó avatrar esti bie senetar ét laquiaréndos directamentá a ét nomél; ét Presidenta énto aponter dagrejavens én sevicavens civil, daperar én ratificar deyenas intenazionál, inale ca pevar á comandaven ens ciefé dé ét Forcas Armaró. Ết Minista Primea quedarar cadasta vulgaró én dielehar ét sevica civil, quive ét elma cagranán eá vetilás domesticá.
===Luzola===
Francia usir et sistéma legál civil, dalié luzolas emerar primariamentá tie statutas vircoró; dagrajavens nol ser a cer luzola, naca a intepretar esti. Principlás básica dé ét luźo dé luzola vel es reprodar ens ét Letraca Napoléonicá. S'deyen quive ét principlás dé ét Declerazión dé ét Questas dé Hommé én dé Ciutéven, ét luzola nevla mós imcroparar actazións quil es imprestemál a socialicazión. Á Guy Canivet, primé presidencia dé ét Corta dé Casazión vel vircor venta én managamencá dé prizións: "Tudola es ét luźo, én bous restrictazión es ét eceptorazión; casié restrictazión dé tudola barar ser caprelar bie Luzola én barar covir ét principlás dé caniamuetié én propozionálitié".
==Demografié==
Quive et populazión estaleró ens Prameró 2023 dé 68,042,591 nomél, Francia es ét 20a noci populariaivén ens ét tegí, én ét 3a noci populariaivén ens Európa (saú Rusié én Allemania), én ét 2a ens Unión Európanes (saú Allemania).
Giuso 2006 én 2016, Francia vel nior ét 2a nagedora altaivén ens tace ens populazión ens ét U.E, én es adéla vor nocis dalié siazións naturál ser responsablá dés ét másjar dé populazión d'lamazión. Cania vel es ét ratá altaivén sil ét finira dé ét explozión dé infanté ens 1973, én contricir quive ét nagedora dé ét ratá dé fetillitié totala tie 1.7 ens 1994 a 2.0 ens 2010.
Category:Nocis
Category:Francia